open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Georg Stiernhielm

**Georg Stiernhielm** – áður **Göran Olofsson** – (7. ágúst 1598 – 22. apríl 1672), var sænskur, fjölfræðingur, skáld og þjóðminjavörður 1648–1651. Hann hefur verið kallaður „faðir sænskrar ljóðlistar“. 

## Æviágrip
Stiernhielm fæddist 1598 í Dölunum í Svíþjóð, þar sem faðir hans Olof Markvardsson starfaði. Hann stundaði fyrst nám í skólanum í Västerås en hlaut framhaldsmenntun í Uppsalaháskóla.

Árið 1631 var Stiernhielm aðlaður og breytti hann þá nafni sínu. Sem embættismaður var hann meðal annars þjóðminjavörður og frá 1667 stjórnarmaður í hinu nýstofnaða fornfræðaráði (Antikvitetskollegium). Hann dó í Stokkhólmi 1672.

Eins og algengt var á þeirri tíð fékkst Stiernhielm við margar fræðigreinar, stærðfræði, náttúrufræði, heimspeki, lögfræði, málfræði og textafræði, auk skáldskaparins. Hann samdi 50–60 ritverk og hefur um helmingur þeirra varðveist. Ritsafn hans kom út 1975–1978.

Sem lögfræðingur kynnti hann sér gömlu sænsku lögbækurnar og gaf út Vestgautalögin fornu. Hann var sá fyrsti sem tók saman skýringar við sænsku lögbækurnar. Hann fékkst einnig við sagnfræði og málfræði og notaði til dæmis handritið Ormsbók við orðabókarvinnu. 

Hans verður lengst minnst fyrir framlag sitt til sænskrar tungu og bókmennta. Honum tókst að vekja áhuga og meiri virðingu fyrir móðurmálinu, sem þá var frekar lítils metið meðal menntamanna. Áður hafði sænsk ljóðlist mest verið trúarleg en Stiernhielm fór inn á nýjar brautir og vandaði meira til verka en fyrirrennarar hans, án þess þó að geta talist mikill skáldsnillingur. Eitt þekktasta verk hans er kvæðið *Hercules* undir sexliðahætti og er efnið sótt til grískrar fornaldar. 

Kona hans var Cecilia Burea, bróðurdóttir Johannesar Bureus. 

## Tenglar
*  ''Hercules'', útgáfa frá 1658 í Konunglega bókasafninu. 

## Heimildir
* 
* Georg Stiernhielm: *Samlade skrifter. Del 1, Poetiska skrifter. Band 2, Kommentar*, Svenska Vitterhetssamfundet, Stockholm 1975 og 1978.
Loðvík 16.

**Loðvík 16** (23. ágúst 1754 – 21. janúar 1793) var konungur Frakklands frá 1774 til 1791. Hann var síðasti konungur Frakklands fyrir frönsku byltinguna. Loðvík varð krónprins Frakka árið 1765 eftir að faðir hans, Loðvík erfðaprins, sonur Loðvíks 15., lést. Þegar Loðvík 15. lést þann 10. maí 1774 gerðist Loðvík 16. konungur Frakklands og Navarra og notaði þann titil til ársins 1791 en þá var titlinum breytt í Frakkakonung þar til konungsembættið var lagt niður þann 21. september 1792. Loðvík 16. var hálshöggvinn á fallöxi þann 21. janúar 1793.

Fyrsti hluti valdatíðar Loðvíks einkenndist af tilraunum til að koma á umbótum í anda Upplýsingarinnar. Þar á meðal var reynt að leggja niður bændaánauð og landeignarskatt og reynt að auka umburðarlyndi fyrir öðrum en kaþólikkum. Franskir aðalsmenn kunnu ekki að meta umbótatilraunirnar og sáu til þess að þeim yrði ekki komið í framkvæmd. Loðvík dró úr ríkiseftirliti á kornmarkaðinum en þetta leiddi til hækkunar á verði brauðs. Þegar uppskeran brást varð úr matarskortur sem fékk almúgann til að rísa upp gegn aðlinum. Frá árinu 1776 studdi Loðvík 16. Bandaríkjamenn gegn Bretum í bandaríska frelsisstríðinu. Það var ekki síst fyrir tilstilli Frakka að Bandaríkjamönnum tókst að vinna sjálfstæði frá Bretaveldi með sáttmála í París árið 1783.

Eftir bandaríska frelsisstríðið var Frakkland hins vegar skuldum vafið og efnahagurinn mjög dræmur. Þetta ýtti undir óvinsældir Loðvíks og konungdæmisins. Óáægja mið- og lágstétta Frakklands leiddi til aukinnar andstöðu við franska aðlinn og gegn einveldinu sem Loðvík og eiginkona hans, María Antonetta, stóðu fyrir. Árið 1789 var ráðist á Bastilluna og franska byltingin hófst.

Óákveðni Loðvíks og íhaldssemi leiddi til þess að margir Frakkar fóru að líta á hann sem tákn harðstjórnar konungdæmisins. Í júní 1791 reyndi hann að flýja til Varennes, fjórum mánuðum áður en ný stjórnarskrá sem gerði Frakkland að þingbundnu konungdæmi, var kynnt. Flóttinn þótti renna stoðum undir þann grun að Loðvík vonaðist til þess að erlend innrás byndi enda á byltinguna og kæmi honum aftur til alræðisvalds. Konungurinn var rúinn trausti og möguleikinn á afnámi konungdæmisins og stofnun lýðveldis varð æ líklegri. Þrátt fyrir skort á stuðningi afnam Loðvík dauðarefsingar og verkamannaskatt, sem hafði skyldað lágstéttir Frakklands til að eyða tveimur vikum á ári í nauðungarvinnu við vegagerð.

Á meðan á fyrsta bandalagsstríðinu gegn Frakklandi stóð var Loðvík handtekinn þann 10. ágúst 1792. Einum mánuði síðar var konungdæmið lagt niður og lýðveldi stofnað í Frakklandi þann 21. september 1792. Réttað var yfir Loðvík á þjóðþingi og hann sakfelldur fyrir landráð. Hann var síðan tekinn af lífi undir fallöxi þann 21. janúar 1793. Byltingarmennirnir sakfelldu hann undir nafninu „Loðvík Kapet“, en þar vísuðu þeir í Húgó Kapet, stofnanda konungsættar Kapetinga. Loðvík 16. var eini konungur Frakklands sem var tekinn af lífi og dauði hans batt enda á meira en þúsund ára samfellt konungsveldi í Frakklandi.

## Tilvísanir
Varennes-en-Argonne

**Varennes** er sveitarfélag í Frakklandi sem er aðallega þekkt fyrir það að þar var Loðvík 16. handtekinn þegar hann var að flýja byltinguna 1791.
Spur Cola

**Spur Cola** (sem almenningur kallaði **Spur** eða **Spurið**) var gosdrykkur frá Canada Dry sem fékkst á Íslandi frá því 19. mars 1954 til ársins 19. mars 1988. Síðustu árin var líka til sykurlaust Spur Cola. 

## Tengt efni
* Miranda
Laurentius Bureus

**Laurentius Bureus** (eða **Lars Bure**) (1623 eða 1624 – 1665), var sænskur fornfræðingur, og þjóðminjavörður Svía 1657–1665. 

Hann fæddist líklega í Stokkhólmi, sonur biskupsins Jacobus Zäbråzynthius (Bureus) og Catharina Nilsdotter Bothniensis Stiernman. 

