open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Auglýsingastofa Reykjavíkur

**Auglýsingastofa Reykjavíkur hf.** var í hópi fyrstu fyrirtækja Íslands til að vinna vefsíður fyrir fyrirtæki og opinbera aðila. Fyrstu þreifingar fyrirtækisins í heimasíðugerð byrjuðu árið 1995 og voru frá upphafi í nánu samstarfi við opinbera, eða hálf-opinbera aðila á borð við Ferðamálaráð og Samtök iðnaðarins.

Megin áherslan var á smíði og rekstur sérhæfðra kynningarvefsvæða (vefgátta) sem báru nöfn eins og "Iceland Travel Web" og "North Atlantic Solutions", en þar voru kynnt þjónustufyrirtæki í sjávarútvegi. Inni á þessum gáttum áttu fjöldamörg fyrirtæki sinn fyrsta vísi að heimasíðum, fyrirtæki á borð við Úrval-Útsýn, Samvinnuferðir-Landsýn, Borgarplast, Marel, o.fl.

Á þessum tíma kostaði leiga á .is-léni vel yfir tíu þúsund krónur á mánuði, og sökum þess hversu ungur og ómótaður vefurinn var sem kynningarmiðill á þessum árum, þá veigruðu jafnvel stærstu fyrirtæki sér við því að fjárfesta í eigin léni.

Auglýsingastofan var alla tíð fremur smá í sniðum, mest átta starfsmenn sumarið 1996, og vefhönnunin og -smíðin var aldrei nema lítill hluti af starfsemi fyrirtækisins.

Haustið 1996 ákváðu þáverandi eigendur auglýsingastofunnar að skipta rekstrinum á milli sín. Kristján hélt áfram rekstri hefðbundinnar auglýsingastofu undir sama nafni, en Hermann flutti með þann hluta rekstursins sem sneri að vefsíðugerðinni út í Sundaborg og stofnaði Íslensku Internetþjónustuna, sem síðar sameinaðist Hugviti.

Auglýsingastofa Reykjavíkur var rekin áfram í sísmækkandi mynd eitthvað fram yfir árið 2000 og fékkst aldrei aftur að neinu marki við vefsíðugerð.
Sálfræðimeðferð

Miklar deilur hafa staðið um hvers konar **sálfræðimeðferð** sé áhrifaríkust til að meðhöndla geðraskanir, og hvort þær séu yfirleitt áhrifaríkari en engin meðferð eða gervimeðferð. Þekkt eru svokölluð Dúdúfuglsáhrif, eða sú niðurstaða sumra rannsókna að allar tegundir sálfræðimeðferðar virki jafn vel. Ljúka þarf mastersprófi í klínískri sálfræði til að mega veita einstaklingum sálfræðimeðferð. 

## Tegundir sálfræðimeðferðar
*Atferlismeðferð
*Hugræn meðferð
*Hugræn atferlismeðferð
*Húmanísk meðferð
*Samskiptameðferð (e. interpersonal therapy)
*Sálaraflsmeðferð
*Sálgreining
Dúdúfuglsáhrif

**Dúdúfuglsáhrifin** er sú niðurstaða sumra rannsókna að allar tegundir sálfræðimeðferðar við geðröskunum virki jafn vel. Nafnið er komið úr bókinni Ævintýri Lísu í Undralandi, þar sem ein sögupersónan, dúdúfugl, segir að allir hafi unnið, og því þurfi allir að fá verðlaun.
Dúdúfugl

**Dúdúfugl** (fræðiheiti: *Raphus cucullatus*) var metrahár ófleygur fugl af dúðaætt sem átti heimkynni sín á eynni Máritíus. Tegundin, sem dó út árið 1681 lifði á ávöxtum og bjó sér til hreiður í jörðinni.

## Heimildir
Farartæki

**Farartæki** eru flokkuð í tvö megin máta. Svo sem Vistvæn og óvistvæn/*ólífrænn flutningsmáti*. Þau eru oftast nær gerð af mannahöndum (bátar, reiðhjól, vélhjól, járnbrautarlestar, bílar og flugvélar) en stundum hafa náttúrulega tiltæk efni verið notuð, svo sem ísjakar, fljótandi trjástofnar og þess háttar. Samgöngur eru oft stundaðar með farartækjum auk þess sem menn ganga eða hlaupa til samgangna. 

## Gerðir Farartækja

* Bátar
* Bílar
* Flugvélar
* Lestar
* Mótorhjól
* Reiðhjól
* Rútur
* Sendiferðabílar
* Skip
* Strætisvagnar
Íslenska vefstofan

**Íslenska vefstofan** var íslenskt veffyrirtæki, stofnað árið 1998. Árið 1997 seldu eigendur IO-InterOrgan-fyrirtækið til Íslensku auglýsingastofunnar. Nafninu var haldið þar til eftir að (fyrrum eigendur) Bragi Halldórsson og Gunnar Grímsson hættu þar störfum á árinu 1998 eða 1999. Síðar var eigendum fjölgað, meðal komu Flugleiðir og Síminn inn sem eigendur. Þá fékk fyrirtækið nafnið Íslenska vefstofan.
 
Árið 2000 úthýstu Flugleiðir tölvudeild sinni og stofnaði Skyggni annars vegar og fjórir starfsmenn vefþróunar höfu störf hjá Íslensku vefstofunni. Um það bil ári eftir stofnun var Skíma, veffyrirtæki Símans, innlimað í Íslensku vefstofuna gegn hluta í félaginu.

Helstu verkefni Íslensku vefstofunnar voru fyrir þessa tvo eigendur fyrirtækisins framan af auk fjölda annarra verkefna tengt smærri viðskiptavinum. Eftir víðfrægt gagnatap vegna tölvubilunar árið 2003 sameinuðust Íslenska vefstofan og Origo undir merkjum þess síðarnefnda.
Vélknúið ökutæki

**Vélknúið ökutæki** er sjálfknúið farartæki, oftast á hjólum, sem keyrir ekki á teinum (eins og lestar eða sporvagnar) og er notuð fyrir flutning fólk eða frakts.

Farartækið er knúið áfram af vél eða mótor, oftast sprengihreyfli eða rafmagnsmótor, eða einhverja blöndu þar á milli, eins og með tvíorkubíla og rafmagnsbíla. Í lagalegum tilgangi eru ökutæki í nokkrum flokkum, þar á meðal bílar, rútur, mótorhjól, torfærubíla, létta vörubíla og venjulega vörubíla. Þessir flokkar eru mismunandi eftir lagalegum reglum hvers lands. ISO 3833:1977 er staðall fyrir tegundir ökutækja, hugtök og skilgreiningar. Venjulega eru hjólastólar undanteknir, til að forðast að fólk með fötlun þurfi leyfi til að nota slíkan, eða þurfi merkingar og tryggingar.

Frá og með 2011 voru meira en einn milljarður ökutækja í notkun í heiminum, fyrir utan torfærutæki og vinnuvélar. Bandaríski útgefandinn Ward áætlar að árið 2019 hafi verið 1,4 milljarðar bifreiða í notkun í heiminum.

Eignarhald á ökutækjum á heimsvísu árið 2010 var 148 ökutæki í rekstri (VIO) á hverja 1000 manns. Kína er með heimsins stærsta bifreiðaflota, með 322 milljónir bifreiða skráðar í lok september 2018. &nbsp;Bandaríkin eru með hæsta fjölda ökutækja á mann, með 832 ökutæki í rekstri á hverja 1000 manns árið 2016. Kína varð stærsti markaður nýrra bíla árið 2009 Árið 2022 voru smíðaðir 85 milljónir bíla og ökutækja, þar af flestir af  Kína sem smíðaði alls 27 milljónir ökutækja.

