open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Um göngulag dýra

***Um göngulag dýra*** (á latínu *De Incessu Animalium*) er rit um dýrafræði eftir forngríska heimspekinginn og vísindamanninn Aristóteles. Það fjallar almennt um göngulag ólíkra dýrategunda.

Aristóteles spyr hvers vegna sum dýr eru tvífætt, önnur ferfætt eða margfætt og enn önnur hafa enga fætur. Ritið þykir gott dæmi um beitingu markhyggju í raunvísindum.
Elektra (Sófókles)

:*Þessi grein fjallar um leikrit [[Sófókles]]ar. Um leikrit [[Evripídes]]ar, sjá [[Elektra (Evripídes)|Elektra]]*.
***Elektra*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Sófókles. Ekki er vitað hvenær hann var saminn en margt bendir til þess að það hafi verið seint á ferli Sófóklesar.

Leikritið fjallar um Elektru og Órestes, börn Agamemnons og Klýtemnæstru. Elektra hafði forðað bróður sínum frá vísum bana mörgum árum áður, er móðir þeirra myrti föður þeirra við heimkomu hans frá Tróju. Nú hyggur Órestes á hefndir fyrir föðurmorðið.

## Tenglar
Ajax (Sófókles)

***Ajax*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Sófókles. Fornfræðingar telja að það hafi verið samið snemma á ferli Sófóklesar.

Leikritið fjallar um örlög Ajaxar Telamonssonar að Trójustríðinu loknu.
Trakynjur

***Trakynjur*** (á forngrísku: ) er harmleikur eftir forngríska skáldið Sófókles. Það þykir athygisvert vegna þess hversu neikvæða mynd það dregur upp af Heraklesi.
Fíloktetes (Sófókles)

**Fíloktetes** er harmleikur eftir forngríska skáldið Sófókles. Skáldin Æskýlos og Evripídes sömdu einnig harmleiki um Fíloktetes en þau eru ekki varðveitt. Leikritið var fyrst sett á svið árið 409 f.Kr. og vann fyrstu verðlaun á Dýonýsosarhátíðinni.

Leikritið gerist í Trójustríðinu (eftir atburðina sem *[[Ilíonskviða]]* lýsir en áður en Trója féll). Það fjallar um tilraunir Neóptólemosar og Ódysseifs til að sækja Fíloktetes og færa hann til Tróju.
Ödípús í Kólonos

***Ödípús í Kólonos*** (á forngrísku ) er harmleikur eftir forngríska skáldið Sófókles. Það var samið stuttu fyrir andlát Sófóklesar árið 406 f.Kr. og sett á svið á Díonýsosarhátíðinni árið 401 f.Kr. Sonarsonur Sófóklesar og nafni afa síns annaðist uppfærsluna.

Leikritið lýsir ævilokum Ödípúsar. 

## Tenglar
Ödípús konungur

***Ödípús konungur*** (á forngrísku , á latínu *Oedipus Rex*) er harmleikur eftir forngríska skáldið Sófókles. Það var fyrst sett á svið árið 428 f.Kr.

Margir hafa talið að *Ödípús konungur* sé besti harmleikur sem saminn hefur verið, þ.á m. Aristóteles (í *[[Um skáldskaparlistina]]*)

## Tenglar
Hold Your Colour

***Hold Your Colour*** er fyrsta útgefna breiðskífa áströlsku „drum and bass“ hljómsveitarinnar Pendulum. Hljómplatan er ein mest selda „drum and bass“ plata allra tíma. Margar hljómsveitir og tónlistarmennir eiga einnig þátt í nokkrum lögum plötunnar en þeir voru Fats & TC, Freestylers, Jasmine Yee, Fresh, $pyda og Tenor Fly.

## Lagalisti
# „Prelude“ – 0:52
# „Slam“ – 5:45
# „Plasticworld“ (ásamt Fats & TC) – 6:21
# „Fasten Your Seatbelt“ (ásamt Freestylers) – 6:38
# „Through the Loop“ – 6:13
# „Sounds of Life“ (ásamt Jasmine Yee) – 5:21
# „Girl in the Fire“ – 4:53
# „Tarantula“ (ásamt Fresh, $pyda & Tenor Fly) – 5:31
# „Out Here“ – 6:07
# „Hold Your Colour“ – 5:28
# „The Terminal“ – 5:42
# „Streamline“ – 5:23
# „Another Planet“ – 7:38
# „Still Grey“ – 7:51

## Heimildir
*
Elektra (Evripídes)

:*Þessi grein fjallar um leikrit eftir [[Evripídes]]. Um leikrit [[Sófókles]]ar, sjá [[Elektra (Sófókles)|Elektra]]*.
***Elektra*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Það var að líkindum samið eftir árið 413 f.Kr. Óvíst er hvort samnefnt leikrit Sófóklesar var samið á undan leikriti Evripídesar eða öfugt.
Medea (Evripídes)

:*Þessi grein fjallar um leikrit [[Evripídes]]ar. Um leikrit [[Seneca yngri|Senecu]], sjá [[Medea (Seneca)|Medea]]*.
***Medea*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Leikritið byggir á goðsögunni um Medeu og Jason. Það var fyrst sett á svið árið 431 f.Kr. Það vann þriðju verðlaun á Díonýsosarhátíðinni.

## Tenglar
Hippolýtos (Evripídes)

***Hippolýtos*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes, sem byggir á goðsögunni um Hippolýtos, son þeseifs. Leikritið var fyrst sett á svið í Díonýsosarhátíðinni í Aþenu árið 428 f.Kr. og hlaut fyrstu verðlaun. 

## Tenglar
Alkestis (Evripídes)

***Alkestis*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Leikritið er er eitt elsta varðveitta leikrit Evripídesar. Það var sennilega fyrst sett á svið á Díonýsosarhátíðinni í Aþenu árið 438 f.Kr.
Andrómakka (Evripídes)

***Andrómakka*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Það fjallar um ánauð Andrómökku, ekkju Hektors eftir fall Tróju. 

