open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hornsíli

**Hornsíli** (fræðiheiti *Gasterosteus aculeatus*) er ein af tólf tegundum síla innan ættarinnar *Gasterosteidae*. Þessar tegundir lifa á norðurhveli jarðar.

Hornsíli finnst nánast um allt norðurhvelið ýmist í fersku vatni, ísöltu eða söltu. Hornsílin eru smáir fiskar frá 5 til 10 sentímetrar að stærð en mjög mikill breytileiki er á stærð ólíkra afbrigða.

## Orðið hornsíli
Hornsíli draga nafn sitt af broddum sem eru á bakinu framan við bakuggann. Hornsílið hefur þrjá slíka brodda enda kallast hornsílið á ensku *threespine stickleback*. Aðrar tegundir ættarinnar hafa fleiri eða færri slíka brodda, til dæmis er evrópska tegundin *spinachia spinachia* með fimmtán brodda á bakinu og norður-ameríska tegundin *apeltes quadracus* með fjóra brodda.

## Æxlun hornsíla
Atferli hornsíla er mjög sérstakt, sérstaklega hjá hængnum sem á hrygningartíma sér um egg og seiðin og breytir um lit og verður rauður, enda kallaður *rauðkóngur* þegar þannig er á honum statt. Hrygingartími hornsíla er á vorin, en þá byggir hornsílishængurinn eggjunum eins konar hús úr plöntuhlutum og fleiru, sem hægt væri að kalla hreiður, og er það á stærð við mannshnefa. Þegar þessum undirbúningi er lokið, fær hann hrygnu — með góðu eða illu — til að synda inn í hreiðrið. Er hún hefur hrygnt þar, rekur hann hana burt. Hængurinn frjóvgar svo hrognin með sviljasafa og tekur sér varðstöðu við hreiðrið og ver það af miklum ákafa. Hann gætir ekki aðeins eggjanna allan tímann sem þau eru að klekjast, heldur lítur einnig eftir seiðunum um skeið, eftir að þau eru komin úr eggjunum. Syndi þau úr hreiðrinu, eltir hann þau uppi, tekur í munninn og syndir með þau að hreiðrinu og hreinlega spýtir þeim inn í það aftur. Seiðin halda til í hreiðrinu í u.þ.b. eina viku áður en þau taka að bjarga sér sjálf.

## Fæðuhættir
Hornsíli afla sér fæðu á mismunandi hátt og eru fæðuhættir þeirra breytilegir eftir búsvæðum. Oftast samanstendur fæða þeirra af smáum sjávar- eða ferskvatnshryggleysingjum sem þau finna í botnsetinu til dæmis tubifex-ormum. Dæmi um breytileika í atferli hornsíla er hvernig þau bera sig að í fæðuleit í botnseti. Í stöðuvötnum stingur hornsílið trýninu beint 90° í botnsetið en hornsíli sem lifa í straumvatni stinga trýninu í 45° við botn.

## Heimildir
* 
* Hornsíli, Vatnið greiningarlykill fyrir smádýr, Námsgagnastofnun
* Hornsíli í Mývatni
* Fæðuval hornsíla í kjölfar sinubruna

## Tilvísanir
Nýplatonismi

**Nýplatonismi** er sú platonska heimspeki nefnd sem varð til á 3. öld e.Kr. en hugtakið *nýplatonismi* varð þó ekki til sem heiti á þessari heimspeki fyrr en á 18. öld; fram að þeim tíma nefndist hún einfaldlega platonismi. Heimspeki þessi byggði á kenningum forngríska heimspekingsins Platons og var einkum mótuð af Plótínosi. Meðal annarra mikilvægra nýplatonista má nefna Porfyríos, Jamblikkos og Próklos

Nýplatonismi hafði gríðarlega mikil áhrif á frumkristni, meðal annars hugsuði á borð við Ágústínus frá Hippó, pseudo-Díonýsíos, Bóethíus, Johannes Scotus Eriugena og Bonaventura. Einnig hafði nýplatonismi mikil áhrif á íslamska hugsuði og gyðinglega heimspekinga, svo sem al-Farabi og Maímonídes og naut auk þess mikilla vinsælda á Ítalíu á endurreisnartímanum.

## Heimspeki
Samkvæmt nýplatonismanum trónir hið Eina eða frummynd hins góða (sem er sama verundin) á toppi stigveldis raunveruleikans. Hið Eina — eða veran sjálf — er uppspretta alls sem er og getur af sér, líkt og spegilmynd af sjálfri sér, Hugann (*nous*) — en Hugurinn geymir heim frummyndanna. Heimssálin er svo eftirmynd Hugans rétt eins og Hugurinn er afurð hins Eina. Heimssálin getur síðan af sér verundir efnisheimsins, sem annars er ekki til. Raunveruleikinn er því ein heild, lifandi og gædd sál. Sálin vill sleppa úr haldi efnisheimsins og snúa aftur til uppruna síns, Hugans.

## Neðanmálsgreinar


## Heimildir og frekari fróðleikur
* Dillon, John. *The Middle Platonists* (Ithaca: Cornell University Press, 1977). 
* Eyjólfur Kjalar Emilsson. *Plotinus on Intellect* (Oxford: Oxford University Press, 2007).
* Eyjólfur Kjalar Emilsson. *Plotinus on Sense-Perception: A Philosophical Study* (Cambridge: Cambridge University Press, 1988).
* Gerson, Lloyd P. *Plotinus* (London: Routledge, 1994).
* Gerson, Lloyd P. (ritstj.). *The Cambridge Companion to Plotinus* (Cambridge: Cambridge University Press, 1996).
* Hadot, Pierre. *Plotinus, or The Simplicity of Vision*. M. Chase (þýð.) (Chicago: University of Chicago Press, 1993). 
* Remes, Pauliina. *Neoplatonism* (Los Angeles: University of California Press, 2008).

## Tengt efni
* Ágústínus
* Jamblikkos
* Platon
* Platonismi
* Plótínos
* Porfyríos
* Próklos

## Tenglar
*
Neyðarlögin

***Neyðarlögin*** kölluðust íslensk lög nr. 125/2008, sem öðluðust gildi  6. október 2008 í upphafi bankahrunsins 2008. Í lögunum fólust víðtækar lagaheimildir íslenska ríkisins til aðgerða á fjármálamörkuðum. Lögin áttu að „gæta hagsmuna íslensku þjóðarinnar í hvívetna, koma í veg fyrir að þjóðin verði á skuldaklafa næstu áratugina og bjarga því sem bjargað verður miðað við núverandi aðstæður“ eins og Geir H. Haarde, þáverandi forsætisráðherra, sagði. Frumvarpið (*Frumvarp um fjármálamarkaði*) var samþykkt með 50 atkvæðum. Þingmenn Sjálfstæðisflokksins, Samfylkingarinnar og Framsóknarflokksins samþykktu það en 12 þingmenn Vinstri grænna og Frjálslyndra sátu hjá. Lögin fólu í sér mjög róttækar heimildir um inngrip stjórnvalda á fjármálamarkaði.  

## Helstu heimildir laganna
* Ríkið má yfirtaka banka.
* Fjármálaeftirlitinu (FME) eru veittar víðtækar heimildir til inngripa í fjármálafyrirtæki. 
* FME getur tekið völd hluthafafunda.
* Ef FME telur nauðsynlegt að sameina fjármálafyrirtæki þarf ekki að afla samþykkis Samkeppniseftirlitis. 
* FME getur takmarkað eða bannað ráðstöfun fjármálafyrirtækis á fjármunum sínum og eignum. 
* FME getur krafist þess að fjármálafyrirtæki sæki um greiðslustöðvun. 
* Ákvörðun stjórnsýslulaga um andmælarétt og fleira verður vikið til hliðar við sérstakar ráðstafanir FME sem kalla á skjót viðbrögð. 
* FME fær heimild til að grípa til sérstakra ráðstafana vegna erfiðleika annarra eftirlitsskylda aðila en fjármálafyrirtækja. 
* Íbúðalánasjóði er heimilt að kaupa íbúðalán fjármálafyrirtækja.
* Lög um yfirtökuskyldu ná ekki til ríksins. 
* Lög um virka eignarhluta gilda ekki um ríkið. 
* Sérákvæði í kjarasamningum falla úr gildi við yfirtöku ríkisins á fjármálafyrirtækjum. 
* Ríkissjóður getur lagt sparisjóðunum til stofnfé. 
* Lög um hámark hvers eignarhlutar eiga ekki við í tilviki ríkisins.