## Tilvísanir
Ævintýri Lísu í Undralandi

**Ævintýri Lísu í Undralandi** eða **Lísa í Undralandi** (e. *Alice's Adventures in Wonderland*) er skáldsaga eftir breska heimspekinginn Lewis Carroll. Á frummálinu var hún fyrst gefin út árið 1865. 

Bókin er sú fyrsta bókin í bókaröð sem segir frá uppátækjum ungrar stúlku að nafni Lísa, sem hefur ögn frjórra ímyndunarafl en flestir þora að viðurkenna. Sagan er uppfull af þrautum, rökvillum og mótsögnum og öðrum heimspekilegum vangaveltum höfundarins. 

Sagt er að sagan um Lísu hafi verið sögð í fyrsta skiptið um borð í árabát, en þar kepptist Carroll við að halda litlum frænkum sínum uppteknum með því að spinna söguna. Þegar sagan var svo skrifuð tók hún á sig nýjar víddir. 

## Persónur

* Dúdúfuglinn
* Falska skjaldbakan
* Broskötturinn
* Hjartadrottningin
* Hvíta kanínan
* Tólffótungurinn
* Lísa (aðalpersóna)
* Hattarinn

## Sagan
Aðalsögupersóna sögunnar er Lísa, 10 ára gömul stelpa sem ákveður að elta hvíta kanínu í mittisjakka með úr niður um holu í jörðinni, á þeim forsendum að hún myndi þá ekki hafa áhyggjur af því framar að detta niður tröppurnar heima hjá sér, annars vegar, og hins vegar að henni þótti afar forvitnilegt að vita hvers vegna kanínan var að drífa sig svo mikið. Þegar að ofan í holuna er komið rekst Lísa á alls kyns kynjaverur, þar á meðal óðan hattara og hjartadrottninguna, æðsta spilið í spilastokknum, sem hefur einkennilegar nautnir af því að láta afhausa alla þá sem þóknast henni ekki.

Undraland er nafn þessara heims sem hún „datt“ (eða, betur sagt, elti hvítu kanínuna ofan í) í, og sá heimur er kallaður Undraland, út af öllu því sem að er þarna. Til dæmis skælbrosandi köttur, klikkaði hattarinn, gervi skjaldbakan, dúdúfuglinn og hvíta, talandi kanínan í mittisjakkanum.

## Tengt efni
* Framhald sögunnar, *[[Í gegnum spegilinn]]* (e. *Through the Looking-Glass*), byggist á tafli á sama hátt og fyrri sagan byggðist á spilum.
Athygli

Skynfæri fólks gera því unnt að nota upplýsingar um umhverfið til að stýra hegðun sinni. Í umhverfinu er þó svo gífurlegt magn áreita að fólk getur aðeins unnið úr litlu broti af því á hverjum tíma. **Athygli** gerir fólki kleift að veita tilteknum upplýsingum forgang við úrvinnslu. Með því að beina athyglinni að ákveðnum þáttum er því hægt að velja úr þær upplýsingar sem eru líklegar til að skipta máli fyrir hegðun, og að sama skapi hundsa þær sem skipta ekki máli.
William James

**William James** (11. janúar 1842 — 26. ágúst 1910) var frumkvöðull í bandarískri sálfræði, þessi læknisfræðimenntaði bandaríkjamaður var fyrstur til að setja upp tilraunastofu í sálfræði í Bandaríkjunum. Hann skrifaði eina fyrstu kennslubókina í sálfræði, Principles of Psychology sem hann skrifaði eftir að hafa kennt við Harvard háskólann. Hann var meðal annars annar höfundur hinnar þekktu James-Lange kenningu. Bróðir hans var Henry James, rithöfundur.

## Tenglar
* 
* Heildartexti Principles of Psychology
* 
* Hin nýja heimsmynd kallar á nýjan Guð, grein um hugmyndir James á vefritinu Hugsandi
Ástæða

**Ástæða** einhvers er það sem fólk telur að útskýri hvers vegna eitthvað er eins og það er. Ástæða hegðunar er til dæmis það sem fólk telur að réttlæti tiltekna hegðun (hér þarf réttlætanlegt ekki endilega að vera notað í merkingunni siðferðislega rétt). Hegðunin sem um ræðir er því ávallt viljastýrð. 

Dæmi um ástæðuskýringu á hegðun er: 
#Af hverju er Jóna með Nonna? Af því að hann er sætur og skemmtilegur.
#Af hverju keypti Páll happadrættismiða? Til þess að eiga möguleika á að vinna.

Í síðara tilvikinu gefur ástæðan til kynna tilgang, en ekki í fyrra tilvikinu.

Vísindaleg sálfræði snýst um að finna orsakaskýringar, en alþýðusálfræði gefur aðallega ástæðuskýringar. Greinarmunurinn er aftur á móti vandasamur því hægt er að líta á ástæður sem orsakir, líkt og sumir heimspekingar hafa leitt rök að í athafnafræði.

## Tengt efni
*Afleiðing
*Athöfn
*Ástæðuskýring
*Breyskleiki
*Breytni
*Orsök
Orsök

**Orsök** er annar tveggja aðila orsakavensla sem geta verið á milli hluta eða atburða; hinn aðili orsakavenslanna nefnist afleiðing. Orsökin er sögð *valda* afleiðingunni; segja má að hún sé nægjanlegt skilyrði afleiðingarinnar. Að öllu jöfnu má segja að ef orsökin gerist eða eigi sér stað, þá gerist afleiðingin líka eða hún á sér stað. Yfirleitt er orsök talin fara á undan afleiðingunni í tíma.

## Orsök hegðunar
Orsök hegðunar leiðir einfaldlega til hennar, óháð því hvort hægt sé að réttlæta hegðunina með orsökinni. Gerandi þekkir ekki alltaf orsakir hegðunar sinnar. 

Dæmi um orsakaskýringu: Af hverju er Jóna með Nonna? Af því að þegar Jóna sér eða hugsar um Nonna þá eykst virkni randkerfisins og adrenalín flæðir um líkamann. 

Vísindaleg sálfræði snýst um að finna orsakaskýringar, en alþýðusálfræði gefur aðallega ástæðuskýringar. Greinarmunurinn er samt vandasamur og erfiður vegna þess að ástæður geta verið orsakir, eins og sumir heimspekingar hafa leitt rök að í athafnafræði.

## Tengt efni
* Afleiðing
* Ástæða
* Brigðhyggja
* Löghyggja
* Nauðhyggja

## Tenglar
* 
* 
* 
*
IDN-lén

**IDN-lén** er Internetlén með forskeytinu „xn--“ en slík lén á skv. tilmælum IANA  að umkóða úr Unicode af biðlaranum, útkoman verður að þegar notandinn biður um lén, t.d. „köttur.is“ er það umkóðað í „xn--kttur-jua.is“ áður en það er sent til nafnaþjónsins, útkoman er kerfi sem er samhæft við það gamla en þó er hægt að nota aðra stafi en a-z, 0-9 og - eins og upprunalega takmörkunin var, - er þó ekki hægt að nota í byrjun og enda léns.

IDN-lén hafa hins vegar ekki náð miklum vinsældum þar sem mest notað vafrinn, Internet Explorer frá Microsoft styður ekki þá tegund léna auk ýmissa póstforrita. Mozilla Firefox, Opera, Apple Safari o.fl. styðja þau hins vegar .

1. júlí 2004 hóf ISNIC að úthluta IDN-lénum undir þjóðarléninu .is. Dæmi um íslenskt IDN-lén er alþingi.is.