## Tenglar
Hekúba (Evripídes)

***Hekúba*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Það var samið um 424 f.Kr. Leikritið gerist í Tróju eftir fall borgarinnar.
Helena (Evripídes)

***Helena*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Það var fyrst sett á svið árið 412 f.Kr. á Díonýsosarhátíðinni í Aþenu.

## Tenglar
Trójukonur

***Trójukonur*** eða ***Trójudætur*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Leikritið var samið á tímum Pelópsskagastríðsins og er af mörgum talið vera ádeila á hernám Aþeninga á eynni Melos árið 415 f.Kr. 

Trójukonur leikritsins eru þær fjórar sem undir lok *[[Ilíonskviða|Ilíonskviðu]]* harma dauða Hektors: Hekúba, Andrómakka, Kassandra og Helena.
Ifigeneia í Ális

***Ifigeneia (Ífígenía) í Ális*** (á forngrísku: ) er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Það var samið árið 410 f.Kr. en var fyrst sett á svið fjórum árum síðar á Díonýsosarhátiðinni í Aþenu, þar sem það hlaut fyrstu verðlaun.

Leikritið fjallar um Agamemnon, leiðtoga gríska hersins í Trójustríðinu, og ákvörðun hans að fórna dóttur sinni, Ífígeníu, fyrir byr svo að herinn komist til Tróju.
Gerðarsafn

**Gerðarsafn** er listasafn Kópavogs og er staðsett í Hamraborg í Kópavogi. Safnið leggur megináherslu á nútíma og samtímalis. Safnið var reist í minningu Gerðar Helgadóttur, myndhöggvara sem hannaði meðal annars gluggana í Kópavogskirkju. Um 20 fjölbreyttar sýningar eru haldnar á ári hverju, jafnt innlendar og erlendar. Þrír sýningarsalir eru í safninu ásamt kaffistofu.

Árið 1965 hófst skipulögð söfnun listaverka í Kópavogi en þá var samþykkt að stofna Lista- og Menningasjóð og verja til hans fastri fjárhæð árlega. Árið 1994 var Gerðarsafn opnað í húsi sem Benjamín Magnússon teiknaði. Safnið geymir fjölda verka, öll þau verk sem Kópavogsbær hefur eignast frá árinu 1965 og veglegra gjafa sem því hafa borist. Þar má helst nefna um 1400 verk frá erfingjum Gerðar Helgadóttur og verk úr minningasjóði Barböru og Magnúsar Á. Árnasonar. Árið 2001 fékk safnið aðra gjöf sem var eitt stærsta einkasafn landsins, safn Þorvaldar Guðmundssonar og Ingibjargar Guðmundsdóttur sem hefur að geyma meira en 1000 verk.

## Tengt efni
* Salurinn
* Náttúrufræðistofa Kópavogs
* Molinn

## Tengill
*Vefur Gerðarsafns
Abbey Road

***Abbey Road*** er ellefta breiðskífa Bítlanna og var hún gefin út árið 1969. Platan var sú síðasta sem Bítlarnir tóku upp en hún kom þó út á undan *[[Let It Be (breiðskífa)|Let It Be]]*.

Fyrsta lag plötunnar er „Come Together“ eftir John Lennon. Lagið samdi hann upphaflega til að styðja framboð Timothy Leary til ríkisstjóra Kaliforníu, en ekkert varð af því framboði og því endurvann hann lagið fyrir plötuna.

Lagið „Something“ var samið af George Harrison, og var gefið út sem A-hlið á smáskífu.

Stór hluti hliðar tvö á plötunni er nokkurs konar lagasyrpa þar sem öll lögin frá „You Never Give Me Your Money“ til „The End“ eru tengd saman. Sum þessara laga voru hálfkláruð eða lög sem voru samin fyrir fyrri plötur en skilin eftir. Á meðal þessara laga eru lögin „Mean Mr. Mustard“ og „Polythene Pam“ sem voru samin af John Lennon fyrir *[[The Beatles (breiðskífa)|Hvíta albúmið]]* og lagið „She Came in Through the Bathroom Window“ sem samið var af Paul McCartney fyrir *[[Let It Be (breiðskífa)|Let It Be]]* plötuna. Lagið er að sögn um raunverulegan atburð þegar aðdáandi braust inn á heimili hans, um baðherbergisgluggann.

Mikil togstreita, á milli meðlima hljómsveitarinnar, hafði einkennt upptökurnar fyrir *Hvíta albúmið* og *Let It Be*, en að sögn gengu upptökurnar fyrir *Abbey Road* mun betur vegna þess að þar sem þeir gerðu sér grein fyrir því að þetta yrði líklega síðasta bítlaplatan, samþykktu þeir að leggja allan ágreining til hliðar.

Platan dregur nafn sitt af götunni Abbey Road, en við hana stendur hljóðverið þar sem flest bítlalögin urðu til. Á umslaginu er fræg mynd þar sem Bítlarnir ganga yfir götuna.

## Lagalisti

## Tilvísanir
Fagverðlaun ársins

**Fagverðlaun ársins** var eitt af fyrstu verðlaunum Edduverðlaunanna árið 1999. Þrenn fagverðlaun voru veitt ár hvert þar til árið 2002 að þeim var skipt í Útlit myndar og Hljóð og mynd.

