open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Feneyjatvíæringurinn

**Feneyjatvíæringurinn** (eða **Tvíæringurinn í Feneyjum**) er umfangsmikil alþjóðleg myndlistarsýning helguð samtímalist sem er haldin annað hvert ár (var á oddatöluári en er nú á sléttri tölu vegna Covid) í Feneyjum. Tengd hátíðinni eru líka Kvikmyndahátíðin í Feneyjum og Sýning byggingarlistar í Feneyjum (*Mostra di Architettura di Venezia*). Tvíæringurinn hefur verið haldinn frá því 1895. 

Árið 1907 hófu einstök ríki að reisa sérstaka sýningarskála í Giardini di Castello fyrir listamenn sína og nú eru þar um 30 varanlegir sýningarskálar. Noregur, Svíþjóð og Finnland sameinuðust um einn skála, Norræna skálann, sem Sverre Fehn hannaði árið 1962 en Danmörk var áður búin að reisa skála sem Carl Brummer teiknaði og sem Peter Koch síðar stækkaði. Ísland tók fyrst þátt árið 1960 með verkum Ásmundar Sveinssonar og Jóhannesar Kjarval og sýndi fyrst annaðhvort á alþjóðlegu sýningunni eða sem gestur í danska eða Norræna skálanum. Þegar Finnar ákváðu að taka þátt í Norræna skálanum 1984 tóku Íslendingar eldri timburskála þeirra á leigu. Skálann hannaði Alvar Aalto en honum var aðeins ætlað að standa tímabundið. Árið 2007 ákváðu Finnar að nota hann sjálfir og því sýndi Steingrímur Eyfjörð fyrir Íslands hönd í Palazzo Bianchi Michiel við Canal Grande það ár og Ragnar Kjartansson sýndi þar líka 2009. Árið 2011 sýndu Libia Castro og Ólafur Ólafsson í Palazzo Zenobio og það sama gerði Katrín Sigurðardóttir árið 2013.

## Fulltrúar Íslands
* 1960 — Jóhannes Sveinsson Kjarval, Ásmundur Sveinsson
* 1972 — Svavar Guðnason, Þorvaldur Skúlason
*1978 — Sigurður Guðmundsson
* 1980 — Magnús Pálsson
* 1982 — Jón Gunnar Árnason, Kristján Guðmundsson
* 1984 — Kristján Davíðsson
* 1986 — Erró
* 1988 — Gunnar Örn Gunnarsson
* 1990 — Helgi Þorgils Friðjónsson
*1993 — Hreinn Friðfinnsson, Jóhann Eyfells
* 1995 — Birgir Andrésson
* 1997 — Steina Vasulka
* 1999 — Sigurður Árni Sigurðsson
* 2001 — Finnbogi Pétursson
* 2003 — Rúrí
* 2005 — Gabríela Friðriksdóttir
* 2007 — Steingrímur Eyfjörð (Sýningarstjóri: Hanna Styrmisdóttir)
* 2009 — Ragnar Kjartansson (myndlistarmaður) (Sýningarstjórar: Markús Thór Andrésson, Dorothée Kirch)
* 2011 — Libia Castro & Ólafur Ólafsson (myndlistamaður) (Sýningarstjóri: Ellen Blumenstein)
* 2013 — Katrín Sigurðardóttir (Sýningarstjóri: Mary Ceruti, Ilaria Bonacossa)
* 2015 — Christoph Büchel (Sýningarstjóri: Nína Magnúsdóttir)
*2017 — Egill Sæbjörnsson (Sýningarstjóri: Stefanie Böttcher)
*2019  -  Hrafnhildur Arnardóttir (Sýningarstjóri: Birta Guðjónsdóttir)
*2022 -   Sigurður Guðjónsson  (Enginn tvíæringur var 2021 vegna Covid)

## Tenglar
* Vefur sýningarinnar
Konungsríkið England

**Konungsríkið England** var ríki í Norðvestur-Evrópu frá 927 til 1707. Konungsríkið England náði yfir tvo þriðjunga af suðurhluta Stóra-Bretlands og sumar af litlum eyjunum við Stóra-Bretland. Í dag er þetta lögfræðilegt svæði England og Wales. Uppruni Englands sem sameinaðs ríkis byrjaði á 9. eða 10. öld. Wales kom undir stjórn Englands með hernáminu Bretlands og Wales kom undir lög Englands árið 1535. Árið 1707 varð England hluti konungsríkisins Stóra-Bretlands með Sambandslögunum 1707 sem sameinuðu Skotland, Wales og England.

Aðsetur konungsfjölskyldunnar var í Winchester í Hampshire en Westminster og Gloucester höfðu næstum jafna stöðu — sérstaklega Westminster. Westminsterborg hafði orðið raunveruleg höfuðborg Englands í byrjun 12. aldarinnar. London var höfuðborg konungsríkisins fram að sameiningu við Skotland árið 1707. Í dag er London enn þá talin að vera höfuðborg Englands.
Erfðamengi

**Erfðamengi**, eða **genamengi** er hugtak sem notað er í erfðafræði og lífupplýsingafræði sem safnheiti yfir allt erfðaefni í lífveru, jafnt gen sem önnur svæði kjarnsýranna. Í erfðamenginu eru fólgnar allar arfbærar upplýsingar og því ætti í grundvallaratriðum að vera hægt að endurgera starfhæfa lífveru út frá erfðamenginu, væru allir þroska- og stjórnunarferlar lífverunnar þekktir til fullnustu. 

## Tengt efni

* Arfgerð
* Erfðafræði
* Erfðatækni
* Lífefnafræði
* Líftækni
* Prótínmengi
* Sameindalíffræði
* Svipfar

## Tenglar
Erfðamengi nokkura tilraunalífvera hafa verið raðgreind. Hér eru tenglar á síður helgaðar nokkrum helstu tilraunalífverum (model organisms):
* Gersveppurinn ''Saccharomyces cerevisiae'' - aðal tilraunalífvera sameindalíffræðinga
* Vorskriðnablóm ''Arabidopsis thaliana'' - uppáhald plöntuerfðafræðinga
* Ávaxtaflugan - ''Drosophila melanogaster'' - mest notuð í þroskunarerfðafræði og þróunarfræði
Konungsríkið Skotland

**Konungsríkið Skotland** (gelíska: *Rìoghachd na h-Alba*, skoska: *Kinrick o Scotland*) var ríki í Norðvestur-Evrópu sem var á dögum frá 843 til 1707. Ríkið, sem var á norðurhluta Stóra-Bretlands, náði yfir þriðjung eyjunnar. Einu landamæri þess á landi lágu að Englandi, en þau tvö ríki sameinuðust árið 1707 með Sambandslögunum 1707 og úr varð konungsríkið Stóra-Bretland. Allt frá árinu 1482 var yfirráðasvæði konungsríkisins bundið við Skotland nútímans. Fyrir utan fastaland Skotlands náði konungsríkið yfir um 790 eyjar.

Edinborg var höfuðborg konungsríkisins Skotlands. Árið 1700 var íbúafjöldi Skotlands um það bil 1,1 milljón manns.
Markfæði

**Markfæði** er heiti notað innan matvælafræða og matvælaiðnaðar um matvæli sem markaðssett eru sem heilsubótarefni og er neytt sem slíkra fremur en til að fullnægja grunnnæringarþörfum. Til að kallast markfæði þarf fæðan því að hafa sannanlega jákvæð áhrif á heilsu manna umfram það grunnhlutverk allra matvæla að leggja manninum til næringarefni. Meðal algengra afurða sem taldar eru til markfæðis má til dæmis nefna lýsi og ýmis matvæli bætt með lífvirkum efnum á borð við vítamín, stanól estera og lifandi mjólkursýrugerla.

