open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1866

Árið **1866** (**MDCCCLXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Ísafjörður hlaut kaupstaðarréttindi.
* Oddeyri varð hluti af Akureyrarkaupstað. 
*Lundúnabiblía, áttunda heildarútgáfa Biblíunnar kom út á íslensku.

### Fædd
* 27. mars - Lárus H. Bjarnason, íslenskur lögmaður (d. 1934).
* 22. maí - Thora Friðriksson, íslenskur rithöfundur (d. 1958).
* 24. maí - Jóhann Magnús Bjarnason, íslenskur rithöfundur (d. 1945).
* 21. júní - Jón Helgason, íslenskur biskup (d. 1942).
* 25. júní - Arinbjörn Sveinbjarnarson, bókbindari og bæjarfulltrúi (d. 1932).
* 9. september - Guðmundur Hannesson, íslenskur læknir (d. 1946).

### Dáin
* 15. apríl - Magnús Stephensen, sýslumaður.
* 10. júní - Tómas Tómasson, skáld, hreppstjóri og handritaskrifari

## Erlendis
* 26. janúar - Santorini-askjan gaus á Grikklandi.
* 31. mars - Alger tunglmyrkvi varð.
* 24. maí - Paragvæska stríðið: Tuyutí-orrustan, 16.000 hermenn láta lífið.
* 14. júní - Stríð Prússlands og Austurríkis hófst og stóð í 7 vikur. Lauk með sigri Prússlands. Konungsríkið Ítalía studdi Prússland. Þýska ríkjasambandið var lagt niður.
* 22. júní - Sænska þingið var stofnað.
* 1. desember - Sameinaða danska gufuskipafélagið var stofnað.

### Ódagsett
* Lillie Bridge Grounds-íþróttaleikvangurinn var byggður í London.
* Alfred Nobel fann upp dínamít.
* The Minneapolis Milling Company, forveri General Mills var stofnað.
* Hægriflokkurinn (1848-1866) í Danmörku lagðist af.
* Skáldsagan *[[Glæpur og refsing]]* kom út eftir rússneska rithöfundinn Fjodor Dostojevskíj. 

### Fædd
* 15. janúar - Nathan Söderblom,sænskur prestur og erkibiskup Uppsala.
* 19. janúar - Carl Theodor Zahle, forsætisráðherra Danmerkur. Einn af stofnendum Róttæka vinstriflokksins.
* 29. janúar - Romain Rolland, franskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1944).
* 25. febrúar - Benedetto Croce, ítalskur fagurfræðingur og heimspekingur.
* 13. apríl - 
**Butch Cassidy, bandarískur bankaræningi.
** 13. apríl - Aleksandr Úljanov, rússneskur byltingarmaður og eldri bróðir Vladímírs Lenín.
* 6. maí - Jóannes Patursson, færeyskur kóngsbóndi, rithöfundur, skáld og lögþingsmaður.
* 26. júní - Carnarvon lávarður,  enskur aðalsmaður sem fjármagnaði uppgröftinn sem leiddi í ljós gröf faraósins Tútankamons.
* 28. júlí - Beatrix Potter, enskur barnabókahöfundur.
* 12. ágúst - Jacinto Benavente, spænskt leikskáld (d. 1954).
* 10. september - Jeppe Aakjær, danskt ljóðskáld og skáldsagnahöfundur. 
* 21. september - H. G. Wells, breskur vísindaskáldsögurithöfundur.
* 29. september - Mykhajlo Hrúsjevskyj, úkraínskur fræðimaður, stjórnmálamaður og sagnfræðingur.
* 12. október - Ramsay MacDonald,  leiðtogi Breska verkamannaflokksins og fyrsti forsætisráðherra Bretlands.
* 20. október - Gustav Cassel, sænskur hagfræðingur og prófessor í hagfræði.
* 12. nóvember - Sun Yat-sen, kínverskur læknir, byltingarmaður og stjórnmálaleiðtogi.

### Dáin
* 7. júní - Seattle höfðingi, bandarískur frumbyggjahöfðingi.
* 24. ágúst - Adolph Tidemand, norskur listmálari. 

## Tilvísanir
1862

Árið **1862** (**MDCCCLXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Júní - Lestrarfélag Vestmannaeyja var stofnað.
* 29. ágúst - Akureyri hlaut kaupstaðarréttindi. 
* 1. október - Barnaskóli Reykjavíkur tók til starfa með 50 börnum í 3 bekkjum.

### Ódagsett
*Þjóðsögur Jóns Árnasonar komu fyrst út. Þar komu fyrst fyrir nöfn jólasveinanna 13.
* Bryggjuhúsið var reist á Vesturgötu 2 í Reykjavík.
* Glasgow, verslunarhúsnæði á Vesturgötu 5a var byggt. Það var þá stærsta hús á Íslandi.

### Fædd
* 26. janúar - Ólafur Davíðsson, þjóðfræðingur (d. 1903).

### Dáin
* 28. maí - Sæunn Jónsdóttir, vinnukona (f. 1790)

## Erlendis
* 6. janúar - Innrás Frakka í Mexíkó: Franskar, spænskar og breskar hersveitir komu til Veracruz.
* 21. janúar - Opel-bílaframleiðandinn var stofnaður.
* 4. febrúar - Bacardi vínframleiðandinn var stofnaður á Kúbu.  
* 22. febrúar - Bandaríska borgarastríðið: Jefferson Davis varð forseti Suðurríkjasambandsins.
* 17. mars - Fyrsta lestarleiðin í Finnlandi opnaði milli Helsinki og Hämeenlinna.
* 31. mars - Vesalingarnir (franska: Les Misérables), söguleg skáldsaga eftir franska rithöfundinn Victor Hugo, kom út.
* 5. maí - Innrás Frakka í Mexíkó: Frakkar biðu ósigur í orrustunni við Puebla. Dagurinn verður þjóðhátíðadagur í Mexíkó.
* 15. maí - Landbúnaðarráðuneyti Bandaríkjanna var stofnað.
* 17. september - Bandaríska borgarastríðið: Orrustan við Antietam:  22.000 létust.
* 28. nóvember - Knattspyrnuliðið Notts County var stofnað.
* 31. desember - Vestur-Virginía varð til þegar Virginíu var skipt í tvennt.

### Fædd
* 29. ágúst - Maurice Maeterlinck, belgískt leikskáld og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1949).
* 15. nóvember - Gerhart Hauptmann, þýskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1946).

### Dáin

## Tilvísanir
1861

Árið **1861** (**MDCCCLXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Árni Thorsteinson varð landfógeti.
* Íslenskir menntamenn stofnuðu Kvöldfélagið.

### Fædd
* 28. febrúar - Jón Jónsson, kaupfélagsstjóri (d. 1945).
* 14. október - Bjarni Þorsteinsson, prestur, tónskáld og þjóðlagasafnari (d. 1938).
* 4. desember - Hannes Hafstein, skáld og stjórnmálamaður, fyrsti ráðherra Íslands (d. 1922)

### Dáin
* 9. maí - Páll Melsteð, amtmaður, sýslumaður og alþingismaður. (f. 1791 ) 
* 31. desember - Hallgrímur Scheving, fræðimaður og kennari í Bessastaðaskóla. (f. 1781) 
* Þóra Andrea Nikólína Jónsdóttir, húsmóðir og matreiðslubókarhöfundur.(f. 1813)

## Erlendis
* 1. janúar - Benito Juárez náði yfirráðum yfir Mexíkóborg.
* 9. janúar -1. febrúar - Sex suðurríki sögðu sig úr Bandaríkjunum.
* 29. janúar - Kansas varð 34. ríki Bandaríkjanna.
* 8. febrúar - Suðurríkjasambandið var stofnað af sjö fylkjum sem sögðu sig úr Bandaríkjunum. Jefferson Davis varð forseti þess.
* 3. mars - Rússland afnam þrælahald.
* 20. mars - Jarðskjálfti eyðilagði borgina Mendoza í Argentínu. Þúsundir létust.
* 4. mars - Abraham Lincoln varð forseti Bandaríkjanna.
* 17. mars - Konungsríkið Ítalía var stofnað. Flest ríkin á Ítalíuskaganum sameinuðust í eitt ríki. Nokkur smáríki, þeirra á meðal Páfaríkin (sem innihéldu Róm) eru þó ekki með fyrr en 1870.
* 10. apríl - Massachusetts Institute of Technology-háskólinn var stofnaður í Boston.
* 12. apríl - Bandaríska borgarastríðið hófst með sprengjuárás Suðurríkjanna á strandvirkið Fort Sumter nærri Charleston, Suður-Karólínu.
* 31. október - Frakkland, Bretland og Spánn skrifuðu undir samkomulag um íhlutun í Mexíkó vegna ógreiddra skulda landsins.
* 4. nóvember - Washington-háskóli var stofnaður í Seattle.