## Tenglar
* ''Lög um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl''; af Alþingi.is
* "Neyðarlögin" og stjórnsýsluréttur grein eftir Margréti Völu Kristjánsdóttur, lektor við lagadeild Háskólans í Reykjavík.
* ''Ný lög um fjármálamarkaði''; af Mbl.is 6. okt, 2008
* ''Bjarga því sem bjargað verður''; grein í Fréttablaðinu 7. okt. 2008
* ''Höfða mál vegna neyðarlaganna''; af Mbl.is 18. ágúst 2009
* Farið inn í brennandi hús af Mbl.is 26. október 2008
Mið-platonismi

**Mið-platonisi** (sem ekki má rugla saman við mið-Akademíuna) er það tímabil í sögu platonismans sem tók við af nýju Akademíunni og varði fram að tíma nýplatonismans.

Saga mið-platonismans hófst um 90 f.Kr. þegar Antíokkos frá Askalon hafnaði efahyggjunni sem einkenndi mið- og nýju Akademíuna. Platonisminn hafði þá þegar orðið fyrir áhrifum frá stóuspeki samtímis því sem efahyggjan mildaðist en varð nú einnig fyrir áhrifum frá aristótelískri heimspeki.

Í mið-platonisma voru frummyndirnar taldar innbyggðar í mannlega skynsemi og efnisheimurinn var talinn vera lifandi vera, gædd sál — heimssálinni. Plútarkos var mikilvægastur mið-platonistanna. Á þessum tíma hafði platonisminn áhrif á pýþagóríska heimspeki hjá Númeníosi frá Apameu) og gyðinglega heimspeki hjá Fíloni frá Alexandríu).

## Heimildir og ítarefni
* Dillon, John. *The Middle Platonists* (Ithaca: Cornell University Press, 1977).
Akademía (aðgreining)

**Akademía** eða **Akademían** getur átt við:

**Almennt**
* Akademíuna, skóla í Aþenu sem forngríski heimspekingurinn Platon stofnaði
* Akademía (fræðasamfélag) eða vísindafélag almennt

**Tilteknar akademíur**
* Konunglegu sænsku vísindaakademíuna, í Stokkhólmi
* Konunglegu listaakademíuna í London, stofnuð 1768
* Konunglegu tónlistarakademíuna í London
* Reykjavíkurakademíuna
* Stúdentaakademíuna við Háskóla Íslands, stofnuð 1968.
Skúlason ehf

**'
**Skúlason ehf*' er íslenskt [[fyrirtæki]] sem sérhæfir sig í símasölu og markaðsþjónustu. Eigendur þess eru tveir: [[Skulason UK Ltd]], sem á um 80%, og [[Vestmannaeyjabær]], sem á um 20%. Framkvæmdastjóri fyrirtækisins er [[Jóhannes B. Skúlason]]. Frá árinu [[2005]] hefur fyrirtækið legið undir grun um svokölluð [[kyndiklefasvik]] ([[enska]]: *boiler room scam*), en það eru svik sem eru stunduð frá skrifstofum og þeir sem starfa við þau hafa gjarnan ekki hugmynd um að þeir séu að vinna fyrir glæpamenn. Þannig er viðskiptavininum lofað ýmist vöru sem kemur aldrei eða er gölluð, eða jafnvel einhvers konar hlutabréfum, sem síðan reynast verðlaus. Í júní [[2009]] var Jóhannes B. Skúlason handtekin á [[Heathrow-flugvöllur|Heathrow flugvelli]] vegna rannsóknar bresku lögreglunnar á stóru [[fjársvik]]amáli og grun um [[peningaþvætti]].

Þann [[5. október]] [[2005]] gerði [[Efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra]] gerði húsleit á einkaheimili og hjá Skúlason ehf í [[Reykjavík]]. Húsleitin var gerð fyrir bresku lögregluna sem rannsakaði fjársvikamál sem tengdist fyrirtækinu. Svikin eru talin vera kyndiklefasvik, en talið var að Skúlason hefði stundað kerfisbundna sölu hlutabréfa í fyrirtækjum með blekkingum, röngum og villandi upplýsingum um fyrirtæki og lofuðu skráningu bréfana í kauphöll. Hin meintu svik hljóðuðu upp á 200 miljónir króna. Flestir [[Hluthafi|hluthafanna]] keyptu hlutaféð af [[Spánn|spænsku]] fyrirtæki í gegnum síma. 

== Tenglar ==
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3677212 *Viðamikið fjársvikamál sem sagt er teygja sig víða*; grein í Morgunblaðinu 6. okt, 2005]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3677496 *Var lofað hækkun hlutabréfa úr 10 pensum í 18*; grein í Morgunblaðinu 7. okt, 2005]
* [http://www.pressan.is/Frettir/LesaFrett/rannsokn-a-storu-fjarsvikamali-islendingur-handtekinn-i-bretlandi-vegna-milljon-punda *Rannsókn á stóru fjársvikamáli: Íslendingur handtekinn í Bretlandi vegna milljón punda''; af Pressunni 7. júl. 2009] 
* Bretar vilja 20 miljóna tryggingu; af DV 24. júlí 2009
Peningamarkaðssjóður

**Peningamarkaðssjóður** (eða **skammtímasjóður**) er tegund verðbréfasjóða sem fjárfestir að mestu í víxlum eða skammtímaskuldabréfum. Dæmi um íslenska peningamarkaðssjóði voru Sjóður 9 og Peningamarkaðssjóður SPRON. 

## Tengt efni
* Blandaður verðbréfasjóður
* Hlutabréfasjóður
* Skuldabréfasjóður

## Tenglar
* ''Peningamarkaðssjóður''; auglýsing af Kaupþingi.is
Skipsflak

**Skipsflak** (eða **rekald** ) eru leifar skips sem hefur eyðilagst, þ.e. hefur annaðhvort sokkið eða liðast stundur þar sem skipið strandaði. Sameinuðu þjóðirnar áætla að það séu yfir 3 milljónir slipsflaka samtals á sjávarbotni eða strandstað. Það er margt sem orsakar það að skip verður að skipsflaki, til dæmis: léleg hönnun, hafvillur, illviðri, hernaður, sjórán, eldur eða að skipinu hafi verið sökkt viljandi. 

Í sjávarfornleifafræði eru skipsflök mikilvæg þar eð þau geta varðveitt merkilegar sögulegar upplýsingar, til dæmis lögðu rannsóknir á Mary Rose skipsflakinu margt til um  upplýsingar um sjómennsku, hernað og líf á 16. öldinni. Herskipsflök geta sagt mikið um orrustuna sem átti sér stað þar sem skipið sökk.

Skipsflök geta verið hættuleg, til dæmis geta olíulekar skaðað umhverfið mikið. Skipsflök verða sjaldnast fræg, en það eru vissulega til dæmi þess, eins og til dæmis *[[Titanic]]*, *[[Britannic]]*, *[[Lusitania]]* og *[[Estonia]]*. Það eru líka mörg skipsflök sem hafa verið yfirgefin eða skipunum hafi verið sökkt af ásettu ráði, yfirleitt eru það lítil fiskiskip og eru ekki ýkja merkileg fyrir sagnfræðinga.

Nothæft efni úr skipi sem er rifið í sundur nefnist *slátur*. 

## Tilvísanir
Verrazano-Narrows-brúin

**Verrazano-Narrows-brúin** er tveggja hæða hengibrú sem tengir New York-borgarhlutana Staten Island og Brooklyn hjá Narrows-sundi.

