open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Neðri-Ás

**Neðri-Ás** er bær í Hjaltadal í Skagafirði. Upphaflega hét jörðin Ás en skiptist síðar í tvennt og bærinn Efri-Ás var reistur svolítið innar í dalnum. Neðri-Ás er í dalsmynninu að norðan, undir ásnum sem er á milli Hjaltadals og Kolbeinsdals.

Þorvarður Spak-Böðvarsson bjó í Ási seint á 10. öld. Hann gerðist kristinn og reisti kirkju á bæ sínum sextán árum fyrir kristnitöku, eða árið 984 (983 ef miðað er við kristnitöku árið 999), og kann það að hafa verið fyrsta kirkja sem reist var á Íslandi. Eina heimildin um kirkjubygginguna er að vísu Kristni saga, sem rituð var nærri 300 árum seinna, en við fornleifauppgröft í Neðra-Ási á árunum 1998–1999 var grafinn upp grunnur að kirkju sem örugglega var frá því fyrir 1104 og sennilega frá því um árið 1000. Kirkja hefur því risið í Ási mjög snemma. Í Kristni sögu er sagt að kirkja Þorvarðar, reist úr viði sem fluttur var inn frá Englandi, hafi enn staðið í tíð Bótólfs biskups (1238–1246), en reyndar kom í ljós við uppgröftinn að þrjár kirkjur höfðu verið í Ási og sú síðasta hafði brunnið, líklega um 1300.

Einnig voru grafnar upp um 100 grafir í kirkjugarðinum og virtust þær nær allar frá því fyrir 1104. Hugsanlegt er að hætt hafi verið að nota garðinn þegar biskupsstóll var stofnaður á Hólum 1106.

## Heimildir
* 

## Tilvísanir
Langholt

**Langholt** er byggðarlag í Skagafirði vestan Héraðsvatna og jafnframt langt holt eða ás sem liggur frá Reykjarhóli við Varmahlíð og norður undir Reynistað. Suðurhluti Langholts tilheyrði áður Seyluhreppi en norðurhlutinn Staðarhreppi en nú er hvorttveggja hluti af Sveitarfélaginu Skagafirði. Þjóðvegurinn frá Varmahlíð til Sauðárkróks liggur um Langholtið.

Allmargir bæir eru á Langholti og standa þeir allir austan í holtinu, sem er gróðursælt og þéttbýlt. Sunnarlega á holtinu er Seyla (Stóra-Seyla), sem Seyluhreppur dró nafn af, og skammt þar fyrir utan Ytra-Skörðugil, þar sem fræðaþulurinn Gísli Konráðsson bjó lengi. Á miðju holtinu er kirkjustaðurinn Glaumbær, þar sem nú er Byggðasafn Skagfirðinga. Langholtinu lýkur við Staðará (Sæmundará), sunnan við Reynistað.

## Tilvísanir

## Heimildir
* Hjalti Pálsson (ritstj.): *Byggðasaga Skagafjarðar* II. bindi. Staðarhreppur - Seyluhreppur. Sögufélag Skagfirðinga, 2001. ISBN 978-9979-861-10-2
Súrt berg

**Súrt berg** eða **súrberg** er kísilríkt storkuberg, venjulega ljósleitt.

Aðalsteindir eru kvars og feldspat en á Íslandi aðallega natríumfeldspat - albít/ólígóklas - en minna um kalífeldspat. 

Eftir kísilmagni hefur storkuberg verði flokkað gróflega í þrennt
* súrt berg með kísli > 65%
* ísúrt berg með kísilmagn á milli 52-65%
* basískt berg með kísilmagn <52%

Eftir því sem bergkvikan er súrari því seigari er hún og því er súrt hraun mjög þykkt eins og Laugahraun og hrúgast upp sem gúll.
Pýroxen

**Pýroxen** er ein af frumsteindum storkubergs.

## Lýsing
Pýroxen er flokkur af magnesíum-járn-kalsíum-ál-silikötum. Það er svart eða dökkgrænnt á lit og með strendingslaga kristalla. 

* Efnasamsetning: (Ca,Mg,Fe,Al,Ti)2(Si,Al)2O6
* Kristalgerð: Mónóklín
* Harka: 5½-6
* Eðlisþyngd: 3,4
* Kleyfni: Góð

## Útbreiðsla
Pýroxen er aðalfrumsteindin í basalti og gabbrói. Það finnst sem dílar í nokkrum gerðum basalts og ankaramíts. Ágít er algengasta tegundin á Íslandi. 

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
* Þorleifur Einarsson (1994) *Myndun og mótun lands: Jarðfræði*. ISBN 9979-3-0263-1
Hornblendi

**Hornblendi** er dökkur langrákóttur frumsteinn í súru og ísúru storkubergi og tilheyrir amfóbólflokki silikata.

## Lýsing
Hann er með glergljáa og ógegnsær og kristallar eru sexstrendingslaga. Litur svartur. 

* Efnasamsetning: Ca2(Mag,Fe)4Al(Si7Al)O22(OH,F)
* Kristalgerð: Mónóklín
* Harka: 5-6
* Eðlisþyngd: 3,2
* Kleyfni: Góð

## Hornblendi á Íslandi
Hornblendi er mjög fágætt á Íslandi en hefur fundist sem dílar í andesít- eða dasítinnskotum í Breiðdal og Króksfirði. 

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Díórít

**Díórít** er stórkornótt, ísúrt djúpberg sem líkist andesíti og dasíti að samsetningu.

## Steindir
Helstu steindir díóríts eru

* Plagíóklas
* Pýroxen
* Hornblendi
* Kvars

## Útbreiðsla
Sjaldgæft hér á landi. Lýsuskarð ofan við Lýsuhól á Snæfellsnesi er innskot úr ísúru bergi sem hugsanlega er díórít. Innskot sem líkist díóríti að grófleika og hefur að geyma hornblendi finnst við Króksfjörð í Austur-Barðarstrandasýslu

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Granófýr

**Granófýr** (míkrógranít) er súrt djúpberg. 

## Lýsing
Er smákornótt eða stórkornótt sem líkist líparíti í samsetningu. Litur ljósleitur eða gráleitur.

## Steindir
Helstu steindir granófýrs eru
* Feldspat
* Kvars
* Magnetít
* Pýroxen
* Ólivín

## Úbreiðsla
Granófýr hefur storknað í fremur smáum berghleifum og eitlum. Það finnst á sömu stöðum og gabbró, eins og í Eystra- og Vestrahorni á Suðausturlandi og Lýsuhyrnu á Snæfellsnesi.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Salt (hljómplata)

***Salt*** er fyrsta breiðskífa með hljómsveitinni XIII sem kom út árið 1994. Upptökur á plötunni hófust veturinn 1993 og hún var hljóðblönduð í vöruskemmu í Hafnarfirði af Ingvari Jónssyni. Íslenska útgáfufélagið Spor gaf út plötuna á Íslandi og farið var í útrás í útgáfu plötunnar erlendis. 

Steinar Berg, stjórnandi útgáfufélagsins Spor, lenti útgáfu Salt í Evrópu undir merkjum No Bull Records. No Bull Records var nýstofnaður rokkhluti hins mikla Koch útgáfuveldis sem aðallega hefur gefið út klassíska tónlist. Hafði Steinar á orði að aldrei hefði verið jafn fyrirhafnarlítið að lenda erlendum plötusamningi og fyrir plötuna Salt. Platan seldist ágætlega og er orðin ófáanleg í dag. Litið er á Salt sem safneintak.

