open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bertolt Brecht

**Bertolt Brecht** eða **Eugen Berthold Friedrich Brecht** (10. febrúar 1898 – 14. ágúst 1956) var eitt af áhrifamestu leikskáldum 20. aldar. Hann þróaði nýja tegund leikhúss sem hann kallaði epískt leikhús. Hann er einna þekktastur fyrir *[[Kákasíski krítarhringurinn|Kákasíska krítarhringinn]]* (Der kaukasische Kreidekreis), sem hann samdi sem flóttamaður í Hollywood og *[[Mutter Courage]]*, og kannski einna mest fyrir *[[Túskúlingsóperan|Túskildingsóperuna]]* (Dreigroschenoper). 

## Ævi
Brecht fæddist í Ágsborg og flutti síðar til Berlínar þar sem hann skrifaði meðal annars *[[Túskildinsóperan|Túskildingsóperuna]]* (1928) og *[[Uppgangur og hrun Mahagonníborgar]]* (1930) sem Kurt Weill samdi tónlistaina við. Þegar Adolf Hitler vann kosningarnar 1933 flutti Brecht úr landi og hóf langvinnt flakk um heiminn sem endaði að lokum í Bandaríkjunum. Flestum verkum Brechts frá þessum tíma er beint gegn fasisma. Á tímum Kalda stríðsins lenti hann á svörtum lista vegna tengsla við kommúnista. Hann flutti aftur til Evrópu og þáði boð um að setjast að í Austur-Berlín þar sem hann bjó til dauðadags.

## Kenningar Bertolt Brecht
Leikhúsið átti að mati hans ekki að taka þátt í fyrir fram tapaðri samkeppni við kvikmyndina við að skapa blekkingu líkt og í leikhúsi natúralismans, heldur vera eins konar tilraun með aðstæður. Með því að nota framandgervingu (V-effekt) má koma í veg fyrir að áhorfendur lifi sig inn í atburðarásina. Í verkum hans notast hann við klippingu þar sem framvindan er skyndilega rofin með einhverjum hætti, t.d. með söngatriði.

## Tengt efni

* Berliner Ensemble
Benedikt Sveinsson

**Benedikt Sveinsson** getur átt við um:
* Benedikt Sveinsson fjárfestir (1938 – 2024)
* Benedikt Sveinsson (yngri) (1877 – 1954)
* Benedikt Sveinsson sýslumann (1826 – 1899)
Benedikt Sveinsson (yngri)

**Benedikt Sveinsson** (2. desember 1877 – 16. nóvember 1954) var íslenskur stjórnmálamaður, ritstjóri, bókavörður og bankastjóri.

Benedikt fæddist á Húsavík, sonur Sveins Víkings Magnússonar, veitingamanns, og Kristjönu Guðnýjar Sigurðardóttur, húsmóður og ljósmóður. Hann lauk stúdentsprófi frá Lærða skólanum árið 1901 og tók próf í forspjallsvísindum árið eftir. Hann starfaði við blaðamennsku og ritstjórn til 1915. Árið 1917 varð hann gæslustjóri Landsbankans og bankastjóri 1918-1921. Árið 1922 var hann ráðinn útgáfustjóri að sögu Alþingis. Hann var bókavörður í Landsbókasafninu frá 1931 og síðan skjalavörður í Þjóðskjalasafni frá 1941-1948. Hann annaðist útgáfu á mörgum Íslendingasögum fyrir Sigurð Kristjánsson bóksala og skrifaði fjölda blaða- og tímaritagreina um sögu Íslands, tungu, bókmenntir og ýmis þjóðmál.

Benedikt var alþingismaður Norður-Þingeyinga 1908-1931, lengst af fyrir Sjálfstæðisflokk (eldri) en frá 1927 fyrir Framsóknarflokk. Hann var forseti neðri deildar Alþingis 1920-1930. Hann var mikill baráttumaður fyrir sjálfstæði Íslands en þegar sambandslagafrumvarpið var afgreitt á Alþingi 1918 barðist hann hart gegn samþykkt þess og var eini þingmaður neðri deildar sem greiddi atkvæði gegn því, þar sem hann taldi það ekki ganga nógu langt.

Benedikt kvæntist Guðrúnu Pétursdóttur frá Engey árið 1904 og átti með henni sjö börn, Svein, Pétur, Bjarna, Kristjönu, Ragnhildi, Guðrúnu, Ólöfu.

Í bæjarstjórn Reykjavíkur 1914—1920. Í fullveldisnefnd 1917—1918. Í verðlagsnefnd 1918—1919. Forseti Hins íslenska þjóðvinafélags 1918—1920. Kosinn í Grænlandsnefnd 1924. Sat í mörg ár þing Fiskifélags Íslands. Í milliþinganefnd um bankamál 1925.
Snorri Hjartarson

**Snorri Hjartarson** (22. apríl 1906 – 27. desember 1986) var rithöfundur og ljóðskáld. Foreldrar Snorra voru Hjörtur Snorrason, bóndi og alþingismaður, og Ragnheiður Torfadóttir frá Ólafsdal, húsfreyja. Þau bjuggu á Hvanneyri þegar Snorri fæddist en fluttu síðar í Arnarholt í Stafholtstungum. 

Snorri bjó lengi í Noregi. Hann stundaði myndlistarnám við Listaháskólann í Osló, undir leiðsögn Axel Revold frá 1931 til 1932. Fyrsta ritverk Snorra kom út á norsku árið 1934, en það var skáldsagan *Høit flyver ravnen*. Snorri er þekktastur fyrir ljóðabækur sínar á íslensku. Hann hlaut bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs 1981 fyrir ljóðabókina *Hauströkkrið yfir mér*. Snorri var bókavörður við Borgarbókasafnið eftir að hann flutti aftur til Íslands.

## Ritverk
*1934 *Høit flyver ravnen*, skáldsaga (Nasjonalforlaget, Oslo)
*1944 *Kvæði*, ljóð (Heimskringla, Reykjavík)
*1952 *Á Gnitaheiði*, ljóð (Heimskringla, Reykjavík)
*1966 *Lauf og stjörnur*, ljóð (Heimskringla, Reykjavík)
*1979 *Hauströkkrið yfir mér*, ljóð (Mál og Menning, Reykjavík)
:::á norsku:
:::1981 *Haustskyming over meg*, þýtt af  Ivar Orgland (Dreyer forlag, Oslo)
*1981 *Kvæði 1940-1966* (Mál og Menning, Reykjavík)
*1992 *Kvæðasafn* (Mál og Menning, Reykjavík). Páll Valsson ritaði formála
*1997 *Brunnin flýgur álft: kvæði – Gedichte: Brennend fliegt ein Schwan* (Kleinheinrich, Münster). Bernd Koberling myndskreytti. Texti á íslensku og þýsku
*2006 *Kvæðasafn* (Mál og Menning, Reykjavík). Hjörtur Pálsson ritaði inngang: *Samfylgd á ljóðvegum*

## Ritstjórn og þýðingar
*1945 *Sól er á morgun : kvæðasafn frá átjándu öld fyrri hluta nítjándu aldar* (Leiftur, Reykjavík). Að nokkru þýðingar
*1948 *Sögur frá Noregi*, Snorri Hjartarson þýddi og ritaði formála. (Bókaútgáfa Menningarsjóðs, Reykjavík)
*1949 *Íslensk ástaljóð*, Snorri Hjartarson valdi ljóðin. (Hörpuútgáfan, Akranesi) 2. útg. 1989, 3. útg. 1990, 4. útg. 2002
*1949 *Íslensk ástaljóð – Nýtt safn*, Snorri Hjartarson valdi ljóðin. (Bókaútgáfa Guðjóns Ó. Guðjónssonar, Reykjavík). 
*1949 *Íslensk nútímalýrikk - úrval*, Snorri Hjartarson og Kristinn E. Andrésson gáfu út. 2. útg. 1987 *Íslensk lýrik – úrvalskvæði eftir 30 skáld*

## Tengt efni
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi
* Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs

## Tengill
*Grein eftir Jón Val Jensson, cand. theol., um æviferil Snorra, ljóð hans o.fl. (með heimildaskrá)
Samveldisleikarnir 2006

**[[Samveldisleikarnir]] [[2006]]** voru haldnir í Melbourne í Ástralíu dagana 15. til 26. mars. Þetta var stærsta íþróttamót í borginni frá því að Ólympíuleikarnir voru haldnir þar árið 1956. 