Brúin er nefnd í höfuðið á ítalska landkönnuðinum Giovanni da Verrazzano, fyrsta Evrópubúanum til að komast að New York-höfn og Hudsonfljóti í gegn um Narrows-sund. Brúin spannar 1.298 m og var stærsta hengibrú heims þegar hún opnaði árið 1964, þar til Humber-brúin í Englandi bætti metið árið 1981. Í dag hefur brúin lengsta haf hengibrúar í Bandaríkjunum og það áttunda lengsta í heimi. Gríðarstórir stólpar hennar eru sjáanlegir frá stórum hluta New York-stórborgarsvæðisins, þar á meðal af stöðum innan allra fimm borgarhlutanna.

Brúin gegnir mikilvægu hlutverki í stofnvegakerfi svæðisins. Á henni er upphafsstaður New York-maraþonsins.
Los Angeles Lakers

**Los Angeles Lakers** er körfuboltalið frá Los Angeles í Kaliforníu sem spilar í NBA deildinni. Heimavöllur liðsins er Crypto.com Arena sem liðið deilir með Los Angeles Sparks sem leikur í WNBA.

Félagið var stofnað árið 1946 sem Detroit Gems í Detroit í Michigan og keppti í National Basketball League (NBL). Eftir eitt ár í Detroit var félagið selt til viðskiptamanna frá Minneapolis sem fluttu liðið þangað og endurskýrðu það sem Lakers, en nafnið er sótt úr gælunafni fylkisins, „Land of 10.000 Lakes“. Undir nýju nafni vann liðið NBL titilinn árið 1948. Tímabilið eftir flutti Lakers sig yfir í Basketball Association of America (BAA) þar sem þeir urðu strax meistarar. Eftir sameiningu NBL og BAA í NBA árið 1949 vann Lakers fjóra af næstu fimm NBA meistaratitlum áður en það flutti til Los Angeles fyrir 1960-1961 tímabilið. Í Los Angeles hefur félagið unnið 12 NBA meistaratitla, síðast árið 2020. Árið 2023 vann Lakers Bikarkeppni NBA sem var þá keppt í í fyrsta sinn.

## Titlar
***[[National Basketball League (Bandaríkin)|NBL]]**
**Meistarar (1): 1948
***[[Basketball Association of America|BAA]]**
**Meistarar (1): 19491
***[[National Basketball Association|NBA]]**
**Meistarar (16): 1950, 1952, 1953, 1954, 1972, 1980, 1982, 1985, 1987, 1988, 2000, 2001, 2002, 2009, 2010, 2020
**Tap í úrslitum (15): 1959, 1962, 1963, 1965, 1966, 1968, 1969, 1970, 1973, 1983, 1984, 1989, 1991, 2004, 2008
***[[Bikarkeppni NBA]]**
**Meistarar (1): 2023
***[[World Professional Basketball Tournament]]**
**Meistarar (1): 1948
***[[McDonald's meistaramótið]]**
**Meistarar (1): 1991

#*NBA deildin telur meistaratitla unna í BAA deildinni með titlum unnum í NBA deildinni.*

## Þekktir leikmenn

## Tilvísanir
Jón Magnússon (skáld)

**Jón Magnússon** (17. ágúst 1896 – 21. febrúar 1944) var íslenskt skáld og þekktastur fyrir ljóðabók sína *Bláskógar*. Hann fæddist í Fossakoti í Andakíl, Borgarfirði, en fluttist til Reykjavíkur árið 1916.
   
Fyrsta braglínan í öðru erindi ljóðsins *Líknargjafinn þjáðra þjóða* varð að kjörorðum Landhelgisgæslunnar árið 2001. Orðin eru: *Föðurland vort hálft er hafið*. Ljóðið birtist í ljóðasafninu Bláskógar sem kom út árið 1945, en birtist upphaflega 1940 í Sjómannablaðinu Víkingi.  Eiginkona Jóns var Guðrún Stefánsdóttir frá Fagraskógi, ritstýra Nýs Kvennablaðs. Þau eignuðust þrjár dætur, Guðbjörgu, Ragnheiði og Sigríði.

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Jón Magnússon skáld''; minningarorð í Morgunblaðinu 1944
* ''Jón Magnússon skáld''; grein í Tímanum 1944
Golden Gate

**Golden Gate** (á íslensku **Gullna hliðið**) er sund í Bandaríkjunum á milli San Francisco-flóa og Kyrrahafs. Golden Gate-brúin hefur brúað sundið frá árinu 1937. Sundið er þekkt fyrir dýpt sína og kröftuga hafstrauma frá Kyrrahafinu.
8 mR

**Átta metra kjölbátur** (**8 mR** eða **átta**) er gerð af kappsiglingaskútum sem eru smíðaðar samkvæmt alþjóðlegu metrareglunni. Reglan skilgreinir tiltekna jöfnu með tilteknum málum bátsins og útkoman úr henni á að vera átta. *Átta metra* á því ekki við um lengd bátsins, en átta metra kjölbátar eru að jafnaði um fimmtán metrar að lengd. Áttur geta verið mjög ólíkar innbyrðis. 

Áttur voru notaðar sem Ólympíubátar frá Ólympíuleikunum 1908 til 1936.
Fastnet-keppnin

**Fastnet-keppnin** er ein af þekktustu úthafssiglingakeppnum heims. Hún er haldin annað hvert ár. Keppendur sigla 608 sjómílur frá Cowes á Wight-eyju, umhverfis Fastnet Rock suðaustur af Írlandi, suður fyrir Syllinga og til hafnar í Plymouth.

Keppnin var stofnuð að undirlagi breska siglingamannsins Weston Martyr árið 1925. Alþjóðlega úthafsreglan var tekin upp sem forgjafarkerfi árið 1975. Stormur þar sem vindur fór upp í ellefu vindstig í hviðum leiddi til dauða fimmtán keppenda í keppninni 1979. Eftir það var reglum breytt til að auka öryggi keppenda. 1985 var keppnin enn í fréttum þegar risaskútan *Drum* missti tilraunakjöl sem hún var búin og hvolfdi þannig að öll áhöfnin, þar á meðal poppsöngvarinn Simon Le Bon, festust undir henni. Öllum var bjargað af breska sjóhernum. 

Frá 2007 hefur Rolex verið aðalstyrktaraðili keppninnar.

## Tenglar

* Vefur keppninnar
Maywood (Illinois)

**Maywood** er borg í fylkinu Illinois í Bandaríkjunum. Borgin er vestur af Chicago. Árið 2010 var fjólksfjöldi borgarinnar 24.004.
Megan Fox

**Megan Denise Fox** (fædd 16. maí 1986 í Oak Ridge í Tennessee) er bandarísk leikkona.

Eftir að hafa náð góðum árangri sem fyrirsæta vildi hún reyna fyrir sér sem leikkona og árið 2001 fékk hún hlutverk í kvikmyndinni *[[Holiday in the Sun]]* sextán ára gömul. Síðar lék Megan á tímabili gestahlutverk í nokkrum þáttum á borð við *[[What I Like About You]]*, *[[Two and a Half Men]]*, og *[[Ocean Ave]]*.

Árið 2004 lék hún við hlið Lindsay Lohan í myndinni *[[Confessions of a Teenage Drama Queen]]*. Árið 2007, eftir að Megan hafði verið þrjú ár í Hollywood, fékk hún hlutverk í stórmyndinni *[[Transformers]]*. Sú mynd sló í gegn og meðal annars fékk Megan *Teen Choice Awards verðlaunin* fyrir leik sinn í myndinni.

Lítið fréttist af leikkonunni eftir frumsýningu *Transformers* eða þangað til *[[Transformers: Revenge of the Fallen]]* kom út í byrjun árs 2009.

Í kjölfarið á frumsýningu *Transformers 2* jukust vinsældir Megan gríðalega og var hún valin kynþokkafyllsta kona heims af blaðinu *Sandbox* í Bandaríkjunum.
Dalur

**Dalur** er sá þáttur landslags þar sem aflíðandi láglendi er inni á milli fjalla eða hæðarbakka. Flestir dalir á Íslandi eru jökulsorfnir og því með U-laga þversniði. Aðrir hafa V-laga þversnið. Brattari dalir kallast gljúfur eða gil og eru þeir oftast sorfnir vegna árfarvegs. Litlir dalir eru oft kallaðir kvos, dalverpi eða dalkvos.