## Lagalisti
# Zoot (6:20)
# Ghost (5:53)
# Cat (3:40)
# Thirteen (3:59)
# Hammer down (5:23)
# Home (3:10)
# Pupate (4:43)
# Slavedriver (4:45)
# Crime (5:14)
# Serpents child (1:12)
# Moon (5:24)
# Family affairs (5:35)
# Necropolis (6:52)
Geldingaholt

**Geldingaholt** er bær í Skagafirði vestan Héraðsvatna og var áður í Seyluhreppi. Bærinn stendur á samnefndri hæðarbungu sem rís upp frá Vallhólminum austan við Langholt, skammt norðan Varmahlíðar. Austan við Geldingaholt rennur Húseyjarkvísl og kallast þar Holtskvísl.

Geldingaholt var eitt af stórbýlum Skagafjarðar og þar bjuggu ýmsir höfðingjar fyrr á öldum. Þórður kakali bjó þar um tíma, áður en hann var kallaður út á fund Noregskonungs. Þá setti hann Odd Þórarinsson til forráða en Eyjólfur ofsi Þorsteinsson og Hrafn Oddsson gerðu aðför að honum í janúar 1255 og var Oddur veginn eftir harða vörn.

Þegar Gissur Þorvaldsson var kallaður á konungsfund árið 1254 eftir Flugumýrarbrennu setti hann Odd Þórarinsson yfir ríki sitt í Skagafirði og sat Oddur í Geldingaholti.  Þeir Eyjólfur ofsi og Hrafn Oddsson ásamt harðsnúnu liði úr her Sturlunga fóru að Oddi þá um veturinn og drápu hann.

Í Geldingaholti var kirkja til 1765 og var hún helguð Pétri postula. Hólastóll átti Geldingaholt og rak þar bú um margra alda skeið. 

## Heimildir
Jaðarlífvera

**Jaðarlífvera** eða **jaðarvera** er lífvera sem getur lifað við umhverfisaðstæður sem eru fjandsamlegar eða erfiðar flestum öðrum lífverum á jörðinni. Flestar jaðarlífverur eru örverur.

## Flokkar jaðarlífvera
Það eru til margar gerðir af jaðarlífverum, þessi upptalning er ekki tæmandi:

* Sýrukær lífvera(en) þrífst í sýru og er sýrusækin.
* Basakær lífvera(en þrífst í basa og er basasækin.
* Steinbýlingur(en) á heimkynni sín inni í bergi. 
:* Hypolithísk lífveraen býr undir steinum í köldum eyðimörkum heimskautasvæðanna.
* Saltkær lífvera(en) þrífst í saltlausn og þarfnast salts til vaxtar og viðhalds.
* Saltþolin lífvera(en) getur þrifist í saltlausn en þarfnast ekki salts til vaxtar og viðhalds.
* Frumbjarga, efnatillífandi lífvera(en) notar ólífræn efni sem orkugjafa.
* þrýstingskær lífvera(en) lifir undir miklum þrýsingi.
* Málmþolin lífvera(en) getur vaxið í umhverfi þar sem þungmálmar eru til staðar í miklu magni.
* Ólígótrófísk lífveraen þrífst best í næringarefnasnauðu umhverfi.
* Osmókær lífvera(en) þrífst í umhverfi með lága vatnsvirkni, til dæmis vegna mikils magns sykra, salta eða annarra uppleystra efna.
* Fjöljaðarlífvera(en) flokkast undir fleiri en einn flokk jaðarlífvera.
* Kuldakær lífvera(en) vex best við 15&nbsp;°C eða lægra hitastig.
* Geislaþolin lífvera(en) þolir mikla jónandi geislun.
* Hitakær lífvera(en) þrífst við 60-80&nbsp;°C.
:* Ofurhitakær lífvera(en) þrífst við hitastig yfir 80&nbsp;°C.
:* Hita- og sýrukær lífvera(en) er bæði hitakær og sýrukær.
* Þurrkkær lífvera(en) vex í mjög þurru umhverfi.

## Tenglar
* 
* Kuldaaðlögun próteina- Nokkrar staðreyndir og vangaveltur eftir Magnús Má Kristjánsson

## Heimildir
Ólivínbasalt

**Ólivínbasalt** tilheyrir basalti.  

## Lýsing
Það er dulkornótt eða fínkornótt, gráleitt þegar það er ferskt grágrýti en dökknar við ummyndun og morknar sundur við veðrun. Ólivín er oft mjög greinilegt. Blöðrur mynda oft rákir frá hraunbotni og upp eftir berginu. Blöðrurákir í berginu geta verið grófkristallað og eru frumsteindirnar auðveldar að sjá með berum augum. Nokkuð er af zeólítum en ekki kvarssteinum. 

## Uppruni og útbreiðsla
Algengt gosberg myndar bæði beltótt og einföld hraun eða hraunlög. Beltunin sést best í dynjuhraunum. Reykjavíkurgrágrýtið er ólivínbasalt, einnig finnst það í hömrum Ásbyrgis og í veggjum Almannagjáar. Fornt, smávegis ummyndað ólivínbasalt er meginefni fjallanna beggja vegna Ljósavatnsskarðs og auðrekjanlegar syrpur eru framan í Múlafjalli í Hvalfirði. 

Ólivínbasalt er talið myndast við hlutbráðnun úr möttulbergi eða við hlutkristöllun úr píkríti uppi í skorpunni.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Þóleiít

**Þóleiít** er blágrýti sem er tegund basalts.

## Lýsing
Það er dulkornótt og dökkt, oft gráleitt þegar það er ferskt. Vanalega straumflögótt, aðallega miðhlauti hraunlagana. Flögunin kemur fram sem móleitar, flatar rákir í þverkubbuðu hraunstáli. Rákirnar eru blöðróttar og kristallarnir eru stórir en í grunnmassanum. 

## Uppruni og útbreiðsla
Myndar um 50% af hraunlagastaflanum hér á landi. Myndar syrpur af þunnum hraunlögum kringum megineldstöðvarnar, upprunnum í tíðum eldgosum þeirra, eða sem þykk, stök hraunlög, upprunnin í sprungusveimum eldstöðvakerfanna. 

Þóleitít er talið myndast við hlutkristöllun ólivínbasalt, þ.e. útfellingar krómíts og ólivíns í kvikuþróm innan jarðskorpunnar.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Dílabasalt

**Dílabasalt** er tegund basalts.

## Lýsing
Í flestum gerðum basalts er að finna díla þ.e. stóra kristalla í dul-eða fínkornóttum grunnmassa. Slíkt basalt nefnist dílabasalt. Algengustu dílarnir eru feldspatdílar, ólivíndílar og pýroxendílar eru einnig algengi. Sé fleiri en ein tegund díla í berginu þá kallast það tví-eða þrídílótt. Ef það er lítið af feldspati en mikið af ólivíni og pýroxeni þá kallast það pikrít eða ankaramít.

Talað er um stakdílótt berg ef dílaþéttleikinn er  5% af rúmtaki bergsins.

## Uppruni og útbreiðsla
Dílabasalt myndar um það bil 10% af basalti hraunstaflans á Íslandi. Það myndar stundum lög og lagasyrpur sem hægt er að rekja langar leiðir og hægt er að nota þau sem „leiðalög“ við jarðfræðikortalagningu.

Dílarnir uxu í kvikuhólfinu neðanjarðar og blönduðust kvikunni sem bar þá til yfirborðs í eldgosum. Eru ofast af öðrum uppruna en bergið sem þeir finnast í.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Pikrít

**Pikrít** er tegund basalts.

## Lýsing
Pikrít er basalt með mjög lítið af kísilsýru og morar af grænum ólivíndílum. Grunnmassinn er fínkornóttur, grár eða ljósgrár. Mjög blöðrótt berg. Helstu steindir plagíóklas-feldspat, pýroxen, ólivín og málmsteindir. Dílar af ólivíni mjög áberandi í berginu.