## Verðlaunahafar
### 2001

### 2000

### 1999
Útlit myndar

Edduverðlaunin fyrir **Útlit myndar** hefur verið gefun árlega af ÍKSA frá árinu 2002 áður höfðu þau verði gefin undir nafninu Fagverðlaun ársins.
Hljóð og mynd

Edduverðlaunin fyrir **Hljóð og mynd** voru gefin þrisvar af ÍKSA, frá árinu 2002, 2003 og 2004. Áður höfðu þau verði gefin undir nafninu Fagverðlaun ársins. 2005 var flokknum skipt niður í tvo flokka, Myndataka og klipping og Hljóð og tónlist.
Hljóð og tónlist

**Hljóð og tónlist** var flokkur Edduverðlauna sem voru veitt árlega af ÍKSA frá árinu 2005 áður höfðu þau verði gefin undir nafninu Hljóð og mynd sem aftur hafði verið hluti af Fagverðlaunum ársins. Árið 2008 var þessum verðlaunum svo skipt í Hljóð ársins og Tónlist ársins.
Myndataka og klipping

**Myndataka og klipping** voru verðlaunaflokkur Edduverðlaunanna sem voru veitt af ÍKSA árin 2005 og 2007. Áður höfðu þau verði veitt undir nafninu Hljóð og mynd sem aftur höfðu verið hluti af Fagverðlaunum ársins. Árið 2006 voru þau felld undir flokkinn Útlit myndar, en árið 2008 voru búnir til nýju flokkarnir Kvikmyndataka ársins og Klipping ársins.

Bergsteinn Björgúlfsson vann verðlaunin í bæði skiptin fyrir kvikmyndatöku.

## Verðlaunahafar
Sturla Böðvarsson

**Sturla Böðvarsson** (23. nóvember 1945 – 10. janúar 2026) var íslenskur stjórnmálamaður. Sturla sat á Alþingi 1991-2009; fyrir Vesturlandskjördæmi 1991-2003 og Norðvesturkjördæmi 2003-2009. Sturla var forseti Alþingis 2007-2009 og samgönguráðherra 1999-2007.

Sturla var giftur Hallgerði Gunnarsdóttur lögfræðingi og eiga þau fimm börn saman. Sturla sat í fjölda stjórna og nefnda á ferli sínum.

Foreldrar Sturlu voru Böðvar Bjarnason, byggingameistari í Ólafsvík og Elínborg Ágústsdóttir, húsmóðir. Sturla gekk í Skógaskóla og að grunnnámi loknu, 1961 nam hann húsasmíði í Iðnskólanum í Reykjavík þaðan sem hann útskrifaðist með sveinspróf 1966. Sturla lauk raungreinaprófi við Tækniskóla Íslands árið 1970 og loks B.Sc.-próf í byggingatæknifræði við sama skóla 1973.

Sturla var sveitarstjóri og síðar bæjarstjóri í Stykkishólmi árin 1974-1991 og aftur 2014-2018. Sturla hefur verið ritstjóri Snæfells, blaðs sjálfstæðismanna á Vesturlandi síðan 1983.

Sturla var sæmdur stórriddarakrossi Hinnar íslensku fálkaorðu árið 2007 fyrir störf í opinbera þágu.

## Tilvísanir
Leikari ársins

Edduverðlaunin fyrir **leikara ársins** voru aðeins gefin 1999. En næsta ár voru þeim skipt í Leikari ársins í aðalhlutverki og Leikari ársins í aukahlutverki.
Ólafur 4. Hákonarson

**Ólafur 4. Hákonarson** eða **Ólafur 2. Danakonungur** (f. um jólaleytið 1370 - d. 23. ágúst 1387) var konungur Danmerkur 1376-1387 og Noregs 1380-1387. 

Ólafur var sonur Margrétar, dóttur Valdimars 4. Danakonungs, og Hákonar 6. Noregskonungs. Þegar Valdimar afi hans dó 1375 lifði Margrét ein eftir af sex börnum hans, en eldri systir hennar, Ingeborg af Mecklenburg, átti þó börn á lífi. Margrét kom því þó til leiðar að Ólafur var útnefndur konungur í stað afans og stýrði sjálf ríkinu í nafni hans.

Þegar Hákon faðir Ólafs dó 1380 varð hann einnig konungur Noregs og móðir hans fór að vinna að því að fá hann kjörinn konung Svíþjóðar. Hann náði þó aldrei að taka við völdum í ríkjum sínum því að hann dó úr lungnabólgu sumarið 1387 og það varð frændi hans Eiríkur af Pommern sem varð konungur allra ríkjanna þriggja 1396. Fátt er vitað um Ólaf, enda varð hann ekki nema 16 ára. Hann var jarðsettur í klausturkirkjunni í Sórey.

Ólafur fæddist í Akershuskastala í Ósló og var síðasti konungur Noregs sem fæddist innan landamæra ríkisins, allt þar til Haraldur 5. fæddist 1937.
Sálfræðileg ánægjuhámörkun

**Sálfræðileg ánægjuhámörkun** eða **sálfræðileg nautnahyggja** er sú kenning að það sem ræður hegðun fólks sé á endanum eftirsókn eftir ánægju. Hún leitast við að útskýra hvers vegna fólk fær sér að borða, fer ekki í peysuna öfugt, forðast að lenda í slysum og stundar kynlíf, hvort sem það er meðvitað eða ómeðvitað um raunverulegar ástæður þess að það gerir þessa hluti.

Siðfræðileg ánægjuhámörkun, oftast nefnd siðfræðileg nautnahyggja, er stundum rökstudd út frá henni.
The Wall

***The Wall*** er ellefta breiðskífa hljómsveitarinnar Pink Floyd og kom hún út árið 1979. Plötunni var mjög vel tekið af gagnrýnendum sem og almenningi og var hún sögð vera með bestu plötum sem hljómsveitin hefði gefið út.

Sagan eða „konseptið“ á disknum snýst um ungan mann að nafni Pink, sem hefur verið traðkaður niður og níðst á af samfélaginu alveg síðan á fyrstu dögum ævi hans; hann missti föður sinn í seinni heimsstyrjöldinni (alveg eins og faðir Roger Waters), bældur niður í skólanum af ofbeldisfullum kennurum, og margt fleira, sem veldur því að Pink fer inn í sinn eigin hugarheim og missir að lokum vitið.