## Heimildir
* Completion of IANA Selection of IDNA Prefix 
* Séríslenskir stafir í lénanöfnum undir .is 
* Request for Comments:
**  – „Preparation of Internationalized Strings ("stringprep")“
**  – „Punycode: A Bootstring encoding of Unicode for Internationalized Domain Names in Applications (IDNA)“
**  – „Nameprep: A Stringprep Profile for Internationalized Domain Names (IDN)“
**  – „Internationalizing Domain Names in Applications (IDNA)“


## Tengt efni
* Internationalizing Domain Names in Applications

## Tenglar
* Punycode (af)kóðari
* idnkit
* IDNcyclopedia
Hegðun

**Hegðun** eða **atferli** er látæði tiltekinnar lífveru, ytra framferði hennar, og getur verið bæði meðvitað og ómeðvituð, viljastýrt sem og sjálfvirkt. 

Hegðun lífvera ræðst af taugakerfi þeirra. Sé taugakerfið flókið er hegðun lífverunnar það líka. Flókin taugakerfi bjóða einnig upp á fleiri tækifæri til þess að breyta hegðun lífverunnar með námi. Stundum er talað um hegðun dauðra hluta, s.s. tölvu, en menn greinir á um hvort það sé rétt notkun á hugtakinu þar eð hegðun krefst geranda og ekki eru allir sammála um að dauðir hlutir séu gerendur í þeirri merkingu.
Heilaskönnun

**Heilaskönnun** er tækni til að taka myndir af lifandi heila, annaðhvort formgerð hans eða virkni. Heilaskönnun er til að mynda notuð í læknisfræði, taugavísindum og sálfræði.

Á seinni hluta 20. aldar komu fram tæki sem gerðu mönnum kleift að skoða í þaula heila mannsins og skoða virkni hans. Tæki til heilaskönnunar (einnig þekkt sem heilaskimun) eru margs konar og notagildi þeirra mismunandi, en þessi byltingarkennda rannsóknaraðferð gerir læknum kleift að staðsetja heilaskemmdir fyrir lát sjúklingsins auk þess að kortleggja líffæri heilans og fylgjast með virkni heilans við vinnslu á verkefnum sem sjúklingnum er sett fyrir. Eðlilega er reynt að forðast óþægindi og óæskilegan skaða í garð sjúklinganna sem af notkun tækjanna gæti hlotist og eru tækin öll skaðlaus ef farið er eftir ákveðnum vinnureglum.

Eins og áður hefur komið fram eru til margar mismunandi gerðir tækja til heilaskimunar en frægast þeirra er ef til vill CAT-skanninn sem var fundinn upp árið 1971, en í stuttu máli virka tækin þannig að fjöldi tvívíðra mynda er raðað saman með hjálp tölva til að búa til þrívíddar líkan sem hægt er að skoða frá öllum hliðum.

## Tækni sem notuð er til heilaskönnunar
Ólympíuleikvangurinn í München

**Ólympíuleikvangurinn í München** var byggður fyrir Ólympíuleikana árið 1972. Nú er hann notaður undir frjálsíþróttakeppnir, tónleika og fótboltaleiki. Bayern München og 1860 München hættu að nota leikvanginn sem heimavöll árið 2005 vegna þess að í sameiningu byggðu þau nýjan leikvang sem ber nafnið Allianz-Arena.

Leikvangurinn ber samtals 69.100 manns sem skiptist niðu í 57.000 í sæti, 12.000 í stúku og 100 fyrir fólk sem er bundið við hjólastól.

## Tenglar

* Offizielle Seite der Olympiapark München
Porto

**Porto**, áður **Portucale**, er borg í norðurhluta Portúgals, við nyrðri bakka Douro árinnar og liggur að Atlantshafi. Porto er önnur stærsta borg Portúgals og höfuðborg norðurhlutans. Íbúar eru 232.000 (2021). Á stórborgarsvæði Porto búa 2,4 milljónir (2011).

Veðurfarið í Porto er milt. Sumur eru heit, allt uppí 40 gráður, en hitastigið er þó lægra en í flestum borgum í suðurhlutanum og inn til landsins, þökk sé köldum vindum sem blása af Atlantshafinu.

Sjálft nafn landsins, Portúgal, er tilkomið vegna borgarinnar sem jafnframt er fyrsta höfuðborg landsins. Að auki eru púrtvín nefnd eftir borginni (p. *Vinho do Porto*), þrátt fyrir að framleiðsla þeirra fari fram í annarri borg, Vila Nova de Gaia, sem aðskilin er Porto af Douro ánni.

## Tengt efni
* Espinho
Douro

**Douro** (á latínu Durius, spænsku Duero og portúgölsku Douro) er ein stærsta á Portúgals og Spánar. Áin á upptök sín nálægt Soria á Spáni og rennur til Porto í Portúgal, þar sem hún mætir hafi. Heildarlengd árinnar er 765 km, og aðeins er hægt að ferðast á skipum um hana á þeim hluta sem rennur um Portúgal.

Talið er að nafn árinnar komi frá keltnesku þjóðflokkunum sem byggðu svæðið áður en Rómverjar náðu þar yfirráðum. Orðið „drw“ er keltneskt orð yfir á.
Tagus

**Tagus** (latína: *Tagus*, spænska: *Tajo*, portúgalska: *Tejo*) er stærsta á Íberíuskagans. Áin er 1.038 km að lengd, þar af eru 716 kílómetrar á Spáni, 47 kílómetrar hennar þjóna sem landamæri landanna tveggja og þeir 275 kílómetrar sem eftir standa eru í Portúgal.

Upptök Tagus eru í Fuente de García, í Albarracín-fjöllunum í Aragon-héraði Spánar og hún mætir hafi í Lissabon.
Évora

**Évora** er borg í samnefndu héraði í austurhluta Portúgal. Íbúar voru tæpir 54.000 árið 2021. Hún er staðsett í Alentejo í suðurhluta Portúgal og stendur hún í 300 metra hæð yfir sjávarmáli. Hún er höfuðborg, og jafnframt stærsta borg, Alto Alentejo-héraðs. Miðbærinn er á heimsminjaskrá UNESCO. Rómverskar rústir eru þar.
Braga

**Braga** er borg í norðvesturhluta Portúgals, í Minho-héraðinu. Íbúar voru 193.000 árið 2021. Þegar Rómverjar réðu landinu var hún höfuðborg Calaecia-héraðsins og hét þá Bracara Augusta.
Hjáfræði

**Hjáfræði**, einnig kölluð **gervivísindi**, eru hugmyndakerfi sem fylgjendur þeirra telja til vísinda, en aðrir telja að séu einungis eftirlíking þeirra. Gervivísindi eru hugmyndafræði sem er sett fram á vísindalegan hátt án þess þó að styðjast við vísindaleg vinnubrögð. Það sem greinir vísindi frá gervivísindum er það að hægt er að sanna vísindakenningar ólíkt gervivisindum.

## Að greina hjáfræði frá vísindum
Hjáfræði, ólíkt vísindum, fullyrðir eitthvað:
* án þess að raunprófa það
* án þess að hægt sé að raunprófa það
* sem gengur gegn raunprófunum
* án þess að vilja raunprófa það

## Hugmyndakerfi sem sumir telja til hjáfræða
* Árugreining
* Blóðflokkafræði
* Feng Shui
* Gullgerðarlist
* Heilun
* Vithönnun (*e. intelligent design*)
* Hnykklækningar
* Höfuðlagsfræði
* Ilmmeðferð (*e. aromatherapy*)
* Kristallaheilun (*e. crystal healing*)
* Lithimnugreining
* Nálastungumeðferð
* NLP (*e. neuro-linguistic programming*)
* Reiki
* Sálgreining
* Skriftarlestur
* Sköpunarhyggja (*e. creationism*)
* Smáskammtalækningar
* Stjörnuspeki
* Talnaspeki
* Útlitsfræði

## Tenglar
* Grein um hjáfræði á The Skeptic's Dictionary
* Vantrú.is
Faro

**Faro** er bæði borg og hérað í suðurhluta Portúgal. Í Faro er stjórnsýsla Algarve svæðisins og íbúar borgarinnar eru um 61.000 (2019). Flestar byggingar borgarinnar voru byggðar skömmu eftir jarðskjálftann í landinu árið 1755.
Algarve

**Algarve** er heitið á landsvæði í suðurhluta Portúgal þar sem m.a. er að finna borgirnar Faro, Lagos og Sagres. Stjórnsýsla svæðisins er í Faro, sem státar af eigin flugvelli. Algarve-svæðið nær yfir tæplega 5.000 ferkílómetra og búa um 470.000 manns þar (2021). Þessi tala hækkar í yfir milljón um hásumar vegna hins ótrúlega fjölda ferðamanna sem heimsækja svæðið.