## Íþróttagreinar
Á leikunum 2006 var keppt í 16 íþróttagreinum, þar af 12 einstklings- og 4 liðsgreinum. Samtals var keppt í 247 æfingum. Innan borðtennis, fimleika og kraftlyftinga voru einnig æfingar fyrir fatlaða.
Life in Slow Motion

***Life in Slow Motion*** er sjöunda breiðskífa breska söngvarans David Gray og kom hún út árið 2005.

## Lagalisti
# „Alibi“
# „The One I Love“
# „Lately“
# „Nos De Cariad“
# „Slow Motion“
# „From Here You Can Almost See The Sea“
# „Ain't No Love“
# „Hospital Food“
# „Now and Always“
# „Disappearing World“
A New Day at Midnight

***A New Day at Midnight*** er sjötta breiðskífa breska tónlistarmannsins David Gray. Kom hún á eftir hinni vinsælu White Ladder-plötu sem kom tónlistarmanninum á kortið. A New Day at Midnight náði þó ekki eins miklum vinsældum og fyrrirrennari hennar.

## Lagalisti
# „Dead In The Water“ - 3:07
# „Caroline“ - 3:39
# „Long Distance Call“ - 3:42
# „Freedom“ - 6:48
# „Kangaroo“ - 3:32
# „Last Boat To America“ - 4:50
# „Real Love“ - 4:40
# „Knowhere“ - 3:55
# „December“ - 3:35
# „Be Mine“ - 4:24
# „Easy Way To Cry“ - 3:53
# „The Other Side“ - 4:31
White Ladder

***White Ladder*** er fjórða breiðskífa breska tónlistarmannsins David Gray. Platan kom út árið 1998 en hún sló ekki í gegn fyrr en árið 2000. Platan er óvenjuleg að því leyti að David tók hana alla upp sjálfur heima í íbúðinni sinni og gaf hana síðan út undir eigin merkjum.

## Lagalisti
# „Please Forgive Me“
# „Babylon“
# „My Oh My“
# „We're Not Right“
# „Nightblindness“
# „Silver Lining“
# „White Ladder“
# „This Year's Love“
# „Sail Away“
# „Say Hello Wave Goodbye“ (ábreiða af lagi Soft Cell)
# „Babylon II“ (einungis gefið út í Bandaríkjunum)
Godspeed You! Black Emperor

**Godspeed You! Black Emperor** er kandadísk síðrokkshljómsveit sem var stofnuð árið 1994. Sveitin er nefnd í höfuðið á svarthvítri heimildarmynd sem gerð var 1976 og fjallaði um japanskt mótorhjólagengi sem kallaði sig „The Black Emperors“. Hljómsveitin er gefin út af Constellation Records sem sérhæfir sig í síðrokki og hefur myndað sterka stefnu gegn kapítalisma. Mannaskipti hafa verið töluverð en þegar mest var voru 15 manns í sveitinni. Ýmis hliðarverkefni hafa því orðið til, þar má nefna A Silver Mt. Zion, Fly Pan Am og 1-Speed Bike.

## Hljómsveitin

Hljómur sveitarinnar byggist fyrst og fremst á framúrstefnulegu rokki í bland við klassík. Aftur á móti notar hún mikið *[[sampl]]* sem aðalsprauta bandsins, Efrim Menuck, safnar. Þessi sömpl eru mörg mjög ólík - börn að syngja frönsk ljóð, lestir og viðtöl við presta og gamla menn. Einnig notar hljómsveitin mínímalíska óhljóða kafla til þess að brúa bilið á milli kafla. Uppbygging og kaflaskipti einkenna mjög lög bandsins og hefur ekki enn verið gefið út lag með sveitinni sem er styttra en 10 mínútur. Flest lögin eru þó á milli 15 og 20 mínútna löng. Bandið er einstaklega pólitíkst og birtist það bæði í hinum ýmsu sömplum sem prýðir plötur þeirra og í textunum á plötuumslögum þeirra. Eitt sinn hefur hljómsveitin meira að segja verið handtekin vegna gruns um að vera hryðjuverkamenn. Sumir vilja meina að Godspeed sé Kristileg hljómsveit. Í fyrsta lagi er það vegna orðsins „Godspeed“, en það er breskt orðatiltæki, sem þýðir nokkurn veginn „gangi þér vel“. Í öðru lagi er það vegna sampls sem finna má í laginu Static, en þar talar maður um frelsun sína. Allt trúarlegt sem birtist í verkum Godspeed er birt í kaldhæðni. Hljómsveitin er trúlaus og á móti efnishyggju og kapítalisma.

## Útgefin verk
Lucanus

**Marcus Annaeus Lucanus** (3. nóvember 39 - 30. apríl 65) var rómverskt skáld og er af mörgum talinn meðal bestu höfunda á síðklassíska tímabilinu eða á svonefndri „silfuraldarlatínu“.

Lucanus var að störfum á valdatíma Nerós og naut þónokkurra vinsælda. Hann hlaut verðlaun fyrir kveðskap árið 60. Söguljóð hans, *[[Pharsalia]]* (sem í handritum heitir *Bellum civile* eða *Borgarastríðið*), fjallaði um borgarastríðið í Róm um miðja 1. öld f.Kr. milli Júlíusar Caesars og Pompeiusar og fékk góðar viðtökur. Aftur á móti féll hann úr náð valdhafa og var viðriðinn samsæri Gaiusar Calpurniusar Pisos. Þegar upp komst að hann hefði gerst sekur um landráð var hann neyddur til þess að fremja sjálfsmorð með því að láta sér blæða út. Áður en hann lést hafði hann ásakað ýmsa aðra í von um að verða náðaður, m.a. móður sína.

Faðir hans var tekinn af lífi í kjölfarið en móðir hans slapp, sem og ekkja hans Polla Argentaria, og hlaut lof Statiusar á valdatíma Domitianusar. Að Lucanusi látnum var afmælisdagur hans haldinn hátíðlegur. Eitt árið var flutt ljóð í tilefni dagsins, sem enn er varðveitt; þar er ekkja Lucanusar ávörpuð og ýmislegt kemur fram um ævi og störf Lucanusar (Statius, *Silvae*, II.7).

Söguljóð Lucanusar um borgarastríðið var óklárað þegar hann lést og er handritageymd kvæðisins fremur flókin vegna fjölda uppskrifta sem ber oft ekki saman. 

*Pharsalia* var í miklum metum á miðöldum; Dante getur Lucanusar tvisvar:
* Í *[[De vulgari eloquentia]]* er hans getið ásamt Óvidíusi, Virgli og Statiusi sem eins fjögurra *regulati poetae* (II, VI, 7) 
* í *[[Gleðileikurinn guðdómlegi|gleðileiknum guðdómlega]]* er hans getið ásamt Hómeri, Hóratíusi, Óvidíusi og Virgli (*Inferno*, IV,88).

Verk hans höfðu gríðarleg áhrif á skáldskap og leikritun á 17. öld. Shelley, Southey og Macaulay lofuðu allir verk hans mjög.

*Pharsalia* er til í íslenskri þýðingu frá 12. eða 13. öld, sem síðari hluti *[[Rómverja saga|Rómverja sögu]]*.

