open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Friðrik Ómar Hjörleifsson

**Friðrik Ómar Hjörleifsson** (f. 4. október 1981) er íslenskur söngvari sem hefur í tvígang verið tilnefndur sem söngvari ársins á Íslensku tónlistarverðlaununum, árið 2006 og 2023. Friðrik hefur fjórum sinnum tekið þátt í forkeppni Íslands, Söngvakeppni Sjónvarpsins, árin 2006, 2007, 2008 og 2019. Árið 2006 lenti hann í þriðja sæti með lagið „Það sem verður”. Árið 2007 lenti hann í 2. sæti með laginu „Eldur“ en þau Regína Ósk Óskarsdóttir, sem saman mynda Eurobandið, sigruðu árið 2008 með laginu „This Is My Life“. Þau kepptu saman í Eurovision í Belgrad í Serbíu og urðu fyrst Íslendinga til að komast upp úr undankeppninni frá því að slíkt keppnisfyrirkomulag var tekið upp árið 2004. Árið 2019 tók hann aftur þátt í forkeppnininni með eigið lag og texta, „Hvað ef ég get ekki elskað“ sem lenti í öðru sæti. Samstarf hans með Jógvan Hansen hefur verið farsælt en þeir hafa gefið út nokkrar plötur og farið hringinn í kringum landið og haldið marga tónleika. Friðrik hefur stjórnað uppsetningu fjölda tónleika í nafni Rigg viðburða sem Friðrik rekur og er eigandi að. Má þar nefna Fiskidagstónleikana á Dalvík frá árinu 2013-2023.  

Friðrik Ómar er fæddur á Fjórðungsjúkrahúsinu á Akureyri. Hann sleit barnskónum frá 7 ára aldri á Dalvík og er einn af þremur Eurovision-söngvurum sem þaðan koma. Hinir eru Eyþór Ingi Gunnlaugsson og Matthías Matthíasson.

## Plötur
* Jólasalat - 1997
* Hegg ekki af mér hælinn - 1998
* Ég skemmti mér - 2005
* Ég skemmti mér í sumar - 2006
* Annan dag - 2006
* Ég skemmti mér um jólin - 2007
* Eurobandið - 2008
* Vinalög - 2009
* Elvis - 2010
* Barnalög - 2011
* Outside the ring - 2013
* Kveðja - 2014
* Heima um jólin - 2015
* Í fjarlægð - 2023

## Tilvísanir

## Tenglar
* Friðrik Ómar á Instagram
Fury

**Fury** getur átt við eftirfarandi:
__NOTOC__
## Í bókmenntum
* Skáldsöguna *[[Fury (skáldsaga)|Fury]]*, eftir Salman Rushdie
* Stjörnustríðssöguna *[[Fury (Star Wars-skáldsaga)|Fury]]*
* Skáldsöguna *[[The Fury (skáldsaga)|The Fury]], eftir John Farris

== Í kvikmyndum og sjónvarpi ==
* *Fury*, kvikmynd frá 1936 með Spencer Tracy
* [[Fury (sjónvarpsþáttaröð)]], þáttaröð á NBC á árunum 1955-60
* *The Fury*, kvikmynd frá 1978
* *Fury*, þáttur í 6. þáttaröðinni af *Star Trek Voyager*.

== Í tölvuleikjum ==
* [[Fury (tölvuleikir)|Fury]], þrívíddar-fjölspilunarleikur 

== Innan tónlistar ==
* [[Fury (hljómsveit)|Fury]], áströlsk þungarokkshljómsveit
* „[[Fury (lag með Prince)|Fury]]“, lag með Prince
* [[Fury Records]], bandarískt útgáfufyrirtæki
* „[[Fury (lag með Muse)|Fury]]“, lag með [[Muse]]
* „Fury“, lag með [[Machinae Supremacy]]
* *The Fury'', breiðskífa með Gary Numan

## Annað
* Plymouth Fury, bandarískur bíll
* Fury³
Emmy Rossum

**Emmanuelle Grey Rossum** (fædd 12. september 1986) er bandarísk leikkona og þekktust fyrir hlutverk sitt í kvikmyndum á borð við *[[The Day After Tomorrow]]*, *[[Poseidon]]* og *[[The Phantom of the Opera (kvikmynd frá 2004)|The Phantom of the Opera]]*.

## Kvikmyndir
Rockall

**Rockall** eða **Rockalldrangur** er lítil óbyggð klettaeyja í Norður-Atlantshafi um það bil 460 kílómetra vestur af Skotlandi. Kletturinn er leifar útkulnaðs neðansjávareldfjalls. Rockall er sömuleiðis nafn á einu af spásvæðum sjóveðurspár BBC.

Eyjan er 27 metrar í þvermál og rís 23 metra úr sjó. Heildarflatarmál hennar er u.þ.b. 570 m². Eina varanlega lífið á klettinum eru ýmis sjávarlindýr sem festa sig við hann. Sjófuglar á borð við ritur, súlur, fýla og langvíur nota hann til hvíldar á sumrin en verpa sjaldan þar. Engin ferskvatnsuppspretta er á eynni.

Rockall fellur innan efnahagslögsögu Bretlands og Bretar vildu lengi vel nota klettinn sem viðmiðunarpunkt og reikna 200 mílna efnahagslögsögu út frá honum. Þeir gáfu þá kröfu hinsvegar upp á bátinn þegar þeir samþykktu Hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna 1997 en sáttmálinn kveður á um að ekki sé unnt að nota óbyggileg sker sem viðmiðunarpunkta.

Þó að ekki sé deilt um yfirráð yfir eyjunni sem slíkri þá er deilt um hver eigi landgrunnsréttindi á svæðinu vestur af Rockall. Slík réttindi veita ríkjum einkarétt á nýtingu auðlinda sem hugsanlega finnast á eða undir sjávarbotninum, talið er mögulegt að þar leynist olía eða gas. Írland, Bretland, Danmörk (fyrir hönd Færeyja) og Ísland gera öll kröfu til þessara réttinda. Ríkin hafa frest fram að maí 2009 til þess að ná samkomulagi um skiptingu landgrunnsins og leggja það fyrir landgrunnsnefnd Sameinuðu þjóðanna.

## Tengt efni
* Kolbeinsey

## Tenglar
* ''Hver á Rockall?''; grein í Morgunblaðinu 1971
Baggalútur (vefrit)

**Baggalútur** er íslenskt vefrit á íslensku sem hefur verið á veraldarvefnum frá því 11. maí 2001. Vefritið er afar háðskt og samanstendur af kaldhæðnislegum og skálduðum fréttum eða ímynduðum viðtölum. Til er samnefnd hljómsveit sem er tengd vefritinu og hefur náð nokkrum vinsældum á Íslandi. 

## Tengt efni
* Baggalútur - jarðfræðiorð
* Baggalútur (hljómsveit)

## Tengill
* Vefsíða Baggalúts
Banki

: *Orðið „banki“ getur líka þýtt [[grunn]].*

**Banki** er fjármálastofnun sem miðlar peningum með því að lána þá út og taka að láni. Bankar starfa með misjöfnum hætti, allt eftir því undir hvaða landslögum þeir eru. Í Þýskalandi, Japan og Íslandi mega bankar eiga hluti í ýmsum stórfyrirtækjum en í Bandaríkjunum mega bankar ekki eiga í fyrirtækjum sem eru ótengd bankastarfsemi.

Fyrsti bankinn í nútímalegum skilningi var stofnaður árið 1407 í Genúa á Ítalíu og hét *Banco di San Giorgio* (Banki Skt. Georgs).

## Tenglar
* 
* 

* Staðfesta IBAN fyrir banka frá yfir 80 löndum.
Myntsafn Seðlabanka og Þjóðminjasafns

**Myntsafn Seðlabanka og Þjóðminjasafns** er safn í Reykjavík sem var stofnað 28. janúar 1985, og opnaði árið eftir, þann 6. desember. Safnið opnaði á þeim degi, því þá hefði Kristján Eldjárn orðið sjötugur, en hann var einn af aðalhvatamönnum safnsins. Myntsafnið er til húsa að Kalkofnsvegi 1. 

