open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Federico García Lorca

**Federico García Lorca** (5. júní 1898 – 19. ágúst 1936) var spænskt ljóðskáld, leikritahöfundur og leikhússtjórnandi. Hann var helsti liðsoddur og merkisberi ljóðskáldanna í *[[Generación del 27]]*. Hann var skotinn af Falangistum í byrjun spænsku borgarastyrjaldarinnar. Hann var skólabróðir og vinur Luis Buñuel og Salvador Dalí sem báðir urðu heimsfrægir listamenn sömuleiðis.

## Tenglar
* ''Hve sælt að dvelja með þér dauði minn...''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1989
Ferðin til Limbó

***Ferðin til Limbó*** er barnaleikrit eftir Ingibjörgu Jónsdóttur sem sett var upp í Þjóðleikhúsinu vorið 1966. Leikritið byggði á barnabókinni *Músabörn í geimflugi* eftir sama höfund sem kom út árið áður. Leikritið var fyrsta leikritið eftir íslenska konu sem sett var upp í Þjóðleikhúsinu. Klemenz Jónsson leikstýrði. Í leikritinu voru 22 söng- og dansatriði eftir Ingibjörgu Þorbergs og Fay Werner en hljómsveitarstjóri var Carl Billich. Þrjú lög úr leikritinu voru gefin út á samnefndri smáskífu árið 1969.

*Ferðin til Limbó* fjallar um prófessor (Bessi Bjarnason) og aðstoðarmann hans (Lárus Ingólfsson) sem senda tvær mýs, Magga (Ómar Ragnarsson) og Möllu (Margrét Guðmundsdóttir), til lítillar plánetu, Limbó, á milli jarðarinnar og tunglsins þar sem þau lenda í ýmsum ævintýrum meðal íbúa plánetunnar áður en þau komast aftur til jarðar.

## Heimildir
* Sigurður A. Magnússon, „Ferðin til Limbó“; 11. janúar 1966, s. 6-10.; grein í Morgunblaðinu
Maastrichtsáttmálinn

**Maastrichtsáttmálinn** (formlega **Sáttmáli um Evrópusambandið**) er samningur sem undirritaður var 7. febrúar 1992 í Maastricht í Hollandi af aðildarlöndum Evrópubandalagsins. Samningurinn tók gildi 1. nóvember 1993 og markaði upphaf Evrópusambandsins (ESB).
Þvagskál

**Þvagskál** er hreinlætistæki notað til að farga þvagi á opinberum stöðum, yfirleitt eingöngu fyrir karlmenn og drengi.
Seðlabanki Evrópu

**Seðlabanki Evrópu** er seðlabanki sem fer með stjórn peningamálastefnu evrusvæðisins og gefur út evruseðla og mynt. Hann var stofnaður 1. janúar 1998 og kemur að hluta til í stað seðlabanka evrulandanna. Höfuðstöðvar bankans eru í Frankfurt. Núverandi stjórnarformaður er Christine Lagarde.

## Tenglar
* Seðlabanki Evrópu (en)
Evrópski vinstriflokkurinn

**Evrópski vinstriflokkurinn** er Evrópuflokkur sem samanstendur af róttækum vinstriflokkum í Evrópu, ýmist kallaðir *vinstriflokkar* eða *kommúnistaflokkar*. Hann var stofnaður í Róm árið 2004 og hefur höfuðstöðvar í Brussel. 

Aðildarflokkarnir bjóða fram til Evrópuþingsins undir sameiginlegum þinghópi með norrænu vinstriflokkunum.

Í desember 2016 voru 27 flokkar í Evrópska vinstriflokknum, átta áheyrnarfulltrúar og þrír fylgendur frá 25 Evrópulöndum.
Flokkur evrópskra sósíalista

**Flokkur evrópskra sósíalista** eða *Evrópski jafnaðarflokkurinn* er Evrópuflokkur sem samanstendur af jafnaðarflokkum í Evrópu, ýmist kallaðir *jafnaðarflokkar*, *sósíaldemókrataflokkar*, *sósíalistaflokkar* eða *verkamannaflokkar*. Hann rekur samnefndan þinghóp á Evrópuþinginu þar sem hann er næst stærstur. Flokkurinn var formlega stofnaður árið 1992 og hefur aðsetur í Brussel.

Samfylkingin er ekki fullgildur meðlimur í flokknum ólíkt flestum evrópskum systurflokkum hennar.
Þinghópar á Evrópuþinginu

**Hópar á Evrópuþinginu** eru pólitískir hópar sem þingmenn Evrópuþingsins mynda sín á milli. Þeir eru gjarnan myndaðir af einum eða fleirum evrópuflokkum eða sjálfstæðum flokkum og frambjóðendum.

## Starfandi hópar
Á kjörtímabilinu 2004 – 2009 starfa eftirfarandi hópar á Evrópuþinginu:

* ALDE – Frjálslyndir
* EPP-ED – Íhaldsmenn og kristilegir demókratar
* G-EFA – Græningjar
* GUE-NGL – Kommúnistar og aðrir vinstrimenn
* I/D – ESB andstæðingar
* PES – Jafnaðarmenn
* UEN – Þjóðernissinnar

## Tengt efni
* Evrópuþingið
* Evrópuflokkur
Evrópuflokkur

**Evrópuflokkar**, **Evrópskir flokkar** eða **stjórnmálaflokkar á Evrópustigi** eru bandalög stjórnmálaflokka með svipaðar pólitískar skoðanir. Þeir starfa líkt og önnur alþjóðasamtök flokka en einskorðast við Evrópu eins og nafnið gefur til kynna. Þeim má skipta í tvennt: flokka sem fá fjárveitingar frá ESB og flokka sem starfa sjálfstætt. Hátt í 20 slíkir flokkar eru starfandi.

## Tengt efni
* Evrópuþingið
* Evrópuþinghópur
Evrópski þjóðarflokkurinn

**Evrópski þjóðarflokkurinn** er Evrópuflokkur sem samanstendur af frjálshyggjuflokkum í Evrópu, ýmist kallaðir *fólksflokkar*, *kristilegir demókrataflokkar* eða *íhaldsflokkar*. Hann var stofnaður árið 1976 og hefur aðsetur í Brussel. Flokkurinn er einn tveggja eininga EÞ-ED sem er stærsti þinghópurinn á Evrópuþinginu.
Koichi Tanaka

**Koichi Tanaka** (japanska: 田中 耕一 Tanaka Kōichi) (f. 3. ágúst 1959 í Toyama í Japan) er japanskur nóbelsverðlaunahafi, en hann deildi helmingnum af nóbelsverðlaununum í efnafræði 2002 með John B. Fenn (Kurt Wüthrich hlaut hinn helminginn). Hann hlaut verðlaunin fyrir þróun á massagreiningartækni fyrir risasameindir , en fram að þeim tíma voru einungis smásameindir tækar til greiningar með massagreini.

Flugtíma-massagreinar starfa þannig að efnið sem greina á svífur í rafsviði að nema og er massinn metinn út frá sviftímanum. Efnið þarf því að vera bæði hlaðið og í loftkenndu ástandi. Til að massagreining risasameindar á borð við prótín sé möguleg þarf því að jóna sameindina og koma henni í gasfasa, og er það gert með leysigeislun. Sé reynt að jóna risasameindir á þennan hátt, án þess að vernda byggingu þeirra gegn niðurbroti í aflmiklum geislanum, brotna þær niður í stutta búta og massagreiningin verður marklaus. Árið 1985 þróaði Tanaka aðferð þar sem sviflausn af örfínu málmdufti í glýseróli var notuð sem stoðefni (e. *matrix*) og var þá mögulegt að jóna prótín með 330 nm leysigeisla án teljandi niðurbrots. 

Aðferð Tanaka, sem kölluð er SLD (e. *soft laser desorption*), er raunar ekki mikið notuð í dag og hlaut nóbelnefndin nokkra gagnrýni fyrir að hafa veitt Tanaka verðlaunin fremur en Franz Hillenkamp og Michael Karas, en þeir þróuðu svipaða aðferð, MALDI (e. *matrix-assisted laser desorption/ionization*)  sem nú er mun meira notuð, einkum við greiningu prótínmengja. Þeir Hillenkamp og Karas notuðu þó MALDI aðferðina ekki á risasameindir fyrr en nokkru eftir að Tanaka hafði sýnt fram á notagildi SLD við massagreiningu prótína.