## Tilvísanir
Sléttugrunn

**Sléttugrunn** eru fiskimið sem liggja út frá Melrakkasléttu austan við Öxarfjarðardjúp. Þar voru áður mikilvæg síldarmið og úthafsrækjumið.
Ultimate 20

**Ultimate 20** eða **U20** er rúmlega 20 feta (6,35 metra) langur lokaður kjölbátur með bugspjót og fellikjöl hannaður fyrir kappsiglingar. Hann var hannaður af hópi skútuhönnuða sem taldi meðal annars Jim Antrim og Larry Tuttle árið 1994. Hann er einkum vinsæll í Norður-Ameríku. Hugmyndin var að hanna hraðskreiðan keppnisbát með þægilegt innra rými sem hægt væri að flytja á kerru.

## Tenglar
* Vefur U20 Class Association
Dalur (aðgreining)

**Dalur** getur átt við eftirfarandi:

*Dalur í landslagi
*Dalur sem gjaldmiðill
*dæld í málmi
*þykk flatkaka, lítil um sig
*Íslenska karlmannsnafnið Dalur
Tilberi

**Tilberi** er kvikindi í íslenskri þjóðtrú, einskonar sending, sem fólk (aðallega konur) sköpuðu með hjálp galdra og fjölkynngi úr mannsrifi, og geymdu á sér berum, oft vafið í gráan flóka. Tilberarnir voru notaðir til að laumast á næstu bæi og sjúga kýr og ær annars fólks og flytja heim mjólkina í hús tilberamóður. Sumstaður á landinu er tilberinn einnig nefndur snakkur, en það orð er þó oftast haft um annað kvikindi, þó það eigi sér líka hefð sem samheiti. 

Tilberinn átti svipaðan uppruna og snakkurinn. Menn náðu sér í mannsrif í helgri mold, geymdu á beru brjósti sér, og er farið var til altaris spýttu menn helguðu messuvíni í barm sér á rifið, eigi sjáldnar en þrisvar uns það lifnaði. Tilberinn var mjólangur sem rif og því ólíkur snakki í lögun, enda ætlaður aðallega til að sjúga málnytupening nágranna og færa heim í sér að húsbónda sinna. Gubbaði hann þá venjulega inn um búrglugga í ílát. Þegar hann kom, aðvaraði hann húsfreyju með þessum orðum: „Fullur beli, mamma“. Svaraði hún þá: „Láttu þá lossa, sonur,“ eða: „Gubbaðu í strokkinn, strákur.“ Sjaldan skorti þá húsfreyju smjör, en ærið þótti það glypjulegt og varð að froðu, ef gert var yfir því eða í það krossmark. Sumir segja að orðið hafi að „karmolum“ sem eins og hreyttust út um allt. Smjör þetta nefndist tilberasmjör. Þær konur, sem héldu þessa þjóna, tóku sér blóð innan læris, vöfðu tilberana um mitti sér og létu þá sjúga sárið. Þær voru nefndar *tilberamæður* og voru jafnan ærið ótútlegar að sjá. 

Tilberar lögðust yfir malir búpenings og sugu með báðum endum. Urðu þeir stundum offullir og spúðu úr báðum endum á leiðinni heim. Sögðust gamlir menn hafa þekkt eftir þá skrámurnar víða á grjóti og móþúfum. 

## Tengt efni
* Snakkur

## Tenglar
* ''Tilberar''; úr Þjóðsögum Jóns Árnasonar af Snerpu.is
*
REXX

**REXX** eða REstructured eXtended eXecutor er túlkað, formgert forritunarmál hannað af Mike Cowlishaw hjá IBM í byrjun níunda áratugarinns. REXX er einkanlega ætlað til að stjórna aðgerðum stýrikerfa og annara hugbúnaðarpakka og hefur því mjög einfalda uppbyggingu, til dæmis eru einungis 23 skipanir til staðar.

## Tenglar
* REXXLA - REXX Language Association
Snakkur

**Snakkur** er kvikindi í íslenskri þjóðtrú, einskonar sending, sem menn (aðallega konur) sköpuðu með hjálp galdra og fjölkyngi úr mannslegg. Orðið snakkur er einnig haft um tilbera almennt, en oftast er snakkurinn sérstök tegund af sendingu, og vefur utan um sig, ólíkt tilberanum sem sýgur í sig. Snakkar og tilberar standa samt hvortveggja í nánu sambandi við uppvakninga rétt eins og útburðir við afturgöngur. Eini munurinn í sköpunarsögu þeirra er svo að tilberinn er úr mannsrifi, en ekki mannslegg.

Snakkurinn er þannig vakinn, að maður tekur mannslegg úr helgaðri mold í kirkjugarði og geymir á beru brjósti sér, er svo til altaris og spýtir helguðu messuvíni í barm sér á snakkinn, eigi sjaldnar en þrisvar. 

Segir síðan svo í *[[Íslenskar þjóðsögur og sagnir|Íslenskum þjóðsögum og sögnum]]* eftir Sigfús Sigfússon:

## Tengt efni
* Tilberi

## Tenglar
* ''Snakksögur''; úr Þjóðsögum Jóns Árnasonar af Snerpu.is
Polemon

**Polemon** eða **Pólemon** (á forngrísku: Πολέμων; dáinn 270 eða 269 f.Kr.) frá Aþenu var platonskur heimspekingur og fjórði skólastjóri Akademíunnar frá 314 eða 313 til 270 eða 269 f.Kr. Hann var nemandi Xenokratesar og taldi að heimspeki ætti að stunda fremur en að læra hana. Polemon taldi að hin æðstu gæði væru fólgin í því að lifa í samræmi við náttúruna.

## Æviágrip
Polemon var sonur Fílóstratosar, auðmanns með stjórnmálaítök. Í æsku mun hann hafa skort sjálfsstjórn. Dag einn er hann var um þrítugt ruddist hann með látum inn í skóla Xenokratesar ásamt vinum sínum en varð dolfallinn er hann heyrði umræðurnar sem Xenokrates átti við nemendur sína í mestu makindum þrátt fyrir skarkalann — svo vildi til að þær fjölluðu um sjálfsstjórn — að hann lét af ólátaganginum og gerðist nemandi Xeonkratesar.

Meðal nemenda Polemons voru Krates frá Aþenu, sem var ástsveinn hans, og Krantor, auk Zenons frá Kítíon, upphafsmanns stóuspekinnar, og Arkesilásar, upphafsmanns akademískrar efahyggju. Díogenes Laertíos segir að Polemon hafi látist úr hárri elli. Krates tók við af honum sem skólastjóri Akademíunnar.

## Heimspeki
Díogenes Laertíos segir að Polemon hafi fylgt Xenokratesi náið eftir í öllum málum. Hann taldi að heimspeki ætti að æfa fólk í breytni sinni en ekki í rökræðugetu og vangaveltum. Hann var alvörugefinn maður og virðulegur og var stoltur af stjórn sinni á geðshræringum sínum. Hann dáðist að Hómer og Sófóklesi öðrum skáldum fremur og er sagður hafa lýst þeim svo að Hómer væri epískur Sófókles en Sófókles tragískur Hómer. 

## Ritverk
Díogenes Laertíos segir að Polemon hafi skilið eftir sig fjölmargar ritgerðir en engin þeirra var varðveitt í síðfornöld.

## Neðanmálsgreinar
Romulus Augustus

**Romulus Augustus** (fæddur um eða eftir 460, dáinn eftir 476) (einnig nefndur **Romulus Augustulus**) var síðasti keisari Vestrómverska keisaradæmisins. Nafn hans er einnig ritað **Rómúlus Ágústus** eða **Rómúlus Ágústúlus** á íslensku. Viðurnefnið Augustulus er niðrandi og má þýða sem „litli Augustus.“

Romulus var skipaður keisari, 31. október 475, af föður sínum, Orestes, eftir að hinn síðarnefndi hafði náð Ravenna, höfuðborg Vestrómverska ríkisins, á sitt vald. Julius Nepos, keisari, flúði þá til Dalmatíu þar sem hann hélt völdum á litlu svæði til ársins 480, og gerði þar áfram tilkall til keisaratitilsins. Keisari Austrómverska ríkisins viðurkenndi reyndar aldrei Romulus Augustus sem keisara, heldur einungis Julius Nepos.