Hann varð stúdent í Uppsölum 1640 og hóf þá nám í fornfræði hjá Johannesi Bureus. Frá árinu 1647 tók hann þátt í rannsóknarferðum um landið sem aðstoðarmaður Johannesar Bureus. Á árunum 1651–1657 var hann erlendis við gagnasöfnun og nám, einkum í Leiden og Kaupmannahöfn. Árið 1657 var hann skipaður þjóðminjavörður og var einnig prófessor í sagnfræði í Uppsalaháskóla 1658–1661. Hann dó í Stokkhólmi 1665. Hann var ógiftur.

Laurentius Bureus var ekki atkvæðamikill fræðimaður og ekkert af verkum hans var prentað. Hann hélt áfram rannsóknum læriföður síns á rúnasteinum og lauk þeim hluta sem fjallaði um Uppland. Hann hóf vinnu við stóra fornsænska orðabók en lauk aðeins við bókstafina A og B. Í sambandi við þá vinnu orðtók hann íslensk handrit, t.d. Ormsbók, enda litu menn svo á að málið á þeim væri „fornsænska“. Þá skrifaði hann upp handrit og þýddi fornrit.

## Heimildir
* *Svenska män och kvinnor* 1, Stockholm 1942:504.
Stífkrampi

**Stífkrampi** (Tetanus) er sjúkdómur eða lífshættulegt krampaástand sem stafar af eitrinu *spasmin* sem kemur úr bakteríunni *[[Clostridium tetani]]*. Þessi baktería er til staðar víða í náttúrunni, svo sem í jarðvegi og húsdýraskít og getur smitast með óhreinindum sem komast í sár. Bakterían getur aðeins vaxið í loftfirrtu umhverfi. Bakterían framleiðir spasmin eingöngu á smitstaðnum en þaðan berst eitrið með taugaþráðum um líkamann. Spasmin hefur áhrif á vöðva með herpingi og stífni sem getur leitt til dauða. Algengast er að einkenni  komi fram 6-8 dögum eftir smit en þau geta líka komið frá frá einum degi til eins mánaðar frá smiti. Smit berst ekki á milli manna. Einkenni geta verið hiti, sviti, hraður púls, pirringur og staðbundnir verkir í vöðvum næst sárinu. Áhrif koma fyrst fram í andliti og hnakka því þar eru taugaþræðir stuttir og stífur hnakki og andliti eru þess vegna einkenni. Eitrið kemur í veg fyrir að vöðvar geti slakað á.

Til eru móteitur sem virkar ef nægilega fljótt er gripið til þess en eina örugga vörnin er bólusetning. Á Íslandi eru börn bólusett við stífkrampa við 3, 5 og 12 mánaða aldur og endurbólusett við 4ra og 14 ára aldur. Áhrif bólusetningar endast ekki ævilangt.

## Sjá einnig

* Ungbarnastífkrampi

## Heimildir
* [Stífkrampi (landlæknir)](https://www.landlaeknir.is/smit-og-sottvarnir/smitsjukdomar/sjukdomur/item13105/Stifkrampi-(Tetanus)) 
* Stífkrampi (doktor.is)
Spói

**Spói** (fræðiheiti *Numenius phaeopus*) er vaðfugl og  farfugl af snípuætt. Spóinn er háfættur og með langt og íbjúgt nef, um 40 sm á lengd. Vænghafið er um 25 sm. Nef spóa er næmt leitartæki sem hann notar til að leita í fjörusandi að burstaormum, lindýrum og öðrum hryggleysingjum. Spóinn er vaðfugl en gerist oft mófugl um varptíma og er þá oft að finna í mólendi og lyngmóum á láglendi. Spói er einkvænisfugl og virðast sambönd endast ævilangt. Parið helgar sér óðal og hefur ástarleiki með dillandi hljóðum. Eru þessi vell með tilbrigðum, stundum langvell, stundum hringvell.
Hreiður er einfalt og áberandi og eru eggin oftast fjögur. Foreldrarnir skiptast á að sitja á eggjum. Ungarnir eru hreiðurfælnir, þ.e. þeir fara strax á stað að bjarga sér og leita eftir skordýrum. Þeir verða fleygir 6 vikna gamlir.
Það eru fjórar undirtegundir af spóa, þær eru:
* *Numenius phaeopus phaeopus* - Norður-Evrópa, Norðvestur-Asía
* *Numenius phaeopus variegatus* - Norðaustur-Asía
* *Numenius phaeopus alboaxillaris* - Mið-Asía (sjaldgæfur, í útrýmingarhættu)
* *Numenius phaeopus hudsonicus* (**Hudsonian Curlew**) - norðurhluti Norður-Ameríku. 

## Spóar á Íslandi
Spóar koma til Íslands í byrjun maí og eru flestir farnir í september.  Spóar fara að safnast saman í hópa sunnanlands í lok ágúst og byrjun september og fljúga þá stundum í oddaflugi. Stærstu hóparnir yfirgefa landið um miðjan september og fara þá til vetursetu í Vestur-Afríku (Senegal). Á veturna halda þeir sig oft á kjarrsléttum og veiða engisprettur. 

Engir íslenskir spóar (Numenius phaeopus) hafa hérna vetursetu en stundum hafa fjöruspóar (Numenius arquata) hér vetursetu en þeir eru stærri en íslenskir spóar eða um 58 sm á lengd. Stofnstærð við Ísland er um 200.000 varppör. Spóar eru friðaðir.

Mælingar með dægurrita sem bárust frá  fjórum spóum árin 2012-2013 sýndu að spóarnir flugu beint frá Íslandi til Vestur-Afríku að hausti til án þess að stoppa á leiðinni. Þeir lögðu af stað frá Íslandi 3. til 6. ágúst og flugu hvíldarlaust í 79-120 klukkustundir, alls 3898 til 5535 km leið. Meðalhraðinn á ferð fuglanna var 50 km á klst en sums staðar var farið yfir á allt að 80 til 90 km á klukkustund. Fuglarnir yfirgáfu Afríku 20. til 29. apríl og flugu tveir beint til Íslands og komu þangað 29. apríl og 4. maí. Tveir fuglanna flugu til Bretlandseyja og höfðu þar viðkomu  í ellefu og fimmtán daga og komu til Íslands 12. og 14. maí.  

## Myndir

File:Whimbrel - Numenius phaeopus - Lonsoraefi, Iceland 1.jpg|Spói á flugi á Lónsöræfum
File:Whimbrel - Numenius phaeopus - Lonsoraefi, Iceland 4.jpg|Spói á Lónsöræfum
Image:Numenius phaeopus EM1B0492 (40827509481).jpg|Spói í vatni


## Tilvísanir


## Tenglar
* 
* Whimbrel Species Account - Cornell Lab of Ornithology
* Whimbrel - ''Numenius phaeopus''  - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Whimbrel Information - South Dakota Birds and Birding
* Picture of American subspecies
Spóar

**Spóar** eru níu tegundir fugla af ættkvíslinni ***Numenius***. Einkenni þeirra eru mjór niðursveigður goggur og brúnar fjaðrir sem breytast lítið eftir árstíðum. Á Íslandi verpir spói (**''Numenius phaeopus)** en fjöruspói (**Numenius arquata**) er reglulegur vetrargestur.''
Byggðasafnið Hvoll

**Byggðasafnið Hvoll** við Karlsrauðatorg á Dalvík var opnað 12. desember 1987. Safnið er þrískipt; byggðasafn, náttúrgripir og persónusaga.
Munir safnsins eru flestir frá Dalvík, Svarfaðardal og Árskógsströnd. Þar eru meðal annars áhöld og innanstokksmunir frá fyrri tíð sem vitna um þróun verkmenningar í sveitarfélaginu og sögu byggðarinnar. Einnig eru þar skrautmunir af ýmsu tagi gerðir af hagleiksfólki af svæðinu. Eftirmynd af Upsakristi, hinni fornu róðu úr Upsakirkju, er þar til sýnis.