## Lagalisti
### Plata 1
#### Hlið A
# „In the Flesh?“ (Waters)
# „The Thin Ice“ (Waters)
# „Another Brick in the Wall, Part I“ (Waters)
# „The Happiest Days of Our Lives“ (Waters)
# „Another Brick in the Wall, Part II“ (Waters)
# „Mother“ (Waters)

#### Hlið B
# „Goodbye Blue Sky“ (Waters)
# „Empty Spaces“ (Waters)
# „Young Lust“ (Waters/Gilmour)
# „One of My Turns“ (Waters)
# „Don't Leave Me Now“ (Waters)
# „Another Brick in the Wall, Part III“ (Waters)
# „Goodbye Cruel World“ (Waters)

### Plata 2
#### Hlið A
# „Hey You“ (Waters/Gilmour)
# „Is There Anybody Out There“ (Waters)
# „Nobody Home“ (Waters)
# „Vera“ (Waters)
# „Bring the Boys Back Home“ (Waters)
# „Comfortably Numb“ (Gilmour/Waters)

#### Hlið B
# „The Show Must Go On“ (Waters)
# „In the Flesh“ (Waters)
# „Run Like Hell“ (Gilmour/Waters)
# „Waiting for the Worms“ (Waters)
# „Stop“ (Waters)
# „The Trial“ (Waters/Ezrin)
# „Outside the Wall“ (Waters)
Bruninn í Austurstræti (2007)

**Bruni varð í [[Reykjavík]] vorið 2007**. Um kl. 14:00 18. apríl 2007 kom upp eldur í húsum við Austurstræti og Lækjargötu. Tilkynning barst Neyðarlínunni um 14:50. Eldurinn breiddist um húsin á horninu við Lækjargötu; Lækjargötu 2 þar sem Kebabhúsið er m.a. til húsa, og Austurstræti 22 þar sem skemmtistaðurinn Pravda var til húsa og húsið þar á milli sem hýsti upplýsingamiðstöð fyrir ferðamenn og þar áður söluturninn Fröken Reykjavík.

## Uppruni eldsins
Talið er að kviknað hafi í út frá loftljósi í Upplýsingamiðstöð ferðamanna, þar sem áður var verslunin Fröken Reykjavík, og eldurinn breiðst þaðan yfir í húsin til beggja hliða. Starfsmaður upplýsingamiðstöðvarinnar sem kom að eldinum kveðst ekki hafa fundið handslökkvitæki í versluninni, og farið yfir í Hressingarskálann þar sem hún þekkti starfsmann til þess að fá slökkvitæki lánað.

## Skemmdir og umfang

Lækjargata 2 brann að hluta en húsið að Austurstræti 22 brann til kaldra kola. Bæði þessi hús eiga stóran sess í sögu Reykjavíkur og Austurstræti 22 í Íslandssögunni en það var reist yfir stiftamtmann 1801-1802 og hýsti síðar landsyfirrétt. Var húsið miðpunktur atburðarrásarinnar sumarið 1809 þegar að Jörgen Hundadagakonungur tók þar völdin. Þegar bruninn varð var þar til húsa skemmtistaðurinn Pravda. 

Hornhúsið við Lækjargötu 2 sem skemmdist mikið var reist árið 1852. Þar voru meðal annars veitingastaðurinn Café Ópera, ölkráin Café Rósenberg og skyndibitastaðurinn Kebabhúsið þegar bruninn varð. 

Hressingarskálinn, sem liggur fyrir vestan Austurstræti 22, varð ekki fyrir skemmdum af eldi og opnaði að nýju eftir hreinsun næsta dag, en önnur hús á horninu urðu fyrir skaða. Iðuhúsið við Lækjargötu fylltist einnig af reyk en því var bjargað. Bókabúðin Eymundsson, neðar í götunni, var lokuð á sumardeginum fyrsta vegna hreinsunarframkvæmda.

Reykurinn frá brunanum barst alla leið að Stúdentagörðum Háskóla Íslands í Skerjafirði og lögreglan bað íbúa í nágrenni við brunann um að loka gluggum og gera aðrar ráðstafanir eins og að kynda íbúðir sínar vel upp.

## Manntjón
Ekkert manntjón varð né heldur skaði af reykeitrun svo að vitað sé.

## Slökkvistarf
Allt tiltækt slökkvilið á höfuðborgarsvæðinu var kallað út vegna brunans, auk slökkviliðs frá Reykjanesbæ sem gerir um 110 manns. Stórvirk vinnuvél var síðan notuð til að rífa þakið af Pravda vegna hrunhættu. Erfitt var að koma vélinni að vegna þess að bíl var lagt fyrir framan húsið, en hann var síðan fjarlægður og þurfti lögregla að brjóta rúðu í honum til þess. Á vefsíðu Slökkviliðs Höfuðborgarsvæðisins kemur fram að afkastageta þess „var þanin til hins ítrasta“.

## Rannsókn
Eftir rannsókn lögreglu á vettvangi fékk tryggingarfélag eigenda afhent yfirráð yfir brunarústunum. Daginn eftir (20. apríl) var því hins vegar breytt og lögregla hóf rannsókn að nýju. Í þeirri rannsókn var ekkert útilokað og heldur ekki hugsanleg íkveikja að sögn lögreglu.

## Heimildir
* 
* 
*Vefútsending RÚV 18. apríl 2007
* 
* 
*
Haraldur 5. Noregskonungur

**Haraldur 5.** (f. 21. febrúar 1937) er konungur Noregs. Hann er sonur Ólafs 5. Noregskonungs og Mörthu krónprinsessu. Haraldur var settur inn í konungsembættið 17. janúar 1991.

