open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sölvi Björn Sigurðsson

**Sölvi Björn Sigurðsson** (f. 7. október 1978) er íslenskur rithöfundur og ljóðskáld. 

Sölvi er fæddur á Selfossi. Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reyjavík, lærði frönsku í Montpellier og París og lauk BA-prófi í íslensku og bókmenntafræði frá Háskóla Íslands árið 2002 og mastersprófi í útgáfufræðum frá Stirling-háskóla í Skotlandi 2005.

Sölvi hefur líka fengist við þýðingar á verkum skálda eins og John Keats (í tímaritinu Andblæ 1999) W. H. Auden, Arthur Rimbaud og W. B. Yeats. Ljóð eftir hann komu út í safnritinu *Líf í ljóðum: 22 íslensk samtímaskáld* 2001 og 2002 kom út *Vökunætur glatunshundsins* sem innihélt að hálfu leyti frumort ljóð og að hálfu leyti ljóðaþýðingar. 2003 kom út fyrsta skáldsaga hans hjá Máli og menningu, *Radíó Selfoss*, sem er uppvaxtarsaga frá Selfossi. 2005 kom út *Gleðileikurinn djöfullegi*, söguljóð með tilvísun í *[[Hinn guðdómlegi gleðileikur|Hinn guðdómlega gleðileik]]* Dantes, ort undir þríliðahætti þar sem drukkið ungskáld reikar frá Hlemmi að Lækjartorgi af einum bar á annan í leit að sinni heittelskuðu Klöru í fylgd Dantes sjálfs. Árið 2006 kom síðan út önnur skáldsaga hans, *Fljótandi heimur*, *Síðustu dagar móður minnar* 2009 og sögulega skáldsagan *Gestakomur í Sauðlauksdal* 2011.

Hann hlaut íslensku bókmenntaverðlaunin árið 2019 fyrir bókina *Selta - Apókrýfa úr ævi landlæknis.*

## Helstu verk
* 2019: *Selta - Apókrýfa úr ævi landlæknis*
*2016: *Blómið* (skáldsaga)
* 2015: *50 1/2 sonnetta* (ljóð)
* 2015: *Kristalsaugað* (ljóð)
* 2014: Melitta Urbancic, *Frá hjara veraldar* (ljóðaþýðingar)
* 2014: Robert Burns, *Tam 'O Shanter* (ljóðaþýðingar)
* 2013: *Stangveiðar á Íslandi* (fræðirit)
* 2013: *Íslensk vatnabók* (fræðirit)
* 2012: *Sláturtíðin* (ljóð)
* 2011: *Gestakomur í Sauðlauksdal* (skáldsaga)
* 2010: William Shakespeare, *Ofviðrið* (leiktextaþýðing)
* 2009: *Síðustu dagar móður minnar* (skáldsaga)
* 2008: Arthur Rimbaud, *Árstíð í helvíti* (ljóðaþýðingar)
* 2006: *Fljótandi heimur* (skáldsaga)
* 2005: *Gleðileikurinn djöfullegi* (söguljóð)
* 2003: *Radíó Selfoss* (skáldsaga)
* 2002: *Vökunætur glatunshundsins* (ljóð og ljóðaþýðingar)
* 2000: *Ást og frelsi* (ljóð)

## Tenglar
* Um Sölva Björn á Bókmenntavefnum

## Tilvísanir
Kristín Eiríksdóttir

**Kristín Eiríksdóttir** (f. 3. nóvember 1981) er íslenskt ljóðskáld og rithöfundur. Hennar fyrsta ljóðabók, *Kjötbærinn,* sem Bókaútgáfan Bjartur gaf út 2004, vakti mikla athygli og henni fylgdi hún eftir með annarri ljóðabók, *Húðlit auðnin*, hjá Nýhil 2006, en ljóð eftir hana birtust einnig í safnritinu *Ást æða varps* sem Nýhil gaf út 2005. Síðan þá hefur hún sent frá sér margskonar ritverk, ljóð, leikrit, smásögur og skáldsöguna ''Hvítfeld'', sem kom út hjá JPV útgáfu árið 2012 og var tilnefnd til Fjöruverðlaunanna. Árið 2014 sendi Kristín síðan frá sér ljóða- og myndverkabókina *Kok* sem tilnefnd var til Íslensku bókmenntaverðlaunanna það ár. Hún hefur einnig skrifað fyrir leikhús, leikritin *Karma fyrir fugla* ásamt Karí Ósk Grétudóttur, og Kristín Jóhannesdóttir setti upp í Þjóðleikhúsinu 2013, einþáttunginn *Skríddu* sem Kristín Eysteinsdóttir setti upp í Borgarleikhúsinu 2013 og *Hystory* sem Sokkabandið setti upp í Borgarleikhúsinu 2015.

Kristín er dóttir Ingibjargar Haraldsdóttur, rithöfundar og þýðanda.

## Ritaskrá

### Ljóð

* *Kjötbærinn*, Bjartur, 2004
* *Húðlit auðnin*, Nýhil, 2006
* *Annarskonar sæla*, JPV útgáfa, 2008
* *Kok,* JPV útgáfa, 2014
### Smásagnasöfn
* *Doris deyr*, JPV útgáfa, 2010

### Skáldsögur
* ''Hvítfeld - fjölskyldusaga'', JPV 2012
* *Elín, ýmislegt*, JPV 2017

### Leikrit
* *Karma fyrir fugla* (ásamt Karí Ósk Grétudóttur), 2013
* *Skríddu*, 2013
* *Hystory*, 2015

### Þýðingar
* *Hundshaus*, skáldsaga e. Morten Ramsland, Mál og menning, 2007

## Tenglar

* Upplýsingar um Kristínu af vef Forlagsins 
* Upplýsingar um Kristínu af Bókmenntavefnum 
* Viðtal við Kristínu. Vísir 2015
Strikið

**Strikið** er rétt rúmlega 1 km löng göngu- og verslunargata í miðborg Kaupmannahafnar sem liggur frá Ráðhústorgi að Kongens Nytorv.
Óraníuættin

**Óraníuættin** er aðalsætt sem er grein af Nassáættinni. Núverandi konungur Hollands er af Óraníuætt.

Nafn sitt dregur ættin af furstadæminu og borginni Óraníu í Vaucluse í Frakklandi. Á fyrri hluta 16. aldar féll furstadæmið í hendur Nassáættarinnar frá Pfalz í Þýskalandi. 1544 tók Vilhjálmur þögli, ríkisstjóri Hollands, við sem Óraníufursti og afkomendur hans mynda Óraníuættina.

## Tengt efni
*Óraníureglan
Óraníureglan

**Óraníureglan** er regla mótmælenda sem starfar víða í engilsaxneskum löndum en þó fyrst og fremst á Norður-Írlandi og í Skotlandi.

## Saga
Reglan var stofnuð á Írlandi 1795 af mótmælendum sem vildu bindast samtökum gegn kaþólikkum og þeim sem kröfðust sjálfstæðis Írlands. 

