open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Júkatanskagi

**Júkatanskagi** (spænska: *Península de Yucatán*) er stór skagi í suðausturhluta Mexíkó og myndar austurmörk Mexíkóflóa. Á skaganum eru mexíkósku fylkin Campeche, Yucatán og Quintana Roo, auk nyrstu hluta Belís og Gvatemala.

Á norðvesturhluta skagans er Chicxulub-gígurinn, sem er leifar eftir 65 milljóna ára gamalt loftsteinshrap sem samkvæmt sumum kenningum var ástæða fyrir fjöldaútdauða risaeðla og annarra tegunda um þetta leyti.

## Orðsifjar
Uppruni orðsins „Yucatán“ er umdeildur. Hernán Cortés hélt því fram, í fyrstu bréfum sínum til Karls 5., keisara hins heilaga rómverska ríkis (*las Cartas de relación*), að nafnið Yucatán hefði komið til vegna misskilnings. Samkvæmt honum spurðu fyrstu spænsku landkönnuðirnir hvað landið væri kallað og svarið var *yucatan* sem á júkatísku þýðir „ég skil ekki hvað þú segir.“ Önnur tilgáta segir heitið komið úr máli Asteka, þ.e. *yocatlan* sem merkir „land ríkidæmis“ eða land kassavarótar (lítið eitrað afbrigði kallað *yuca*). 
Þriðja kenningin segir að orðið sé dregið af *uh yu ka t'ann* sem þýði „heyr hvernig þeir tala“ sem Majarnir hafi sagt um Spánverjana. Fleiri kenningar eru til á svipuðum nótum og gætu allt eins verið allar réttar.

## Tilvísanir
Örblogg

**Örblogg** er útsending og miðlun á sérstakri gerð af bloggi. Örblogg er frábrugðið hefðbundnu bloggi á þann hátt að blogg eru minni að umfangi og stærð, oft ekki nema stuttar setningar, einstakar myndir eða tenglar. Tumblr og samfélagsmiðillinn X eru örbloggskerfi. Einnig má líta á stöðuuppfærslur á Facebook eru líka  örblogg.

Örblogg hafa reynst mikilvæg fyrir fréttauppfærslur í rauntíma. Örblogg hafa einnig gert mögulegt að fylgjast með og vakta umhverfi og koma út og dreifa til margra boðum og skilaboðum sem tengja í lengra og ítarlegra efni. Örblogg geyma oft ýmis konar lýsigögn (metadata) svo sem upplýsingar um stað og tíma.
Dómkirkjan í Flórens

**Dómkirkjan í Flórens** (ítalska: *Cattedrale di Santa Maria del Fiore*, **dómkirkja heilagrar Maríu í Flórens**; eða almennt *Il Duomo di Firenze*, „dómkirkjan í Flórens“) er dómkirkja í borginni Flórens á Ítalíu. Kirkjan var reist á grunni eldri kirkju sem var helguð heilagri Reparötu en nýja kirkjan er helguð heilagri Maríu sem er kennd við borgina sjálfa (*del Fiore*, sem vísar til borgarinnar). Hún er í gotneskum stíl samkvæmt teikningu Arnolfo di Cambio og er gerð úr múrsteini og marmara. Vinna við hana hófst árið 1296. Hún var vígð árið 1436 þegar lokið hafði verið við hvelfinguna sem Filippo Brunelleschi hannaði. Kirkjan er klædd grænum og hvítum marmara en framhlið hennar var gerð í nýgotneskum stíl á 19. öld.

Dómkirkjan stendur á dómkirkjutorginu, Piazza del Duomo, í jaðri hinnar sögulegu miðborgar Flórens. Kirkjan sem stóð þar á undan henni var upphaflega utan borgarmúranna. Á torginu standa líka Skírnarkirkjan í Flórens og Klukkuturn Giottos. Allar þrjár byggingarnar eru hluti af heimsminjaskrá UNESCO ásamt miðborginni allri. Kirkjuskipið er eitt af þeim stærstu sem finnast á Ítalíu og hvelfingin er stærsta hvelfing sem byggð hefur verið úr hlöðnum steini.

Kirkjan er biskupskirkja kaþólska erkibiskupsdæmisins í Flórens. Núverandi erkibiskup er Giuseppe Betori.

## Heimildir
* *Guida d'Italia, Firenze e provincia* ("Guida Rossa"), Touring Club Italiano, Milano 2007.
* Eugenio Battisti, *Filippo Brunelleschi*, Electa, Milano, 1976; ried. Mondadori, Milano 1989. ISBN 88-435-2789-4.
* Enzo Carli, *Arnolfo*, Edam, Firenze 1993.
* Francesca Corsi Masi, *Il ballatoio interno della Cattedrale di Firenze*, Pacini, Pisa 2005.
* Cesare Guasti, *Santa Maria del Fiore. La costruzione della Chiesa e del Campanile*, Firenze, Ricci, 1887; rist. anast. Forni, Bologna 1974.
Frjósami hálfmáninn

**Frjósami hálfmáninn** er hugtak sem bandaríski fornleifafræðingurinn James Henry Breasted setti fram árið 1916 og á við hálfmánalaga svæði í Vestur-Asíu sem nær frá botni Persaflóa, eftir ánum Efrat og Tígris að botni Miðjarðarhafs. Þetta svæði er einstaklega frjósamt miðað við þurr svæði allt í kring. Í dag eru Kýpur og Egyptaland oft líka talin til frjósama hálfmánans. Á þessu svæði hófst landbúnaðarbyltingin fyrir 10-8.000 árum og þar þróuðust í fornöld stór menningarsamfélög (Mesópótamía, Assýría, Fönikía og Egyptaland hið forna) með ritmáli, glervinnslu, notkun hjólsins og áveitur. Vegna þessa hefur svæðið líka verið kallað „vagga siðmenningar“ með vísun í eitt eða fleiri þessara menningarsamfélaga.

Í dag eru löndin Írak, Kúveit, Sýrland, Líbanon, Jórdanía, Ísrael, Palestínuríki, Kýpur og Egyptaland að stórum hluta innan þessa svæðis.
Forvarsla

**Forvarsla** er þverfagleg starfsgrein sem hefur það að markmiði að stuðla að langtímavarðveislu hvers konar menningarsögulegra gripa, til dæmis listaverka, forngripa, bóka og handrita. Þar sem þessir gripir geta verið af ólíku tagi, sérhæfa forverðir sig innan ákveðinna greina forvörslu, svo sem málverkaforvörslu, forngripaforvörslu, textílforvörslu og pappírsforvörslu.

Í forvörslu mætast ólíkar fræðigreinar, svo sem efnafræði, eðlisfræði, líffræði, listasaga, fornleifafræði, sagnfræði, þjóðfræði og siðfræði. Forvarsla gripa byggist á skilningi á vísindalegum eiginleikum þeirra efna sem gripirnir eru skapaðir úr, hvernig þessi efni eldast og bregðast við áhrifum umhverfisins. Þessi vitneskja gerir forvörðum kleift að koma í veg fyrir skemmdir á gripum með því að hefta eyðileggjandi áhrif umhverfisins. Einnig er sögulegt (menningarsögulegt og listsögulegt) samhengi gripanna mikilvægt og getur því haft mikil áhrif á meðferð þeirra. Öll efni sem notuð eru í viðgerðir eru vandlega valin með tilliti til þess að þau skaði ekki gripina og að unnt sé að fjarlægja þau síðar.   

Sem dæmi um verkefni forvarðar mætti nefna:
* Meðferð til að gera gripi stöðuga eða hamla gegn hrörnun þeirra.
* Viðgerðir með það að leiðarljósi að koma skemmdum eða hrörnuðum gripum í upprunalegt ástand án þess að glata fagurfræðilegu eða sögulegu samhengi þeirra.
* Rannsóknir á gripum, til að ákvarða hvaða efni voru notuð við framleiðslu þeirra eða eldri viðgerðir.
* Rannsóknir á gripum, til að ákvarða orsök og umfang skemmda eða breytingu frá upprunalegu horfi.
* Gerð skýrslna í máli og myndum um ástand gripa, fyrir og eftir meðferð.
* Fyrirbyggjandi aðgerðir til að hamla gegn hrörnun með því að gefa ráðleggingar og hafa eftirlit varðandi umhverfi gripanna, hvort sem þeir eru á sýningu eða í geymslu, þetta á við ljósmagn, hitastig og rakastig.
* Veita ráðgjöf varðandi pökkun, geymslu og flutning viðkvæmra gripa.
* Fylgjast með nýjustu rannsóknum, tækni og framförum á sviði forvörslu.