## Heimildir

## Tenglar
* Nóbelsverðlaunin í efnafræði 2002 (á ensku)
*  Æviágrip Koichi Tanaka  (á ensku)
Hreintrúarstefna

**Hreintrúarstefna** eða **púritanismi** er heiti  sem er notað um enska kalvinista frá ensku siðbótinni á 16. öld. Þeir lögðu áherslu á aukinn „hreinleika“ átrúnaðar og kenninga kirkjunnar sem og einfaldleika og látleysi í lofgjörð. Fyrst um sinn var þetta hreyfing innan ensku biskupakirkjunnar sem vildi gera kirkjuna að öldungakirkju og fjarlægja atriði sem voru álitin pápísk úr almennu bænabókinni frá 1559. Púritanar voru strangari en aðrir kalvínistar innan ensku kirkjunnar, aðhylltust sjálfstjórn kirkjusókna, löghyggju og lögðu áherslu á guðrækilegt líferni. Fæstir þeirra vildu þó aðskilnað frá ensku kirkjunni þar til Jakob 1. Englandskonungur hóf að berjast gegn hreintrúarmönnum í Englandi og William Laud, erkibiskup af Kantaraborg, fór að knýja á um notkun almennu bænabókarinnar og bannaði boðun fyrirhyggju. Þetta leiddi til þess að margir hreintrúarmenn flúðu til Nýja heimsins þar sem þeir stofnuðu Massachusettsflóanýlenduna. Þegar Enska borgarastyrjöldin hófst sneru margir þeirra til baka og gengu í þingherinn. 

Þegar enska þingið kallaði saman kirkjuþingið í Westminster 1643 náðist ekki samkomulag um stjórn kirkjunnar, hvort hún ætti að vera öldungakirkja, biskupakirkja, sóknarkirkja eða samkvæmt hugmyndum Erastusar um stjórn ríkisins á kirkjunni. Niðurstaðan var að kirkjan skyldi vera öldungakirkja, en Oliver Cromwell skyldaði kirkjuna ekki til að taka upp nýja skipan.

Með Stúart-endurreisninni 1660 var skipan kirkjunnar færð aftur til þess horfs sem hún var í fyrir 1643 og hreintrúarmenn hraktir úr ensku biskupakirkjunni. Eftir það var farið að kalla þá utankirkjumenn.
Ormur Snorrason

**Ormur Snorrason** (um 1320 – um 1402) var sýslumaður, lögmaður og hirðstjóri á 14. öld. Hann var af ætt Skarðverja og bjó á Skarði á Skarðsströnd. Faðir Orms var Snorri Narfason (d. 1332) lögmaður á Skarði.

Ormur hefur líklega verið fæddur um 1320. Hann sigldi með Guðmundi bróður sínum 1344 og var Guðmundur þá orðinn sýslumaður; hann hefur sennilega verið heldur eldri en Ormur. Guðmundur var sýslumaður í Snæfellsnessýslu en fórst í siglingu 1354 og tók Ormur við sýslunni eftir lát hans. Ormur varð lögmaður sunnan og austan 1359. Hann fór í norðurreiðina með Smiði Andréssyni hirðstjóra og Jóni skráveifu lögmanni eftir Alþingi 1362, tók þátt í Grundarbardaga og fékk þar kirkjugrið. Vísur sem ortar voru eftir bardagann benda til þess að framganga hans þar hafi ekki þótt sérlega hetjuleg. 

Ormur sigldi, líklega sumarið 1365, og kom aftur árið eftir ásamt Andrési Gíslasyni og höfðu þeir saman fengið hirðstjórn á landinu. Var Ormur hirðstjóri norðan og vestan 1366–1368. Hann var svo aftur lögmaður sunnan og austan 1374–1375. Hans er síðast getið í heimildum árið 1401 og hefur hann líklega dáið skömmu síðar.

Ormur var mikill auðmaður og hafði menningarlegan metnað. Hann lét gera tvær af fegurstu skinnbókum sem varðveist hafa hér á landi, þ.e. Skarðsbók Jónsbókar um 1363, og Skarðsbók postulasagna. Þá síðari gaf hann kirkjunni á Skarði að hálfu leyti, en hinn helminginn skyldi bóndinn á Skarði eiga. 

Í Svíþjóð var til á 17. öld mikil skinnbók, sem kölluð var Bók Orms Snorrasonar, nú kölluð Ormsbók. Í henni voru riddarasögur o.fl. Bókin er talin hafa brunnið árið 1697. 

Kona Orms var Ólöf, óvíst hvers dóttir. Börn þeirra voru:
* Guttormur Ormsson, bóndi í Þykkvaskógi í Miðdölum, faðir Lofts ríka Guttormssonar á Möðruvöllum í Eyjafirði. Veginn í Snóksdal 1381.
* Guðmundur Ormsson, sýslumaður, óeirðamaður, hvarf í Færeyjum 1388.
* Jón Ormsson langur, prestur í Hjarðarholti í Dölum (hans er ekki getið í Íslendingabók).
* Þorbjörg Ormsdóttir (e.t.v. óskilgetin).

## Heimild
* Páll Eggert Ólason: *Íslenskar æviskrár* IV, Reykjavík 1951, 100.
* Íslendingabók, á netinu.
Honoré Daumier

**Honoré Daumier** (26. febrúar 1808 – 10. febrúar 1879) var franskur prentlistamaður, skopmyndateiknari, listmálari og myndhöggvari. Mörg verka hans veita félagslega innsýn inn í franskt samfélag á 19. öld, og eru myndir hans bæði af meiði skopstælinga eða raunsæis. Honoré Daumier hefur oft verið nefndur *Michelangelo skopmyndarinnar*. 

## Tenglar
* ''Honoré Daumier''; grein í Þjóðviljanum 1964
* Vefsíða með allar upplýsingar um líf Daumier og vinna: ritaskrá, sýningar, biography, söfn og jafnvel fölsun og mörgum öðrum sviðum 
* Besta myndbönd af Daumier Nýskráning og ímynd sýningarsalur 500 Daumier steinprenti 
*  DAUMIER REGISTER: gagnvirka fyrirtæki skrá yfir allar steinprenti, woodcuts og olíu málverk eftir Daumier
Þjóðhátíð í Vestmannaeyjum

**Þjóðhátíð í Vestmannaeyjum** er útihátíð sem haldin er árlega í Herjólfsdal í Vestmannaeyjum um Verslunarmannahelgina. Hátíðin heitir eftir þjóðhátíðinni á þúsund ára afmæli Íslandsbyggðar 2. ágúst 1874 þegar slíkar þjóðhátíðir voru haldnar víða um land. Frá 1916 hefur hátíðin verið haldin árlega í ágústmánuði þar til 2020 og 2021 vegna heimsfaraldursins. Í upphafi 20. aldar var hátíðin fyrst og fremst íþróttahátíð þar sem keppt var í kappróðrum, glímu og fleiri íþróttum, líkt og tíðkaðist þá á þjóðhátíðum víða um land.

Fyrirrennarar þjóðhátíðar í Herjólfsdal eru kaupstefnur Vestmannaeyinga og erlendra skipa sem haldnar voru þar áður fyrr, hersýningar Heimavarnarliðs Vestmannaeyja sem haldnar voru í dalnum eftir miðja 19. öld og veislur sem Pétur Bryde kaupmaður hélt starfsfólki sínu í Herjólfsdal eftir miðja 19. öld. Pétur kostaði meðal annars endurnýjun vegarins inn í dalinn árið 1859.

## Brekkusöngur
Orðið Brekkusöngur var ekki til í íslensku máli fyrr en árið 1977 þegar Árni Johnsen, fyrrverandi þingmaður bjó til orðið og hélt hinn fyrsta Brekkusöng. Var hann haldinn á Þjóðhátíð í Vestmannaeyjum í Herjólfsdal. Í kjölfarið varð Brekkusöngur að árlegum viðburði á lokakvöldi hátíðarinnar.