## Göngutíð Óraníumanna
Á ári hverju minnast meðlimir reglunnar orrustunnar við Boyne 1690 með því að halda göngur. Göngur Óraníumanna á Norður-Írlandi eru þarlendum kaþólikkum þyrnir í augum og á göngutíð brýst oft út mikið ofbeldi milli mótmælenda og kaþólikka. Annars staðar en á Norður-Írlandi eru göngur Óraníumanna ekki umdeildar og fara friðsamlega fram.
Harriet Tubman

**Harriet Tubman** (mars 1822 – 10. mars 1913) einnig þekkt sem „Móses“ var bandarísk blökkukona sem barðist fyrir afnámi þrælahalds. Hún var sjálf strokuþræll. Hún aðstoðaði við flótta margra þræla frá heimaslóðum hennar í Maryland um neðanjarðarlestarkerfið (*The Underground Railroad*). Í bandaríska borgarastríðinu starfaði hún sem njósnari fyrir Norðurríkin.
Guðrún Eva Mínervudóttir

**Guðrún Eva Mínervudóttir** (f. 17. mars 1976) er íslenskur rithöfundur og ljóðskáld. Hún vakti almenna athygli fyrir smásagnasafnið *Á meðan hann horfir á þig ertu María mey* árið 1998. Árið 1999 kom út *Ljúlí ljúlí* og 2000 *Fyrirlestur um hamingjuna* sem var tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna það ár. Síðan þá hafa komið út *Albúm*, *Sagan af sjóreknu píanóunum* (báðar 2002), *Yosoy: Af líkamslistum og hugarvíli í hryllingsleikhúsinu við Álafoss* (sem hlaut Menningarverðlaun DV árið 2005), *Skaparinn* 2008, *Allt með kossi vekur* (2011), *Englaryk* (2014), *Skegg Raspútíns* (2016), *Ástin Texas* (2018), *Aðferðir til að lifa af* (2019), *Útsýni* (2022) og *Í skugga trjánna* (2024). Hún hefur gefið út eina ljóðabók (2000) *Á brún alls fagnaðar: ljóð handa Hrafni* sem er tvöföld bók; hin hliðin geymir ljóðabókina *Stiginn til himna: ljóð handa Evu* eftir Hrafn Jökulsson. Guðrún Eva hlaut Íslensku bókmenntaverðlaunin árið 2012 fyrir skáldsögu sína *Allt með kossi vekur*.

## Tengill
* Um Guðrúnu Evu Mínervudóttur á Bókmenntavefnum
* Guðrún Eva Mínervudóttir hlýtur Íslensku bókmenntaverðlaunin
Steinar Bragi

**Steinar Bragi Guðmundsson** (f. 15. ágúst 1975) er íslenskur rithöfundur og ljóðskáld. 

Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum við Sund og stundaði nám í almennri bókmenntafræði og heimspeki við Háskóla Íslands. 

Hann hefur gefið út ljóðabækur með óbundnum ljóðum og prósaljóðum frá árinu 1998 og verk eftir hann hafa birst m.a. í tímaritinu Andblæ (1998), í *Af stríði* sem Nýhil gaf út, í *[[Sk%C3%ADrnir_-_T%C3%ADmarit_Hins_%C3%ADslenzka_B%C3%B3kmenntaf%C3%A9lags|Skírni]]* og í *Stínu* árið 2007. Fyrsta skáldsaga hans, *Turninn*, kom út hjá Bjarti árið 2000 og síðan hafa komið út hjá sömu útgáfu *Áhyggjudúkkur* (2002), *Sólskinsfólkið* (2004) og *Hið stórfenglega leyndarmál Heimsins* (2006). Hjá Nýhil kom út skáldsagan *Konur* árið 2008.

Steinar hefur skrifað pistla á vef hins róttæka dagblaðs *Nei* og var áberandi í mótmælum á Austurvelli í janúar 2009. Í sama mánuði var *Konur* endurprentuð í kilju, og kom þá út hjá Máli og menningu.

Steinar Bragi hefur hlotið ýmsar viðurkenningar fyrir verk sín, m.a. Menningarverðlaun DV og verið tilnefndur til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs.

## Skáldverk
* 1998 *- Svarthol* (ljóð)
* 1999 *- Augnkúluvökvi* (ljóð)
* 2000 *- Turninn* (skáldsaga)
* 2001 *- Ljúgðu Gosi, ljúgðu* (ljóð)
* 2002 *- Áhyggjudúkkur (*skáldsaga)
* 2004 *- Sólskinsfólkið* (skáldsaga)
* 2005 *- Útgönguleiðir* (prósar)
* 2006 *- Litli kall strikes again (*prósar undir höfundanafninu Tinna Timian)
* 2006 *- Hið stórfenglega leyndarmál heimsins (*skáldsaga)
* 2008 *- Konur* (skáldsaga)
* 2009 *- Himinninn yfir Þingvöllum (*sögur)
* 2011 *- Hálendið* (skáldsaga)
* 2013 *- Reimleikar í Reykjavík*
* 2014 *- Kata* (skáldsaga)
*2016 *- Allt fer* (smásögur)
*2020 - *Truflunin* (skáldsaga)
*2022 - *Dáin heimsveldin* (skáldsaga)
*2024 - *Gólem* (skáldsaga)

## Neðanmálsgreinar

## Tengt efni
* Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi

## Tenglar
* Um Steinar Braga á Bókmenntavefnum
* Nei. 
* Bók mánaðarins: Konur
Stefán Ólafsson

**Stefán Ólafsson** getur átt við:
*Stefán Ólafsson (f. 1619) skáld og prest.
*Stefán Ólafsson (prófessor) prófessor í félagsfræði við Háskóla Íslands
Samúel J. Samúelsson

**Samúel J. Samúelsson** (fæddur 1974) er íslenskur básúnuleikari og útsetjari sem er best þekktur fyrir að spila og syngja með fönkhljómsveitinni Jagúar. Hann lauk burtfararprófi í básúnuleik frá Tónlistarskóla FÍH vorið 2000, og hefur starfað með fjölmörgum hljómsveitum, bæði sem basúnuleikari og útsetjari. Fyrsta sólóplata hans, Legoland, var upptaka af burtfarartónleikum hans og innihélt frumsamda stórsveitartónlist.
Edduverðlaunin 2004

**Edduverðlaunin 2004** voru afhending Edduverðlauna Íslensku sjónvarps- og kvikmyndaakademíunnar á Hotel Nordica, 14. nóvember 2004. Aðalkynnar kvöldsins voru Kristján Kristjánsson og Helga Braga Jónsdóttir. Veitt voru verðlaun í fjórtán flokkum, sem var einum færri en árið áður. Flokkarnir leikari og leikkona ársins annars vegar og leikari og leikkona í aukahlutverki hins vegar var skellt saman og fimm tilnefndir í hvorum flokknum í stað þriggja áður. Þá var aftur bætt við flokknum „Leikið sjónvarpsefni“ sem hafði verið felldur út árið áður. Flokkurinn „Fréttamaður ársins“ var einnig felldur út en í staðinn  kom „Skemmtiþáttur ársins í sjónvarpi“.

Af kvikmyndum í fullri lengd bar mest á *Kaldaljósi* Hilmars Oddssonar með Ingvar E. Sigurðsson í aðalhlutverki sem hlaut fimm edduverðlaun. Tvær heimildarmyndir sem báðar fjölluðu um Málverkafölsunarmálið fengu tilnefningu: *Án titils* eftir Þorstein J. Vilhjálmsson, og *Faux - Í þessu máli* eftir Sólveigu Anspach.

## Tilnefningar og handhafar Edduverðlauna 2004
*Handhafar Edduverðlaunanna í hverjum flokki eru feitletraðir.*
### [[Leikari/leikkona ársins í aðalhlutverki]]

### [[Leikari/leikkona ársins í aukahlutverki]]

### [[Skemmtiþáttur ársins]]

### [[Sjónvarpsþáttur ársins]]

### [[Heimildarmynd ársins]]

### [[Hljóð og mynd]]

### [[Útlit myndar]]

### [[Handrit ársins]]

### [[Leikstjóri ársins]]

### [[Bíómynd ársins]]

### [[Stuttmynd ársins]]

### [[Leikið sjónvarpsefni ársins]]

### [[Tónlistarmyndband ársins]]

### [[Heiðursverðlaun ÍKSA]] 2004

### [[Sjónvarpsmaður ársins]]
Edduverðlaunin 2005

**Edduverðlaunin 2005** voru afhending Edduverðlauna Íslensku kvikmynda- og sjónvarpsakademíunnar á Hotel Nordica, 13. nóvember 2005. Aðalkynnir kvöldsins var Þorsteinn Guðmundsson. Veitt voru verðlaun í fimmtán flokkum, en flokknum „Klipping og myndataka“ var bætt við frá árinu áður.