Skipulag sammvinna Seðlabankans og Þjóðminjasasfnsins hófst nærri tuttugu árum áður en safnið hóf rekstur sinn, og var undirbúningur þess lengst af í höndum Haralds Hannessonar hagfræðings og fyrrverandi Þjóðminjavarðar Þórs Magnússonar. Seðlabanki og Þjóðminjasafn Íslands tóku síðan með sér samstarf um rekstur myntsafns, en samning um það efni staðfesti þáverandi menntamálaráðherra, Ragnhildur Helgadóttir, 28. janúar 1985.

Safnið inniheldur t.d. elstu peningaseðla sem heimilt var að nota hér á landi, sem voru danskir kúrantseðlar frá 18. öld, og síðan allar gerðir innlendra seðla frá upphafi íslenskrar seðlaútgáfu. Þar er einnig að finna forngríska og rómverska mynt, erlendar myntir sem getið er í íslenskum heimildum frá fyrri öldum, svo sem dalir, dúkatar, nóbil, gyllini, mörk og skildingar, norræn mynt frá því að hún var samræmd við stofnun Myntsambands Norðurlanda 1873 og fram til þess er farið var að slá íslenska mynt árið 1922, en síðan öll mynt sem gefin hefur verið út hér á landi. Auk opinbers verðmiðils er sýnt safn íslenskra vöruseðla og brauðpeninga. Einnig er á safninu minnispeningar, heiðurspeningar og orður. Meðal þess er danneborgsorðan sem Margrét 2. Danadrottning gaf safninu og Nóbelsverðlaunapeningur Halldórs Laxness sem hann fól safninu til varðveislu ásamt fleiri heiðurstáknum.
Sundlaug

**Sundlaug** er laug með vatni til sunds eða afþreyingar, og getur verið inni- eða útilaug. Baðlaugar (eða *pottar*) eru hluti af baðmenningu margra þjóða, meðal annars Íslendinga, en í þeim synda menn ekki, heldur sitja og láta líða úr líkamanum. 

## Tengt efni
* Sundlaugar á Íslandi

## Tenglar

* Heimasíða íslenskra sundlauga
* ''Baðlaugar og almenningsbaðstaðir''; af Hverasíðunni 
* ''Hvað heitir stærsta sundlaugin á Íslandi og hvar er hún?''; af Vísindavefnum
* ''Baðlaugar og almenningsbaðstaðir á Íslandi'' 
* ''Sundlaugar á Norðurlandi''; af Norðurland.is
Einslögun (stærðfræði)

Í rúmfræði er **einslögun** eiginleiki sem fleiri en ein mynd geta átt sameiginlega.

Hugtakið er skilgreint sem svo að tvær myndir séu einslaga ef með endanlegum fjölda stríkkana og færslna má fella aðra myndina í hina. M.ö.o. eru tvær flatarmyndir einslaga ef með stríkkun annarrar má gera þær eins.

Séu tveir þríhyrningar einslaga er oft sagt þeir séu einshyrndir.

Ekki má rugla hugtakinu saman við að tvær myndir séu eins.
Talía

**Talía** (einnig nefnd **blökk**, trissa, **skoruhjól** eða **reimhjól**) er lyftibúnaður með að minnsta kosti tveimur hjólum . Í hverju hjóli er skora sem kaðalstaug eða keðja leikur í og myndar þannig nokkurskonar skorðu eða festu fyrir kaðalinn (eða keðjuna). Hjólin eru fest inn í svonefnt blakkarhús, sem er hengt upp í bjálka eða annarskonar burðarbita. Talía  er útbúnaður  til að færa til (lyfta eða draga) þunga hluti með minni krafti en svarar til þyngdar þeirra. Talía hefur einnig verið nefnd *hjólald*, *blakkarhjól*, *rennihjól* og *hjólkerling* á íslensku. **Trissa** (eða **trissuhjól**) er einnig oft haft sem samheiti, en er einnig haft um samskonar búnað með aðeins einu hjóli.  

## Heimild

*
Camp Nou

**Camp Nou**, **Nou Camp** eða **Nývangur** (**Estadi del FC Barcelona** fram til ársins 2000) er heimavöllur spænska knattspyrnuliðsins Barcelona. Hann var tekinn í notkun árið 1957 en þá hafði liðið „vaxið upp úr“ eldri heimavelli, Camp de Les Corts. Sá völlur rúmaði 60 þúsund áhorfendur. Hann er stærsti leikvangur Evrópu og tíundi stærsti í heimi.

Völlurinn er í endurnýjun frá 2023 til 2025 og og stækkaði völlurinn í 105.000 áhorfendur í sæti (áður 99.000).

Hönnuðir eldri leikvangsins voru Francesc Mitjans-Miró, Lorenzo García Barbon og Josep Soteras Mauri. Fyrsta skóflustunga var tekin 28. mars 1954 og vígsla fór fram 24. september 1957.
Einsykrur

**Einsykrur** eru sykrur sem aðeins hafa eina sykrusameind, eins og glúkósi, frúktósi, viðarsykur og ríbósi.
Rauðnefjuð uxaspæta

**Rauðnefjuð uxaspæta** (fræðiheiti: *Buphagus erythrorhynchus*) er spörfuglstegund af starraætt sem er að finna á gresjunum sunnan Sahara, frá Mið-Afríkulýðveldinu, austur til Súdan og alveg suður til norður og austurhluta Suður-Afríku. 

Rauðnefjaða uxaspætan gerir sér hreiður í trjáholum sem hún fóðrar með hárum af þeim skepnum sem hún kemst í tæri við. Hún verpir 2-5 eggjum, eða 3ur að meðaltali. Á pörunartíð myndar rauðnefjaða uxaspætan miklar og háværar suðagöngur. Hún lifir á skordýrum, og nafn hennar vísar til þess að hún hefst mikið við á búpeningi og villtum spendýrum og borðar af þeim blóðmaura. Uppáhaldfæða hennar er þó blóð og þó hún borði blóðmaura sem eru bólgnir af slíku, þá nærist hún einnig með því að gogga í sár spendýra og heldur þeim þannig opnum og greiðir fyrir aðgengi sníkjudýra og sjúkdóma.
Akureyrarveikin

**Akureyrarveikin** var smitsjúkdómsfaraldur sem gekk yfir á Akureyri veturinn 1948–49 og í smærri faröldrum á landinu. Sjúkdómurinn olli einkennum sem líktu eftir mænusótt *(polio)* og voru helstu einkennin síþreyta ásamt verkjum í vöðvum eða beinum samfara hita og einkennum frá heila og mænu. Veikin olli varanlegri lífsgæðaskerðingu hjá mörgum sjúklingum.

Fyrsta tilfelli Akureyrarveikinnar var greint í september 1948. Um veturinn gekk faraldurinn yfir Akureyri og veiktust 465 manns eða 7% af íbúum Akureyrar. Veikin breiddist út og stök tilvik af Akureyrarveiki komu upp um allt land. Faraldrar gengu á Þórshöfn og á Patreksfirði árin 1953 og 1955. Engin tilvik hafa verið greind frá árinu 1955.

Akureyrarveikin lýsti sér með sótthita, bein- og liðverkjum og vöðvasærindum en einnig særindum í hálsi og óþægindum í meltingarvegi, höfuðverk og stífleika á hálslið, streitu og kvíða og máttleysi og dofa í hluta líkamans. Allir lifðu af, en aðeins 15% þeirra sem veiktust náðu fullum bata. Flestir náðu allgóðum bata en um 25% þeirra sem veiktust jöfnuðu sig aldrei og hafa alla ævi verið þreyttir bæði andlega og líkamlega og nánast allir fengið vefjagigt sem svo hefur aukið á þreytuna. Afbrigði af Parkinsonsveiki er algengara meðal þeirra sem veiktust af Akureyrarveikinni en ætla mætti og er það talið vera afleiðing heilabólgu sem var hluti veikinnar. Fleiri konur en karlar veiktust og var hlutfallslega mest ungt fólk, á aldrinum 15 til 19 ára. Sjaldgæft var að börn veiktust.

Ekki er vitað hver nákvæm orsök Akureyrarveikinnar var.

## Heimildir

* 
* Vefjagigt.is: Hvað er síþreyta?
* E.D. Acheson, D.M., M.R.C.P,The Clinical Syndrome Variously Called Benign Myalgic Encephalomyelitis, Iceland Disease and Epidemic Neuromyasthenia, American Journal of Medicine, 1959.
Briem

**Briem** er 16. algengasta ættarnafnið á Íslandi. Ættarnafnið er afbökun á staðarheitinu Brjánslækur í Barðarstrandarsýslu; ættfaðir þeirra var síra Guðbrandur Sigurðsson (1735-1779).