## Uppruni og útbreiðsla
Pikrít er fágætt gosberg. Tengist þóleiít-bergröðinni. Hefur fundist á Reykjanesskaga þá helst á Háleyjabungu og Lágfelli. Einnig að finnast við suðvesturhluta Miðfells austan Þingvallavatns.

Það er frumstætt basaltafbrigði þ.e. líkist frumbráð þeirri sem verðir til í möttlinum.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Molaberg

**Molaberg** getur átt við: 

* Leirstein fínkornótta harðnaða bergmylsnu
* Sandstein setberg úr samanbundnum sandkornum
Leirsteinn

**Leirsteinn** er fínkornótt hörðnuð bergmylsna.

## Lýsing
Það sem oftast er kallað leirsteinn er hörðnuð méla silt. Leirsteinn er upprunalega vatnaset eða sjávarset. Lagskipt sem er oftast nær lárétt.
Hægt er að finna lög af harðnaðri gosösku og kísilgúr (díatómíti)

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Perlusteinn

**Perlusteinn** er glerkennt afbrigði af líparíti.

## Lýsing
Perlusteinn er grár, sallakenndur með fitu- og glergljáa. Vanalega dökkar kúlur eða smáeitlar í honum. Brotnar við veðrun og myndar perlulaga kúlur. Vatnsríkur með í kringum >5% vatnsinnihald. Út af vatninu þá þenst hann út þegar hann er hitaður.

Perlusteinn og biksteinn eru eldfjallagler eins og hrafntinna. Hrafntinna myndast þar sem eldvirkni er súr. Ef of mikið vatn er bundið í kviku þegar hún kólnar myndast perlusteinn eða biksteinn.

## Uppruni og útbreiðsla
Finnast aðallega með líparítkviku sem hefur komið upp í vatni eða jökli og storknað áður en vatnið skildist frá. Finnst mjög mikið í Prestahnúki austan við Kaldadal og í Loðmundarfirði.

## Heimildir
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
* Kristján Jónasson og Helgi Torfason (2006) *Hrafntinna í Hrafntinnuhrygg, Hrafntinnuskeri og Austurbjöllum*
* Útflutningur og vinnsla á perlustein (nemendaritgerð)
Zeólítar

**Zeólítar** eru flokkur holufyllinga sem hafa efnasamsetningu natríums, kalíum og/eða kalsíum álsiliköt er innihalda laust bundið vatn. Þegar loft er þurrt og hiti er vægur þá missa þeir vatnið en taka það upp aftur í röku lofti.

## Lýsing
Oftast nær hvítir eða glærir. Leysast upp í heitri saltsýru eða við kólnun þá skilst út kísilhlaup. Hafa gler-eða skelplötugljáa. 

48 tegundir hafa verið nefndar og hér á landi finnast um 20 tegundir af þeim. 

## Greining og flokkun
Greindir eftir lögun í þrjá aðalflokka
* Þráð-eða nálarlaga
** Skólesít
** Mesólít
** Thomsonít
** (Natrólít)
** Laumontít
** Phillipsít
** Garronít
** Gismondín
** Eríonít
* Plötu-eða blaglaga
** Stilbít
** Heulandít
** Epistilbít
** Levyn
** Yugawaralít
** Eríonít
** Cowlesít
** Thomsonít
** Laumonít
* Tenings-eða kubblaga
** Kabasít
** Analsím
** (Wairakít)
** Phillipsít 

## Uppruni
Zeólítar myndast við ummyndun og holufyllingu bergs. Þegar vatn leikur um bergið þá hitnar það og því sem meir sem það leitar dýpra og mest af því kemst í snertingu við nýlegt kvikuinnskot. Við hitnun þá leysist vatnið og ýmis efni úr berginu og nýjar steindir koma í staðinn. Ef vatnið kólnar þá falla steinefnin út. Ef holur eða sprungur eru í berginu þá fyllast þær af steinefnum og mynda sprungu- og holufyllingar.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Wadih Saadeh

**Wadih Sa'adeh** (arabíska: وديع سعادة) er líbanskt-ástralskt skáld og blaðamaður sem fæddist í Líbanon árið 1948. Hann hefur starfað sem blaðamaður í Beirút, London, París og Reykjavík en flutti til Ástralíu árið 1988. Þá varð hann ritstjóri hjá *Annahar*, líbönsku dagblaði gefnu út í Sydney. Hann hefur gefið út 12 ljóðabækur á arabísku og sumar þeirra hafa verið þýddar á ensku, þýsku, frönsku, spænsku og önnur tungumál. Hann hefur tekið þátt í mörgum ljóðahátíðum, í Ástralíu og um allan heim. Gagnrýnendur telja Wadih Sa'adeh hafa sérstaka rödd í nútímalegri arabískri ljóðlist.

## Te
* Ljóð þýdd á frönsku 
*https://web.archive.org/web/20170114001927/http://wadihsaadeh.awardspace.us/
* Þýðing ljóðanna á spænsku
* Útdrátta úr 'A Secret Sky', eftir Michael Mahadeen http://www.youtube.com/watch?v=rChDxyb8gAc
Skólesít

**Skólesít** er dæmigerður geislasteinn.

## Lýsing
Ferstrendir, smá íflatir, nálarlaga en samliggjandi kristallar mynda samvaxna sveipi er geisla hver frá einum punkti.
Litlaus eða hvítt, glergljái eða daufan silkigljáa. Brotsár óslétt eða hrufótt. Kristalnálar 1-3 cm á lengd. 

* Efnasamsetning: CaAl2Si3O10 • 3H2O
* Kristalgerð: mónóklín
* Harka: 5
* Eðlisþyngd: 2,25-2,31
* Kleyfni: Góð á einn veg, samsíða langásnum

## Útbreiðsla
Algengt í ólivínbasalti frá Tertíer, finnst einnig með öðrum zeólítum á borð við mesólíti, kabasíti, thomsoníti og analsími. Hefur fundist við Teigarhorn, Reyðarfirði og Vesturhorni. 

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Mesólít

**Mesólít** er smágerð geislaknippi eða brúskar.

## Lýsing
Kristallar hármjóir og kristalnálar um 3 cm á lengd. Nálarnar stökkar og brotna ef komið er við þær. Oftast hvítt, hálfglært eða grátt. Með gler- eða silkigljáa og brotsár óslétt.

* Efnasamsetning: Na2Ca2Al6Si9O30 • 8H2O
* Kristalgerð: Mónóklín
* Harka: 5
* Eðlisþyngd: 2,25-2,26
* Kleyfni: Góð á tvenna vegu, skáhallt á langás

## Útbreiðsla
Algengt með skólesíti í ólivínbasalti frá Tertíer. Finnst með kísilsnauðum zeólítum og er önnur af mesólít-skólesít holufyllingabelti blágrýtismyndunarinnar. Hefur fundist í Skagafirði, Austfjörðum og Suðausturlandi.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Ankaramít

**Ankaramít** er tegund basalts.

## Lýsing
Dílótt alkalískt basalt með mikið af dökkum steindum. Grunnmass fínn eða smákornóttur. Það er annaðhvort blöðrótt eða þétt. Dílar aðallega pýroxen og ólivín. 

## Uppruni og útbreiðsla
Ankaramít finnst á útbreiðslusvæðum alkalíbasalts í kringum Eyjafjallajökul þá bæði sem hraun og berggangar. Sem gangberg þekktast neðan undir Hvammsmúli. 

Talið myndast sem hlutbráð úr peridótíti í möttlinum undir hliðargosbeltum.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Mordenít

**Mordenít** er zeólíti sem hefur hárfína sveigjanlega þræði og brúska sem eru mjúkir viðkomu.

## Lýsing
Myndar þéttan massa undir brúskunum og í fylltum holum. Kringum 0,5 cm á lengd en 2 cm langar nálar hafa fundist hér á landi. Líkist baðmullarbrúskum eða myglukenndri skán, oft með silkigljáa. Oftast hvítt en getur stundum verið rauðbrúnt. 