Helsta aðdráttarafl Algarve-svæðisins eru hreinar strendur, hlýtt miðjarðarhafsloftslag og lágt verðlag. Sá hluti strandlengjunnar sem vísar til suðurs er um 155 kílómetrar, og 52 kílómetrar af þeirri strönd tilheyra svæðinu. Albufeira er einn vinsælasti sumarleyfisbærinn við ströndina.

Korkur hefur löngum verið mikilvæg útflutningsvara í Algarve.

## Tenglar
Íberíuskagi

**Íberíuskagi** (eða **Pýreneaskagi**) er skagi í suðvesturhluta Evrópu. Portúgal, Spánn, Andorra og breska nýlendan Gíbraltar eru öll á Íberíuskaganum. Í suðri og austri umlykur Miðjarðarhafið skagann og í norðri og vestri Atlantshafið. Á norðausturhluta skagans tengja Pýreneafjöllin hann við Evrópu. Skaginn er alls 582 860 km² að stærð.
Espinho

**Espinho** er bæði heitið á sveitarfélagi og bæ suður af Porto, Portúgal. Íbúar eru rétt yfir 10.000 og tilheyra Aveiro héraðinu.

Helsta lifibrauð heimamanna er ferðamannaþjónusta, auk þess sem bærinn státar af spilavíti.
Vila Nova de Gaia

**Vila Nova de Gaia** er borg og sveitarfélag í Portúgal, einnig þekkt undir nafninu Santa Marinha. Borgin tilheyrir Porto-héraðinu og er staðsett sunnanmegin við Douro ána. Íbúatala er 304.000 (2021).
Fögur hugsun

***Fegurð hugans*** eða ***Fögur hugsun*** (*A Beautiful Mind*) er kvikmynd sem fjallar um ævi stærðfræðingsins, hagfræðingsins og nóbelsverðlaunahafans John Nash.
Ljósmyndun

**Ljósmyndun** er aðferð til að festa á varanlegt form myndir af umhverfinu með ljósmyndavél. Notast er við vélræna, ljósfræðilega, efnafræðilega og/eða stafræna aðferð við að safna endurköstuðu ljósi í stuttan tíma með linsu og varpa því á ljósnæman flöt, t.d. filmu inni í myndavélinni. Með eftirvinnslu á ljósnæma fleti myndavélarinnar (framköllun á filmu) fæst **ljósmynd** sem „tekin“ var með myndavélinni. Orðið *ljósmyndun* er samsett úr orðunum *ljós* og sögninni *mynda* og felst merkingin í því að *búin er til mynd af ljósinu*.

## Saga ljósmyndunar
### Fyrstu ljósmyndirnar

Nútíma ljósmyndatækni má rekja til franska uppfinningamannsins Joseph Nicéphore Niépce en hann hóf að gera tilraunir árið 1793 með aðferðir til að gera sjónrænar myndir. Fyrstu verk hans dofnuðu fljótt en honum tókst loksins að gera varanlega mynd árið 1824. Aðferðirnar kröfðust þess að sólin var notuð til að framleiða myndina en þær tóku um 8 klst eða lengur í framkvæmd og var aðferðin því bara notuð til að festa á mynd fasta hluti eins og t.d. byggingar. Árið 1829 byrjaði hann samningsbundið samstarf við listamanninn og efnafræðinginn Louis-Jacques-Mandé Daguerre um að betrumbæta aðferðina. Eftir dauða Niépce 5. júlí 1833, þá hélt Daguerre áfram starfi sínu og tókst loksins ætlunarverk sitt.

### Sellulósufilmur
Sellulósur fyrir ljósmyndafilmur voru teknar í notkun árið 1887 og voru það bæði Hannibal Goodwin og Eastman Company sem skráðu leyfi fyrir filmuvöruna. Goodwin hins vegar kærði Eastman Kodak Company fyrir brot á einkaleyfinu sínu og vann málið en seldi síðan einkaleyfin til þeirra. Þessi aðferð var síðan grundvöllurinn fyrir þróun kvikmyndafilmunnar. Myndir teknar með þessari aðferð þurfa samt að fara í framköllun áður en hægt er að sjá efni myndarinnar skýrt.

### Fyrsta litmyndin
Fyrsta myndin í lit var tekin rétt eftir aldamótin 1900 en uppfinningin var einkaleyfisvarin árið 1903 og sett á markað 1907. Frönsku bræðurnir Louis Jean og Auguste Marie Louis Nicholas Lumière voru miklir uppfinningamenn og faðir þeirra rak ljósmyndastofu þar sem þeir unnu. Þeir fengu því mikinn áhuga á ljósmyndun og fundu upp margvísleg tól sem urðu mikilvægir hlekkir í þróunarsögu ljósmynda og kvikmynda. Litfilman Autochrome Lumière var sú eina sem var á markaðnum þar til 1935 þegar Kodak setti Kodachrome á markaðinn. Sú vörulína er enn í framleiðslu og er talin með þeim fremri vörutegundum vegna fínna korna og líflegra lita.

### Stafræn ljósmyndun
Frá árinu 2000 hefur stafræn ljósmyndun að mestu komið í stað ljósmyndunar á filmu, en þá er notuð örflaga í stað filmunnar áður til að safna ljósi frá myndefninu og ljósmagn og litur hverrar myndeiningar er geymt stafrænt í minniskorti myndavélarinnar. Hefur þann kost að mögulegt að skoða myndina skömmu eftir að hún er tekin og flytja hana í tölvu vinna hana með stafrænni myndvinnslu.

## Tengt efni
* Ljósmynd
Asóreyjar

**Asóreyjar** (portúgalska: **Ilhas dos Açores**, stuttur **Açores**) er níu eyja eyjaklasi í miðju Norður-Atlantshafinu sem tilheyrir Portúgal. Austasta eyjan er um 1.370 kílómetra frá Lissabon en sú vestasta um 1.940 kílómetra frá Nýfundnalandi í Norður-Ameríku.

Eyjarnar heita Santa Maria (austast), Sao Miguel, Terceira, Graciosa, Sao Jorge, Pico, Faial, Corvo og Flores (vestast). Þær teljast til Portúgal en njóta sjálfsstjórnar. Þær dreifast á meira en 600 km svæði, sem gerir yfirráðasvæði þeirra yfir 1.1 milljón km². Eldvirkni er á þeim öllum nema Santa Maria. Fjallið Pico á Picoeyju er hæsta fjall Portúgals, Pico er 2351 metra hátt. Reyndar eru eyjarnar sjálfar tindar margra hæstu fjalla heims, ef mælt er frá hafsbotni.

Þrátt fyrir að margir telji eyjarnar vera nefndar eftir gáshauk (Açor á portúgölsku) hefur fuglinn aldrei átt heima á eyjunum. Sumir telja nafnið eldri mynd af orðinu azures (fleirtalan af orðinu blár) vegna þess að eyjarnar virðast bláar úr fjarska. 

Asóreyjar fundust árið 1427 og tólf árum síðar hófst landnám þar. Í fyrstu var aðallega um að ræða fólk frá Algarve og Alentejo en síðar fólk utan Portúgals. 

Eyjarnar hlutu sjálfsstjórn árið 1976 (Região Autónoma dos Açores).