### Ódagsett
* Glæstar vonir, skáldsaga eftir Charles Dickens kom út.
* Atuagagdliutit/Grønlandsposten kom út.

### Fædd

### Dáin
* 2. apríl - Peter Georg Bang, danskur forsætisráðherra (f. 1797).
Ignoratio elenchi

**Ignoratio elenchi** (á íslensku „fáfræði hrakninga“) er rökvilla þar sem ályktunin er óviðkomandi röksemdafærslunni eða röksemdafærslan í heild óviðkomandi málefninu; í slíku tilfelli getur vel verið að röksemdafærslan sem slík sé gild þótt hún sé málinu óviðkomandi.

## Dæmi
# „Það er margt að í samfélagi okkar og þess vegna ættum við öll að hugsa meira um siðferðismál.“
1860

Árið **1860** (**MDCCCLX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Þórður Jónassen varð stiftmamtmaður.
* Kaþólskir trúboðar eignuðust jörðina Landakot í Reykjavík.
* Lítið gos varð í Kötlu.
* Fyrsta húsið, Gamli Lundur, var byggt á Oddeyri sem sameinaðist Akureyri tveimur árum síðar.
* Sveinbjörn Egilsson gaf út orðabókina Lexicon poeticum antiquæ linguæ septentrionalis.

;Fædd
* 4. maí - Bogi Th. Melsteð, sagnfræðingur og alþingismaður (d. 1929) 
* 30. maí - Ari Johnsen, fyrsti lærði óperusöngvarinn frá Íslandi.  (d. 1927)
* 6. ágúst - Sólon Guðmundsson, verkamaður og skáld á Ísafirði(d. 1931)

* Elínborg Þorbjarnardóttir,  húsfreyja á Gufuskálum (d. 1947)
* Valtýr Guðmundsson, alþingismaður og sagnfræðingur (d. 1928)

;Dáin
* 18. janúar - Magnús Grímsson, þjóðsagnasafnari (f. 1825)
* 27. maí - Ólafur Sívertsen, prestur, prófastur og alþingismaður.

## Erlendis
* 20. febrúar - Kanadíska gufuskipið *SS Hungarian* sökk undan ströndum Nova Scotia með 205 manns.
* 27. febrúar - Abraham Lincoln hélt ræðu í Cooper Union í New York sem gerði hann álitlegan frambjóðanda í forsetakosningum.
* 17. mars - Nýja Sjáland: Stríð hófst milli Maóra og Breta eftir að þeir fyrrnefndu neituðu að selja þeim síðarnefndu land.
* 2. apríl - Fyrsta ítalska þingið kom saman í Tórínó.
* 9. apríl - Fyrsta þekkta hljóðupptaka var gerð af frönsku þjóðlagi (hún var uppgötvuð árið 2008).
* 17. maí - Knattspyrnufélagið 1860 München var stofnað.
* 27. maí - Hersveitir Giuseppe Garibaldi náðu yfirráðum yfir Palermo á Sikiley.
* 2. júlí - Borgin Vladivostok var stofnuð í Rússlandi.
* 2. júlí - Sameining Ítalíu: Giuseppe Garibaldi og her hans náði yfirráðum yfir Sikiley.
* 17. október - Fyrsta breska opna golfmótið var haldið í Ayrshire í Skotlandi.
* 19. október - Maórar gerðu nýja uppreisn á Nýja-Sjálandi.
* 6. nóvember - Abraham Lincoln var kjörinn 16. forseti Bandaríkjanna.
* 20. desember - Suður-Karólína varð fyrsta ríkið til að segja sig frá Bandaríkjunum.

### Ódagsett
* Hertogadæmið Savoja lagðist af og var skipt milli Frakklands og Ítalíu.
* Stokkhúsið var aflagt sem fangelsi Kaupmannahafnar.
*  Albert Niemann, þýskur efnafræðingur, einangraði kókaín úr kókalaufi.

;Fædd
* 15. desember - Niels Ryberg Finsen, læknir og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1904).

;Dáin
* 21. september - Arthur Schopenhauer, þýskur heimspekingur (f. 1788).
1864

Árið **1864** (**MDCCCLXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 6. nóvember - Bókasafn Akraness var stofnað.
* Fyrsta kapellan reis við Landakot í Reykjavík.
* Alþingiskosningar voru haldnar.
* Annað bindi af Þjóðsögum Jóns Árnasonar kom út.

;Fædd

* 31. október - Einar Benediktsson, skáld og athafnamaður (d. 1940)

;Dáin

## Erlendis
* 1. febrúar : Síðara Slésvíkurstríðið:  Stríð Danmerkur og Prússlands/Austurríkis hófst.
* 9. mars - Bandaríska borgarastríðið: Abraham Lincoln forseti skipaði Ulysses S. Grant hershöfðingja Norðurríkjanna.
* 18. apríl - Orrustan við Dybbøl: Danir biðu ósigur í stærstu orrustu síðara Slésvíkurstríðsins. 
* 21. maí - Rússar hófu þjóðernishreinsanir á Sirkasíumönnum, meira en milljón lést.
* 19. júlí - Taiping-uppreisnin endaði þegar keisaraherinn náði yfirráðum yfir Nanjing.
* 22. ágúst - Fyrsti Genfarsáttmálinn var samþykktur um særða hermenn.
* 12. október - Brasilía réðst inn í Úrúgvæ.
* 30. október - Síðara Slésvíkurstríðið endaði með Vínarsamningunum. Danmörk létu af kröfum um svæði í Slésvík og Holsetalandi.
* 31. október - Nevada varð 36. fylki Bandaríkjanna.
* 8. nóvember - Abraham Lincoln var endurkjörinn forseti Bandaríkjanna.
* 25. nóvember - Skáldsagan Leyndardómar Snæfellsjökuls kom út eftir Jules Verne.
* 13. desember - Paragvæstríðið: Paragvæ lýsti stríði á hendur Brasilíu.

* Fyrsta alþjóðasambandið var stofnað í London, félag vinstrisinnaðra hópa og verkalýðsfélaga.

;Fædd
* 20. júlí - Erik Axel Karlfeldt, sænskt ljóðskáld og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1931).

;Dáin
* 15. febrúar - Adam Wilhelm Moltke, fyrsti forsætisráðherra Danmerkur (f. 1785).
* 15. september - John Hanning Speke, breskur landkönnuður (f. 1827).
1863

Árið **1863** (**MDCCCLXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Forngripasafnið, safn íslenskra forngripa sem síðar varð að Þjóðminjasafni Íslands, var stofnað. 
* Straumfjörður varð löggiltur verslunarstaður. 
* Ísafjarðarkirkja hin fyrri var reist.