Kvikmyndin *Voksne mennesker* eftir Dag Kára fékk fimm tilnefningar og fjögur verðlaun. *Latibær* fékk líka fimm tilnefningar en aðeins ein verðlaun, fyrir leikbrúður í flokknum „Útlit myndar“. Silvía Nótt var áberandi á hátíðinni, hlaut verðlaunin fyrir skemmtiþátt ársins og var kosin vinsælasti sjónvarpsmaðurinn í netkosningu. Þetta var í fyrsta skipti sem framlag Íslands til forvals Óskarsins var ekki sú kvikmynd sem valin var besta kvikmyndin.

## Tilnefningar og handhafar Edduverðlauna 2005
*Handhafar Edduverðlaunanna í hverjum flokki eru feitletraðir og gulllitaðir.*
### [[Leikari/leikkona ársins í aðalhlutverki]]

### [[Leikari/leikkona ársins í aukahlutverki]]

### [[Bíómynd ársins]]

### [[Stuttmynd ársins]]

### [[Leikið sjónvarpsefni ársins]]

### [[Tónlistarmyndband ársins]]

### [[Skemmtiþáttur ársins]]

### [[Sjónvarpsþáttur ársins]]

### [[Handrit ársins]]

### [[Leikstjóri ársins]]

### [[Heimildarmynd ársins]]

### [[Myndataka og klipping]]

### [[Útlit myndar]]

### [[Hljóð og tónlist]]

### [[Heiðursverðlaun ÍKSA]] 2005

### [[Vinsælasti sjónvarpsmaður ársins]]

### [[Framlag Íslands til Óskarsforvals]]
Edduverðlaunin 2006

**Edduverðlaunin 2006** eru afhending Edduverðlauna Íslensku kvikmynda- og sjónvarpsakademíunnar á Hótel Nordica, sunnudaginn 19. nóvember 2006. Þær breytingar urðu á verðlaunaflokkum að flokkurinn „klipping og myndataka“ sem tekinn var upp árið áður var lagður niður aftur og sömuleiðis „tónlistarmyndband ársins“ sem hafði verið með frá 2002 þar sem ákveðið var að verðlaun fyrir besta myndbandið yrðu veitt á Íslensku tónlistarverðlaununum 2006 sem verða haldin í janúar 2007. Aðalkynnar kvöldins voru Pétur Jóhann Sigfússon og Ragnhildur Steinunn Jónsdóttir.

Kvikmyndin *Mýrin* eftir Baltasar Kormák eftir sögu Arnaldar Indriðasonar var aðsópsmest á hátíðinni með fimm verðlaun. 

## Tilnefningar og handhafar Edduverðlauna 2006
*Handhafar Edduverðlaunanna í hverjum flokki eru feitletraðir og gulllitaðir.*
### [[Bíómynd ársins]]

### [[Leikstjóri ársins]]

### [[Leikari/leikkona í aðalhlutverki]]

### [[Leikari/leikkona í aukahlutverki]]

### [[Handrit ársins]]

### [[Stuttmynd ársins]]

### [[Leikið sjónvarpsefni ársins]]

### [[Skemmtiþáttur ársins]]

### [[Sjónvarpsþáttur ársins]]

### [[Heimildarmynd ársins]]

### [[Útlit myndar]]

### [[Hljóð og tónlist]]

### [[Heiðursverðlaun ÍKSA]] 2006

### [[Sjónvarpsmaður ársins]]

### [[Framlag Íslands til forvals Óskarsins]]
Theo Jörgensmann

**Theo Jörgensmann** (29. september 1948 - 6. oktober 2025) Bottrop var klarinettist og þýskt tónskáld

## Útgáfur
* Contact 4tett *Loud Enough To Rock The Kraut* (2015)
* Cinemascope  *Oriental Traces*  (2010)
*Theo Jörgensmann *Fellowship* (2005)
*Theo Jörgensmann Quartet *Hydrid Identity* (2002)
*Theo Jörgensmann Quartet *Snijbloemen* (2000)

## Tengill

*  All Music Guide (entry for Theo Jörgensmann) 
*Theo Jörgensmann Quartet (english)
Geithellnadalur

**Geithellnadalur** er austasti dalurinn sem gengur inn úr Álftafirði. Um hann rennur Geithellnaá. Dalurinn er vel gróinn og er þar töluvert kjarrlendi austan til í honum. Í dalnum eru sex skráðar jarðir, Múli 1-3, Geithellnar 1 og 2, og eyðibýlið Kambssel.
Laugalækjarskóli

Laugalækjarskóli er skóli í Reykjavík sem starfar eingöngu á unglingastigi (7.-10.bekk). Nemendur eru um það bil 317 í 14 bekkjum og starfsmenn um 44. Skólastjóri er Jón Páll Haraldsson.  

Flestir nemendur skólans koma úr Laugarnesskóla. Gildi skólans eru; Virðing, eldmóður, gleði.

Stefna skólans hefur verið mörkuð eftirfarandi: 

Laugalækjarskóli vill vera í fararbroddi hvað varðar metnað í námi, kennslu og öllu starfi.  Við viljum útskrifa ábyrga og sjálfstæða nemendur, tilbúna til að takast á við frekari áskoranir. Lögð er áhersla á jákvæðni, samstarf og uppbyggileg samskipti milli allra í skólasamfélaginu. Jafnræði og mannréttindi eru forgangsverkefni. Umhyggja og vellíðan eru samstarfsverkefni allra í skólasamfélaginu. Sterk sjálfsmynd nemenda er kappsmál og lykill í forvarnastarfi. Við hvetjum nemendur til sjálfstæðrar og gagnrýninnar hugsunar.  

Laugalækjarskóli hefur eins og aðrir grunnskólar Reykjavíkur leitast við að sveigja starfsþætti sína enn frekar í átt til einstaklingsmiðaðra náms og aukinnar samvinnu nemenda. Í því verkefni skiptir nýting tölvutækninnar miklu máli. Þróa þarf aðferðir og tæki til að hafa yfirlit yfir framfarir nemenda og stöðu þeirra í náminu. Efling sjálfsmyndar nemenda og félagsfærni hefur einnig verið í brennidepli.

## Skólahverfi
Laugarnesskóli og Laugalækjarskóli mynda saman grunnskóla Laugarneshverfis, annar starfar á barnastigi og hinn á unglingastigi.

## Tenglar
* Heimasíða skólans. 
* Facebook síða skólans.

## Tengt efni
* Listi yfir íslenska grunnskóla
Skagafjarðarsýsla

**Skagafjarðarsýsla** var ein af sýslum Íslands. Sýslur eru ekki lengur stjórnsýslueiningar á Íslandi, en nafnið er enn notað til að vísa til svæðisins.

Skagafjarðarsýsla nær yfir allan Skagafjörð. Vestan við sýsluna er Austur-Húnavatnssýsla og Eyjafjarðarsýsla austan við. Skagafjarðarsýsla einkennist af firðinum sjálfum og landið upp af honum er mikið landbúnaðarhérað.

## Sveitarfélög
Aðeins eitt sveitarfélag er í sýslunni (fyrrverandi innan sviga):

* Sveitarfélagið Skagafjörður
** (Akrahreppur)
** (Fljótahreppur)
** (Hofshreppur)
** (Hólahreppur)
** (Lýtingsstaðahreppur)
** (Rípurhreppur)
** (Sauðárkrókskaupstaður)
** (Seyluhreppur)
** (Skarðshreppur)
** (Skefilsstaðahreppur)
** (Staðarhreppur)
** (Viðvíkurhreppur)

## Kjördæmið
Skagafjarðarsýsla var kjördæmi í Alþingiskosningum uns Norðurlandskjördæmi vestra var myndað 1959.
Mýri

**Mýri** er landsvæði þar sem grunnvatnsstaða er há og jafnvel uppi í yfirborði jarðvegsins. Gróður í mýrum er oft grófari og harðgerðari en í þurrara landi, þar vaxa einkum starir og mosi. Allt að helmingur gróins lands á Íslandi er mýrlendi.