## Nafnberar
* Eggert Briem
* Jóhann Briem

## Tilvísanir
Waage

**Waage** er 12. algengasta ættarnafnið á Íslandi. Sá sem fyrstur tók upp þetta nafn var Ólafur Gíslason Waage, fæddur um 1760, dáinn 15. mars 1797. Hann átti enga afkomendur hér á landi, en hugsanlega í Danmörku. Magnús Jónsson Waage (1799 - 1857), skipstjóri og útvegsbóndi í Stóru-Vogum á Vatnsleysuströnd tók þetta ættarnafn upp síðar. Hann er ættfaðir allra þeirra sem síðar hafa borið þetta nafn hér á landi.
Magnús Jónsson var í Noregi að læra smíðar. Var þar samtíða landa sínum og alnafna. Til að aðgreina þá nafnana þá tók Magnús upp þetta ættarnafn. 
Honum hefur e.t.v. fundist framburðurinn vísa til Voganna.
Hafið lokkar og laðar - Fjórtán sjómannalög

**Hafið lokkar og laðar - Fjórtán sjómannalög**  er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1975. Á henni flytja ýmsir tónlistarmenn þekkt sjómannalög síðustu ára.

## Lagalisti
#Hafið lokkar og laðar  - *Lag - texti: Sutton/Serill  — Jóhanna G. Erlingsson* - Ragnar Bjarnason og hljómsveit hans - Jón Sigurðsson útsetti
#Ó, María mig langar heim  - *Lag - texti: Wilkins/Tillis — Ólafur Gaukur* - Hljómsveit Þorsteins Guðmundssonar - Hljómsveitin útsetti
#Suðurnesjamenn  - *Lag - texti: Sigvaldi Kaldalóns — Ólína Andrésdóttir* - Savanna tríóið - Þórir Baldursson útsetti
#Sjómannavalsinn  - *Lag - texti: Svavar Benediktsson — Kristján frá Djúpalæk * - Þorvaldur Halldórsson og hljómsveit Ingimars Eydal - Ingimar Eydal útsetti
#Ég hugsa til pabba - *Lag - texti: Gylfi Ægisson* - Svanhildur og hljómsveit Ólafs Gauks - Ólafur Gaukur útsetti
#Kveðið eftir vin minn - *Lag - texti: Hörður Torfason — Halldór Laxness* - Hörður Torfason - Hörður Torfason útsetti
#Þú ert vagga mín, haf - *Lag - texti: Tólfti september — Reinb. Reinbartsson* - Vilhjálmur Vilhjálmsson - Hljómsveitarstjórn: Jón Sigurðsson - Jón Sigurðsson útsetti
#Ég er sjóari - *Lag - texti: Howard — Ómar Ragnarsson* - Þorvaldur Halldórsson og hljómsveit Ingimars Eydal - Ingimar Eydal útsetti
#Ship-o-hoj - *Lag - texti: Oddgeir Kristjánsson — Loftur Guðmundsson* - Rúnar Gunnarsson og hljómsveit Ólafs Gauks - Ólafur Gaukur útsetti
#Við höldum til hafs á ný - *Lag - texti: Írskt þjóðlag — Jónas Árnason* - Þrjú á palli - Jón Stefánsson útsetti
#Vaggi þér aldan - *Lag - texti: Fuliscb/Franz — Valgerður Ólafsdóttir* - Helena Eyjólfsdóttir - Hljómsveit Ingimars Eydal - Ingimar Eydal útsetti
#Híf-opp og við höldum af stað  -  *Lag - texti: Mexíkanskt þjóðlag — Jónas Friðrik* - Helgi Einarsson - Helgi Einarsson útsetti
#Stýrimannavalsinn -  *Lag - texti: Markussen  — Iðunn Steinsdóttir* - Tónakvartettinn og Grettir Björnsson - Hljómsveitarstjórn: Magnús Ingimarsson - Magnús Ingimarsson útsetti
#Sjómenn íslenskir erum við  -  *Lag - texti: Jón Múli Árnason — Jónas Árnason* - Ómar Ragnarsson og Ragnar Bjarnason - Hljómsveit Svavars Gests - Magnús Ingimarsson útsetti
Hreiður

**Hreiður** er bæli sem fuglar gera sér til að verpa eggjum í og unga þeim út. Hreiður geta verið mjög mismunandi, allt frá því að vera einungis dæld í sandi, fóðruð með örfáum stráum, að því að vera mjög flóknar samsetningar úr greinum, munnvatni og öðru. Á Íslensku er einnig talað um að mýs gera sér hreiður, sbr. músarhreiður. 

## Nöfn hreiðra eftir fuglategundum
Hreiður sumra fuglategunda eiga sér sérstök heiti á íslensku. Hreiður hrafnsins nefnist t.d. *laupur* en sumstaðar einnig *bálkur*. Álftin verpir í svonefndan *bunka* og æðarfuglinn í *æðarbás*. Hreiður lundans, *lundaholan*,  skiptist í tvennt, öðrum megin er hreiður hans, en hitt nefnist *kamar*. 

Þegar fuglar hefja hreiðurgerð er talað um að þeir *setjist upp*, en æðarfuglinn, lundinn og jafnvel fleiri tegundir *taka heima*. 

## Eitt og annað
* Allmargir íslenskir fuglar gera ekkert til að laga varpstaðinn. m.ö.o. gera sér ekki hreiður, heldur verpa á bera jörðina. Meðal slíkra fugla má telja teistur og langvíur, kríur og tjalda, lóur og spóa og marga fleiri. 
* Stundum er sagt að barnatala fari eftir eggjafjöldanum í því hreiðrinu sem maður finni fyrst á ævinni. 

## Tenglar
*
Hannes Þór Halldórsson

**Hannes Þór Halldórsson** (27. apríl 1984) er fyrrum knattspyrnumarkvörður og kvikmyndargerðarmaður og leikstjóri. Hannes spilaði með A-landsliði Íslands frá 2011 til 2021 og var með liðinu á EM 2016 og HM 2018.

## Ferill
### Ferill á Íslandi
Hannes lét með yngri flokkum Leiknis og KR. Hann spilaði með meistaraflokki Aftureldingar í 2. deildinni 2005 svo gekk hann til liðs við  Stjörnuna 2006 og spilaði þá í 1. deildinni. Síðar gekk hann í lið við Fram árið 2007 og var þar til ársins 2010.  

Hannes gekk til liðs við KR hinn 28. október 2010. Hann var aðalmarkvörður félagsins í þrjú ár. Á þeim tíma varð hann Íslandsmeistari með KR árin 2011 og 2013, og bikarmeistari með félaginu árin 2012 og 2013 þegar KR vann tvöfalt síðara tímabilið.  

### Ferill erlendis
Hannes fór utan árið 2013 og spilaði með Sandnes ULF Í Noregi. Hann var í láni frá NEC Nijmegen í Hollandi til FK Bodø/Glimt, Noregi, fyrri hluta árs 2016 en í júlí gerði hann þriggja ára samning við danska félagið FC Randers 
Eftir HM í Rússlandi hélt Hannes til aserska liðsins Qarabağ FK.

### Endurkoma til Íslands
Eftir 6 ár erlendis ákvað Hannes að snúa aftur heim og gerði hann 4 ára samning við Val vorið 2019. 

Hannes yfirgaf Val í nóvember 2021. Hann lagði svo hanskana á hilluna í mars 2022.

## Landsliðsferill

Hannes hóf að spila með landsliðinu árið 2011. Hann varði fleiri skot en nokkur annar markmaður í riðlakeppninni í Evrópumótinu í Frakklandi 2016 eða 18 skot.. Hannes varði vítaspyrnu frá Lionel Messi á heimsmeistaramótinu í Rússlandi árið 2018 og var valinn maður leiksins. 

Hannes varð leikjahæsti markmaður landsliðsins í mars 2021. 

Hann lagði hanskana á hilluna með landsliðinu 2021 og hafði hann þá spilað 77 landsleiki fyrir Ísland.

## Kvikmyndagerð
Utan knattspyrnu hefur Hannes starfað við kvikmyndagerð og hefur meðal annars gert myndband við framlag Íslands í Eurovision 2012. Hann gerði einnig sjónarpsþáttaröðina Mannasiðir Gillz og fjölda auglýsinga.