## Heimildir
Blokksbjarg

**Blokksbjarg** (Þýska: *Brocken*) er fjall í Þýskalandi. Frá miðöldum hefur mikil þjóðtrú verið tengd fjallinu.
Í Danmörku er haldin miðsumarsmessa Sct. Hans. Þá er nornabrenna, kvenlíkneski er sett á bálköst. Sagan segir að nornin sé send til Blokkbjargs þar sem hún skemmti sér með djöflum og öðrum nornum.
Freon

**Freon** er markaðsheiti í eigu DuPont og á við um nokkur halógenkolefni sem fyrirtækið framleiðir. Þessi efni eru stöðug efni sem hafa verið notuð sem kælivökvi og úðaefni. Sum þeirra eru klórflúorkolefni sem eru talin bera mesta ábyrgð á eyðingu ósonlagsins en líka efni sem nota flúorín fremur en klórín og eyða þannig ekki ósonlaginu.
Á hnífsoddi (matreiðsla)

Á **hnífsoddi** er mælieining notuð í uppskriftum til að mæla  eins og salt, sykur og krydd. Átt er við afar lítið magn af efni sem er í kornum, aðeins það magn sem tollir framan á eldhúshníf. Einnig tíðkaðist að miða mælieininguna við efni sem tollir á milli tveggja fingra,  það magn sem hægt er að taka milli þumalfingurs og vísifingurs. Seldar eru mæliskeiðar sem mæla þessa einingu.
Olíuborpallur

**Olíuborpallur** er stór bygging með búnað til að bora eftir, dæla og vinna jarðolíu og jarðgas á hafi úti. Sumir olíuborpallar hafa auk þess tanka til að geyma olíu þar til hún er sótt af tankskipum. Olíuborpallar eru auk þess með aðstöðu fyrir starfsfólk pallsins. 

Olíuborpallar eru ýmist reistir frá hafsbotninum eða fljótandi á flotholtum. Hæsti borpallur heims er Petronius í Mexíkóflóa sem stendur á stálgrind í 610m hæð miðað við sjávarbotninn. Hann er með hæstu byggingum heims en aðeins 75m af hæðinni eru ofansjávar.
Björn Þorsteinsson (sagnfræðingur)

**Björn Þorsteinsson** (20. mars 1918 - 6. október 1986) var sagnfræðingur og prófessor við Háskóla Íslands.  

Foreldrar Björns voru Þorsteinn Björnsson og Þuríður Þorvaldsdóttir og föðurafi hans var Björn Eysteinsson heiðarbóndi. Björn lauk stúdentsprófi utanskóla 1941 og kandidatsprófi í íslenskum fræðum með sögu að sérgrein árið 1947. Hann kenndi íslensku og sögu í Gagnfræðaskóla Reykjavíkur frá 1943. Veturinn 1948-49 var hann í framhaldsnámi í London. Björn var forseti Sögufélags og ritstjóri tímaritsins *Sögu* frá 1960 til 1972.

Björn fékkst lengi við sögukennslu og samdi töluvert af kennsluefni í Íslandssögu. Hann rannsakaði tengsl Íslands og Englands á miðöldum og setti meðal annars fyrstur fram hugtökin „enska öldin“, „þýska öldin“ og „norska öldin“; og kenninguna um Eyrarsundslásinn. 

Björn samdi yfirlitsrit um Íslandssögu og kom fyrsta bindið *Íslenska þjóðveldið* út árið 1953 og síðar *Íslenska skattlandið* sem var saga Íslands frá 1262-1400. Yfirlitsrit hans um Íslandssögu í einu bindi, *Íslandssaga til okkar daga*, kom út að honum látnum árið 1991.

## Helstu ritverk
* *Íslenska þjóðveldið* (1953)
* *Íslenska skattlandið* (1956)
* *Hansestæderne og Norden* (1957)
* *Enska öldin í sögu Íslendinga* (1970)
* *Tíu þorskastríð 1415-1976* (1976)
* *Á fornum slóðum og nýjum* (1978)
* *Íslensk miðaldasaga* (1978)
* *[https://baekur.is/bok/81f2ed20-7e69-4ccc-8f30-e3deb3c90a8b/Islandssaga_til_okkar Íslandssaga til okkar daga]* (1991)

## Tilvísanir
Aðalheiður Hólm Spans

**Aðalheiður Pálína Sigurgarðsdóttir Hólm Spans** (Heiða Hólm) (f. 20. september 1915, d. 27. ágúst 2005) var fyrsti formaður starfsstúlknafélagsins Sóknar. Hún gegndi því starfi frá stofnun félagsins, árið 1934, og fram á miðjan fimmta áratuginn. Aðalheiði var veitt Hin íslenska fálkaorða, árið 1991, fyrir störf sín í þágu íslenskra verkakvenna fyrir og eftir seinni heimsstyrjöld og aðstoð við Íslendinga í Hollandi. Minningar hennar voru skráðar af Þorvaldi Kristinssyni í bókinni *Veistu, ef vin þú átt*, sem kom út 1994.  

## Æviágrip
Aðalheiður fæddist á Eysteinseyri við Tálknafjörð, dóttir Sigurgarðs Sturlusonar og Viktoríu Bjarnadóttur. 

Átján ára gömul réði Aðalheiður sig sem gangastúlku á Landspítalann í Reykjavík og þar fór hún fljótlega að blanda sér í ýmis réttindamál. Sumarið 1934 stofnuðu 26 stúlkur frá Landspítalanum, Vífilstöðum, Laugarnessspítala og Kleppi, Starfsstúlknafélagið Sókn. Rétt til inngöngu í félagið höfðu „allar þær stúlkur er vinna við matreiðslu, þvotta, hreingerningar og saumastörf” en einnig átti að reyna að ná vistráðnum stúlkum inn í félagið. Aðalheiður var kjörin fyrsti formaður Sóknar, þá tæplega 19 ára gömul, og sinnti því starfi í rúman áratug, eða fram yfir lok seinni heimsstyrjaldar. Meðal fyrstu verka hennar var að leiða Sókn í kjarasamningum starfsstúlkna við ríkisspítalana, þeim fyrstu sinnar tegundar, og voru þeir undirritaðir 2. nóvember 1935. Í þeim var m.a. afmörkuð lengd vinnudags stúlknanna, samið um greiðslur fyrir yfirvinnu og kveðið á um veikindaréttindi - sem var algjör nýlunda á þessum tíma og mikið afrek hjá Aðalheiði og Sóknarkonum.   

Aðalheiður Hólm hafði sterk tengsl inn í Kommúnistaflokk Íslands, þótt sjálf stæði hún utan flokka sem formaður Sóknar allt þar til hún gerðist stofnfélagi í Sósíalistaflokknum árið 1938. 

Aðalheiður giftist Wugbold Spans loftskeytamanni og seinna upplýsingafulltrúa við Háskólasjúkrahúsið í Utrecht í Hollandi, árið 1944. Varð þeim þriggja barna auðið og bjó fjölskyldan í Hollandi frá 1946. Aðalheiður lést í Utrecht í Hollandi 27. ágúst 2005.

## Tilvísanir
Guðrún Gunnarsdóttir

**Guðrún Gunnarsdóttir** (f. 22. júní 1963) er íslensk söng- og fjölmiðlakona. Guðrún hóf tónlistarferil sinn árið 1983 með MK-kvartettinum og hefur síðan verið ein ástsælasta söngkona þjóðarinnar. Guðrún hefur ekki starfað með mörgum hljómsveitum en hún var söngkona í Svefngölsum á sínum tíma og síðar var hún söngkona í Snörunum, ásamt þeim Ernu Þórarinsdóttur og Evu Ásrúnu Albertsdóttur. Síðan hún hóf söngferil sinn hefur hún gefið út sex sólóplötur og þrjár plötur með Friðriki Ómari Hjörleifssyni, en aðrar plötur sem Guðrún hefur sungið inn á á ferlinum eru á annað hundrað. Guðrún hefur þrisvar sungið bakrödd í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva fyrir Íslands hönd, auk þess að hafa farið fjölmörg skipti í keppnina sem fréttamaður Rásar 2.  