## Tenglar
* Dalurinn.is
* Um þjóðhátíð á Heimaslóð.is

## Heimildir
Þórður Jónsson helgi

**Þórður Jónsson helgi** – eða **Þórður góðimaður** – (um 1340 – 1385) var íslenskur alþýðumaður sem talinn var heilagur maður eftir að hann var tekinn af lífi.

Faðir Þórðar var e.t.v. Jón Pétursson (d. 1355), móðir ókunn. Þórður er talinn hafa búið á Barðaströnd. 

Á jólum árið 1385 reið Guðmundur Ormsson sýslumaður frá Skarði á Skarðsströnd heim til Þórðar og tók hann höndum. Hann var síðan höggvinn á Krosshólum, eftir dómi Orms Snorrasonar sýslumanns á Skarði. Bein hans voru grafin upp 1389 og flutt í Stafholt í Borgarfirði, „í kirkjugarð, eftir skipan officialis og samþykki allra lærðra manna, og hyggja menn hann helgan mann“. Íslenska kirkjan mun skv. þessu að einhverju leyti hafa viðurkennt Þórð sem dýrling, en fyrst og fremst var um alþýðuhreyfingu vestanlands að ræða. Þórður var talinn góður til áheita.

Gatan *Þórðarsveigur* í Grafarholtshverfi í Reykjavík, er kennd við Þórð góðamann. Allmörg örnefni í Borgarfirði, á Mýrum og víðar, eru sennilega dregin af nafni Þórðar góðamanns.

## Heimild
* Páll Eggert Ólason: *Íslenskar æviskrár* V, Reykjavík 1952, 520-521.
* Gustav Storm (útg.): *Islandske annaler indtil 1578*, Christiania 1888, 414–416.
* Vefsíða Reykjavíkurborgar.
Athanasius Kircher

**Athanasius Kircher** (2. maí 1601 – 28. nóvember 1680) var þýskur jesúíti og fræðimaður helst á sviði austurlandafræði, jarðfræði og læknisfræði. Hann fann líka upp fyrsta gjallarhornið. Hann gerði rannsóknir á fornegypskum helgirúnum og er því talinn upphafsmaður Egyptalandsfræðinnar. Hann var einn af þeim fyrstu sem sáu örverur með hjálp smásjár og var á undan sinni samtíð með því að stinga upp á því að svarti dauði stafaði af örverusmiti. 

Kircher hefur verið borinn saman við Leonardo da Vinci og kallaður síðasti endurreisnarmaðurinn vegna þess hve verk hans spanna breitt svið.
Airsoft

**Airsoft** er hernaðaríþrótt og áhugamál sem líkist Paintball, þar sem tvö lið keppa og hvort um sig reynir að útrýma hinu liðinu. Notaðar eru airsoft byssur sem skjóta 6 mm plast kúlum, venjulega 0,2 g – 0,3 g þungar. Airsoft byssur eru skyldar loftbyssum og eru knúnar af þrýstilofti, nema airsoft byssur eru töluvert hættuminni en loftbyssur. Til eru þrjár tegundir af airsoft byssum, hleðslubatterí drifnar, gas drifnar og hlaða fyrir hvert skot.

Airsoft leikir eru svokallaðir „milsim“ (military simulation eða hernaðarlíking á íslensku) leikir, þar sem hópur manna klæðist felulitabúningum og nota airsoft byssur sem eru nákvæmar eftirlíkingar af alvöru skotvopnum. Airsoft spilendur vilja hafa það sem raunverulegast.
Airsoft má leika hvort sem er innanhúss eða utan.

Kæruleysi með airsoft byssur getur valdið vandræðum, til dæmis ef airsoft vopn eru meðhöndluð innan um almenning (sem er stranglega bannað í flestum löndum), þá getur fólk orðið skelkað og haldið að þetta sé ekta skotvopn.
Sjónskaðar hafa hlotist af óvarlegri meðhöndlun airsoftvopna ef menn gleyma að nota öryggisgleraugu við meðferð þeirra.

## Saga
Airsoft á rætur að rekja til Asíu, þar sem skotvopn voru ólögleg í höndum óbreyttra borgara. Airsoft er enn eitt af frægustu íþróttum í Asíu, og eru airsoft byssur mest framleiddar þar: Japan, Kína, Taívan, Hong Kong og í Suður-Kóreu.

Airsoft er vinsæl íþrótt í Evrópu og Norður Ameríku. Mikill áhugi á Airsoft er í eftirfarandi löndum: Noregur, Svíþjóð, Færeyjar, Finnland, Danmörk, Þýskaland, Bretland, Frakkland, Eistland, Litáen, Lettland, Pólland, Austurríki, Sviss, Spánn, Ítalía, Tékkland, Írland, Slóvakía, Belgía, Ungverjaland, Króatía, Slóvenía, Portúgal, Búlgaría, Rúmenía, Tyrkland, Serbía, Rússland, Bandaríkin, Kanada og auðvitað á Íslandi, en samkvæmt íslenskum lögum eru eftirlíkingar af vopnum ekki leyfðar og finnst mörgum það vera úr takt við önnur lönd, því hin Norðurlöndin og mestöll Evrópa hafa samþykkt þessa íþrótt.

## Tenglar
* hópur manna á Íslandi að reyna fá þetta leyfilegt  
* vefsíða færeyskra airsoft spilenda
Samskiptamáti

**Samskiptastaðall** í tölvunarfræði er staðall sem segir til um samskipti tækja, til dæmis á Netinu. Vinsælustu samskiptastaðlarnir í TCP/IP samskiptastaðla-samansafninu eru:

* FTP
* HTTP (í öruggri útgáfu HTTPS, S-ið fyrir secure, örugga dulkóðaða útgáfu; HTTP/2 er líka til sem innfelur í reynd HTTPS, og einnig HTTP/3 sem er gert til að vera nýjasta hraðasta útgáfan)
* IP
* MSNP
* NNTP (USENET)
* TCP
* UDP

## Neðanmálsgreinar
Athugið að þessi listi er ekki byggður á neinum vísindalegum könnunum.
MSNP (MicroSoft Network Protocol) styðst við HTTP, eins og SOAP.
Network News Transfer Protocol

Í tölvunarfræði er **Network News Transfer Protocol** (**NNTP**) - stundum kallað NetNews, Usenet, UseNet eða bara News - samskiptastaðall í forritslaginu í TCP/IP samskiptastaðla - samansafninu. Dæmi um aðra samskiptastaðla í forritslaginu er:

* FTP (gagnaflutningur)
* HTTP (veraldarvefurinn)
* SMTP (tölvupóstur)
* SOAP (XML byggður veraldarvefur)
Simple Mail Transfer Protocol

Í tölvunarfræði er **Simple Mail Transfer Protocol** (**SMTP**) samskiptastaðall til að senda tölvupóst.
Gramlitun

**Gramlitun** er frumulitunaraðferð sem notuð er til að skipta gerlum (bakteríum) í tvo hópa: Gram-jákvæða og Gram-neikvæða gerla. Aðferðin greinir á milli hinna tveggja megin byggingarforma frumuveggja sem finnast meðal baktería og eru þau nefnd eftir litunarsvöruninni (Gram-jákvæðir og Gram-neikvæðir frumuveggir). Einstaka tegundir baktería sýna veika svörun eða breytilega eftir ræktunaraðstæðum og eru þær sagðar ýmist Gram-breytilegar eða óflokkanlegar með Gramlitun. 

Aðferðin er nefnd eftir danska lækninum og örverufræðingnum Hans Christian Gram, en hann þróaði hana árið 1884 til að greina á milli tveggja sýkla sem valda sýkingum með svipuð sjúkdómseinkenni: *[[Streptococcus pneumoniae]]* og *[[Klebsiella pneumoniae]]*.

## Notagildi
Gramlitun gagnast við flokkun baktería vegna þess að hún endurspeglar að hluta þróunarsögu þeirra. Þannig eru meðlimir fylkinganna *[[Firmicutes]]* og *[[Actinobacteria]]* eingöngu með Gram-jákvæða frumuveggi og finnast þeir ekki meðal annarra baktería. Aðferðin er þó aldrei notuð ein og sér við flokkun baktería og hefur raðgreining DNA að miklu leyti leyst hana af hólmi í þessum tilgangi. Litunin er þó enn mikið notuð til sjóngervingar, en ólitaðar bakteríufrumur sjást illa í venjulegri ljóssmásjá.