Hannes samdi og leikstýrði myndinni Leynilögga (2021).

## Tilvísanir
Jökull

**Jökull** er massi íss sem ekki nær að bráðna milli árstíða og er nógu þykkur til að skríða undan eigin þunga.  Ís sem ekki skríður kallast snjófyrningar. Jöklar eru stærstu forðabúr jarðarinnar af ferskvatni. Þótt jökulís sé fast og hart efni við fyrstu sýn verður hann í raun seigfljótandi þegar hann nær ákveðinni þykkt og magni og tekur að skríða undan halla líkt og þykkur grautur. Þannig síga jökultungur í hægfara straumi niður fjallshlíðar eða út frá stórum jökulhvelum og mynda skriðjökla. Stærsti jökull jarðar er á Suðurskautslandinu. Jöklar fyrirfinnast í öllum heimsálfunum. Jöklafræði nefnist sú fræðigrein sem rannsakar sérstaklega jökla.

Jöklar flokkast annars vegar til þíðjökla, sem ísinn er nálægt frostmarki vatns, eða gaddjökla, þar sem hitastig íssins er ætíð neðan frostmarks vatns.

Hér er listi yfir jöklategundir:

* Daljöklar
* Falljöklar
* Fjallsrótarjöklar
* Grjótjöklar
* Hengijöklar
* Hveljöklar
* Hvílftarjöklar
* Meginlandsjöklar (einnig kallaðar jökulbreiður)
* Sjávarfallajöklar
* Skriðjöklar kallast þeir hlutar jökuls, sem renna hægt (þ.e. *skríða*) út frá meginjöklinum.
* Urðarkápujöklar

## Jöklar á Íslandi

Nafngreindir jöklar á Íslandi:

* Drangajökull
* Eiríksjökull
* Eyjafjallajökull
* Hofsjökull
* Jöklar á Tröllaskaga
* Langjökull
* Mýrdalsjökull
* Okjökull (horfinn)
* Snæfellsjökull
* Tindfjallajökull
* Torfajökull
* Tungnafellsjökull
* Vatnajökull
* Þórisjökull

## Tenglar
*Glacial structures - photo atlas 
* 
*
Lögmál Kleibers

**Lögmál Kleibers** er lögmál sem þjóðverjinn Max Kleiber setti fram uppúr 1930 um að efnakiptahraði flestra dýra aukist í hlutfalli við líkamsþunga þeirra í ¾-veldi og þannig þurfi stór dýr hlutfallslega minni orku en minni dýr. Þetta er vegna þess að orkuþörf dýra ræðst af yfirborði þeirra miðað við rúmmál. Þannig þarf mús hlutfallslega meiri orku en fíll.

Kleiber útskýrði lögmálið með formúlunni orkuþörf = Líkamsþungi (kg)0,75
Vísitala neysluverðs

**[[Vísitala]] neysluverðs** er viðmiðunarkvarði milli tímabila og lítur til verðbreytinga á vörum og þjónustu sem eru á útgjaldalið heimilanna. Algengt er að nota hana til að mæla verðbólgu á Íslandi. Þjóðhagsstofnanir eða sambærilegar stofnanir í flestum löndum reikna út vísitölu neysluverðs því hlutfallsleg breyting milli mánaða segir til um ástand verðbólgunar í landinu. Ásamt fólksfjölda og þjóðar- og landsframleiðslu eru vísitala neysluverðs með mikilvægustu hagtölum sem litið er til.

## Ísland
Á Íslandi fellur það í skaut Hagstofu Íslands að reikna út vísitölu neysluverðs samkvæmt lögum nr 12. frá 1995. Það er gert mánaðarlega.

## Tenglar
* Handbók ILO um vísitölu neysluverðs

### Ísland
* Hagstofa Íslands - Vísitala neysluverðs 
* Hagstofa Íslands - Spurningar og svör um vísitölu neysluverðs 
* Lög um vísitölu neysluverðs, 1995 nr. 12 2. mars
* Seðlabanki Íslands. Peningamál 2003/4. Rammagrein 5: ''Húsnæðisliður vísitölu neysluverðs og peningastefnan''. 
* Forsætisráðuneytið, mars 2013. ''Skýrsla sérfræðingahóps um sjálfvirkar verðbreytingar''.
* 

## Tengt efni
* Verðtrygging
Beitarálag

**Beitarálag** er hugtak í beitar- og fóðurfræði sem metur meðalfjölda beitardýr á tiltekið uppskerumagn (gefið upp í tonnum þurrefnis). Beitarálag metur hversu mikið landið gefur af sér og hvað sé óhætt að beita mörgum gripum á það.

## Tengt efni
* Beitarþungi
* Beitarþol
Ecser

**Ecser** er þorp í Ungverjalandi, skammt frá Búdapest, höfuðborg landsins. Íbúar í Ecser eru um 3500 (2007) og flatarmál er 13,1 km². Í Ecser búa margir Slóvakar en bærinn heitir á slóvakísku *Ečer*.

Ecser er gamalt þorp, stofnað árið 896. Kirkja hefur verið í þorpinu frá 1315. Frá 1541 til 1686 var  Ecser í eyði en þá voru Tyrkir í Ungverjalandi.
Sjávarföll

**Sjávarföll** eru ris og hnig sjávar á jörðinni, til komin vegna þyngdarkrafta tungls og sólar sem toga í jörðina. Hugtakið nær yfir bæði **flóð**, sem er hækkun á yfirborði sjávar, og **fjöru**, þar sem yfirborðið lækkar. Yfirleitt gætir flóðs og fjöru tvisvar sinnum á sólarhring á hverjum punkti jarðar. Þar sem þyngdarkraftur sólar á yfirborði jarðar er aðeins helmingur á við þyngdarkraft tunglsins, skiptir staða tunglsins mestu máli þegar sjávarföll eru skoðuð.

Þyngdarsvið tunglsins togar í sjóinn og veldur því að sjórinn verður sporvala og myndar flóðbungur bæði á þeirri hlið jarðarinnar sem snýr að tunglinu og frá því.

Mesti munur flóðs og fjöru á jörðinni er við Fundyflóa í Kanada en þar flæðir sjórinn inn þröngan flóann á flóði og hækkar yfirborð sjávar um 12 metra. Sjávarfalla gætir hins vegar lítið sem ekkert í innhöfum eins og Miðjarðarhafinu, Eystrasaltinu og Karabíska hafinu. Er það vegna þess að tilkoma sjávarfalla einskorðast ekki aðeins við þyngdarkraft tungls og sólar heldur skipta aðrir þættir máli, eins og yfirborð sjávarbotnsins, tenging innhafa yfir í úthöfin og veðurfar.

Mestur munur flóðs og fjöru á Íslandi er við Breiðafjörð og getur þar orðið 5 metrar. Sjávarfalla gætir mismikið í kringum landið, til dæmis er algengur munur flóðs og fjöru við Faxaflóa 4 metrar á stórstreymi en á Norður- og Austurlandi sjaldnast meiri en einn og hálfur metri.

## Stórstreymi og smástreymi
Stórstreymi er þegar jörð, tungl og sól mynda beina línu og leggjast þá saman aðdráttarkraftar sólar og tungls, og verða fyrir vikið flóð einkum mikið. Stórstreymi gerist að jafnaði 1 x í mánuði. Það öfuga eða gagnstæða við stórstreymi er þegar jörð, tungl og sól mynda rétt horn og verður þá smástreymi

## Sjá einnig
* Fjara

## Tenglar

* Sævar Helgi Bragason (2013). Sjávarföll: Flóð og fjara. Stjörnufræðivefurinn.<small>(Opna síðu í skjalasafni)</small>
Beitarþungi

**Beitarþungi** er hugtak notað í beitarfræði og metur meðalfjölda beitardýra sem gengur á ákveðinni landsstærð. Beitarþungi er gefinn upp í dýr/ha, t.d. ær/ha eða hross/ha.

## Tengt efni
* Beitarálag
* Beitarþol

## Tenglar
* ''Nýting afrétta á miðhálendi Íslands , grein eftir Björn H. Barkarson í Greinasafni landbúnaðarins
* ''Kenningar um beitarþunga'' , grein eftir Ólaf R. Dýrmundsson í Greinasafni landbúnaðarins
Fjara

**Fjara** er nefnd sú landræma sem er á mörkum meginlands eða eyja og sjávar eða stöðuvatns. Þar sem sjávarfalla gætir er þetta svæði breiðara en ella. Til dæmis gætir sjávarfalla varla eða mjög lítið í stöðuvötnum en mikið mun meira á sjávarströndum, þó óverulega í innhöfum eins og til dæmis Eystrasalti og Miðjarðarhafi. 