## Heimild
* 
* ''Rómverja saga'' – fréttatilkynning um útgáfu 2010 — Af vefsíðu Árnastofnunar.
Stonehenge

**Stonehenge** er mannvirki frá nýsteinöld og bronsöld, gert úr risasteinum staðsett við Amesbury í Wiltshire í Englandi, um það bil 13 km í norðvestur frá Salisbury. Stonehenge er einn þekktasti forsögulegi staður í heiminum og tákn Englands. Fornleifafræðingar hyggja að steinarnir séu frá um 3000 f.Kr. til 2200 f.Kr.. Ýmsar kenningar eru um tilgang staðarins; trúarhof, hof tileinkað forfeðrum, grafreitur og staður til að fagna sumar og vetrarsólstöðum. Nálægt Stonehenge eru stórir kringlaga haugar sem eru grafreitir.

Stonehenge og nánasta umhverfi er á Heimsminjaskrá UNESCO síðan árið 1986. Staðurinn er friðaður að breskum lögum sem *[[Scheduled Ancient Monument]]*. Svipað mannvirki sem heitir Avebury, liggur ekki svo langt frá Stonehenge.

## Upprunafræði

*Stonehenge Complete* eftir Christopher Chippendale segir orðið Stonehenge koma frá engilsaxnesku orðunum „stān“, sem merkir steinn og öðru hvoru orðinu „hencg“, sem þýðir karmur eða „hen(c)en“, sem merkir gálgi eða píningartól. Miðaldagálgar voru gerðir úr einum klump sem lagður var þversum yfir tvo aðra lóðrétta klumpa, sem minnir nokkuð á byggingarlag Stonehenge.
Heimastjórnarflokkurinn

**Heimastjórnarflokkurinn** var íslenskur stjórnmálaflokkur sem var myndaður utan um ákveðna stefnu í stjórnarskrármálinu rétt fyrir aldamótin 1900. Heimastjórnarflokkinn skipuðu andstæðingar Valtýskunnar á Alþingi og börðust fyrir því að komið yrði á heimastjórn með því að Íslandsráðgjafi væri staðsettur á Íslandi en ekki í Kaupmannahöfn líkt og áður.

Heimastjórnarflokkurinn fékk helming atkvæða í Alþingiskosningum 1900 en naut ekki meirihluta á þingi fyrr en eftir kosningarnar 1902. Heimastjórn var svo samþykkt með breytingu á stjórnarskránni 1902. Hannes Hafstein, einn aðalforystumaður flokksins, var skipaður fyrsti ráðherra Íslands 1. febrúar 1904.

Flokkurinn missti meirihluta sinn á þingi þegar „uppkastið“ (drög að sambandslögum um samband Íslands og Danmerkur) var fellt eftir Alþingiskosningar 1908 þar sem andstæðingar þess úr Sjálfstæðisflokki (kosningabandalags Þjóðræðisflokksins og Landvarnarflokksins) fengu meirihluta. Hannes Hafstein sagði af sér ráðherraembætti eftir að vantrauststillaga hafði verið samþykkt.

Eftir Alþingiskosningar 1911 stofnuðu ýmsir fylgismenn Heimastjórnarflokksins, svo sem Hannes Hafstein og Stefán Baldvin Stefánsson, Sambandsflokkinn ásamt hluta Sjálfstæðisflokksins með það að augnamiði að koma með ný drög að sambandslögunum 1912 („bræðingurinn“). Hannes varð aftur ráðherra fyrir þennan flokk sama ár. Þegar Sambandsflokkurinn leið undir lok 1914 gengu flestir fylgismenn hans aftur í Heimastjórnarflokkinn.

Í borgarstjórnarkosningum 1918 buðu ýmsir úr Heimastjórnarflokki og Sjálfstæðisflokki fram sameiginlegan lista undir nafni Sjálfstjórnarflokksins. Síðast bauð Heimastjórnarflokkurinn fram í Alþingiskosningum 1919 og fékk þá 13 þingmenn en hafði að auki stuðning fjögurra þingmanna utan flokka. 1920 gengu ýmsir þingmenn flokksins í Utanflokkabandalag hægri manna á þingi. Sama ár varð Lögrétta, málgagn Heimastjórnarflokksins, að vikublaði Morgunblaðsins. 1922 varð Utanflokkabandalagið að Sparnaðarbandalaginu og við kosningarnar 1923 gengu leifar Heimastjórnarflokksins inn í kosningabandalag með Sparnaðarbandalaginu og Sjálfstæðisflokki sem nefndist Borgaraflokkurinn sem síðar varð Íhaldsflokkurinn 1924.

## Útgáfumál
Árið 1905 einkenndist af hatrömmum átökum á sviði stjórnmálanna, sem náðu hámarki í deilunum um símamálið. Hafði Björn Jónsson beitt blaði sínu Ísafold ákaft í þessu orðaskaki.

Komust Heimastjórnarmenn að þeirri niðurstöðu að hreyfing þeirra þyrfti á öflugum málgögnum að halda. Voru í því skyni stofnsett tvö ný blöð sem hófu útgáfu í ársbyrjun 1906. Annars vegar vikublaðið Lögrétta í ritstjórn Þorsteins Gíslasonar. Þorsteinn hafði áður fylgt Valtýingum, andstæðingum Heimastjórnarflokksins að málum. Lögrétta kom út til ársins 1936, en hafði þá um alllangt skeið verið gefin út í nánum tengslum við Morgunblaðið.

Á Akureyri stofnuðu Heimastjórnarmenn blaðið Norðra, sem gefið var út til ársins 1916.

## Tengt efni
* Hannes Hafstein
* Stefán Baldvin Stefánsson
* Sambandslögin
* Heimastjórn
Íslandsráðgjafi

**Íslandsráðgjafi** eða **Íslandsráðherra** var ráðherraembætti sem búið var til með stjórnarskrá Íslands 1874. Íslandsráðgjafi skyldi bera upp til staðfestingar í danska ríkisráðinu mál sem vörðuðu Ísland. Íslandsráðgjafinn sat í Kaupmannahöfn en Landshöfðingi fór með æðsta vald á Íslandi á ábyrgð Íslandsráðgjafa. 

Embættið var frá upphafi aukageta dómsmálaráðherra Danmerkur. Íslendingar voru frá upphafi óánægðir með þessa skipan mála og vildu endurskoðun stjórnarskrárinnar, sem lyktaði með heimastjórn 1904 þegar ráðherra Íslands varð til sem embætti á Íslandi.

Eftirfarandi dómsmálaráðherrar Danmerkur voru Íslandsráðgjafar:

## Tengt efni
* Landshöfðingjatímabilið
* Ráðherra Íslands
Sóknarprestur

**Sóknarprestur** er prestur sem þjónar afmörkuðu landfræðilegu svæði, prestakalli, með einni eða fleiri sóknum. Sóknarprestar eru opinberir embættismenn sem biskup skipar. Gerður er greinarmunur á sóknarprestum og prestum. Í hverju prestakalli er aðeins einn sóknarprestur. Prestar geta hins vegar verið einn eða fleiri innan prestakalls. Þeir eru skipaðir af biskupi. Ef fleiri prestar starfa innan prestakalls er sóknarprestur þeirra fremstur og ber ábyrgð samkvæmt því.
Árnesprófastsdæmi

**Árnesprófastsdæmi** nær yfir alla Árnessýslu og eru prestaköll þess eftirfarandi:

* Eyrarbakkaprestakall
* Selfossprestakall
* Hraungerðisprestakall
* Hrunaprestakall
* Skálholtsprestakall
* Mosfellsprestakall
* Þingvallaprestakall
* Hveragerðisprestakall
* Þorlákshafnarprestakall
* Stóra-Núpsprestakall
Prestakall

**Prestakall** (áður kallað **brauð**) er landfræðilegt þjónustusvæði presta þjóðkirkjunnar, sem nær til breytilegs fjölda sókna.  Kirkjuþing setur starfsreglur um skipan prestakalla. Skylt er að hafa sóknarprest í hverju prestakalli en fleiri prestar geta verið starfandi í einu prestakalli. 

