Samtök leigjenda á Íslandi

**Samtök leigjenda á Íslandi** (SLÍ) eru félagasamtök sem hafa sem aðalmarkmið að vernda hagsmuni leigjenda, bæta kjör þeirra í leigusambandi og hindra ósanngjarnar leiguhækkanir. Samtökin eru eitt af nokkrum samtökum sem hafa starfað fyrir leigjendur á Íslandi frá 1932 til dagsins í dag, öll sprottin af sömu rætur: bágbornum kjörum leigjenda og langvarandi húsnæðisvanda.

## Uppruni: Húsnæðisvandinn og kjör leigjenda

Þörf fyrir skipulögð leigjendasamtök á Íslandi á rætur sínar að rekja til erfiðra aðstæðna sem leigjendur þurftu að búa við á fyrri hluta 20. aldar. Fátækt og húsnæðisskortur leiddi til þess að fjölskyldur þurftu að komast af í örþröngt rými undir ótryggu leiguhúsnæði.

### Eitt herbergi - allt í einu

Í minningum sem birtar voru í Vísi árið 1911 er fátækt leigjenda lýst af bráðni:

Þetta var raunveruleiki margra íslenskra fjölskyldna á þessum tíma - allt daglegt líf fór fram í einu herbergi. Þegar árið 1903 var bent á í Lögberg að í París væru „árlega yfir tvö hundruð og fimtíu þúsund fjölskyldur neyddar til fátæktar" vegna kostnaðar við leiguherbergi, sýndi það að þetta var alþjóðlegt vandamál.

### Óstöðugleiki og þröng

Auk erfiðra aðstæðna bjuggu leigjendur við mikinn óstöðugleika. Í Heimilisblaðinu árið 1918 var þessari stöðu lýst svo:

Árið 1920 var umræða um „húsnæðisvandræðin" komin í Morgunblaðið, sem benti á að vandinn væri orðinn svo mikill í Reykjavík að „sízt er á þau bætandi."

Á fjórða áratugnum voru aðstæður enn slæmar. Í Alþýðublaðinu árið 1934 var leiguherbergi lýst sem „alveg hræðilegu" en leigjandinn „finnur ekki til þess" af vanabundnu afneitun. Árið 1937 var bent á í Nýja dagblaðinu að „fangelsið í Reykjavík er nú ekki lakara en leiguherbergi í bænum" - samanburður sem sýnir vel hve slæm kjörin voru.

### Stríðsárin 1939-1945

Á stríðsárunum jókst húsnæðisvandi enn frekar. Í Morgunblaðinu árið 1939 er lýst hvernig verkamaður „síðustu tvo sólarhringa hafði unnið við að losa kol og síðustu nótt hafði hann gist í fátæklegu leiguherbergi, en þar hafði hann þó haft skjól."

Í desember 1942 bar borgarstjóri Reykjavíkur fram ályktun á fundi bæjarráðs um hið alvarlega ástand húsnæðismála í höfuðborginni, en aðkomumenn áttu erfitt með að finna húsnæði og þurftu að „leitast fyrir um leiguherbergi hjá einstökum mönnum."

## Saga samtaka

Þessar erfiðu aðstæður urðu hvati að stofnun skipulagðra leigjendasamtaka sem börðust fyrir réttindum og vernd leigjenda.

### Leigjendafélag Reykjavíkur (LFR)

Umræða um stofnun leigjendafélags var til staðar í Reykjavík á þriðja áratug tuttugustu aldar, sem bein viðbrögð við húsnæðisvandanum. Í Alþýðublaðinu 11. júní 1923 var rætt um nauðsyn þess að leigjendur stofnuðu félag til að verja hagsmuni sína gegn húsnæðisskorti og háum leigum:

Leigjendafélag Reykjavíkur var stofnað í mars 1932, níu árum eftir þessa umræðu. Félagið var endur-stofnað 13. nóvember 1948 með um 100 stofnendum, á tímum þegar húsnæðisþröng var enn mikil í kjölfar stríðsáranna.

Samkvæmt Mánudagsblaðinu frá nóvember 1948 var **Páll Helgason** formaður félagsins, Sigurður Sveinsson ritari og Sveinn Guðmundsson gjaldkeri. Markmið félagsins var að gæta hagsmuna leigjenda í öllum málum, veita aðstoð við deilur við leigusala og berjast fyrir byggingu íbúðarhúsnæðis. Bent var á að svipuð samtök störfuðu þegar vel í Danmörk og Svíþjóð.