Yfirleitt er fjara skilgreind sem sú landræma sem sjór fellur af og er á milli meðalstórstraumsflóðs og meðalstórstraumsfjöru. Sjávarföll eru mjög mismikil, mest geta þau orðið 16 metra munur á flóði og fjöru í Fundyflóa á austurströnd Kanada, því eru fjörur mjög mismunandi að umfangi, einnig er lífríki og gerð þeirra mjög mismunandi. Margir líffræðingar vilja líka skilgreina fjöru frekar út frá vistkerfi hennar og segja að hún nái frá efstu *[[Klettadoppa|klettadoppum]]*, en ofan þeirra teljist land, og niður að *[[þarabelti]]*, en þar byrji *[[grunnsævi]]*. Sú skilgreining er talsverð einföldun og á fyrst og fremst við um kletta- og klapparfjörur.

## Fjörur á Íslandi
Fjörur á Íslandi eru misstórar vegna þess að sjávarfalla gætir mismikið í kringum landið. Mestur munur flóðs og fjöru er við Breiðafjörð og getur þar orðið 5 metrar. Við Faxaflóa er algengur fjögurra metra munur á stórstreymi en á Norður- og Austurlandi sjaldnast meiri en einn og hálfur metri. Lögun landsins ræður miklu um hve fjörur eru víðáttumiklar að viðbættum sjáfarföllum, en talið í ferkílómetrum er um helmingur allra fjara á Íslandi við Breiðarfjörð, fjórðungur við Faxaflóann en aðeins um 10% samanlagt við norður- og austurströndina.

## Fjörugerðir
Fjörur eru margvíslegar að gerð. Sumstaðar ganga klettar í sjó út, aðrar sorfnar af brimi úthafsöldunar, enn aðrar fullar af grjóthnullungum, möl eða sandi eða eru lygnar leirur við árósa. Lífríki hinna ýmsu fjörugerða er misjafnt og hefur skjól þar mikið að segja. Í sumum gerðum fjara er nánast ekkert fjörulíf, eins og í sandfjörum fyrir opnu hafi, en mjög mikið í skjólgóðum hnullunga- og þangfjörum. 

Skipta má fjörum í margar gerði og hafa Íslenskum fjörum meðal annars verið skipt í eftirfarandi flokka: *Þangfjörur, hrúðurkallafjörur, hnullungafjörur, skjóllitlar sandfjörur, kræklingaleirur, sandmaðksleirur, [[sjávarfitjar]]* og *árósar og sjáfarlón*.

## Sjá einnig
* Sjávarföll

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* 
* 

## Tenglar
* Stjörnufræðivefurinn: Sjávarföll
Statúta

**Statúta** (kv., ft. **statútur**) er skipan eða tilskipun kirkjulegs yfirvalds (biskups, erkibiskups eða páfa), og var *statútan* ígildi lagasetningar í kirkjulögum. Statútur báru oft svip lagagreina eins og þær tíðkuðust á miðöldum, en þær minna einnig á reglugerðir eins og við þekkjum þær á okkar tímum, með því að kveða nánar á um einstök ákvæði kirkjulaga.

Orðið er komið úr latínu: *Statutum* = það sem fastsett er.

Um 1178 birti Þorlákur helgi skipan sína um föstur og skriftir, sem var í raun og veru ný lög, ætluð íbúum í biskupsdæmi hans. Þessi skipan eða *statúta* var ekki borin undir alþingi, og er ekki í kristinna laga þætti Grágásar, heldur beitti Þorlákur hér valdi kirkjuréttar. Þetta er elsta *biskupastatúta* sem vitað er um hér á landi.

## Heimild
* Gunnar F. Guðmundsson: *Kristni á Íslandi* 2, Rvík 2000, bls. 94–96.
Málverk

**Málverk** er flötur sem hefur verið settur litum, annaðhvort með penslum eða öðrum verkfærum, jafnvel höndum. Flöturinn getur verið veggur, léreft, gler eða pappír o.s.frv. Málverk í listrænum tilgangi er samsetning sem líkist fyrirmyndinni eða er byggt upp af hinum ýmsu formum eða formleysum. Talað er um hlutbundna og óhlutbundna list. Hvortveggja getur verið gert eftir ákveðinni listastefnu til að tjá þá sýn eða hughrif sem listamaðurinn ætlar að framkalla. Með elstu málverkum sem vitað er um eru hellamálverkin í Grotte Chauvet í Frakklandi sem eru frá steinöld. 

## Um orðaforða málara fyrri alda
Eldri sagnir yfir að mála eru meðal annars „að steina“ („steint skip“), „skrifa“ („salurinn var skrifaður innan“) eða „að fá“ (oft haft um rúnir), en málverk af manni var nefnt „mannfái“. Latneskættaða sögnin „að penta“ var höfð um að mála á miðöldum, og þýskættaða sögnin „að farfa“, en farfi er nefndur í Íslendingasögunum. Altarismálverk hafa oft verið nefndar töflur (sbr. altaristafla) úr latínu *tabula* „spjald“ yfir málverk máluð á viðarspjöld. 

Halldór Laxness minnist á orðanotkun fyrri alda í ritgerð sinni, „Myndlist okkar forn og ný“, sem birtist í bókinni *Sjálfsagðir hlutir*, en þar segir hann: 

## Tenglar
* ''Hvert er elsta málverk sem vitað er um og er ennþá til í heiminum, og hve gamalt er það?''; Vísindavefurinn
Árni Björnsson tónskáld - Einsöngs- og kórlög

**Árni Björnsson tónskáld - Einsöngs- og kórlög**  er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1979. Á henni syngja Ólafur Þorsteinn Jónsson, Sigríður Ella Magnúsdóttir, Árni Jónsson, Jón Þorsteinsson, Sigurveig Hjaltested, Guðmundur Guðjónsson, Svala Nílsen, Sigurður Björnsson, Eiður Ágúst Guðmundsson og fleiri, lög eftir Árna Björnsson. Hljóðritun á lögum nr. 4 á A-hlið og nr. 1, 6, og 7 á B-hlið fór fram hjá Tóntæki: Tæknimaður: Sigurður Árnason. Allar aðrar hljóðritanir fóru fram hjá Ríkisútvarpinu og spanna þær yfir nokkur ár.

## Lagalisti
#Síðasta sjóferðin  - *Lag - texti: Árni Björnsson - Guðmundur Daníelsson* - Ólafur Þorsteinn Jónsson syngur - Píanó: Ólafur Vignir Albertsson
#Á bænum stendur stúlkan vörð - *Lag - texti: Árni Björnsson - Indriði Einarsson* - Sigríður Ella Magnúsdóttir syngur - Píanó: Ólafur Vignir Albertsson
#Ein sit ég úti á steini - *Lag - texti: Árni Björnsson — Indriði Einarsson* - Sigríður Ella Magnúsdóttir syngur - Píanó: Ólafur Vignir Albertsson
#Fyrst að mér lífið leyfði - *Lag - texti: Árni Björnsson — Jón Arason* - Kór Söngskólans í Reykjavík - Stjórnandi: Garðar Cortes
#Horfinn dagur - *Lag - texti: Árni Björnsson — Sigurður B. Gröndal* - Árni Jónsson syngur - Píanó: Fritz Weisshappel
#Víkingar - *Lag - texti: Árni Björnsson — Maríus Ólafsson* - Karlakór Reykjavíkur - Stjórnandi: Páll P. Pálsson
#Vefaradans - *Lag - texti: Árni Björnsson — Ólafur Jóhann Sigurðsson* - Jón Þorsteinsson syngur - Píanó: Guðrún Kristinsdóttir
#Kvöldvísa - *Lag - texti: Árni Björnsson — Jón Þórðarson* - Karlakórinn Fóstbræður - Stjórnandi: Jónas Ingimundarson
#Við dagsetur - *Lag - texti: Árni Björnsson — Jón Þórðarson* - Sigurveig Hjaltested syngur - Píanó: Guðrún Kristinsdóttir
#Sólroðin ský - *Lag - texti: Árni Björnsson — Ólafur Jónsson* - Guðmundur Guðjónsson syngur - Píanó: Atli Heimir Sveinsson 
#Í dögun - *Lag - texti: Árni Björnsson - Jón Þórðarson* - Svala Nílsen syngur - Píanó: Guðrún Kristinsdóttir
#Kolan  - *Lag - texti: Árni Björnsson — Kristján frá Djúpalæk* - Kór Söngskólans í Reykjavík - Stjórnandi: Garðar Cortes
#Vorvísa - *Lag - texti: Árni Björnsson - Jónas Hallgrímsson* - Sigurður Björnsson syngur - Píanó: Agnes Löve
#Rökkurljóð - *Lag - texti: Árni Björnsson - Ólafur Jóhann Sigurðsson* - Eiður Ágúst Guðmundsson syngur - Píanó: Ólafur Vignir Albertsson
Mannaveiðar

***Mannaveiðar*** er framhaldsmynd í fjórum þáttum þar sem segir frá rannsókn lögreglu á morði á gæsaskyttu í Dölunum. *Mannaveiðar* er gerð eftir glæpasögu Viktors Arnars Ingólfssonar, *Aftureldingu* en handritið er eftir Sveinbjörn I. Baldvinsson.