Í safninu er fjöldi uppstoppaðra íslenskra fugla og dýr úr undirdjúpum sjávar. Einnig eru þar spendýr t.d. ísbjörn. Auk þess er grasasafn, skeljasafn, eggja- og steinasafn. Stórt kort af Friðlandi Svarfdæla sýnir hvaða fuglar verpa þar eða hafa viðkomu á svæðinu.

Hluti safnsins er tileinkaður minningu þekktra einstaklinga úr byggðinni — Jóhanns Svarfdælings, Kristjáns Eldjárns forseta Íslands,  bræðranna Jóns, Kristjáns og Hannesar Vigfússona frá Litla-Árskógi auk sr. Friðriks Friðrikssonar æskulýðsleiðtoga.

Safnstjóri er Björk Hólm.
Lóa (aðgreining)

**Lóa** getur átt við:

*Fuglinn lóu *(Pluvialis apricaria)*
*Kvenmannsnafnið Lóu, komið af fuglategundinni
*Lóu Hlín Hjálmtýsdóttur
*Myndasöguflokkinn Lóu
Hreppsnefnd Holtshrepps

**Hreppsnefnd Holtshrepps** var lýðræðislegur vettvangur kjörinna fulltrúa íbúa Holtshreppi. Hreppsnefnd bar ábyrgð því að framfylgja þeim málefnum sem ríkið fól sveitarstjórnum.

## 1986
Úrslit úr hreppsnefndarrkosningunum 14. júní 1986.

**Eftirfarandi fulltrúar skipuðu hreppsnefnd**:

## 1982
Úrslit úr hreppsnefndarrkosningunum 26. júní 1982.

**Eftirfarandi fulltrúar skipuðu hreppsnefnd**:

## 1966
Úrslit úr hreppsnefndarrkosningunum 1966.

**Eftirfarandi fulltrúar skipuðu hreppsnefnd**:

## 1962
Úrslit úr hreppsnefndarkosningunum 24. júní 1962

**Eftirfarandi fulltrúar skipuðu hreppsnefnd**:

## 1958
Úrslit úr hreppsnefndarrkosningunum 1958. Í þessum kosningum var minnsta kjörsókn á landinu í Holtshreppi, 23,8%..

**Eftirfarandi fulltrúar skipuðu hreppsnefnd**:

## 1954
Úrslit úr hreppsnefndarrkosningunum 1954.

**Eftirfarandi fulltrúar skipuðu hreppsnefnd**:

## Heimildir
Skarfar

**Skarfur** (fræðiheiti: *Phalacrocoracidae*) er ætt pelíkanfugla sem telur um 40 tegundir um allan heim nema á eyjum í miðju Kyrrahafi. Skarfar eru sjófuglar sem halda sig við ströndina eða á vötnum nálægt sjó. Flestir skarfar eru dökkleitir eða svartir, með langan mjóan gogg með krók á endanum. Skarfar lifa á fiski og kafa eftir æti. Þeir verpa í varpnýlendum á skerjum og í klettum.

Toppskarfur og dílaskarfur eru tegundir sem hafa búsvæði á Íslandi.
Lónasóley

**Lónasóley** (fræðiheiti *Ranunculus trichophyllus Chaix* eða *Ranunculus confervoides* eða *Ranunculus  aquatilis*) er lítil vatnajurt með hvítum blómum. Hún vex á kafi í vatni en blómin fljóta og blómgast á yfirborðinu. 

Lónasóley hefur oft fundist í tjörnum og votlendi á hálendi Íslands, allt upp  í 770 m hæð.

## Heimildir
* Hårmöja (Den virtuella floran) 
* Lónasóley (Flóra Íslands)
Skráarending

**Skráarending** er viðskeyti aftan við heiti tölvuskráar sem segir til um í hvaða skráarsniði innihald hennar er. Í flestum stýrikerfum er skráarending aðgreind frá skráarheiti með punkti. Og í t.d. Windows stjórnar skrárendingin hvarð gert er við skrána. Misjafnt er hvað stýrikerfi gera við skráarendingar. Í sumum stýrikerfum (t.d. MS-DOS) eru skráarendingar skilyrði, en í öðrum (t.d. RISC OS) eru þær ekki notaðar, og í t.d. Linux eru skráarendingar stundum notaðar, t.d. fyrir myndir (en ekki keyrsluskrár), en þær tæknileg samt stjórna engu. Sum (eldri) stýrikerfi takmarka fjölda stafa í skráarendingum, oft við þrjá auk punktsins, meðan önnur gera það ekki. Til dæmis eru viðurkenndar skráarendingar fyrir HTML-stiklutexta tvær: `.htm` og `.html` þar sem sú fyrri var notuð fyrir stýrikerfi sem ekki leyfa fleiri en þrjá stafi í skráarendingu. Þó Windows leyfi fleiri stafi t.d. .html og .jpeg, sjást oft styttingar .htm og .jpg og í raun í flestum öðrum stýrikerfum líka vegna áhrifa frá Microsoft.

Dæmi um skráarendingar:

Algengt er að skrár hafi skráarendingu, t.d. .png fyrir myndir eða .jpeg fyrir ljósmyndir. Í Windows eru endingar yfirleitt notaðar fyrir flestar skrár, t.d. .exe fyrir keyrsluskrár (hér áður fyrr .EXE þegar endingar voru oftast með stórum staf, og stundum enn notað). Í Windows skipta stórir eða litlir stafir engu máli og því táknar því endingin .exe og .EXE það sama og stýrir að skráin verður túlkað sem forrit (ef t.d. smellt á). Í mörgum stýrikerfum stjórna endingar engu, t.d. í macOS og Linux (líka fyrir myndir, þó þar oft notað líka), og keyrsluskrár hafa hefðbundið enga endingu. Í Windows er líka farið að fela endingar, þ.e. allt eftir síðasta punkt, en þær eru samt til staðar og stjórna.

## Tengt efni
* Skráarsnið
* Lýsigögn
Vuvuzela

**Vuvuzela** er hljóðfæri úr plasti sem mælist um 65 cm að lengd. Þegar blásið er í vuvuzela heyrist hár B♭3 tónn. Ýmsar gerðir af vuvuzela eru til og gefa frá sér mismuanandi tónsvið eftir stærð og útliti. Svipað hljóðfæri sem heitir *corneta* er notað í Brasilíu og öðrum löndum í Suður-Ameríku. 

Vuvezela er mest notað á knattspyrnuleikum í Suður-Afríku, enda orðið tákn leikvanga þar í landi. Vuvuzela varð þekkt um allan heim á Heimsmeistaramótinu í knattspyrnu 2010 sem núna er haldið í Suður-Afríku.

Töluvert hefur verið kvartað yfir notkun vuvuzela á leikjum að undanförnu. Hafa menn jafnvel hugleitt að banna á vuvuzela á HM en lítið hefur þó farið fyrir framkvæmdum í þeim efnum.

## Heimildir
*
Landráð

**Landráð** eða **föðurlandssvik** eru skilgreind sem brot gegn öryggi eða sjálfstæði ríkins, út á við eða inn á við. Sá sem gerir sig sekan um landráð er landráðamaður eða föðurlandssvikari.