Árið 1992 keppti Guðrún ásamt Pálma Gunnarssyni í *Landslaginu* sem fór fram á Akureyri og var þetta í fjórða sinn sem keppnin var haldin, keppnin átti að verða eins konar svar við Eurovision undankeppninni þar sem að árið 1988 hafði Ríkissjónvarpið boðið aðeins örfáum útvöldum lagahöfundum að senda lög í inn í undankeppni Eurovision, þannig að almenningur hafði ekki kost á að taka þátt í keppninni, þess vegna var ákveðið að halda keppnina. Guðrún og Pálmi sungu lagið *Ég man hverja stund* eftir þá Jon Kjell Seljeseth og Jónas Friðrik Guðnason, þau sigruðu keppnina og voru Guðrún og Pálmi valin bestu flytjendurnir.

Guðrún hefur komið víða við auk þess sem á undan var talið, hún hefur meðal annars sungið á Lýðveldishátíðinni 1994 á Þingvöllum í tilefni 50 ára afmæli lýðveldisins, Jólagestum Björgvins Halldórssonar, tvö ár var hún ein af Frostrósunum sem skipuðu veigamikinn sess í jólahaldi margra um árabil, hún hefur sungið á fjölda tónleika til heiðurs þeim Vilhjálmi Vilhjálmssyni og Elly Vilhjálms og tekið þátt í skipulagningu fjölda þeirra til heiðurs Elly. Árið 2013 hóf Guðrún samstarf við þau Jógvan Hansen og Sigríði Beinteinsdóttur, og héldu þau tónleika með yfirskriftinni ,,Við eigum samleið" sem slógu rækilega í gegn, og ganga enn þann dag í dag fyrir fullu húsi í Salnum í Kópavogi, en þau hafa fyllt salinn í hátt í tuttugu skipti.

Fyrsta sólóplata Guðrúnar, *Óður til Ellyjar*, seldist í yfir 6.000 eintökum og fór hún í gull. Platan var einnig valin plata ársins og var Guðrún tilnefnd til Íslensku tónlistarverðlaunanna sem söngkona ársins.

Plötur Guðrúnar og Friðriks, *Ég skemmti mér* og *Ég skemmti mér í sumar*, seldust í yfir 10.000 eintökum og fóru í gull.

## Plötur

## Plötur ásamt Friðriki Ómari

## Eurovision

## Tenglar
* Guðrún Gunnars syngur ljóð og lög eftir Cornelis Vreeswijk
Bryndís Björgvinsdóttir

**Bryndís Björgvinsdóttir** (f. 24. mars 1982) er rithöfundur og þjóðfræðingur. Hún er Hafnarfirðingur og starfar við kennslu og skriftir. 

Bryndís hlaut Íslensku bókmenntaverðlaunin árið 2014 í flokki barna- og unglingabóka fyrir bókina Hafnfirðingabrandarinn. Þá hlaut bókin einnig Fjöruverðlaunin 2014 í flokki barna- og unglingabóka og Bókmenntaverðlaun starfsfólks bókaverslana 2014 fyrir bestu ungmennabókina. Áður hefur Bryndís skrifað bókina Flugan sem stöðvaði stríðið (2011) en hún hlaut Íslensku barnabókaverðlaunin sama ár sem og Bókmenntaverðlaun starfsfólks bókaverslana sem besta barnabókin. Flugan sem stöðvaði stríðið fékk þá einnig tilnefningu til Fjöruverðlaunanna. Árið 2015 gaf Bryndís út bókina Leitin að tilgangi unglingsins.

Bryndís hefur einnig skrifað fræðigreinar tengdar þjóðfræði, sagnfræði og ritlist og birt í Skírni og Tímariti Máls og menningar. Einnig hefur hún skrifað nokkur ljóð og komið fram á ljóðahátíðum á Íslandi og í Bretlandi. Í þjóðfræði hefur Bryndís aðallega fengist við að rannsaka og skrifa um menningararf, brandara og efnismenningu. Bryndís hefur verið stundakennari við Háskóla Íslands um árabil og aðjúnkt við deild Hönnunar- og arkitektúrdeildar Listaháskóla Íslands frá árinu 2012.
Handknattleiksárið 2013-14

**Handknattleiksárið 2013-14** var keppnistímabilið í íslenskum handknattleik sem hófst haustið 2013 og lauk vorið 2014. ÍBV urðu Íslandsmeistarar í karlaflokki en Valur í kvennaflokki.
## Karlaflokkur
### Olís-deild karla

#### Úrslitakeppni

### Bikarkeppni HSÍ
Haukar sigruðu í bikarkeppninni eftir úrslitaleik gegn ÍR.

*Undanúrslit*
* ÍR - Afturelding 35:22
* FH - Haukar 28:30

*Úrslit*
* Haukar - ÍR 22:21

## Kvennaflokkur
### Úrvalsdeild
Valsstúlkur urðu Íslandsmeistarar í meistaraflokki kvenna. Keppt var í tólf liða deild með tvöfaldri umferð. Því næst tók við úrslitakeppni átta efstu liða.

#### Úrslitakeppni
*8-liða úrslit*
* ÍBV - FH 25:17
* FH - ÍBV 19:21
*  sigraði í einvíginu 2:0
* Stjarnan - HK 30:21
* FH - Stjarnan 15:22
*  sigraði í einvíginu 2:0
* Valur - Haukar 31:20
* Haukar - Valur 17:20
*  sigraði í einvíginu 2:0
* Fram - Grótta 22:26
* Grótta - Fram 22:21
*  sigraði í einvíginu 2:0
*Undanúrslit*
* Valur - ÍBV 21:17
* ÍBV - Valur 23:17
* Valur - ÍBV 24:19
* ÍBV - Valur 20:23
*  sigraði í einvíginu 3:1
* Stjarnan - Grótta 29:23
* Grótta - Stjarnan 16:19
* Stjarnan - Grótta 23:21
*  sigraði í einvíginu 3:0
*Úrslit*
* Stjarnan - Valur 22:20
* Valur - Stjarnan 25:23
* Stjarnan - Valur 26:23
* Valur - Stjarnan 23:19
* Stjarnan - Valur 20:23
*  sigraði í einvíginu 3:2

### Bikarkeppni HSÍ
Valur sigraði í bikarkeppninni.
*Undanúrslit*
* Valur - Haukar 25:21
* Stjarnan - Grótta 29:26
*Úrslit*
* Valur - Stjarnan 24:19
Handknattleiksárið 2014-15

**Handknattleiksárið 2014-15** var keppnistímabilið í íslenskum handknattleik sem hófst haustið 2014 og lauk vorið 2015. Haukar urðu Íslandsmeistarar í karlaflokki en Grótta í kvennaflokki.
## Karlaflokkur
### Bikarkeppni HSÍ
#### 32-liða úrslit
*Lau. 8.nóv.2014	15.00	Víkin	KR 2 - Víkingur	15-41	(7-23)
*Lau. 8.nóv.2014	17.00	ÍM Grafarvogi	Fjölnir 2 - Fram	*13-35	(8-17)
*Lau. 8.nóv.2014	17.00	Strandgata	ÍH - Afturelding	22-38	(13-23)
*Sun. 9.nóv.2014	20.00	Selfoss	Selfoss - Valur	17-27	(7-9)
*Mán. 24.nóv.2014	19.30	Hertz höllin	Grótta - ÍR	23-26	(13-18)

#### 16-liða úrslit

## Kvennaflokkur
### Úrvalsdeild
Gróttustúlkur urðu Íslandsmeistarar í meistaraflokki kvenna í fyrsta sinn. Keppt var í tólf liða deild með tvöfaldri umferð. Því næst tók við úrslitakeppni átta efstu liða.