### Leigjendasamtökin (LS)

Leigjendasamtökin voru stofnuð árið 1978 af hópi leigjenda sem vildi berjast fyrir réttlæti á leigumarkaði. Markmið samtakanna var að tala fyrir leigubremsu og styrkja leigjendavernd. Samtökin gáfu m.a. út staðlað form fyrir húsaleigusamninga sem naut stuðnings meirihluta borgarstjórnar Reykjavíkur.

Formaður samtakanna var *[[Jón frá Pálmholti]]* (1930-2004), rithöfundur og þekktur baráttumaður fyrir bættum hag efnalítils fólks. Hann var formaður samtakanna frá 1978 til 1985 og frá 1989 til 2001. Samtökin voru afskráð árið 2009.

### Leigjendaaðstoðin

Leigjendaaðstoðin er þjónusta fyrir leigjendur og leigusala íbúðarhúsnæðis, rekin af Neytendasamtökunum samkvæmt samningi við félags- og húsnæðismálaráðuneytið. Neytendasamtökin hafa veitt leigjendum ráðgjöf og þjónustu frá árinu 2011.

### Samtök leigjenda á Íslandi (SLÍ)

Núverandi Samtök leigjenda á Íslandi voru stofnuð árið 2013 í kjölfar þeirrar miklu neyðar sem skapaðist á leigumarkaðnum sem afleiðing af bankahruninu 2008. Þrátt fyrir að rúm öld væri liðin frá því að fyrstu lýsingarnar á erfiðum kjörum leigjenda birtust í blöðum, stóðu leigjendur enn frammi fyrir ósanngirni og óöryggi á leigumarkaði.

*2013–2016*: Samtökin voru fyrst stofnuð 21. september 2013 af hópi leigjenda sem vildu bregðast við ósanngjörnum aðstæðum á leigumarkaði.

*2021–núverandi*: Samtökin voru endurreist af Vilborgu Bjarkadóttur og Guðmundi Hrafn Arngrímssyni, til að vinna að bættari velferð leigjenda og réttlæti og jöfnuði á leigumarkaði.

## Stefna og starfsemi

Samtökin hafa verið virk í að benda á húsnæðisvanda á Íslandi og koma með tillögur til úrbóta. Þau hafa m.a. gagnrýnt lög um almennar íbúðir, lög um stimpilgjald og lög um húsaleigu og leigusamninga.

Þau hafa einnig lagt til að stofna sérstakan sjóð til að styrkja fyrstu kaupendur og að almennum leigufélögum sé gert auðveldara fyrir að sækja í stofnstyrki.

Samtökin hafa tekið þátt í pólitískri baráttu gegn hækkun leiguverðs og ósanngjarnri leiguvernd. Þau hafa m.a. skipulagt mótmæli, fundi og upplýsingaherferðir.

## Þróun húsaleigulöggjafar

Húsaleigulöggjöfin á Íslandi hefur tekið sífelldum breytingum frá upphafi 20. aldar, oft í kjölfar baráttu leigjenda.

* *1917–1926*: Fyrstu húsaleigulögin sett. Lögin giltu aðeins í Reykjavík og voru afnumin árið 1926.
* *1919*: Fasteignafélag Reykjavíkur stofnað (hagsmunafélag húseigenda).
* *1926–1939*: Engin lagaákvæði um húsaleigu gild á Íslandi.
* *1939–1953*: Neyðarlöggjöf í tengslum við stríðsástand. Nærri tylft ólíkra laga sett á þessu sviði.
* *1979–1994*: Fyrstu heildarlög um húsaleigusamninga (lög nr. 44/1979).
* *1994–núverandi*: Núgildandi húsaleigulög nr. 36/1994.

## Áhrifafólk

Eftirfarandi er listi yfir nokkra af þeim sem hafa verið virkir í leigjendasamtökunum:

* **Páll Helgason** - Fyrsti staðfesti formaður Leigjendafélags Reykjavíkur (1948).
* *[[Jón frá Pálmholti]]* (1930-2004) - Formaður *Leigjendasamtakanna* (LS) frá 1978 til 1985 og frá 1989 til 2001.
* *Hólmsteinn Brekkan* - Framkvæmdastjóri Samtaka leigjenda á Íslandi (SLÍ) árið 2016.
* *Margrét Kristín Blöndal* (Magga Stína) - Formaður Samtaka leigjenda á Íslandi (SLÍ) 2017-2018.
* *Vilborg Bjarkadóttir* - Meðstofnandi endurreisnar SLÍ árið 2021.
* *Guðmundur Hrafn Arngrímsson* (f. 1973) - Formaður Samtaka leigjenda á Íslandi (SLÍ) frá 2021.

## Tilvísanir