Í íslensku merkti orðið „landráð“ upphaflega að ráða yfir landi og í fornum ritum er talað um að menn hafi farið með landráð og er þá átt við að þeir hafi stýrt landi. Orðið er þó einnig notað í nútímamerkingu í Heimskringlu.

Misjafnt er eftir löndum hvort hugtakið landráð nær einungis yfir athafnir sem stefnt er að því að skaða föðurlandið og þá oftast öðru ríki til hagsbóta eða hvort það er einnig haft um aðgerðir sem ætlað er að kollvarpa stjórnvöldum eða þjóðhöfðingja.

Í 91. grein íslenskra hegningarlaga segir svo: 

Einn þekktasti landráðamaður allra tíma var Norðmaðurinn Vidkun Quisling, sem var leiðtogi norska nasistaflokksins *Nasjonal Samling* og forsætisráðherra leppstjórnarinnar 1942-1945. Hann var tekinn af lífi 24. október 1945. Föðurlandssvikarar eru oft kenndir við hann og kallaðir *kvislingar*.

## Heimildir
* 
*
Gísli Ásmundsson

**Gísli Ásmundsson** (24. mars 1906 – 29. júní 1990) var þýskukennari og afkastamikill þýðandi. Hann er einna þekktastur fyrir þýðingar sínar á bókum Stefan Zweig (*[[Magellan, könnuður Kyrrahafsins]]*), Thomas Mann (*[[Tóníó Kröger]]*), Goethe (*[[Raunir Werthers unga]]*)  og Karen Blixen (*[[Jörð í Afríku]]*). Þá þýddi hann einnig fjölda barnabóka, svo sem bækurnar um Hardý-bræðurna Frank og Jóa. 

Gísli stundaði nám í bókmenntasögu, þýsku og mannkynssögu við háskólana í Heidelberg, Leipzig og Vín á árunum 1930-1933. Hann var kennari við Verslunarskóla Íslands í fjörtíu ár, frá 1933 til 1973.
Hárreitisýki

**Hárreitisýki** er skilgreint sem „hárlos vegna síendurtekið hárreiti af völum einstaklings“ og einkennist af endurteknum hvötum til að reita af sér hár á höfðinu, andlitinu, úr nefinu, af kynfærum, augnbrúnum og/eða önnur líkamshár og stundum hlýst augljósir hárlausir blettir.
Dómkirkjan í Dresden

**Dómkirkjan í Dresden** kallast Hofkirche. Hún var reist 1739-55 í barokkstíl og er stærsta kirkjan í Saxlandi. Hún er að sama skapi mjög óvenjuleg að formi til. Kirkjan nær gjöreyðilagðist í loftárásum 1945. Endurreisnin stóð alveg til 1965. Í grafhvelfingu liggja tugir fyrirmenna Saxlands.

## Saga dómkirkjunnar

Það var Friðrik Ágúst II konungur Saxlands sem lét reisa dómkirkjuna 1739-1755. Kirkjan átti að verða konungskirkjan í borginni og var því kölluð Hofkirche, sem merkir *hallarkirkja*. Hún var vígð 29. júní 1751 heilagri þrenningu. Kirkjan var á sínum tíma ein skrautlegasta bygging Saxlands. Hún er 92 metra löng og 86 metra há. Formið er mjög óvenjulegt, þar sem tveir turnar rísa við sitt hvorn enda kirkjuskipsins. Skipið sjálft er einnig óvenjulegt, en öll er byggingin í barokkstíl. Frá kirkjunni liggur lokuð brú til hallarinnar, þannig að konungur og hans fólk þurti ekki að fara út á götu til að fara í kirkju. Dómkirkjan gjöreyðilagðist í loftárásum í febrúar 1945. Þakið hrundi niður og stór hluti ytri veggjanna einnig. Nær allt innviðið eyðilagðist. Eftir að hafa legið sem rústir í mörg ár eftir stríð var hafist handa við að endurreisa kirkjuna. Því verki lauk 1965. Þó fékk kirkjan ekki nýtt orgel fyrr en 1971.

## Listaverk og dýrgripir

### Styttur heilagra

Utan á byggingunni er styttur af 78 heilögum, gerðar af ítalska listamanninum Lorenzo Matielli. Hér er um höfuðpostulana að ræða, en einnig ýmsa aðra heilaga frá ýmsum stöðum í Evrópu. Þar má nefna heilagan Benedikt frá Núrsíu, stofnanda Benediktsreglunnar, heilagan Bernhard frá Clairvaux, franskan munk og einn ötullegastan talsmann krossferðanna, heilagur Frans frá Assisí og Hinrik I keisara.

### Altaristaflan

Altaristaflan er gerð úr marmara og eru kantar gullslegnir. Málverkið er eftir Anton Raphael Mengs, sem málaði það 1752-1761. Það sýnir himnaför Jesú. Ramminn var gerður af konunglega myndhöggvaranum Joseph Deibel.

### Grafhvelfing
Í kirkjunni eru alls 49 kistur og hvíla þar ýmsir meðlimir kjörfursta- og konungsættarinnar í Saxlandi. Elsta kistan er frá 1721, en í henni hvílir sonur Ágústs III, sem lést ársgamall. Kirkjan sjálf var ekki vígð fyrr en 1751. Alls eru fjórar kistur eldri, en þær voru settar í grafhvelfinguna strax og hún var tilbúin. Yngsta kistan er frá 1947. Þá lá kirkjan í rústum, en kistan var sett í kirkjuna strax og hún hafði verið endurreist 1965.

## Gallerí


Mynd:Dresden Hofkirche abends (2005).jpg|Framhlið dómkirkjunnar að kvöldlagi
Mynd:Hofkirche Dresden Silbermannorgel.jpg|Hið nýja orgel er í barokkstíl
Mynd:Katholische Hofkirche 2008.JPG|Predikunarstóllinn
Mynd:Fotothek df ps 0000178 Aufbau ^ Wiederaufbau.jpg|Viðgerðir eru hafnar á dómkirkjunni. Aðrar byggingar í kring eru enn í rústum.



## Heimildir
María Tudor

**María Tudor** (18. mars 1496 – 25. júní 1533) var yngri systir Hinriks 8. Englandskonungs: Hún giftist Loðvík 12. Frakkakonungi og var drottning Frakklands skamma hríð. Síðar giftist hún hertoganum af Suffolk.

María var dóttir Hinriks 7. Englandskonungs og Elísabetar af York. Hún var sögð ein fallegasta prinsessa Evrópu og er svo lýst að hún hafi verið há, grönn, fölleit og græneyg, með afar sítt og fallegt rauðgullið hár. Ellefu ára gömul var hún trúlofuð Karli af Kastilíu, síðar Karli 5. keisara en þeirri trúlofun var síðar slitið þegar heppilegra þótti að gera annars konar pólitískt bandalag og 9. október 1514, þegar María var 18 ára, var hún gift Loðvík 12. Frakkakonungi, sem var 52 ára, og var hún þriðja kona hans. Loðvík átti engan son á lífi og reið á að afla sér erfingja en hann dó á nýársdag 1515, innan við þremur mánuðum eftir brúðkaupið, og var sagt að ofreynsla í hjónasænginni hefði orðið honum að aldurtila. María reyndist ekki vera þunguð og Frans 1., frændi Loðvíks, tók við konungdæminu.