Romulus var aðeins unglingur þegar hann varð keisari og hið raunverulega vald lá hjá föður hans, Orestes. Vestrómverska ríkið hafði minnkað talsvert áratugina á undan og á tíma Romulusar náði það yfir lítið stærra svæði en Ítalíuskagann. Orestes var tekinn af lífi af germönskum málaliðum, undir forystu hershöfðingjans Odoacer, í ágúst árið 476. Nokkrum dögum seinna, eða 4. september, knúði Odoacer Romulus til þess að segja af sér sem keisari. Odoacer gerði sjálfur ekki tilkall til keisaratitils og skipaði engan annan í stöðuna. Afsögnin er því álitin marka endalok um 1200 ára samfelldrar sögu Rómaveldis í vestri. Lítið sem ekkert er vitað með vissu um líf Romulusar eftir afsögnina, en þó er talið að Odoacer hafi leyft honum að fara til ættingja sinna í Campaníu.
Norges gamle love indtil 1387

**Norges gamle love indtil 1387** – skammstafað **NGL** – er heildarútgáfa á norskum lögbókum og réttarbótum (til 1387), sem varðveittar eru. 

Árið 1830 samþykkti norska Stórþingið að leggja fram fé til að gefa út hin fornu lög og réttarbætur Noregs. Rudolf Keyser tók við verkinu 1834 og vann að því mörg ár með Peter Andreas Munch, að skrifa upp handrit í Noregi, Danmörku og Svíþjóð. Á árunum 1846–1849 komu svo út fyrstu þrjú bindin: *Norges gamle love indtil 1387*. 

Síðar var haldið áfram með útgáfuna, og gaf Gustav Storm út 4. bindið 1885, og loks gaf hann út 5. bindið 1895 í samvinnu við Ebbe Hertzberg. Í 5. bindinu eru skrár og ítarlegt orðasafn yfir lögbækurnar.
Útgáfan er enn að miklu leyti í fullu gildi, þó að gotneskt letur sem lagatextarnir eru prentaðir með, sé ekki aðgengilegt nútímalesendum.

Nokkrir íslenskir lagatextar eru í útgáfunni.

## Efni bókanna
### Fyrsta bindi
Í fyrsta bindi eru lögbækur og réttarbætur frá því fyrir 1264, þ.e. frá dögum Hákonar gamla og eldri.
* Gulaþingslög hin fornu.
* Frostaþingslög hin fornu.
** Sem viðauki er birt íslenska lögbókin Járnsíða eða Hákonarbók, sem einkum var byggð á Frostaþingslögunum.
* Bjarkeyjarréttur eða bæjarmannalög hin fornu.
* Kristinréttur úr Borgarþingslögunum fornu.
* Kristinréttur úr Eiðsivaþingslögunum fornu.
* Kristinréttur Sverris konungs.
* Þrettán réttarbætur og tilskipanir frá því fyrir 1264, sú elsta: „Um rétt Noregskonungs á Íslandi og rétt Íslendinga í Noregi“, frá dögum Ólafs helga.

### Annað bindi
Í öðru bindi eru lögbækur og réttarbætur frá dögum Magnúsar lagabætis, 1264–1280:
* Landslög Magnúsar lagabætis (Landslögin nýju).
* Bæjarlögin nýju eða Bjarkeyjarréttur hinn nýi.
* Nýr kristinréttur, gefinn út af Magnúsi lagabæti.
** Borgarþings-kristinréttur hinn nýi.
** Gulaþings-kristinréttur hinn nýi.
* Kristinréttur Jóns rauða erkibiskups.
* Hirðskrá.
* Átta réttarbætur og tilskipanir frá tímabilinu 1264–1280.

### Þriðja bindi
Í þriðja bindi eru 134 réttarbætur frá árabilinu 1280–1387, og statútur erkibiskupa. Meðal réttarbótanna má nefna:
* Sauðabréfið færeyska, frá 28. júní 1298.

### Fjórða bindi
Í fjórða bindi eru viðaukar við fyrstu þrjú bindin, lýsing þeirra handrita sem notuð voru og ítarefni. Meðal viðaukanna eru:
* Brot úr lögbókum sem fundist höfðu í Ríkisskjalasafninu norska, m.a.:
* Tíu blöð og blaðhlutar úr lögbók með hendi Hauks lögmanns Erlendssonar, með (Gulaþings)landslögum Magnúsar lagabætis, bæjarlögum hans og hirðskrá.
* Jónsbók, hin forna lögbók Íslendinga.

### Fimmta bindi
Í fimmta bindi eru nokkrar viðbætur, orðasafn (Glossarium), leiðréttingar o.fl. Meðal viðaukanna eru:
* Brot úr Frostaþingslögunum fornu, eftir handriti í Tübingen.
* Útdráttur úr Járnsíðu.
* Kristinréttur hinn nýi, eða Kristinréttur Árna Þorlákssonar Skálholtsbiskups.

## Tenglar
* Norges gamle love, 1. bindi
* Norges gamle love, 2. bindi
* Norges gamle love, 3. bindi
* Norges gamle love, 4. bindi
* Norges gamle love, 5. bindi
* *Glossarium zu Norges gamle Love indtil 1387*. Volltextversion auf CD-ROM eingeleitet u. mit e. Bibliographie versehen von Hans Fix. Saarbrücken: AQ-Verlag 2013. ISBN 978-3-922441-47-2
Polemon (aðgreining)

**Polemon** eða **Pólemon** getur átt við: 

* Polemon 1., konung í Pontos.
* Polemon 2., konung í Pontos.
* Polemon frá Aþenu, platonskan heimspeking og fjórða skólastjóra Akademíunnar
* Polemon (stóumaður), stóískan heimspeking og landfræðing
* Marcus Antonius Polemon, ræðumann frá 2. öld e.Kr.
Frostaþingslög

**Frostaþingslög** getur merkt tvennt: 
* Svæðið eða umdæmið, þar sem Frostaþingslögin giltu, upphaflega 8 fylki umhverfis Þrándheimsfjörðinn í Noregi. 
* Lögin sjálf. 

## Frostaþingslögin fornu
Frostaþingslögin fornu voru til í einu heillegu skinnhandriti frá því um 1260 (*Codex Resenianus*), í Háskólabókasafninu í Kaupmannahöfn, sem brann 1728. Til eru pappírsuppskriftir sem Árni Magnússon lét gera, og er textinn því varðveittur að töluverðu leyti. Auk þess eru til brot úr fjórum skinnhandritum í Ríkisskjalasafni Noregs, þau elstu frá fyrri hluta 13. aldar. 

Kristinrétturinn úr Frostaþingslögunum fornu er betur varðveittur. Hann er yfirleitt prentaður eftir handritinu AM 60 4to, frá því skömmu eftir 1300, en fleiri skinnhandrit eða brot eru til af honum.

Íslenska lögbókin Járnsíða var samin með hliðsjón af Frostaþingslögunum, og eru margir kaflar teknir nánast orðrétt upp. Því hefur verið hægt að nota Járnsíðu til þess að leiðrétta ýmislegt í texta norsku lögbókarinnar. 

Þekktasta tilvitnun í Frostaþingslögin er: *„Að lögum skal land vort byggja, en eigi að ólögum eyða“.* Þetta spakmæli finnst ekki annars staðar í norskum ritum, en er einnig í Járnsíðu og Njáls sögu, 70. kafla, þar sem það hljóðar svo: *„Með lögum skal land vort byggja, en [eigi] með ólögum eyða“.* Norska útgáfan virðist leggja áherslu á að menn eigi að fara eftir lögunum, þ.e. fara að lögum.