## Tengt efni
* Hollustufæði

## Heimildir
Efnahagur Bretlands

**Efnahagur Bretlands** er eitt stærsta efnahagskerfi Evrópu. Bretland er kapítalískt þróað land. Efnahagskerfið er það fimmta stærsta í heimi að nafnvirði landsframleiðslu en það ellefta stærsta miðað við kaupmáttarjöfnuð. Það var annað stærsta efnahagskerfi í Evrópusambandinu miðað við kaupmáttarjöfnuð og þriðja stærsta að nafnverði landsframleiðslu fyrir Brexit. Efnahagur Bretlands hefur dregist aftur úr Þýskalandi sökum hruns breska pundsins gagnvart evrunni.

Bretland var upphafsland iðnbyltingarinnar á 18. og 19. öld og var á þeim tíma drifkraftur í heimshagkerfinu. Með annarri iðnbyltinguninni undir lok 19. aldar tóku Bandaríkin við forystuhlutverkinu í efnahagskerfi heimsins. Heimsstyrjaldirnar tvær og fall breska heimveldsins á 20. öldinnni veiktu alþjóðlega stöðu Bretlands sem efnahagsveldis. Í byrjun 21. aldarinnar gegnir Bretland þó enn mikilvægu hlutverki í efnahag heimsins vegna mikillar landsframleiðslu og stöðu Lundúna sem einnar mikilvægustu fjármálamiðstöðvar í heimi. Alþjóðlega fjármálakreppan 2007-2008 veikti efnahag Bretlands verulega og olli miklum sveiflum næsta áratuginn. Árið 2016 ákváðu Bretar með þjóðaratkvæðagreiðslu að segja sig úr Evrópusambandinu. Þegar COVID-19-faraldurinn reið svo yfir árið 2020 varð samdrátturinn í Bretlandi meiri en í nokkru öðru G7-ríki. Árið 2021 fór svo verðbólga af stað og náði yfir 10% vegna verðhækkana á alþjóðlegum mörkuðum og hærra verðs á innflutningi frá Evrópusambandinu. 

Bretland er eitt alþjóðavæddasta land í heiminum. Höfuðborg landsins London er stór fjármálamiðstöð fyrir alþjóðaviðskipti. Borgin er ein af þremur „stjórnstöðvum“ efnahags heimsins (ásamt New York-borg í Bandaríkjunum og Tókýó í Japan). Hagkerfi Bretlands er samsett úr hagkerfum Englands, Skotlands, Wales og Norður-Írlands (eftir stærð). Bretland á aðild að G7, Breska samveldinu, OECD og WTO.
Ræktunartankur

**Ræktunartankur**, **gerjunarílát**, **gilker** eða **fermentor** er sérútbúið ílát til ræktunar örvera eða annarra frumna með það að markmiði að framleiða afurðir, svo sem frumumassa, einfrumuprótín eða tiltekna efnaskiptaafurð. Ræktunartankar eru því grunnútbúnaður til framleiðslu á hvers kyns líftækniafurðum. Tankarnir geta verið af ýmsum stærðum og gerðum eftir notkun. Rannsóknastofutankar til skimunar eftir afurðarmyndandi frumum taka gjarnan rúmmál upp á fáeina millilítra, en ekki er óalgengt að tankar til verksmiðjuframleiðslu gerjunarafurða taki þúsundir rúmmetra. 

Ílát sem nefna mætti ræktunartanka hafa verið notuð til framleiðslu gerjaðra matvæla, svo sem bjórs, víns og sojasósu, um árþúsund, en nútíma ræktunartankar eru öllu þróaðri og gefa kost á nákvæmri stýringu ýmissa umhverfis- og næringarþátta, svo sem á hitastigi, blöndunarhraða, froðumyndun, sýrustigi, súrefnisstyrk, magni og hlutföllum næringarefna og ýmsu fleiru.

## Heimildir
Stofnerfðafræði

**Stofnerfðafræði** (einnig nefnd **hóperfðafræði**)  fjallar um þróun stofns í erfðafræði og hvernig erfðavísar og arfgerðir dreifast um stofninn, sökum náttúruvals, genaflökts, stökkbreytinga og genastreymis. Enska heitið á stofnerfðafræði er .

Stofnerfðafræði tekur á umfjöllunarefnum eins og aðlögun og tegundamyndun.

## Tengt efni
*Þýði

## Heimildir
Ölduselsskóli

**Ölduselsskóli** er grunnskóli í Reykjavík fyrir 1-10. bekk. Hann er staðsettur í Ölduseli 17, Reykjavík.

## Skólinn
Ölduselsskóli tók til starfa haustið 1975. Nemendur voru þá tæplega 100 og kennarar 4 auk tveggja stundakennara og skólastjóra. Að vori fyrsta skólaárs voru nemendur 104, tveimur árum síðar 590, 799 árið 1980 en hámarki var náð skólaárið 1982-1983 en þá voru nemendur 936. Eftir það fór að fækka, niður í 602 árið 1990 og 532 árið 1993. Undanfarin þrjú ár hafa nemendur verið um 520 og er nú heldur að fjölga aftur í yngstu bekkjardeildunum. Starfsmenn skólans eru 75 þar af 48 kennarar að skólastjórnendum meðtöldum. 

## Skólastjórn
Skólastjórinn er Erla Erlendsdóttir og aðstoðarskólastjórinn er Eygló Guðmundsdóttir.
Konungsríkið Írland

**Konungsríkið Írland** (írska: *Ríocht na hÉireann*) var það sem írska ríkið var kallað frá 1541 með *[[Crown of Ireland Act 1542]]* lögunum af írska þinginu. Nýi einvaldurinn skipti um lávarðartign Írlands. Hinrik 8. varð fyrsti konungur Írlands síðan 1169. Koungsríkið Írland hætti að vera til þegar Írland varð hluti Stóra-Bretlands til að mynda Bretland árið 1801.
Iker Casillas

**Iker Casillas Fernández ** (f. 20. maí 1981 í Madríd) er spænskur fyrrum knattspyrnumaður sem spilaði sem markvörður.
Casillas spilaði lengst af með Real Madrid en endaði ferilinn 2020 með portúgalska félaginu FC Porto. Hann spilaði með spænska landsliðinu 2000-2016 og vann 2 evróputitla og einn heimsmeistaratitil. Hann er talinn einn af bestu markmönnum sögunnar ásamt Gianluigi Buffon.

Casillas spilaði yfir 1000 leiki á ferlinum og á met yfir að halda hreinu marki með spænska landsliðinu, í Meistaradeild Evrópu og Evrópukeppni karla í knattspyrnu. Hann er leikjahæstur í Meistaradeildinni með 177 leiki.

## Titlar
### Real Madrid
***La Liga**: 5
***Supercopa de España**: 4 
***Copa del Rey**: 2 
***[[Meistaradeild Evrópu]]**: 3
***UEFA Super Cup**: 2
***Intercontinental Cup**: 1
***FIFA Club World Cup**: 1
### FC Porto
***Primeira Liga**: 1 
***Supertaça Cândido de Oliveira**: 1

### Spánn
***Evróputitlar**: 2 (2008 og 2012)
*'''Heimsmeistarartitlar: 1 (2010)
Álmur

**Álmur** (fræðiheiti *Ulmus glabra*) er hávaxið lauftré af álmsætt með breiða og hvelfda krónu. Heimkynni hans eru í Evrópu, Litlu-Asíu og Kákasus. Álmurinn getur orðið allt að 40 metra hár.

Á Íslandi nær hann yfirleitt 12-13 m hæð en getur náð 20 metrum . Álmur á Túngötu í Reykjavík var valinn tré ársins 1999. 

## Tengt efni
*Listi yfir tré á Íslandi sem hafa náð 20 metra hæð

## Tenglar

*Álmur - Skógræktin 
* Álmur (Lystigarður Akureyrar) 
* Álmur (Gróðrastöðin Storð)

## Tilvísanir
Sigurður Gunnarsson

**Sigurður Gunnarsson** eða Siggi Gunn (fæddur 11. september 1959) er íslenskur handknattleiksmaður.

Sigurður lék einnig fótbolta með Víkingi og íslenska unglingalandsliðinu áður en hann valdi að einbeita sér að handbolta.
Sigurður lék upphaflega handknattleik með Víkingi upp yngri flokka félagsins og varð m.a. bikarmeistari bæði með 2.flokki og meistaraflokki 1978. Sigurður vann annars marga titla með meistaraflokki, 3 sinnum Reykjavíkurmeistari, bikarmeistari fimm sinnum og Íslandsmeistari þrisvar sinnum.
Sigurður var ávallt meðal markahæstu manna og var markakóngur íslandmótsins 1987-88 og  kjörinn besti sóknarmaður Íslandsmótsins 1987-88 og 1989-90.  Sigurður var kjörinn íþróttamaður Vestmannaeyja 1989 og þjálfari ársins í efstur deild Íslandsmótsins 1990-1991.  