Hinrik 8. sendi vin sinn, Charles Brandon (um 1484-1545) hertoga af Suffolk, þegar til Frakklands til að sækja Maríu. Hann mun hafa vitað að systir hans hafði áður rennt hýru auga til hertogans en tók af honum loforð um að biðja Maríu ekki. Þrátt fyrir það gengu þau í leynilegt hjónaband í Frakklandi 3. mars 1515. Þar með varð Brandon í raun landráðamaður því hann hafði gifst konungborinni konu án samþykkis konungsins og þegar Hinrik komst á snoðir um hjónabandið varð hann ævareiður. Hann hlífði Brandon þó við lífláti eða fangelsun en dæmdi þau í háar sektir. Þau giftust opinberlega 13. maí 1515 í Englandi. Þrátt fyrir þetta var María yfirleitt kölluð „franska drottningin“ við ensku hirðina en ekki hertogaynjan af Suffolk.

María var mjög andsnúin áformum bróður síns um að láta ógilda hjúskap hans og Katrínar af Aragóníu til að giftast Önnu Boleyn. Anna hafði á sínum tíma verið í fylgdarliði Maríu þegar hún var send til Frakklands til að giftast og hafði þeim jafnan komið illa saman. Þetta spillti sambandi þeirra systkinanna en þau höfðu verið mjög samrýmd í bernsku og Hinrik lét elstu dóttur sína heita í höfuðið á systur sinni.

Þau hjónin áttu tvo syni sem dóu ungir og tvær dætur, Frances, sem giftist Henry Gray markgreifa af Dorset og var móðir lafði Jane Grey, og Eleanor, sem giftist Henry Clifford jarli af Cumberland; afkomendur hennar hefðu erft ensku krúnuna eftir lát Elísabetar 1. ef farið hefði verið eftir þeirri erfðaröð sem Hinrik 8. ákvað í erfðaskrá sinni. Þegar María dó 25. júní 1533 var yngri sonur þeirra enn á lífi, um tíu ára gamall og trúlofaður Catherine Willoughby, þrettán ára stúlku sem hertoginn hafði forræði yfir eftir lát föður hennar. En þegar hann varð ekkjumaður ákvað hann að giftast sjálfur stúlkunni, sem var vellauðug, og gengu þau í hjónanband aðeins þremur mánuðum síðar. Sonurinn dó næsta ár.

## Heimild
*
G-20

**G-20** eru samtök sem samanstanda af fjármálaráðherrum og seðlabankastjórum 20 ríkja ásamt fulltrúm Evrópusambandsins. Samtökin eru umræðuvettvangur um málefni er varða hagkerfi heimsins.

Þau hagkerfi sem eiga aðild að G-20 eru:

* Alþýðulýðveldið Kína
* Argentína
* Ástralía
* Bandaríkin
* Brasilía
* Bretland
* Frakkland
* Ítalía
* Indónesía
* Japan

* Kanada
* Mexíkó
* Rússland
* Indland
* Sádí-Arabía
* Spánn
* Suður-Afríka
* Suður-Kórea
* Tyrkland
* Þýskaland

## Tenglar

* Heimasíða G-20
Dulminjasafn Reykjavíkur

**Dulminjasafn Reykjavíkur** var safn í Reykjavík sem var til húsa að Skálholtsstíg 2. Safnið var stofnað árið 1956 og stofnandi þess var Sigfús Elíasson. Árið 1958 stofnaði hann einnig Dulspekiskólann í Reykjavík sem var á sama stað. Dulminjasafnið lagði upp laupana í lok sjöunda áratugsins.
Konungar Frakklands

Umdeilt er hvenær **Frakkland** varð til sem ríki. Stundum er miðað við Mervíkingaríkið sem Frankinn Clovis 1. stofnaði 486 eftir að hafa unnið sigur á síðasta herforingja Rómverja í Gallíu. Það konungsríki leið undir lok á 8. öld. Vestur-Frankaland var stofnað með friðarsamningunum i Verdun 843 og er við það miðað hér, þar sem það ríki þróaðist yfir í Frakkland síðari alda. Listinn hefst því á Karli sköllótta, sonarsyni Karlamagnúsar.

## [[Karlungar]] (843 til 987)
Odo og Rúdolf hertogi af Búrgund voru ekki af Karlungaætt, heldur af ætt sem kennd hefur verið við Róbert sterka, föður Odo og Róberts 1. Sú ætt kallaðist síðar Capet-ættin eða Kapetingar og var kennd við Húgó Capet, son Húgós mikla, son Róberts 1..



## [[Kapetingar]] (987 til 1328)
Capet-ættin eða Kapetingar, afkomendur Húgós Capet í karllegg, stýrði Frakklandi samfleytt frá 987 til 1792 og aftur frá 1814 til 1848. Eftir 1328 er ættin þó greind í tvær undirættir, Valois-ætt og Bourbon-ætt.

## [[Kapetingar]], [[Valois-ætt|Valois-grein]] (1328 til 1589)
### Valois-ætt (1328-1498)

### [[Kapetingar]], Valois-Orléans-grein (1498-1515)

### [[Kapetingar]], Valois-Angoulême-grein (1515-1589)

## [[Kapetingar]], [[Bourbon-ætt|Bourbon-grein]] (1589-1792)

*[[Loðvík 17.|Loðvík Karl]], sonur Loðvíks 16., var konungur Frakklands að nafninu til frá 21. janúar 1793 til 8. júní 1795. Hann var þó fangi allan þann tíma og byltingarforingjar höfðu völdin. Þegar hann dó gerði föðurbróðir hans, Loðvík Stanislás, tilkall til krúnunnar sem Loðvík 18. Hann varð þó ekki konungur Frakklands í raun fyrr en 1814.*

## [[Fyrsta franska lýðveldið|Fyrsta lýðveldið]] (1792-1804)
*Fyrsta franska lýðveldið stóð frá 1792 til 1804, en þá var fyrsti konsúll þess, [[Napóleon Bónaparte]], lýstur keisari Frakklands.*

## [[Bónaparte-ætt]], [[Fyrra franska keisaradæmið|Fyrra keisaradæmið]] (1804-1814)

## [[Kapetingar]], [[Bourbon-ætt|Bourbon-grein]], endurreist (1814)

## [[Bónaparte-ætt]], [[Fyrra franska keisaradæmið|Fyrra keisaradæmið]], endurreist ([[hundrað dagarnir]], 1815)

*Frá 22. júní til 7. júlí 1815 litu stuðningsmenn Napóleons á son hans, [[Napóleon 2.]], sem lögmætan handhafa krúnunnar þar sem faðir hans hafði afsalað henni til sonarins. Drengurinn var þó aldrei raunverulegur þjóðhöfðingi, enda bjó hann í Austurríki með móður sinni. Loðvík 18. settist aftur á konungsstól 7. júlí.*

## [[Kapetingar]], [[Bourbon-ætt|Bourbon-grein]], endurreist öðru sinni (1815-1830)

## [[Kapetingar]], Bourbon-Orléans-grein ([[Júlíkonungdæmið]] 1830-1848)

## [[Annað franska lýðveldið|Annað lýðveldið]] (1848 - 1852)
*Annað franska lýðveldið stóð frá 1848 til 1852, en þá var forseti þess, Louis-Napoléon Bonaparte, lýstur keisari Frakklands.*

## [[Bónaparte-ætt]], [[Síðara franska keisaradæmið|Síðara keisaradæmið]] (1852-1870)

## Þjóðhöfðingjar eftir 1871
Listi yfir forseta Frakklands.
Vaðfuglar

**Vaðfuglar** (fræðiheiti: *Charadrii*) eru undirættbálkur strandfugla. Þessi hópur telur um 210 tegundir fremur lítilla fugla sem flestar lifa í votlendi og við strendur. Þær tegundir sem lifa nálægt Norðurslóðum eru farfuglar en tegundir í hitabeltinu eru oft staðfuglar. 