## Fjölskylda
Haraldur giftist Sonju Haraldsen árið 1968. Þau eiga tvö börn:

* **[[Marta Lovísa Noregsprinsessa|Mörtu Lovísu]]** (f. 1971). Hún á þrjár dætur með fyrrverandi manni sínum Ara Behn rithöfundi:
**Maud Angelica Behn (f. 2003)
** Leah Isadora Behn (f. 2005)
** Emma Tallulah Behn (f. 2008)

* **[[Hákon krónprins|Hákon Magnús]]** (f. 1973). Hann á tvö börn með eiginkonu sinni Mette-Marit:
** Ingiríði Alexöndru (f. 2004)
** Sverri Magnús (f. 2005)

## Tenglar
*Kongehuset. Skoðað 18. október 2010.
Karl 3. Bretakonungur

**Karl 3.** (*Charles Philip Arthur George*, áður **Karl, prinsinn af Wales**) (f. 14. nóvember 1948), er konungur Bretlands og fjórtán annarra ríkja í samveldinu; Antígva og Barbúda, Ástralíu, Bahamaeyja, Belís, Kanada, Grenada, Jamaíku, Nýja Sjálands, Papúu Nýju Gíneu, Sankti Kristófer og Nevis, Sankti Lúsíu, Sankti Vinsent og Grenadíneyja, Salómonseyja og Túvalú.     

Karl er elsta barn Elísabetar Bretadrottningar og Filippusar prins. Áður en hann erfði ríkið af móður sinni var Karl einnig hertogi af Cornwall og hertogi af Rothesay í Skotlandi. Hann var jafnframt hertogi af Edinborg frá andláti föður síns árið 2021 þar til hann tók við krúnunni árið 2022.

## Æviágrip
Karl er fæddur árið 1948 og var frumburður foreldra sinna, Elísabetar og Filippusar. Elísabet varð drottning Bretlands árið 1952 og Karl varð því erfingi að bresku krúnunni þegar hann var aðeins þriggja ára gamall. Hann hlaut titilinn prins af Wales árið 1969 og átti eftir að bæta við sig fleiri aðalstitlum gegnum árin.

Árið 1970 útskrifaðist Karl með tvöfalda BA-gráðu úr námi í fornleifafræði og mannfræði. Hann varði einu ári í skiptinám í Wales til að læra velsku. Karl gegndi þjónustu í breska flughernum og sjóhernum frá 1971 til 1976.

### Valdatíð (2022–)
Við dauða móður sinnar Elísabetar 2. þann 8. september 2022 tók Karl við konungdómi. Líkt og móðir sín hélt hann skírnarnafni sínu þegar hann tók við krúnunni og gengur því undir nafninu Karl 3. konungur.

Karl var formlega krýndur konungur þann 6. maí árið 2023.

Karl greindist með krabbamein í febrúar 2024 og tilkynnti að hann hygðist hefja meðferð gegn því.

## Fjölskylda
29. júlí 1981 giftist Karl fyrri konunni sinni, Lafði Díönu Spencer að viðstöddum 3.500 gestum í Dómkirkju Heilags Páls í Lundúnum. Brúðkaupið var sent út í sjónvarpi og er áætlað að um 750 milljón manns hafi horft á athöfnina.
Þau eiga tvo syni:
* Vilhjálmur Bretaprins (f.&nbsp;1982)
* Harry Bretaprins (f.&nbsp;1984).

Hjónaband Karls og Díönu var ekki hamingjusamt þegar á leið og stóðu þau bæði í framhjáhaldi. Þau skildu árið 1996.

Þekktasta frilla Karls var Camilla Parker-Bowles sem er núverandi eiginkona hans en þau giftu sig árið 2005.

## Tilvísanir
Animals

***Animals*** er tíunda breiðskífa hljómsveitarinnar Pink Floyd. Hún var gefin út árið 1977. aðallagahöfundur plötunnar, Roger Waters, virðist hafa verið undir miklum áhrifum bókarinnar *[[Animal Farm]]* eftir George Orwell, þar sem Waters notar þrjú dýr sem myndlíkingar varðandi almenna hegðun mannskepnunar, hunda, svín og kindur.

## Lagalisti
# „Pigs on the Wing 1“ (Waters)
# „Dogs“ (Waters/Gilmour)
# „Pigs“ (Three Different Ones) (Waters)
# „Sheep“ (Waters/Gilmour)
# „Pigs on the Wing 2“ (Waters)
The Final Cut

***The Final Cut*** er tólfta breiðskífa hljómsveitarinnar Pink Floyd og jafnframt sú síðasta sem var gerð með Roger Waters innanborðs. Hún var gefin út árið 1983. 

Það má í raun segja að *The Final Cut* sé nánast eins og sólóplata Roger Waters, þar eð hinir meðlimirnir eru aðeins hljóðfæraleikarar, en semja ekkert laganna. Platan er tileinkuð föður Waters, sem lést í seinni heimsstyrjöldinni og bera textarnir þess sterklega merki. 

*The Final Cut* er tekin upp með tækni sem nefnist *Holophonics*, sem útleggja mætti á íslensku sem *alhljóðatækni* og sem argentínumaðurinn Hugo Zuccarelli hannaði. Fáar plötur hafa verið teknar upp með þessari aðferð. 

## Lagalisti (á endurútgáfu árið 2004)
# „The Post War Dream“ (Waters)
# „Your Possible Pasts“ (Waters)
# „One of the Few“ (Waters)
# „When the Tigers Broke Free“ (Waters)
# „The Hero's Return“ (Waters)
# „The Gunner's Dream“ (Waters)
# „Paranoid Eyes“ (Waters)
# „Get Your Filthy Hands Off My Desert“ (Waters)
# „The Fletcher Memorial Home“ (Waters)
# „Southampton Dock“ (Waters)
# „The Final Cut“
# „Not Now John“ (Waters)
Meddle

***Meddle*** er sjötta breiðskífa hljómsveitarinnar Pink Floyd og var gefin út árið 1971.

## Lagalisti
# „One of These Days“ (Gilmour/Waters/Wright/Mason)
# „A Pillow of Winds“ (Waters/Gilmour)
# „Fearless“ (Gilmour/Waters)
# „San Tropez“ (Waters)
# „Seamus“ (Gilmour/Waters/Wright/Mason)
# „Echoes“ (Waters/WrightMasonGilmour)
Þögul kvikmynd