Sigurður lék með Bayer Leverkusen í Þýskalandi árið 1981-82 og með spænska liðinu Coronas Tres De Mayo frá árinu 1984-1987.  Sigurður var 3. markahæsti maður Spænsku deildarinnar 1985 og valinn í lið ársins það árið.  Árin 1988-1996 lék Sigurður og þjálfaði lið ÍBV í Vestmannaeyjum og gerði þá meðal annars að bikarmeisturum 1991. Sigurður þjálfaði lið Hauka tvö tímabil árin 1996 - 1998 og varð liðið Bikarmeistari árið 1997. Sigurður þjálfaði síðar lið Bodö Handballklubb og Stavanger handball í Noregi áður en hann tók við Stjörnunni og síðar kvennaliði FH. Áður en það varð þjálfaði hann lið Víkinga eitt tímabil og undir hans stjórn komst Víkingur í fyrstu deild aftur.

Sigurður var valinn besti leikmaður íslenska unglingalandsliðsins í Skien í Noregi árið 1977, þar sem liðið lenti í 2. sæti og besti sóknarmaður 21 árs landsliðsins sem keppti í Danmörku árið 1979.
Sigurður lék sinn fyrsta landsleik fyrir Ísland árið 1978 í Færeyjum 1978 og þann síðasta árið 1990. Sigurður var einn af þeim sem vann B-keppnina í París 1989, tók þátt í tvennum Olympíukleikum, Los Angeles 1984 og Seol 1988. Sigurður varð 6 markahæsti leikmaðurinn í Los Angeles og var valinn í Heimsliðið árið 1985. Hann tók þátt í HM í Sviss 1986 og Tékkóslóvakíu 1990.

Sigurður varð Evrópumeistari lögreglumanna árið 1984 og valinn besti leikmaðurinn í keppninni.
Stefán I. Þórhallsson

**Stefán I. Þórhallsson** (fæddur 30. apríl 1974) er íslenskur slagverksleikari og meðlimur í hljómsveitinni Á móti sól.
Sævar Helgason

**Sævar Þór Helgason** (fæddur 26. júlí 1973) er íslenskur gítarleikari og meðlimur í hljómsveitinni Á móti sól. Sævar starfar sem skólastjóri við Grunnskólann í Hveragerði. Ásamt því að hafa verið í Á móti sól frá árinu 1998 hefur Sævar tekið þátt í nokkrum hljómsveitum í gegnum tíðina. Þekktustu sveitirnar væru Dansband EB, Riff Redhead og Sóldögg.
Þórir Gunnarsson

**Þórir Gunnarsson** (fæddur 2. ágúst 1969) er íslenskur bassaleikari og meðlimur í hljómsveitinni Á móti sól.
Á móti sól

**Á móti sól** er íslensk hljómsveit, stofnuð haustið 1995. Hana skipa þeir Guðmundur Magni Ásgeirsson söngvari, Sævar Helgason gítarleikari, Heimir Eyvindarson hljómborðsleikari, Þórir Gunnarsson bassaleikari og Stefán Ingimar Þórhallsson trommuleikari.

Þórir og Heimir eru þeir einu sem eftir eru af upprunalegum meðlimum. Stefán gekk til liðs við hljómsveitina vorið 1997, Sævar vorið 1998. Magni bættist í hópinn haustið 1999.
Stökkull

**Stökkull** getur átt við:

* stökkul, höfrungategund.
* stökkul (e. *transposon*), DNA-röð sem getur færst milli svæða í erfðamengi lífveru.
* *stökkul*, hval í þjóðsögum sem eltir skip til að granda þeim.
* kvöst, geistlegan vönd sem kaþólskir klerkar nota til að  vígðu vatni. 

## Tengt efni
* Hlautgeir
* Hlautteinn
* Stökkhveli
Gaulverjabær

**Gaulverjabær** er sveitabær í Flóahreppi. Af honum dró hreppurinn Gaulverjabæjarhreppur nafn sitt. Loftur Ormsson nam þar land.

## Tenglar
* Gaulverjabær í Flóa
Stjörnuepli

**Stjörnuepli** (eða **stjörnueplatré**) (fræðiheiti: *Chrysophyllum cainito*) er hitabeltistré af kvoðutrésætt sem á uppruna sinn að rekja til láglendis Mið-Ameríku og Karíbaálfu. Tréð vex hratt og getur orðið allt að 20 metra hátt.
Flöskuker

**Flöskuker** (fræðiheiti: *Lagenaria siceraria*) er tegund graskera af graskersætt sem er oft notað til að búa til ílát, hljóðfæri eða hina ýmsu listmuni.
Gunnar Þ. Andersen

**Gunnar Þorvaldur Andersen** (9. ágúst 1948) var forstjóri Fjármálaeftirlitsins. Hann starfaði hjá Landsbanka Íslands frá 1991 til 2003, síðast sem framkvæmdastjóri alþjóða- og fjármálasviðs. Þar áður starfaði hann meðal annars sem stjórnandi hjá Helly-Hansen í Noregi og Pepsi Cola Company í Bandaríkjunum og sem fjárfestingarfulltrúi í fjárreiðudeild Sameinuðu þjóðanna í New York þar sem hann hafði umsjón með fjárfestingum lífeyrissjóðs Sameinuðu þjóðanna. Gunnar er með MBA gráðu frá Háskólanum í Minnesota og viðskiptafræðingur frá Háskóla Íslands.
Sinfónía Nr. 6 (Beethoven)

**Sinfónía nr. 6** eftir Beethoven er ein af frægustu sinfóníunum hans. Frægasti parturinn heitir Sveitasinfónían.
Genasamsæta

**Genasamsæta** eða einfaldlega **samsæta** kallast mismunandi afbrigði af sama geni. Stundum er einnig talað um allel. Gregor Mendel rannsakaði samsætur af genum baunagrasins, sem gáfu t.d. sléttar eða hrukkóttar baunir. Hver genasamsæta getur haft áhrif á eiginleika eins og blóðflokk eða augnlit. Einnig er talað um samsætur á DNA sviði. Sumar samsætur gena á DNA sviði hafa ólík áhrif á svipfar, en aðrar ekki. Tvílitna lífverur eru að jafnaði með tvær samsætur af hverju geni. Ef samsæta hefur áhrif á einhvern eiginleika má skilgreina hvers eðlis þau eru. Samsætur geta t.d. verið ríkjandi eða víkjandi, en einnig eru þekktar jafnríkjandi samsætur eða með magnbundin áhrif (hálfríkjandi).

## Tengt efni
* Genaflökt

## Tenglar
* 

## Heimildir
Grein (flokkunarfræði)

**Grein** er hópur í vísindalegri flokkun lífvera sem inniheldur einn sameiginlegan forföður og alla afkomendur (sifja) hans. Þeir afkomendur sem kvíslast út frá greinum eru einstofna. Líta má á hugtakið grein í flokkunarfræði sem trjágrein- ef grein er klippt af tré (þ.e. þróun tegunda) þá samanstendur trjágreinin sem klippt var af af neðsta hluta greinarinnar (sameiginlega forföðurinn) og öllum öngunum sem kvíslast út frá neðri hluta greinarinnar (afkomendur).