* Efnasamsetning: (Na2,K2,Ca)Al2Si10O24 • 7H2O
* Kristalgerð: Rhombísk
* Harka: 4-5
* Eðlisþyngd: 2,12-2,15
* Kleyfni: Góð, samt ógrenileg vegna smæðar

## Úrbreiðsla
Algengust zeólíta. Finnst í þóleiíti og kísilríku bergi. Finnst oft með kalsedóni, kvarsi og epistilbíti. Hefur fundist í Hvalfirði, á Skarðsheiði og Þorskafjarðarheiði.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Thomsonít

**Thomsonít** er geislóttur zeólíti.

## Lýsing
Kristallar blaðlaga,ílangir og þunnir strendingar. Liggja þétt saman í geislóttri hvirfingu og mynda kúlur með örfínum hrufum á yfirborðinu. Oftast mjólkurhvít en rauðleitt og brúnt líka. Hálfgengsætt með gler- og skelplötugljáa. Nálarnar um einn cm á lengd.

* Efnasamsetning: NaCa2Al5Si5O10 • 6H2O
* Kristalgerð: Rombísk
* Harka: 5
* Eðlisþyngd: 2,25-2,44
* Kleyfni: Góð

## Útbreiðsla
Algeng í ólivínbasalti og er oft með kabasíti, levyni, phillipsíti og kalsíti. Hefur fundist í Hvalfirði, Breiðdal, Skarðsheiði og á Esju.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Phillipsít

**Phillipsít** er steinefni, sem er algengt á Íslandi en lítt auðkennilegt enda smágert. Það er flokkað í zeólítum.

## Lýsing
Phillipsít er litlaust eða hvítt, fölbrúnt við veðrun. Glergljái, hálfgengsætt með smáa kristala sem eru 0,5 cm á lengd. Koma fyrir annaðhvort sem stakir kristalar með krossmynstri vegna tvíburavaxtar eða samvaxið í geislóttar kúlur í þyrpingum. 

* Efnasamsetning: (K,Na,Ca)1-2(Si,Al)8O16 • 6H2O
* Kristalgerð: mónóklín
* Harka: 4½
* Eðlisþyngd: 2,20
* Kleyfni: Greinileg á einn veg, annars ógreinileg

## Útbreiðsla
Phillipsít finnst aðallega í ólivínbasalti í efsta hluta jarðalagastaflans. Finnst oft með kabasíti, levyni og thomsoníti en samt ekki í sömu holum.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Gismondín

**Gismondín** er steind sem er oftast geislótt og smágerð.

## Lýsing
Gismondín er glært eða hvítt og myndar mattar hálfkúlur eða staka kristala sem eru eins og tvíodda pýramídar. Stærð gismondínkristalla er oft í kringum 0,5 cm.

* Efnasamsetning: Ca2Al4Si4O16 •9H2O
* Kristalgerð: mónóklín
* Harka: 4½
* Eðlisþyngd: 2,12-2,28
* Kleyfni: Ógreinileg

## Útbreiðsla
Gismondín er sjaldgæft og finnst aðallega í stórdílóttu basalti og ólivínbasalti

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Garronít

**Garronít** er steind sem myndar geislóttar þéttar samvaxnar kristalþyrpingar.

## Lýsing
Garronít er mjólkurhvítt eða litlaust, glegljái, 1 cm stórar holufyllingar og fylla út í holuna. 

* Efnasamsetning: Na2Ca5Al12Si20O64 • 27H2O
* Kristalgerð: Rombísk
* Harka: 4½
* Eðlisþyngd: 2,13-2,18
* Kleyfni: Góð

## Útbreiðsla
Garronít finnst í ólivínbasalti. Aðalfundarstaðir á Íslandi eru Austurland þá sem útbreidd syrpa af dílabasalti á Grænavatnsporfýr í 700-900 m. hæð yfir sjávarmáli. Garronít er fremur sjaldgæft en hefur síðastliðin ár fundist á Vesturlandi.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Cowlesít

**Cowlesít** er steind sem myndar kúlulaga hvirfingar.

## Lýsingar
Cowlesít myndar gráa eða hvíta, mjög litla blaðlaga, afar þunna kristala er enda í oddi. Lengd er innan við einn mm. Gler- og skelplötugljái.

* Efnasamsetning: CaAl2Si2O8 • 4H2O
* Kristalgerð: Mónóklín
* Harka: 2
* Eðlisþyngd: 2,12-2,28
* Kleyfni: Ógreinileg

## Útbreiðsla
Cowlesít finnst í ólivínbasalti, þá helst með levyni. Það er sjaldgæft á Íslandi og fáir fundarstaðir þekktir, finnast við Mjódalsá í Borgarfirði.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Stilbít

**Stilbít** er margbreytilegt að útliti.

## Lýsing
Stilbít myndar frekar plötulaga kristala er vaxa út í horn til enda. Það kemur fyrir sem þyrping af jafnhliða sexhyrndum kristölum. Stilbít er mjólkurhvítt en líka glær,hálfglær og líka lituð afbrigði sem geta verið rauðbrún eða grænlit. Það er bæði með glergljáa og skelplötugljáa. Eru 1-2 cm langir en geta verið allt að 5-10 cm á lengd.

* Efnasamsetning: NaCa2Al5Si13O36 • 14H2O
* Kristalgerð: mónóklín, rombísk
* Harka: 3½-4
* Eðlisþyngd: 2,12-2,21
* Kleyfni: góð

## Útbreiðsla
Algengust zeólíta. Finnst í holufylltu basalti. Á Íslandi er það einnig að finna í þóleiíti neðarlega í blágrýtisfjöllunum á Austfjörðum.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Heulandít

**Heulandít** myndar plötulaga kristala.

## Lýsing
Hálfglært, stundum glært í nýopnuðum holum, ekki oft rauðleitt. Myndar allþykkt trapisulaga kristalbúnt með afsneidd horn er koma í klösum eða þyrpingum. Er 0,5-2 cm á stærð. Þekkt á löguninni.

*Efnasamsetning: (Na,Ca)2-3Al3(Al,Si)2Si13O36 • 12H2O
*Kristalgerð:mónóklín
*Harka: 3½-4
*Eðlisþyngd: 2,1-2,29
*Kleyfni: góð

## Útbreiðsla
Með algengustu zeólítum og er oft í samfloti með stilbíti. Finnst í þóleiti, mest neðarlega í blágrýtisfjöllum. Finnst vel á Austfjörðum á Íslandi.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Laumontít

**Laumontít** er steinefni flokkað annaðhvort með geislóttum eða plötulaga zeólítum.

## Lýsing
Laumontít myndar þunna, aflanga kristalla. Oftast nær hvítt á lit en stundum fölbleikt eða rauðbrúnleitt líka. Algeng lengd um 0,5 cm, lengri nálar hafa fundist. Oftast lausir í holum bergsins, verða að mylsnu þegar bergið brotnar niður. 

* Efnasamsetning: CaAl2Si4O12 • 4H2O
* Kristalgerð: Mónóklín
* Harka: 3-3½
* Eðlisþyngd: 2,20-2,41
* Kleyfni: Góð á tvenna vegu langs eftir kristalstrendingunum

## Útbreiðsla
Algengt í djúp rofnum berglagastafla eða þar sem hitin er frá jarðhita í megineldstöðvum. Myndast við allt að 230°C. Neðsta zeólítabeltið kennt við Laumontít.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Blátt fólk

**Blátt fólk** kemur fyrir í þjóðsögum og sögnum úr ýmsum heimshlutum en í einstaka tilvikum eru þessar sögur sannar og er þar oftast um að ræða fólk sem er með sjaldgæfan víkjandi erfðasjúkdóm, svonefndan arfgengan methemóglómíndreyra (methemoglobinemia), sem gerir að verkum að hörundið verður bláleitt.