## Heimildir
* Trygve Knudsen: Frostatingsloven. *Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder*, 4, Rvík 1959, bls. 656-661.
* 

## Tengt efni
* Frostaþing
* Gulaþingslög

## Tenglar
* Frostaþingslög,  texti — Norges gamle Love 1
* Frostaþingslög, brot úr handriti frá 1220-1250  — riksarkivet.no
Andhverfanlegt fylki

Í línulegri algebru kallast *n*-sinnum-*n* ferningsfylkið **A** **andhverfanlegt** (einnig **umhverfanlegt**, **reglulegt** eða **ósérstætt fylki**) ef til er *n*-sinnum-*n* fylki **B** svo:

:\mathbf{AB} = \mathbf{BA} = \mathbf{I}_n \ 

þar sem **I***n* táknar *n*-sinnum-*n* einingarfylki og margföldunin er venjulegt fylkjamargfeldi. Fylkið **B** kallast **andhverfa** eða **umhverfa** fylkis og aðgerðin að finna **B** *fylkjaumhverfing* eða *fylkjaandhverfing*.

Fylki, önnur en ferningsfylki eru ekki andhverfanleg  og nefnast **sérstæð**, **óandhverfanleg**, **óumhverfanleg** eða **óregluleg fylki**., en ferningsafylki er andhverfanlegt þá og því aðeins að ákveða þess er ekki núll og að stéttin sé jöfn stærð fylkisisns.

## Tilvísanir
Krantor

**Krantor** (á forngrísku: Κράντωρ) var forngrískur heimspekingur sem starfaði í gömlu Akademíunni. 

## Æviágrip
Krantor var fæddur líklega um miðja 4. öld f.Kr. í Soli í Kilikíu. Hann fluttist til Aþenu til þess að geta lagt stund á heimspeki og varð nemandi Xenokratesar og vinur Polemons. Hann lést á undan Polemoni og Kratesi frá Aþenu. 

## Ritverk
Ritverk hans voru fjölmörg en þau eru ekki varðveitt. Svo virðist sem hann hafi einkum ritað um siðfræði. Rit hans virðast hafa verið lesin og vel þekkt í Rómaveldi á 1. öld f.Kr. en rómverska skáldið Hóratíus vísar meðal annars í þau. Mestra vinsælda virðist ritið *Um sorg* hafa notið sem var ritað handa vini hans Hippóklesi við andlát sonar hins síðarnefnda. Cicero virðist hafa byggt þriðju bók *Samræðna í Tusculum* á þessu riti. Stóuspekingurinn Panætíos lýsti því sem „gullnu“ riti sem menn ættu að læra utanað orðrétt.

Krantor raðaði lífsgæðunum í eftirfarandi röð: dygð, heilsa, ánægja, auður.

## Neðanmálsgreinar
Bein útsending

**Bein útsending** á við útsendingu fjölmiðla án merkilegrar tafar. Hugtakið gæti átt við:

* Bein útsending í útvarpi — útvarpsþættir eru sendir út beint
* Bein útsending í sjónvarpi — sjónvarpsþættir eru sendir út beint
*Bein útsending á netinu - streymi sem eru sendir út beint á streymisþjónustum eða samfélagsmiðlum.
Díogenes hundingi

**Díogenes** eða **Díógenes** (á forngrísku Διογένης ὁ Σινωπεύς, *Diogenes ho Sinopeus*; um 412 f.Kr. eða 404 f.Kr. – 323 f.Kr.) var forngrískur heimspekingur af skóla hundingja frá borginni í Sínópu (núna Sinop í Tyrklandi). Díogenes er einna þekktastur fyrir að hafa búið í tunnu og fyrir að hafa svarað Alexander mikla, þegar sá hinn sami spurði hann hvort hann gæti gert eitthvað fyrir hann: „Já, skyggðu ekki á sólina“ (eða „Stígðu frá sólinni“). 

Díogenes fluttist ungur til Aþenu þar sem hann gerðist samkvæmt sumum heimildum nemandi Antisþenesar.

Díogenes kenndi að maður skyldi lifa lífinu í samræmi við náttúruna og af þeim sökum ætti maður að virða að vettugi samfélagslegar reglur en stunda strangt meinlætalíf.

Sumar heimildir greina frá því að Díogenes hafi látið eftir sig ýmis ritverk, þar á meðal bókmenntaverk en ekkert er varðveitt af þeim.

## Tilvísanir


## Heimildir og ítarefni
* Branham , R. Bracht og Marie-Odile Goulet-Cazé, *The Cynics: The Cynic Movement in Antquity and Its Legacy* (University of California Press, 1996).
* Desmond, William, *Cynics* (University of California Press, 2008).
* Geir Þ. Þórarinsson. „Hversu mikið er vitað um heimspekinginn Díógenes í tunnunni?“. Vísindavefurinn 3.8.2006. http://visindavefur.is/?id=6105. (Skoðað 29.7.2009).
* Gill, Mary Louise og Pierre Pellegrin (ritstj.), *A Companion to Ancient Philosophy* (Blackwell, 2005).

## Tenglar

* 
*
Díogenes

**Díogenes** eða **Díógenes**

getur átt við:

* Díogenes frá Apollóníu, forngrískan heimspeking
* Díogenes frá Sínópu, forngrískan heimspeking og forsprakka hundingjanna
* Díogenes frá Babýlon, stóískan heimspeking
* Díogenes frá Selevkíu, epikúrískan heimspeking
* Díogenes frá Tarsos, epikúrískan heimspeking
* Díogenes frá Býzantíon, biskup á 2. öld
* Díogenes frá Önóanda, epikúrískan heimspeking
* Díogenes Laertíos, forngrískan sagnaritara
Morgunfrú

**Morgunfrú** eða **gullfífill** (fræðiheiti *Calendula officinalis*) er jurt af körfublómaætt. Hún er einært sumarblóm uppruninn í Suður-Evrópu og verður um 40 — 60 sentimetrar á hæð. Mörg afbrigði hafa verið ræktuð af morgunfrúnni, bæði með einfaldar eða marfaldar körfur, oftast gular eða appelsínugular.  

## Nytjar
Jurtin hefur frá fornu fari verið notuð til lækninga, til að lita föt, í mat og snyrtivörur. Lauf og blóm eru æt og er blómum bætt í rétti sem krydd og í stað saffrans. Laufblöðin eru oft beisk á bragðið og eru notuð í salöt. Auðvelt er að rækta morgunfrúr á sólríkum stöðum.
Yvonne Strahovski

**Yvonne Strahovski** (fædd 30. júlí 1982) er áströlsk leikkona. Hún hefur birst í nokkrum áströlskum kvikmyndum og sjónvarpsþáttum en er þekktust fyrir hlutverk sitt sem Sarah Walker í þáttunum Chuck.

## Æska
Strahovski fæddist í Marobubra, í úthverfi Sydney, sem *Yvone Strezechowski* og á hún pólska foreldra sem höfðu flúið Pólland. Stafsetning nafns hennar þótti of erfið og varð *Yvonne Strahovski* leikaranafn hennar þegar hún byrjaði að leika í Chuck og fann framleiðandanum Josh Schwartz það best fyrir hennar sakir að breyta nafninu en það varð einnig auðveldara að bera nafnið hennar fram.

Yvonne gekk í Santa Sabina menntaskólann í Strathfield. Hún útskrifaðist úr háskólanum í Vestur-Sydney með B.A. gráðu í framkomu.

## Ferill
Yvonne talar reiprennandi pólsku og notaði þá kunnáttu í þáttunum „Chuck Versus the Wookiee“, „Chuck Versus the Three Words“ og „Chuck Versus the Honeymooners“. Þrátt fyrir að hún leiki Ameríkana í þáttunum talaði hún með miklum áströlskum hreim í „Chuck Versus the Ex“.

## Einkalíf
Yvonee átti í sambandi við ástralska leikarann Matt Doran á árunum 2006-2007.

Árið 2009 varð hún í 94. sæti á lista Maxim yfir 100 heitustu konur í heimi.