Einkenni á vaðfuglum eru langir fætur að mestu án sundfita og langur og mjór goggur sem þeir nota til að tína hryggleysingja upp úr leir eða sandi. Mismunandi lag goggsins gerir það að verkum að ólíkar tegundir vaðfugla geta nýtt sama svæðið til fæðuöflunar án þess að vera í samkeppni sín á milli. 

Ættir vaðfugla skiptast í fjóra hópa:
* **Scolopaci**
** Snípuætt (*[[Scolopacidae]]*)
* **Thinocori**
** Gaukrelluætt (*[[Rostratulidae]]*)
** Jókaætt (*[[Jacanidae]]*)
** Fjallatiplur (*[[Thinocoridae]]*)
** Pedionomidae*
* *'Chionidi**
** [[Trílaætt]] (''[[Burhinidae]]'')
** [[Slíðurnefir]] (''[[Chionididae]]'')
** ''[[Pluvianellidae]]''
* **Charadrii*'
** *Ibidorhynchidae*
** [[Bjúgnefaætt]] (*Recurvirostridae*)
** [[Tjaldar]] (*Haematopodidae*)
** [[Lóuætt]] (*Charadriidae'')

## Vaðfuglar á Íslandi
Ísland er mikilvæg varpstöð og viðkomustaður evrópskra vaðfugla. Talið er að allt að 20 % evrópskra vaðfugla hafi þar búsetu á sumrin og vor og haust er Ísland viðkomustaður farfugla sem fljúga milli Evrópu og Norður-Ameríku. Á Íslandi verpa 10 tegundir vaðfugla reglulega. Þeir eru af tjaldaætt (tjaldur), lóuætt (sandlóa og heiðlóa) og snípuætt (spói, jaðrakan, stelkur, sendlingur, lóuþræll og fjöruspói). 

## Tenglar
Tínamúar

**Tínamúar** (fræðiheiti: *Tinamidae*), einnig kallaðir **hænsnabræður**, eru ætt fugla sem lifa í Mið- og Suður-Ameríku. Ættin telur 47 tegundir fugla sem flestir halda sig við jörðu og fljúga aðeins ef mikið liggur við. Þeir minna þannig á orra og akurhænur en eru skyldari stórum ófleygum fuglum á borð við strúta. Tínamúar mynda því eigin fylkingu fugla, *Tinamiformes*.

## Heimildir
Spjátrur

**Spjátrur** (fræðiheiti: *Pteroclididae*) eru eina ætt fugla sem eftir er í ættbálknum *Pteroclidiformes*. Spjátrur lifa á þurrum sléttum í Gamla heiminum, einkum í Afríku, Íberíuskaga, Miðausturlöndum, Indlandsskaga og Mið-Asíu. Flestar spjátrur fara um í flokkum og nærast á fræjum sem þær tína upp af jörðinni. Þær eru skjótar til flugs og eru með fiðraða fætur svo þær minna dálítið á fugla af orraætt eins og rjúpu en eru þó alls óskyldar þeim.

## Tenglar
Storkfuglar

**Storkfuglar** (fræðiheiti: *Ciconiiformes*) eru ættbálkur fugla sem áður innihélt fjölda háfættra votlendisfugla með stóran gogg á borð við hegra, storka og íbisfugla, en telur nú aðeins eina ætt, storkaætt.
Tranfuglar

**Tranfuglar** (fræðiheiti: *Gruiformes*) er ættbálkur fugla sem telur nokkrar ættir bæði núlifandi og útdauðra fugla sem margar eiga lítt sameiginlegt útlitslega. Venjan er að telja til tranfugla fjórtán tegundir af stórum trönum (*Grui*) og 145 tegundir rella (*Ralli*) auk nokkurra ætta sem innihalda eina til þrjár tegundir sem óvíst er um flokkun á.
300

Árið **300** (**CCC** í rómverskum tölum) var í gregoríanska tímatalinu hlaupár sem byrjaði á mánudegi.

## Atburðir

* Það voru slegnir rómverskir koparpeningar, sem síðar voru grafnir úr jörðu á Íslandi. Gæti það bent til mannaferða á milli Bretlands (sem þá var rómversk nýlenda) og Íslands.

## Fædd

## Dáin
981

**981** (**CMLXXXI** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Kristniboð hófst á Íslandi og voru þar á ferð Friðrik biskup af Saxlandi og Þorvaldur víðförli Koðránsson frá Stóru-Giljá.

## Fædd

## Dáin
984

**984** (**CMLXXXIV** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Friðrik biskup vígði kirkju á Ási í Hjaltadal. Hugsanlegt er að það sé fyrsta kristna kirkjan á Íslandi.

## Fædd

## Dáin
* 20. ágúst - Jóhannes 14. páfi.
985

**985** (**CMLXXXV** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Eiríkur rauði fluttist frá Íslandi og stofnaði til landnáms norrænna manna í Grænlandi.

## Fædd

## Dáin
Claude af Bretagne

**Claude af Bretagne og Frakklandi** (14. október 1499 – 20. júlí 1524) var drottning Frakklands og hertogaynja af Bretagne á 16. öld.

Claude var dóttir Loðvíks 12. Frakkakonungs og Önnu hertogaynju af Bretagne. Af fjórtán börnum sem móðir hennar ól í hjónaböndum með tveimur konungum Frakklands lifðu aðeins tvær dætur og var Claude sú eldri. Hún erfði því hertogadæmið Bretagne eftir móður sína. Konur gátu hins vegar ekki erft frönsku krúnuna. Anna vildi viðhalda sjálfstæði Bretagne gagnvart Frakklandi og samdi þess vegna um trúlofun hennar og Karls af Lúxemborg (síðar Karls 1. Spánarkonungs og Karls 5. keisara), þegar þau voru fárra ára gömul. Loðvík var þó ósáttur við það og trúlofuninni var fljótlega slitið. Þess í stað var hún árið 1506 heitin Frans hertoga af Angoulême, sem var erfingi frönsku krúnunnar ef Loðvík eignaðist ekki son. 

Anna móðir hennar var þó mjög mótfallin hjónabandi þeirra því að hún vissi að ef Claude og Frans eignðust saman son sem erfa mundi bæði frönsku krúnuna og hertogadæmið Bretagne þýddi það endalok sjálfstæðis Bretagne. Það var því ekki fyrr en eftir lát hennar, snemma árs 1514, sem þau Claude og Frans giftust og var brúðkaup þeirra haldið 18. maí um vorið. Loðvík faðir Claude giftist aftur um haustið ungri konu, Maríu Tudor, en dó innan við þremur mánuðum síðar og þar sem María var ekki þunguð varð Frans þegar konungur og Claude drottning.

María sneri aftur til Englands en tvær konur úr fylgdarliði hennar, systurnar Mary og Anne Boleyn, urðu hirðmeyjar Claude. Mary varð um tíma ástkona konungsins, ein af mörgum, en Anna var túlkur fyrir Claude þegar enskir gestir komu til hirðarinnar. Annars var Claude drottning, sem var smávaxin með slæma hryggskekkju og herðakistil, lítt áberandi við hirðina og féll algjörlega í skugga tengdamóður sinnar Lovísu af Savoy, og mágkonu sinnar, systur Frans, Margrétar drottningar af Navarra, sem báðar voru afburðagáfaðar og glæsilegar. 