#### Úrslitakeppni
*8-liða úrslit*
* ÍBV - Haukar 30:24
* Haukar - ÍBV 20:27
*  sigraði í einvíginu 2:0
* Stjarnan - Valur 17:19
* Valur - Stjarnan 16:21
* Stjarnan - Valur 23:21
*  sigraði í einvíginu 2:1
* Fram - Fylkir 27:17
* Fylkir - Fram 19:22
*  sigraði í einvíginu 2:0
* Grótta - Selfoss 28:22
* Selfoss - Grótta 21:29
*  sigraði í einvíginu 2:0
*Undanúrslit*
* Grótta - ÍBV 27:16
* ÍBV - Grótta 30:29
* Grótta - ÍBV 22:25
* ÍBV - Grótta 21:34
* Grótta - ÍBV 24:22
*  sigraði í einvíginu 3:2
* Fram - Stjarnan 21:20
* Stjarnan - Fram 23:18
* Fram - Stjarnan 23:21
* Stjarnan - Fram 26:21
* Fram - Stjarnan 17:21
*  sigraði í einvíginu 3:2
*Úrslit*
* Grótta - Stjarnan 24:21
* Stjarnan - Grótta 23:19
* Grótta - Stjarnan 22:18
* Stjarnan - Grótta 23:24
*  sigraði í einvíginu 3:1
### Bikarkeppni HSÍ
Grótta sigraði í bikarkeppninni í fyrsta sinn.
*Úrslit*
* Grótta - Valur 29:14
Súrdeig

**Súrdeig** er brauðdeig sem inniheldur mjólkursýrugerla og gergró, sem gerja sykrur og breyta þeim í alkóhól og kolsýru. Mjólkursýran gefur brauðinu súrt bragð. Oft er súrdeig notað í rúgbrauð því rúgurinn inniheldur ekki nóg glúten til að halda loftbólum sem fjöldaframleitt ger myndar inni í brauðinu.

Til að gera súrdeigsbrauð þarf að búa til svokallaða „súrdeigsmóður“. Hlutverk móðurinnar er tvennt: að gefa brauðinu nóg af loftbólum og að láta bragð brauðsins þróast. Móðirin er búin til úr ýmsum tegundum af sterkjuríku mjöli og vatni. Um leið og vatnið snertir mjölið byrja ensím sem eru náttúrulega í mjölinu að brjóta niður sterkju og mynda maltósa. Þá brýtur ensímið maltasi maltósann niður í glúkósa, sem ger geta gerjað. Hveitið inniheldur fjölda náttúrulegra gera og gerlagróa. Með tíma, réttu hitastigi og áfyllingum breytist blandan í samlífisræktun sem getur viðhaldist árum, áratugum og jafnvel öldum saman. Hægt er að nota móðurina til að lyfta brauði ef glútenið hefur þróast vel.
Hermann Ottósson

**Hermann Ottósson** var framkvæmdastjóri Rauða krossins á Íslandi 2013–2016  

## Ævi
Hermann er fæddur í Neskaupstað 1955. Hermann lauk prófi í mannfræði og félagsfræði frá HÍ 1983  og Cand. Mag. prófi í mannfræði og félagsfræði frá Árósaháskóla 1987. Hann lauk MBA prófi frá Viðskiptaháskólanum í Árósum 1988 með áherslu á stefnumótun, stjórnun og mannauð. 

Hann var framkvæmdastjóri Rauða krossins á Íslandi 2013–2016 og þar áður forstöðumaður Markaðsþróunar- og fyrirtækjaþjónustu Íslandsstofu. Hermann var meðeigandi og síðan eigandi Auglýsingastofu Reykjavíkur og Íslensku Internetþjónustunnar.  Árið 1991 tók hann að sér að vera  framkvæmdastjóri Fagráðs bleikjuframleiðenda. Starfið fól í sér að móta ímynd íslenskrar bleikju á erlendum mörkuðum, kynningu á bleikjunni erlendis og öflun viðskiptasambanda fyrir söluaðila. Heima sneri starfið m.a. að skipulagningu á víðtæku samstarfi bleikjuframleiðenda um markaðs- og gæðamál.
793

Árið **793** (**DCCXCIII** í rómverskum tölum)

## Atburðir
Víkingar gerðu árás á Lindisfarne á norðaustur-Englandi og er sá atburður oft talinn marka upphaf víkingaaldar.

## Fædd

## Dáin
809

Árið **809** (**DCCCIX** í rómverskum tölum)

## Atburðir

## Fædd

## Dáin
* 24. mars – Harún Alrasjid, kalífi Abbasída
Nick Drake

**Nicholas Rodney "Nick" Drake** (fæddur 19. júní 1948, látinn 24. nóvember 1974) var enskur tónlistarmaður og söngvari sem spilaði þjóðlega, akústík tónlist. Drake var hlédrægur og tregur til að spila á tónleikum en hlaut frægð eftir dauða sinn.

Hann var þunglyndur og lést af ofskammti lyfja , 26 ára gamall, í Tanworth-in-Arden, Englandi.

## Breiðskífur
*Five Leaves Left (1969)
*Bryter Layter (1971)
*Pink Moon (1972)
431

Árið **431** (**CDXXXI** í rómverskum tölum)

## Atburðir

## Fædd
* Ódóvakar, germanskur herforingi (d. 493).

## Dáin
421

Árið **421** (**CDXXI** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* 10. september - Selestínus I verður páfi kaþólsku kirkjunnar.

## Fædd

## Dáin
Samvinnufélag Ísfirðinga

**Samvinnufélag Ísfirðinga** var samvinnufélag um útgerð sem stofnað var í árslok 1927 á Ísafirði og lagðist af 1950. Fyrsta skip félagsins var vélbáturinn Sæbjörn og kom hann til Ísafjarðar 23. desember 1928. Um svipað leyti komu komu fjögur sams konar skip Ísbjörn, Ásbjörn, Vébjörn og Valbjörn til Ísafjarðar en þau voru í eigu félagsmanna í Samvinnufélagi Ísfirðinga. Í árslok 1929 bættust við Auðbjörn og Gunnbjörn. Rekstur skipanna gekk giftusamlega að ððru leyti en því að Ísbjörn fórst 7. mars 1940 austan við Skálavík en mannbjörg varð.  Samvinnufélag Ísfirðinga var fyrsta útgerðarfélagið á Íslandi sem stofnað var með samvinnusniði. 

Samvinnufélag Ísfirðinga var stofnað vegna erfiðrar stöðu í atvinnumálum á Ísafirði árin 1926-27. Allir helstu útgerðarmenn í bænum hættu þá rekstri og flestir stærri bátanna voru seldir eða fluttir burt. Íslandsbanki auglýsti 11 skip til sölu í Vesturlandi 20. janúar 1927. Bærinn keypti Hæstakaupstað 1924 en fram að þeim tíma hafði bærinn ekki neitt hafnarmannvirki heldur voru eingöngu á Ísafirði þá nokkrar hafskipabryggjur í einka eign. Á stofnfundi félagsins skrifuðu 19 einstaklingar sig sem stofnfélaga  en 136 manns skrifuðu sig næstu daga. Allir sjómenn og verkamenn gátu orðið stofnfélagar gegn 10 króna inntökugjaldi og loforði fyrir 50 króna framlagi. Í  janúar 1928 sendi stjórn S.í. Alþingi bréf þar sem farið var fram á ríkisábyrgð vegna lána til skipakaupa og að því fengnu fóru erindrekar erlendis til að semja um kaup og smíði skipa.

Samvinnufélagið rak saltfiskverkun, íshús, lýsisbræðslu og síldarsöltunarstöð fyrstu árin sem það starfaði og sá um innkaup á útgerðarvörum og  reikningshald
fyrir báta félagsmanna. Bátarnir skiptu árinu milli þorskveiða og síldveiða, voru á línuveiðum fram á vor en fóru þá á síldveiðar, á haustin var veiddur smokkfiskur í beitu og svo róið með línu til áramóta. Rekstur SÍ gekk vel árið 1929 og skilaði hagnaði en heimskreppan skall á og verð lækkaði á saltfiski og erfitt varð að selja fiskafurðir. Tap var á rekstrinum næstu ár nema árið 1932 en það ár var metafli í síldveiðum. Þann 23. des 1930 var samþykkt á félagsfundi að Samvinnufélagið keypti báta félagsmanna og yfirtæki skuldir sem á bátunum hvílud og átti SÍ eftir það  eða "Birnina" sjö eða "Rússana" eins og bátarnir voru kallaðir. Árið 1935 fór saman lítill afli, lágt verð og erfiðleikar við að selja fisk. Samvinnufélagið fékk fyrirgreiðslu frá Skuldaskilasjóði vélbáta eigenda sem stofnaður var 1935 í því augnamiði að veita eigendum vélbáta lán og aðstoð við að ná fram samningum um eftirgjf skulda og hagkvæm lánskjör.  Umskipti urðu eftir að heimstyrjöldin skall á og fiskverð hækkaði og siglt var með ísfisk til Bretlands. Bátar Samvinnufélagsins lönduðu afla í togara eða sérstök fiskflutningaskip. Hagnaður varð af rekstri félagsins en bátar þess gengu úr sér og reksturinn lognaðist út af.