;Fædd

* 1. júlí - Theódóra Thoroddsen, íslenskur rithöfundur (d. 1954)

;Dáin

* 13. nóvember - Þuríður Einarsdóttir, oft nefnd Þuríður formaður, íslensk sjókona (f. 1777)

## Erlendis
* 1. janúar - Abraham Lincoln skrifaði undir yfirlýsingu um afnám þrælahalds í Bandaríkjunum.
* 10. janúar - Neðanjarðarlestakerfi Lundúnaborgar hóf starfsemi, frá Paddington til Farringdon Street.
* 17. febrúar - Alþjóðaráð Rauða krossins og Rauða hálfmánans var stofnað.
* 23. maí - Jafnaðarmannaflokkurinn var stofnaður í Þýskalandi.
* 7. júní - Innrás Frakka í Mexíkó: Franskir hermenn komu til Mexíkóborgar.
* 20. júní - Vestur-Virginía varð 35. fylki Bandaríkjanna.
* 1. júlí - Þrælahald var afnumið í hollensku nýlendunum Súrínam og Curaçao.
* 1-3. júlí - Orrustan við Gettysburg: Stærsta orrustan í bandaríska borgarastríðinu átti sér stað. Yfir 50.000 létust.
* 13. - 16. júlí - New York Draft Riots: Uppþot urðu í New York-borg sem voru viðbrögð verkamanna við nýjum lögum um herkvaðningu í borgarastríðinu.
* 18. nóvember - Kristján 9. skrifaði undir nýja stjórnarskrá þar sem Slésvík var talin hluti af Danmörku. Þýsku ríkin litu á þetta sem brott á samkomulagi frá 1852. Leiddi þetta til stríðs landanna árið eftir: Síðara Slésvíkurstríðið.
* Enska knattspyrnusambandið var stofnað.
* Heineken ölframleiðandi var stofnað.
* Knattspyrnuliðin Stoke City og Royal Engineers A.F.C. voru stofnuð á Englandi.
* Kirkjan Campania í Santíagó, Chile, fuðraði upp í eldi. 2000 manns brunnu inni. 
* Nytjastefnan, rit um siðfræði eftir breska heimspekinginn John Stuart Mill kom út.

;Fædd
* 1. janúar - Pierre de Coubertin, franskur stofnandi Ólympíuleikanna (d. 1937).
;Dáin
Forskeyti SI-kerfisins

**Forskeyti SI-kerfisins**: SI-kerfið notar ákveðin forskeyti á undan mælieiningunum sínum til einföldunar á mjög háum og mjög lágum tölum. Hvert forskeyti er hægt að skilgreina með tákni en í þeim efnum skipta hástafir og lágstafir máli. Afstaða talnanna er síðan skilgreind með tugveldum.
Póstlisti

**Póstlisti** er samansafn nafna og heimilisfanga sem einstaklingur eða samtök nota til að senda efni til margra viðtakenda. Orðið er oft einnig notað yfir það fólk sem hefur áskrift af þannig lista og er þá talað um þá sem „Póstlistinn“ eða sem „Listann“

Í það minnsta tvær gerðir póstlista eru til, sá fyrsti er listi þar sem viðtakendurnir fá fréttabréf, auglýsingar, dagblöð eða annað í gegnum hefðbundið póstkerfi, og á hinum fá viðtakendurnir rafpóst í gegnum internetið eða svipað net.
Kanji

**Kanji** er japanska heitið á kínverskum táknum, en kínverska myndtáknrófið er, í bland við hiragana og katakana, notað til að skrifa japönsku. Orðið kanji er ritað 漢字 með kínverskum táknum, en það er skrifað eins í kínversku, ef notuð eru hefðbundin kínversk tákn, þótt þar sé það borið fram öðruvísi (hànzì).

Til að auðvelda lestur kanji er framburður táknanna stundum ritaður með kana (hiragana eða katakana) ofan við eða til hægri við táknin (eftir því hvort skrifað er frá vinstri til hægri eins og er algengt í nútímanum, eða ofan frá og niður eins og gert var á öldum áður), en þessi hefð kallast furigana.

## Saga kanji
Á 3. og 4. öld f.Kr. fluttu kínverskir og kóreskir ferðalangar með sér ritmál til Japan sem er þekkt í dag sem kanji, eða Han-tákn. Táknin áttu uppruna sinn á bökkum Gulár (Huáng Hé) í Kína um 2000 f. Kr., og um 3000 tákn frá því tímabili hafa fundist á ýmsum fornmunum. Á þeim tíma sem þessi tákn komu til Japans var japanska eingöngu til sem talað mál. Kínversk tákn voru fengin að láni á um 400 ára tímaskeiði, og japanska málið þróaðist í ritað mál. Í Japan hafa sum táknin fengið einfaldað form, og nokkrum hundruðum tákna hefur verið bætt við rófið, svo að ekki er um að ræða nákvæmlega sama úrval tákna í nútímajapönsku og nútímakínversku.

Japanska ríkið hefur útbúið sérstakan lista yfir *[[jōyō kanji]]*, 1,945 tákn sem öllum er gert að læra og sem ætlast er til að t.d. dagblöð takmarki sig að mestu við. Yfirleitt er notað s.k. furigana til að sýna framburð tákna sem notuð eru í dagblöðum, en eru ekki í *jōyō kanji*. 983 viðbótartákn er að finna í *[[jinmeiyō kanji]]*, en þau má (auk hinna) nota í mannanöfn og örnefni.

## Flokkar tákna
Flokkar tákna í kanji eru sex talsins.
* Shōkei moji (象形文字) eru einfaldar myndir af hlutum á borð við tré (木).
* Shiji moji (指事文字) eru einföld tákn sem tilgreina óhlutlæg hugtök á borð við „fyrir ofan“ og „fyrir neðan“.
* Kaii moji (会意文字) eru myndtákn sem sameina myndir og tákn til þess að lýsa flóknu hugtaki.
* Keisei moji (形声文字) eru hljóðræn myndtákn, og um 85% allra kanji falla í þennan flokk. Hér tengjast merkingarfræðileg og hljóðfræðileg merking táknanna í eitt.
* Tenchū moji (転注文字) eru tákn sem hafa breyst í framburði eða merkingu með láni táknsins til annarra hljóða eða hugmynda.
* Kasha moji (仮借文字) eru hrein hljóðtákn, mynduð sem nokkurskonar kanji-hljóðtáknróf til þess að lýsa breytingum sagnhátta sagnorða fyrir tilkomu hiragana og katakana.

## Framburður
Framburðarhættir fyrir kanji eru tveir: on'yomi (音読み) og kun'yomi (訓読み). On'yomi er notað fyrir orð af kínverskum uppruna, og er on'yomi framburðurinn þá fremur líkur hefðbundinni kínversku, en kun'yomi er hins vegar notað fyrir þau orð sem eru af japönskum uppruna. Mjög mörg kanji hafa bæði on'yomi og kun'yomi framburð, en hefðin hefur verið að börn læri kun'yomi framburðinn á undan.

## Tenglar

* How to use KANJI 4 U
* Kiki's Kanji Dictionary - Kanji orðabók
* Kanji leitarvél Jim Breens 
* Vefur um Joyo Kanjiin
* Japanese Kanji Dictionary
Alkóhólismi

**Alkóhólismi** (eða **áfengissýki**) er sjúkleg fíkn í áfengi sem einkennist af sterkri þörf til að drekka áfengi, að tapa stjórn á drykkju sinni, af líkamlegri þörf til að drekka og fráhvarfseinkennum og af því að mynda óþol fyrir áfengi og eiga þar með erfiðara með að vera fullur.

Fíkn í áfengi getur verið mjög skæð og erfiðara er að losa sig undan henni en undan fíkn í mörg önnur fíkniefni. Líkamleg fráhvarfseinkennin áfengis geta verið það slæm að einstaklingurinn getur dáið af þeim einum.

## Samtök tengd alkóhólisma
AA-samtökin eru alþjóðleg samtök einstaklinga sem komist hafa yfir áfengisfíkn sína og hjálpa öðrum sem þjást af alkóhólisma að fá lausn á vanda sínum. Byggir upphaflega á að aðstoð utanfrá er þörf, til dæmis frá Guði. En nú eru til Freethinkers AA

SÁÁ eru íslensk samtök áhugamann um áfengissýki, tengsl áfengissýki og vímuefnamisnotkunar við hin ýmsu samfélagsmein og þeirra leiða sem hægt er að leita til að takast á við vandamálið.

Dæmi um önnur samtök eru LifeRing Secular Recovery.

## Tilvísanir
Eldstöð

**Eldstöð** er jarðfræðilegur landslagsþáttur (oftast fjall, þá kallað **eldfjall**) þar sem hraun eða í tilfelli lághitaeldstöðva, rokgjarnt efni gýs, eða hefur gosið. Þá rofnar jarðskorpan. Fjölmargar eldstöðvar eru þekktar á reikistjörnum og tunglum í sólkerfinu, margar þeirra mjög virkar. Á jörðinni á þetta sér stað á flekamótum og á svokölluðum heitum reitum, en Hawaii eyjaklasinn myndaðist til dæmis yfir einum slíkum. 
Rannsókn eldstöðva kallast eldfjallafræði.