## Tenglar
*Umfjöllun um grein (''clade'')  á heimasíðu Háskóla Kaliforníu, í Berkeley
Fastanefndir Alþingis

Á Alþingi eru starfandi átta fastanefndir. Kosið er í nefndirnar á þingsetningarfundi að afloknum alþingiskosningum og gildir kosningin fyrir allt kjörtímabilið. Hver þingmaður, að ráðherrum og forseta Alþingis undanskildum, á sæti í einni eða fleiri fastanefnd.

Fastanefndir þingsins fara með eftirlitshlutverk gagnvart framkvæmdavaldinu og er verksvið nefndanna tvíþætt. Nefndirnar fjalla annars vegar um þingmál sem er vísað til þeirra, þ.e. frumvörp, þings­ályktunar­tillögur og skýrslur. Hins vegar hafa nefndirnar heimild til að fjalla um ýmis mál að frumkvæði nefndarmanna án þess að beinlínis sé um þingmál að ræða.

## Listi yfir fastanefndir Alþingis:
* Allsherjar- og menntamálanefnd
* Atvinnuveganefnd
* Efnahags- og viðskiptanefnd
* Fjárlaganefnd
* Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd
* Umhverfis- og samgöngunefnd
* Utanríkismálanefnd
* Velferðarnefnd

## Tilvísanir
The Resistance

***The Resistance*** er fimmta breiðskífa ensku rokkhljómsveitarinnar Muse. Platan kom út 14. september 2009.

## Lagalisti
Lake District

**Lake District** (e. *Vatnahérað*, einnig þekkt sem **The Lakes** eða **Lakeland** á ensku) er svæði og þjóðgarður á Bretlandi. Svæðið er á Norðvestur-Englandi og er vinsælt hjá ferðamönnum. Lake District er frægt sökum vatna og fjalla (e. *fells*) sinna og er tengt við ljóðskáld af 19. öldinni eins og William Wordsworth, Samuel Taylor Coleridge og Robert Southey sem allir skrifuðu um það. Þessi ljóðskáld þrjú eru þekkt sem Lake Poets á ensku. Barnabókahöfundurinn Beatrix Potter bjó hluta ævi sinnar í Vatnahéraðinu.

Í héraðinu er Lake District-þjóðgarðurinn sem spannar nær allt Vatnahéraðið. Hann er einn af þrettán þjóðgörðum á Englandi og Wales. Það liggur að öllu leyti í Cumbria-sýslu og er eitt af fáum fjöllóttum svæðum á Englandi. Allt land á Englandi sem er yfir 3000 fetum (um það bil 600 metrum) yfir sjávarmáli liggur í þjóðgarðinum. Scafell Pike, hæsta fjall Englands, er í Lake District og er um 973 metra yfir sjávarmáli. Einnig er þar stærsta náttúrulega vatn Englands; Windermere.

Umdæmið er um 55 km langt og breitt.
Pennínafjöll

**Pennínafjöll** (enska *Pennines*) er lágur fjallgarður í Norður-Englandi og Suður-Skotlandi. Hann aðskilur Norðvestur-England frá Yorkshire-sýslu og norðaustrinu.

Fjallgarðurinn er oft talinn að vera „hryggur Englands“ og er á samfelldu svæði frá Peak District í Derbyshire-sýslu, í gegnum Yorkshire-dali, umhverfis Norður- og Vestur-Manchester, West Pennine Moors og Cumbrian Fells til Cheviot Hills við landamæri Skotlands og Englands.

Fjallshryggurinn er talinn vera eitt af fegurstu svæðum á Bretlandi. Sumir hlutar hans eru í þjóðgörðum en enginn þjóðgarður nær yfir hann allan. Norðurhluti þeirra telst sem svæði sérstakrar náttúrufegurðar. Hæsti tindur svæðisins er Cross Fell í austur Cumbria og nær hann 893 m hæð yfir sjávarmáli.
Hjartalind

**Hjartalind** (fræðiheiti: *Tilia cordata*) er tré af stokkrósaætt. Útbreiðsla er í Evrópu til Kákasus og V-Asíu. Tréð verður 20-40 metra hátt. Það blómstrar og eru býflugur tíðir gestir blómanna. Hjartalind eru fræg að fornu og nýju og þeirra oft getið í skáldskap. Það er þjóðartré Tékklands og Slóvakíu. Hjartalind myndar auðveldlega náttúrulega blendinga með fagurlind; garðalind (*Tilia × europaea),* sem er algengasta gerð linditrjáa í bæjum og borgum Evrópu.

Hjartalind þrífst á Íslandi en vex hægt.

## Tenglar
Spaðaíþrótt

**Spaðaíþrótt** er íþrótt sem er leikin með spaða. En það er badminton, tennis, borðtennis og squash.
Þorfinnur karlsefni

**Þorfinnur Karlsefni** frá Reynistað í Skagafirði var íslenskur landkönnuður sem nam land á Vínlandi ásamt konu sinni Guðríði Þorbjarnardóttur. Helstu heimildir um Þorfinn eru Grænlendinga saga og Eiríks saga rauða. Þar eignuðust þau son sinn Snorra Þorfinnsson og var hann talinn fyrsta hvíta barnið sem fæddist í Ameríku. Ekki er vitað hvar þau numu land en talið er að það gæti verið nálægt L'Anse aux Meadows. Einar Jónsson, myndhöggvari, gerði styttu af Þorfinni sem er í Philadelphia í Bandaríkjunum.

Þorfinnur og Guðríður fluttust til Íslands og settust fyrst að á föðurleifð Þorfinns á Reynistað en bjuggu síðar í Glaumbæ.

## Tenglar
* Eiríks saga rauða
* Grænlendinga saga
* Biography at the ''Dictionary of Canadian Biography Online''
* ''Vínland Þorfinns karlsefnis og Guðríðar Þorbjarnardóttur'' , Lesbók Morgunblaðsins 5. maí 2001
* Vefsíða um Þorfinn unnið af nemendum FVA 
* Grein um Þorfinn á vefnum Britannica
* Tillaga til þingsályktunar - um kynningu á Guðríði Þorbjarnardóttur.
LeBron James

**LeBron Raymone James** (fæddur 30. desember 1984 í Akron í Ohio) er bandarískur körfuknattleiksmaður sem spilar fyrir Los Angeles Lakers í NBA-deildinni. Hann er almennt talinn einn af bestu leikmönnum NBA frá upphafi. James er með leikstöðuna lítill framherji. 

James hóf ferilinn með Cleveland Cavaliers frá 2003-2010 en hélt svo til Miami Heat frá 2010-2014. Frá 2014-2018 spilaði hann með Cleveland á ný en árið 2018 samdi hann við LA Lakers.

James var valinn nýliði ársins árið 2004, hefur verið valinn besti leikmaður deildarinnar fjórum sinnum og besti leikmaður í úrslitum þrisvar. Hann hefur verið valinn 18 sinnum í stjörnuliðið og var valinn besti leikmaður stjörnuleiksins 2006, 2008 og 2018. James hefur verið NBA meistari fjórum sinnum; 2012, 2013, 2016 og 2020 og verið valinn MVP öll skiptin, tvisvar með Miami, einu sinni með Cleveland og einu sinni með Lakers.

James er stigahæsti leikmaður NBA frá upphafi. Hann á ýmis met, þar á meðal er hann eini leikmaðurinn til að hafa skorað yfir 40.000 stig, tekið 10.000 fráköst og gefið 10.000 stoðsendingar og eini leikmaðurinn sem hefur skorað yfir 25 stig að meðaltali 13 leiktímabil í röð. Hann er eini leikmaðurinn til að ná þrefaldri tvennu gegn öllum 30 liðunum í deildinni. Í byrjun tímabilsins 2020-2021 varð hann sá eini sem hefur náð a.m.k. 10 stigum 1000 leiki í röð (skoraði 10 stig frá 2007 til 2025 í 1.297 leikjum ). Hann sló svo stigamet Kareem Abdul-Jabbar árið 2023 og varð stigahæsti leikmaður NBA.
Tímabilið 2023-2024 varð hann fyrsti leikmaðurinn í sögu NBA til að ná 40.000 stigum. Tímabilið eftir sló hann aftur met Jabbars yfir spilaðar mínútur í deildinni.  Í mars árið 2026 varð hann leikjahæsti leikmaður deildarinnar.