## Heimildir
* Sigurður Pétursson, Samvinnufélag Ísfirðinga, Saga, 25. árg, 1. tbl. 1987, Bls. 167- 1994
Íshúsfélag Ísfirðinga

**Íshúsfélag Ísfirðinga** er félag sem var stofnað  til að byggja íshús til að frysta og geyma beitu fyrir fiskibáta. Stofnfundur var 7. janúar 1912. Félagið fékk lóð efst við Fjarðarstræti og byggði þar íshús. Síðla hausts um leið og ís hafði myndast á tjörnum, ám og lækjum þá var ís tekinn og fluttur í snjógeymi.

Fiskimálanefnd sem sett var á stofn 1934 hvatti fiskverkendur til að taka upp hraðfrystingu og árið 1937 voru þrjú frystihús sameinuð en það voru  Íshúsfélagið, Jökull og Gláma undir nafni Íshúsfélagsins og var tilgangurinn að koma á stað hraðfrystingu matvæla í stað frystingar á beitu. Árið 1943 keypti hópur undir forustu Guðjóns E. Jónssonar útibússtjóra Landsbankans upp megnið af hlutafé félagsins og rak í nokkur ár, síðan eignuðust Böðvar Sveinbjarnarson og Jón Kjartansson félagið og ráku til ársins 1952 en þá eignaðist Ísafjarðarkaupstaður félagið. Árið 1957 keyptu fimm útgerðarfélög í bænum hvert um sig 1/6 hluta félagsins en bærinn hélt einum eftir. Um 1970 breyttist eignarhald Íshúsfélagsins þannig að Gunnvör hf og Hrönn hf urðu aðaleigendur félagsins. Hráefni til vinnslunnar kom frá þessum eigendum og skuttogurunum *Júlíusi Geirmundssyni* og *Guðbjörgu*.

Upp úr 1990 hóf Íshúsfélagið útgerð í þátttöku við aðra aðila á línubátnum *Hafdísi*, skuttogaranum *Framnesi* Ís 708 og skuttogaranum *Gylli* frá Flateyri, sem síðar var nefndur *Stefnir* Is 28. Árið 1994 eignaðist Gunnvör nánast allt hlutafé félagsins. Eftir að  Gunnvör hf og Hraðfystihúsið hf í Hnífsdal sameinuðust undir nafninu Hraðfrystihúsið Gunnvör hf sameinaðist Íshúsfélag Ísfirðinga hf því félagi árið 2000.

Margvísleg starfssemi er í Íshúsfélagshúsinu að Eyrargötu.

## Tilvísanir
Mótefni

**Mótefni** eða **ónæmisglóbúlín** er stórt Y-laga prótín sem plasmafrumur ónæmiskerfisins framleiða. Mótefni bindast mótefnavaka baktería og veira og merkja þau þannig að ónæmiskerfið geti eytt þeim eða gera þau strax óvirk með því að hindra mikilvægan hluta þeirra.
Villieldur

**Villieldur** er stjórnlaus eldur sem verður í sveit eða víðerni þar sem þurr eldfimur gróður er til staðar. Slíkir eldar eru kallaðir **sinueldur**, **skógareldur**, **gróðureldar** eða **kjarreldur** eftir því í hvernig landslagi þeir verða. Villieldar geta orðið mjög stórir, breiðst hratt út, breytt óvænt um stefnu og náð yfir hindranir eins og vegi eða ár. Orsakir slíkra elda eru margvíslegar, en oftast er manninum um að kenna.
Winslow Homer

**Winslow Homer** (24. febrúar  1836 – 29. september 1910) var bandarískur landslagsmálari og prentgerðarmaður. Hann er þekktastur fyrir verk sín sem tengjast hafi og sjómennsku. Homer dvaldi í tvö ár (1881 – 1882) í fiskiþorpinu  Cullercoats, Tyne and Wear á norðausturströnd Englands. Myndir hans þaðan eru af verkafólki úr þorpinu sjómönnum og fiskverkakonum.

## Nokkrar af myndum Winslow Homer af sjómennsku og sjómannskonum

Winslow Homer - Windy Day, Cullercoats.jpg
Homer, Winslow - 'Fisherwomen, Cullercoats', 1881, graphite & watercolor on paper.jpg
Winslow_Homer_-_Three_Fisher_Girls,_Tynemouth_(1881).jpg
Winslow Homer - Fisher Girls on Shore, Tynemouth.jpg
Winslow_Homer_-_Beach_scene,_cullercoats_(1881).jpg
Þokulúður

**Þokulúður** er verkfæri til að senda hljóðmerki til að aðvara farartæki við hættu á leið þeirra eða til að vara skip við að önnur skip séu á sömu slóðum þegar þoka er. Þokulúður er oftast tengdur ferðum á sjó. Þegar ljósmerki frá vita sjást ekki er mögulegt að nota þokulúður til að var við klettum og skerjum og öðrum hættum á siglingaleið.

## Tengill
* Veiðiböllustrandið, Dagblað, 251. Tölublað (28.11.1925)
41

Árið **41** (**XLI** í rómverskum tölum)

## Atburðir

## Fædd
* 1. mars - Martialis, rómverskt skáld (d. um 102).

## Dáin
Dönsku Vestur-Indíur

**Dönsku Vestur-Indíur** voru dönsk nýlenda í Karíbahafi sem náði yfir þrjár eyjar í Antillaeyjaklasanum: St. Thomas, St. Jan og St. Croix. Tvær fyrrnefndu eyjarnar voru óbyggðar og Danska Vestur-Indía- og Gíneufélagið lagði þær undir sig 1672 og 1718. Árið 1733 keypti félagið svo St. Croix af Franska Vestur-Indíafélaginu. Eyjarnar urðu krúnunýlenda þegar danska ríkið leysti verslunarfélagið upp 1754 og keypti öll hlutabréf þess.

Í Dönsku Vestur-Indíum var einkum ræktaður sykur, og byggði framleiðslan á vinnuafli þræla, þar til þrælahald var formlega afnumið þar árið 1848. Dönsk stjórnvöld og fyrirtæki undir þeirra verndarvæng eru talin hafa flutt yfir 100.000 manns frá Afríku í þrældóm í Vesturálfu, þar af um 80.000 í þrældóm á þessum nýlendum Dana sjálfra.

Danska ríkið reyndi svo nokkrum sinnum að selja eyjarnar á síðari hluta 19. aldar. Að lokum keyptu Bandaríkin þær fyrir 25 milljón dali árið 1917. Síðan þá hafa eyjarnar heitið Bandarísku Jómfrúaeyjar. 

Danir hófu plantekrubúskap á eyjunum með þrælum frá Afríku og framleiddu þar bómull, sykur og tóbak. 

## Heimildir
Ræktað kjöt

**Ræktað kjöt** eða **kjöt ræktað í tilraunastofum** er dýrakjöt sem aldrei hefur verið hluti af lifandi dýri að öðru leyti en í því er blóðvatn (*serum*) frá kálfafóstrum úr slátruðum kúm. Slíkt kjöt hefur verið ræktað í tilraunastofu við háskólann í Maastricht í Hollandi.

## Tilvísun
* ''Bændablaðið''
Proxima Centauri

**Proxima Centauri** er sú stjarna sem er næst sólinni okkar. Hún er í um 4,24 ljósára fjarlægð frá sólinni, í stjörnumerkinu Mannfáknum.

Proxima Centauri er rauður dvergur þess vegna er ómögulegt að sjá hana með berumum augum. Hún er blossastjarna og því er birtustig hennar mjög breytilegt. Hún er minnsta stjarnan í kerfi þriggja stjarna. Hinar stjörnurnar í kerfinu eru Alfa Centauri A og Alfa Centauri B. Proxima Centauri sést ekki með berum augum frá jörðu þrátt fyrir nálægðina.