Hæsta þekkta eldfjall heims er Ólympusfjall á Mars, og er það jafnframt hæsta fjall í heimi sem vitað er um. Virkasta eldfjall jarðarinnar er Kilauea eldfjallið á Hawaii.

Eldfjöll gefa frá sér gös eins og vatnsgufu, koldíoxíð, brennisteinstvíoxíð og brennisteinsvetni. Einnig spúa þau hrauni og gjósku. Hraun flokkast til að mynda í apalhraun og helluhraun. Gjóska myndast þegar heitar lofttegundir sprengja upp kviku í gosrásinni. Einnig getur vatn tætt kvikuna. Þá þeytast litlar agnir á ógnarhraða upp úr gíg. (Sjá gjóskugos og sprengigos.)

Mismunandi afbrigði eru til af eldstöðvum. Dæmi:
*Eldkeila er mynduð af megineldstöð sem gýs reglulega úr kvikuhólfi. Þá hleðst upp fjall með tímanum. Dæmi: Hekla og Etna. 
*Dyngja myndast í löngum gosum og er kvikan þynnri og dreifist smám saman í skjaldarform; liggjandi skjöld. Dæmi: Skjaldbreiður og eldstöðvar á Havaí. Kvikan kemur þá djúpt úr möttlinum.
*Sprungugos/Gjallgígur: Á eldstöðvakerfum eins og á Reykjanesskaga og við Kröflu geta sprungur opnast á stóru svæði. 
*Troðgos myndast við meginlönd þegar seig kvika treður sér upp gosrás en fer ekki langt. 
*Sigketill eða askja myndast þegar eldstöð fellur saman þegar kvikuhólfið undir tæmist.

## Tengt efni
*Listi yfir eldfjöll Íslands
*Eldgosaannáll Íslands
*Jarðfræði Íslands

## Tenglar
* ''Eldfjöll - bræðsluofnar náttúrunnar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1956
*Vísindavefur: Hvað eru til mörg eldfjöll?
*Af hverju gjósa eldfjöll?
*Hver er uppruni hinnar miklu eldvirkni Íslands?
Japanska

**Japanska** (, *nihongo*) er aðal tungumálið í Japan og um 130 milljónir manna tala það, flestir í Japan. Það er áttunda mest talaða tungumál heims. Japanska er japanskt mál, sem inniheldur Ryukyu-mál.

Japan er eina landið þar sem japanska er hið opinbera tungumál (eyjan Angaur hefur þrjú opinber tungumál og er japanska eitt af þeim). Japanska er þó töluð í mörgum öðrum löndum sökum landsflutninga og ber helst á henni í Bandaríkjunum, aðallega í Kaliforníu og Hawaii, Brasilíu og Filippseyjum. Japönsk menning hefur þróast stöðugt í margar aldir og ólíkt mörgum öðrum þjóðarmenningum hefur hún ekki orðið fyrir barðinu á innrásum þjóða og menningu þeirra fyrr enn nú á seinni árum. Japanska hefur í gegnum tíðina fengið mikið af tökuorðum úr kínversku, portúgölsku, hollensku, þýsku, frönsku og nýlega ensku. Um 60% orðaforða japönskunnar er tökuorð úr kínversku.

## Landfræðileg dreifing
Þótt japanska sé nær eingöngu töluð í Japan hefur hún á nokkrum tímabilum í sögunni verið töluð í öðrum löndum eða þegar Japan hertók Kóreu, Taívan og hluta af Kína. Heimamenn í þessum löndum voru neyddir til að læra japönsku og Kóreubúar fengu japönsk nöfn. Út af þessu eru enn margir í þessum löndum sem tala japönsku í stað eða með staðarmálinu. Þar að auki tala innflytjendur frá Japan sem búa að mestu í Bandaríkjunum (aðallega Kaliforníu og Havaí) og Brasilíu oft japönsku. Afkomendur þeirra eru kallaðir „*nisei*“ () eða „önnur kynslóð“, en sú kynslóð talar hinsvegar yfirleitt ekki góða japönsku. Þar að auki eru nokkrar milljónir taldar vera að læra japönsku.

## Ritunarkerfi
Í japanskri skrift er að mestu notast við þrjú kerfi: kanji, hiragana og katakana. Kanji er kínversk skrift sem var innleid í Japan á 4. öld. Hiragana er aðallega notað til að sýna beygingu orða með samstöfum en katakana er aðallega notað fyrir tökuorð úr öðrum tungumálum. Elstu textar á Japönsku eru frá 712.

## Hljóðfræði
Í Japönsku eru engin tannvaramælt önghljóð (F & V) en á móti finnst raddað sem óraddað tvívaramælt önghljóð (sem ekki eru í íslensku) og kannski má rekja þetta til smærri efri framtanna. Ennfremur er hvorki -þ né -ð. Bæði raddað og óraddað blísturshljóð er að finna í málinu (s & z) og -r má finna raddað sem og óraddað. Í japönsku er ekkert hliðarhljóð (L).

## Málfræði
Engin greinir er í japönsku. Nafnorð hafa ekkert málfræðilegt kyn og beygjast hvorki í tölu né föllum. Sagnorð beygjast hvorki í persónu né tölu. Lýsingarorð og atviksorð stigbreytast ekki þó skjóta megi fyrir framan þau motto (meira) og mottomo (mest). Engin eignarfornöfn er að finna í japönsku en jafngildi þeirra myndað með eftirsetningu smáorðsins 'no' eftir tilvíkjandi perónufornafn. Eiginlega taka bara sagnorð beygingum í japönsku. Lýsingarorð í japönsku eru ólík lýsingarorðum í vestrænum málum því þau líkjast sagnorðum og hafa hætti og tíðir svo jafnvel er litið á þau sem undirflokk sagnorða.

## Tengt efni
* Kanji
* Hiragana
* Katakana

## Tenglar

* Japanska stafróf þjálfun (PDF)
Listi yfir Skálholtsbiskupa

Eftirfarandi voru biskupar yfir Skálholtsbiskupsdæmi. 

## Í kaþólskum sið
* 1056–1080: Ísleifur Gissurarson
* 1082–1118: Gissur Ísleifsson
* 1118–1133: Þorlákur Runólfsson
* 1134–1148: Magnús Einarsson
* 1152–1176: Klængur Þorsteinsson
* 1178–1193: Þorlákur helgi Þórhallsson
* 1195–1211: Páll Jónsson
* 1216–1237: Magnús Gissurarson
* 1238–1268: Sigvarður Þéttmarsson (norskur)
* 1269–1298: Árni Þorláksson
* 1304–1320: Árni Helgason
* 1321–1321: Grímur Skútuson (norskur)
* 1322–1339: Jón Halldórsson (norskur)
* 1339–1341: Jón Indriðason (norskur)
* 1343–1348: Jón Sigurðsson
* 1350–1360: Gyrðir Ívarsson (norskur)
* 1362–1364: Þórarinn Sigurðsson (norskur)
* 1365–1381: Oddgeir Þorsteinsson (norskur)
* 1382–1391: Mikael (danskur)
* 1391–1405: Vilchin Hinriksson (danskur)
* 1406–1413: Jón (norskur)
* 1413–1426: Árni Ólafsson
* 1426–1433: Jón Gerreksson (danskur)
* 1435–1437: Jón Vilhjálmsson Craxton (enskur)
* 1437–1447: Gozewijn Comhaer (hollenskur)
* 1448–1462: Marcellus (þýskur)
* 1462–1465: Jón Stefánsson Krabbe (danskur)
* 1466–1475: Sveinn spaki Pétursson
* 1477–1490: Magnús Eyjólfsson
* 1491–1518: Stefán Jónsson
* 1521–1536: Ögmundur Pálsson
* 1536: Sigmundur Eyjólfsson
* 1536–1540: Ögmundur Pálsson

## Í lútherskum sið
* 1540–1548: Gissur Einarsson
* 1549–1557: Marteinn Einarsson
* 1558–1587: Gísli Jónsson
* 1589–1630: Oddur Einarsson
* 1632–1638: Gísli Oddsson
* 1639–1674: Brynjólfur Sveinsson
* 1674–1697: Þórður Þorláksson
* 1698–1720: Jón Vídalín
* 1722–1743: Jón Árnason
* 1744–1745: Ludvig Harboe (danskur)
* 1747–1753: Ólafur Gíslason
* 1754–1785: Finnur Jónsson (biskup)
* 1785–1796: Hannes Finnsson
* 1797–1801: Geir Vídalín

## Vígslubiskupar í Skálholtsbiskupsdæmi
Skálholtsstifti og Hólastifti voru endurreist með lögum 1909. Urðu þá til embætti vígslubiskupa. Aðalverkefni þeirra er að vígja biskup Íslands, ef fráfarandi biskup getur það ekki og vera staðgenglar biskups Íslands. Þeir hafa forræði yfir hinum fornu biskupsstólum og hafa aðsetur þar.