## Hlutverk
### Kvikmyndir

### Sjónvarp

## Heimildir
Sarah Lancaster

**Sarah Beth Lancaster** (fædd 12. febrúar 1980) er bandarísk leikkona. Hún er þekkt fyrir hlutverk sín sem Rachel í Saved By The Bell: New Class og sem Madison Kellner í Everwood. Hún var einnig gestaleikari í Scrubs sem Lisa-í-gjafabúðinni sem JD var hrifinn af — hún lék einnig Marjorie í What About Brian. Árið 2005 lék hún í sjónvarpsmyndinni Living With the Enemy með Mark Humphrey. 

Frá 2007-2012 lék Lancaster aukahlutverk í þáttaröðinni Chuck sem Dr. Eleanor „Ellie“ Bartowski-Woodcomb.

## Æviágrip
Sarah var fædd og uppalin í Overland Park í Kansas með yngri bríður sínum Daniel og foreldrunum Barböru og Michael sem voru húsmóðir og fasteignasali. Starf Michaels flutti þau svo til Mission Viejo í Kaliforníu þar sem Sarah tók tíma í kvikmynda- og sjónvarpsleik hjá R.J. Adams.

Hæfileikar Söruh redduðu henni umboðsmanni sem hjálpaði 13 ára Söruh að landa hlutverki Rachel í Saved by the Bell: The New Class árið 1993. Á þessum tíma var henni kennt á tökustað og tók hún tíma í háskóla Kaliforníu til þess að flýta útskrift sinni úr menntaskóla. Eftir útskrift flutti hún til Los Angeles til að láta reyna á leiklistarferilinn.

Sarah landaði gestahlutverkunum í þáttum eins og: Sabrinu - unglinsnorninni, Vík Milli Vina (Dawson's Creek), That '70s Show, Scrubs og . Hún fékk einnig aukahlutverk í þáttunum Everwood (sem Madison Kellner sem Ephram verður hrifinn af) og Boston Public.

Lancaster lék einnig afbrýðissama kærustu sem verður raðmorðingi í kvikmyndinni Lovers Lane.

## Ýmis fróðleikur um Söruh Lancaster
Aðrir hæfileikar Söruh eru meðal annars átta ára þjálfun í djass- og funk-dansi.

Sarah er ekkert skyld leikaranum Burt Lancaster en hún viðurkennir að hafa verið oft spurð um þetta.

Hún segir að eftir að hafa alist upp í Kansas hafi hún orðið aðdáandi Jayhawks-körfuboltaliðsins. Lancaster segir að henni hafi alltaf verið alveg sama um fótboltaliðið en hún hafi gerst aðdáandi árið 2008.

Hún segist hafa tattú en viðurkennir að vera of feimin til þess að segja hvar það er.

## Heimildir
Adam Baldwin

**Adam Baldwin** (fæddur 27. febrúar 1962) er bandarískur leikari. Hann er þekktur fyrir hlutverk sín sem Animal Mother í Full Metal Jacket, Ricky Linderman í My Bodyguard, Knowle Rohrer í The X-Files, Jayne Cobb í Firefly, Marcus Hamilton í Angel og sem John Casey í gamanþáttaröðinni Chuck. Hann er ekkert skyldur Baldwin-bræðrunum.

## Umfjöllun
### Æska
Balwin fæddist í Chicago í Illinois. Hann gekk í New Trie Township miskólann í Winnetka í Illinois og vann einu sinni fyrir sér sem vörubílstjóri.

### Ferill
Eftir að hafa birst í fjölmörgum myndum síðan 1980, hefur Baldwin vakið athygli í hlutverkum eins og Ricky Linderman í *[[My Bodyguard]]* (1980) og stærri hlutverkum eins og í *[[D.C. Cab]]* (1983), *[[Full Metal Jacket]]* (1987), *[[Independence Day]]* (1996) og *[[Serenity]]* (2005).

Önnur verk hans eru meðal annars *[[Radio Flyer]]* (1992), *[[From the Earth to the Moon]]* (1998), *[[The X-Files]]* (*Knowle Rohrer*), *[[Smoke Jumpers]]* (1996), *[[The Cape]]*, *[[Men in Black: The Series]]*, *[[Stargate SG-1]]*, *[[Angel]]*, *[[The Inside]]*, *[[NCIS]]* og endurgerðinni frá 2005 á *[[Poseidon (kvikmynd frá 2005)|Poseidon]]* ævintýrinu. Hann lék einnig í sjónvarpsþáttaröðinni *[[Day Break]]* sem Chad Shelten árið 2006.

Baldwin vann SyFy-verðlaunin árið 2006 fyrir besta leikara í aukahlutverki í hlutverki sínu sem Jayne Cobb í sjónvarpsþættinum *[[Firefly]]*.

## Hlutverk
### Kvikmyndir
* My Bodyguard (1980)
* Ordinary People (1980)
* D.C. Cab (1983)
* Reckless (1984)
* Poison Ivy (1985)
* Full Metal Jacket (1987)
* The Chocolate War (1988)
* Cohen and Tate (1989)
* Next of Kin (1989)
* Predator 2 (1990)
* Guilty by Suspicion (1991)
* Radio Flyer (1992)
* Deadbolt (1992)
* Where the Day Takes You (1992)
* Cold Sweat (1993)
* Wyatt Earp (1994)
* Trade Off (1995)
* Independence Day (1996)
* Smoke Jumpers (1996)
* Gargantua (1998)
* The Patriot (2000)
* Double Bang (2001)
* Jackpot (2001)
* Control Factor (2002)
* Betrayal (2003)
* Evil Eyes (2004)
* The Poseidon Adventure (2005)
* Serenity (2005)
* Sands of Oblivion (2007)
* Drillbit Taylor (2008)
* Gospel Hill (2008) (as Carl Herrod)

### Sjónvarpsþættir/Talsetning
* The Outer Limits (1998) (Major James Bowen)
* From the Earth to the Moon: Þáttur 9: Miles and Miles (1998)
* Bones
* The Inside (Danny Love)
* Firefly (2002-2003) (Jayne Cobb)
* Jackie Chan Adventures (Finn)
* Angel (Marcus Hamilton)
* The X-Files (Knowle Rohrer/Supersoldier)
* Men in Black: The Series
* Justice League Unlimited (Jonah Hex) (Hal Jordan)
* Day Break
* Stargate SG-1 (Col. Dave Dixon)
* NCIS „A Weak Link“ - Cmdr. Michael Rainer (2004)
* VR.5
* Invader Zim (Shloogorgh Customer)
* Chuck (NSA-fulltrúi John Casey)
* Superman: Doomsday
* Halo 3
* Half-Life 2: Episode Two
* The Cape (Col. Jack Riles)
* JAG „Good Intentions“ - Michael Rainer (2004)
* CSI: NY „Hostage“ - Brett Dunbar (2008)
* CSI: Miami „Dead Woman Walking“ - De Soto, Radiation Man #1 (2003)
* Halo 3: ODST Dutch
* Mass Effect 2 (Kal'Reegar)

## Heimildir
B.Ed.

Bachelor of Education (skammstafað **B.Ed.**) er háskólagráða sem er veitt að loknu þriggja eða fjögurra ára löngu námi á grunnstigi, það er á fyrsta stigi háskólanáms. Gráðan er veitt að loknu námi í kennsluvísindum.
Ryan McPartlin

**Ryan McPartlin** (fæddur 3. júlí 1975 í Chicago, Illinois) er bandarískur leikari.

## Æska
Ryan er fæddur og uppalinn af Steve og Lois McPartlin í Geln Ellyn í Illinois (úthverfi Chicago). McPartlin útskrifaðist með gráðu í framkomu frá háskólanum í Illinois. Hann var meðlimur Fighting Illini fótboltaliðsins og var verðlaunaður fyrir að spila árið 1994.

Eftir útskrift ákvað Ryan að eyða sex mánuðum í Ástralíu og Nýja Sjálandi til þess að uppgvöta heiminn og ákveða hvað hann ætlaði að gera í framhaldinu. Hann komst að því að hann vildi verða leikari, svo hann flutti til Suður-Kaliforníu til að láta draum sinn rætast.