Þó lita megi fyrnur með Gramlitun eru þær ekki flokkaðar eftir Gramsvörun, því hún endurspeglar ekki þróunarsögulegan skyldleika þeirra, enda er bygging frumuveggja í fyrnum nokkuð frábrugðin því sem gerist hjá bakteríum. 

## Aðferðin
Gramlitun er framkvæmd í fjórum meginskrefum:
*Frumlitun með fjólubláa litarefninu *[[crystal violet]]* (CV). Það smýgur í gegn um frumuveggi og frumuhimnur bæði Gram-jákvæðra og Gram-neikvæðra bakteríufrumna.
*Meðhöndlun með joðlausn sem hvarfast við CV þannig að stórir CV-joð flókar myndast.
*Skolun með etanóli eða acetóni fleytir CV-joð flókunum út úr Gram-neikvæðum frumum, en hin þykka, marglaga bygging Gram-jákvæðra frumuveggja kemur í veg fyrir að CV-joð flókarnir skolist þar út. Að þessu skrefi loknu eru því Gram-jákvæðar frumur fjólubláar að lit, en Gram-neikvæðar eru litlausar.
*Endurlitun með safraníni eða fúksíni litar svo Gram-neikvæðu frumurnar bleikar.

## Heimildir
SÍF

**SÍF** getur átt við um:
* Sölusamband íslenskra fiskframleiðenda, stofnað 1932
* Skála Ítróttarfelag, færeyskt knattspyrnufélag, stofnað 1965
* Samband íslenskra framhaldsskólanema, stofnað 2007
Dimitar Berbatov

**

**Dimitar Ivanov Berbatov *'([[búlgarska|b.]] Димитър Иванов Бербатов) (f. [[30. janúar]] [[1981]] í [[Blagoevgrad]] í [[Búlgaría|Búlgaríu]]) er búlgarskur fyrrum knattspyrnumaður sem spilaði stöðu framherja . Hann vann fjórum sinnum til Búlgörsku verðlaunanna „leikmaður ársins“.

== Ferill ==
Ferill Berbatov byrjaði hjá félaginu *Pirin Blagoevgrad* og hélt áfram þar þangað til þjálfarinn [[Dimitar Penev]] kom auga á hann.

=== CSKA Sofia ===
Þegar Berbatov var 17 ára gamall fetaði hann í fótspor föður síns og fór til félagsins [[CSKA Sofia]]. Hann var þar frá 1998 til 2001. Það sama ár skoraði hann 14 mörk í 27 deildarleikjum. 

=== Bayer Leverkusen ===
Markatala hans, 9 mörk í 11 leikjum 2000-2001, tryggði Berbatov samning hjá [[Bayer Leverkusen]] í janúar 2001. Fyrsta leiktíð hans hjá Bayer Leverkusen gekk sæmilega en hann skoraði einungis 16 mörk í fyrstu 67 leikjum sínum. Berbatov spilaði hinsvegar stórt hlutverk í [[Meistaradeild Evrópu|meistaradeildarleik]] á fyrstu leiktíð sinni og skoraði mjög minnisstætt mark gegn [[Lyon]] og annað gegn [[Liverpool F.C.|Liverpool]] í 4 liða úrslitum. Hann kom líka inn sem varamaður á 38. mínútu fyrir Thomas Brdaric í úrslitaleik gegn [[Real Madrid]]. 

=== Tottenham Hotspurs ===
Þann 1. júlí 2006 gekk Berbatov svo í raðir úrvalsdeildarliðsins [[Tottenham Hotspur F.C.]] fyrir 10,9 milljón punda sem gerði hann að dýrasta búlgarska knattspyrnumanni sögunnar. Berbatov skoraði tvö mörk á tveimur mínútum í fyrsta leik sínum fyrir Tottenham í vinaleik gegn [[Birmingham City]].

=== Manchester United ===
Þann [[1. september]] 2008 fór Berbatov til Manchester United fyrir um það bil £30.75 million punda og fékk hann þar treyju númer 9, fyrrverandi númer [[Louis Saha]].

Berbatov skoraði svo sín fyrstu 2 mörk í 3-0 sigri United í meistaradeildarleik gegn liði [[Álaborg]]ar, *Aalborg BK''. Hann skoraði svo sitt fyrsta deildarmark í 4-0 sigri á West Bromwich Albion þann 18. október 2008.

### Fulham
Þann 31.ágúst 2012 fór Berbatov til Fulham og skrifaði han undir 2 ára samning en kaupverðið var ekki gefið upp. Berbatov hélt sama treyjunúmeri og hjá Manchester United eða númer 9.

## Ferilsyfirlit
Kobe Bryant

**Kobe Bean Bryant** (23. ágúst 1978 - 26. janúar 2020) var bandarískur körfuknattleiksmaður sem spilaði með Los Angeles Lakers í NBA-deildinni frá 1996-2016. Hann vann 5 titla með liðinu; 2000-2002, 2009 og 2010. Bryant var talinn einn af bestu leikmönnum NBA allra tíma og var hann fjórði stigahæsti leikmaður deildarinnar frá upphafi.

Árið 2006 skoraði Bryant 81 stig í leik á móti Toronto Raptors en það er næst-hæsta stigaskorið í sögu deildarinnar á eftir 100 stiga leik Wilt Chamberlain.

Bryant lék með landsliði bandaríkjanna frá 2007 til 2012. Hann vann gull með liðinu á Ólympíuleikunum 2008 og 2012 auk þess sem hann varð Ameríkumeistari með því árið 2007.

Árið 2018 vann Bryant Óskarsverðlaunin fyrir stuttmyndina Dear Basketball.

## Einkalíf
Bryant átti 4 börn með konu sinni Vanessu Laine Bryant, en þau gengu í hjónaband árið 2001. Foreldrar Kobe voru á móti giftingunni af nokkrum ástæðum, meðal annars þar sem Vanessa var ekki afrísk-amerísk, og voru ekki viðstödd brúðkaupið. Fjölskyldan náði sáttum eftir að fyrsta barn hjónanna fæddist.

Hann talaði ítölsku þar sem hann bjó á Ítalíu meðan faðir hans spilaði körfubolta þar.

## Dauði
Bryant lést 26. janúar 2020 í þyrluslysi ásamt 13 ára gamalli dóttur sinni Gianna Bryant og sjö öðrum.

## Heimildir

## Tenglar
*Tölfræði úr NBA 
*Tölfræði frá Ólympíuleikunum
Guttormur J. Guttormsson

**Guttormur J. Guttormsson** (21. nóvember 1878 – 1966) var vesturíslenskt skáld sem skrifaði auk þess nokkur leikrit. Foreldrar Guttorms voru Jón Guttormsson (1841-1896) og Pálína
Ketilsdóttur (1849-1886) en þau fluttust til Vesturheims árið 1875 en þá var Öskjugos var nýhafið og hafís var landfastur ár eftir ár. Pálína var frá Mjóanesi í Vallnahreppi í Suður-Múlasýslu og  Jón var frá Arnheiðarstöðum í Valþjófsstaðarsókn í Norður-Múlasýslu. Þessir bæir standa sinn hvorum megin við Lagarfljót. Foreldrar Guttorms dóu er hann var barn að aldri og þau munu hafa búið við kröpp kjör. Guttormur fæddist að Víðivöllum í Nýja-Íslandi og bjó lengst af á föðurleifð sinni. Hann var þrjú ár í barnaskóla en var að öðru leyti sjálfmenntaður. Hann var eitt af helstu skáldum vestur-íslenskum á tuttugustu öld, ásamt Stephan G. Stephansson og Káinn. 

Kvæði hans birtust fyrst í íslenskum vikublöðunum í Kanada, en fyrsta bók hans kom út í Winnipeg árið 1909 og nefndist *Jón Austfirðingur*. 