Frá því að eyjarnar fengu sjálfstjórn hefur framkvæmdavaldið verið í Ponta Delgada, löggjafarvaldið í Horta og dómsvaldið í Angra do Heroísmo. Núverandi forseti sjálfstjórnarsvæðisins er Vasco Cordeiro.

Þann 31. desember 2002 voru íbúar eyjanna 238.767 sem gera 106 manns á km².

## Fólksfjöldi
Queensland

**Queensland** er fylki í Norðaustur-Ástralíu. Það er næststærsta fylki landsins og það þriðja fjölmennasta með tæpar 4,7 milljónir íbúa (des 2013). Höfuðborg fylkisins er Brisbane sem stendur við Kyrrahafsströndina. Fylkinu tilheyrir Kóralrifið mikla sem er eitt stærsta og lengsta kóralrif í heimi. Þar er líka einn helsti ferðamannastaður Ástrala, Gullströndin (*enska* Gold Coast). Evrópubúar settust fyrst að í Queensland árið 1824 þegar fanganýlenda var stofnuð við Moretonflóa en í upphafi var svæðið hluti af Nýja Suður Wales. Árið 1859 varð svo til nýlendan Queensland, þó með aðeins öðrum landamærum en í dag. Um skamman tíma tilheyrði hluti eyjunnar Nýju Gíneu (þar sem í dag eru Papúa Nýja Gínea og hluti af Indónesíu) Queensland. Qantas, stærsta flugfélag Ástralíu, var upphaflega stofnað til að fljúga milli staða í strjálbýlum hlutum fylkisins.
Ívarp

**Ívarp** er eintæk vörpun i sem varpar mengi á sjálft sig, þ.e. sérhvert stak í formengi vörpuninnar hefur eitt og aðeins eitt stak í bakmenginu, sem er jafnt stak úr formenginu. svo að:

i: A\rightarrow B, \qquad i(x)=x.

fyrir öll *x* í A ef A er hlutmengi í B. Fallgildi ívarpsins er stök í mengi fastapunkta fallsins og ívarp er skv. skilgreiningu gagntækt fall.

## Tilvísanir


## Tengt efni
* Hlutleysa
* Náttúrulegt ívarp
* Samsemdarvörpun
Beryllín

**Beryllín** eða **beryllíum** (úr grísku: βήρυλλος; „beryll“ ) er frumefni með efnatáknið **Be** og sætistöluna 4 í lotukerfinu. Það er eitrað og tvígilt frumefni. Beryllín er stálgrár, sterkur, léttur en þó stökkur jarðalkalímálmur, sem er aðallega notaður sem hersluefni í málmblöndur. Í náttúrunni finnst beryllín í efnasamböndum í steindum á borð við beryl (akvamarín, smaragður) og krýsóberyl. 

Beryllín er fremur sjaldgæft efni þar sem það verður ekki til við hefðbundna sólstjörnukjarnamyndun heldur aðeins í Miklahvelli og síðar vegna áhrifa geimgeisla á geimryk. Efnið nýtist ekki neinum lífverum svo vitað sé. Beryllínryk tærir lífræna vefi og getur valdið lífshættulegu ofnæmi í lungum, beryllíneitrun.

## Einkenni
Beryllín hefur hæsta bræðslumark allra léttra málma. Það er einstaklega stíft (um helmingi stífara en stál). Það hefur mikla hljóð- og hitaleiðni og er besti hitaleiðarinn af málmum miðað við þyngd.

Beryllín oxast ekki greiðlega í lofti við staðalhita og staðalþrýsting.

## Notkun
Vegna þess hve röntgengeislar fara auðveldlega í gegnum beryllín eru hreinar beryllínflögur gjarnan notaðar í geislaglugga í röntgenlömpum. 

Vegna þess hve það er stíft, létt og með hátt bræðslumark er beryllín notað í hluta geimfara og eldflauga. 

## Neðanmálsgreinar


## Tengill
Helín

**Helín** eða **helíum** (frá gríska orðinu ἥλιος *helios* sem þýðir „Sólin“) er frumefni með efnatáknið **He** og er númer tvö í lotukerfinu. Það er litlaus, lyktarlaus, bragðlaus, skaðlaus og óvirk eðallofttegund. 

Suðu- og bræðslumark þess er það lægsta á meðal frumefnanna. Að undanskildum öfgakenndum aðstæðum, er það aðeins til í gasformi. Það er næstalgengasta frumefnið í alheiminum, en á Jörðinni finnast stórar birgðir af því eingöngu í jarðgasi. Það er notað við lághitafræði, í djúpsjávaröndunartækjum, til að blása upp blöðrur og sem hlífðargas í margvíslegum tilgangi.
Bór

**Bór** (úr arabísku, لاعقشا *buraq*, eða persnesku, بورون *burah*, sem eru heiti á steindinni bóraxi) er frumefni með efnatáknið **B** og sætistöluna 5 í lotukerfinu. Bór er þrígilt frumefni, sem mikið finnst af í málmgrýtinu bóraxi og úlexíti. Til eru tveir fjölgervingar af bór; formlaus bór er brúnt duft en málmkenndur bór er svartur. Málmkenndur bór er mjög hart efni, í kringum 9,3 á Mohs kvarðanum, en slæmur leiðari við stofuhita. Hann finnst aldrei einn og sér í náttúrunni.

Bór er mikilvægt næringarefni fyrir jurtir sem geta orðið fyrir bórskorti í vissri tegund af jarðvegi. Of mikið magn bórs getur líka verið plöntum skaðlegt. Sem snefilefni hefur bór reynst vera forsenda heilsu í rottum og gert er ráð fyrir því að það gildi einnig um önnur spendýr þótt ekki sé vitað nákvæmlega hvaða hlutverki efnið gegnir.

## Tengill
Vestur-Ástralía

**Vestur-Ástralía** er stærsta fylki Ástralíu, það nær yfir um það bil þriðjung meginlandsins. Íbúarnir búa langflestir í suðvesturhluta fylkisins, þar sem meðal annars er höfuðborgin Perth en í henni og nágrenni hennar búa um ein og hálf milljón af tæpum tveimur milljónum íbúa fylkisins. Ástæðan fyrir þessu er sú, að megnið af því mikla landflæmi sem Vestur-Ástralía nær yfir, er gróðurlaus eyðimörk. Suðvesturhornið er hins vegar gróðursælt, sem og nokkrir afmarkaðir blettir á norðurströndinni. Fyrsta aðsetur Breta í Vestur-Ástralíu var flotastöð sem þeir byggðu árið 1826 þar sem í dag er Albany en nýlendan varð ekki til fyrr en fanganýlendan við Svansá var stofnuð árið 1829, þar sem nú eru Perth og Fremantle. Helstu atvinnuvegir fylkisins eru, eins og víðar í Ástralíu, námugröftur og landbúnaður, en þar að auki er að finna í Vestur-Ástralíu jarðgas sem er mikilvæg útflutningsvara.
Neon

**Neon** er frumefni með skammstöfunina **Ne** og er númer tíu í lotukerfinu. Litlaust og nærri óvirkt eðalgas. Neon gefur frá sér auðþekkjanlegan rauðan ljóma þegar það er notað í rafeindalömpum eða neonljósaskiltum. Það finnst í mjög smáum skömmtum í andrúmsloftinu.
Flúor

**Flúor** (stundum „flúr-“ í samsetningum, sbr. flúrljómun og flúrspat; dregið af latínu *fluere* „að flæða“) er frumefni með efnatáknið **F** og sætistöluna 9 í lotukerfinu. Flúor er eitrað, grængult og eingilt halógen, sem kemur fyrir hreint sem tvíatóma gas við staðalaðstæður. Flúor er eitt hvarfgjarnasta og rafeindadrægasta frumefnið. Í hreinu formi er flúor stórhættulegt og veldur efnabruna í snertingu við húð.