## Flokkun
Mýrar skiptast í þrjá flokka; hallamýrar, flóa og flæðimýrar.

### Hallamýrar
Hallamýrar myndast í halla við fjallshlíðar eða brekkurætur þar sem berggrunnurinn er þéttur. Hallamýrar geta verið í nokkuð miklum halla og er því mun auðveldara að ræsa þær fram heldur en flóa og flæðimýrar. Grunnvatnsstaða í hallamýrum getur verið breytileg enda er mikið flæði á vatninu í slíkum mýrum. Gróðurfar þeirra er fjölbreytt og þær geta gefið mikla uppskeru.

### Flói
Flóar eru algengir á milli berghafta þar sem frárennsli er tregt. Landið er hallalítið og dæmi um flóa eru Mýrasýsla og Flóinn í Árnessýslu. Dýpt jarðvegsins getur verið breytileg og allt að 10 metrar. Flóar eru ekki eins frjósamir og hallamýrar vegna þess að vatnið ber næringarefni ekki eins ört til gróðursins. Gosefni og önnur efni í flóum geta virkað sem dren en fínna set s.s. kísilset hefur litla vatnsleiðni og minnkar því framræslu.

### Flæðimýrar
Flæðimýrar eða flæðiengjar eru meðfram ám og stöðuvötnum með ójafna vatnshæð. Flæðimýrar eru rakar og auðugar af steinefnum en erfitt getur reynst að ræsa þær fram. Þær geta verið gott beitiland. Dæmi um slíkar flæðimýrar eru engjarnar á Hvanneyri meðfram Hvítá.

## Jarðvegsgerð
Í mýrum, sérstaklega óframræstum, er mikil holurýmd í jarðveginum og geymir sú holurýmd mikið af því vatni sem í mýrinni er. Vegna þess hve illa jarðvegurinn er brotinn niður getur hann verið nokkuð súr (súrefni kemst ekki að til að flýta fyrir rotnun). Þannig heldur mýrin í sér næringarefnum sem hægt er að losa með framræslu. Við það kemst einnig súrefni að svo lífræn efni grotna hraðar niður.

Sveppir og gerlar éta upp súrefni úr plöntuleifum í mýrum og þannig þjappast jarðvegurinn saman. Við þetta eykst kolefnisinnihald hans. Við slíkar aðstæður myndast mór sem hefur verið notaður til brennslu.

Ef mýrar eru eða hafa verið þar sem jarðvegssnið eru tekin sjást þeirra greinileg merki. Jarðvegurinn er að jafnaði þykkari og oft sjást mýrarauðablettir. Mýrar hlýna seinna á vorin og kólna seinna á haustin en þurrara land á sama svæði. Þetta leiðir til þess að gróður í mýrum er lengur að taka við sér á vorin en helst á móti lengur fram eftir hausti.

## Heimildir

*
Ólafur Jóhannesson

**Ólafur Jóhannesson** getur átt við:
* Ólaf Jóhannesson (f. 1913) fyrrum forsætisráðherra Íslands og formann Framsóknarflokksins.
* Ólaf Jóhannesson (f. 1975) kvikmyndagerðarmann.
* Ólaf Jóhannesson (f. 1957) knattspyrnustjóra.
Grýla

**Grýla** er upphaflega tröllkona, en er síðan með tíð og tíma talin til íslenskra jólavætta. Í þulum Snorra-Eddu er hún sögð tröllkona, en er síðan ekki bendluð sérstaklega við jólin fyrr en í kvæði frá 17. öld. Grýla er í íslenskum sögnum talin móðir íslensku jólasveinanna og Leppalúði að öllum líkindum faðir þeirra, en Grýla var ekki við eina fjölina felld því áður en hún kynntist Lúða átti hún vingott við Bola og Gust og átti með þeim fjölda tröllabarna. Þá er til urmull af Grýlukvæðum. Þau elstu eru talin vera frá 13. öld. 

## Úr Snorra-Eddu
Í viðauka Snorra-Eddu eru nafnaþulur, og þar kemur orðið Grýla fyrst fyrir. Í erindi 12 segir:  
:Skal ek trollkvenna 
:telja heiti: 
:Gríðr ok Gnissa, 
:Grýla, Brýja, 
:Glumra, Geitla, 
:Gríma ok Bakrauf, 
:Guma Gestilja, 
:Grottintanna. 

## Heimildir
*Salvör Gissurardóttir: Grýla og Jólasveinar
*Jólavefurinn  2005 Salvör Gissurardóttir
*Námsgagnastofnun - Grýlukvæði Stefáns Ólafssonar í Vallarnesi

## Tenglar

*''Grýla og Leppalúði''; Jólavefur Júlla 2007
*''Grýlukvæði''; þjóðkvæði, birtist í Þjóðviljanum 1948
*''Grýlukvæði eftir Jóhannes úr Kötlum''; af jol.ismennt.is
* ''Gömul grýluþula''; britist í Lesbók Morgunblaðsins 1959
Áhlaðandi

**Áhlaðandi** er breyting á stöðu sjávar á lágþrýstingssvæði vegna þess að sterkir vindar þrýsta á yfirborð vatnsins og öldurnar hrannast því upp fyrir venjulega sjávarhæð. Í grunnu vatni við ströndina, t.d. á háflóði, getur mikill áhlaðandi valdið sjávarflóðum með tilheyrandi skemmdum.

Stórflóð af völdum áhlaðanda verða oftast undir fellibyljum en minni stormar geta einnig valdið flóðum.

Hæsti áhlaðandi sem mælst hefur var árið 1899 þegar fellibylurinn Mahina olli þrettán metra hækkun sjávarborðs í Bathurstflóa í Ástralíu.
Stefán Ólafsson (prófessor)

**Stefán Ólafsson** (f. 29. janúar 1951) er prófessor í félagsfræði við Háskóla Íslands og forstöðumaður Þjóðmálastofnunar við Háskóla Íslands.

Stefán lauk MA-prófi í félagsfræði við Edinborgarháskóla og doktorsgráðu við Háskólann í Oxford (Nuffield College). Stefán hefur kennt við Háskóla Íslands síðan 1980, forstöðumaður Félagsvísindastofnunar HÍ 1985 &ndash; 1999 og varð prófessor við félagsvísindadeild 1991. Frá 2000 til 2005 var hann forstöðumaður Borgarfræðaseturs, sem var 5 ára samstarfsverkefni Háskóla Íslands og Reykjavíkurborgar.

## Verk
Stefán hefur haldið því fram, m.a. í skýrslunni *Örorka og velferð á Íslandi* sem hann vann fyrir Öryrkjabandalag Íslands, að skattbyrði hafi aukist á Íslandi á síðasta áratug eða svo. Hann segir ástæðu þess vera þá að skattleysismörk hafi verið aftengd þróun launa og þess í stað látin fylgja þróun verðlags. Skattleysismörk ættu því að vera hærri en þau eru en fyrir vikið þarf lágtekjufólk að greiða meira í skatt en ella. Á sama tíma heldur Stefán því fram að hátekjufólki sé sérstaklega umbunað t.d. með afnámi hátekjuskatts. Saman veldur þetta því að ójöfnuður í samfélaginu eykst.