## Tenglar
*Listi yfir prestaköll þjóðkirkjunnar
*Lög nr. 78 frá 26. maí 1997
Fjallahjól

**Fjallahjól** eru reiðhjól á breiðum dekkjum með allt að 27 gírum og sérhönnuð til að ferðast um utan malbikaðra vega. Fyrstu fjallahjólin komu á sjónarsviðið á níunda áratug tuttugustu aldar og voru þau hönnuð út frá Schwinn Balloon-hjólinu.

## Tegundir fjallahjóla
Undanfarin ár hefur komið fram á sjónarsviðið fjöldinn allur af tegundum og mismunandi afbrigði af reiðhjólum. Fjallahjól eru framleidd með annað hvort framdempara eða með tveimur dempurum; einum að framan og einum að aftan. Slík hjól eru kölluð víðavangshjól eða cross-country. Ferðahjólin eru einnig vinsæl. Yfirleitt eru það einfaldlega hefðbundin fjallahjól með aukaútbúnaði, s.s. brettum og bögglaberum en þeir allra hörðustu fjárfesta í sérútbúnum ferðahjólum með sérstöku lagi og miklu af sérsniðnum útbúnaði. Nú seinustu ár hafa einnig komið fram hjól sem líkjast BMX-hjólum og eru mest notuð í brautum, á stökkpöllum og innanbæjar. Fjallabrun er orðið vinsælt sport víða um heim og er því oft líkt við snjóbrettaæðið. Sérútbúin hjól sem líkjast einna helst mótorkrosshjólum eru notuð í þessa íþrótt en keppnir eru haldnar víða um heim. Free-ride-hjól eru svo nýjasta æðið en sá stíll er sóttur til Bresku Kólumbíu í Kanada þar sem hjólað er eftir mjög tæknilega erfiðum leiðum, oft á uppbyggðum pöllum, með ýmsum þrautum og stökkpöllum. Þessi hjól eru mitt á milli fjallabrunshjóla og víðavangshjóla, yfirleitt með dempurum að framan og aftan svipað og fjallabrunshjólin en oft léttari og meðfærilegri.

## Tenglar
*Íslenski fjallahjólaklúbburinn
*Landssamtök hjólreiðamanna
*Hjólreiðafélag Reykjavíkur 
*Hjólamenn 
*Þríþrautarfélag Reykjavíkur 

## Heimild
* 
*UCI Mountain Bike & Trials World Championships "Val di Sole 2008", ITALY
Silfuraldarlatína

**Silfuraldarlatína**, **silfurlatína** eða **síðklassísk latína** er það skeið í latneskri málsögu og bókmenntasögu nefnt sem nær yfir 1. og 2. öld e.Kr. eða frá 14 - 180. Silfuraldarlatína er tímabilið á eftir gullaldarlatínu og á undan síðfornaldarlatínu. Tímabil gull- og silfuraldarlatínu er nefnt klassísk latína.

Bókmenntir þessa tímabils hafa stundum verið álitnar verri eða ómerkilegri en bókmenntir gullaldarlatínunnar og því getur orðið „silfuraldarlatína“ haft neikvæðan blæ. Aftur á móti þykir mörgum gagnrýnin á höfunda silfuraldarinnar ósanngjörn og margir þeirra hafa fengið mikla athygli fræðimanna undanfarið.

Tímabili silfuraldarlatínu má skipta í tvennt: tímabil róttækra tilrauna á síðari hluta 1. aldar og „nýklassisissmi“ á 2. öld.

Á valdatímum Nerós og Domitianusar reyndu skáld á borð við Lucius Annaeus Seneca, Lucanus og Statius fyrir sér með nýjan stíl, sem hefur verið lofaður og lastaður jafnt af gagnrýnendum síðari tíma.

Bókmenntir þessa tíma bera vitni um mælskufræði í menntun Rómverja. Höfundar eru oft háfleygir, framandi orðaforði og orðanotkun og fáguð orðatiltæki eru víða í ritum þeirra.

Verk frá síðari hluta 1. aldar bera oft merki um áhuga höfunda á ruddalegu ofbeldi, göldrum og öfgakenndum ástríðum. Vegna áhrifa frá stóuspeki dvínaði mikilvægi guðanna en geðshræringar og orsakir þeirra eru mikilvægt stef. Geðshræringar eins og reiði, stolt og öfund fá nánast líffærafræðilega meðhöndlun í formi bruna, bólgu og uppsöfnunar blóðs eða galls. Statius lýsir jafnvel innblæstri sönggyðjanna sem „hitasótt“.

Þótt eindregnum aðdáendum klassískrar gullaldarlatínu, bæði í fornöld og á nýöld, hafi ekki líkað öfgar þessara skálda bæði í efnistökum og stíl voru þau eigi að síður í miklu uppáhaldi evrópskra menntamanna á endurreisnartímanum og meðal margra enskra skálda módernismans.

Við lok 1. aldar voru ýmsir höfundar farnir að bregðast við og Tacitus, Quintilianus og Juvenalis bera allir vitni um endurlífgun hófstilltari stíls undir áhrifum frá klassískri latínu á valdatíma Trajanusar og antonísku keisaranna.

Á silfuröldinni voru einnig samdar tvær skáldsögur á latínu sem eru varðveittar: *Gullni asninn* eftir Apuleius og *Satyricon* eftir Petronius.

Meðal höfunda silfuraldarinnar eru Petronius, Seneca, Phaedrus, Persius, Quintilianus, Lucanus, Statius, Valerius Flaccus, Silius Italicus, Tacitus, Martialis, Juvenalis, Plinius yngri, Suetonius, Aulus Gellius, og Apuleius.

## Tilvísanir

## Heimild

*
*Braund, Susanna Mortin, *Latin Literature* (London: Routledge, 2002).
*Conte, Gian Biagio, *Latin Literature: A History*. Joseph B. Solodow (þýð.) (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1994).
*Mellor, Ronald, *Tacitus* (London: Routledge, 1993).

## Tengt efni
*Klassísk latína
*Latnesk málsaga
*Latneskar bókmenntir
Ilmenít

**Ilmenít** (FeTiO3) er veikt segulmögnuð járnsvört eða stálgrá steind sem finnst í myndbreyttu bergi eða djúpbergi. Nafnið dregur steindin af fundarstað sínum í Ilmenski-fjöllum, nærri Miass í Rússlandi. Ilmenít er mest unnið úr fjörusandi. Það er úr járn-títanoxíði á kristölluðu formi.

Unnið ilmenít er mest notað sem hráefni í litarefni. Afurð þeirrar vinnslu er títandíoxíð sem er afgerandi hvítt á litinn og notað sem grunnur í hágæða málningu. Í fjörusandi finnst ilmenít yfirleitt sem hringlaga agnir sem eru um 0,1 - 0,2 mm í þvermál.

## Tunglilmenít
Ilmenít finnst í bergi á Tunglinu og árið 2005 notaði NASA Hubble-geimsjónaukann til að finna þar svæði sem innihalda steindina í ríkum mæli. Það gæti verið mikilvægt ef horft er til hugsanlegrar tunglstöðvar í framtíðinni. Ilmenítið gæti verið uppspretta járns og títans sem byggingarefna og einnig væri hægt að vinna úr steindinni súrefni.
Alessandro Costacurta

**Alessandro Costacurta** varnarmaður AC Milan fæddist þann 24. apríl 1966 í Orago á Italiu. Fyrsta leik sinn spilaði hann 24. ágúst 1986 gegn Sambenedettese í ítölsku bikarkeppninni. Sama ár var hann lánaður til Monza sem lék í C1 deildinni þar sem hann lék 30 deildarleiki. Fyrsta deildarleik sinn fyrir AC Milan spilaði Costacurta síðan árið 1987 gegn Verona á útivelli, átti leikjum hans fyrir Milan heldur betur eftir að fjölga og eru þeir í dag orðnir 440 og í þeim er hann aðeins búinn að skora 2 mörk. 