Lebron er stigahæstur í úrslitakeppninni með um 7500 stig og hefur spilað flesta leiki þar. Hann hefur 10 sinnum komist í úrslit deildarinnar.

## Persónulegir hagir
James giftist kærustu sinni, Savannah Brinson, 2013 sem hann kynntist í menntaskóla. Þau eiga þrjú börn: Sonina Bronny (f. 2004) og Bryce (f. 2007) sem og dótturina Zhuri (f. 2014).

Árið 2022 komst James á lista milljarðamæringa í Bandaríkjunum. 
Um sumarið sama ár skrapp hann til Íslands og fór meðal annars í Drangey. 

Árið 2024 spilað LeBron með syni sínum Bronny í NBA-leik með Los Angeles Lakers. Var það í fyrsta skipti sem feðgar spiluðu saman í deildinni. 

## Heimild

* 

## Tilvísanir
Dwyane Wade

**Dwyane Tyrone Wade, Jr.** (fæddur 17. janúar 1982) er fyrrum bandarískur körfuknattleiksmaður sem lék lengst af fyrir Miami Heat í NBA-deildinni. Með Miami vann hann þrjá NBA meistaratitla.

Wade leiddi Miami Heat til sigurs í úrslitum NBA-deildarinnar árið 2006 og var valinn besti leikmaður úrslitaviðureignarinnar. Tímabilið 2008-2009 var hann stigakóngur deildarinnar. Eftir að Miami fékk til liðs við sig þá Lebron James og Chris Bosh, komst liðið fjórum sinnum í úrslit í röð á árunum 2011 til 2014 og vann meistaratitilinn 2012 og 2013. Árin 2016-2018 spilaði hann með Chicago Bulls og Cleveland Cavaliers áður en hann sneri aftur til Miami þar sem hann kláraði feril sinn árið 2019.

Wade lék með landsliði Bandaríkjanna á árunum 2004 til 2008 og vann með þeim gull á Ólympíuleikunum 2008 og bronz á leikunum 2004 og Heimsmeistaramótinu árið 2006.

## Tilvísanir
Clyde Drexler

**Clyde Austin Drexler** (fæddur 22. júní 1962 í New Orleans í Louisiana) er bandarískur fyrrverandi körfuknattleiksmaður í NBA-deildinni. Drexler var skotbakvörður og spilaði lengst af fyrir Portland Trail Blazers. Hann var tíu sinnum valinn í stjörnuleik NBA-deildarinnar og var valinn í hóp 50 bestu leikmanna deildarinnar frá upphafi árið 1996. Drexler vann gullverðlaun á sumarólympíuleikunum árið 1992 og NBA-meistaratitil með Houston Rockets árið 1995.

## Titlar
### Háskóli
***NCAA**
**Tap í úrslitum: 1983

### Félagslið
***[[NBA|NBA-deildin]]**
**Meistari: 1995
**Tap í úrslitum (2): 1990, 1992
***[[McDonald's meistaramótið]]**
**Meistari: 1995

### Landslið
***[[Ólympíuleikarnir]]**
**Gull: 1992
***[[Ameríkumeistaramót karla í körfuknattleik|Ameríkumeistaramótið]]**
**Gull: 1992

## Tilvísanir
Scottie Pippen

**Scottie Maurice Pippen** (fæddur 25. september 1965) er bandarískur fyrrverandi körfuknattleiksmaður í NBA-deildinni. Pippen lék lengst af fyrir Chicago Bulls og vann sex sinnum til meistaraverðlauna í deildinni með liðinu. Pippen lék stöðu lítils framherja. Hann var valinn í hóp 50 bestu leikmanna NBA-deildarinnar frá upphafi árið 1996.

Pippen lék með landsliði Bandaríkjanna og vann með því tvö Ólympíugull, árin 1992 og 1996, og Ameríkumeistaramótið 1992.

## Tilvísanir
Dennis Rodman

**Dennis Keith Rodman** (fæddur 13. maí 1961) er bandarískur fyrrverandi körfuknattleiksmaður í NBA-deildinni. Hann lék stöðu kraftframherja með Detroit Pistons, San Antonio Spurs, Chicago Bulls, Los Angeles Lakers og Dallas Mavericks. Hann vann fimm meistaratitla með Pistons og Bulls og leiddi deildina í fráköstum 7 ár í röð, frá 1992 til 1998.

Dóttir Rodmans er Trinity Rodman, knattspyrnukona, en hún varð launahæst í kvennaknattspyrnu árið 2026. 

## Titlar og verðlaun
### Titlar
*NBA meistari (5): 1989, 1990, 1996, 1997, 1998
### Viðurkenningar
*Stjörnuleikur NBA (2): 1990, 1992
*Varnarmaður ársins í NBA (2): 1990, 1991
*Varnarlið ársins í NBA (7): 1989–1993, 1995, 1996
*Frákastakóngur NBA (7): 1992–1998
*75 ára afmælislið NBA

## Tilvísanir
Karl Malone

**Karl Anthony Malone** (fæddur 24. júlí 1963) er bandarískur fyrrverandi körfuknattleiksmaður í NBA-deildinni. Hann lék lengst af stöðu kraftframherja með Utah Jazz þar sem hann myndaði eitt sterkasta tvíeykið í sögu deildarinnar með John Stockton. Malone var tvisvar sinnum valinn besti leikmaður NBA-deildarinnar og skoraði á ferli sínum (36.942 stig) en aðeins Kareem Abdul-Jabbar og LeBron James eru ofar.

Malone lék með bandarískalandsliðinu árið 1992, hinu svokallaða Draumaliði, og vann með því gull á Ameríkumeistaramótinu og Ólympíuleikunum það ár. Fjórum árum seinna lék hann aftur með landsliðinu er það vann gull á Ólympíuleikunum 1996.

## Titlar
### Landslið Bandaríkjanna
*Ólympíuleikarnir: 1992, 1996
*Ameríkumeistaramótið: 1992

## Tilvísanir
Isiah Thomas

**Isiah Lord Thomas III** (fæddur 30. apríl 1961) er bandarískur körfuknattleiksþjálfari og fyrrverandi körfuknattleiksmaður í NBA-deildinni. Hann var leikstjórnandi fyrir Detroit Pistons frá 1981 til 1994 og vann meistaratitil með liðinu 1989 og 1990. Hann var valinn í hóp 50 bestu leikmanna NBA-deildarinnar frá upphafi.

Thomas lék með bandaríska landsliðinu á Pan-American leikunum árið 1979 þar sem liðið vann gull. Hann var valinn í landsliðið fyrir Ólympíuleikana árið 1980 en liðið endaði með að taka ekki þátt eftir að Bandaríkin sniðgengu leikana í mótmælaskyni við innrás Sovíetríkjana inn í Afganistan. Hann var aftur valinn í liðið fyrir Heimsmeistaramótið árið 1994 en datt úr hópnum sökum hásinameiðsla sem neyddu hann til að leggja skóna á hilluna.

## Tilvísanir
John Stockton

**John Houston Stockton** (fæddur 26. mars 1962) er bandarískur fyrrverandi körfuknattleiksmaður. Hann lék allann sinn atvinnumannaferil fyrir Utah Jazz þar sem hann myndaði eitt besta tvíeyki í sögu NBA-deildarinnar með Karl Malone. Hann er talinn einn besti leikstjórnandi allra tíma og á metið í NBA-deildinni í fjölda stoðsendinga og stolinna bolta.

Stockton lék með bandaríska landsliðinu á Ólympíuleikunum árin 1992 og 1996 og vann gull í bæði skiptin. Hann lék einnig með því á Ameríkumeistaramótinu árið 1992 þar sem hann vann einnig gull.

## Titlar
### Landslið Bandaríkjanna
*Ólympíuleikarnir: 1984, 1992
*Ameríkumeistaramótið: 1992

## Tilvísanir
Shaquille O'Neal

**Shaquille Rashaun O'Neal** (fæddur 6. mars 1972), víða þekktur undir gælunafni sínu **Shaq**, er fyrrum bandarískur körfuknattleiksmaður. O'Neal spilaði sem miðherji. 