### Tilvitnanir
*„Markaðurinn eykur ójöfnuð í samfélaginu, en velferðarríkið vinnur yfirleitt gegn slíkum ójöfnuði.“ 

### Bækur
*Hugarfar og Hagvöxtur (1996)
*Íslenska leiðin (1999)
*Örorka og velferð á Íslandi (2005) (fáanleg á netinu á PDF-sniði)
*Hnattvæðing og þekkingarþjóðfélag (2005)
*Baráttan um bjargirnar (2022)

## Tilvísanir




## Tenglar

*Heimasíða Stefáns Ólafssonar
*Aukinn ójöfnuður á Íslandi: Áhrif stjórnmála og markaðar í fjölþjóðlegum samanburði, grein í vefritinu Stjórnmál og stjórnsýsla
*Viðtal við Stefán Ólafsson í Samiðnaðarblaðinu.
*Skýrsla Evrópusambandsins 1. febrúar 2007 um lífskjör og tekjudreifingu í Evrópu
*Tími almennings er kominn, grein eftir Stefán í Fréttablaðinu 1. ágúst 2007.
*Samanburður skattheimtu á Írlandi og Íslandi , grein í tímariti SFR.
Mörður Árnason

**Mörður Árnason** (f. 30. október 1953) var þingmaður Samfylkingarinnar frá árinu 2003 til 2007, og frá 2010 til 2013.

Mörður varð stúdent frá Menntaskólanum í Reykjavík 1973. Hann var m.a. forseti Framtíðarinnar, málfundafélags skólans, veturinn 1972-1973. Hann útskrifaðist með BA-gráðu í íslensku og málvísindum eftir nám við Háskóla Íslands og Háskólann í Osló. Framhaldsnám í París. Á níunda áratugnum var hann starfsmaður Orðabókar Háskólans, blaðamaður á Þjóðviljanum og ritstjóri blaðsins 1988–1989. Hann var upplýsingafulltrúi fjármálaráðherra 1989–1991 og ritstjóri við Bókaútgáfu Máls og menningar og Eddu útgáfu hf. 1991–2003. Eftir þingstörf hefur hann unnið sjálfstætt, fyrst og fremst við ýmiss konar texta. Eiginkona hans er Linda Vilhjálmsdóttir, skáld, og dóttir Ölrún Marðardóttir, kennari 

## Tilvísanir


## Tengill
*Heimasíða Marðar
Hagnýtt sálfræði

**Hagnýtt sálfræði** snýst um að nota sálfræðilegar aðferðir og kenningar til að leysa vandamál í öðrum greinum, eins og t.d. í starfsmannastjórnun, vöruhönnun, lækningum og menntun.
Blaðamannafélag Íslands

**Blaðamannafélag Íslands** er stéttarfélag íslenskra blaðamanna. Það var stofnað 18. nóvember 1897. Félagar eru rúmlega 600 talsins.

Í lögum félagsins segir að hlutverk þess sé að gæta stéttarlegra hagsmuna félagsmanna í hvívetna. Aðild hljóta þeir sem sækja um og starfa við fjölmiðla. Málsgagn félagsins nefnist Blaðamaðurinn, það kom síðast úr í september 2004. Blaðamannafélag Íslands er aðili að Alþjóða blaðamannasambandinu sem og Norræna blaðamannasambandinu.

Stjórn er kosin hvert vor á aðalfundi félagsins.

## Siðanefnd
Siðanefnd Blaðamannafélags Íslands starfar eftir siðareglum félagsins. Siðanefndin samastendur af fimm mönnum. Aðalfundur kýs formann, varaformann og meðnefndarmann og varamenn þeirra. Útgefendur tilnefna einn í nefndina og Siðfræðistofnun Háskóla Íslands einn. Kærumálum er beint til siðanefndar, kjósi hún að taka kæru til umfjöllunar ber henni að dæma og birta í fjölmiðlum úrskurð sem getur verið af þrennun toga a) ámælisvert, b) alvarlegt og c) mjög alvarlegt. Sé mál talið enn alvarlegra fer það fyrir stjórn Blaðamannafélagsins sem ákveður hvað skuli til bragðs taka.

## Kunnir formenn
Ýmsir kunnir einstaklingar hafa gegnt formennsku í Blaðamannafélaginu, má þar nefna Eið Svanberg Guðnason, Róbert Marshall og Lúðvík Geirsson.

## Tenglar
* Vefur Blaðamannafélags Íslands
* Siðareglur Blaðamannafélags Íslands
* Morgunblaðið 19. nóv. 1997 Blaðamennafélag Íslands aldargamalt
Blóðfræði

**Blóðfræði** er undirgrein líffræðinnar (líffærafræðinnar) sem fjallar um blóð, blóðframleiðandi líffæri og blóðsjúkdóma. Þeir sem stunda greinina kallast **blóðfræðingar**.
Sigurhæðir

**Sigurhæðir** er tvílyft timburhús Matthíasar Jochumssonar á Eyrarlandsvegi 3 á Akureyri. Matthías byggði húsið 1903 og bjó þar til dánardags. Þar er núna rekið safn um Matthías.
Salvador Dalí

**Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech** (11. maí 1904 – 23. janúar 1989) var spænskur myndlistarmaður sem aðallega er þekktur fyrir fíngerð súrrealísk málverk en fékkst einnig mikið við höggmyndalist, ljósmyndun og fleira. Hann hafði lag á að draga að sér athygli vegna sérviskulegrar framkomu og lífstíls.

Dalí fæddist í Figueres í Katalóníu og lærði við Real Academia de Bellas Artes de San Fernando í Madríd. Þar kynntist hann Pepín Bello, Luis Buñuel og Federico García Lorca sem allir tengdust framúrstefnuhópnum Ultra. Þar heillaðist hann líka af Prado-safninu sem hann heimsótti reglulega alla ævi. Á þessum tíma varð hann fyrir áhrifum frá kúbisma. Árið 1926 fór hann til Parísar þar sem hann kynntist löndum sínum Pablo Picasso og Joan Miró sem kynnti hann fyrir súrrealismanum. Á þessum tíma lét Dalí sér vaxa vel snyrt yfirvaraskegg, undir áhrifum frá Diego Velásquez, sem æ síðan var einkennismerki hans. Árið 1929 tók hann þátt í gerð stuttmyndar Buñuels, *[[Un Chien Andalou]]*, og um svipað leyti kynntist hann rússnesku fyrirsætunni Gölu, sem síðar varð eiginkona hans. Árið 1931 málaði hann eitt af þekktustu verkum sínum *[[La persistència de la memoria]]* með bráðnandi vasaúrum. Hann bjó í Frakklandi á meðan Spænska borgarastyrjöldin geisaði og flutti til Bandaríkjanna 1940. Þar naut hann töluverðrar velgengni, hélt sýningar, gaf út bækur og skrifaði balletta og tók þátt í kvikmyndagerð. Árið 1948 fluttu þau Gala aftur til Spánar, til Port Ligat í Katalóníu. Þar fékk hann aukinn áhuga á kaþólskri trú og vann mörg trúarleg verk. Hann studdi ríkisstjórn Francos opinberlega sem olli því að margir gamlir vinir hans sneru við honum baki. Á hans síðari árum naut hann þess að popplistamenn eins og Andy Warhol litu á hann sem mikilvægan innblástur.

Á löngum ferli fékkst Dalí við alls konar miðla auk málverksins. Hann teiknaði, gerði vatnslitamyndir, grafíkverk, höggmyndir, kvikmyndir og ljósmyndir, og fékkst við hönnun. Meðal þekktustu bóka hans eru hin sjálfsævisögulega *[[The Secret Life of Salvador Dalí]]* frá 1942 og súrrealíska matreiðslubókin *[[Les dîners de Gala]]* frá 1973. Hann teiknaði humarinn á hinn fræga humarkjól eftir Elsu Schiaparelli árið 1937. Endurtekin viðfangsefni í verkum hans eru draumar og undirmeðvitundin, kynhvötin, trú, vísindi og náin persónuleg tengsl. Sérviskulegur persónuleiki hans og áberandi framkoma áttu það til að draga athyglina frá list hans, sem ergði marga af helstu aðdáendum verka hans. Stuðningur hans við ríkisstjórn Francos og orðrómur um að hann hafi stundað að undirrita verk eftir aðra, hafa valdið deilum um arfleifð hans. Líf hans og verk hafa haft mikil áhrif á súrrealismann, popplistina og síðari tíma konseptlistamenn eins og Damien Hirst og Jeff Koons.

Tvö söfn eru helguð list Dalís: Dalí-leikhússafnið í Figueres á Spáni, og Salvador Dalí-safnið á Flórída. 