Það var skoski stjörnufræðingurinn Robert Innes sem uppgötvaði stjörnuna árið 1915 frá stjörnuskoðunarstöðinni Union Observatory í Jóhannesarborg í Suður-Afríku.

## Tenglar
* Stjörnufræðivefurinn: Næsti nágranni sólar
Rauður dvergur

**Rauður dvergur** er lítil og köld tegund sólstjarna. Rauðir dvergar eru massalitlir, milli 0,075 og 0,50 sólarmassar (M☉). Yfirborðshiti þeirra er innan við 4000 Kelvin.

Rauðir dvergar eru algengasta tegund sólstjarna á Vetrarbrautinni okkar. Talið er að þeir séu um 75% allra stjarna á Vetrarbrautinni. Þeir eru rauðir eða appelsínugulir á litinn og með lágt birtustig. Þeir sjást ekki með berum augum frá jörðinni.

Sá rauði dvergur sem er næst jörðinni er Proxima Centauri.

Rauðir dvergar eru langlífasta tegund sólstjarna. Þeir brenna orku sína afar hægt og því er talið að hún endist í trilljónir ára.

Margir rauðir dvergar eru blossastjörnur, sem hafa mikla segulvirkni og gefa frá sér öfluga sólblossa.
Skata (aðgreining)

**Skata** getur átt við um eftirfarandi:

* deild fiska af undirættbálki þvermunna (Baioidei)
* sérstaka ættkvísl (Raja) (skötuætt)
* sömuleiðis sérstök tegund (Raja batis) nú oftast nefnd (Dipturus batis) 

## Tengt efni
* Kæst skata, matréttur oft borðaður á Íslandi á Þorláksmessu.
Minnihlutamál

**Minnihlutamál** er tungumál sem er talað af minnihluta fólks á ákveðnu svæði. Þar sem ríki heimsins eru um 193, og talið er að tungumál heimsins séu frá 5.000 til 7.000, eru langflest tungumál minnihlutamál í löndunum þar sem þau eru töluð. Nokkur minnihlutamál eru líka opinber tungumál, til dæmis írska á Írlandi. Svo má þjóðarmál vera talið minnihlutamál í því tilfelli að þjóðin sem talar það er ríkislaus.

Í Evrópu er gert ráð fyrir minnihlutamálum með Evrópusáttmálanum um svæðisbundin tungumál og tungumál minnihlutahópa. Hugtakið er skilgreint svona samkvæmt sáttmálanum:
*„svæðisbundin tungumál og tungumál minnihlutahópa“ eru tungumál sem:<br />1. eru notuð samkvæmt hefð á ákveðnu svæði ríkis af borgurum þess ríkis sem eru meðlimir í hóp sem eru tölulega minni en afgangur íbúa ríkisins; og<br />2. eru öðruvísi en opinber tungumál þess ríkis*
Í flestum evrópskum löndum eru minnihlutamál tilgreind í lögum eða stjórnarskránni og þeim er veitt einhver aðstoð frá ríkinu. Árið 1992 tók Evrópuráðið upp sáttmálann um svæðisbundin tungumál og tungumál minnihlutahópa til að vernda og efla minnihlutamál í Evrópu.

Þau ríki sem hafa ekki staðfest sáttmálann frá og með 2015 eru Albanía, Andorra, Aserbaísjan, Belgía, Búlgaría, Eistland, Frakkland, Georgía, Grikkland, Írland (því þar er írska fyrsta opinbera tungumálið og það eru engin önnur minnihlutamál), Ísland, Ítalía, Lettland, Litáen, Makedónía, Malta, Moldóva, Mónakó, Portúgal, Rússland, San Marínó og Tyrkland.

## Heimildir
Norðmenn

**Norðmenn** (norska: *nordmenn*) eru þjóð sem á rætur sínar að rekja til Noregs. Þeir hafa sameiginlega menningu og tala norsku. Norðmenn og afkomendur þeirra er víða að finna um heiminn, sérstaklega í Bandaríkjunum, Kanada, Ástralíu og Brasilíu. Um það bil 100.000 Norðmenn eru búsettir utan Noregs, og næstum 5 milljónir í Noregi sjálfum.

Á víkingaöldinni fóru Norðmenn norður og vestur og settust að í Færeyjum, Hjaltlandseyjum, Orkneyjum, á Íslandi, Írlandi, í Skotlandi og Norður-Englandi. Þeir gerðu umfangsmikil rán á Írlandi og stofnuðu borgirnar Cork, Dyflinn og Limerick. Árið 947 kom ný bylgja Norðmanna til Englands þegar Eiríkur blóðöx hernam Jórvík. Frá 8. öldinni settust norskir Víkingar að í Normandí, en þessir landnámsmenn voru héðan af þekktir sem Normannar. Þeir voru víðar til Englands, Sikileyjar og annarra Miðjarðarhafseyja. Fyrsti norski landnámsmaður sem kom til Íslands var Ingólfur Arnarson, en hann stofnaði Reykjavík árið 874. Eftir að honum var vísað brott úr Noregi uppgötvaði Eiríkur rauði Grænland, en hann reyndi að laða íslenska landnámsmenn þaðan. Frændi hans Leifur Eiríksson komst svo að Norður-Ameríku.
Björgunarbátur

:*Um björgunarbáta sem gerðir eru út frá landi af sjóbjörgunarsveitum, sjá [[slysavarnabátur]].* 

**Björgunarbátur** er lítill bátur sem geymdur er um borð í skipi til að nota í neyðartilvikum, eins og þegar skip sekkur. Nútímabjörgunarbátar eru yfirleitt yfirbyggðir til að veita skipbrotsmönnum skjól. Minni skip og bátar eru oft með uppblásanlega gúmbjörgunarbáta sem minna fer fyrir. 

Kveðið er á um notkun björgunarbáta í 3. kafla Alþjóðasamþykktar um öryggi mannslífa á hafinu. Á Íslandi er líka kveðið á um skyldu skipa til að vera með björgunarbáta um borð í sérstakri reglugerð.

## Tenglar
* Reglur um björgunar- og öryggisbúnað íslenskra skipa, nr. 189/1994
Mona the Vampire

***Mona the Vampire*** er kanadískur teiknimyndaþáttur, skrifaður af Sonia Holleyman. Þáttaröðin er byggð á röð smásagna undir sama nafni. Þátturinn var aldrei talsettur á íslensku, en hann hefur verið talsettur á ensku, spænsku, þýsku, portúgölsku og finnsku.

## Aðal persónur
* Mona Parker (Mona the Vampire) - ung stelpa sem leiðir hópinn, þykist vera vampíra.
* Lily Duncan (Princess Giant) - ung feimin stúlka, ein af vinkonum Monu, þykist vera prinsessa, hjálpar Monu í ævintýrum.
* Charley Bones (Zapman) - ungur gáfaður strákur, annar vinur Monu og hjálpar henni í ævintýrum.
Skipbrotsmaður

**Skipbrotsmaður** er maður sem hefur komist lífs af úr skipbroti, fallið fyrir borð eða verið skilinn eftir á reki eða á eyðiey. 

Frægir skipbrotsmenn eru meðal annars basknesku hvalveiðimennirnir sem voru drepnir í Spánverjavígunum 1615, Alexander Selkirk sem settist að á Juan Fernández-eyjum 1703 og Guðlaugur Friðþórsson sem synti 30km leið til lands í Vestmannaeyjum eftir að bátur sem hann var á sökk 1984. 

Skipbrotsmenn koma víða fyrir í bókmenntum og kvikmyndum. Frægir skáldaðir skipbrotsmenn eru til dæmis Ódysseifur, Sindbað sæfari og Róbinson Krúsó. Dæmi um sögur sem snúast um skipbrotsmenn eru *[[Ofviðrið]]*, *[[Höfuðpaurinn]]* og *[[Sagan af Pí]]*.
Saltlakkrís

**Saltlakkrís** eða **salmíak** er lakkrísvara með viðbættu ammoníumklóríði. Hann er yfirleitt seldur sem mjúkt gúmmísælgæti eða brjóstsykur, en er einnig settur í rjómaís og áfenga drykki. Slíkar vörur eru gjarnan svartar á lit. Saltlakkrís er algengur í Norðurlöndunum (einnig Eistlandi, Lettlandi og Litáen), Hollandi, og norður Þýskalandi, en þekkist vart annarsstaðar.