**Þögul kvikmynd** er kvikmynd án hljóðs. Í flestum tilvikum er átt við kvikmyndir sem gerðar voru fyrir þriðja áratug 20. aldar en á þeim tíma var ekki til tækni til þess að skeyta saman hljóð og mynd. Þá var oft brugðið á það ráð að leika á hljóðfæri í kvikmyndasal á meðan kvikmyndin var sýnd. Enn í dag eru þó gerðar þöglar myndir af ýmsum ástæðum. Meðal meistara þöglu kvikmyndanna má nefna: Buster Keaton, Charlie Chaplin og Harold Lloyd.
Aðskilnaðarstefnan í Suður-Afríku

**Aðskilnaðarstefnan í Suður-Afríku **eða** Apartheid** var stefna í Suður-Afríku (og þar sem nú er Namibía) sem fólst í því að þarlend stjórnvöld héldu svörtu fólki og hvítu aðskildu, hvortveggja pólitískt og í hinu daglega lífi. Það mætti halda því fram að aðskilnaðarstefnan hafi átt upptök sín í þeim friðarsamningaviðræðum sem gerðar voru eftir seinna Búastríðið. Það átti sér stað milli Breta sem vildu ná yfirráðum í Suður-Afríku og afkomenda hollenska landnema sem höfðu stigið á land syðst í Afríku í byrjun 19. aldar.

Hvítir höfðu öll völd (undir lokin tveir aðrir hópar líka), og Bantu fólk („svartir”; sem er í miklum meirihluta) engin, en það var reyndar meiri skipting en það, fjórskipt, hið minnsta, með t.d. Indverja á eftir hvítum á undan svörtum, og þingið með þrískiptingu, þar sem Indverjar fengu líka setu en ekki svartir.

Aðskilnaðarstefnan leið undir lok 17. júní 1991, og Suður-Afríka var síðasta landið þar sem svoleiðis lög voru þá numin úr gildi, þó tók stjórn ekki við fyrr en árið 1994 sem byggði á nýju kerfi. 

Aðskilnaðarstefnan sjálf var tvískipt í e. *petty apartheid*, þ.e. aðskilnað á milli almenningssvæða og viðburða og e. *grand apartheid*, sem snéri að alskilnaðnaði í búsetu og varðandi störf eftir litarafti.

Fyrstu lögin voru sett 1949, sem bönnuðu hjónabönd milli hópa og bann á kynlífi, óháð hjónabandi, fylgdi fast á eftir með lögum 1950. Milli 1960 og 1983, voru um 3,5 milljónir svartra fluttir af heimilum sínum, yfir á sér svæði út af lögum, sem er ein mesta tilfærsla á fólki í (nýlegri) mannkynssögu. 

Tugir þúsunda létu lífið vegna stefnunnar, og var t. d. Nelson Mandela settur í fangelsi i 27 ár, en andófið hafði árangur og varð hann fyrsti (svarti) forseti Suður-Afríku árið 1994. Fyrir 1994 var titillinn ríkisforseti (afríkanska: *Staatspresident*), en ekki forseti, en þannig forsetar höfðu aðeins verið hvítir fyrir 1994 (einnig forsætisráðherrar), og F. W. de Klerk var síðasti þannig, hvítur eins og allir á undan (hann og Nelson Mandela fengu friðarveðlaun Nóbels árið 1993 fyrir að enda aðskilnaðarstefnuna).

## Tenglar
* „Ísland gegn Apartheid“; grein í Alþýðublaðinu 1961
Vestræn heimspeki

**Vestræn heimspeki** er heimspeki sú sem á rætur að rekja til Grikklands hins forna og er oft stillt upp andspænis austrænni heimspeki. Vestræn heimspeki á sér órofa sögu frá fornöld til samtímans.
1211-1220

**1211-1220** var 2. áratugur 13. aldar.

## Atburðir
* Barnakrossferðin (1212)
* Albigensakrossferðin (1209-1229)
* *[[Magna Carta]]* (1215)
* Dóminíkanareglan (1215)
* Fimmta krossferðin (1217)
* Sturlungaöld (1220-1264)
Stærðfræðileg sönnun

**Stærðfræðilega sönnun** er röksemdafærsla sem sýnir að ákveðin staðhæfing sé ávallt sönn með því að leiða hana af tilteknum frumsendum. Aðeins er hægt að sanna staðhæfinguna með frumsendum eða kennisetningum sem áður hafa verið leiddar af frumsendum með viðurkenndum ályktunaraðferðum. Stærðfræðileg sönnun er dæmi um afleiðslu sem sýnir fram á röklega nauðsyn niðurstöðunnar, en byggist ekki á röð empírískra athugana eins og í tilleiðslu sem leiðir til raunhæfra væntinga um að eitthvað sé satt. Þannig nægir ekki að sýna fram á mörg dæmi þar sem staðhæfingin er sönn til að sanna hana, heldur verður að færa rök fyrir því að hún standist í *öllum* mögulegum tilvikum. Staðhæfing sem hefur ekki verið sönnuð,  en er talin vera sönn, nefnist tilgáta.

Stærðfræðilegar sannanir notast við stærðfræðitákn og náttúrulegt tungumál. Oftast eru sannanir settar fram með strangri óformlegri rökfræði, en sannanir sem eingöngu eru settar fram á táknrænu máli eru notaðar í sönnunarfræði. Munurinn á formlegri og óformlegri sönnun hefur leitt til rannsókna á ýmsum hliðum beitingar stærðfræði, sögulega og í samtímanum og í ólíkum samfélögum, alþýðustærðfræði og munnlegri hefð innan stærðfræði. Stærðfræðiheimspeki fæst við notkun tungumáls og rökfræði í sönnunum, og stærðfræðilegt tungumál.
Frá stofnun borgarinnar (rit)

**Frá stofnun borgarinnar** (á latínu ***Ab Urbe condita***) er mikilvægt rit um sögu Rómar eftir rómverska sagnaritarann Titus Livius. Livius segir sögu Rómar frá stofnun borgarinnar (753 f.Kr.) til samtíma síns í 142 bókum. Fyrstu bækurnar komu út á árunum 27 til 25 f.Kr. 35 bækur eru varðveittar auk útdrátta úr öðrum bókum. 