O'Neal hóf feril sinn árið 1992 með Orlando Magic. Hann var valinn nýliði tímabilsins 1992-1993. Hann lék síðar með Los Angeles Lakers og Miami Heat og vann meistaratitla með báðum liðum, þrisvar sinnum með Los Angeles Lakers en einu sinni með Miami Heat. Síðar lék hann með liðunum Phoenix Suns, Cleveland Cavaliers og Boston Celtics. Hann stoppaði stutt hjá þeim liðum og lagði skóna á hilluna árið 2011. 

O'Neil hefur einnig unnið til verðlauna sem mikilvægasti leikmaðurinn MVP tímabilið 1999-2000, spilað í 15 All-Star leikjum, unnið 3 MVP í All-Star leikjum, unnið 3 MVP í úrslitaseríum ásamt stiga og varnarleiksverðlaunum. Hann er 8. stigahæsti leikmaður NBA frá upphafi. 

O'Neil er 216 sentimetrar að hæð og 147 kíló. Hann var einn þyngsti leikmaður sem spilað hefur í NBA. O'Neil vinnur sem íþróttafréttamaður í dag og hefur gefið út rappplötur.

## Titlar
### Félagslið
***[[NBA]]**
**Meistari (4): 2000, 2001, 2002, 2006
**Tap í úrslitum (2): 1995, 2004
### Landslið
***[[Ólympíuleikarnir]]**
**Gull: 1996
***[[Heimsmeistaramót karla í körfuknattleik|Heimsmeistaramótið]]**
**Gull: 1994

## Tilvísanir
David Robinson

**David Maurice Robinson** (fæddur 6. ágúst 1965) er bandarískur fyrrverandi körfuknattleiksmaður. sem var miðherji fyrir San Antonio Spurs allan feril sinn í NBA-deildinni. Robinson gegndi áður herþjónustu í bandaríska sjóhernum og hlaut því viðurnefnið *aðmírállinn*.

Robinson lék með Bandaríska landsliðinu á árunum 1986 til 1996 og vann með því tvö Ólympíugull, 1992 og 1996, og Heimsmeistarakeppnina árið 1986.

## Titlar og viðurkenningar
### Titlar
#### Félagslið
*NBA meistari (2): 1999, 2003
*McDonald's meistaramótið (1): 1999

#### Landslið
*Ólympíuleikarnir (2): 1992, 1996
*HM í Körfubolta: 1986
*Ameríkumeistaramót FIBA: 1992

### Viðurkenningar
*Körfuknattleiksmaður ársins í Bandaríkjunum (1986
*Háskólaleikmaður ársins – 1987

#### NBA
*Verðmætasti leikmaðurinn: 1995
*Lið ársins (4): 1991, 1992, 1995, 1996
*Varnarmaður ársins: 1992
*Varnarlið ársins (4): 1991, 1992, 1995, 1996
*Nýliði ársins: 1990
*Stigakóngur: 1994
*Frákastakóngur: 1991

## Tilvísanir
Dwight Howard

**Dwight David Howard** (fæddur 8. desember 1985) er bandarískur körfuknattleiksmaður sem leikur stöðu miðherja. Howard var valinn varnarleikmaður ársins í NBA-deildinni árin 2009, 2010 og 2011. Hann leiddi Orlando Magic til úrslita árið 2009 þar sem liðið tapaði fyrir Los Angeles Lakers. Árið 2020 vann hann NBA-titilinn með Lakers.

## Titlar
### Félagslið
***[[NBA]]**
**Meistari: 2020
**Tap í úrslitum: 2009
### Landslið
***[[Ólympíuleikarnir]]**
**Gull: 2008
***[[Heimsmeistaramót karla í körfuknattleik|Heimsmeistaramótið]]**
**Brons: 2006
***[[Ameríkumeistaramót karla í körfuknattleik|Ameríkumeistaramótið]]**
**Gull: 2007

## Tilvísanir
Dirk Nowitzki

**Dirk Werner Nowitzki** (fæddur 19. júní 1978 í Würzburg í Þýskalandi) er þýskur fyrrum körfuknattleiksmaður sem spilaði fyrir Dallas Mavericks í NBA-deildinni. Nowitzki var kraftframherji. Hann varð 6. stigahæsti leikmaður NBA frá upphafi árið 2019. Dirk ákvað að leggja skóna á hilluna eftir 2018-2019 tímabilið.

## Titlar
### Félagslið
***[[NBA]]**
**Meistari: 2011
**Tap í úrslitum: 2006
### Landslið
***[[Heimsmeistaramót karla í körfuknattleik|Heimsmeistaramótið]]**
**Brons: 2002
***[[Evrópumeistaramót karla í körfuknattleik|Evrópumeistaramótið]]**
**Silfur: 2005

## Tilvísanir
Charles Barkley

**Charles Wade Barkley** (fæddur 20. febrúar 1963) er bandarískur sjónvarpsmaður og fyrrverandi körfuknattleiksmaður. Barkley var á sínum tíma einn besti kraftframherji NBA-deildarinnar. Hann var valinn besti leikmaður deildarinnar árið 1993 og var valinn í hóp 50 bestu leikmanna deildarinnar frá upphafi.

Hann vann gullverðlaun með bandaríska landsliðinu í körfuknattleik á Ólympíuleikunum 1992 og 1996. Í NBA-deildinni lék hann fyrir Philadelphia 76ers, Phoenix Suns og Houston Rockets.

## Titlar og viðurkenningar
### Titlar
#### Félagslið
*McDonald's meistaramótið: 1993
#### Landslið
* Ólympíuleikarnir - Gull (2): 1992, 1996
* Ameríkuleikarnir - Gull: 1992
### Viðurkenningar
* Mikilvægasti leikmaður NBA (MVP): 1993
* Valinn í stjörnuleik NBA (11): 1987–1997
* Besti leikmaður Stjörnuleiks NBA: 1991
* Fyrsta úrvalslið NBA (5): 1988–1991, 1993
* Annað úrvalslið NBA (5): 1986, 1987, 1992, 1994, 1995
* Þriðja úrvalslið NBA: 1996
* Nýliðalið ársins: 1985
* Frákastakóngur NBA: 1987
* 50 ára afmælislið NBA
* 75 ára afmælislið NBA
* Besti leikmaður McDonald's meistaramótsins: 1993

## Tilvísanir
Derrick Rose

**Derrick Martell Rose** (fæddur 4. október 1988) er bandarískur fyrrum körfuknattleiksmaður sem lék lengst af sem leikstjórnandi. Hann var valinn nýliði ársins í NBA-deildinni árið 2009 og besti leikmaður deildarinnar (MVP) árið 2011. Alvarleg hnémeiðsli í úrslitakeppninni árið 2012 settu feril hans úr skorðum en hann lék þó til ársins 2024 við góðan orðstý þrátt fyrir að ná ekki sömu hæðum aftur.

Rose lék með Bandaríkska landsliðinu á Heimsmeistarakeppninni í körfubolta árin 2010 og 2014 og vann gull í bæði skiptin.

## Tilvísanir
Rafmagnsgítar

**Rafmagnsgítar** er gítar sem notar tónnema til að breyta sveiflum stálstrengja í rafstraum sem síðan er magnaður upp með magnara og breytt í hljóð aftur með hátalara. Straumurinn sem gítarinn gefur frá sér er stundum leiddur gegnum gítareffekta sem breyta sveiflunni.
Raunsæið

**Raunsæið** var raunsæ listastefna sem kom fram í Frakklandi eftir Febrúarbyltinguna í París 1848. Raunsæishyggjumenn höfnuðu rómantíkinni sem hafði verið ríkjandi á fyrri hluta 19. aldar. Þeir gagnrýndu rómantíkina fyrir ofuráherslu á framandi viðfangsefni, ýktar tilfinningar og leikræn tilþrif. Þess í stað lagði raunsæið áherslu á að sýna og segja frá samtímanum, með raunverulegu fólki og sönnum aðstæðum sem birtu líka óþægilegan veruleika. Hreyfingin hafnaði því að fegra viðfangsefni sín og leitaði fanga í hversdagslegum aðstæðum sem fram að því voru ekki álitnar verðugur listrænn efniviður. List raunsærra listamanna endurspeglaði oft þær samfélagslegu breytingar sem urðu í kjölfar iðnbyltingarinnar. Raunsæið hafði áhuga á að lýsa hlutum eins og þeir kæmu fyrir, en ekki út frá þeirri ímynd sem þeir höfðu.