## Heimildir
Hliðarhljóð

**Hliðarhljóð** eða **hliðmælt hljóð** er samhljóð sem líkist *l*. Þegar hliðarhljóð er mælt flæðir loft meðfram tungunni, en það getur ekki farið þversum miðju munnsins því tungun stíflar það. Með flestum hilðarhljóðum snertir tungun efri tennurnar (sjá tannhljóð) eða tannbergið rétt fyrir aftan tönnunum (sjá tannbergshljóð). Algengustu hliðarhljóðin eru nálgunarhljóð, sem tilheyra mjúkhljóðum, en hliðmælt önghljóð og hálflokhljóð eru til á sumum tungumálum. 

## Flokkun
### Nálgunarhljóð
* Óraddað tannbergsmælt hliðmælt nálgunarhljóð 
* Raddað tannbergsmælt hliðmælt nálgunarhljóð 
* Rismælt hliðmælt nálgunarhljóð 
* Óraddað framggómmælt hliðmælt nálgunarhljóð 
* Raddað framggómmælt hliðmælt nálgunarhljóð 
* Gómmælt hliðmælt nálgunarhljóð 

### Önghljóð
* Óraddað tannbergsmælt hliðmælt önghljóð  (í navajóísku, íslensku, velsku)
* Raddað tannbergsmælt hliðmælt önghljóð  (í mongólsku, tigak)
* Óraddað rismælt hliðmælt önghljóð  (í tóda)
* Óraddað framgómmælt hliðmælt önghljóð  (í dahaló)
* Raddað gómmælt hliðmælt önghljóð  (í archi)
* Óraddað gómmælt hliðmælt önghljóð  (í archi, nii)

### Hálflokhljóð
* Óraddað tannbergsmælt hliðmælt hálflokhljóð  (í navajóísku)
* Þrýstimælt tannbergsmælt hliðmælt hálflokhljóð  (í navajóísku)
* Raddað tannbergsmælt hliðmælt hálflokhljóð 
* Óraddað Tannbergsmælt hliðmælt hálflokhljóð  (í hadza)
* Þrýstimælt framgómmælt hliðmælt hálflokhljóð  (í dahaló, hadza)
* Raddað gómmælt hliðmælt hálflokhljóð  (í laghuu)
* Óraddað gómmælt hliðmælt hálflokhljóð  (í [v], and [laghuu)
* Þrýstimælt gómmælt hliðmælt hálflokhljóð  (í archi, glwi, súlú)

### Skellihljóð
* Tannbergsmælt hliðmælt skellihljóð  (í wayuu)
* Rismælt hliðmælt skellihljóð  (í pastú, iwadja)
* Framgómmælt hliðmælt skellihljóð  (í iwadja)

### Þrýstihljóð
* Tannbergsmælt hliðmælt þrýstimælt þrýstihljóð  (í adygeysku)
* Tannbergsmælt hliðmælt þrýstimælt þrýstihljóð 
* Framgómmælt hliðmælt þrýstimælt þrýstihljóð 
* Gómmælt hliðmælt þrýstimælt þrýstihljóð 

### Smellihjóð
* Tannmælt hliðmælt smellihljóð , , , *o.s.frv.* (í !Kung)
* Tannbergsmælt hliðmælt smellihljóð , , , *o.s.frv.* (í kojsanmálum og bantúmálum)
Axel Andrésson

**Axel Andrésson** (f. 22. nóvember 1895 - d. 13. júní 1961) var helsti hvatamaðurinn að stofnun Knattspyrnufélagsins Víkings og einn af brautryðjendum knattspyrnuíþróttarinnar á Íslandi. Hann var sonur Andrésar Andréssonar verslunarmanns og Kristínar Pálsdóttur húsmóður.

## Æviágrip
Axel heillaðist ungur að knattspyrnu og einlægur íþróttaáhuginn fylgdi honum alla tíð. Hann var aðaldriffjöðurin í starfi Víkings um árabil, var kjörinn fyrsti formaður félagsins árið 1908 og gegndi formennsku samfleytt til 1924 ásamt því að þjálfa marga flokka Víkings. Hann varð síðan aftur formaður Víkings á árunum 1930–1932.

Axel var fyrsti knattspyrnudómarinn í Reykjavík og sinnti hann því starfi í um 15 ár. Hann fór með dómgæslu fyrir hönd Víkinga um árabil.
Hann var sá fyrsti til að þreyta dómarapróf í knattspyrnu hjá ÍSÍ - Íþróttasambandi Íslands og stofnaði hann Knattspyrnudómarafélag Reykjavíkur. Íþróttir urðu ævistarfið og var hann alla tíð talsmaður drengilegra átaka á vellinum og lagði  mikið upp úr því að kenna mönnum réttar leikreglur. Taldi hann að agi, réttsýni og drengskapur á vellinum fylgdi leikmönnum út í lífið: "Taki einhver liðsmaður upp á því að sýna af sér fantaskap, og ég tala ekki um, ef allt liðið grípur til þess, þá hverfur fegurðin og ljótleikinn tekur við".
 
Axel hóf sendikennarastarf hjá ÍSÍ árið 1941, aðallega sem knattspyrnukennari og þjálfari og hélt íþróttanámskeið um land allt þar sem aðaláherslan var lögð á knattspyrnu og handknattleik, en einnig fléttað inn boðhlaupi og fleiri greinum. Fljótlega mótaði hann sínar eigin kennsluaðferðir sem þóttu nýstárlegar og taka mjög fram fyrri aðferðum í þessum efnum. Urðu kerfi þessi landskunn, kennd við Axel og kölluð Axelskerfin.
 
Sjálfur sagði Axel: "Ég setti aðalkerfið saman strax 1941 og handknattleikskerfið árið eftir. Vöggukerfið svokallaða handa yngstu nemendunum setti ég saman 1947. Því kerfi mætti líkja við það þegar börnin eru að læra að stafa, allt undirstöðuatriði. Börnin læra að hlýða og koma vel fram, feimnin hverfur og sjálfstraustið eykst. Keppni kemur fram á öllum stigum kerfisins, en hún er þó ekki markmiðið, heldur drengilegur leikur. Keppendur eru fyrst og fremst allir vinir og félagar".

Þann 4. febrúar 1954 var Axel haldið samsæti í Reykholtsskóla og voru margar ræður haldnar þar. 

Einn nemandinn, Þorsteinn frá Hamri - 15 ára gamall, las þar frumort kvæði í virðingarskyni til Axels sem síðar birtist í Morgunblaðinu. Síðustu erindin eru eftirfarandi:

:"Sá æskunnar vin, sem við kveðjum í kvöld,
:og kærasta vinsemd við bárum.
:Hann minnir á fornkappans framfara öld
:og frægð, sem er liðin að árum.
:Sá jöfur er veitti þér þol móti þraut
:og þig lét ei mótlætið baga.
:Hann lýsi þér Axel, á lukkunnar braut,
:og landið mun auðga þín saga."

## Tilvísanir
Náttúruauðlindabókhald

**Náttúruauðlindabókhald** (e. *natural resource accounting*) er bókhald eða bókhaldskerfi þar sem fjallað er um stofna eða birgðir náttúruauðlinda og hvernig stofninn breytist yfir ákveðinn tíma.

## Tilkoma hugtaksins
Þegar vörur eru framleiddar í landi er oftast gengið á náttúruauðlindir þess. Auðlindir sem nýttar eru í dag hafa áhrif á það magn sem eftir er til nota fyrir komandi kynslóðir. Áhrifin sem þetta getur svo haft á vistkerfi er að framleiðni þess minnkar. En hefðbundnar mælingar vergrar landsframleiðslu eru ábótavanar á þann hátt að aðeins eru mæld gildi vara og þjónustu sem fara um markaði þess en ekki er á móti tekið tillit til eyðingar náttúruauðlinda. Þannig getur til dæmis land ofnýtt náttúruauðlindir sínar og á meðan auðlindirnar smám saman hverfa aukast samt tekjur landsins. Það er þetta ósamræmi í mælingum sem náttúruauðlindabókhald reynir að halda utan um og koma í veg fyrir. 