Ítölsku deildina vann hann í fyrsta skipti árið 1988 eftir baráttu við Napoli þar sem Diego Maradona var liðsmaður. 1989 og 1990 unnu Milan Evrópukeppni meistaraliða (síðar meistaradeildina). Á þessum árum (1988 - 1994) var Milan með sitt besta lið í sögunni en með Costacurta í liðinu voru þá ekki ómerkari menn en Paolo Maldini fyrirliði núverandi liðs, Carlo Ancelotti (núverandi þjálfari Milan), Frank Riikard (þjálfari Barcelona), Franco Baresi, Ruud Gullit, Marco van Basten og margir fleiri. Árin 1992 – 1994 unnu Milan ítölsku deildina öll árin og settu m.a. met þar sem þeir léku 58 leiki í röð án taps sem ekki enn hefur verið slegið og er ólíklegt að nokkurt lið í Evrópuboltanum leiki það eftir í nánustu framtíð. 

1994 vann Milan yfirburðasigur í úrslitaleik meistaradeildarinnar gegn Barcelona. Fyrir leikinn var talað um að Barcelona mundi vinna öruggan sigur þar sem sóknin, sem átti að vera Barcelona, mundi pakka vörninni (Milan) saman en annað átti heldur betur eftir að koma í ljós. Milan vann í þessum leik einn eftirminnilegasta sigur í sögu meistaradeildarinnar 4:0. 

Costacurta missti árið 1994 af bæði úrslitaleiknum gegn Barcelona og sömuleiðis úrslitaleik heimsmeistarakeppninnar þegar Ítalir töpuðu í vítaspyrnukeppni gegn Brasilíu. 

Leikir Costacurta með Milan í deild eru orðnir 440 og rúmlega 190 í öðrum mótum. Með landsliðinu lék hann 59 leiki og skoraði 2 mörk. Hann lék í HM 1994 og 1998 og einnig EM 1996. 

## Titlar sem lið Costacurta hafa hlotið
* 7 sinnum Ítalíumeistarar
* 4 sinnum Evrópumeistarar meistaraliða/meistaradeildarinnar
* 4 sinnum heimsmeistarar félagsliða 
* 4 sinnum meistarar meistaranna í Evrópu
* 1 sinni ítalskur bikarmeistari 
* 8 sinnum meistarar meistaranna á Ítalíu.
Harrý og Heimir

**Harrý og Heimir** er útvarpsleikrit sem var flutt á útvarpstöðinni Bylgjunni frá 1988 til 1993. Höfundar voru Karl Ágúst Úlfsson, Sigurður Sigurjónsson og Örn Árnason, sem einnig léku öll hlutverkin í þáttunum. Þetta eru gamanþættir byggðir á klassískum harðsoðnum einkaspæjarasögum frá fyrri hluta 20. aldar. Þættirnir voru fluttir á milli 10 og 11 á morgnana, endurfluttir á milli 16 og 17 síðdegis og svo voru allir þættir vikurnar endurfluttir á laugardögum.

Þáttaraðirnar um einkaspæjarann Harrý Rögnvalds og hinn hundtrygga aðstoðarmann hans, Heimi Schnitzel, urðu tvær; ein ellefu þátta (24-30 mín) 1988 til 1989 og einn fjörutíu þátta (7 mín) árið 1993. Fyrri þáttaröðin var að mestu sjálfstæðar sögur, en tveir af þáttunum voru framhaldssaga þar sem þeir bjarga veðurathugunarmanninum Sigtryggi Klein á veðurathugunarstöð á fjallinu Regingnípu frá illmenninu Finnboga sem hyggst flytja fjöll af hálendi Íslands til Danmerkur. Seinni þáttaröðin er ein framhaldssaga sem gerist í Transylvaníu, þar sem illmennið Frank N. Steingrímsson leitar að heila til að nota í sköpunarverk sitt, Rúrik, og endar á að taka heilann úr Heimi. Díana Klein kemur fyrir í báðum þáttaröðum: Í þeirri fyrri leitar hún að föður sínum og í þeirri síðari að eiginmanni sínum. Í báðum þáttaröðum er sögumaður sem Örn Árnason leikur.

Báðar þáttaraðirnar hafa komið út á geisladiskum hjá Senu, sú fyrri undir titlinum *Harrý og Heimir: Með öðrum morðum*, en síðari útgáfan heitir *Harrý og Heimir: Morð fyrir tvo*.

## Spaugstofan
Harrý og Heimir birtust reglulega í sjónvarpsþáttum Spaugstofunnar. Tvö atriði voru sýnd árið 1996 og eitt árið 2003. Páskaþáttur Spaugstofunnar 1998 snerist um það að Harrý og Heimir voru að leita að ræningja sem hafði stolið páskaþætti Spaugstofunnar. Karl og Sigurður léku Harrý og Heimi, Örn sögumann og Randver og Pálmi léku gesti sem komu á spæjarastofuna.

## Leikrit og kvikmynd
Árið 2009 frumsýndi Borgarleikhúsið leikritið *Harrý og Heimir: Með öðrum morðum* eftir Karl Ágúst, Örn og Sigurð sem léku jafnframt aðalhlutverkin, en leikritið er unnið upp úr seinni, fjörutíu þátta útvarpsleikritsseríunni. Höfundarnir þrír voru jafnframt leikstjórar sýningarinnar, en Kristín Eysteinsdóttir aðstoðaði við uppsetninguna. Leikmynd og búningar voru eftir Snorra Frey Hilmarsson. Skömmu fyrir frumsýningu var hljóðmynd leikritsins stolið.  Sýningin gekk í tvö leikár og var sýnd bæði í Reykjavík og á Akureyri. Sjónvarpsupptaka af sýningunni hefur verið sýnd á Stöð 2 og einnig gefin út á DVD.

Sumarið 2013 var tekin upp kvikmyndin *[[Harrý og Heimir: Morð eru til alls fyrst]]* og var hún frumsýnd um páskana 2014. Hún er byggð á framhaldssögunni úr fyrstu þáttaröð um veðurathugunarmanninn Sigtrygg á Regingnípu. Svandís Dóra Einarsdóttir fór með hlutverk Díönu Klein og Þröstur Leó Gunnarsson lék Sigtrygg. Í myndinni hét illmennið Símon (leikinn af Stefáni Karli, Ingvari E. og Þórhalli Sigurðssyni). Fjallaleiðsögumaðurinn Ísleifur var leikinn af Ólafi Darra.
Baltasar Kormákur

**Baltasar Kormákur Baltasarsson** (f. 27. febrúar 1966) er íslenskur leikari og leikstjóri. Foreldrar hans eru Kristjana Guðnadóttir Samper og spænski listamálarinn Baltasar Samper. Baltasar útskrifaðist frá Leiklistarskóla Íslands árið 1990. Baltasar Kormákur og fyrrum eiginkona hans, Lilja Pálmadóttir ráku saman framleiðslufyrirtækið RVK Studios sem er afsprengi Blueeyes Productions og Sagnar ehf. og hefur það framleitt ýmis sviðsverk, kvikmyndir og sjónvarpsefni.