Claude var auk þess nær stöðugt þunguð og eignaðist barn á hverju ári. Þegar hún dó, 24 ára að aldri, hafði hún fætt manni sínum sjö börn. Fimm þeirra komust upp: Frans krónprins, sem dó 18 ára, Hinrik 2. Frakkakonungur, Magdalena, sem giftist Jakobi 5. Skotakonungi en dó úr berklum eftir hálfs árs hjónaband, tæplega 17 ára að aldri, Karl hertogi af Orléans, sem dó 23 ára, og Margrét, sem giftist Emmanúel Filibert hertoga af Savoy.

Þegar Claude lést erfði Frans sonur hennar hertogadæmið Bretagne og það gekk síðan til Hinriks bróður hans. Þegar Frans 1. dó 1547 og Hinrik varð konungur sameinaðist Bretagne Frakklandi.

## Heimild
*
992

**992** (**CMXCII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Gunnar Hámundarson á Hlíðarenda veginn.

## Fædd

## Dáin
700

Árið **700** (**DCC** í rómverskum tölum) var í gregoríanska tímatalinu hlaupár sem byrjaði á fimmtudegi.

## Atburðir

* Um þetta leyti settust írskir einsetumenn að í Færeyjum og fluttu þangað sauðkindur, sem eyjarnar eru síðan kenndar við.

## Fædd

## Dáin
795

Árið **795** (**DCCXCV** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Um þetta leyti höfðu írskir einsetumenn siglt frá Færeyjum til Íslands og sest þar að en ekki er vitað hvenær þær ferðir hófust.

## Fædd

## Dáin
Snus

**Snus** (eða **snustóbak** og var á tímabili kallað **sænskt skro**) er fínskorið blautt munntóbak sem sett er undir vörina. Það hefur svipuð áhrif og reyktóbak. Snus er upphaflega sænsk tóbaksafurð og er mikið notuð þar í landi. Að taka snus í vörina getur valdið slímhúðarbólgu.

Sænskt munntóbak er blautara en íslenskt neftóbak sem er líka oft tekið í vörina á sama hátt. Það varð ólöglegt í Evrópusambandinu 1994, en þegar Svíþjóð fékk aðild að Evrópusambandinu fengu þeir undanþágu undan banninu vegna þess að „snus“ er hluti af sænskri menningu. Svíþjóð er með minnstu tíðni af lungnakrabbameini í Evrópu. Til eru tvær gerðar af „snusi“. Það eru pokar og laust tóbak.

## Saga
Sögu snus má rekja aftur til 19. aldar þegar Jacob Fredrik Ljunglöf vildi gera betra „snuff“ en hver annar og fann upp á snus 1822. Hann nefndi sitt eigið snus „Ettan“.

## Tengt efni
* Munntóbak
* Neftóbak

## Heimildir
* Northener.com
Karlar sem hata konur

**Karlar sem hata konur** (sænska: *Män som hatar kvinnor*) er fyrsta skáldsagan í Millennium-þríleik sænska höfundarins Stieg Larsson. Bókin hefur farið sigurför um heiminn og setið efst á öllum helstu metsölulistum heimsins. Halla Kjartansdóttir þýddi á íslensku. Hinar tvær bækurnar eru *[[Stúlkan sem lék sér að eldinum]]* og *[[Loftkastalinn sem hrundi]].*

## Útdráttur
Sagan segir frá blaðamanninum Mikael Blomkvist sem dæmdur er í þriggja mánaða fangelsi fyrir meiðyrði í garð viðskiptajöfursins Hans-Eriks Wennerström og ákveður því í framhaldinu að taka sér frí frá störfum á tímaritinu Millennium, blaðinu sem hann á hlut í og vinnur hjá. 

Um þetta sama leyti fær hann skringilega upphringingu frá Henrik Vagner, fyrrum forstjóra hinnar voldugu Vanger-samsteypu. Hann vill ráða Mikael í vinnu til að skrifa sögu fjölskyldunnar. Fjölskyldusagan er þó bara yfirskyn. Hið raunverulega verkefni er að komast að því hvað varð um frænku forstjórans, Harriet, sem hafði horfið fjörutíu árum fyrr.

Þar sem Mikael hefur lítið að gera þessa dagana og bíður eftir því að hefja afplánunina slær hann til, þó eftir nokkra umhugsun. Hann fær að búa í litlum gestakofa á landareign Henriks og fær í hendurnar lögreglurannsóknir og öll þau gögn sem Henrik hefur tínt til í gegnum árin. Honum til aðstoðar er ung kona, Lisbeth Salander, mjóslegin, náföl, tattúveruð og félagsfælin sem er þó frábær rannsakandi og tölvuséní.

## Persónur
* **Mikael Blomkvist**, blaðamaður og einn af eigendum Millennium. Snemma á ferli sínum var hann oft borinn saman við persónu Astrid Lindgren, Kalla Blomkvist og hefur viðurnafnið verið fast við hann síðan þá.
* **Lisbeth Salander**, félagsfælin en mjög gáfaður tölvurefur og rannsakandi og hefur hún einbeitt sér að persónurannsóknum. Blomkvist heldur því fram að hún sé með Asperger heilkenni. Henni hefur verið líkt við Línu Langsokk.
* **Henrik Vanger**, ellilífeyrisþegi og fyrrum forstjóri Vanger samsteypunnar.
* **Hans-Erik Wennerström**, spilltur sænskur viðskiptajöfur og óvinur Blomkvists.
* **Gottfried Vanger**, faðir Harriet og Martin. Er hlynntur ný-nasistum.
* **Harriet Vanger**, frænka Henriks sem hvarf fjörtíu árum fyrr.
* **Martin Vanger**, bróðir Hariet og núverandi forstjóri Vanger samsteypunnar.
* **Holger Palmgren**, lögmaður og fyrrum umsjónarmaður Lisbeth Salander.
* **Nils Bjurman**, spilltu lögmaður og núverandi umsjónarmaður Lisbeth Salander.
* **Cecilia Vanger**, dóttir Haralds Vanger og ein af frænkum Harriet.
* **Erika Berger**, aðalritstjóri Millennium, vinur og bólfélagi Blomkvists.
* **Dirch Frode**, lögmaður fyrir Vanger samsteypuna og aðal vinur og aðstoðarmaður Henriks Vanger.
* **Dragan Armanskij**, forstjóri Milton Security, yfirmaður og verndari Lisbeth Salander.

## Heimildir
*  hjá bókaforlaginu Bjarti
*
Harry Potter og leyniklefinn (kvikmynd)

***Harry Potter og leyniklefinn*** er bresk ævintýrakvikmynd í leikstjórn Chris Columbus byggð á samnefndri bók eftir J. K. Rowling. Myndin er önnur í myndaflokknum um  galdrastrákinn Harry Potter. Steven Kloves skrifaði handritið að myndinni eins og þeirri fyrri en David Heyman framleiddi.

Meirihluti leikaraliðs Viskusteinsins sneri aftur fyrir leyniklefann, m.a. barnastjörnurnar Daniel Radcliffe, Emma Watson og Rupert Grint. Þetta var þó í síðasta skipti sem leikarinn Richard Harris fór með hlutverk Dumbledores og þetta er einnig síðasta Harry Potter-myndin sem Columbus leikstýrði. Nýir leikarar voru m.a. Kenneth Branagh sem Gilderoy Lockhart og Jason Isaacs sem Lucius Malfoy.

Myndin fékk mjög góða aðsókn og halaði inn 879 milljón dollara um allan heim. Hún var einnig tilnefnd til BAFTA-kvikmyndaverðlauna árið 2003.

## Leikarar

## Tilvísanir


## Tenglar

* Harry Potter og leyniklefinn á Internet Movie Database
Kerling (Eyjafirði)

**Kerling** er hæsta fjall Tröllaskaga, um 1542 metrar á hæð. Fjallið er aðallega úr blágrýti en efsti hlutinn er ljósgrýti. Jöklasóley hefur þar fundist í rúmlega 1500 metra hæð.