Flúor er 24. algengasta frumefnið í heiminum og það 13. algengasta í jarðskorpunni. Helstu upptök flúors er að finna í flúrspati, en af því dregur efnið nafn sitt. Flúrspati var fyrst lýst árið 1529. Steinefnið var notað til að lækka bræðslumark málma (auka flæðið). Árið 1810 var fyrst stungið upp á því að flúor væri frumefni. Erfitt og hættulegt var að greina það frá sameindum þess og sumir af fyrstu rannsakendum efnisins létust eða slösuðust við það. Það var ekki fyrr en árið 1886 sem Henri Moissan tókst að einangra flúor með rafgreiningu við lágan hita. Helsta notkun flúorgass er við auðgun úrans sem hófst með Manhattanverkefninu í síðari heimsstyrjöld.

Vegna þess hve dýrt er að gera hreint flúor, notast flestir við flúorsameindir í steinefnum. Helsta notkun þess er í stálframleiðslu. Flúrsýra er notuð til að búa til ýmis önnur flúoríð, eða breytt í krýólít, sem er notað við álframleiðslu. Flúorsambönd kolefnis eru oftast mjög stöðug. Lífræn flúorsambönd eru algengir kælimiðlar, auk þess að nýtast til að einangra rafmagnsvíra og í teflon. Lyf eins og atorvastatín og flúoxetín (Prozac) innihalda flúorsambönd kolefnis.

Flúoríð dregur úr tannskemmdum og því er gjarnan bætt í tannkrem og jafnvel í drykkjarvatn.

## Tilvísanir
Natrín

**Natrín** (**natríum** eða **sódi**) er frumefni með efnatáknið **Na** og sætistöluna 11 í lotukerfinu. Natrín er mjúkur, vaxkenndur, silfurlitaður og hvarfgjarn alkalímálmur. Efnið finnst í miklum mæli í náttúrulegum efnasamböndum (sérstaklega í halíti). Efnið er mjög hvarfgjarnt, brennur með gulum loga, tærist í snertingu við súrefni og bregst kröftuglega við snertingu við vatn sem veldur því að það þarf að geyma það í olíu.

## Almenn einkenni
Eins og aðrir alkalímálmar er natrín mjúkt, létt, silfurhvítt og hvarfgjarnt efni sem finnst aldrei eitt og sér í náttúrunni. Natrín flýtur á vatni og leysir það einnig upp í vetnisgas og hýdroxíðjónir. Ef það er malað niður í duft kviknar fyrirvaralaust í því í vatni. Það kviknar hins vegar ekki í því í lofti nema hitastig loftsins fari yfir 388° K.

Sé natrín undir gríðarlegum þrýstingi víkur það frá lögmálum um breytingu í vökvaform. Flestir málmar þurfa meiri varmaorku til að bráðna undir þrýstingi en þeir þurfa við staðalþrýsting. Þetta er sökum þess að sameindirnar pakkast þá þéttar saman og hafa minna pláss til hreyfinga. Við þrýsting í kringum 30 GPa (300.000-faldur staðalþrýstingur) fer bræðslumark natríns að lækka. Við 100 GPa bráðnar það við stofuhita. 

Ein líkleg skýring á þessari furðulegu hegðun natríns er sú að það hefur eina frjálsa rafeind sem ýtist nær hinum tíu rafeindunum þegar það er undir þrýstingi, þannig að það neyðist út í víxlverkun sem er yfirleitt ekki til staðar. Á meðan það er undir þrýstingi tekur natrín á sig nokkrar undarlegar kristalsgerðir sem bendir til þess að það geti haft óvenjulega eiginleika, eins og til dæmis ofurleiðni eða ofurstreymi (Gregoryanz o.fl., 2005).

## Notkun
Natrín í málmformi er nauðsynlegur þáttur í gerð estra og í framleiðslu á lífrænum efnasamböndum. Þessi alkalímálmur er einnig hluti af natrínklóríði (NaCl) sem er nauðsynlegt öllu lífi, er mikilvægur varmaleiðari og einnig þekkt sem matarsalt. Meðal annarra nota natríns má nefna:
* Í sumar málmblöndur til að bæta byggingu þeirra.
* Í sápu (í bland við fitusýrur).
* Til að slípa málma.
* Til að hreinsa bráðna málma.
* Í natrínlampa, sem skilvirk aðferð til að breyta rafmagni í ljós.
* Sem varmaleiðandi vökvi í sumum tegundum kjarnorkuofna.

## Tenglar
Súrefni

**Súrefni** eða **ildi** er lit- og lyktarlaust frumefni með efnatáknið **O** og sætistöluna 8 í lotukerfinu. Súrefni er afar algeng lofttegund, ekki bara á jörðu heldur líka annars staðar í alheiminum. 

Við yfirborð jarðar bindast tvær súrefnisfrumeindir saman til að mynda **tvíatóma súrefni** (súrefni á sameindarformi táknað með O2 oftast einfaldlega kallað *súrefni*). Talið er að starfsemi blágerla með tilheyrandi súrefnisframleiðslu og koldíoxíðbindingu hafi umbreytt andrúmslofti jarðar fyrir um tveimur og hálfum til þremur milljörðum ára, en fyrir þann tíma hafi það verið súrefnissnautt. Allsnægtir þess í seinni tíð hafa mestmegnis komið frá jarðneskum plöntum, sem gefa frá sér súrefni við ljóstillífun. Í efri hluta andrúmsloftsins er einnig að finna einatóma súrefni (táknað O) og óson, sem er þríatóma súrefni (O3).

Fyrr á öldum var talið að súrefni þyrfti til að mynda sýru og þaðan er nafnið komið. 

## Sjá einnig
* Andrúmsloft
* Andrúmsloft jarðar

## Neðanmálsgreinar


## Tengill
Kolefni

**Kolefni** er frumefni með efnatáknið **C** og sætistöluna 6 í lotukerfinu. 

Það er mjög algengur, fjórgildur málmleysingi og er til í nokkrum mismunandi formum:

* Demantur (harðasta þekkta steinefnið). Samsetning: Hvert atóm er bundið fjórum öðrum, sem mynda þannig þéttriðið þrívítt net úr sex kolefnisatóma hringjum.
* Grafít (eitt mýksta efnið). Samsetning: Hvert atóm er bundið þremur öðrum atómum, sem myndar tvívíða breiðu eins og teppi, úr flötum sex kolefnisatóma hringjum. Hvert lag er mjög laustengt næsta lagi fyrir ofan sig og neðan.

Fullerín, sem kennt er við Buckminster Fuller, er gert úr sameindum kolefnisatóma á nanómetrakvarða. Einfaldasta form þess er úr sameindum, sem eru þannig, að 60 kolefnisatóm tengjast saman og mynda kúlu, sem svipar til fótbolta. Þetta minnir á kúlueiningahúsin Buckminster Fuller hannaði á sínum tíma og þaðan kemur nafnið.

Kinrok er úr litlum grafítflögum. Flögurnar eru handahófskennt dreifðar þannig að heildarbyggingin er jafnátta.

Glerkennt kolefni er jafnátta og sterkt sem gler. Ólíkt því sem er í venjulegu grafíti liggja grafítlögin ekki eins og blaðsíður í bók heldur eru þau samankrumpuð eins og blaðarusl.

Koltrefjaefni eru svipuð glerkenndu kolefni. Við sérstaka meðhöndlun (strekking á lífrænum trefjum sem svo eru kolaðar) er hægt að hagræða kolefnisflötunum í sömu stefnu og trefjarnar. Hornrétt á trefjaöxulinn vantar stefnu á kolefnafletina. 