Raunsæju skáldin horfðu mest á nútímann í leit að yrkisefninu. Samið var um raunveruleikann, ekki eins og í rómantíkinni, og ekkert var fegrað. Skáldin lýstu lífi og aðstæðum manna á sem trúverðugastan hátt. Þá var ekki skrifað um kóngafólk og þá sem háttsettir voru, heldur fátæktina og neyðina. Samúð með þeim sem minna mega sín  og eru á neðri stigum samfélagsins er áberandi. Höfundar koma oftast lítið við sögu í raunsæisverkum og reyna eftir bestu getu að hverfa út úr verkinu. Raunsæismenn voru kallaðir siðleysingjar og smekkleysingjar. 

Helstu forvígismenn raunsæisstefnunnar í Frakklandi voru listmálararnir Gustave Courbet og Honoré Daumier, og rithöfundarnir Émile Zola, Honoré de Balzac og Gustave Flaubert. Í Bretlandi hafa George Eliot og James Abbott McNeill Whistler verið kennd við stefnuna, ásamt Winslow Homer í Bandaríkjunum. Afsprengi raunsæisins voru natúralismi og verismi.

Raunsæið sem bókmenntastefna barst til Íslands seint á 19. öld. Síðustu áratugir 19.aldar voru erfitt tímabil á Íslandi, tíðafar var slæmt og veður kalt. Í þessum harðindum er talið að raunsæið á Íslandi hafi hafist.
Þjóðmálastofnun

**Þjóðmálastofnun** er sjálfstæð rannsóknarstofnun innan Háskóla Íslands. Forstöðumaður hennar er Stefán Ólafsson prófessor. 

Markmið Þjóðmálastofnunar er að efla rannsóknir og upplýsingamiðlun á sviði velferðar, atvinnu og þjóðfélagsbreytinga. Stofnunin er virkur þátttakandi í alþjóðlegu rannsóknarsamstarfi og hluti af nýju norrænu öndvegissetri í velferðarrannsóknum (NCoE - Nordic Center of Excellence in Welfare Research).

Þjóðmálastofnun gengst fyrir rannsóknum á fjölþættum sviðum þjóðmála, með sérstaka áherslu á velferðarmál, atvinnumál og þjóðfélagsbreytingar. Stofnunin gerir frumrannsóknir í félagsvísindum, vinnur úr fyrirliggjandi gögnum, birtir bækur, fræðilegar ritgerðir, skýrslur og fréttabréf, gengst fyrir ráðstefnum, námskeiðum og leggur doktorsnámi við Háskóla Íslands lið með námskeiðum og upplýsingamiðlun.
Mislingar

**Mislingar** er mjög smitandi veirusjúkdómur í börnum, lýsir sér með rauðum útbrotum í andliti og á bol. Mislingar eru einn sá smitslægasti veirusjúkdómur sem til er, en veiran sem veldur sjúkdómnum nefnist *morbilli*. Bandaríski örverufræðingurinn Maurice Ralph Hilleman (1919 -2005) þróaði bóluefni gegn mislingum. Bólusetningar hófust í Bandaríkjunum 1963.

## Mislingar á íslensku
Mislingar hafa gengið undir ýmsum nöfnum á Íslandi, svo sem: *dílasótt*, *flekkusótt*, *krefðusótt*, *meislingasótt* (og *mislingasótt*) og *mislitasótt*. 

## Mislingar á Íslandi fyrr á öldum
Sumarið 1846 gengu mislingar á Íslandi. Sóttin barst út hingað með dönsku skipi til Hafnarfjarðar í lok maímánaðar og breiddist þaðan út um allt Suðurland. Þaðan barst hún, einkum með skólapiltum, bæði norður og vestur og hlífði engum manni. Af mislingum og afleiðingum þeirra munu hafa u.þ.b. 2000 manns látist á öllu landinu. Í Reykjavík gerði sóttin allmikinn usla og mátti svo heita, að þar sæist varla nokkur maður á ferli suma dagana meðan sóttin geisaði. Annar afar slæmur mislingafaraldur geisaði hér á landi árið 1882. Bólusetningar hófust á Íslandi 1976. 

## Tenglar
* ''Hvað eru mislingar?''; af Vísindavefnum 

## Tilvísanir
Skúmur

**Skúmur** (*Stercorarius skua*) er fugl af kjóaætt. Skúmurinn tilheyrir ættbálki strandfugla (fjörunga) og er stór, dökkleitur sjófugl, sem minnir töluvert á ránfugl. Skúmurinn er sjófugl á norðurhveli jarðar sem verpir á Íslandi, Færeyjum, Skotlandi, Noregi og Svalbarða.

## Tenglar

* Finnur Guðmundsson, Skúmur, Náttúrufræðingurinn, 3. Tölublað (01.08.1954), Blaðsíða 123
* Skúmur (fuglavefur.is)
* ''Skúmur''; grein í Degi 1994
* ''Skúmurinn''; grein í Tímanum 1973
* Skua''; Norwegian Polar Institute 2008
Mesking

**Mesking** eða **moðhitun** er aðgerð í bruggun ýmissa korn- og ávaxtadrykkja, svo sem víns, bjórs og viskís, og vinnslu sumra annarra matvæla, til dæmis tabaskósósu. Tilgangur meskingar er að leyfa hinum náttúrlegu niðurbrotsensímum hráefnisins að brjóta niður lífrænar fjölliður á borð við sterkju og prótín til að auðvelda aðgengi gers að næringu og hráefni til gerjunar.

Við meskingu malts er möluðu korninu blandað saman við volgt vatn í þar til gerðu meskikeri og hitað hægt með hræringu upp í um 80°C. Hitunin er venjulega framkvæmd í nokkrum skrefum og lögurinn látinn standa við ákveðin vinnsluhitastig um nokkurn tíma, gjarnan 30 mínútur í hverju skrefi. Vinnsluhitastigin miðast við kjörhitastig ensímanna sem sóst er eftir að starfi í meskinu, og eru gjarnan þrjú: 
***40°C** er kjörhitastig β-glúkanasa, en hann brýtur niður sellulósa sem er að finna í frumuveggjum byggsins. Í þessu skrefi fer því fram útdráttur sterkju úr korninu í vökvann. 
***50°C** er nærri kjörhitastigi sumra próteasa byggsins. Hér fer því fram niðurbrot á ýmsum prótínum, en það leggur til amínósýrur og peptíð sem nýtast gerinu sem næring. Í bjórgerð er einnig mikilvægt að brjóta niður hluta prótína byggsins til að koma í veg fyrir myndun kuldabrákar við geymslu, en hún þykir óæskileg í tærum bjórum. Of mikið niðurbrot getur, hins vegar, leitt til bragðskemmda.
***Um 66°C**. Amýlasar byggsins eru tveir, α- og β-amýlasi sem saman starfa að því að brjóta sterkju niður í tvísykruna maltósa sem verður megin orkuforði gersins. β-amýlasi hefur kjörhitastig við 62°C, en α-amýlasi við 72°C. Hitastigið sem valið er sem vinnsluhitastig meskingar ræður miklu um það hver hlutföll gerjanlegra og ógerjanlegra sykra verða í meskinu, og þar af leiðandi hve sætur bjórinn verður.