## Tilvísanir
Frans 2. Frakkakonungur

**Frans 2.** (19. janúar 1544 – 5. desember 1560) var konungur Frakklands frá 10. júlí 1559 til dauðadags og eiginmaður Maríu Skotadrottningar frá 1558.

Frans var elsti sonur Hinriks 2. Frakkakonungs og Katrínar af Medici. Yngri bræður hans voru Karl 9. Frakkakonungur og Hinrik 3. Frakkakonungur. Þegar hann var fjögurra ára gerði faðir hans samkomulag við forráðamenn Maríu, sem hafði verið drottning Skotlands frá því að Jakob 5. faðir hennar dó þegar hún var sex daga gömul. 

María var fimm ára þegar gengið var frá trúlofuninni og var hún þá send til Frakklands til að alast upp við hirðina með eiginmanni sínum tilvonandi. Sagt er að vel hafi farið á með þeim alla tíð þótt ekki væri hjónasvipur með þeim; María var mjög hávaxin og málglöð en Frans óvenju lágvaxinn og stamaði. Þau giftust 24. apríl 1558, þegar Frans var fjórtán ára en María fimmtán og hálfs. 

Rúmu ári síðar dó Hinrik 2. eftir að flís úr lensu stakkst í auga hans í burtreiðum og Frans var krýndur konungur. Kórónan var svo þung að fjórir aðalsmennn þurftu að styðja við hana á höfði hans. Móðir hans, Katrín af Medici, var útnefnd ríkisstjóri en líklegt er að móðurbræður Maríu, sem var frönsk í móðurætt, hafi ráðið miklu. 

Frans hafði alltaf verið heilsuveill og 5. desember 1560 dó hann, tæplega sautján ára að aldri. Þau María áttu engin börn og Karl bróðir Frans, sem var tíu ára að aldri, tók við krúnunni.

## Heimild
*
Rimar

**Rimar** er fjall við utanverðan Svarfaðardal að austanverðu. Rimar eru mikið fjall og hátt, 1371 m þar sem hæst ber við innanverðan Hofsdal. Norðar á háfjallinu er stór og vel gerð landmælingavarða, hún er í 1265 m yfir sjávarmáli. Norðan við Rimar eru Messuhnjúkur og Vallafjall en sunnan þeirra er Sælukolla. Fjallið tekur nafn af rindum eða hryggjum sem liggja upp og ofan háhlíðar þess og setja á það einkennandi svip. Stærsti rindinn nefninst Stóririmi. Fjallganga á Rimar er allmikil ganga en ekki torsótt. Fjallið er tiltölulega flatt að ofan og ekki með hnjúkum eða tindum. Það er að mestu úr basalti. Best er að ganga á Rimar frá Hofi í Svarfaðardal upp með Hofsá, þar sem Goðafoss beljar í gljúfrum, og upp eftir hinu fagurskapaða berghlaupi Hofshólum, upp með Hofsskál og þaðan á fjallsöxlina sunnan við Messuhnjúk og á háfjallið. Nafnið Rimar er ýmist haft í karl- eða kvenkyni. Félagsheimili Svarfdælinga, Rimar, heitir eftir fjallinu.

## Heimild
*Bjarni E. Guðleifsson 2011. Svarfaðardalsfjöll. Genginn fjallahringurinn umhverfis Svarfaðardal. Bókaútgáfan Hólar, 191 bls.
Þingsályktun

**Þingsályktun** er samþykkt Alþingis sem ekki þarf staðfestingar forseta Íslands, ólíkt almennum lögum. Þær geta haft þýðingu sem réttarheimild. Þingsályktunartillögur eru þannig eins konar viljayfirlýsing af hálfu löggjafarvaldsins. Sem dæmi um þingsályktunartillögur sem hafa haft sögulega þýðingu má nefna þingsályktun um niðurfellingu dansk-íslenska sambandslagasamninginn frá 1918, nr. 32/1944, þingsályktun um gildistöku lýðveldisstjórnarskrárinnar, nr. 33/1944 og þingsályktun um aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Þann 29. nóvember 2011 samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu um viðurkenningu á Palestínuríki með landamæri fyrir Sex daga stríðið 1967. Ísland varð þar með fyrst Vestur-Evrópskra ríkja til þess að viðurkenna ríki Palestínumanna.

## Neðanmálsgreinar


## Heimild
* Gunnar G. Schram. *Stjórnskipunarréttur*. (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 1997).
Miðlari

**Miðlari** (líka **netþjónn** eða **þjónn**) er samsetning vélbúnaðar og hugbúnaðar sem ætlað er að veita biðlara þjónustu. Þegar hugtakið er notað eitt og sér á það aðallega við um tölvur sem keyrðar eru með miðlarastýrikerfi, en er einnig notað til að vísa í hvaða hugbúnað eða sérnota vélbúnað sem er fær um að veita slíka þjónustu.

Netþjónn er miðlari sem miðlar gögnum á tölvuneti, hvort sem það er lokað innranet eða á Internetinu. Algengasta tegund netþjóna eru vefþjónar og póstþjónar. Netþjónar nota samskiptastaðla til að tengjast og skiptast á gögnum við biðlara. Dæmi um biðlara eru til dæmis heimilistölvur sem eru með vafra og leitarvélar og vefköngulær þeirra. Dæmi um samskiptastaðla eru TCP, IP, UDP, HTTP og SMTP.

## Tengt efni
* Biðlari
* Netþjónabú
* Samskiptastaðall
* Vefþjónn
* Tölvunet
Annögl

**Annögl** er orð sem haft er um tvennt á íslensku. Í fyrsta lagi um lausa húðflipann ofan við nöglina, sem einnig gengur undir nafninu **fénögl**. Í öðru lagi er annögl haft um sárt hold framan undir nögl. Í riti þess íslenska lærdómslistafelags, sem kom út á árunum 1781-1798, stendur: *Anneglur eru hið hvíta hvel, sem er ofantil við neglurnar, og af líkíng sinni vid hálft túngl, kallast anatomicis lunula*. Þar segir líka: *Íslenskir kalla einnig hálfhríng þann af holdrosunni, er liggur fram á neglurnar að ofanverðu, anneglur*.
Atvinnubílstjóri

**Atvinnubílstjóri** er maður sem hefur það að atvinnu að keyra ökutæki.

Atvinnubílstjóri getur til dæmis verið leigubílstjóri, rútubílstjóri, vörubílstjóri eða ökumaður í dreifingu.
Vatnajarðfræði

**Vatnajarðfræði** (hydrogeology) er undirgrein jarðfræðinnar. Þar er jarðfræðin skoðuð með tilliti til hegðunar vatnsins. Vatnajarðfræði fæst við samspil vatns og jarðlaga. 
Allir þeir síbreytilegu þættir sem vatnafræði, vatnajarðfræði og jarðfræði spanna eru einu nafni nefndir vatnafar. Sá sem stundar fræðigreinina nefnist vatnajarðfræðingur (hydrogeologist). Sérstök gerð korta lýsa vatnafari. Þau nefnast vatnafarskort.

Vatnafar er hugtak sem notað er um almenna eiginleika og hegðun ferskvatns bæði ofanjarðar og neðan og gagnkvæmt samspil þess við umhverfið. Orðið gefur til kynna síbreytilegt ástand og er hliðstætt orðinu veðurfar. Í ensku er ekkert eitt orð til yfir hugtakið en hydrologiocal conditions er oft notað.