Kolefni finnst í öllum lífrænum efnum og er undistaða lífrænnar efnafræði. Þessi málmleysingi hefur einnig þann áhugaverða efnafræðilega eiginleika að geta bundist við sjálfan sig og margar tegundir annarra efna og myndar þannig nærri 10 milljón þekkt efnasambönd. Ásamt súrefni myndar það koltvísýring sem er lífsnauðsynlegur fyrir gróður. Með súrefni og vetni getur kolefni myndað mörg efnasambönd, þar á meðal fitusýrur, sem eru nauðsynlegar flestu lífi, og estra, sem gefa mörgum ávöxtum bragð sitt. Samsætan kolefni-14 er mikið notuð við aldursákvörðun með geislakolsaðferð.

## Tilvísani
Liður (stærðfræði)

**Liður** í stærðfræði er tala, breyta eða margfeldi talna og breyta, eins og þau koma fyrir í jöfnum, aðskilin með táknunum "+", "-" eða "=". (Í grunnskóla er kennt að „plús og mínus skipta liðum“.) Liðun er heiti aðferðarinnar sem notuð er til að finna liðina. Dæmi:

Jafnan 12 = 1 + 2 + 3 + 6 sýnir tiltekna liðun tölunnar 12, en liðirnir eru 1, 2, 3, og 6. 

Þáttun er andstæða liðunar.

## Tengt efni
* einliða
* fjölliða
* margliða
* tvíliða
Viktoría (ástralskt fylki)

**Viktoría**  (e.**Victoria**) er fylki í suðausturhluta Ástralíu. Það er næstminnsta fylki landsins (það minnsta á meginlandinu), en líka það næstfjölmennasta með rúmar 5 milljónir íbúa. Höfuðborg fylkisins er Melbourne, næststærsta borg Ástralíu þar sem búa um 70% íbúa fylkisins. Evrópumenn settust fyrst að þar árið 1829 þar sem í dag er bærinn Portland og sex árum síðar settist fólk að í Melbourne. Frjálsir menn stofnuðu bæði þessi byggðarlög og þau voru því ekki fanganýlendur eins og flest fyrstu byggðarlög Breta í Ástralíu. Victoria tilheyrði upphaflega Nýja Suður Wales en var gerð að sérstakri nýlendu árið 1851, sama árið og þar fannst gull og gullæði hófst. Fylkið er mjög gróðursælt og meirihluti þess er skógi vaxinn. Áströlsku Alparnir ná yfir hluta fylkisins. Norðurlandamæri fylkisins liggja eftir Murrayfljóti sem er næstlengsta fljót Ástralíu (lengst er þverá þess Darling). Efnahagur fylkisins byggist enn að miklu leyti á námavinnslu þar sem grafið er eftir gulli eða kolum. Síðari tíma þróun hefur þó verið sú að ferðamannaþjónusta er farin að skipta meira og meira máli.
Jarðalkalímálmur

**Jarðalkalímálmar** eru þeir málmar, sem eru í efnaflokki 2 í lotukerfinu. Þeir eru: beryllín, magnesín, kalsín, strontín, barín og radín nefnd eftir oxíðum þeirra, jarðalkölunum: beryllínoxíð, magnesínoxíð, kalk, strontínoxíð og barínoxíð. Þessi efni voru nefnd jarðalkalí sökum millistigseðlis þeirra á milli alkalí (oxíð af alkalímálmum) og oxíða sjaldgæfra jarðmálma.
Formengi

**Formengi**, **frámengi**, **óðal** eða **skilgreiningarmengi** (sjá samheiti innan stærðfræðinnar) falls er mengi allra ílaga fallsins. Sé gefið fall *f* : *A * → *B*, þá er *A* formengi fallsins *f*, en *B* bakmengi. Formengi er oft táknað með *D* (enska domain) og formengi tiltekins falls *f* táknað með D_f.

Vel skilgreint fall verður að sýna bæði for- og bakmengi, skoðum fallið *f* ef:
:f(x)= \frac{1}{x}
Hér sést að *x* getur ekki verið núll og því getum við ekki sagt að forrmengið sé mengi rauntalna, við verðum að taka núll frá, þ.a. formengið verði: 
:\mathbb{R} \setminus  \lbrace 0 \rbrace
Í stað þess að sýna formengið með þessum hætt má einnig rita: *f*(*x*) = 1/*x*, þar sem *x* ≠ 0

For- og bakmengi eru oft sama mengið, en ef myndmengi falls er sama mengi og bakmengið, er fallið sagt átækt.

## Tengt efni
* Átækt fall
* Bakmengi
* Eintækt fall
* Gagntækt fall
* Myndmengi

## Tilvísanir
Darwin (Ástralía)

**Darwin** er höfuðborg Norður-svæðisins í Ástralíu. Þar búa 147 þúsund manns (2019), tæpur helmingur þeirra sem búa á svæðinu. Borgin er á norðurströnd Ástralíu við Tímorhaf. Skipverjar á könnunarskipinu H.M.S. Beagle voru fyrstir Evrópumanna til þess, árið 1839, að sjá hafnarstæðið sem borgin reis síðar við, og nefndu þeir höfnina Darwin eftir breska vísindamanninum Charles Darwin en hann hafði áður siglt með skipinu og gert miklar rannsóknir, þar á meðal hinn fræga samanburð á lífríki Galapagoseyja. Það var árið 1869 sem 135 manns stofnuðu þar byggð á vegum suður-ástralskra yfirvalda, en Norður-svæðið tilheyrði Suður-Ástralíu á þeim tíma. Sú byggð var nefnd Palmerston og það var ekki fyrr en 1911, þegar svæðið hlaut sjálfstæði frá Suður-Ástralíu, að borgin fékk opinberlega nafnið Darwin. Í seinni heimsstyrjöldinni, árið 1942, gerðu Japanir loftárás á borgina og létust 243 af 2000 íbúum borgarinnar á þeim tíma. Árið 1974 eyddist svo meiripartur borgarinnar í fellibylnum Tracy og 50 manns létust. Borgin byggðist þó upp á enn á ný og er nú fjölmennari en nokkru sinni fyrr. Stærstu atvinnuvegir borgarinnar eru þjónusta við ferðamenn og námagröftur. Þar er líka stór herstöð sem hefur stækkað mjög á undanförnum árum vegna þátttöku Ástralíuhers í friðargæslu á Austur-Tímor. Þrátt fyrir smæð er Darwin afar fjölmenningarleg borg. Í henni býr fólk af 75 mismunandi þjóðernum og um fjórðungur íbúanna eru frumbyggjar eða Torressundseyjaskeggjar. Þar er eini háskóli Norður-svæðisins, Charles Darwin háskóli.
Magnesín

**Magnesín** stundum kallað **magnín**, **magníum**, eða **magnesíum** (úr latínu: *magnesium* eftir gríska héraðinu Magnesíu; orðin magnesít og mangan eru af sömu rót) er frumefni með efnatáknið **Mg** og er númer tólf í lotukerfinu. Magnesín er áttunda algengasta frumefnið og myndar 2% af jarðskorpunni. Það er líka þriðja algengasta uppleysta efnið í sjónum. Þessi jarðalkalímálmur er aðallega notaður sem blendingsefni í ál-magnesín málmblöndur.

Magnesín er ellefti algengasti málmurinn í mannslíkamanum. Magnesínjónir eru nauðsynlegar frumum þar sem þær leika stórt hlutverk við myndun pólýfosfata á borð við adenósín þrífosfat (ATP), deoxýríbósakjarnsýru (DNA) og ríbósakjarnsýru (RNA). Hundruð ensíma þurfa því á magnesínjónum að halda. Magnesín er líka í miðju blaðgrænusameinda og er því oft bætt í áburð. 

Magnesín finnst ekki hreint í náttúrunni vegna þess hve auðveldlega það hvarfast við loft og vatn. Það brennur með björtum hvítum loga og er þess vegna notað í leifturljós. 