## Markmið náttúruauðlindabókhalds
Vanalega einbeita fyrirtæki og stofnanir sér að fjárhagslegum þáttum starfseminnar eins og hagnaði. Markmiðin varðandi náttúruna snúast frekar um hvernig við getum lifað í sátt við hana til framtíðar og þá er hagnaður ekki helsta markmiðið. Umhverfis og náttúruauðlindabókhald mælir ekki eingöngu hversu mikið er eftir af auðlindinni til nýtingar, heldur hvernig hægt er að varðveita hana, hverjir aðrir treysta á hana og hvaða kostnaður væri fólginn í því að missa hana. Þetta ætti að vera jafn mikilvægt, ef ekki mikilvægara, heldur en hversu mikið er hægt að græða á henni.
 
Með því að mæla og skrá verðmætin sem náttúran gefur af sér og hvaða áhrif hún hefur á samfélagið fáum við möguleika á að meta gildi jarðarinnar í fjárhæðum. Með því að átta sig á hvað jörðin gefur af sér og hvað hún gerir fyrir samfélagið þá er kominn grundvöllur fyrir því að borga til baka.

## Heimildir
Bókhald

**Bókhald** á við mælingu og miðlun upplýsinga sem gera leiðtogum, fjárfestum, skuldareigendum, eftirlitsstofnunum og öðrum kleift að taka ákvarðanir um úthlutun hagfræðilegra auðlinda. Með bókhaldi er hægt að mæla árangur hagfræðilegs aðila. Þeir sem vinna við bókhald kallast endurskoðendur.

Bókhaldi má skipta í nokkrar undirgreinar, til dæmis fjárhagsbókhald, stjórnunarbókhald, skattabókhald og endurskoðun. Fjárhagsbókhald snýst um það að safna upplýsingum um fjárhagslega stöðu stofnunar og gera ársreikninga sem ytri aðilar eins og fjárfestar, eftirlitsstofnanir og birgðasalar geta þá nýtt sér. Stjórnunarbókhald fjallar um mælingu, greiningu og miðlun upplýsinga til innri notkunar í stofnun. Skráning fjárhagslegra færsla heitir bókfærsla.

Ýmsir aðilar framkvæma bókhald, meðal annars endurskoðunarfyrirtæki og fagfélög. Ársreikningar eru yfirleitt endurskoðaðir af endurskoðunarfyrirtækjum, og eru gerðir samkvæmt viðurkenndum endurskoðunarreglum. Þessar reglur eru settar af stöðlunarsamtökum og eru nokkuð breytilegir eftir löndum. Verið er að breyta reglunum í mörgum löndum þannig að þær samræmist alþjóðlegum stöðlum.

## Tengt efni
* Fjármál
* Hagfræði
* Viðskipti
Vilhelmína Lever

**Vilhelmína Lever** (f. 1. mars 1802, d. 19. júní 1879) var íslensk verslunarkona sem bjó á Akureyri og rak þar verslun. Hún er þekkt fyrir að hafa kosið í sveitarstjórnarkosningunum 1863 og svo aftur 1866 áður en konur höfðu formlega fengið kosningarétt.

## Ævi
Vilhelmína var dóttir Hans Vilhelms Lever, kaupmanns á Akureyri og fyrri konu hans Þuríðar Sigfúsdóttur. Vilhelmína giftist tvítug að aldri Þórði Daníelssyni frá Skipalóni. Hún fyrst íslenskra kvenna til að sækja um og fá lögskilnað árið 1824. Eftir hjónabandið eignaðist hún soninn Hans Vilhelm með Mads Christensen 1833 og ól hún soninn ein upp. Sonur hennar drukknaði ungur í Búðarlæknum.

Vilhelmína var athafnakona, hún keypti lóð á Akureyri 1834 og byggði litla verslun 1835. Hún var kölluð „*borgarinna*“ eða „*höndlunarborgarinna*“, sem þýddi verslunarkona. Árið 1846 seldi hún Þorsteini Daníelssyni verslunarhús sín og flutti út í Krossanes. Hún flutti aftur til Akureyrar 1852 og rak verslun og veitingasölu. Árið 1861 opnaði hún veitingasölu á Oddeyri og rak hana um árabil, var hún þá gjarnan kölluð „*Vertshús-Mína*“. Á ferli sínum átti Vilhelmína nokkur hús í innbænum og verslun í Hafnarstræti og hlýtur því að hafa talist heldur umsvifamikil á þess tíma mælikvarða.

Akureyrarbær öðlaðist kaupstaðarréttindi 1862 og skv. nýrri reglugerð var kosið til bæjarstjórnar 31. mars 1863. Skv. reglugerðinni höfðu kosningarétt allir fullmyndugir menn („alle fuldmyndige Mænd“), sem ekki voru hjú, höfðu verið búfastir í bænum síðasta árið og borguðu a.m.k. 2 ríkisdali í bæjargjöld. Vilhelmína féll undir öll þessi ákvæði og er efst á blaði á fyrstu síðu í kjörbókinni. Aftur kaus hún svo til bæjarstjórnar 3. jan. 1866. Í danska textanum átti orðið „*Mænd*“ örugglega að þýða karlmenn en vegna þess að í íslenska textanum stóð „menn“ en ekki „karlar“ fékk Vilhelmína að kjósa.

Leikritið Borgarinnan var sett upp á Akureyri árið 2012 sem fjallaði um ævi Vilhelmínu.

Eftir Vilhelmínu hefur verið nefndur Vilhelmínulundur á Akureyri.

## Tilvísanir

## Tenglar
* "Hún hafði gott hjarta" : þáttur af fyrstu konu sem kaus á Íslandi, grein eftir Gísla Jónsson í Íslendingi árið 1981
* Frumkvöðlar - Fyrsta konan sem kaus til sveitarstjórnar á Íslandi var Maddama Vilhelmína Lever
* Mannalát, Norðanfari 1879
* Kvennasöguganga -Jafnréttisstofu, Minjasafnsins á Akureyri og Zontakvenna
* Fyrstu bæjarstjórnarkosningarnar á Akureyri, í Lesbók Morgunblaðsins 1990 eftir Jón Hjaltason
John de Lancie

**John Sherwood de Lancie, Jr.** (f. 20. mars 1948) er bandarískur leikari og uppistandari. Hann er þekktastur fyrir hlutverk sín sem Q í *[[Star Trek]]*, Discord í *[[My Little Pony: Friendship is Magic]]*, og Donald Margolis í *[[Breaking Bad]]*.

de Lancie er trúleysingi og veraldlegur húmanisti. Árið 2019 kom de Lancie til á vegum Siðmenntar og Nexus Íslands og hélt erindi á Efumst á kránni og tók við spurningum í sal Nexus.

## Tenglar

*
Gråsten

**Gråsten** (Þýska: *Gravenstein*), er bær á austurströnd Suður-Jótlands í Danmörku. Íbúar Gråsten voru 4.234 árið 2014.
Röðull (veitingahús)

**Röðull** var veitingahús sem stofnað ver í Skipholti 19 á horni Skipholts og Nóatúns árið 1957. Áður var veitingahús með sama nafni rekið að Laugavegi 81. Veitingastaðurinn var tvær hæðir sem hver um sig var um 300 fm. Ólafur Ólafsson innréttaði staðinn en svo tók Helga Marteinsdóttir við en hún var 66 ára þegar hún hóf veitingareksturinn. Hún rak staðinn ásamt tengdasyni sínum. Helga var alltaf klædd í íslenskan búning.

## Heimildir
* Nýr bar á Röðli, Fálkinn, 6. Tölublað (14.02.1962), Blaðsíða 25
* Stýrði Röðli á peysufötunum
* Glatkistan
Helga Marteinsdóttir

**Helga Marteinsdóttir** (1893 – 1979) var veitingakona ættuð frá Ólafsfirði. Hún rak skemmtistaðinn og veitingahúsið Röðul sem staðsettur var á horni Skipholts og Nóatúns. Hún hóf veitingarekstur á Röðli 66 ára gömul. Helga var ætið klædd í peysuföt við störf sín. Hún rak áður Vetrargarðinn í Tívolíinu í Vatnsmýrinni og aðrar veitingastofur í  Reykjavík og á Akureyri.

## Heimildir
* Nýr bar á Röðli, Fálkinn, 6. Tölublað (14.02.1962), Blaðsíða 25
* Stýrði Röðli á peysufötunum

* Helga Marteinsdóttir