Til að sjúkdómurinn komi fram þarf fólk að erfa þau gen sem sjúkdómnum valda frá báðum foreldrum. Líkur á að þetta gerist aukast til muna við skyldleikaræktun, því séu foreldrarnir skyldir hafa þeir að jafnaði fleiri gen sameiginleg. Þekktasta dæmið er Fugate-ættin, sem bjó á einangruðu svæði uppi á fjöllum Kentucky í Bandaríkjunum. Ættfeður þeirra báru genið og svo var einnig um aðra ætt í nágrenninu. Þegar einstaklingar úr þessum fjölskyldum eignuðust börn á fyrri hluta 19. aldar saman kom sjúkdómurinn fram. Kostir í makavali voru afar takmarkaðir og því var mikið um að náskyldir einstaklingar eignuðust saman börn, sem jók svo aftur líkurnar á sjúkdómnum. Nú eru til lyf sem halda kvillanum algjörlega í skefjum svo að fólk með methemóglómindreyra heldur eðlilegum húðlit.

*Blámaður* merkti líka sama og blökkumaður á íslensku og í fornnorrænu máli og Afríka var kölluð *Blámannaland* eða *Bláland*, enda eru orðin blár og blakkur komin af sömu rót.

## Heimild
*
Epistilbít

**Epistilbít** er frekar fágætt steinefni.

## Lýsing
Epistilbít myndar þrístrenda, aflanga og frekar þykka hvíta eða glæra og oft rauðleit eða grænleit kristala er þynnast til jaðranna. Myndar oft tvíbura verður tígullaga í mynd. Kristalstærð 0,5-1 cm, fundist allt að 3 cm hér á landi. Kristallarnir oft samvaxnir og mynda klasa eða knippi.

* Efnasamsetning: CaAl2Si6O16 • 5H2O
* Kristalgerð: mónóklín
* Harka: 4-4½
* Eðlisþyngd: 2,22-2,68
* Kleyfni: góð

## Útbreiðsla
Fágætt, finnst í þóleiíti neðarlega í blágrýtisfjöllum. Helstu fundarstaðir á Íslandi eru Austfirðir, Vesturland í Hvalfirði og Borgarfirði

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Levyn

**Levyn**  tilheyrir flokki zeólíta.

## Lýsing
Myndar glæra eða hvíta, þunna kristala með sexhyrndum útlínum og glergljáa. Levyn þekkist best á því að kristallarnir standa óreglulega og upp á rönd í holunum. Tvíburavöxtur algengur. 

* Efnasamsetning: (Ca,Na2,K2)Al2Si4O12 • 6H2O
* Kristalgerð: hexagónal
* Harka: 4-4½
* Eðlisþyngd: 2,09-2,16
* Kleyfni: óregluleg

## Útbreiðsla
Algengt í ólivínbasalti og þá í kabasít-thomsonít-belti blágrýtisfjallanna. Oft eitt og sér í holum. 

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Yugawaralít

**Yugawaralít** er fágætt og fundarstaðir fáir á Íslandi.

## Lýsing
Myndar glæra, oft hvíta, þunna kristala. Kristalar oft smáir en oft einn cm á stærð, þá ílangar plötur og með glergljáa

* Efnasamsetning: CaAl2Si6O16 • 4H2O
* Kristalgerð: mónóklín
* Harka: 4½
* Eðlisþyngd: 2,19-2,25
* Kleyfni: greinileg á tvo vegu

## Útbreiðsla
Yugawaralít finnst í vel ummynduðu andesíti og þóleiíti í jarðinum á fornum jarðhitakerfum. Það hefur fundist í Hvalfirði.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Eríonít

**Eríonít** er bergtegund, í flokknum Zeolítar. Erónít er þráðótt og þétt samvaxnið í knippi.

## Lýsing
Mynda liðótta flata þræði sveigjanlega og mjúka viðkomu. Hvítt með skelplötugljáa.  Oft 2-3 cm á lengd. 

*Efnasamsetning: (K2,Ca,Na2)2Al4Si14O36 • 15H2O
*Kristalgerð: hexagónal
*Harka: 4
*Eðlisþyngd: 2,02-2,13
*Kleyfni: ógreinileg

## Útbreiðsla
Sjaldgæft, finnst í þóleiíti og ólivínbasalti á blágrýtissvæðum. Þekkt á Tröllaskaga Austfjörðum og við Hvalfjörð.

## Heimild
*Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson, 1999, **Íslenska Steinabókin,** 2.prentun, ISBN 9979-3-1856-2
Kabasít

**Kabasít** er steind og tilheyrir zeólítum.

## Lýsing
Kabasít myndar næstum teningslaga kristalla sem oft eru hvítir eða glærir. Gjarnan samvaxnir (tvíburar), glergljái. Litur getur einnig verið gulbrúnn eða roðalitaður. Oftast nokkrir mm að stærð en geta verið allt að 1,5 cm. Geta komið fyrir í mismunandi formum eftir því hvaða hliðar á samvöxnum kristölum koma fram. 

* Efnasamsetning: CaAl2Si4O12 • 6H2O
* Kristalgerð: tríklín
* Harka: 4½
* Eðlisþyngd: 1,97-2,20
* Kleyfni: greinileg á þrjá vegu

## Útbreiðsla
Algengast allra zeólíta á Íslandi. Einkennissteind efsta zeólítabeltisins. 

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Gýrólít

**Gýrólít** frekar sjaldgæft

## Lýsing
Myndar blaðlaga sexstrenda kristala. Hvítt með silki-eða glergljáa. Vex í knippum eða hnúðum. Stærð 0,5-1 cm. 

* Efnasamsetning: NaCa16(Si23Al)O60(OH)5 • 15H2O
* Kristalgerð: trígónal
* Harka: 3-4
* Eðlisþyngd: 2,3
* Kleyfni: mjög góð á einn veg

## Útbreiðsla
Finnst í ólivínbasalti eftir að kemur niður í mesólít-skólesít-beltið

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Ranakollar

**Ranakollur** er skriðdýrstegund sem er eingöngu til á Nýja Sjálandi. Hún tilheyrir ætt þar sem hún er eina núlifandi tegundin. Á miðlífsöld mátti finna tegundir ættarinnar bæði á landi og í sjó og voru þær bæði skordýraætur og jurtaætur.

Ranakollar hafa verið friðaðir síðan 1985. Þeir eru 60 cm löng næturdýr. Þeir halda virkni þótt líkamshiti þeirra fari allt niður í 6&nbsp;°C en nota sólina til að hækka líkamshitann á daginn. Lifa einkum á hryggleysingjum og einstaka smáhryggdýrum. Hafa tvær tannraðir í efra gómi. Lifa í holum þá gjarnan gömlum sjófuglaholum.

## Heimildir
Apófyllít

**Apófyllít** er flokkur steinda sem tilheyrir Zeólítum.

## Lýsing
Apófyllít myndar ferstrenda kristala með afsneiddum hornum. Algengasta stærðin er um 1-2 cm en þó hafa fundist miklu stærri. Finnst einnig sem flögur. Hefur glergljáa og skelplötugljáa. Glært, hvítt, oft grænleitt, gulleit eða rauðleitt. Myndar staka kristala eða þyrpingar.