## Tengill
* Salvador Dalí Málverk
* ''Snillingur kveður''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1989 
* ''Salvador Dalí''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1965
Albrecht Dürer

**Albrecht Dürer** (21. maí 1471 – 6. apríl 1528) var þýskur listmálari, stærðfræðingur, prentari og gríðarlega afkastamikill myndskeri. Hann er talinn einn af helstu forvígismönnum þýsku endurreisnarinnar og átti í samskiptum við helstu endurreisnarlistamenn sinnar tíðar, eins og Rafael, Giovanni Bellini og Leonardo da Vinci. Maximilían 1. keisari gerðist stuðningsmaður hans árið 1512.

Dürer fæddist og dó í Nürnberg. Prentmyndir hans koma oft fyrir sem myndraðir. Hann lærði gullsmíði af föður sínum en reyndist svo drátthagur að hann var tekinn í læri hjá málaranum og prentmyndasmiðnum Michael Wolgemut fimmtán ára gamall. Eftir að námssamningi hans lauk gerðist hann förusveinn í eitt ár, líkt og tíðkaðist hjá þýskum iðnaðarmönnum, og ferðaðist um Þýskaland og til Sviss og Hollands. 1494 hélt hann í stutta ferð til Feneyja á Ítalíu þar sem verk meistara Endurreisnarinnar höfðu mikil áhrif á hann. Hann opnaði eigið verkstæði þegar hann sneri aftur til Nürnberg. 

Dürer fékkst við olíumálverk, vatnsliti og teikningar, en er þekktastur fyrir tréristur sínar sem var eftirlætistækni hans á síðari árum. Þær eru undir meiri áhrifum frá gotneskum stíl en önnur verk hans. Meðal þekktustu trérista Dürers má nefna *[[Riddari, Dauðinn og Djöfullinn]]* (1513), *[[Heilagur Híerónýmus á skrifstofu sinni]]* (1514) og *[[Melencolia I]]* (1514). Einkennandi fyrir vatnslitamyndir hans eru fínlegar náttúrulífsmyndir og landslagsmyndir. 

Dürer var einn mikilvægasti listamaður norrænu endurreisnarinnar á 15. og 16. öld. Hann var vel að sér í list ítölsku meistaranna og ritum húmanista og skrifaði fræðirit um fjarvídd, hlutföll mannslíkamans, mælingar og verkfræði.
William Hogarth

**William Hogarth** (10. nóvember 1697 – 26. október 1764) var enskur listamaður, myndskeri og skopmyndateiknari sem oft er talinn einn af frumkvöðlum vestrænnar myndasögulistar. Mörg verka hans drógu dár að stjórnmálum og siðvenjum samtíma hans og drógu upp mynd af skuggahliðum tilverunnar.
Marlene Dietrich

**Marlene Dietrich** (27. desember 1901 – 6. maí 1992) var þýsk leikkona, söngkona og skemmtikraftur. Hún hóf kvikmyndaleik árið 1923 og 1929 lék hún hlutverkið „Lola-Lola“ í *[[Blái engillinn]]* sem var ein af fyrstu talmyndunum sem gerð var í Evrópu. Eftir það flutti hún til Hollywood þar sem hún lék gjarnan háskakvendi í fjölmörgum kvikmyndum.
1134

Árið **1134** (**MCXXXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 28. október - Magnús Einarsson vígður Skálholtsbiskup.
* Ari fróði byrjaði líklega að umskrifa Íslendingabók.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis
* 4. júní - Orrusta nálægt Lundi milli manna Níels Danakonungs og Magnúsar sonar hans og Eiríks eymuna, frænda konungs.
* 25. júní - Eiríkur eymuni varð konungur Danmerkur.
* 28. október - Magnús Einarsson (1092 – 30. september 1148) var vígður biskup í Skálholti af Össuri erkibiskupi í Lundi.
* Haraldur Maddaðarson varð Orkneyjajarl.

### Fædd
* Sancho 3., konungur Kastilíu (d. 1158).
* Raymond 5., greifi af Toulouse (d. 1194).

### Dáin
* 10. febrúar - Róbert stuttsokkur, hertogi af Normandí.
* 4. júní - Magnús sterki, sonur Níels Danakonungs, féll í orrustu.
* 25. júní - Níels Danakonungur drepinn í Slésvík.
* September - Alfons 1. af Aragon.
1092

Árið **1092** (**MXCII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

### Fædd
* Magnús Einarsson (d. 30. september 1148, brann inni í Hítardal), biskup í Skálholti 1134-1148.

### Dáin

## Erlendis
* 9. maí - Dómkirkjan í Lincoln á Englandi var vígð.
* Mikil sjávarflóð í Englandi og Skotlandi. Sagnir herma að lendur sem Guðini jarl af Wessex átti í Kent hafi farið í kaf og mynduðust þar hættulegar grynningar, Goodwin Sands.
* Filippus 1. Frakkakonungur sagði skilið við Bertu drottningu og sagði að hún væri of feit. Hann giftist Bertrade de Montfort sama ár og hirti ekki um þótt hann væri bannfærður fyrir tvíkvæni.
* Arkhangelsk-guðspjallið skrifað.

### Fædd
* Adélaide de Maurienne, drottning Frakklands, seinni kona Loðvíks 6. (d. 1154).
* Fulk, greifi af Anjou og konungur Jerúsalem.

### Dáin
Henri Matisse

**Henri Matisse** (31. desember 1869 – 3. nóvember 1954) var franskur myndlistarmaður sem er þekktur fyrir málverk í sterkum litum og mjúk, flæðandi form. Auk málverksins fékkst hann við teikningu, prentmyndagerð og höggmyndalist. Hann telst til póstimpressjónistanna. Hann var leiðtogi hóps málara sem fékkst við fauvisma og taldi einnig Georges Braque, André Derain, Raoul Dufy og Maurice Vlaminck. Hann er, ásamt Pablo Picasso, álitinn sá listamaður sem átti stærstan þátt í róttækri þróun myndlistar á fyrstu áratugum 20. aldar og upphafi nútímalistar.

Frá 1900 til 1905 varð hann frægur fyrir litsterk málverk og var talinn til fauvista („villidýranna“), en eftir 1906 þróaði hann strangari stíl með flötum fígúrum og mynstrum. Árið 1917 flutti hann frá París til Nice í Suður-Frakklandi og þróaði þar frjálslegri stíl. Á 3. áratugnum var hann hylltur sem fulltrúi klassískra hefða í franskri málaralist. Árið 1939 skildi hann við eiginkonu sína, Amélie, sem grunaði hann um að eiga í sambandi við aðstoðarkonu sína, Lydiu Délectorskayu. Eftir að hann var skorinn upp við kviðarholskrabbameini árið 1941 átti hann erfiðara með að mála. Hann tók þá að gera klippiverk með einföldum formum úr lituðum pappír með aðstoð Lydiu. Hann lést úr hjartaáfalli 84 ára gamall.

Henri Matisse skildi eftir sig mikið magn verka eftir yfir hálfrar aldar feril. Meðal þekktustu verka hans eru *[[Le bonheur de vivre]]* frá 1906 (Barnes Foundation), *[[La Danse]]* frá 1909 (Museum of Modern Art) og *[[L'Atelier Rouge]]* frá 1911 (Museum of Modern Art).
Hítardalur (bær)

**Hítardalur** í Mýrasýslu er fornt höfuðból og prestssetur í samnefndum dal, samkvæmt þjóðsögum kennt við tröllkonuna Hít sem varð að steini þar rétt neðan við bæinn ásamt Bárði Snæfellsás og standa þeir drangar enn. Bærinn hét reyndar upphaflega Húsafell og fellið hjá honum einnig en það er nú oftast kallað Bæjarfell. Hítardalur er landnámsjörð og byggði Þórhaddur Steinsson þar manna fyrstur að sögn Landnámabókar.

Bærinn Hítardalur er meðal annars þekktur fyrir að þar varð mannskæðasti eldsvoði Íslandssögunnar þann 30. september 1148. Meira en 70 manns sem voru þar við veislu fórust í brunanum, þar á meðal var biskupinn í Skálholti, Magnús Einarsson. Í Hítardal starfaði munkaklaustur af reglu Benedikts að því að talið er frá 1166 eða 1168 til 1201, en lítið er vitað um sögu þess. Á 13. öld bjó Ketill Þorláksson lögsögumaður í Hítardal og síðan Loftur biskupssonur. 