Með lögum 1990 var mælt fyrir um endurreisn gömlu biskupssetranna á Hólum og í Skálholti, og að vígslubiskupar gegni prestsstörfum í sinni sókn. Varð Skálholtsstaður þá formlega biskupssetur á ný.

Árið 1970 var Strandasýsla lögð undir Húnavatnsprófastsdæmi. Árið 2003 voru Múla- og Austfjarðaprófastsdæmi tekin undan Skálholtsbiskupsdæmi og lögð undir Hólabiskupsdæmi. Er því misvægi í stærð biskupsdæmanna nú orðið mun minna en áður fyrr.

* 1909–1930:  Valdimar Briem á Stóra-Núpi.
* 1931–1936:  Sigurður P. Sívertsen prófessor í Reykjavík
* 1937–1965:  Bjarni Jónsson í Reykjavík.
* 1966–1983:  Sigurður Pálsson á Selfossi.
* 1983–1989:  Ólafur Skúlason í Reykjavík.
* 1989–1994:  Jónas Gíslason í Skálholti.
* 1994–2010:  Sigurð Sigurðarson í Skálholti.
*2011 – :  Kristján Valur Ingólfsson í Skálholti.
*2018 – : Kristján Björnsson í Skálholti

## Tengt efni
* Listi yfir Hólabiskupa
* Listi yfir biskupa Íslands
* Kaþólskir biskupar á Íslandi eftir endurreisn
Listi yfir Hólabiskupa

Eftirfarandi voru biskupar yfir Hólabiskupsdæmi. 

## Í kaþólskum sið

*1106 &ndash; 1121:  Jón Ögmundarson
*1122 &ndash; 1145:  Ketill Þorsteinsson
*1147 &ndash; 1162:  Björn Gilsson
*1163 &ndash; 1201:  Brandur Sæmundsson
*1203 &ndash; 1237:  Guðmundur góði Arason
*1238 &ndash; 1247:  Bótólfur (norskur)
*1247 &ndash; 1260:  Heinrekur Kársson (norskur)
*1263 &ndash; 1264:  Brandur Jónsson
*1267 &ndash; 1313:  Jörundur Þorsteinsson
*1313 &ndash; 1322:  Auðunn rauði (norskur)
*1324 &ndash; 1331:  Lárentíus Kálfsson
*1332 &ndash; 1341:  Egill Eyjólfsson
*1342 &ndash; 1356:  Ormur Ásláksson (norskur)
*1358 &ndash; 1390:  Jón skalli Eiríksson (norskur)
*1391 &ndash; 1411:  Pétur Nikulásson (danskur)
*1411 &ndash; 1423:  Jón Tófason eða Jón Henriksson (sænskur)
*1425 &ndash; 1435:  Jón Vilhjálmsson Craxton (enskur)
*1435 &ndash; 1440:  Jón Bloxwich (enskur)
*1441 &ndash; 1441:  Robert Wodborn (enskur)
*1442 &ndash; 1457:  Gottskálk Keniksson (norskur)
*1458 &ndash; 1495:  Ólafur Rögnvaldsson (norskur)
*1496 &ndash; 1520:  Gottskálk grimmi Nikulásson (norskur)
*1524 &ndash; 1550:  Jón Arason

## Í lútherskum sið

*1552 &ndash; 1569:  Ólafur Hjaltason
*1571 &ndash; 1627:  Guðbrandur Þorláksson
*1628 &ndash; 1656:  Þorlákur Skúlason
*1657 &ndash; 1684:  Gísli Þorláksson
*1684 &ndash; 1690:  Jón Vigfússon
*1692 &ndash; 1696:  Einar Þorsteinsson
*1697 &ndash; 1710:  Björn Þorleifsson
*1711 &ndash; 1739:  Steinn Jónsson
*1741 &ndash; 1745:  Ludvig Harboe (danskur)
*1746 &ndash; 1752:  Halldór Brynjólfsson
*1755 &ndash; 1779:  Gísli Magnússon
*1780 &ndash; 1781:  Jón Teitsson
*1784 &ndash; 1787:  Árni Þórarinsson
*1789 &ndash; 1798:  Sigurður Stefánsson

## Vígslubiskupar í Hólabiskupsdæmi
Hólastifti og Skálholtsstifti voru endurreist með lögum 1909. Urðu þá til embætti vígslubiskupa. Aðalverkefni þeirra er að vígja biskup Íslands, ef fráfarandi biskup getur það ekki. Vígslubiskup í Hólabiskupsdæmi hefur verið búsettur á Hólum frá 1986.

Með lögum 1990 var mælt fyrir um endurreisn gömlu biskupssetranna á Hólum og í Skálholti, og að vígslubiskupar gegni prestsstörfum í sinni sókn. Varð Hólastaður þá formlega biskupssetur á ný.

Árið 1970 var Strandasýsla lögð undir Húnavatnsprófastsdæmi. Árið 2003 var Hólabiskupsdæmi víkkað út til austurs, og nær nú einnig yfir Múla- og Austfjarðaprófastsdæmi, sem tekin voru undan Skálholtsbiskupsdæmi til þess að jafna stærð umdæmanna.

*1909 &ndash; 1927:  Geir Sæmundsson á Akureyri.
*1928 &ndash; 1937:  Hálfdán Guðjónsson á Sauðárkróki.
*1937 &ndash; 1959:  Friðrik J. Rafnar á Akureyri.
*1959 &ndash; 1969:  Sigurður Stefánsson á Möðruvöllum í Hörgárdal.
*1969 &ndash; 1981:  Pétur Sigurgeirsson á Akureyri.
*1982 &ndash; 1991:  Sigurður Guðmundsson á Grenjaðarstað, og á Hólum frá 1986.
*1991 &ndash; 2002:  Bolli Gústavsson á Hólum.
*2003 &ndash; 2012:  Jón Aðalsteinn Baldvinsson á Hólum.
*2012 &ndash; 2022:  Solveig Lára Guðmundsdóttir á Hólum
*2022 - : Gísli Gunnarsson á Hólum

## Tengt efni
* Listi yfir Skálholtsbiskupa
* Listi yfir biskupa Íslands
* Kaþólskir biskupar á Íslandi eftir endurreisn
Jóker (getraun)

:*Sjá einnig [[Jóker (aðgreiningarsíða)|aðgreiningarsíðuna]].*
**Jóker** er getraunaleikur sem Íslensk Getspá rekur og gengur út á það að dregnar eru 5 tölur í ákveðinni röð og markmiðið er að fá eins margar tölur og hægt er í réttri röð frá hægri til vinstri. Verðlaunin eru mismunandi eftir því hve margar réttar tölur í röð eru fengnar.

Fyrir að vera með allar tölurnar réttar og í réttri röð eru verðlaun upp á 100.000 kr. Fyrir 4 síðustu tölurnar í réttri röð eru verðlaunin 10.000 kr., 3 síðustu í réttri röð 1.000 kr. og fyrir 2 síðustu í réttri röð eru verðlaunin 100 kr. Líkurnar á því að vinna hvern vinning eru jafn miklar og verðlaunin eða 1 á móti 100.000 fyrir 5 tölur í réttri röð og svo framvegis.
## Tenglar
*Vefsíða Jókers á Lottó.is
Lottó

**Lottó** er getraunaleikur sem Íslensk Getspá heldur úti var fyrst með 5 tölur í hverri röð og síðan 42 talna úrval. Upphaflega voru 32 mismunandi tölur, en þeim fjölgaði í 38 í september 1988, síðan í 40 í maí 2008 og loks í 42 í júní 2022. Við það minkuðu vinningslíkurnar úr 1/201.376 í 1/501.942, síðan aftur í 1/658.008 og að lokum í 1/850.668.