Heildarútgáfa af ljóðum hans kom út í Reykjavík árið 1947 og nefndist *Kvæðasafn*. Guttormur fékkst einnig við leikritaskrif og komu út eftir hann í Reykjavík árið 1930, og nefndist bókin: *Tíu leikrit*. 

## Verk Guttorms
* *[[Jón Austfirðingur og nokkur smákvæði]]* (1909). 
* *[[Bóndadóttir]]* (1920) 
* *[[Gaman og alvara]]* (1930)
* *[[Tíu leikrit]]* (1930)
* *[[Hunangsflugur (ljóðabók)|Hunangsflugur]]* (1944)
* *[[Kanadaþistill]]* (1958) 
* *[[Kvæðasafn (Guttormur J. Guttormsson)|Kvæðasafn]]* (1947)

## Tenglar
* ''Ræða, flutt fyrir minni Guttorms J. Guttormssonar''; grein í Lögberg 1958
* Guttormur J. Guttormsson skáld (Már Viðar Jónsson tók saman)
;Verk Guttorms
* ''Sandy Bar''; birtist á sérvef Rúv.is
Verkamannaflokkurinn (Bretland)

**Verkamannaflokkurinn** (enska: *Labour Party*) er breskur stjórnmálaflokkur sem var stofnaður árið 1900. Flokkurinn var upphaflega talinn vinstriflokkur, en hefur færst nær miðju síðan á tíunda áratugi síðustu öld.

Verkamannaflokkurinn býður sig fram til kosninga í neðri deild breska þingsins, í velska og skoska þingunum og í borgarráðum.

## Saga
Um tuttugu ár eftir að hann var stofnaður varð flokkurinn (ásamt Íhaldsflokknum) meðal þeirra tveggja flokka sem nutu mests fylgis í kosningum, og hefur frá þeim tíma verið við völd sjö sinnum; í minnihlutastjórn árin 1924 og 1929–1931; í samsteypustjórn ásamt öllum hinum þingflokkum meðan seinni heimstyrjöld stóð yfir; og í meirahlutastjórn árin 1964–1970 og 1974–1979. Flokkurinn var við stjórnvöll frá 1997 þegar Tony Blair leiddi flokkinn til stórsigurs, hann sigraði síðan í kosningum árin 2001 og 2005. Gordon Brown tók við sem forsætisráðherra árið 2007 en flokkurinn tapaði kosningunum árið 2010. Ed Miliband var kosinn til leiðtoga flokksins síðar sama ár.

Eftir kosningaósigurinn 2010 lenti Verkamannaflokkurinn aftur í minnihluta í þingkosningum árin 2015, 2017 og 2019.

Árið 2015 var Jeremy Corbyn valinn nýr leiðtogi flokksins. Á formannstíð hans færðist Verkamannaflokkurinn lengra til vinstri og veik að nokkru leyti burt frá arfleifð Blairs, sem hafði gert flokkinn miðjusinnaðari og markaðsvænni á formannstíð sinni. Corbyn lét af embætti eftir að flokkurinn galt afhroð í þingkosningum árið 2019 og Sir Keir Starmer var kjörinn til að taka við embætti hans í apríl 2020. 

Verkamannaflokkurinn vann stórsigur í þingkosningum Bretlands árið 2024 og myndaði því nýja stjórn með Keir Starmer sem forsætisráðherra.

## Leiðtogar Verkamannaflokksins
Leiðtogar Verkamannaflokksins frá árinu 1906 hafa verið:
* Keir Hardie (1906–1908)
* Arthur Henderson (1908–1910)
* George Nicoll Barnes (1910–1911)
* Ramsay MacDonald (1911–1914)
* Arthur Henderson (1914–1917)
* William Adamson (1917–1921)
* John Robert Clynes (1921–1922)
* Ramsay MacDonald (1922–1931)
* Arthur Henderson (1931–1932)
* George Lansbury (1932–1935)
* Clement Attlee (1935–1955)
* Hugh Gaitskell (1955–1963)
* George Brown (1963; starfandi)
* Harold Wilson (1963–1976)
* James Callaghan (1976–1980)
* Michael Foot (1980–1983)
* Neil Kinnock (1983–1992)
* John Smith (1992–1994)
* Margaret Beckett (1994; starfandi)
* Tony Blair (1994–2007)
* Gordon Brown (2007–2010)
* Harriet Harman (2010; starfandi)
* Ed Miliband (2010–2015)
* Harriet Harman (2015; starfandi)
* Jeremy Corbyn (2015–2020)
* Keir Starmer (2020–)

## Tilvísanir
Lögmál Okuns

**Lögmál Okuns** (e. *Okun's Law*) er lögmál sem fjallar um samaband atvinnuleysis og hagvaxtar.

Árið 1964 sýndi hagfræðingur Arthur M. Okuns fram á tölfræðilegt samband atvinnuleysis og hagvaxtar í Bandaríkjunum. Þannig bentu bandarísk gögn til þess að fyrir hvert hagvaxtarstig drægist atvinnuleysi saman um 0,3%. Slíkar vísbendingar þóttu hjálplegir mælikvarðar við hagstjórn. Síðari tíma haggögn og rannsóknir hafa leitt í ljós þetta samband er hvorki stöðugt né sambærilegt milli landa en samband atvinnuleysis og hagvaxtar er háð mörgum áhrifaþáttum. Minni hagvöxtur fer ekki alltaf saman með sömu aukningu atvinnuleysis þar sem starfsmenn geta unnið færri tíma eða dregið úr afköstum þegar hægir á efnahagslífinu. Fyrstu viðbrögð við samdrætti er frekari framleiðni minnki en að atvinnuleysi aukist en það tengist meðal annars reglum um vinnuvernd. Einnig er eitthvað um það að þeir sem missa vinnu hverfa af vinnumarkaði og fari ekki á atvinnuleysiskrá. 

Seinni tíma mælingar á bandarískum haggögnum benda til breyting hafi orðið á sambandinu þannig að atvinnuleysi sé orðið næmara fyrir eftirspurn í hagkerfinu.
Marcus Antonius

**Marcus Antonius** (14. janúar 83 f.Kr. – 1. ágúst 30 f.Kr.) var rómverskur stjórnmálamaður og herforingi.

Marcus Antonius var mikilvægur stuðningsmaður Gaiusar Juliusar Caesars, herforingi hans í Gallíu og fjarskyldur frændi hans. Í Gallíu stjórnaði Antonius riddaraliði Caesars í orrustunni við Alesiu, þar sem Caesar sigraði Vercingetorix, einn helsta hershöfðingja Galla. Eftir Gallastríðin sendi Caesar Antonius til Rómar sem fulltrúa sinn, en samkvæmt lögum mátti Caesar ekki halda til Rómar með her sinn. Fljótlega þurfti Antonius þó að flýja Róm undan andstæðingum Caesars og hélt til Caesars þar sem hann var staddur við Rubicon ána. Í kjölfarið hélt Caesar til Rómar með her sinn og hófst þar með borgarastríð milli Caesars og Pompeiusar.

Í borgarastríðinu var Antonius næst æðstur í her Caesars, á eftir Caesari sjálfum. Í orrustunni við Farsalos barðist Antonius með Caesari, og stjórnaði helmingi heraflans, gegn herafla Pompeiusar, sem var mun fjölmennari. Caesar vann orrustuna sem er álitin hafa verið úrslitaorrusta stríðsins. Þegar borgarastríðinu var lokið og Caesar orðinn einvaldur (*dictator*) skipaði hann Antonius sem *magister equitum* (meistari hestsins) sem þýddi í raun að Antonius var næstráðandi í Rómaveldi.

Eftir að Caesar var ráðinn af dögum myndaði Antonius stjórnmálasamband við Octavianus og Marcus Aemilius Lepidus og er það gjarnan nefnt þremenningasambandið síðara. Antonius var mestur herforingi þeirra þriggja og átti mestan heiðurinn af sigri þeirra Octavianusar á herjum Brutusar og Cassiusar í orrustunni við Filippí árið 42 f.Kr.