Fyrsti þátturinn var sýndur í Ríkissjónvarpinu á annan í páskum 26. mars 2008 og framhaldið næstu þrjá sunnudaga þar á eftir. Þættirnir voru endursýndir á þriðjudagskvöldum og síðdegis á sunnudögum.

Gísli Örn Garðarsson og Ólafur Darri Ólafsson léku aðalhlutverkin, lögreglumennina Hinrik og Gunnar. Með önnur stór hlutverk fóru Atli Rafn Sigurðarson, Björn Thors, Charlotte Böving, Darri Ingólfsson, Elva Ósk Ólafsdóttir, Halla Vilhjálmsdóttir, Halldóra Björnsdóttir, Hilmir Snær Guðnason, Laufey Elíasdóttir, Margrét Helga Jóhannsdóttir, Þórunn Lárusdóttir og Þröstur Leó Gunnarsson.
Tómas Guðmundsson

**Tómas Guðmundsson** (6. janúar 1901- 14. nóvember 1983) var íslenskt ljóðskáld. Hann orti mest í anda nýrómantíkur framan af.

## Ævi og störf
Tómas fæddist á Efri-Brú í Grímsnesi, foreldrar hans hétu Guðmundur Ögmundarson og Steinunn Þorsteinsdóttir. Á meðal fyrri starfa utan verksviðs skáldsins er vert að nefna; málflutningsstörf í Reykjavík 1926-1929 og störf við Hagstofu Íslands 1928-1943. 

Segja má að Tómas hafi verið iðinn við útgáfustörf. Til að mynda var hann einn af frumkvöðlum útgáfu tímaritsins Helgafells og síðar Nýs Helgafells. Hans helstu verk í þeim ritum eru meðal annars; *Myndir og minningar* 1956, *Léttara hjal* 1975 og *Að haustnóttum* 1976. Einnig skrifuðu þeir Tómas og Sverrir Kristjánsson og gáfu út tíu binda verk með æviþáttum fólks frá liðinni tíð. Árið 1960 kom út *[[Svo kvað Tómas]]*; samtalsbók Matthíasar Johannessens og Tómasar. Samtalsbókin var seinna gefin út árið 1990 í bókinni *[[Vökunótt fuglsins]]*. Þýðingarstörf Tómasar eru talsverð. Tómas þjónaði titlinum formaður bókmenntaráðs í 21 ár en hann var einn af aðal hvatamönnum stofnunar Almenna bókafélagsins á Íslandi.

Tómas Guðmundsson er þó fyrst og fremst þekktur sem ljóðskáld og er hann talinn eitt af stórskáldum Íslands á 20. öldinni. 
Hann var aðeins 24 ára þegar fyrsta bók hans kom út og þótti þá þegar eitt fremsta skáld Íslendinga. Átta árum síðar þegar *[[Fagra veröld]]* kom út og seldist samstundis upp var ljóst að orðstír Tómasar var tryggður og mörg ljóða hans á hvers manns vörum. Hann hefur oft verið kallaður Reykjavíkurskáldið og árið 1994 hóf Reykjavíkurborg að veita Bókmenntaverðlaun Tómasar Guðmundssonar í minningu skáldsins.

## Bækur
Tómas gaf út fimm ljóðabækur:

* *[[Við sundin blá]]* árið 1925
* *[[Fagra veröld]]* árið 1933
* *[[Stjörnur vorsins]]* árið 1940
* *[[Fljótið helga]]* árið 1950
* *[[Heim til þín, Ísland]]* árið 1981

Einnig skal geta heildarsafns sem kom fyrst út árið 1989. Það hefur fjórum sinnum verið endurútgefið, nú síðast í júní 2017. 

## Tengt efni
* Íslensk skáld
* Bókmenntaverðlaun Tómasar Guðmundssonar

## Heimildir
* Eggert Þór Bernharðsson, „Bókaþjóð í borg; Tengsl skáldskapar og borgarmyndunar á Íslandi 1940-1990“, Cand. mag.-ritgerð í sagnfræði 1992. II hluti, kafli 3: „Borgarskáldi“ lyft á stall. 
* Kristján Karlsson. 1989. *Um ljóðagerð Tómasar Guðmundssonar*, Almenna bókafélagið, Reykjavík.

## Tenglar
* Glatkistan
*
Alsíkusmári

**Alsíkusmári** (fræðiheiti: *Trifolium hybridum*) er smári sem ber blóm sem eru hvít í fyrstu en verða svo rósrauð með aldrinum. Þau eru ilmsterk. Alsíkusmári er notaður sem fóðurjurt fyrir búfé.

## Lýsing
Stöngull alsíkusmára er holur og á blöðunum eru engir ljósir blettir eins og á rauð- og hvítsmára.

## Tilvísun
Staroźreby

**Staroźreby** er þorp í Póllandi skammt frá Płock. Íbúar voru 1900 árið 2006

## Tenglar
* Staroźreby Google Maps
Viktoría Spans - Íslenzk lög gömul og ný

**Viktoría Spans - Íslenzk lög gömul og ný**  er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1980. Á henni syngur Viktoría Spans gömul íslensk þjóðlög og íslensk sönglög. Jaap Spigt leikur á sembal og Bauke van der Meer á píanó. 
## Lagalisti
#Syngur Lóa
#Fagurt er í fjörðum 
#Ólafur og Álfamær 
#Góða veizlu gjöra skal 
#Forðum tíð einn brjótur brands 
#Sof þú, blíðust barnkind mín 
#Bar svo til í byggðum 
#Blástjarnan þótt skarti skært 
#Það er svo margt ef að er gáð
#Hættu að gráta hringaná 
#Ó, mín flaskan fríða 
#Stóðum tvö í túni
#Fagurt galaði fuglinn sá
#Sumarið þegar setur blítt
#Veröld fláa sýnir sig
#Kvölda tekur sest er sól 
#Elín Helena - *Lag - texti: Gunnar Reynir Sveinsson — Steinn Steinarr*
#Utan hringsins - *Lag - texti: Jón Ásgeirsson — Steinn Steinarr*
#Siesta - *Lag - texti: Atli Heimir Sveinsson — Steinn Steinarr*
#Stríðið - *Lag - texti: Gunnar Reynir Sveinsson — Halldór Laxness*
#Sléttuband - *Lag - texti: Fjölnir Stefánsson - Þorsteinn Valdimarsson*
#Tileinkun  - *Lag - texti: Gunnar Reynir Sveinsson — Steinn Steinarr*
#Ég get ekki gleymt þér - *Lag - texti: Jónas Tómasson - Nína Björk Árnadóttir*
#Dans - *Lag - texti: Gunnar Reynir Sveinsson - Halldór Laxness*
Erkibiskup

**Erkibiskup** (úr grísku orðunum αρχή, *arkhe*, „uppspretta“, „uppruni“ eða „vald“, og επισκοπος, *episkopos*, „eftirlitsmaður“, „formaður“) er embættistitill í kaþólsku kirkjunni, biskupakirkjunni og nokkrum mótmælendakirkjum. 

## Kaþólska kirkjan
Í rómversk-kaþólsku kirkjunni er erkibiskup fremstur biskupa í umdæmi sínu, *Provincia ecclesiastica*, en undirmaður kardínála og páfa. 