## Saga lottós
Fyrsti lottómiðinn var keyptur 22. nóvember 1986 af Steingrími Hermannsyni en á þeim tíma var Lottó kallað „Lottó 5/32“. Fyrsti úrdrátturinn fór svo fram 29. nóvember 1986 í Ríkissjónvarpinu.

## Vinningslíkur
Líkurnar á að fá 5 aðaltölur réttar: \frac{5}{42} \cdot \frac{4}{41} \cdot \frac{3}{40} \cdot \frac{2}{39} \cdot \frac{1}{38}= \frac{120}{102.080.160} = \frac{1}{850.668} \! 

Líkurnar á að fá 4 aðaltölur réttar og bónustölu: \frac{1}{170.134} \!

Líkurnar á að fá 4 aðaltölur réttar: \frac{1}{4.726} \!

Líkurnar á að fá 3 aðaltölur réttar og bónustala: \frac{1}{2.363} \!

Líkurnar á að fá 3 aðaltölur réttar: \frac{1}{128} \!

Líkurnar á að fá 2 aðaltölur réttar og bónustölu: \frac{1}{135} \!

## Tengt efni
*Jóker

## Tengill
*Lottó.is

## Heimildir
Alþjóðlega einingakerfið

**Alþjóðlega einingakerfið** eða **SI kerfið** (franska: *Système International d'Unités*) er heiti á alþjóðlegu mælieiningakerfi, sem notað er í flestum ríkjum, nema í Bandaríkjunum, Líberíu og Mjanmar. Við ákvörðun á kerfinu, voru innleiddar þáverandi skilgreiningar í metra-kílógrammi-sekúndu einingakerfinu sem kallaðist *MKS* og þar að auki bætt inn nokkrum skilgreiningum á öðrum mælieiningum í viðbót. Skilgreiningar sumra af mælieiningunum hafa verið endurnýjaðar síðan kerfið gekk fyrst í gildi, eins og til dæmis metri og sekúnda.

SI kerfið er stundum ranglega kallað metrakerfið, en metrakerfið er annað og eldra kerfi.

Flestar mælieiningar í SI kerfinu eru byggðar á einni grunnmælieiningu og síðan ákveðið forskeyti eftir stöðu tölunnar í tugakerfinu, grunneiningarnar kílógramm og sekúnda eru samt undantekningar, kílógramm þar sem forskeyti er við grunneininguna og sekúnda því að tímatalning byggist á eldra kerfi sem notast við tylftir. Ein mínúta er þannig hálft stórt hundrað sekúndna, eða 60 sekúndur.

## Tengt efni

* Eðlismassi
* Hiti
* Lengd
* Massi
* Rúmmál
* SI grunneining
* Tími
* Þyngd
Frjálshyggjufélagið

**Frjálshyggjufélagið** er félag sem starfar að fræðslu um frjálshyggju á Íslandi.  Félagið var stofnað 10. ágúst 2002.

Núverandi stjórn félagsins (2017) er svo skipuð:

Jóhannes Loftsson formaður, 
Simon Wiium,
Anna Lopatinskaya,
Guðmundur Edgarsson,
Guðbjartur Nilsson,
Halldór Fannar Sigurgeirsson og
Geir Ágústsson.

## Tengill
*Vefsíða Frjálshyggjufélagsins
Hiragana

**Hiragana** (平仮名 eða ひらがな, bókstaflega þýðir „streymandi kana“ eða „einfalt kana“) er annað tveggja atkvæðatáknrófa í japönsku, en hitt er katakana. Þau, ólíkt kanji, lýsa atkvæðum frekar en hugtökum og eru því líkari hebresku, eþíópísku, ndjuká eða inuktitut heldur en öðrum austurlenskum ritkerfum.

Hiragana er notað fyrir:
* Japönsk orð sem eru ekki til kanji fyrir, t.d. málfræðilegar eindir á borð við kara (から) og endingar orða á borð við ~san (さん).
* Japönsk orð þar sem kanji rithátturinn er óþekktur ritaranum, ekki búist við því að lesendur skilji, eða of formlegt fyrir tilefnið.
* Beygingar sagnorða og lýsingarorða, t.d. sagnbeygða orðið 食べました (たべました, *tabemashita*; formleg leið til að segjast hafa borðað). Notuð svona eru hiraganain kölluð *okurigana* (送り仮名).
* Að gefa upp framburð kanji tákna til lesanda sem þekkja þau ef til vill ekki. Notuð á þennan máta eru þau kölluð *furigana* á japönsku, eða ruby á vesturlöndum.

Hiragana samanstendur af 50 grunntáknum og tveimur aðgreiningarmerkjum (diacritics), ° og ¨, sem gefa 25 tákn til viðbótar. Einnig eru til mörg atkvæði sem lýst eru með tveimur táknum, þ.e. atkvæðatákni sem dregur samhljóða inn í atkvæðið og svo ýmist ya (や), yu (ゆ), eða yo (よ). Þá er hefðin að það tákn sé skrifað smærra en hitt, til þess að fjarlægja allan vafa um réttan framburð, t.d. er kya (きゃ) skrifað „ki“ (き) og „ya“ (や).

## Ritkerfið
Táknin eru kölluð gojūon (五十音, bókstaflega „fimmtíu hljóð“, en af þeim eru eingöngu 45 í almennri notkun í dag), sem geta svo breyst á eftirfarandi vegu:

* *dakuten* (濁点) aðgreiningarmerki (゛) breytir órödduðum samhljóða í raddaðan samhljóða, t.d. k→g, t→d, s→z, og h→b.
* *handakuten* (半濁点) aðgreiningarmerki (゜) breytir h→p.
* Að bæta við smækkuðu ya, yu eða yo (ゃ, ゅ eða ょ) breytir framburði „i“ hljóðsins í atkvæðinu í mjúkt millihljóð.
* Smækkað tsu (っ) gefur til kynna framburðarstöðvun. Að öllu jöfnu kemur þetta eingöngu á undan samhljóðum sem eru frammældir eða tannmældir. Þetta er gefið upp í romaji með því að tvöfalda samhljóðann. Stundum kemur þetta á eftir síðasta sérhljóða orðs til þess að lýsa undrun.

Það eru til aðrar aðferðir til þess að lýsa hljóðum í hiragana, t.d. með notkun smækkaðra mynda hinna fimm stöku sérhljóða. Þetta er ekki almennt notað í formlegri skrift, en er stundum notað í katakana á tökuorðum til þess að lýsa betur upprunalegum framburði orðsins.

Það eru nokkur hiragana sem eru ekki í stöðluðu nútíma táknrófi. wi (ゐ) og we (ゑ) eru úreld. Vu (ゔ) er nútímalegt og borið fram *bwu* til þess að áætla „v“ hljóðið í erlendum tungumálum á borð við íslensku eða ensku. Það er mjög sjaldgæft samt vegna þess að tökuorð eru yfirleitt rituð í katakana.

Ef að tölvan þín hefur leturgerð sem styður Japanska stafi getur þú séð eftirfarandi töflu af hiragana ásamt Hepburn rómönskun þeirra. Úrelt kana eru sýnd í rauðum lit.

## Tengt Efni
* Katakana
* Kanji
Hawaii

**Hawaii**, eða **Hawaii-eyjar** (stundum skrifað **Havaí** eða **Havaíeyjar**), er eyjaklasi í Kyrrahafinu og eitt af 50 fylkjum Bandaríkjanna. Hawaii er einnig stærsta eyjan í Hawaii-eyjaklasanum og gengur oft undir nafninu „Stóra eyjan“ (The Big Island). Íbúar Hawaii eru rúmlega 1,44 milljónir (2022).