Þremenningasambandið rann út árið 33 f.Kr. og ósætti og valdabarátta milli Octavianusar og Antoniusar blossuðu upp í borgarastyrjöld árið 31 f.Kr. Floti Octavianusar sigraði sameinaðan flota Antoniusar og Kleópötru drottningar í Egyptalandi í orrustunni við Actíum. Antonius og Kleópatra komust undan til Alexandríu þar sem smávægileg átök urðu milli hers Octavianusar og þeirra fáu hermanna sem eftir voru í liði Antoniusar og Kleópötru. Þegar ljóst var hver málalok voru framdi Antonius sjálfsmorð. Slíkt hið sama gerði Kleópatra skömmu síðar eftir að hafa reynt að semja fyrst við Octavianus. Þar með lauk borgarastyrjöldinni, Octavianus stóð þá eftir sem valdamesti maður Rómaveldis og varð síðar fyrsti keisari heimsveldisins.

Marcus Antonius hafði áður verið kvæntur Octaviu, systur Octavianusar og átti með henni tvær dætur, Antoniu eldri og Antoniu yngri. Antonia yngri var móðir Claudiusar keisara en Antonia eldri var amma Nerós keisara.
Kolkata

**Kolkata** (áður **Kalkútta**) (á indversku *কলকাতা*) er borg á Indlandi og höfuðborg Vestur-Bengal á Austur-Indlandi. Á stórborgarsvæði Kalkútta búa um 14 milljónir manna (2011) og er það 14. stærsta stórborgarsvæði heims.

Kolkata var höfuðborg Indlands fram til ársins 1911. Borgin var eitt sinn miðstöð menntunar, iðnaðar og vísinda, menningar og stjórnmála en frá 1954 hafa ofbeldisfull átök verið tíð í Kolkata. Fátækt og mengun eru mikil í borginni en á 1. áratug 21. aldar hafa orðið efnahagsframfarir og hagvöxtur í Kolkata.
São Paulo

**São Paulo** er stærsta borg Brasilíu með um 11,9 milljónir íbúa (2025) en stórborgarsvæðið er það sjöunda stærsta í heimi með 21,5 milljónir íbúa (2022). Borgin er höfuðborg São Paulo-fylkis, sem er það fjölmennasta í Brasilíu. Borgin er einnig auðugasta borg landsins. Nafn borgarinnar merkir „heilagur Páll“ á portúgölsku og vísar til Páls postula. São Paulo er miðstöð verslunar og fjármála sem og lista og menningar.

## Íþróttir
### Knattspyrna
* São Paulo FC
* Sport Club Corinthians Paulista
* SE Palmeiras
Delí

**Delí** (á hindí दिल्ली eða देहली ) er næststærsta borg Indlands með yfir 11 milljónir íbúa og er stórborgarsvæði borgarinnar það áttunda stærsta í heimi.

Borgin liggur við bakka Yamuna-fljóts á Norður-Indlandi en þar hefur verið byggð síðan á 6. öld f.Kr. Á 13. öld fór Delí að verða miðstöð stjórnmála, verslunar og menningar. Þegar Breska Austur-Indíafélagið náði völdum víða á Indlandi á 18. og 19. öld varð Kalkútta höfuðborg landsins en Georg V Bretlandskonungur kunngerði árið 1911 að höfuðborgin skyldi flutt á ný til Delí. Sunnan gömlu borgarinnar var reist ný höfuðborg, Nýja Delí á 3. áratug 20. aldar. Þegar Indland hlaut sjálfstæði frá Bretum árið 1947 var Nýja Delí gerð að höfuðborg landsins og stjórnsetri.
Utanþingsstjórn

**Utanþingsstjórn** er í þingræðisríki ríkisstjórn sem tekur við völdum tímabundið þegar ekki tekst að mynda ríkisstjórn eftir hefðbundnum lýðræðislegum leiðum af einhverjum ástæðum. Utanþingsstjórnir eru skipaðar beint af þjóðhöfðingja og stjórna með stuðningi eða hlutleysi löggjafarvaldsins. Þetta felur í sér að stjórnin lætur sér nægja að sjá um daglegan rekstur ríkisins og forðast umdeildar ákvarðanir.

Á Íslandi hefur einu sinni setið utanþingsstjórn, ríkisstjórn Björns Þórðarsonar, sem Sveinn Björnsson ríkisstjóri skipaði í kjölfar þess að formenn stjórnmálaflokkanna gátu ekki komið sér saman um myndun ríkisstjórnar. Utanþingsstjórnin sat í tvö ár 1942 til 1944. Nokkrum sinnum síðan hefur myndun utanþingsstjórnar komið til tals og er stundum talað um hana sem svipu sem forseti hefur til að knýja formenn flokkanna til samkomulags.

## Tengt efni
* Þjóðstjórn
Fromage frais

***Fromage frais*** eða ***fromage blanc*** er mjólkurafurð frá Belgíu og Norður-Frakklandi. Nafnið þýðir „ferskur ostur“ (*fromage blanc* þýðir „hvítur ostur“). Hreinn *fromage frais* er nánast fitulaus en oftast er rjóma bætt við til að auka bragðið sem eykur fituinnihaldið.

*Fromage frais* er borðaður sem eftirréttur líkur jógúrt, oft með ávöxt, eða sem hluti ljúffengra rétta.
Rjómaís

**Rjómaís** eða bara **ís** er eftirréttur gerður úr mjólkurafurðum, eins og mjólk eða rjóma með bragðefni og sætuefni (til dæmis sykri). Blandan er hreyfð hægt til að hindra það að ískristallar myndist.
Máltíð

**Máltíð** er tími dags þegar fólk borðar sérstakan mat. Oftast neyta menn máltíða að mestu leyti heima eða á veitingahúsum eða kaffihúsum en máltíða er hægt að neyta hvar sem er. Venjulega neyta menn máltíðar daglega nokkrum sinnum á dag.
Eftirréttur

**Eftirréttur** er réttur sem kemur undir lokin máltíðar, og er oft sætur en stundum er sterklega bragðbættur (til dæmis ostur). Algengir eftirréttir eru kökur, smákökur, ávextir, vínarbrauð, rjómaís eða sælgæti.
Verðleikavara

**Verðleikavara** eða **hollvara** er vara sem álitið er að fólk ætti að nota á grundvelli einhvers gildismats annars en þess að hún svari eftirspurn. Það að eitthvað sé verðleikavara er oft nefnt sem ástæða fyrir því að ríkisvaldið eða annar aðili gefi vöruna og réttlæting fyrir því að framboð hennar sé tryggt óháð eftirspurn á markaði. Dæmi um slíkar vörur eru t.d. ýmis heilbrigðisþjónusta, menntun og listir, sem talið er að hafi jákvæð ytri áhrif, þ.e. að fleiri njóta þeirra en neyta þeirra, og sú hugmynd að neytendur meti gæði vöru fremur á grundvelli skammtímasjónarmiða en langtímasjónarmiða sem leiði til minni eftirspurnar eftir verðleikavöru en kostir hennar gefi tilefni til.

Andstæðan við verðleikavöru er vara sem talin er óverðug eða óholl þrátt fyrir að næg eftirspurn sé eftir henni. Dæmi um þetta eru t.d. sælgæti, tóbak, áfengi, eiturlyf, vændi og fjárhættuspil, sem eru talin óæskileg á öðrum forsendum en markaðsforsendum.

Hugtakið var fyrst sett fram af þýsk-bandaríska hagfræðingnum Richard Musgrave í greininni „A Multiple Theory of Budget Determination“ sem birtist í *FinanzArchiv* árið 1957.
Stafýlókokkar

**Stafýlókokkar** (eða **haugkúluklasar**; fræðiheiti: *Staphylococcus*) er ættkvísl Gram-jákvæðra baktería (gerla) sem allar eru af formgerð kokka (kúlugerla).