Erkibiskupsembættið var stofnað á fyrsta kirkjuþinginu í Nicaea árið 325. Ástæðan var að sóknir voru orðnar margar og ýmis biskupsdæmi orðin mjög stór. Voru erkibiskuparnir upphaflega biskupar í höfuðborgum héraða í Rómaveldi. Erkibiskupinn er *primus inter pares* (fremstur meðal jafninga) og hefur ekki lögsögu né formlegt vald yfir hinum biskupunum. Á miðöldum höfðu erkibiskuparnir þó í raun mikil völd. Í rétttrúnaðarkirkjunum er samsvarandi titill metrópólít.

## Biskupakirkjan
Yfir hverri sjálfstæðri kirkju í Heimssambandi biskupakirkna er erkibiskup og í mörgum þeirra stærri fleiri en einn. Hlutverk þeirra og valdsvið er öllu meira en í kaþólskum sið. Erkibiskupinn í Kantaraborg (Canterbury) í Englandi er æðsti yfirmaður biskupakirkjunnar á heimsvísu.

## Lútherskar kirkjur
Við siðaskiptin var embætti erkibiskups lagt niður í flestöllum mótmælendasöfnuðum. Sænska þjóðkirkjan hélt þó áfram að nefna æðsta yfirmann kirkjunnar erkibiskup og þegar sjálfstæð evangelísk-lúthersk kirkja var stofnuð í Finnlandi 1809 var yfirmaður hennar einnig nefndur erkibiskup. Sama gildir um evangelísk-lúthersku kirkjurnar í Eistlandi og Lettlandi. Í öllum þessum kirkjum er erkibiskup talsmaður og leiðtogi inn á við og út á við og vígir meðal annars nýja biskupa. 

## Norðurlönd fyrir siðaskipti
Fyrsta erkibiskupsdæmið á Norðurlöndum var stofnað 1104 í Lundi (sem þá var í Danmörku) og náði það yfir öll Norðurlönd. Árið 1153 var stofnað erkibiskupsdæmi i Niðarósi sem náði yfir Noreg, Ísland, Grænland, Færeyjar, Mön, Hjaltland og Orkneyjar. Árið 1164 var stofnað erkibiskupsdæmi í Uppsölum sem náði yfir þáverandi Svíþjóð (sem náði þá að mestu yfir núverandi Finnland en ekki Skán). Fyrir 1104 tilheyrðu Norðurlönd erkibiskupsdæminu í Hamborg-Bremen.

## Heimild
Aðalheimild:
Enzyklopädie der Religionen, Verlag GmbH, Karlsfeld beim München, 2005
Upplyfting - Kveðjustund

**Upplyfting - Kveðjustund **  er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1980. Á henni flytur hljómsveitin Upplyfting tólf lög. Hljóðrítun fór fram hjá Tóntækni hf. Tæknimaöur: Sigurður Árnason Hljóðblöndun: Sigurður Árnason og Jóhann G. Jóhannsson.
Tónlistarleg umsjón (producer): Jóhann G. Jóhannsson. Hönnun umslags: SG. Ljósmyndir á umslagi: Troels Bendtsen. Setning: Prentstofan Blik hf. Prentun: Prentsmiðjan Grafík hf.

## Lagalisti
#Langsigling  - *Lag - texti: Haukur Ingibergsson - Kristján B. Snorrason/Bjartmar Hannesson*
#Kveðjustund - *Lag - texti: Haukur Ingibergsson*
#Traustur vinur - *Lag - texti: Jóhann G. Jóhannsson*
#Útrás - *Lag - texti: Sigurður V. Dagbjartsson*
#Upplyfting - *Lag - texti: Haukur Ingibergsson - Kristján B. Snorrason*
#Lokaður úti - *Lag - texti: Jóhann G. Jóhannsson* 
#Dansað við mánaskin - *Lag - texti: Sigurður V. Dagbjartsson — Sigurður V. Dagbjartsson/ Magnús Þorsteinsson*
#Vor í lofti - *Lag - texti: Haukur Ingibergsson - Bjartmar Hannesson*
#Finnurðu hamingju - *Lag - texti: Jóhann G. Jóhannsson*
#Mótorhjól - *Lag - texti: Tómas Örn Kristinsson/ Sigurður V. Dagbjartsson — Tómas Örn Kristinsson*
#Reikningurinn - *Lag - texti: Jóhann G. Jóhannsson*
#Angan vordraumsins  - *Lag - texti: Sigurður V. Dagbjartsson*

**Hljómsveitin Upplyfting eins og hún er skipuð á þessari plötu:**
Magnús Stefánsson: Aðalsöngur, bassi
Sigurður V. Dagbjartsson: Aðalgítar, söngur. hljómborð, bazuki
Ingimar Jónsson: Trommur
Kristján B Snorrason: Söngur, hljómborð
Birgir S. Jóhannsson: Gítar

**Aðrir sem koma fram á þessari plötu:**
Haukur Ingibergsson: Söngur, gítar, píanó, raddir 
Kristján Óskarsson: Hljómborð 
Magnús Baldursson: Altosaxófónn 
Gústaf Guðmundsson: Synth trommur 
Lárentínus Kristjánsson: Trompet 
Ingibjörg Vagnsdóttir: Kvenraddir

**Þakklæti fyrir aðstoð fá:**
Verslunin Bonanza fyrir föt á forsíðumynd.
Sigurður Egilsson og Jónas Þórðarson fyrir lán á bassa.
Ingibjörg Vagnsdóttir fyrir pönnukökurnar og allt góðgætið á meðan
á upptökunni stóð.
Sigurður Árnason fyrir ánægjulega samvinnu við hljóðritunina.

**Sérstakar þakkir fá:**
Jóhann G. Jóhannsson fyrir lögin, upptökustjórnina og
öll hollráðin við hljóðritunina.
Haukur Ingibergsson fyrir lögin og margvíslega hjálp
við gerð þessarar plötu.

## Traustur vinur
:Lag og texti: Jóhann G. Jóhannsson

:Enginn veit, fyrr en reynir á, 
:hvort vini áttu þá. 
:Fyrirheit, gleymast þá furðu fljótt, 
:þegar fellur á niðdimm nótt.

:Já, sagt er að þegar af könnunni ölið er, 
:fljótt þá vinurinn fer. 
:Því segir ég það, ef þú átt vin í raun, 
:fyrir þina hönd, Guði sé laun.

:Því stundum verður mönnum á,
:styrka hönd þeir þurfa þá.
:Þegar Iífið, allt í einu, sýnist einskisvert.
:Gott er að geta talað við,
:einhvern sem að skilur þig.
:Traustur vinur, getur gert kraftaverk.

:Mér varð á, og þungan dóm ég hlaut, 
:ég villtist af réttri braut. 
:Því segi ég það, ef þú átt vin í raun, 
:fyrir þína hönd, Guði sé laun.

:Því stundum o. s. frv.
Dr. Gunni

**Gunnar Lárus Hjálmarsson** (fæddur 7. október 1965), þekktastur undir listamannsnafninu **Dr. Gunni**, er íslenskur tónlistar- og fjölmiðlamaður. Hann hefur bæði gefið út tónlist og bækur um íslenska tónlist, auk þess sem hann hefur verið meðlimur í hljómsveitum á borð við Unun, Bless og S.H.Draumur.

Dr. Gunni hefur meðal annars haft sína eigin þætti á Rás 2 og fleiri útvarpsstöðvum auk þess sem hann stjórnaði *[[Popppunktur|Popppunkti]]* með Felix Bergssyni.
Popppunktur

**Popppunktur** er spurningaþáttur í umsjá Dr. Gunna og Felix Bergssonar. Í þættinum keppa hljómsveitir sín á milli og spurningarnar eru allar úr sögu alþýðutónlistar. Fjórar þáttaraðir voru gerðar fyrir SkjáEinn: 2002, 2003, 2004 og svo stjörnumessa árið 2005. Fyrir jólin 2004 kom út samnefndur spurningaleikur byggður á þættinum.

Sumarið 2009 var ný þáttaröð gerð fyrir Ríkissjónvarpið. Meðal nýjunga var „hlustendafimman“, fimmuþraut sem áhorfendur gátu sent inn svar við til þáttarins Popplands á Rás 2. Haustið 2010 var svo enn ný þáttaröð hafin á RÚV.