Afurð meskingarinnar er kölluð **[[Virt|meski]]** eða **virt** og er gerinu sáð þar út í að lokinni síun og kælingu niður fyrir 40°C.
Stóri kampalampi

**Stóri kampalampi** (fræðiheiti *Pandalus borealis*) er rækjutegund sem algeng er á 50 til 700 m dýpi í köldum sjó á leirbotni. 

Við Ísland finnst mest af stóra kampalampa úti fyrir Norðurlandi. Stóri kampalampi virðist skiptast í nokkra stofna sem eru erfðafræðilega aðgreindir svo sem:

* innfjarðastofnar norðan lands og vestan 
* úthafsrækja (stærsti stofninn)
* Dohrnbankarækja (stærsta rækjan) 
* Snæfellsnes- og Eldeyjarrækja

## Lífshættir
Pandalus borealis lifir á dýpi milli 10 og 500 m, vanalega á leirbotni í sjó sem er milli 2 °C og 14 °C heitur. Stóri kampalampi étur meðal annars plöntu- og dýrasvif en rækjan  sjálf er mikilvæg fæða fyrir ýmsa nytjafiska eins og þorsk. Afli stóra kampalampa sem veiddur er á Íslandsmiðum og víðar í Norður-Atlantshafi er um 70% af um 500 þúsund tonna heildararafla af öllum rækjutegundum sem veiddar eru í heiminum. Breytingar á sjávarhita hafa áhrif á rækjuna sem og þorskur í sjónum. Þegar þorskstofnar hrundu við Kanada uxu rækjustofnar. Meira virðist um rækju þegar sjór er kaldur.

## Lífsferill
Rækjulirfur klekjast út á sama tíma og vorblóminn í hafinu er í hámarki og er þroskun eggja rækjunnar háð hitastigi. Þroskunartíminn er þannig mislangur eftir botnhita og getur hækkun sjávarhita valdið því að rækjulirfur klekist út of snemma til þess að þær nái að nýta sér hámark vorblóma plöntusvifs. 

Hver rækja er á ævi sinni bæði kvendýr og karldýr. Þær eru í fyrstu karldýr. Rækja á grunnslóð skiptir um kyn við 3-4 ára aldur og er hún þá 16 -21 mm á lengd. Á djúpslóð verða þessi kynskipti þegar rækjan er orðin 5-6 ára og 22-24 mm á lengd. Norður af Íslandi er hitastigið á hrygningarslóð rækjunnar um 1°C og þroskunartíminn  um 10 mánuðir.

## Veiðar

Stóri kampalampi er mikilvæg sjávarafurð sem hefur verið nýtt frá byrjun 19. aldar í Noregi.Þessi rækjutegund er kaldsjávartegund og er langmest veidda kaldsjávarrækjutegund í heiminum. Veiðar hófust við Ísland árið 1935 í Ísafjarðardjúpi. Úthafsveiðar hófust 1975. Stofninn var mjög stór en snarminnkaði eftir 1996.

## Heimildir
* 
* Stóri kampalampi (glærur frá unak)
* Breytingar á sjávarhita og nýliðun rækju í Norður Atlantshafi (Hafró)
* Rækjuvefur Grunnskólans í Hólmavík
* Guide to Responsible Sourcing of Shrimp (Cold Water Prawns)  - produced by Seafish, the United Kingdom Sea Fish Industry Authority
Rækjur

**Rækjur** eru tíarma liðdýr af ættbálk skjaldkrabba. Þær eru botndýr og finnast víða í bæði ferskvatni og á saltvatni.

Rækjur eru tvíkynja, þær eru karldýr fyrstu æviárin en breytast svo í kvendýr.
 
## Rækjutegundir við Ísland
Rækjutegundin stóri kampalampi (Pandalus borealis) er algengasta rækjutegundin við Ísland og sú eina sem er nýtt hér við land. Hún  er langmest veidda kaldsjávarrækjutegund í heimi. Rækjutegundin litli kampalampi (Pandalus montaqui) veiðist stundum með stóra kampalampa.

## Tenglar

* How to Clean Shrimp 
* Freshwater aquarium invertebrates, crustacean, pet shrimp, crayfish, crabs forum
* FAO: Shrimp otter trawling
Sameindaklónun

**Sameindaklónun** er samheiti yfir nokkrar erfðatæknilegar aðferðir sem miða að því að einangra tiltekna kirnaröð úr erfðamengi ákveðinnar lífveru og fjölfalda hana í annarri. Sameindaklónun er mikið notuð í sameindalíffræði við grunnrannsóknir á starfsemi og stjórnun gena, en einnig í líftækni, svo sem við framleiðslu prótínraðbrigða og erfðabreyttra lífvera. Varast ber að rugla sameindaklónun saman við **[[klónun]]** eða **einræktun**, þar sem markmiðið er að framleiða erfðafræðilega einsleitar lífverur.

## Tæknin
Við sameindaklónun er ákveðinn DNA-bútur klipptur út úr erfðamengi upphafslífverunnar og límdur inn í genaferju (til dæmis plasmíð). Ferjunni er síðan komið fyrir í viðtakafrumu, til dæmis í bakteríunni *[[Escherichia coli|E. coli]]*, sem meðhöndlar hana eins og sitt eigið erfðaefni og afritar hana fyrir hverja frumuskiptingu. Bakterían er svo látin fjölga sér ört og við það fjölfaldast erfðaefnið.

## Lesefni
Ekki er mikið til af góðu lesefni um sameindaklónun og aðrar grunnaðferðir erfðatækninnar á íslensku, en ástæða er þó til að benda á:
* Marta Konráðsdóttir, Sigríður Hjörleifsdóttir og Sólveig Pétursdóttir (2004): *Erfðir og líftækni.* Mál og menning. 
Á ensku er um mun auðugri garð að gresja. Eftirfarandi gefa gott yfirlit fyrir byrjendur:
* Michael Andrew Quail (2001): *DNA Cloning.* In: *[[Encyclopedia of Life Sciences]].* PDF
* Nancy Trun og Janine Trempy (2003): *DNA Cloning.* Í: *Fundamental Bacterial Genetics.* ISBN 0-632-04448-9 PDF
Ida

**Ida** getur átt við:
* Ida, mannanafn
* *Ida* er gælunafn fyrsta steingervingsins *[[Darwinius]]*, af tegundunni *Darwinius masillae*
Samlagningarandhverfa

**Samlagningarandhverfa** (einnig **samlagningarumhverfa**) einhverrar tölu n, er hugtak í stærðfræðinni sem á við tölu sem jafngildir núlli eða samlagningarhlutleysu þegar hún er löggð saman við n. Samlagningarandhverfa tölunnar x væri þá talan -x, þar sem ef talan x og samlagningarandhverfa hennar -x eru lagðar saman fæst 0.

Samlagningarandhverfa tölunnar 14 er þá -14 vegna þess að
:14 + (-14) = 0
samlagningarandhverfa tölunnar -14 er 14
:(-14) + 14 = 0
og samlagningarandhverfa tölunnar -6 er 6 þar sem
:(-6) + 6 = 0.

Heiltölur, ræðar tölur, tvinntölur og rauntölur eiga sér allar samlagningarandhverfu.

## Tengt efni
* Margföldunarumhverfa, margföldunarandhverfa
* Núllstak
* Umhverfa
* Samlagningarhlutleysa

## Tenglar
* Tölur og reikniaðgerðir 

## Heimildir
Efnablanda

**Efnablanda** er blanda sem inniheldur mismunandi sameindir, þ.e. sameindir ólíkra frumefna og greinist í einsleitar efnablöndur (*homogeneous mixtures*) og misleitar efnablöndur (*heterogeneous mixtures*). Efnin í efnablöndunum geta vanalega blandast í alls konar hlutföllum. Andrúmsloftið er dæmi um efnablöndu með 78% köfnunarefni (N2), 21% súrefni (O2) og 1% af margs konar öðrum lofttegundum. Sömuleiðis eru sjórinn, mjólk, eplasafi, kók og kaka efnablöndur.

 

* Hreint efni, efni sem ekki er hægt að greina í sundur með eðlisfræðilegum aðferðum
*: Efnasamband
*: Frumefni