## Flokkunarfræði
Ættkvíslinni *Staphylococcus* var áður skipað í ættina *[[Micrococcaceae]]* en hefur nú verið skipað í ættina *[[Staphylococcaceae]]* innan fylkingarinnar *[[Firmicutes]]*  en míkrókokkarnir teljast býsna fjarskyldir (eru í fylkingunni *[[Actinobacteria]]*). Það var Sir Alexander Ogston, skoskur læknir og prófessor við Háskólann í Aberdeen, sem fyrstur lýsti tegundinni sem í dag kallast *[[Staphylococcus aureus]]* og sýndi fram á að hún getur valdið sýkingum í mönnum árið 1880 . Hann fann jafnframt upp nafnið *Staphylococcus* og er það samsett úr grísku orðunum σταφυλή (*staphylē*), sem þýðir „þrúgnaklasi“, og κόκκος (*kókkos*), sem þýðir „korn“. Þrátt fyrir þetta er hið opinbera nafn ættkvíslarinnar *Staphylococcus* Rosenbach 1884, eftir Friedrich Rosenbach, en hann var fyrstur til að rækta stafýlókokka í hreinrækt.  Þekktum *Staphylococcus* tegundum hefur fjölgað mjög á umliðnum árum og teljast nú 41.

## Helstu einkennisþættir
Stafýlókokkar mynda kúlulaga frumur, um 0,5 til 1,5 µm að þvermáli sem koma ýmist fyrir stakar, í pörum eða óreglulegum klösum (haugkúluklösum). Flestar tegundir eru valfrjálst loftfælnar og ófrumbjarga (þurfa lífræn efni til vaxtar og viðhalds). Einstaka tegundir eru nauðháð loftfælnar. Flestar tegundir eru katalasa-jákvæðar. Cýtókróm eru venjulega til staðar, en þó gefa flestar tegundir neikvæða svörun við stöðluðu oxidasaprófi. Flestar tegundir eru saltþolnar  en þarfnast þó ekki aukalegs salts í ræktunarætinu (eru ekki saltkærar). Saltþolnustu stafýlókokkarnir geta vaxið við saltstyrk allt að 4,5 M. Kjörhitastig til vaxtar er hjá flestum tegundum á bilinu 30 – 37&nbsp;°C, en þær geta þó vaxið við hitastig allt frá 4&nbsp;°C til 48&nbsp;°C, og við sýrustig frá pH 4,0 að 9,8. Raunar er þolni gegn umhverfisbreytum mjög háð öðrum ræktunaraðstæðum. Til dæmis ræðst hitaþolni *S. aureus* mjög af saltstyrk ræktunarætisins. Þó stafýlókokkar myndi ekki dvalargró, þá eru þeir mjög þolnir gegn ýmsum umhverfisöfgum, svo sem afar háum saltstyrk, miklum þurrki, mikilli geislun, háum þrýstingi, o.fl. . Unnt er að rjúfa frumur stafýlókokka með lýsóstafíni, en ekki með lýsósími.

## Vistfræði
Stafýlókokkar eru algengar gistilífverur á húð og í nefholi blóðheitra hryggdýra og eru sumar þeirra sýklar eða tækifærissýklar, en aðrar álitnar náttúrlegur hluti af sambýlisbíótu manna og dýra. Sumar tegundir finnast gjarnan í mikið verkuðum matvælum, svo sem pylsum, gerjuðum fiskisósum og saltfiski  og eru tegundir á borð við *S. xylosus* og *S. saprophyticus* notaðar sem startkúltúrar í gerjun sumra kjötafurða. Sumar tegundir, einkum *S. aureus* framleiða úteitur og geta þannig valdið matareitrunum.

## Heimildir
Gemella

***Gemella*** er ættkvísl Gram-jákvæðra baktería (gerla) sem vaxa best við háan styrk CO<sub>2</sub>. Þær eru valfrjálst loftfælnar og bæði oxidasa- og katalasa neikvæðar. Þær nota eingöngu gerjandi efnaskipti, ýmist með myndun ediksýru og mjólkursýru eða ediksýru og CO2. Þannig stundar til dæmis *G. haemolysans* mjólkur- og ediksýrumyndandi gerjun ef súrefni er ekki til staðar í æti hennar, en sé súrefni til staðar myndar hún ediksýru og CO2 í jöfnum hlutföllum .

Bakteríur af *Gemella* ættkvísl finnast einkum í slímhúðum manna og annarra spendýra, gjarnan í munnholi og ofanverðum meltingarvegi.
## Heimildir
Hábeinn Heppni

**Hábeinn Heppni** er persóna úr Andabæ. Hann kom fyrst fram í sögu eftir Carl Barks árið 1948. Hann er frændi Andrésar Andar og Jóakims Aðalandar. Hábeinn Heppni er alltaf heppinn, eins og nafnið gefur til kynna, hvað sem hann tekur sér fyrir hendur. Þó kemur það einstaka sinnum fyrir að hann er óheppinn en það er mjög sjaldan og þá er ástæðan ærin. Hábeinn Heppni kemur oft fyrir í sögunum um Andrés Önd. Forledrar Hábeins heita Andrea Önd og Andoníus Önd
Drykkur

**Drykkur** er vökvi sérstaklega gerður til neyslu manna til að slökkva þorsta og til næringar,. Auk þess að mæta grunnþörfum manna eru drykkir líka hluti af menningu samfélaga okkar og eru oft neyttir  er til skemmtunar eða afþreyingar. Flestir drykkir eru að mestu vatn og orðið „drykkur“ getur líka verið notað til að lýsa áfengum drykkjum. 

## Líffræði

Þegar mannslíkaminn verður fyrir vökvaskorti upplifir hann þorsta tilfinningu. Þessi tilfinning veldur ósjálfráðri þörf fyrir að fá sér að drekka. Undirstúka heilans stýrir þorsta og er hann svar við smávægilegum breytingum elektrólýta í líkamanum.

Það eru margar tegundir drykka, eins og:
* Drykkjarvatn
* Guðaveigar
** Vín
** Bjór
** Eplasafi
** Áfengi
* Gosdrykkur
** Kóladrykkur
** Límonaði
** Ávaxtadrykkur
* Heitir drykkir
** Kaffi
*** Froðukaffi
*** Espressó
*** Kaffi með mjólk (*café au lait*)
** Te
** Heitt súkkulaði

Stundum eru súpa og jógúrt kölluð drykkir.
Deig

**Deig** er óbökuð blanda af mjöli og vökva með margvíslegu öðru hráefni. Að hnoða deigið er fyrsti áfangi þess að búa til meðal annars brauð, pasta, núðlur, vínarbrauð, smákökur. **Soppa** er þunnt fljótandi deig eins og t.d. er notað í pönnukökubakstur. 

## Tegundir
Til eru ýmsar tegundir af deigi sem notaðar eru í köku- og bökugerð:
* Bökudeig — einfaldasta deigið, búið til úr smjöri, vatni, hveiti og salti, notað í bökur og sætar tertur
* Smjördeig — samanstendur af mörgum lögum þenja út þegar deigið er bakað, búið til úr smjöri, vatni, hveiti og salti
* Vatnsdeig — létt deig, inniheldur smjör, vatn, hveiti, egg og stundum salt eða sykur, notað í bökur og bollur, oftast sætar
* Blaðdeig — mjög þunnt deig sam samanstendur af mörgum lögum, inniheldur smjör, vatn og olíu
Spagettí

**Spagettí** (úr ítölsku *spaghetti*, „lítil bönd“ „spottar“) er ílöng pastategund frá Ítalíu. Ýmsar pastamáltíðir miðast við spagettí, t.d. spagettí með osti og svörtum pipar eða hvítlauk og ólífuolíu eða spagettí með tómat og kjöti eða öðrum sósum. Hefðbundið spagettí er gert úr símyljumjöli og vatni.

Orðið *spaghetti* er fleirtölumynd af *spaghetto* sem er smækkunarorð af *spago* sem þýðir „þunnur strengur, seglgarn“. Þess vegna þýðir orðið *spaghetti* bókstaflega „litlir strengir“. Á íslensku hefur spagettí stundum verið kallað „pottormar“ í hálfkæringi.
Pönnukaka

**Pönnukaka** er örþunn kaka úr hveiti, eggjum og mjólk. Úr þessum afurðum er búin til soppa. Pönnukökur eru oftast bakaðar á pönnu, annaðhvort á skaftpönnu eða frístandandi rafmagnspönnu. Íslensku pönnukökur eru oftast borðaðar með strásykri eða sultu og þeyttum rjóma. Pönnukökur eru til í flestum nágrannalöndum okkar en þar eru þær oftast þykkari en þær íslensku og minna jafnvel á lummur.