## Ferill
Ryan varði nokkrum árum í það að vera Abercrombie & Fitch-módel.

Fyrsta leiklistarhlutverk Ryans var í The Nanny með Fran Drescher. McPartlin hefur verið best þekktur fyrir hlutverk sitt sem Hank Bennett í sápuóperunni Passions en hann kom í staðinn fyrir Dalton James frá apríl 2001 til apríl 2004. 

McPartlin vann með Drescher aftur sem Riley Martin í gamanþættinum Living With Fran. Hann lék miklu yngri kærasta. McPartlin fór í áheyrnarprufu fyrir hlutverk Clark Kent/Superman í nýju kvikmyndinni Superman Returns en fékk ekki hlutverkið.

Frá 2007-2012 lék hann Devon „Captein Awesome“ Woodcomb í Chuck.

## Einkalíf
Ryan McPatlin er viðurkenndur einkaþjálfari.

Hann hefur verið giftur leikkonunni Danielle Kirlin síðan 26. október 2002.
Ránargata

**Ránargata** er íbúagata í Gamla Vesturbænum. Gatan liggur frá Garðastræti í austri til Framnesvegar í vestri. Götuna skera Ægisgata, Stýrimannastígur og Bræðraborgarstígur. Við götuna eru um 50 hús, bæði einbýlishús og fjölbýlishús.
Dave Allen

**David Tynan O'Mahoney** (6. júlí 1936 – 10. mars 2005) betur þekktur sem **Dave Allen**, var írskur skemmtikraftur. Hann gerði nokkrar sjónvarpsþáttaraðir fyrir Channel 9 í Ástralíu, og ITV og BBC í Bretlandi. Þættirnir voru blanda af uppistandi hans sjálfs og leiknum grínatriðum. Þessir þættir nutu gríðarlegra vinsælda og höfðu mikil áhrif á breska gamanþætti seinni tíma. Hann var þekktastur fyrir að sitja jakkafataklæddur í háum stól með sígarettu og viskýglas við hendina meðan hann sagði brandara. Hann var yfirlýstur trúleysingi og brandararnir snerust oft um kaþólsku kirkjuna og ensku biskupakirkjuna.
Port Vila

**Port Vila** er höfuðborg og stærsta borg Vanúatú. Hún stendur á suðurströnd eyjarinnar Efate í sýslunni Shefa. Íbúafjöldi árið 2020 var um 49 þúsund.

Aðalatvinnugreinar í Port Vila eru landbúnaður og fiskveiðar þótt ferðaþjónusta, einkum frá Nýja-Sjálandi og Ástralíu, fari vaxandi.

## Tilvísanir
Frosta

**Frosta** er skagi og byggðarlag í sveitarfélaginu Frosta  í Þrændalögum í Noregi. Engin þéttbýli eru í sveitarfélaginu Frosta, en í kringum þorpið Alstad, sem er staðsett á miðjum skaganum, eru öll aðal sveitarfélögin staðsett. Hér eru bæjarhús, skóli, leikskólar, íþróttamannvirki, verslanir og kirkja o.fl. Allir eru með póstfang Frosta. 

Á Frostu var að fornu eitt af fjórum landshlutaþingum í Noregi: Frostaþing. Það var í grennd við bæinn Lögtún. Þar er steinkirkja frá því um 1500, en áður var þar timburkirkja sem notuð var við þinghaldið.
Tonkinflói

**Tonkinflói** er grunnt hafsvæði í Suður-Kínahafi sem markast af Víetnam í vestri, Kína í norðri og kínversku eynni Hainan í suðri. Nafn flóans er dregið af nafni víetnamska héraðsins Tonkin. Tonkinflói er aðeins um 60 metra djúpur en 90.000 ferkílómetrar að stærð. Rauðá rennur út í flóann. Helstu borgir eru Haiphong í Víetnam, Beihai á meginlandi Kína og Haikou á Hainan.
Suðaustur-Evrópa

**Suðaustur-Evrópa** er heimshluti sem er tiltölulega nýlega farið að tala um í Evrópu. Orðið var upphaflega notað yfir Balkanlöndin þar sem nafn Balkanskagans þótti hafa neikvæðar tilvísanir. Síðan þá hefur þetta heiti verið víkkað út og nær nú einnig yfir Kýpur, Evrópuhluta Tyrklands, Rúmeníu og Moldóvu sem ekki var hefð fyrir því að tala um sem Balkanlönd áður.

Í þessari stækkuðu mynd nær Suðaustur-Evrópa yfir þau svæði sem Tyrkjaveldi réði í Evrópu þegar það var sem stærst.

Upphaflega skilgreiningin nær því aðeins yfir Balkanlöndin:
* Albanía
* Bosnía og Hersegóvína
* Búlgaría
* Grikkland
* *[[Kósovó]]*
* Króatía
* Norður-Makedónía
* Serbía
* Slóvenía
* Svartfjallaland

En síðustu ár hefur hún oft verið látin ná yfir eftirtalin lönd að auki:
* Kýpur
* Moldóva
* Rúmenía
* Tyrkland (að hluta)

Ungverjaland og Úkraína eru sjaldnar talin með í þessum heimshluta. Algengara er að telja Ungverjaland til Mið-Evrópu og Úkraínu til Austur-Evrópu. Kákasuslöndin eru líka yfirleitt talin til Austur-Evrópu fremur en Suðaustur-Evrópu.
Fáni Bandaríkjanna

**Fáni Bandaríkjanna** er myndaður úr sjö láréttum rauðum línum með sex hvítum línum inni á milli og bláum rétthyrningi í efra horninu alsettum fimmtíu hvítum stjörnum. Stjörnurnar tákna fimmtíu fylki Bandaríkjanna og línurnar þrettán tákna upprunalegu nýlendurnar þrettán sem risu gegn bresku krúnunni og mynduðu Bandaríkin. Fáninn er einnig kallaður „*Stars and Stripes*“, „*Old Glory*“ og „*[[The Star-Spangled Banner]]*“ (sem er einnig nafnið á þjóðsöng landsins).

## Saga

Fáninn er byggður á fána 13 breskra nýlendna í Norður-Ameríku. Sá fáni var nánast eins og núverandi fáni, en í stað stjarna var breski fáninn í horninu. Núverandi hönnun var lögfest af öðru meginlandsþinginu árið 1777. Síðan þá hefur honum verið breytt 26 sinnum. Núverandi útgáfa með 50 stjörnum var lögfest árið 1960.

## Tilvísanir
Ruðningsáhrif

**Ruðningsáhrif** er hugtak í hagfræði og er haft um veiklun atvinnugreina á tilteknu svæði við það að þar hefst atvinnurekstur sem hinn eldri getur ekki keppt við í launum o.fl. Hugtakið er nýlegt, en dæmi um ruðningsáhrif leynast víða í fortíðinni, t.d. þegar uppsveifla í sjávarútvegi olli því á Íslandi að gengi krónunnar hækkaði upp úr öllu valdi og strádrap iðnaðinn. Sams konar áhrif eru talin hafa rutt bændafólki úr sveit til útgerðarbæjanna, en í bæjunum var verðmætasköpun meiri og þar með hægt að standa undir betri launakjörum og lífskjörum en í sveitinni. Á Íslandi telja sumir einnig að fjárfestingar í iðnaði séu taldar undirrót hás gengis sem dregur úr starfsemi í útflutnings- og samkeppnisgreinum. Ruðningsáhrif eru stundum eignuð stóriðjuframkvæmdum og áhrifum þeirra en flest bendir til þess að innstreymi fjármagns vegna þessara miklu fjárfestinga sé einungis hluti af skýringunni.
Gengisvísitala

**Gengisvísitala** er hugtak í hagfræði sem sýnir samanlagt gengi gjaldmiðla viðskiptalandanna gagnvart krónunni eða gjaldmiðli viðkomandi lands þar sem gengisvísitalan er reiknuð út. Ef gengisvísitalan á Íslandi er há er krónan veik. Erlendu gjaldmiðlarnir hafa mismunandi vægi við útreikning á vísitölunni, en á Íslandi hefur Evran mest og Bandaríkjadalur næst mest. Vægi gengisvísitölu fer eftir því hversu mikil viðskipti viðkomandi gjaldmiðlasvæði á við viðmiðandi myntsvæði.