Síðar varð Hítardalur prestssetur og þótti eitt besta brauð landsins. Þar sátu margir merkisprestar og sumir þeirra voru þekktir fræðimenn. Þar má nefna séra Þórð Jónsson, sem þar var á 17. öld og skrifaði meðal annars ættartölurit sem voru gefin út árið 2008. Einn af þekktustu prestum í Hítardal var séra Jón Halldórsson, mikilvirkur sagnaritari sem var þar prestur frá 1691-1736. Hann skrifaði meðal annars biskupasögur, sögur skólameistara, hirðstjóra og fleiri og skráði *[[Hítardalsannál]]*. Synir hans voru Finnur Jónsson biskup og Vigfús Jónsson prestur og fræðimaður í Hítardal, sem skrifaði þar fyrstu íslensku barnabókina.
Ludwig Mies van der Rohe

**Ludwig Mies van der Rohe** (27. mars 1886 – 17. ágúst 1969) var þýskur arkitekt sem er almennt talinn vera einn af frumkvöðlum nútímabygginarlistar ásamt Walter Gropius og Le Corbusier. Verk hans einkennast af einföldum formum úr stáli og gleri. Hann kallaði list sína „skinn og bein“-arkitektúr og var þekktur fyrir notkun orðtakanna „minna er meira“ og „guð er að finna í smáatriðunum“.
Johannes Vermeer

**Johannes Vermeer** eða **Jan Vermeer** (skírður 31. október 1632 — 15. desember 1675) var hollenskur listmálari sem fékkst einkum við myndir af borgaralegu lífi innan veggja heimilisins. Hann bjó alla ævi í borginni Delft og gekk nokkuð vel í sinni grein en varð aldrei sérlega frægur. 1866 gaf listfræðingurinn Thoré Burger út ritgerð þar sem hann eignaði Vermeer 60 verk (34 eru örugglega eignuð honum í dag) og frá þeim tíma hefur frægð Vermeers vaxið gríðarlega og hann er nú talinn einn af bestu málurunum á gullöld Hollands.
Édouard Manet

**Édouard Manet** (23. janúar 1832 – 30. apríl 1883) var franskur listamaður sem hafði mikil áhrif á fyrstu impressjónistana með umdeildum verkum eins og *[[Hádegisverður á grasinu]]* og *[[Ólympía (málverk)|Ólympía]]* frá 1863. Hann forðaðist samt síðar að taka þátt í sýningum þeirra og vildi ekki láta kenna sig við þann hóp. Faðir og móðir Manet hétu Eugénie-Desirée Fournier og Charles Fournier. Manet átti yngri bróðir og hét hann Eugene og var hann lyfjalæknir. Eugene giftist Berthe Morisot og eignuðust þau dóttir sem hét Julie Manet
Christopher Wren

**Sir Christopher James Wren** (20. október 1632 — 25. febrúar 1723) var enskur hönnuður, stjörnufræðingur, rúmfræðingur og mesti enski arkitekt sinnar tíðar. Hann teiknaði 53 byggingar í London, þar á meðal Pálskirkjuna. Hann var einn af stofnendum Konunglega enska náttúrufræðifélagsins og verk hans á sviði vísinda voru hátt skrifuð af Isaac Newton og Blaise Pascal.
Frida Kahlo

**Frida Kahlo** (6. júlí 1907 – 13. júlí 1954) var mexíkósk listakona sem þróaði sérstakan stíl þar sem hún blandaði saman táknsæi, raunsæi og súrrealisma. Hún giftist ung mexíkóska kúbistanum Diego Riviera. Meðal þekktustu mynda hennar eru sjálfsmyndir málaðar á ýmsum tímum sem meðal annars sýna áberandi andlitshár (samvaxnar augabrúnir og skegghýjung) sem einkenndu hana og hún ýkti upp í myndunum. 

Faðir hennar var Þjóðverji sem kom til Mexíkó árið 1891 en móðir hennar var af spænskum ættum og indjánaættum. Faðir Fridu var ljósmyndari í Mexíkó og starfaði fyrir einræðisherrann Porfirio Díaz og var fjölskyldan vel stæð þangað til Mexíkóska byltingin var gerð árið 1910 og faðirinn missti vinnuna. Frida fékk lömunarveiki sex ára gömul og varð að vera rúmliggjandi í sex mánuði. Við þau veikindi rýrnaði hægri fótur hennar. Frida fór í menntaskóla í Mexíkóborg og þegar hún var 18 ára var hún að undibúa læknanám en lenti þá í hræðilegu slysi í strætisvagni. Margir létust í því slysi en Frida hryggbrotnaði á þremur stöðum og gekk málmstöng gegnum kviðarhol hennar og út um sköpin. Slysið og afleiðingar þess mótuðu Fridu sem listamann. Það olli því meðal annars að hún var hrjáð af verkjum alla ævi.

Áhugi hennar á myndlist og stjórnmálum leiddu til þess að hún gerðist meðlimur í Mexíkóska kommúnistaflokknum árið 1927. Þar kynntist hún listamanninum Diego Rivera sem hún giftist árið 1929. Þau ferðuðust saman um Bandaríkin næstu ár. Þar þróaðist stíll hennar og hún tók að notast við myndmál úr mexíkóskri alþýðumenningu með vísunum í bæði kaþólska trú og trúarbrögð frumbyggja í litlum sjálfsmyndum. Myndir hennar vöktu athygli súrrealistans André Breton sem skipulagði fyrstu einkasýningu hennar í galleríi Julien Levy í New York árið 1938. Sýningin sló í gegn og hún fylgdi henni eftir með annarri sýningu í París árið eftir. Louvre-safnið keypti þar mynd eftir hana sem var fyrsta málverkið eftir mexíkóskan listamann sem keypt var af stóru alþjóðlegu safni. Á 5. áratugnum tók Kahlo þátt í sýningum í Mexíkó og Bandaríkjunum og vann sem myndlistarkennari í Escuela Nacional de Pintura, Escultura y Grabado. Heilsu hennar hrakaði á sama tíma. Hún hélt sína fyrstu einkasýningu í Mexíkó 1953, ári áður en hún lést aðeins 47 ára að aldri.

Verk Kahlo voru enduruppgötvuð á 8. áratug 20. aldar þar sem hún varð mikilvæg táknmynd fyrir Chicanos-hreyfinguna, femínista og baráttu LGBTQ+-hreyfingarinnar. Hún hefur verið hyllt sem táknmynd fyrir bæði mexíkóska menningu og menningu frumbyggja og fyrir óvægna framsetningu sína á kvenlíkamanum. 

## Heimildir
*
Róbert Ragnarsson

**Róbert Ragnarsson** (fæddur 24. mars 1976) er fyrrum bæjarstjóri Grindavíkurbæjar. Hann hefur áður starfað sem bæjarstjóri í Vogum verkefnastjóri hjá félagsmálaráðuneytinu og sem stundakennari í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands. Hann rekur núna RR-ráðgjöf, sem veitir sveitarfélögum og opinberum aðilum ráðgjöf.
Thomas Mann

**Paul Thomas Mann** (6. júní 1875 — 12. ágúst 1955) var þýskur rithöfundur sem einkum er þekktur fyrir langar skáldsögur sem innihalda greiningu og háðsádeilu á þýskt samfélag. Mann flýði land eftir valdatöku nasista í Þýskalandi og var einn af helstu gagnrýnendum Þriðja ríkisins. Hann fékk Nóbelsverðlaun í bókmenntum árið 1929 fyrir *Buddenbrooks* sem var fyrsta skáldsaga hans.