## Uppskrift
Til eru margar uppskriftir að pönnukökum. Eftirfarandi uppskrift er fengin úr bók Helgu Sigurðardóttur.

*250 gr. hveiti
*40 gr. smjörlíki
*1 tsk lyftiduft
*1/2 tsk. sódaduft
*1/2 tsk. salt
*6-7 dl  mjólk
*2 egg
*vanilludropar eftir smekk

Þessu er öllu hrært vel saman í þunna hræru. Gott er að nota þeytara til þess. Bakað á pönnukökupönnu við góðan hita. Pönnukökurnar má vefja upp með sykri eða sýrópi. Einnig er afar vinsælt að bera þær fram með þeyttum rjóma og berjasultu.

## Tenglar
* ''Pönnukökur''; grein í Morgunblaðinu 1987

## Heimildir

* 
*
Miðsóknarafl

**Miðsóknarafl** eða **miðsóknarkraftur** er kraftur, sem heldur hlut á hringhreyfingu. Miðsóknarkraftur hlutar í jafnri hringhreyfingu er með fasta stærð, en stefnir inn að miðju hringsins. Gagnkraftur miðsókarkrafts kallast miðflóttaafl.
Ólífuolía

**Ólífuolía** er olía sem er unnin úr ólífum, berjum ólífutrésins (*Olea europaea*) og er hefðbundin landbúnaðarafurð í löndunum umhverfis Miðjarðarhafið; Portúgal, Spáni, Frakklandi, Ítalíu, Króatíu, Grikklandi, Tyrklandi, Líbanon, Ísrael og Palestínu. Ólífutréð er upphaflega frá Litlu Asíu. Ólífuolía er meðal annars notuð í matargerð, snyrtivörur, lyf, sápur og sem eldsneyti fyrir olíulampa.

750 milljónir ólífutrjáa eru ræktuð árlega og eru 95% þeirra umhverfis Miðjarðarhafið. Megnið af heimsframleiðslunni er frá Suður-Evrópu, Norður-Afríku og Austurlöndum nær. Árið 2006 var heimsframleiðslan 2,8 milljónir tonna og voru 40–45% frá Spáni sem er stærsti framleiðandi ólífuolíu í heimi.

## Gæðastaðlar
Alþjóðlega ólífuolíuráðið (IOOC) er alþjóðastofnun með 23 aðildarríki og höfuðstöðvar í Madríd á Spáni. Ráðið vinnur að alþjóðlegri markaðssetningu ólífuolíunnar og fylgist með framleiðslu hennar í aðildarlöndunum þar sem það reynir að framfylgja gæðastöðlum. Meira en 85% af ólífuolíu heimsins kemur frá aðildarlöndum IOOC.

Merkingar á umbúðum ólífuolíu geta snúist um landfræðilegan uppruna hennar, framleiðsluaðferð, sýruinnihald og bragð. Í löndum innan IOOC er yfirleitt alltaf kveðið á um sýruinnihald á umbúðum (mælt sem hlutfall af þyngd) þar sem mikið magn óbundinna einómettaðra fitusýra veldur þráabragði í olíunni.

Í Evrópusambandinu eru nokkrar verndaðar upprunamerkingar fyrir ólífuolíu. 

### Gæðaflokkar

** Þessar olíur er óheimilt að selja beint til neytenda í Evrópusambandinu.*

## Tenglar
Mozzarella

**Mozzarella** er mjúkur ítalskur ostur sem skiptist í meginatriðum í þrjár tegundir:
* *Mozzarella di Bufala*, gerður úr mjólk vatnabuffals,
* *mozzarella fior di latte*, gerður úr kúamjólk,
* reyktur mozzarella

Ferskur mozzarella er yfirleitt hvítur en getur verið gulleitur og fer eftir mataræði dýrsins. Mozzarella er mjúkur ostur og inniheldur mikinn vökva og því er hann yfirleitt snæddur samdægurs. Hann geymist þó ágætlega í saltvatni í eina viku. Nokkrar tegundir mozzarella eru notaðar á pítsur og í lasagna. Insalata Caprese er salat sem inniheldur mozzarella, niðursneidda tómata og basilíku.
Héruð Kína

**Héruð Kína** eru æðstu stjórnsýslueiningar Alþýðulýðveldisins Kína. Þau eru alls 33 talsins (Tævan ekki meðtalið) og af fjórum gerðum. 

## Tegundir héraða
### Hérað
Venjuleg héruð (kínverska: 省 ; rómönskun: *shěng)* eru algengasta tegundin, 22 talsins. Þeim stjórna *héraðsnefndir* þar sem *ritari* nefndarinnar er æðstur manna.

### Sjálfstjórnarhérað
Sjálfstjórnarhéruðin (kínverska: 自治区; rómönskun: *zhíxiáshì*;) eru fimm talsins: Guangxi, Innri-Mongólía, Ningxia,  Shinjang og Tíbet. Þau hafa takmarkaða heimastjórn.

### Borghérað
Borghéruð Kína (kínverska: 直辖市; rómönskun: *zhíxiáshì*;) eða *sveitarfélög á héraðsstigi* eru fjögur: Beijing, Chongqing, Sjanghæ og Tianjin. Þar er héraðið ein mjög stór borg.

### Sérstjórnarhérað
Sérstjórnarhéruðin (kínverska: 特别行政区; rómönskun: *tèbié xíngzhèngqū;*  beint *sérstakt stjórnsýslusvæði*; enska: *Special Administrative Region*; portúgalska: *Região especial administrativa*) eru tvö Makaó og Hong Kong), bæði fyrrverandi evrópskar nýlendur. Þau hafa eigin stjórnarskrá, ríkisstjórn, gjaldmiðil og viðhalda landamæraeftirliti við Kína sem og önnur lönd.

## <small>Listi yfir héruð (íbúarfjöldi 2020)</small> <small></small>

## Tengt efni

* Borgir Kína eftir fólksfjölda

## Tilvísanir
Hverfitregða

**Hverfitregða** er mælikvarði á tregðu hlutar í hringhreyfingu, táknuð með *I*. SI-mælieining er kg m2.

Skilgreining:
:I = \int r^2 \,dm, 
þar sem
:*m* er massi,
:og *r* fjarlægð punktmassa frá snúningsás.

Í jafnri hringhreyfingu gildir:
:\mathbf{L}= I \mathbf{\omega} ,

þar sem L\, er hverfiþungi og \mathbf{\omega} hornhraði.
Hringhreyfing

**Hringhreyfing** er hreyfing hlutar eftir hringferli. Hringhreyfing, þar sem hlutur fer með föstum hraða kallast jöfn hringhreyfing.

## Sjá einnig
* Gervikraftur
* Hornhraði
* Hornhröðun
* Horntíðni
* Hverfitregða
* Hverfiþungi
Myndbrigði

**Myndbrigði** eða **allómorf** er í málvísindum afbrigði af myndönum. Myndbrigði gerist þegar maður ber fram orð eða hljóð á annan máta án að merkingin breytist.

## Dæmi á íslensku
* **Spyrja** er stundum borið fram sem *spurja* en það þýðir enn þá *að spyrja um eitthvað* jafnvel þótt það sé borið fram öðruvísi.
* **Pylsa** er líka stundum borið fram sem *pulsa* á Suðurlandi en *pylsa* á Norðurlandi.
* **Langar** er borið fram sem *lan-gar* á Vestfjörðum en *lángar* á Suðurlandi.

## Dæmi á ensku
* **Bottle** er stundum sagt raddglufumælt í breska ensku eins og *bo°tle*

## Tengt efni
* Hljóðbrigði
* Myndan
* Málvísindi
* Aðskeyti

## Heimildir


## Tenglar
* Íslensk orðhlutafræði eftir Eirík Rögnvaldsson frá Háskóla Íslands
Gagnkraftur

**Gagnkraftur** er kraftur, sem skilgreindur er í þriðja lögmáli Newtons, með *gagntaki*, þ.e. gefið er að tiltekinn kraftur (*átak*) verki á hlut, en þá verkar jafnframt annar jafn stór kraftur, *gagntak*, með gagnstæða stefnu. Dæmi: Gagnkraftur miðsókarkrafts kallast *[[miðflóttaafl]]*.