## Orðsifjar
Á frummáli eyjaskeggja, hawaiísku, nefnist eyjan „Hawai‘i“, en úrfellingamerkið ('Okina á hawaiísku) táknar skyndilegt stopp eins og í miðri upphrópuninni „Oh-ó“ (Ritað ʔ í Alþjóðlega hljóðstafrófinu). Honolulu er stærsta borgin og höfuðborg fylkisins. Næststærsta eyjan er Maui.

Seint á 19. öld og í upphafi 20. aldar voru Hawaiieyjar kunnar undir nafninu *Sandwich Islands*, og nefndust þá á íslensku *Sandvíkureyjar*. Halldór Laxness kallar Hawaii í einu verka sinna *Háeyju* sem er hljóðlíking.

## Jarðfræði
Hawaiieyjar eru austasti og jafnframt yngsti hluti Hawaii-Emperor eyjaklasans. Heiti reiturinn, sem er undir Stóru eyjunni, myndaði Hawaii-Emperor eyjaklasann þar sem Kyrrahafsplatan færðist yfir hann. Slóðin sem heiti reiturinn skilur eftir sig á Kyrrahafsflekanum kallast eyjaröð. Eftir því sem eyjarnar færast fjær heita reitnum verða þær útrænu öflunum auðveldari bráð og hafið sverfur þær smátt og smátt niður. Oft byggjast upp kóralrif á þeim neðansjávarfjöllum sem eyjarnar eru.

Þær átta eyjar sem teljast til Hawaiieyja eru, talið frá vestri til austurs, Ni'ihau, Kauai'i, O'ahu, Moloka'i, Lana'i, Kahoʻolawe (óbyggð), Maui og Hawai'i.

Eldfjöll eru á eyjunum, gjarnan dyngjur, þekktust þeirra er Mauna Kea. Önnur þekkt eldfjöll eru Mauna Loa og Kīlauea.

Langás eyjaklasans liggur norðvestur-suðaustur og má af því sjá að Kyrrahafsplatan hefur verið og er að færast til norðvesturs (að því gefnu að heiti reiturinn sé ekki að hreyfast).

## Tilvísanir

## Tenglar

* 
* ''Ferð til Hawaji''; grein í Sjómannablaðinu Víkingi 1950
* Picha ya Hawaii
Ísleifur Gissurarson

**Ísleifur Gizurarson** (fæddur 1006 - dáinn 5. júlí 1080) var fyrsti Skálholtsbiskup á Íslandi í kjölfar kristnitökunnar.

Foreldrar hans voru Gissur hvíti Teitsson af ætt Mosfellinga og einn helsti leiðtogi kristinna manna við kristnitökuna, og þriðja kona hans, Þórdís Þóroddsdóttir. Faðir hans setti son sinn til mennta, fylgdi honum út þegar hann fór til náms í Saxlandi „ok seldi hann til læringar abbadísi einni í borg þeiri er Herfurða (Herford) heitir. Ísleifr kom svá til Íslands at hann var prestr ok vel lærðr," segir í Hungurvöku. Ísleifur tók svo við goðorði föður síns og bjó í Skálholti.

Árið 1056, þegar hann var fimmtugur, var hann vígður biskup af Aðalbjarti erkibiskupi í Brimum, raunar bæði yfir Íslandi og Grænlandi, en ekki er vitað til þess að hann hafi nokkurntíman sinnt því síðarnefnda. Hann kom heim ári síðar og bjó áfram í Skálholti, sem var eign hans en ekki eiginlegur biskupsstóll. Þar stofnaði hann skóla. „En er það sáu höfðingjar og góðir menn að Ísleifur var miklu nýtri en aðrir kennimenn, þeir er á þvísa landi næði, þá seldu honum margir sonu sína til læringar og létu vígja til presta,“ segir Ari fróði í Íslendingabók. Á meðal nemenda hans var Jón Ögmundarson, sem síðar varð fyrstur biskup á Hólum.

Ísleifur lést í Skálholti hinn 5. júlí 1080 og hafði þá verið biskup í 24 ár. Kona hans var Dalla Þorvaldsdóttir og áttu þau synina Þorvald bónda í Hraungerði, Teit og Gissur, sem varð biskup eftir föður sinn.

## Tenglar

* ''Ökumenisches Heiligenlexikon''
* ''Stadlers Vollständiges Heiligenlexikon''
* ''Bibliographisch-Biografischer Kirchenlexikon''
* ''Kathpedia'': Skandinavische Heilige
Tvíhyggja

**Tvíhyggja** kallast hver sú kenning eða sérhvert viðhorf sem gengur út frá einhverri grundvallartvískiptingu.

Tvíhyggja um sál og líkama (eða efni og anda) er sú hugmynd að frumþættir tilverunar séu tveir, annars vegar efni og hins vegar hugur (*líkami og sál* eða *efni og andi*). Gert er ráð fyrir því að þessir tveir hlutar séu óskyldir og geti því jafnvel *lifað* óháðir hvor öðrum.

Tvíhyggju er að finna bæði í vestrænum og austrænum trúarbrögðum og heimspeki. Andstæður tvíhyggju eru hvers kyns einhyggja og fjölhyggja.

## Tengt efni
* Atferlishyggja
* Efnishyggja
* Eiginleikatvíhyggja
* Löglaus einhyggja
* Smættarefnishyggja
* Útrýmingarefnishyggja
* Verkhyggja
* Gagnhyggja
* Veruleikatvíhyggja
* Víxlverkunarhyggja
* Yin-Yang

## Tenglar
* 
* 
*
Gissur Ísleifsson

**Gissur Ísleifsson** (1042 - 1118) var biskup Íslands, annar í röðinni, en frá 1106 biskup í Skálholtsbiskupsdæmi því það ár var Hólabiskupsdæmi stofnað og var Jón Ögmundsson tekinn til biskups þar. Foreldrar Gissurar voru Ísleifur Gissurarson Skálholtsbiskup og Dalla Þorvaldsdóttir.

Gissur lærði á Saxlandi eins og faðir hans og var vígður prestur á unga aldri. Hann kom heim og kvæntist Steinunni Þorgrímsdóttur (f. um 1042. d. eftir 1118), sem áður hafði verið gift Þóri Skegg-Broddasyni á Hofi í Vopnafirði. Þau bjuggu þar fyrst. Gissur var mikill maður og vel bolvexti, bjarteygður og nokkuð opineygður; tígulegur í yfirbragði og manna góðgjarnastur, rammur að afli og forvitri, segir í Hungurvöku.  Hann ferðaðist mikið til útlanda og þau hjón fóru bæði í suðurgöngu til Rómar. Hann var erlendis 1080, þegar faðir hans dó en kom heim sumarið eftir og var þá valinn biskup.

Gissur fór til Saxlands að taka vígslu en þá hafði erkibiskupinn þar verið sviptur embætti. Hann fór þá til Rómar á fund Gregoríusar páfa 7., sem sendi hann til Hardvigs erkibiskups í Magdeburg og þar fékk hann vígslu 1082.  Hann var þá fertugur að aldri. Hann settist að í Skálholti þegar heim kom. Eftir að Dalla móðir hans lést gaf hann jörðina til biskupsstóls ásamt ýmsum öðrum eignum og mælti svo um *"að þar skyldi ávallt biskupsstóll vera meðan Ísland væri byggt og kristni má haldast"*, eins og segir í Hungurvöku. Hann byggði líka kirkju í Skálholti og hélt þar skóla eins og faðir hans hafði gert.

Gissur var helsti frumkvöðullinn að því, að tíund yrði lögtekin á Íslandi og náðist það fram á Alþingi árið 1097. Hann lét telja búendur á landinu áður en biskupsdæminu var skipt upp 1106 og "voru þá í Austfirðingafjórðungi sjö hundruð heil en í Rangæingafjórðungi tíu en í Breiðfirðingafjórðungi níu en í Eyfirðingafjórðungi tólf", segir í Íslendingabók.

Gissur lést í Skálholti árið 1118 eftir að hafa verið biskup í 36 ár. Hann átti son og dóttur með konu sinni og fjóra syni aðra, en aðeins einn þeirra, Böðvar, lifði þegar faðir þeirra lést og einnig lifði dóttirin Gró(a). Maður hennar var Ketill Þorsteinsson Hólabiskup. Gróa gerðist seinast nunna og dó í Skálholti eftir 1152.