* Efnasamsetning: KFCa4Si8O20 • 8H2O
* Kristalgerð: tetragónal
* Harka: 4½-5
* Eðlisþyngd: 2,33-2,37
* Kleyfni: mjög góð á einn veg

## Útbreiðsla
Algengt með zeólítum í ólivínbasalti. Finnst í öllum zeólítabeltunum.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Peisistratos

**Peisistratos** (gríska: *Πεισίστρατος*) (fæddur á 6. öld f.Kr., dáinn 527 eða 528 f.Kr.) var harðstjóri í Aþenu frá 546 til 527/8 f.Kr.
Hallgrímur Scheving

**Hallgrímur Scheving** (13. júlí 1781 – 31. desember 1861) var fræðimaður og kennari í Bessastaðaskóla. Hann var talinn einn mesti menntamaður Íslendinga á sinni tíð og hafði mikil áhrif á Jónas Hallgrímsson, Konráð Gíslason og aðra Fjölnismenn og fylgjendur þeirra.

Hallgrímur var fæddur á Grenjaðarstað í Aðaldal, sonur séra Hannesar Scheving Lárussonar og konu hans Snælaugar (Snjálaugar) Hallgrímsdóttur. Hann gekk í Hólaskóla og var í síðasta stúdentahópnum sem útskrifaðist þaðan vorið 1802, en síðan var skólinn lagður niður. Hann fór svo til háskólanáms í Kaupmannahöfn, lærði málfræði og lauk doktorsprófi í fornmálum. Árið 1810 fór hann að kenna við Bessastaðaskóla og kenndi þar latínu í 36 ár og svo í fjögur ár eftir að skólinn var fluttur til Reykjavíkur 1846.

Hallgrímur og Bjarni Thorarensen voru skólabræður í Kaupmannahöfn og miklir áhugamenn um íslenska tungu, málfræði og fornnorræn fræði. Á Bessastöðum vann Hallgrímur að orðasöfnun og hafði oft nemendur skólans sem skrifara, þar á meðal Konráð Gíslason og Skafta Tímóteus Stefánsson. Hann safnaði bæði orðum úr fornmáli og samtímamáli, svo og málsháttum og fleiru. Hann mun hafa haft í hyggju að semja stóra orðabók. Hún kom þó aldrei út, en hins vegar nýttust orðasöfn hans seinni tíma fræðimönnum. Hann var líka áhugasamur um náttúruvísindi. Þeir Sveinbjörn Egilsson kenndu samtímis við skólann áratugum saman og höfðu mótandi áhrif á unga menntamenn á fyrri hluta 19. aldar.

Hallgrímur varð yfirkennari í Lærða skólanum þegar skólinn flutti til Reykjavíkur 1846. Hann hætti kennslu 1850 og dó í Reykjavík á gamlársdag 1861.

## Heimildir
* 
*
Breiðbogi

**Breiðbogi** eða **gleiðbogi** er heiti ferils, eins keilusniðanna, sem myndar tvo aðskilda óendanlega ferla, sem eru spegilmyndir hvors annars. 

Almenn jafna fyrir breiðboga er á forminu

 \frac{(x-x_0)^2}{a^2} - \frac{(y-y_0)^2}{b^2} = \pm 1

þar sem *a* og *b* eru rauntölur og x_0 og y_0 eru hnit miðjupunkts breiðbogans.

Algengt dæmi um breiðboga er umhverfan, þ.e. fallið y = 1/x, sem er sýnt á mynd hér til hægri. Þessi jafna fæst með  breytuskiptum í almennu jöfnunni og snúningi um 45°.
Analsím

**Analsím** er algengt og auðþekkjanlegt á kristalforminu og sterkum glergljáa.

## Lýsing
Analsím finnst sem aðskildir kristalar eða liggja saman í klösum. Stærðin 0,2-0,5 cm. 

* Efnasamsetning: NaAlSi2O6 • H2O
* Kristalgerð: kúbísk
* Harka: 5-5½
* Eðlisþyngd: 2,22-2,63
* Kleyfni: ógreinileg

## Útbreiðsla
Algeng og finnst í ólivínbasalti. Finnst sem analsímbelti í blágrýtisfjöllunum á Íslandi.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Hannes Bjarnason

**Hannes Bjarnason** (14. janúar 1777 – 9. nóvember 1838) var prestur og skáld í Skagafirði. Hann var fæddur í Djúpadal í Blönduhlíð, sonur Bjarna Eiríkssonar og konu hans Sigríðar Jónsdóttur en afi hans var Mera-Eiríkur Bjarnason, ættfaðir Djúpadalsættar. Hann varð stúdent frá Hólaskóla 1801 og var í næstsíðasta árgangi sem þaðan var útskrifaður. Hannes sótti á næstu árum um ýmis prestsembætti en fékk ekki og var talið að það mætti að einhverju leyti rekja til vísnagerðar hans og orðbragðs. Hann kvæntist Sigríði Jónsdóttur frá Litla-Dunhaga í Hörgárdal og bjuggu þau á ýmsum jörðum í austanverðum Skagafirði við fremur þröngan kost. Hannes varð loks prestur á Ríp í Hegranesi 1829 og gegndi því embætti til dauðdags.

Bróðurdóttir Hannesar var Efemía Benediktsdóttir, kona Gísla Konráðssonar sagnaritara, og voru þeir Hannes og Gísli vinir og ortu saman, meðal annars *[[Andrarímur]]*, sem komu út 1834 og urðu mjög vinsælar. Hannes orti líka *Rímur af [[Skanderbeg]] epirótarkappa*, þjóðhetju Albana (1861) og *Rímur af Hálfdani konungi gamla og sonum hans* (1878). Hann orti einnig fjölmargar lausavísur, ekki allar mjög prestslegar, sem urðu fleygar.

## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
* 
*
Hjaltadalsá

**Hjaltadalsá** er í Hjaltadal í Skagafirði. Hún á upptök í Hjaltadalsjökli og rennur eftir endilöngum dalnum og falla þar til hennar margar þverár og lækir. Neðan til er mikið um flúðir og smáfossa í ánni og hún er víða straumhörð og ströng. Spölkorn neðan við bæinn Sleitustaði renna Hjaltadalsá og Kolka saman og heitir áin eftir það Kolka til sjávar. Hjaltadalsá er oft jökulskotin en Kolka þó mun oftar og meira og er oft mikill litarmunur á ánum þar sem þær renna saman.

Hjaltadalsá er veiðiá (eins og Kolka). Þar veiðist einkum sjóbleikja og stöku sinnum lax. Stangaveiðifélag Reykjavíkur er með árnar og er hægt að kaupa veiðileyfi. 

## Einkennistölur
* Dragá með jökulþætti (einkum úr Héðinsá)
* Lengd: 33 km
* Rennslismælir: Nr. 51, við gömlu brúna hjá Gálga, utan við Neðra-Ás
* Mælitímabil: 1956–2004
* Vatnasvið ofan mælis: 303 km&sup2;, vatnasvið alls: 306 km&sup2;
* Meðalrennsli: 9,87 m&sup3;/s
* Hámarksrennsli: 124 m&sup3;/s, (12. júní 1999, augnabliksrennsli)
* Helstu þverár: Að austan: Víðinesá, Hofsá, Héðinsá og Heiðará. Að vestan: Suðurá, Grjótá, Hvammsá, Nautabúsá og Skúfsstaðaá.

## Heimildir

## Tenglar
* Vefsíða SVFR 
* Openstreetmap Hjaltadalsá
Miklavatn (Skagafirði)

**Miklavatn í Borgarsveit** er stöðuvatn í Skagafirði, skammt fyrir innan botn fjarðarins að vestanverðu. Vatnið er aflangt, liggur samhliða Vestari-Héraðsvötnum og mjókkar heldur til norðurs. Úr norðurendanum er afrennsli í Vötnin. Það kallast Víkin og þar norðan við er suðurendi Alexandersflugvallar. 