Fyrsta bók hefst á komu Eneasar til Ítalíu og segir frá Rómúlusi og Remusi og stofnun Rómar, rómverska konungdæminu, afnámi þess og kjöri Luciusar Juniusar Brutusar og Luciusar Tarquiniusar Collatinusar sem ræðismanna árið 509 f.Kr. Bækur II-X fjalla um sögu rómverska lýðveldisins fram að Samnítastríðunum. Bækur XXI-XLV fjalla um annað púnverska stríðið og enda á stríðinu gegn Perseifi frá Makedóníu.

Efni annarra bóka er einungis þekkt úr útdráttum frá 4. öld, að undanskildum 136. og 137. bók. Útdrættirnir voru þó gerðir úr styttri útgáfu ritsins, sem nú er glatað. Papýrusbrot með samskonar útdráttum úr bókum 37-40 og 48-55 fundust nærri egypska bænum Oxyrhynchus. Þau eru nú í British Museum. Útdrættirnir frá Oxyrhynchus eru illa farnir.

Bækur XLVI-LXX fjalla um tímann fram að Bandamannastríðinu árið 91 f.Kr. Valdatíð Súllu árið 81 f.Kr. er lýst í bók 89 og í bók 103 segir frá fyrsta ræðismannsári Júlíusar Caesars. Bók 142 lýkur eftir dauða Neros Claudiusar Drususar árið 9 f.Kr.

Fyrstu tíu bækurnar ná yfir 500 ára langt tímabil en þegar kemur að 1. öld f.Kr. fjallar Livius um u.þ.b. eitt ár í hverri bók.
Gallastríðið (Caesar)

***Athugasemdir um Gallastríðið***, ***Um Gallastríðið*** eða bara ***Gallastríðið*** (á latínu ***Commentarii de Bello Gallico***, ***De Bello Gallico***, stundum einnig nefnt ***Bellum Gallicum***) er rit eftir rómverska herforingjann og stjórnmálamanninn Júlíus Caesar. Það fjallar um níu ára langt stríð hans í Gallíu, frá 58 til 50 f.Kr.

Ritið *Gallastríðið* skiptist í átta bækur, og fjallar hver bók um eitt ár, nema sú áttunda, sem fjallar um árin 51-50 f.Kr. Áttunda bókin er ekki eftir Caesar. Höfundur hennar mun vera Aulus Hirtius (90–43 f.Kr.), sem var einn af herforingjum Caesars og fylgismaður hans. Hirtius var af alþýðuættum, vel menntaður og rithöfundur góður, en nokkuð skortir þó á að 8. bókin sé með sama snilldarbrag og fyrstu sjö bækurnar, sem Caesar gekk frá. 

Í frásögn Caesars kemur fram að hann sendi til Rómar skýrslur um gang styrjaldarinnar í Gallíu, og eru þessar skýrslur eflaust stofninn að riti hans, sbr. nafnið *Commentarii de Bello Gallico*. Ritið er lofað fyrir fágaðan en einfaldan og skýran stíl. 

Árið 1933 komu *Gallastríð* út í íslenskri þýðingu Páls Sveinssonar menntaskólakennara, með 45 bls. ritgerð um Júlíus Caesar og ítarlegum skýringum.

## Tengt efni

* *[[Borgarastríðið]]*
* Gallastríðin

## Heimild
* Cajus Júlíus Caesar: *Bellum Gallicum, eða Gallastríð*. Þýtt hefir á íslensku Páll Sveinsson. Reykjavík 1933.

## Tengill
* Rit Caesars á latínu
Heimspeki og spegill náttúrunnar

***Heimspeki og spegill náttúrunnar*** (e. ***Philosophy and the Mirror of Nature***) er umdeilt rit um heimspeki eftir bandaríska heimspekinginn Richard Rorty. Það kom fyrst út árið 1979.

Í ritinu reynir Rorty að „leysa upp“ heimspekileg vandamál (fremur en að leysa þau) með því að sýna að þau séu gervivandamál, sem eru einungis til í ákveðnum málaleikjum innan rökgreiningarheimspekinnar. Í anda gagnhyggjunnar segir Rorty að heimspekin verði að komast undan þessum gervivandamálum ætli hún sér að gera gagn.

Megin kenning Rortys er sú að heimspekin hafi um of reitt sig á skynhyggju og samsvörunarkenningu um sannleikann í þeirri von að reynsal okkar eða tungumál geti speglað raunveruleikann. Að þessu leyti byggir Rorty á verkum annarra enskumælandi heimspekinga á borð við Willard Van Orman Quine, Wilfrid Sellars og Donald Davidson. Rorty velur að hafna greinarmuninum á hlutlægni og huglægni og kýs heldur að halda fram einfaldari kenningu um sannleikann, sem kveður á um að sannleikur sé einskonar heiðursnafnbót sem fólk sæmir fullyrðingar sem samræmast því sem það sjálft vill segja um viðfangsefnið.
Samræður í Túsculum

***Samræður í Tusculum*** (á latínu ***Tusculanae Disputationes*** eða ***Tusculanae Quaestiones***) er rit eftir rómverska stjórnmálamanninn, heimspekinginn og rithöfundinn Marcus Tullius Cicero. Það var samið árið 45 f.Kr. og var tilraun til þess að auka vinsældir grískrar heimspeki í Róm.

## Tengill
* Samræður í Tusculum (á latínu)
Cato eldri um ellina

***Cato eldri um ellina*** eða einfaldlega ***Um ellina*** (á latínu ***Cato Maior de Senectute*** eða bara ***De Senectute***) er rit eftir rómverska stjórnmálamanninn, heimspekinginn og rithöfundinn Marcus Tullius Cicero. Það var samið árið 44 f.Kr.