## Tenglar
* ''Den Katolske Kirke i Norge''; æviágrip Gissurar eftir séra Per Einar Odden
Trent Reznor

**Michael Trent Reznor** (f. 17. maí 1965), betur þekktur sem **Trent Reznor**, er eini fasti meðlimur hljómsveitarinnar Nine Inch Nails sem hann gefur út undir merkjum útgáfufyrirtæki síns Nothing Records.

Hann er auk þess skrifaður sem upptökustjóri fyrir þremur geisladiskum hljómsveitarinnar Marilyn Manson; *Portrait of an American Family* (1994), *Smells Like Children* (1995), og *Antichrist Superstar* (1996) auk þess að semja tónlist fyrir kvikmyndirnar *[[Natural Born Killers]]* og *[[Lost Highway]]*.
HTML

**HTML** (skammstöfun á **''H**yper**t**ext **M**arkup **L**anguage*) er mál sem er notað við gerð [[vefsíða|vefsíðna]]. Það setur fram texta og segir til um snið hans. Þessi gerð af málum kallast [[ívafsmál]]. HTML-skjöl innihalda svo hlekki sem geta beint á önnur skjöl.

Sérstök merki (tögg) eru notuð til að merkja hvað hinir ýmsu hlutar skjalsins þýða. Töggin eru táknuð með goggum (< og >) og er texti t.d. feitletraður svona: <code></code> (*'b** táknar **bold''', sem er enska fyrir feitletrun).

Við gerð vefsíðna er útliti skjalsins svo stýrt með þar til gerðu máli, CSS, og frekari gagnvirkni er útbúin með forritunarmálinu JavaScript.

HTML er nú staðall sem grasrótarsamtökin WHATWG viðhalda, en var áður í höndum Alþjóðasamtaka um veraldarvefinn (W3C). Síðasta opinbera útgáfa staðalsins frá W3C var HTML5, en nú er HTML lifandi staðall í stöðugri þróun hjá WHATWG.

Dæmi um HTML5-kóða:

```html
<!DOCTYPE html>
<html>
  
  <head>
    <meta charset="UTF-8" /> 
    <title>Titill þessarar síðu</title>
  </head>
  
  <body>
    <p>Halló heimur!</p>
  </body>
</html>
```


## Tenglar

* HTML5
* HTML 4.01
* Leiðbeiningar og lýsingar á HTML og tengdum stöðlum
Stórmeistari

**Stórmeistari** getur átt við um:
* stórmeistara í skák
* stórmeistara einhvers konar riddarareglu eða bræðralags
1859

Árið **1859** (**MDCCCLIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Hermanníus E. Johnson varð landfógeti.
* 5. maí - 3 fórust ísnjóflóði við Siglufjörð.
* Verslunin Liverpool var stofnuð að Vesturgötu 3 af Bretanum Hans Robb. 
* Löggæsla á Íslandi varð alíslensk.

;Fædd

* 6. janúar - Skúli Thoroddsen, alþingismaður (d. 1916).
* 25. janúar - Sighvatur Bjarnason, reykvískur bankastjóri og bæjarfulltrúi (d. 1929).

;Dáin

## Erlendis
* 28. janúar - Fylkishöfuðborg Washingtonfylkis var stofnuð, Olympia.
* 14. febrúar - Oregon varð 33. fylki Bandaríkjanna.
* 25. apríl - Framkvæmdir hófust á Súesskurðinum.
* 26. maí - Hersveitir Giuseppe Garibaldi sigruðu Austurríkismenn í Langbarðalandi.
* 31. maí - Klukkan í Big Ben í London hóf að slá.
* 6. júlí - Queensland varð sjálfstæð nýlenda Breta í Ástralíu.
* 24. nóvember - Ritið Uppruni tegundanna eftir enska náttúrufræðinginn Charles Darwin kom út.
* Sameining Ítalíu - Hertogadæmið Parma og Stórhertogadæmið Toskana voru lögð niður.
* Frelsið eftir enska heimspekinginn John Stuart Mill kom út.
* Frjálslyndi flokkurinn á Bretlandi var  stofnaður.

;Fædd
* 15. maí - Pierre Curie, franskur eðlisfræðingur og nóbelsverðlaunahafi (d. 1906).
* 6. júlí - Verner von Heidenstam sænskt skáld og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1940)

;Dáin

## Tilvísanir
Endurkvæm skammstöfun

**Endurkvæm skammstöfun** er skammstöfun sem hefur upphafstaf sem táknar sjálfan sig.

Eitt þekktasta dæmið um endurkvæma skammstöfun er "*[[GNU]]*", en hún stendur fyrir "**G**NU's **N**ot **U**nix" (íslenska: GNU er ekki Unix).  *GNU*, í "GNU's Not Unix" stendur svo aftur fyrir GNU's Not Unix, o.s.frv.

Endurkvæmnin býr því í raun til endalausa runu: ...Not Unix is Not Unix is Not Unix is Not Unix is Not Unix is Not Unix is Not Unix.
1856

Árið **1856** (**MDCCCLVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Um vorið - Biskupssetrið Laugarnesstofa
flutt frá Laugarnesi til Reykjavíkur.
* Fyrstu íslensku landnemarnir héldu til Spanish Fork í Utah.

### Fædd
*Jónas Jónasson frá Hrafnagili, prestur og kennari (d. 1918).
* 27. september - Bríet Bjarnhéðinsdóttir, ritstjóri og kvenréttindafrömuður (d. 1940).
* 16. október - Elín Briem, stofnandi Hússtjórnarskóla Reykjavíkur og höfndur Kvennafræðarans (d. 1937).
* Baldvin Lárus Baldvinson, vestur-íslenskur ritstjóri Heimskringlu og þingmaður (d. 1936).

### Dáin
* Þórður Sveinbjörnsson, háyfirdómari, landfógeti og bæjarfógeti (f. 1786). 
* 14. maí - Jón Snorrason, bæjarfulltrúi í Reykjavík (f. 1787).

## Erlendis
* 31. mars - Krímstríðinu lauk með friðarsamningum í París.
* 21. júlí - Christchurch var stofnuð sem borg á Nýja-Sjálandi.
* 8. október - Seinna ópíumstríðið, milli Kínaveldis og nokkurra vestrænna ríkja, hófst.
* 4. nóvember - Forsetakosningar í Bandaríkjunum. James Buchanan vann sigur á fyrrverandi forsetanum Millard Fillmore og varð 15. forseti Bandaríkjanna.
* Bein fundust í Neanderdal í Þýskalandi sem síðar kom í ljós að voru ekki bein nútímamanns, heldur af eldri og frumstæðari tegund, Neanderdalsmanninum.
* Gregor Mendel hóf tilraunir með kynblöndun á ertum í garði Drottningarklaustursins í Brno.
* Þýska dagblaðið Frankfurter Allgemeine Zeitung var stofnað.
* Borgirnar Dallas í Texas og Minneapolis í Minnesota voru stofnaðar.

### Fædd
* 24. apríl - Henri Philippe Pétain, franskur herforingi og stjórnmálamaður (d. 1951).
* 6. maí - Sigmund Freud, austurrískur geðlæknir og taugafræðingur (d. 1939).
* 6. maí - Robert Edwin Peary, bandarískur landkönnuður (d. 1920).
* 15. maí - L. Frank Baum, bandarískur rithöfundur og leikari, höfundur *[[Galdrakarlinn í Oz|Galdrakarlsins í Oz]]* (d. 1919).
* 10. júlí - Nikola Tesla, serbnesk-bandarískur uppfinningamaður (d. 1920).
* 26. júlí - George Bernard Shaw, írskt leikritaskáld og nóbelsverðlaunahafi (d. 1950).
* 21. nóvember - J.C. Christensen, danskur forsætisráðherra (d. 1930).
* 22. desember - Frank B. Kellogg, utanríkisráðherra Bandaríkjanna og handhafi friðarverðlauna Nóbels (d. 1937).
* 28. desember - Woodrow Wilson, Bandaríkjaforseti (d. 1924)

### Dáin
* 17. febrúar - Heinrich Heine, þýskt ljóðskáld (f. 1797).
* 29. júlí - Robert Schumann, þýskt tónskáld (f. 1810).