## Tilvísanir
Hin stórkostlegu örlög Amélie Poulain

**Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain** (íslenska: *Hin stórkóstlegu örlög Amélie Poulain*) eða bara **Amélie** er frönsk kvikmynd. Handritshöfundur og leikstjóri var Jean-Pierre Jeunet. Myndin var frumsýnd árið 2001, aðalhlutverkið lék Audrey Tautou.
Nefdýr

**Nefdýr** (fræðiheiti: *Monotremata*) eru ættbálkur spendýra sem er þekktastur fyrir að verpa eggjum í stað þess að fæða lifandi afkvæmi eins og hinir tveir núlifandi ættbálkar spendýra; legkökuspendýr og pokadýr. Aðeins fjórar tegundir eru eftir í tveimur ættkvíslum, ein í breiðnefjakvíslinni (Ornithorhynchidae) og þrjár í mjónefjakvíslinni (Tachyglossidae).
Uppstoppun

**Uppstoppun** er sú list að breyta eða endurgera hræ dýrs í sýningar- eða rannsóknartilgangi. Yfirleitt eru hryggdýr valin til uppstoppunar, þó eru aðrar tegundir dýra stundum stoppaðar upp.

Uppstoppunaraðferðum hefur fleygt fram á 20. öld sem og gæðum verkana.
Verdun-samningurinn

**Verdun-samningurinn** var samningur um skiptingu hins mikla Evrópuveldis Karlunga milli þriggja sona Lúðvíks guðhrædda Frankakeisara, árið 843. Samningurinn, sem gerður var í Verdun í Frakklandi, batt enda á átök bræðranna um yfirráð yfir ríkinu eftir lát föður þeirra þar sem Lóþar hafði staðið einn gegn bandalagi yngri bræðra sinna.

## Lát Lúðvíks keisara og borgarastyrjöld

Áður en hann dó hafði Lúðvík guðhræddi gert syni sína að konungum hvern í sínu ríki: Karl sköllótta yfir Akvitaníu, Lúðvík þýska yfir Bæjaralandi og Lóþar yfir Ítalíu. Þessi skipting var meðal annars niðurstaðan af átökum keisarans við syni sína eftir tilraunir hans til að gera Karli sköllótta, syni af seinna hjónabandi, jafn hátt undir höfði og hinum tveimur.

Þegar Lúðvík keisari síðan dó árið 840 gerði elsti sonur hans, Lóþar, kröfu um að erfa keisaratignina og þar með yfirráð yfir löndum bræðra sinna. Þetta leiddi til borgarastyrjaldar og bandalags milli yngri bræðranna tveggja gegn eldri bróður sínum. Þegar yngri bræðurnir tveir, Lúðvík og Karl, sóru eið árið 842, gegn Lóþari, sá hann sér ekki annan kost en semja.

## Skipting Evrópu
Við samninginn í Verdun var ríkinu skipt þannig að Karl fékk svæði sem gróflega svarar til Frakklands, Lúðvík fékk svæði sem samsvarar Hinu heilaga rómverska keisaradæmi og Lóþar fékk miðhlutann, sem svarar til Norður-Ítalíu, Provence, Búrgúndí, Elsass, Lothringen (*Lóþar-ingen*), og Niðurlanda.

Samningurinn hafði afgerandi áhrif á þá ríkjaskiptingu sem gilt hefur í Evrópu til okkar daga.
Flekakenningin

**Flekakenningin** eða **landrekskenningin** er kenning sem skýrir hreyfingar meginlandanna. Samkvæmt kenningunni skiptist stinnhvolf jarðar í nokkra stóra jarðskorpufleka sem fljóta ofan á möttlinum. Kenningin skýrir landrek sem Alfred Wegener rökstuddi eftir rannsóknir sínar á Grænlandi á 2. áratug 20. aldar. Kenningin ávann sér smám saman meira fylgis og varð almennt viðurkennd eftir að vísindamenn uppgötvuðu eftir 1960 að segulrákir á sjávarbotni sýndu fram á botnrek út frá úthafshryggjum. Tuzo Wilson smíðaði líkan sem skýrði hringrás landreks sem fékk heitið Wilson-hringurinn.

Jarðskorpan og efri möttull jarðar mynda harða skel sem þekur yfirborð jarðar. Þessi skel er brotin í sjö til átta stóra fleka (eftir því hvernig þeir eru skilgreindir) og nokkra minni fleka. Hreyfing þessara fleka gagnvart hver öðrum skilgreinir rekbelti (flekaskil eða flekamót). Hreyfingin er frá núll að 10 cm á ári. Rekbeltin eru jarðfræðilega virk svæði sem einkennast af eldvirkni, jarðskjálftum, fjallmyndun og úthafsrennum. 

Á flekaskilum færast tveir flekar í sundur og við það þrýstist bergkvika upp á yfirborð jarðar (hvort sem er ofan- eða neðansjávar) og myndar nýtt land. Á flekamótum þrýstast hins vegar tveir flekar saman. Þegar annar flekinn fer undir hinn getur myndast djúpsjávarrenna. Í því tilfelli er að minnsta kosti annar flekinn úthafsfleki. Flekinn sekkur ofan í möttulinn og við það minnkar jarðskorpan á þeim stað. Í staðinn myndast ný úthafsskorpa með eldgosum á úthafshrygg þar sem jarðskorpan fer í sundur. Jarðskorpan helst því í jafnvægi á eins konar „færibandi“. Ef tveir meginlandsflekar mætast myndast svokölluð fellingafjöll. Ástæðan fyrir því að mismunandi jarðfræðileg fyrirbæri myndast er sú að úthafsflekar eru mun eðlisþyngri en meginlandsflekar.

Jarðflekarnir eru fremur stífir og fljóta ofan á linhvolfinu undir þeim. Breytilegur þéttleiki möttulsins skapar möttulstrauma sem eru hægar hreyfing í möttlinum. Við úthafshryggi hreyfast flekarnir frá hryggnum sem myndar hæð, en eftir því sem skorpan færist lengra þaðan kólnar hún, verður þéttari og tekur þannig þátt í að skapa hreyfinguna. Við sökkbelti sekkur tiltölulega þétt og köld úthafsskorpa ofan í möttulinn og dregur flekann með sér, sem er helsti orsakaþáttur hreyfingarinnar. Aðrir mögulegir orsakaþættir eins og uppstreymi í möttlinum og áhrif aðdráttarafls tunglsins, eru umdeildari.

## Tilvísanir
Sjónvilla

**Sjónvilla** eða **sjónblekking** er hugtak haft yfir fyrirbæri sem sökum virkni heilahluta sjónkerfisins birtast furðulegan eða villandi hátt. Um að ræða svo kallaðar tálmyndir og blekkingar.

## Tálmyndir
* Rúðunets sjónblekkingin
* Flísaveggsblekkingin

## Tengt efni
* Augnfyrirbrigði
* Hillingar

## Tenglar

* Sjónblekkingar eftir Akiyoshi Kitaoka
* Fleiri sjónblekkingar 
* Blekkingar með hluti
* Breyti Sjónvilla 
* Sjónblekkingar eftir Archimedes' Laboratory
Tví

**Tví** er tungumál sem talað er af um 6 milljón manns í vestur-Afríkuríkinu Gana, það er akanmál en akan tilheyrir svo kva fjölskyldunni.

## Tenglar
* Orð í Twi
Listi yfir kjarnorkuknúin skip í einkaeigu

Eftirfarandi skip eru kjarnorkuknúin og í einkaeigu.

## Flutningaskip
* Mutsu (Japan)
* Otto Hahn (Þýskaland)
* NS Savannah (Bandaríkin)
* Sevmorput (Rússland)

## Ísbrjótar
Rússneskir ísbrjótar:
*Lenín
*Arktika
*Sibir
*Rossiya
*Taimyr
*Sovjetskij Sojuz
*Vaigach
*Yamal
*Ural