## Kvikmyndaskrá

### Kvikmyndir

#### Aðeins framleiðandi

* *[[Popp í Reykjavík]]* (1998) (Heimildamynd)
* *[[Stormviðri]]* (2003)
* *[[Dís (kvikmynd)|Dís]]* (2004)
* *[[The Amazing Truth About Queen Raquela]]* (2008) (Aðalframleiðandi)
* *[[Reykjavík - Rotterdam|Reykjavík-Rotterdam]]* (2008)
* *[[Sumarlandið]]* (2010)
* ''Fúsi'' (2015)
* ''Vargur'' (2018)
* *[[Against the Ice]]* (2022)

#### Sem leikari

### Sjónvarp

## Tilvísanir


## Tenglar
* 
* Framleiðslufyrirtæki Baltasars, RVK Studios (Reykjavík Studios) 
* Eldra framleiðslufyrirtæki Baltasars, Sögn ehf./Blueeyes Productions
Napóleonsstyrjaldirnar

**Napóleonsstyrjaldirnar** er samheiti yfir margar styrjaldir. Hverjar þessar styrjaldir eru og hvenær þær hófust er mismunandi eftir fræðimönnum. Sumir telja að styrjaldartímabilið hafi hafist þegar Napóleon Bonaparte (sem styrjaldirnar eru nefndar eftir) náði völdum í Frakklandi árið 1799 en aðrir vilja meina að fyrsta styrjöldin hafi hafist þegar Stóra-Bretland hóf stríð við Frakkland árið 1803. Allir eru þó sammála um að þessu tímabili hafi lokið með sigri breskra og prússneskra hermanna á her Napóleons í orrustunni við Waterloo og undirritun friðarsáttmála þann 20. nóvember, 1815.

Styrjaldirnar voru framhald á frönsku byltingarstríðunum sem hófust í kjölfar frönsku byltingarinnar árið 1789. Napóleonsstyrjaldirnar leiddu til upplausnar Heilaga rómverska ríkisins og vaxandi þjóðernishyggju í Þýskalandi og Ítalíu. Á sama tíma urðu hlutar spænska heimsveldisins sjálfstæðir. Sigur Bretlands í Napóleonsstyrjöldunum varð til þess að breska heimsveldið efldist og Bretland varð öflugasta ríki heims á 19. öld.
Barít

**Barýt** eða **barít** (Þungspat) (BaSO4) er steind úr barínsúlfati. Það tilheyrir fáskipuðum baríthópi steinda og er nafnið dregið af efnasamsetningunni og þyngdinni.
Nafnið barít er dregið af gríska orðinu *barus* (þungt). 

## Lýsing
Flatir og blaðlaga kristallar. Hvítt eða gráleitt, hálfgegnsætt. Eðlisþyngdin er aðaleinkenni baríts.

* Efnasamsetning: BaSO4
* Kristalgerð: rombísk
* Harka: 3-3½
* Eðlisþyngd: 4,5
* Kleyfni: góð á einn veg

## Útbreiðsla
Myndast úr kvikuvessum, í grennd við djúpbergsinnskot. Fágætt, stærð kristala 3-5 cm. Á Íslandi hefur barít fundist við megineldstöðvar á Austfjörðum.
Barít finnst oft í blý-sink æðum í kalksteini, í útfellingum á hverasvæðum og í hematítmálmgrýti. Barít finnst oft með steindunum anglesíti og selestíti.

## Notkun
Barít er t.d. notað í málningar- og pappírsframleiðslu. Barít er megin uppspretta baríns. 

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Tækniskóli Íslands

: *Fyrir greinina um iðnmenntaskólann sem er starfandi í dag, sjá [[Tækniskólinn]].*

**Tækniskóli Íslands** var stofnaður árið 1964 og með tilvist hans var ætlað að brúa bilið milli iðnmenntunar og háskólanáms. Tækniskólinn var færður á háskólastig árið 2002 og tók þá upp nafnið Tækniháskóli Íslands. Árið 2005 sameinuðust Tækniháskóli Íslands og Háskólinn í Reykjavík undir nafni Háskólans í Reykjavík.
Tækniháskóli Íslands

**Tækniháskóli Íslands** (THÍ) er deild innan Háskólans í Reykjavík. Skólinn var færður uppá háskólastig árið 2002 og var nafn skólans breytt úr Tækniskóla Íslands yfir í Tækniháskóli Íslands. Árið 2005 sameinuðust Tækniháskóli Íslands og Háskólinn í Reykjavík undir nafni Háskólans í Reykjavík.

## Námið
Í Tækniháskóla Íslands er *[[Frumgreinadeild]]*, en þar er námið á framhaldsskólastigi og er það ein sérstaða skólans. Nám á frumgreinadeild er ætlað að tengja saman iðnaðar- og háskólanám. Nemendur sem útskrifast úr frumgreinadeild hafa forgang til náms í öðrum greinum skólans sem eru á háskólastigi.

Nám á háskólastigi:

* *[[Iðnfræði]]*
* *[[Iðnaðartæknifræði]]*
* *[[Tæknifræði]]*
* *[[Geislafræði]]*
* *[[Lífeindafræði]]*
* *[[Rekstrarfræði]]*

Metaðsókn var í Tækniháskólann árin 2003 og 2004 og fengu færri að stunda nám við skólann en vildu.
Quintus Claudius Quadrigarius

**Quintus Claudius Quadrigarius** (uppi á 1. öld f.Kr.) var rómverskur sagnaritari, sem skrifaði um sögu Rómar í riti sínu *Annales* (*Annálar*), sem var í a.m.k. 23 bókum. Frásögn Quadrigariusar hófst á innrás Galla árið 390 f.Kr. og náði a.m.k. fram yfir dauða Súllu og e.t.v. lengra.

Sagnaritarinn Títus Lívíus styðst m.a. við Quadrigarius sem heimild (frá sjöttu bók rits síns *Ab urbe condita*). Aulus Gellius vitnar orðrétt í alllangan kafla úr riti Quadrigariusar í verki sínu *Attískar nætur* (IX. 13), þar sem er lýst einvígi milli Rómverjans Títusar Manliusar Torquatusar og ónefnds Galla.

Stíll Quadrigariusar var fremur einfaldur og fornlegur og þótti þurr en rit hans var talið mikilvægt.

## Heimild
*
Torfhildur Hólm

**Torfhildur Hólm** (2. febrúar 1845 – 14. nóvember 1918) var íslenskur rithöfundur. Hún var fyrsti íslenski rithöfundurinn sem skrifaði sögulegar skáldsögur og hún var einnig fyrsta íslenska konan sem skrifaði skáldsögur. 

## Ungdómsár og Vesturheimur
Torfhildur fæddist á Kálfafellsstað í Skaftafellsýslu 2. febrúar 1845. Foreldrar hennar voru Þorsteinn Einarson prestur og Guðríður Torfadóttir. Torfhildur lagði stund á ensku og hannyrðanám í Reykjavík. Hún giftist Jakobi Hólm verslunarstjóra á Hólanesi nyrðra en varð ung ekkja því maður hennar lést eftir eins árs hjónaband. Torfhildur flutti til Vesturheims árið 1876 og fyrstu smásögur hennar birtust árið 1878 í vestur-íslenska blaðinu Framfara.

## Fyrstu listamannslaunin
Torfhildur kom aftur til Íslands árið 1889. Alþingi ákvað að veita henni skáldalaun 500 krónur á ári. Torfhildur var fyrsti Íslendingurinn til að fá listamannalaun. Torfhildur gaf út bókmenntatímaritið Draupnir á árunum 1891 til 1908 og tímaritið Dvöl á árunum 1901 til 1917. Verk Torhildar voru vinsæl meðal almennings en síður meðal gagnrýnenda. Sjá má áhrif frá Torfhildi í verkum Halldórs Laxness Íslandsklukkunni og fyrsta skáldsaga Halldórs var að hans eigin sögn verkið Afturelding sem dregur nafn sitt frá skáldsögu Torfhildar Eldingu. Ein sögupersóna Halldórs ber nafnið Garðar Hólm. 

## Torfhildur í augum bókmenntafræðinga
Soffía Auður Birgisdóttir taldi hana vera „brautryðjanda á sínu sviði“ og að hún „hikaði ekki við það að fara inn á „svið karlmanna““. Einnig taldi hún verk hennar vera aðalega siðferðislegs eðlis, og Torfhildur virðist hafa frekar reynt að bæta siðferði og trúarlíf Íslendinga en að koma fram róttækum hugmyndum kvenfrelsis.