## Æviágrip
Thomas Mann fæddist í Lübeck í eina af betri fjölskyldum borgarinnar. Eftir dauða föður síns hætti Thomas námi og flutti ásamt móður sinni og systkinum til München þar sem hann bjó fram til 1933. Hann vann fyrst á skrifstofu tryggingafélags en frá 21 árs aldri fékkst hann nær eingöngu við ritstörf. Hann skrifaði smásögur og greinar í tímarit en öðlaðist fyrst frægð með skáldsögunni *Buddenbrooks* (1901). Bókin byggist að miklu leyti á sögu Mann-fjölskyldunnar og barnæsku höfundarins. 

Mann giftist Katia Pringsheim árið 1905 og átti með henni sex börn. Dagbækur hans benda til þess að hann hafi verið samkynhneigður en hann átti aldrei í sambandi með öðrum karlmanni. Mann lifði rólegu fjölskyldulífi næstu árin þrátt fyrir umrót í Þýskalandi, heimsstyrjöld og stofnun Weimar-lýðveldisins sem Mann studdi opinberlega. Hann skrifaði *Töfrafjallið* (*Der Zauberberg*) á árunum 1913-1924. 

Þegar nasistum óx ásmegin í Þýskalandi hélt Mann ýmsar ræður gegn stefnu þeirra sem hann taldi villimannslega og ósamrýmanlega menningarþjóð eins og þeirri þýsku. Frægust er líklega *Appell an die Vernunft* sem hann hélt í október 1930. Eftir valdatöku þeirra flýði hann land ásamt fjölskyldu sinni. Hann bjó á ýmsum stöðum í Evrópu, einkum þó í Sviss, og flutti síðan til Bandaríkjanna árið 1938. Þar kenndi hann við Princeton-háskóla. Á tímum seinni heimsstyrjaldarinnar vann hann í ýmsum nefndum sem aðstoðuðu evrópska flóttamenn. Hann tók einnig upp stuttar tölur sem beindust gegn Hitler og Þriðja ríkinu og var útvarpað af BBC, meðal annars í Þýskalandi í óþökk þarlendra stjórnvalda. Mann vann í fjórleiknum *Joseph und seine Brüder* á þessum árum og skrifaði enn fremur skáldsöguna *Lotte in Weimar* (1939) sem fjallar um Johann Wolfgang von Goethe. 

Mann varð fyrir vonbrigðum með þá stefnu sem bandarískt samfélag tók eftir seinni heimsstyrjöldina (sjá McCarthyismi). Árið 1952 flutti hann aftur til Sviss eftir að hafa verið sakaður um fylgispekt við Stalín í fulltrúadeild Bandaríkjaþings. Hann bjó í þorpinu Kilchberg til dauðadags. Síðustu verk hans voru *Doktor Fástus* (1947) og *Der Erwählte* (1951). Thomas Mann lést vegna æðakölkunar í ágúst 1955. 

## Tenglar

* ''Thomas Mann fær Nóbelsverðlaunin''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1929
Vitrúvíus

**Marcus Vitruvius Pollio** (um 80/90 f.Kr. – um 25 f.Kr.) var rómverskur arkitekt og verkfræðingur sem var uppi á 1. öld f.Kr. Talið er að hann hafi verið í rómverska hernum undir stjórn Júlíusar Caesars á Spáni og í Gallíu. Hann er þekktur fyrir verk sitt *[[De architechtura]]* og hefur vegna þess stundum verið kallaður „fyrsti arkitektinn“. Bókin var enduruppgötvuð árið 1414 af húmanistanum Poggio Bracciolini og Leon Battista Alberti vakti síðan athygli á verkinu sem var þýtt á flest Evrópumál í framhaldinu.
Félagsnámskenning

**Félagsnámskenning** er sú kenning í námssálfræði að börn læri m.a. með því að líkja eftir öðrum, hlusta og horfa á hvernig aðrir gera og læra þannig, hvernig þau eigi að fara að.

Flestir þekkja mikilvægi góðra fyrirmynda og stundum er sagt að börnin læri málið af því að það er fyrir þeim haft. Barn getur munað brot af ólíkum aðgerðum og sett saman í ný munstur, eins og með orð, sem sett eru í ný sambönd (Bandura 1977). Það er líklegra að börn tileinki sér hegðun annarra, ef hegðunin virðist hafa jákvæð áhrif að einhverju leyti. Einnig er mikilvægt að bíða ekki eftir að barn tileinki sér æskilega hegðun, eingöngu með því að barni sé gert líkan, eða fyrirmynd, að hegðuninni, heldur ber að setja orð á að tiltekin aðgerð eða munstur sé jákvætt og hvers vegna það sé og auka þannig virkni líkansins og meðvitund þess eða þeirra, sem talið er gott að fylgi fordæminu, sem líkanið gefur (Bandura 1977:28). Dæmi um þetta getur verið að kennari sjái að barn framkvæmi aðgerð, sem samkvæmt Piaget gæti verið því ósjálfráð að einhverju leyti (Bandura 1977). Ef kennari vill styrkja þessa aðgerð barnsins og telur e.t.v. jafnframt að annað barn eða börn, gætu tileinkað sér þessa tilteknu færni hraðar, með því að fylgja fordæmi barnsins, þá getur hann sett orð á aðgerðina: Sagt eða spurt, eins og hann sé þátttakandi í uppgötvun barnanna. Þegar barni er gefið færi á að svara, þarf það að setja orð á hugsun sína og eykur þá e.t.v. um leið skilning sinn. Þó gæti aðgerðin verið barni ósjálfráð að einhverju leyti og jafnvel utan við svæði mögulegs þroska þess, að beita rökhugsun um þessa tilteknu aðgerð (Charles 1981; Bandura 1977). Þegar börn leika sér saman, leggja þau saman hæfni sína og e.t.v. gætu börnin einnig beitt rökum saman.
Ágætis byrjun

***Ágætis byrjun*** er breiðskífa sem hljómsveitin Sigur Rós gaf út árið 1999 og er önnur plata þeirra. Hún var upprunalega gefin út á Íslandi en var svo gefin út í Bretlandi árið 2000.

Árið 2009 var platan valin í 1. sæti á lista yfir 100 bestu plötur Íslandssögunnar af notendum vefjarins Tónlist.is. 

## Lagalisti

# (Intro) (1:36)
# Svefn-g-englar (10:04)
# Starálfur (6:47)
# Flugufrelsarinn (7:47)
# Ný batterí (8:11)
# Hjartað hamast (bamm bamm bamm) (7:11)
# Viðrar vel til loftárása (10:18)
# Olsen Olsen (8:03)
# Ágætis byrjun (7:56)
# Avalon (4:00)
Terrassa

**Terrassa** er borg í Katalóníu á Spáni. Borgin hefur rúmlega 216 þúsund íbúa (2017) og er staðsett 30 km frá Barselónu.

Borgin hefur að geyma sögulega rómverska, gotneska og kaþólska staði. Borgin er sú þriðja stærsta í Katalóníu á eftir Barcelona and L’Hospitalet.
Sergei Eisenstein

**Sergei Mikhaílóvitsj Eisenstein** (22. janúar 1898 — 11. febrúar 1948) var sovéskur kvikmyndaleikstjóri og kenningasmiður þekktastur fyrir þöglu myndirnar *[[Verkfall (kvikmynd)|Verkfall]]*, *[[Beitiskipið Pótemkín]]* og *[[Október (kvikmynd)|Október]]*. Kenningar hans í kvikmyndagerð snerust um að nota klippingu til að skapa merkingu með því að leysa úr andstæðum í anda þráttarhyggju Hegels. Með því að setja saman ótengd skot mátti stuða áhorfandann og gera kvikmyndina þannig að byltingartæki. Rit hans eru enn notuð við kennslu í kvikmyndaskólum um allan heim.
Fritz Lang

**Friedrich Anton Christian Lang** (5. desember 1890 — 2. ágúst 1976) var austurrískur kvikmyndaleikstjóri og einn þekktasti kvikmyndagerðarmaður þýska expressjónismans. Þekktustu verk hans eru *[[Metropolis (kvikmynd frá 1927)|Metropolis]]* (1927) og *[[M (kvikmynd)|M]]* (1931) sem hann gerði í Þýskalandi áður en hann fluttist til Bandaríkjanna 1934.