## Úrslit
* 2016 - FM Belfast
* 2011 - Skálmöld
* 2010 - Lights on the highway
* 2009 - Ljótu Hálfvitarnir
* 2005 - Milljónamæringarnir
* 2004 - Geirfuglarnir
* 2003 - Ensími
* 2002 - Ham

## Heimildir
*
Tribal King

**Tribal King** er frönsk hljómsveit skipuð þeim „Tribal“ (David, fæddur 2. apríl 1979) og „King“ (Nony, fæddur 19. júní 1981). Hljómsveitin var stofnuð í ágúst 2005 og leikur ýmist popptónlist, ryþmablús eða reggíblandað *[[dancehall]]*. Fyrsta smáskífa Tribal King var *Façon sex* sem seldist grimmt í Frakklandi sumarið 2006. Á eftir fylgdi fyrsta breiðskífan, *Welcome*, sem kom út 2. október 2006.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *Welcome*, 2006
* *Level 2*, 2008

### Smáskífur
* *Façon sex*, 31. júlí 2006
* *Hey girl*, 2006
* *Senorita*
* *Hands Up*, 2008
Smásaga

**Smásaga** er stutt skálduð frásögn í lausu máli sem er öllu hnitmiðaðri en lengri skáldverk, eins og til dæmis skáldsagan og nóvellan. Í smásögu er oftast aðeins um eina aðalpersónu að ræða og einn tiltekinn atburð í lífi hennar, viðbrögð hennar við honum og/eða öðrum persónum. Góð smásaga getur með fáum orðum brugðið upp ljósi sem fær lesandanum innsýn inn í gangverk persónunnar og ævi hennar. 

## Smásagan á Íslandi
Um og eftir 1950 breyttist smásagnagerð á Íslandi. Höfundar á borð við Thor Vilhjálmsson, Jón Óskar, Steinar Sigurjónsson, Geir Kristjánsson og Ástu Sigurðardóttur leyfðu sér frjálsara form en tíðkast hafði. Þeir færðu sér í nyt ýmsar eigindir ljóðsins, hrynjandi og stíl, létu sér lítið spennandi um söguþráð og brutu af sé viðjar anekdótu og skrítlu. Hin hefðbundna, raunsæja smásaga hafði á sér svip hlutleysis enda átti hún að vera „gluggi“ út í lífið. Nýja smásagan opnaði leið til huglægari tjáningar, rökvísi ímyndunaraflsins kom í stað atviks, rannsókn sálarlífs í stað könnunar á ytri aðstæðum. Formbylting átti sér stað í prósa.

## Neðanmálsgreinar


## Heimildir
* Heimir Pálsson. *Sögur ljóð og líf* (Reykjavík: Vaka-Helgafell, 1998).
Fenníka

**Fenníka**, einnig verið nefnd **fennikka**, (Fræðiheiti: *Foeniculum vulgare*) er kryddjurt af sveipjurtaætt sem rekur heimkynni sín til landanna við Miðjarðarhaf. Fenníka er bæði notað sem krydd og í lyfjagerð en fræin bragðast dálítið eins og anís. Stilkar jurtarinnar og stundum rótarhnúðurinn eru höfð í salöt og jafnvel borðað ein.
Heiti yfir Ísland

**Heiti yfir Ísland** sem einkum hafa verið notuð af ljóðskáldum.

* *Eykona* (kv.) eyjan persónugerð, sbr. fjallkona. 
**Eylenda*  - eyja, þ.e.a.s. Ísland
*: *Fjarst í eilífðar útsæ
*: *vakir **eylendan** þín. (Stephan G. Stephansson)
**Fjalladrottning*  - fjallkonan eða Ísland
**Fjallkonan*  með greini - fjalladrottning, persónugert tákn Íslands
**Frón*  Ísland. 
*:*Heima á *'Fróni*'.*  Íslendingar oft nefndir *Frónbúar*.
**Garðarshólmi*  Ísland, eftir Garðari Svavarssyni
**Hrímey* 
**Hrímgrund* 
**Hrímland*  (bókin *[[Crymogaea]]* er stundum nefnd „Hrímland”)
**Ísafold* 
**Ísaland* 
*: *...og flykkjast heim að fögru landi ísa.* ()
**Jökulmær*  Fjallkonan, Ísland.
**[[Norðurey]]*  Í skopskyni er ýmist talað um að Norðurey sé stærsta (eða nyrsta) eyjan í Vestmannaeyjaklasanum.
**Snjóland*  Ísland.
**Snæland*  (latína: *Snelandia*) er það nafn sem Naddoður víkingur er sagður hafa gefið Íslandi á 9. öld
**[[Thule]]*  Sumir fræðimenn telja Ísland vera Thule, er Pýþeas fann um 300 f.Kr., en sumir telja það ólíklegt. Pýþeas (frá Massalíu) segir að Týli sé lengst í norðri, bætir hann þessu við til að skýra nákvæmar legu og breidd eyjarinnar
*: Parois ontos dsi tw apcticw o derinos tropikos cuclo.* 
*:: Þýtt: Þar er hvarfbaugur ígildi heimskautsbaugs.
**Týli*  Thule
**Þyli*  Thule

== Háðsyrði um Ísland ==
Ísland hefur einnig verið kallað í hálfkæringi:
* *hólminn* - [[Tómas Sæmundsson]] segir þegar hann er að hvetja [[Jónas Hallgrímsson]] að koma til Kaupmannahafnar: *Þú ert sá, sem bezt er lagaður til að gera það svo, að hólminn okkar geti haft sóma af*. 
* *klakinn* - dæmi: Þegar ég kem upp á klakann þá hittumst við. 
* *skerið* - dæmi: Þú verður nú að koma upp á skerið einhverntíma.

== Latnesk heiti Íslands ==
* *Hislant terra* - Hin víðförla [[Guðríður Þorbjarnardóttir]] gekk til Rómaborgar. Í gestabók klaustursins í [[Reichenau]], þar sem skráð eru nöfn allra pílagríma sem þar komu við á 9., 10. og 11. öld, er að finna 39 nöfn karla og kvenna sem sögð eru vera frá Hislant terra (Íslandi). Hún er þar nefnd Gurid.
* *Insula Gardari* - þýðing á Garðarshólma, orðrétt: eyja Garðars.
* *Islandia* - ummyndun á Íslandi. 
* *Snelandia* - ummyndun á Snæland

== Eitt og annað ==
* *Trekt Helvítis* - Í [[Íslandsklukkan|Íslandsklukkunni]] eftir [[Halldór Laxness]] segir svo frá og eru danskir menn að tala um Ísland: „Töldu þeir [ónefndir Danir] að utaná þessari trekt Helvítis skrældist lúsugur þrælalýður áfram á grút og úldnum hákalli ásamt ölmusu frá kónginum“.  

== Tilvísanir ==
<references/>

== Tenglar ==
* [http://www.timarit.is/?issueID=436399&pageSelected=2&lang=0 *Hvers vegna heitir landið okkar Ísland?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2000]
Draumsól

**Ópíumvalmúi** (fræðiheiti: *Papaver somniferum*) er valmúi af *[[Papaver]]* ættkvísl draumsóleyjaættar sem ópíum og önnur ópíöt eins og morfín, kódein, metadón og petidín eru unnin úr.

Ópíumvalmúi hefur einkum verið ræktaður í Austurlöndum nær (Tyrklandi) og fjær (Burma, Laos og Tælandi).  Þá var víðtæk ræktun á honum í Afganistan.

## Heimildir
Móasef

**Móasef** eða **kvíslsef** (fræðiheiti: *Juncus trifidus*) er lágvaxið þurrlendis-sef sem vex í toppum.

## Lýsing
Stráin eru fíngerð og blómin, 1 til 4 stykki, standa ofarlega, þar sem blöðin kvíslast. Blómhlífarblöð eru 6 og sömuleiðis fræflarnir. Þeir eru ljósgulir en frævan ljósgræn. Móasef er oftast 8 til 25 sentimetra hátt og blómbast í júní til júlí. Það er mjög algengt á Íslandi.

## Samlífi
Þrjár tegundir sveppa hafa verið skráðar vaxandi á móasefi. Þær eru *[[Arthrinium bicorne]]* sem vex innan í vefjum plantna og *[[Bricookea sepalorum]]* og *[[Lachnum calycoides]]* sem eru niðurbrotssveppir sem lifa á dauðu móasefi.

## Tilvísanir