## Ritverk
**Sögulegar skáldsögur**
* Brynjólfur Sveinsson biskup (kom fyrst út árið 1882)
* Elding (Útgefin 1889. Gerist á Landnámsöld, 870-1030)
* Jón biskup Vídalín
* Jón biskup Arason
* Högni og Ingibjörg

**Smásögur** 
* Spekingurinn og heimskinginn (*Framfari*, 1878)
* Andvari (*Framfari*, 1878)
* Guð heyrir börnin (*Framfari*, 1878)
* Stjarnan mín (*Framfari*, 1878)
* Seint fyrnist forn ást (*Framfari*, 1879)
* Tárablómið (*Framfari*, 1879)
* Heiðarbærinn (*Framfari*, 1879)
* Týndu hringarnir
* Tíbrá

## Tilvísanir

## Heimildir
* 

## Tenglar

* Jón biskup Arason. Söguleg skáldsaga; Ísland, 1850-1899.
* Brynjólfur Sveinsson biskup  (skáldsaga á bækur.is)
* Hermann Stefánsson: Inn í öngstrætið
* Týndu hringarnir
* ''Skáldkonan Torfhildur Hólm''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945
* Hundrað ára minning skáldkonunnar Torfhildar Hólm (Vísir 1. febrúar 1945)
* Torfhildur félag bókmenntafræðinema við HÍ
Alheimurinn

**Alheimurinn** er hugtak sem getur haft mismunandi merkingar, en yfirleitt er átt við umhverfi mannsins í víðum skilningi, sem felur í sér allt efni og rúm. Í trúarlegum skilningi er alheimurinn einnig bústaður guða og annarra vera. Stjörnufræðingar nota orðið oft um þann hluta geimsins, sem að mögulegt að rannsaka en í íslensku hefur einnig tíðkast að kalla jörðina og allt sem henni tilheyrir *alheim*. Alheimurinn er viðfangsefni heimsfræðinnar, sem reynir með vísindalegum aðferðum að geta sér til um uppruna hans, uppbyggingu, eðli og endalok.

Samkvæmt heimsfræðinni er hægt að rekja upphaf alheimsins til sérstæðu sem kölluð er „miklihvellur“ sem jafnframt er heitið á ríkjandi kenningu um upphaf alheimsins, en talið er að þá hafi tími og rúm orðið til og því hægt að tala um upphaf. Þetta þykir sennilegasta kenningin þar sem hún felur að kenningum Einsteins um afstæði og lögmáli Hubbles, en samkvæmt því er rauðvik fjarlægra vetrarbrauta staðfesting á að alheimurinn sé að þenjast út. Alheimurinn er oftast sagður vera um 13,7 milljarða ára gamall með skekkju upp á 1%. Þá er hinsvegar ekki ljóst hvort gögnin eða líkanið, sem var notað séu nógu nákvæm eða rétt. Gróflega má áætla að þessi tala sé um 10-20 milljarða ára gamall. Um þróun og endalok alheimsins eru svo ýmsar kenningar til, þar má nefna tilgátuna um heljarhrun.

## Tenglar

* Stjörnufræðivefurinn: Alheimurinn 
* Spurningaflokkur um alheiminn á Vísindavefnum
* Richard Powell: ''An Atlas of the Universe''
* Cosmos - an "illustrated dimensional journey from microcosmos to macrocosmos" 
* A Review of the Universe - Structures, Evolutions, Observations, and Theories
* Age of the Universe at Space.Com
* My So-Called Universe  eftir Jim Holt
* Parallel Universes  by Max Tegmark
* Logarithmic Maps of the Universe 
* Seti@Home - the Search for Extraterrestrial Intelligence 
* Seti@Home Teamsearch for Extraterrestrial Intelligence 
* Universe - Space Information Centre  by Exploreuniverse.com
* Number of Galaxies in the Universe
* Size of the Universe at Space.Com
* Book 'History of the Universe' web site
Strassborg

**Strassborg** (franska: *Strasbourg*; þýska: *Straßburg*; alsatíska eða alemanníska: *Strossburi*) er höfuðborg og mikilvægasta borgin í héraðinu Elsass í norðausturhluta Frakklands. Fólkfjöldi borgarinnar er 290.000 manns (2020), en á stórborgarsvæðinu búa 850.000 manns. Evrópuþingið er í borginni að hálfum hluta, og hálfum hluta í Brussel í Belgíu. Einnig eru Evrópuráðið og Mannréttindadómstóll Evrópu til húsa í Strassborg. Borgin hýsir viðskiptaskólann EM Strasbourg Business School.
XD

**XD** eða **xD** getur haft nokkrar merkingar:

*xD getur táknað að kjósa Sjálfstæðisflokkinn (þ.e. krossað við D), þar eð D er einkennisstafur Sjálfstæðisflokksins á kjörseðlum. Heimasíða flokksins er einnig www.xd.is

*xD-Picture Card er snið fyrir gagnageymslutæki með flash-minni sem þróað er af Olympus og Fuji og aðallega notað í stafrænum myndavélum þeirra.

***XD** er Internetslangur sem notað er á netinu til að lýsa mikilli gleði og/eða hlátri. X sýnir samankreist augun, en D skíðbrosandi munninn (andlitið er á hlið eins og í flestum táknum af þessum toga).

*Springfield Armory XD er einnig framleiðslulína hálfsjálfvirkra skammbyssa sem framleiddar eru af Springfield Armory.

*Pokémon XD: Gale of Darkness er heiti Pokémon-tölvuleiks sem gerður er fyrir Nintendo GameCube.

*XD bit er öryggistengd tölvutækni fyrir Intel-örgjörva sem leyfir ekki keyrslu sérmerktra minnishluta til að forðast keyrslu skaðvænlegra skipana sem kunna að vera í gagnahlutum forritaminnis.
Skíðastökk

**Skíðastökk** er íþróttagrein þar sem stokkið er fram af skábraut með stökkpalli og reynt er að svífa eins langt og auðið er. Bæði eru gefin stig fyrir stökklengd og stíl. Í skíðastökki eru notuð sérstök skíði sem eru breiðari og lengri en þau sem eru notuð í alpagreinum t.d. Festingunum svipar til gönguskíða eða telemark, þ.e.a.s. skórnir eru aðeins fastir við tærnar. Skíðastökk er upprunnið í Noregi. Keppt er á tveim mismunandi stærðum af pöllum og almennt er stokkið eitt æfingastökk og tvö stökk sem gefin eru stig fyrir.
Prestastefna

**Prestastefna** er í lúterskum sið þing presta í tilteknu biskupsdæmi sem boðað er til af viðkomandi biskupi og sem hefur það hlutverk að fjalla um mál er varða presta, helgisiði og kenningu kirkjunnar.

## Tengt efni
* Kirkjuþing
Škoda Felicia

**Škoda Felicia** er fólksbíll frá Škoda Auto bílaframleiðandanum sem tók við af Škoda Favorit 1995. Felicia var því með fyrstu tegundum Škoda sem var með vél og fleiri íhluti frá Volkswagen, sem tók Škoda yfir árið 1991. Škoda Felicia er til í útgáfum með 1.3, 1.6 og 1.9 lítra vélum, sem fimm dyra hlaðbakur, skutbíll og sendibíll. Framleiðslu Felicia var hætt árið 2000, ári eftir að Škoda Fabia kom fyrst út.

Tegundirnar hafa fengið mjög misjafna dóma enda misvel búnar eftir útgáfu og árgerð. Almennt hefur Škoda Felicia fengið góða dóma fyrir endingu, innrými og verð, en verri fyrir kraft (einkum 1.3 vélarnar).
Oliver Cromwell

**Oliver Cromwell** (25. apríl 1599 – 3. september 1658) var enskur herforingi og stjórnmálamaður sem leiddi uppreisnina gegn konungsveldinu í Bretlandi í ensku borgarastyrjöldinni. Þegar konungsvaldið var lagt niður 1648 og Enska samveldið varð til var hann í raun einráður og ríkið aðeins lýðveldi að nafninu til og 1653 leysti Cromwell upp langa þingið með valdi, þar sem þá leit út fyrir að það myndi leysa upp her hans, sem taldi þá 50.000 menn. Hann varð því einráður sem æðsti verndari Englands, Írlands og Skotlands frá 16. desember 1653 til dánardags. Sonur hans tók við alræðisvaldinu en reyndist óhæfur, og innan tveggja ára frá láti Cromwells var konungsvaldið endurreist, tíu árum eftir að Karl I Englandskonungur var hálshöggvinn.