Umhverfis Miklavatn er víðlent votlendi með miklu fuglalífi og var það friðlýst 1977. Umferð um svæðið er bönnuð frá 15. maí til 1. júlí ár hvert. Svæðið er á skrá BirdLife International um alþjóðlega mikilvæg fuglasvæði.

## Heimildir
* Hallgrímur Jónasson: *Árbók Ferðafélags Íslands*. Skagafjörður. Ferðafélag Íslands, 1946.
* 
* Guðrún Á. Jónsdóttir, Kristín Ágústsdóttir, Gróðurfar í Friðlandinu við Miklavatn í Skagafirði (2004), Náttúrustofa Austurlands 
* Náttúra Skagafjarðar (Sólrún Harðardóttir 2018)
Tumi Kolbeinsson

**Tumi Kolbeinsson** (d. 1184) var íslenskur goðorðsmaður á 12. öld. Hann var af ætt Ásbirninga, óskilgetinn sonur Kolbeins Arnórssonar (d. 1166), en móðir hans er óþekkt. Hann bjó í Ási í Hegranesi og var sagður mikill höfðingi. Hálfbróðir hans var Arnór, faðir Kolbeins kaldaljóss og afi Brands Kolbeinssonar.

Fyrri kona hans hét Guðrún Þórisdóttir og áttu þau eina dóttur, Sigríði, sem fyrst giftist Ingimundi Þorgeirssyni presti en skildi við hann og giftist Sigurði Ormssyni Svínfellingi. Síðari kona Tuma var Þuríður, dóttir Gissurar Hallssonar af ætt Haukdæla, og áttu þau saman börnin Kolbein, Halldóru, Arnór og Álfheiði. Eftir lát Tuma giftist Þuríður Sigurði Ormssyni, sem þá var orðinn ekkjumaður, og bjuggu þau í Svínafelli en Þuríður gekk að síðustu í klaustur. Hún er sögð hafa dáið 1225.
Heyr, himna smiður

**Heyr, himna smiður** er sálmur eftir Kolbein Tumason, oftast talinn ortur rétt fyrir Víðinesbardaga haustið 1208, þar sem Kolbeinn féll, en þó kann að vera að hann sé ortur eitthvað fyrr. Þetta er elsti varðveitti sálmur Norðurlanda og er nú oftast sunginn við lag sem Þorkell Sigurbjörnsson tónskáld gerði við hann. Einnig er lag eftir Sigvalda Kaldalóns sem er sungið við þennan texta. 

Sálmurinn er þrjú erindi, er enn í íslensku sálmabókinni og er oft sungin, ekki síst við jarðarfarir.

Kolbeinn var andstæðingur Guðmundar Arasonar biskups og klerka hans en var um leið mikill trúmaður og virðist hafa verið ágætlega menntaður. Texti sálmsins er hátíðlegur og skáldlegur en um leið tiltölulega auðskilinn nútímafólki þótt einstök orð og líkingar þurfi skýringa við.

::Heyr, himna smiður,
::hvers skáldið biður,
::komi mjúk til mín
::miskunnin þín.
::Því heit eg á þig,
::þú hefur skaptan mig,
::ég er þrællinn þinn,
::þú ert Drottinn minn.

::Guð, heit eg á þig,
::að græðir mig,
::minnst, mildingur, mín,
::mest þurfum þín.
::Ryð þú, röðla gramur,
::ríklyndur og framur,
::hölds hverri sorg
::úr hjartaborg.

::Gæt, mildingur, mín,
::mest þurfum þín
::helzt hverja stund
::á hölda grund.
::Set, meyjar mögur,
::máls efni fögur,
::öll er hjálp af þér,
::í hjarta mér.

::- Kolbeinn Tumason

## Tilurð lags Þorkels
**[[Þorkell Sigurbjörnsson]]** tónskáld samdi lag við sálminn vorið 1972. Hann sat þá í nefnd með dr. Róberti Abraham Ottóssyni hljómsveitarstjóra og skólastjóra Tónlistarskóla Reykjavíkur. Þorkell sagði Róbert hafa orðið tíðrætt um sálm Kolbeins Tumasonar. „Það var orðið seinfært heim eftir þennan fund – upp Öskjuhlíðina – bílar að renna og spóla o.s.frv. Þá varð lagið til í mínum huga, (seinasta hendingin fyrst),“ sagði Þorkell. „Þegar ég komst svo heim í Kópavog, var ekkert annað eftir en að hripa þessar nótur á blað. … Nokkrum dögum seinna sýndi ég dr. Róbert þessar nótur. Hann varð svo glaður, að hann hreinritaði með sinni listaskrift lagið og sendi til organista og söngstjóra.“
## Tengt efni
* Sálmabók íslensku þjóðkirkjunnar
* Rafsálmar Kirkjunetsins 

## Tilvísanir
Till Lindemann

**Till Lindemann** (fæddur 3. janúar 1963 í Leipzig, Austur-Þýskalandi) er söngvari þýsku hljómsveitarinnar Rammstein. Árið 2015 gaf hann út fyrstu sólóplötuna *Skills in Pills* með sænska upptökustjóranum og þungarokkaranum Peter Tägtgren úr Hypocrisy/Pain undir nafninu Lindemann. Þeir endurtóku leikinn með plötunni *F & M*. Síðar gaf Till út plötuna *Zunge*.

## Plötur
### Lindemann
**Skills in pills* (2015)
**F & M* (2019)
### Sóló
**Zunge* (2023)
Ufsakristur

**Ufsakristur** er einn af dýrgripum Þjóðminjasafn Íslands og svo nefndur vegna þess að hann er fenginn frá Upsakirkju í Svarfaðardal. Ufsakristur er talinn elsta kristsmynd sem varðveitt er á Íslandi, þó erfitt sé að fullyrða um slíkt. Gripurin er talinn íslensk smíð frá því um 1200, og er einn af sjö lykilgripum Þjóðminjasafnsins.

Ufsakristur kom til Þjóðminjasafnsins eftir að Upsakirkja fauk og eyðilagðist í kirkjurokinu mikla aldamótaárið 1900. Þegar ný kirkja var byggð voru gripir hennar endurnýaðir og með biskupsráði voru nokkrir munir hennar seldir Forngripasafninu m.a. til að standa straum af byggingarkostnaði. Þessir gripir þóttu þá allt eins eiga heima á safni og í kirkju. 

Ufsakristur er skorinn úr birki og hefur áður verið róða á róðukrossi sem nú er glataður.  Hann er í rómönskum stíl, teinréttur með arma teygða beint út til hliðanna, með lendaklæði, sítt hár og kórónu. Ufsakristur hefur verið málaður, enda má enn greina smávegis leifar af málningunni. Eftirmynd af gripnum er til sýnis á byggðasafninu á Hvoli á Dalvík.

## Tengt efni
* Húsavíkurkristur

## Heimildir
* 

## Tenglar
* ''Lykilgripir þjóðminjasafnsins''; af Natmus.is
Okenít

**Okenít** er steind í zeólítaflokknum.

## Lýsing
Okenít er hvítt, sjaldan glært með daufum gler- eða skelplötugljáa. Þráðlaga, mynda þétta fyllingu og daufu geislótt mynstri. Stundum finnast það smáar kúlur með örfínum nálum og minna baðmullarhnoða. Stærð nokkrir cm. 

* Efnasamsetning: Ca10Si18O46 • 18H2O
* Kristalgerð: tríklín
* Harka: 4½-5
* Eðlisþyngd: 2,3
* Kleyfni: góð á einn veg

## Útbreiðsla
Okenít finnst í ólivínbasalti þá neðst í blágrýtisfjöllunum. Einnig að finnast með apófyllíti.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Taumasít

**Taumasít** er steind í zeólítaflokknum.

## Lýsing
Taumasít er hvítt og litlaust, gler- og skelplötugljáa. Þráðóttir kristalar, þéttur ógreinilegur geislóttur massi. Vatnsríkt og hefur lága eðlisþyngd. 