Hann fæddist í Huntingdon, Cambridge-skíri og hóf nám við Cambridge-háskóla en lauk ekki prófi. 1628 tók hann sæti á Enska þinginu fyrir Huntingdon. Karl I konungur leysti upp þetta þing 1629 en neyddist til að kalla það saman aftur í Biskupastríðinu 1640 (Langa þingið). Margir þingmenn vildu neita konungi um nýja skatta þar til hann samþykkti að stjórna landinu í samráði við þingið.

Þegar Enska borgarstyrjöldin braust út 1642 gekk Cromwell í þingherinn og stofnaði riddaraliðsflokk í heimasveit sinni. Hann var þá 43 ára og hafði enga reynslu af stríði. Hann reis skjótt í tign innan hersins þar sem hann þótti góður herstjóri og þegar Karl var handsamaður 1646 stjórnaði hann hernum og var því í aðstöðu til að nota hótanir um valdbeitingu til að fá sínu framgengt í þinginu.
## Tilvísanir
1355

Árið **1355** (**MCCCLV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Vetur mjög harður og fjárfellir víða um land.
* Gyrðir Ívarsson biskup og Eysteinn Ásgrímsson munkur fóru saman til Noregs. Var biskupslaust í landinu þar til Gyrðir kom aftur ári síðar.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 7. janúar - Alfons hugdjarfi konungur Portúgals lét myrða Inês de Castro, ástkonu krónprinsins Péturs. Pétur hóf þá uppreisn gegn föður sínum.
* 5. apríl - Karl 4. krýndur keisari hins Heilaga rómverska keisaradæmis í Róm.
* 18. apríl - Marino Faliero, hertogi í Feneyjum, hálshöggvinn fyrir samsæri gegn Minnaráðinu.
* Magnús Eiríksson smek sendi leiðangur til Grænlands til að kanna sannleiksgildi sagna um að Vestribyggð væri komin í eyði. Leiðangurinn sneri ekki aftur fyrr en 1364.
* Magnús Eiríksson smek sagði af sér konungdómi í Noregi þegar sonur hans, Hákon 6. Magnússon, varð fullveðja. Þar með lauk konungssambandi Noregs og Svíþjóðar í bili. 

;Fædd
* 16. ágúst - Filippa Plantagenet, dóttir Lionels hertoga af Clarence, ættmóðir York-ættar (d. 1382).

;Dáin
* 7. janúar - Inês de Castro, ástkona Péturs krónprins, síðar Péturs 1. Portúgalskonungs.
* 16. október - Loðvík Sikileyjarkonungur (d. 1355).
* Erlingur Viðkunnsson, ríkisstjóri og valdamesti maður Noregs 1319-1332 (f. 1293).
Frederik Christopher Trampe

**Frederik Christopher Trampe** (19. júní 1779 – 18. júlí 1832) greifi var danskur aðalsmaður og embættismaður sem var stiftamtmaður yfir Íslandi á árunum 1806-1813 að undanskildu tímabili því þegar Jörundur hundadagakonungur réði hér ríkjum.

Trampe var sonur Adams Trampe greifa, sem var af gamalli aðalsætt frá Pommern, og konu hans Gertrud Poulsen Hoffmann. Hann varð stúdent 1794 og lauk lögfræðiprófi 1798. Hann var um tíma foringi í danska hernum en árið 1804 hætti hann herþjónustu og varð amtmaður í Vesturamti á Íslandi. Árið 1806 tók hann við stiftamtmannsembættinu af Ólafi Stefánssyni, þá aðeins 27 ára að aldri. Hann var útnefndur kammerherra árið 1808.

Trampe greifi, eins og hann er oft titlaður, var einn af aðalpersónum þeirra atburða sem áttu sér stað sumarið 1809 þegar Jörundur hundadagakonungur rændi völdum á Íslandi. Trampe var tekinn til fanga af Jörundi og Englendingunum sem voru í fylgd með honum og hafður í haldi um borð í skipi þeirra í rúma tvo mánuði. Hann var tímabundið settur af sem stiftamtmaður og Benedikt Gröndal þvingaður til að gegna embætti hans á meðan.

Eftir að Trampe losnaði úr haldi um haustið fór hann til Englands til að reyna að fá valdaræningjunum refsað en varð ekki ágengt. Hann kom ekki aftur til Íslands, heldur fór til Danmerkur og var árið 1810 skipaður stiftamtmaður í Þrándheimsstifti og amtmaður í syðra Þrándheimsamti. Árið 1814 studdi hann Kristján Friðrik prins (síðar Kristján 8.) þegar Norðmenn kusu hann konung sinn og eftir að sjálfstæðistilraunin rann út í sandinn og Svíar tóku völd í Noregi munaði litlu að Trampe missti stöðu sína. Honum tókst þó að halda henni og ávann sér traust hinna nýju valdhafa. Hann gegndi stiftamtmannsembættinu til dauðadags, eða í 22 ár.

Fyrsta kona Trampe, sem hann giftist átján ára að aldri árið 1797, var barónsekkjan Sophie Frederikke Heinrich (1765 – 1801), sem var fjórtán árum eldri. Árið 1808 gekk hann að eiga hina sextán ára Önnu Dorotheu Colbjørnsen en hún dó fáeinum mánuðum síðar. Þriðja kona Trampe (gift 1810) var greifadóttirin Amalia Ulrica Frederika Schmettow (1791 – 1856).
Málmgrýti

**[[Málmgrýti]]** (enska: ore) kallast útfellingar steinda, sem innihalda verðmæta málma í nægjanlegu magni til arðbærrar vinnslu.
Baðmull

**Baðmull** eða **bómull** eru trefjar sem vaxa utanum fræ baðmullarrunna, sem eru runnar af ættkvíslinni *[[Gossypium]]*, sem vex í hitabeltinu og heittempruðum svæðum jarðar. Baðmullartrefjar eru oftast spunnar í þráð sem er ofinn í mjúkt klæði. Baðmull er mest notaða náttúrulega efnið í fatnaði í dag.

## Vinnsla baðmullar
Baðmull er unnin úr fræhárum baðmullarplöntunnar. Fræhárin eru yfirleitt 20-38mm en geta þó verið 10-6mm. Þegar blómin af baðmullarplöntunni falla kemur í staðinn grænt ber. Þegar berið er orðið fullvaxta verður það brúnt og opnast. Hvítir baðmullarþræðir koma þá í ljós. Baðmullarplanta getur orðið allt að fimmtán ára gömul og er helst ræktuð í Kína, Japan, Indlandi, Afríku, á Suðurhafseyjum og í Suður-Ameríku. Baðmull er flokkuð eftir eiginleikum í þrjá höfuðflokka eftir lengd þráðanna, hreinleika og lit. Einnig skiptir máli hversu fínir þræðirnir er, teygjanleiki þeirra, styrkur, viðloðunarhæfni og slitþol.

## Eiginleikar baðmullar
Baðmull er sterkt efni og teygjanlegt. Það þolir vel sólarljós og tekur vel við vökva, raka og lit. Baðmullinn þolir vel þvott og straujun á háum hita. Við þvott styttist lengd þráðanna um 10%, en þvermál þeirra um 5%. Baðmullarþræðirnir innihalda ekki loft og hafa því litla einangrunareiginleika. Baðmull krumpast og vill taka í sig óhreinindi. 

## Tengill
* Ingólfur Davíðsson, Baðmull og netlur – Náttúrufræðingurinn, 1. Tölublað (01.08.1968), Bls. 33-37