* Efnasamsetning: Ca6Al2(SO4)3(OH)12 • 26H2O
* Kristalgerð: trígónal
* Harka: 3½
* Eðlisþyngd≈ 1,9
* Kleyfni: ógreinileg

## Útbreiðsla
Fágætt en má finna með apófyllíti, okeníti, mesólíti og skólesíti í ólivínbasalti. Á Íslandi hefur það fundist í sýnum úr Hvalfirði.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Reyerít

**Reyerít** er steind í zeólítaflokknum.

## Lýsing
Reyerít er hvítt, matt. Með gler- eða daufan skelplötugljáa. Blaðlaga og kristallarnir mynda smáar flögur. Fljótt að molna niður. 

* Efnasamsetning: (Na,K)2Ca14(Si,Al)24O58(OH)8 • 6H2O
* Kristalgerð: hexagónal
* Harka: 3½-4½
* Eðlisþyngd: 2,54-2,58
* Kleyfni: góð á einn veg

## Útbreiðsla
Fágætt, þó að finna í holufylltu basalti í analsím- og mesólít-skólesít beltunum. Má finna í samfloti við gýrólít og analsím. 

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Bergkristall

**Bergkristall** er kvarssteinn.

## Lýsing
Bergkristall er kristallað afbrigði af kvarsi. Hann er litlaus, gegnsær og hefur oft vel formaða sexhliða pýramída í oddinn. Kristalsúlan oftast hvít- eða gráleit en oddurinn gegnsær. Stærðin er misjöfn, allt frá því að vera innan við mm og upp í tugi cm. Stærstu bergkristallar sem fundist hafa hérlendis eru 10-20 cm að lengd.
Ametýst er litað afbrigði af bergkristal sem mikið er notað sem skrautsteinn og í skartgripi. Ametýst er sjaldgæft á Íslandi. Önnur litarafbrigði af bergkristal eru reykkvars og sítrín.

* Efnasamsetning: SiO2
* Kristalgerð: trígónal (hexagónal)
* Harka: 7
* Eðlisþyngd: 2,65
* Kleyfni: engin

## Útbreiðsla
Bergkristal má finna sem holufyllingu neðst í hraunlagastafla og sem sprungufylling í háhitakerfum. Finnst djúpt í rofnum megineldstöðvum og sem sprungufylling inni í og við jaðra á djúpbergsinnskotum. Bergkristall finnst víða um land en hann er þó mun algengari í hinum eldri hluta berglagastaflans en þeim yngri. 

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
* Þorleifur Einarsson (1994) *Myndun og mótun lands: Jarðfræði*. ISBN 9979-3-0263-1
Sítrín

**Sítrín** er gulleitt afbrigði af kvarsi. Liturinn er vegna járnhýdroxíðs. 

Sítrín sem finnst á Íslandi er smágert og hálfgegnsætt. Það er mjög sjaldgæft en finnst sem holufylling í grennd við djúpbergsinnskot. Þegar það hitnar myndast gulleitt ametyst. Talið að sítrín fái gula litinn frá hitanum frá innskotum. 

## Einkenni
* Efnasamsetning: SiO2
* Kristalgerð: trígónal (hexagónal)
* Harka: 7
* Eðlisþyngd: 2,65
* Kleyfni: engin

## Tilvísanir
Ametýst

**Ametýst** (**ametyst** eða **blákvars**) er bláleitt afbrigði af kvarsi.

## Lýsing
Ametýst er fjólublátt afbrigði af kvarsi en líkist annars bergkristal í kristalbyggingu. Gegnsæir eða hálfgegnsæir kristallar. Stærð 15-20 cm á lengd, 4-5 cm breidd. 

* Efnasamsetning: SiO2
* Kristalgerð: trígónal (hexagónal)
* Harka: 7
* Eðlisþyngd: 2,65
* Kleyfni: engin

## Útbreiðsla
Finnst sem sprungu- og holufylling í vel ummynduðu storkubergi. Á Íslandi má finna ametýst í Hornafirði, Lóni, Borgarfirði eystra og Gerpi. 

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Reykkvars

**Reykkvars** er kvarssteinn.

## Lýsing
Reykkvars er mó-og brúnleitt afbrigði af kvarsi. Liturinn talinn stafa áli í kristalgerðinni eða vegna áhrifa af geislaverkum efnum. 

* Efnasamsetnign: SiO2
* Kristalgerð: trígónal (hexagónal)
* Harka: 7
* Eðlisþyngd: 2,65
* Kleyfni: engin

## Útbreiðsla
Reykkvars finnst sem holu- eða sprungufylling í djúpbergi.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Jón murtur Snorrason

**Jón murtur Snorrason** (1203 – 21. janúar 1231) var sonur Snorra Sturlusonar og konu hans Herdísar Bersadóttur. Í Sturlungu er sagt að hann hafi verið smávaxinn í bernsku og því verið kallaður murtur. 

Þegar Jón var 17 ára sendi Snorri hann til Noregs sem gísl til að tryggja frið milli Björgvinjarkaupmanna og Íslendinga. Hann kom svo aftur þremur árum síðar og þá setti faðir hans hann til forræðis í ýmsum málum fyrir sig og virðist hafa haft traust á honum, enda þótti Jón gott höfðingjaefni. Hann var eini skilgetni sonur Snorra og átti að erfa mannaforráð hans. En þegar Jón vildi kvænast Helgu, dóttur Sæmundar Jónssonar í Odda, og bað föður sinn um fé til kvonmundar og Stafholt í Borgarfirði til ábúðar vildi Snorri ekki verða við því. Jón var mjög ósáttur við þetta og ákvað að fara til Noregs í staðinn. Snorri lét þá undan en það var um seinan, Jón fór út haustið 1229 og fór til Skúla jarls. Þar var honum vel tekið og gerðist hann hirðmaður Skúla og skutilsveinn.

Hann fór svo til Björgvinjar og þar bjuggu þeir saman í herbergi hann, Gissur Þorvaldsson mágur hans og maður að nafni Ólafur svartaskáld. Þeir voru peningalausir en virðast hafa svallað mikið. Kvöld eitt um miðjan janúar komu þeir heim 
:„... úr hjúkólfinu mjök drukknir, ok var myrkt í loftinu ok ei uppgjörvar hvílurnar, en er uppkvam ljósit var Jón illa stilltr ok ámælti þjónustumönnunum.“ 
Ólafur varði þjónustumennina en Jón barði hann með spýtu. Gissur tók Jón og hélt honum. Ólafur hjó þá í höfuð Jóns með handöxi og hljóp svo burt. Sár Jóns virtist ekki mikið í fyrstu, hann fór í bað og sat að drykkju, en stuttu síðar hljóp illt í sárið og hann dó.

Þegar Gissur kom heim næsta sumar sór hann eið að því fyrir Snorra tengdaföður sínum að hann hefði ekki verið í vitorði með Ólafi.
Kristobalít

**Kristóbalít** er kvarssteinn.

## Lýsing
Kubblaga, smágert, hvítt og með glergljáa. Stakir kristallar inni í blöðrum og stundum sem skán. 

* Efnasamsetning: SiO2
* Kristalgerð: tetragónal, kúbísk
* Harka: 6½-7
* Eðlisþyngd: 2,2
* Kleyfni: engin

## Útbreiðsla
Kristóbalít finnst í blöðrum í gosbergi sem útfelling á lokastigi storknunar. Er einnig að finna í litlum mæli í ópal, bæði holufyllingum og kísilhrúðri. 

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2