## Tengill
*Cato eldri um ellina (á latínu)
Laelius um vináttuna

***Laelius um vináttuna*** oft nefnd einfaldlega ***Um vináttuna*** (á latínu ***Laelius de Amicitia*** eða ***De Amicitia***) er rit eftir rómverska stjórnmálamanninn, heimspekinginn og rithöfundinn Marcus Tullius Cicero. Ritið er í formi samræðu milli Gaiusar Fanniusar, Muciusar Scaevola og Gaiusar Laeliusar.

## Tengill
*Laelius um vináttuna (á latínu)
Dvergreikistjarna

**Dvergreikistjarna** er fylgihnöttur sólar, sem er stærri en smástirni, en minni en reikistjarna og er ekki halastjarna. Þær dvergreikistjörnur sem fyrst voru samþykktar eru þrjár talsins (í lækkandi stærðarröð): Eris (var einu sinni „tíunda reikistjarnan” skv. fréttum), Plútó (sem fyrr taldist reikistjarna, og hefur 5 tungl) og Seres (sem áður taldist smástirni, er í smástirnabeltinu (e. asteroid belt), milli Mars og Júpíters). Seres er hins vegar ekki þriðja stærsta heldur áttunda stærsta (því fleiri hafa verið uppgvötaðar), en langstærst dvergreikistörnurnar eru: Eris massameiri, svo Plúto, þó Plúto er samt með örlítið stærra þvermál.

Nú eru dvergreikistjörnur taldar vera hið minnsta 5+, með Haumea (þriðja stærsta, tvö tungl), Makemake (fjórða stærsta), upp í yfir 120; aðrar stærstu í lækkandi stærðarröð eru t.d. Gonggong (samþykkt af NASA 2016),  Quaoar, Sedna, Seres (áður upptalin, ekkert tungl), Orkus og Salasía.

Allar ofangreindar, að Sednu undanskilinni, hafa svo eitt eða fleiri tungl.

Alan Stern kom fram með hugtakið *dvergreikistjarna*, samsvarandi við  *[[:en:dwarf star|dvergstjörnur]]*, sem hluta af þrískiptri flokkun á reikistjörnum, og hann og margir  aðrir vísindamenn flokka dvergreikistjörnur enn sem  undirflokk af reikistjörnum.

## Sjá líka
* Gǃkúnǁʼhòmdímà, er með 100-kílómetra stórt tungl, sem heitir Gǃòʼé ǃHú
* Varda, talin vera dvergreikisjarna
*  Varuna
* Ixion
A Momentary Lapse of Reason

***A Momentary Lapse of Reason*** er þrettánda plata hljómsveitarinnar Pink Floyd og kom út árið 1987. Platan var jafnframt sú fyrsta sem gerð var án Roger Waters en hann hætti í hljómsveitinni árið 1985.

## Lagalisti
# Signs of Life (David Gilmour/Bob Ezrin)
# Learning to Fly (David Gilmour/Anthony Moore/Bob Ezrin/Jon Carin)
# The Dogs of War (David Gilmour/Anthony Moore)
# One Slip (David Gilmour/Phil Manzanera)
# On the Turning Away (David Gilmour/Anthony Moore)
# Yet Another Movie (David Gilmour/Patrick Leonard)
#* 6a. Round and Around (David Gilmour)
# A New Machine (part I) (David Gilmour)
# Terminal Frost (David Gilmour)
# A New Machine (part II) (David Gilmour)
# Sorrow (David Gilmour)
Lars Ulrich

**Lars Ulrich** (f. 26. desember 1963 í Gentofte) er trommuleikari þungarokkshljómsveitarinnar Metallica. Hann er fæddur og uppalinn í Danmörku og var á sínum yngri árum efnilegur tennisleikari. Hann skorti þó aga og ásetning til að ná langt í íþróttinni. Hann stofnaði Metallica ásamt James Hetfield. Árið 2017 hlaut hann Dannebrogsorðuna fyrir framlag til tónlistar. Faðir Lars Ulrich var Torben Ulrich (1928-2023), tennisleikari, tónlistarmaður og kvikmyndargerðarmaður.
Þorsteinn Sæmundsson (stjörnufræðingur)

**Þorsteinn Sæmundsson**, stjörnufræðingur (15. mars 1935 - 26. nóvember 2023). Starfaði sem sérfræðingur við Eðlisfræðistofnun Háskólans frá 1963 og síðan við Raunvísindastofnun Háskóla Íslands frá stofnun hennar 1966. Gegndi stöðu fræðimanns þar frá 1990 og stöðu vísindamanns frá 1999 til starfsloka 2005. Stúdent frá Menntaskólanum í Reykjavík 1954, B.Sc Honours í stjörnufræði frá háskólanum í St. Andrews á Skotlandi 1958 með stærðfræði, eðlisfræði og jarðfræði sem aukagreinar. Doktorspróf (Ph.D.) í stjörnufræði frá Lundúnaháskóla 1962. Félagi í breska stjörnuskoðunarfélaginu frá 1952 og félagi í konunglega breska stjörnufræðifélaginu frá 1962. 

Deildarstjóri háloftadeildar Raunvísindastofnunar Háskólans frá 1967 til 2005. Vann við útreikninga og útgáfu Almanaks Háskóla Íslands (1963- ) og útreikninga fyrir Sjómannaalmanakið (1997-2006). Sá um uppbyggingu og rekstur segulmælingastöðvar Háskólans frá 1963 til 2005 (fyrstu þrjú árin með Þorbirni Sigurgeirssyni, prófessor, sem kom stöðinni á fót 1957). Aðstoðaði við uppsetningu norðurljósamyndavélar á Rjúpnahæð 1957, sá um uppsetningu annarrar slíkrar myndavélar við Egilsstaði 1965 og annaðist rekstur þeirra um árabil. Í stjórn Hins íslenska Þjóðvinafélags og ritstjóri almanaks þess frá 1967 til 1978.
Í orðanefnd Skýrslutæknifélags Íslands (Tölvuorðanefnd) frá 1978 og orðanefnd Stjarnvísindafélags Íslands frá 1990.
 
Í stjórn sælgætisverksmiðjunnar Freyju frá 1965 til 1976. Einn af forgöngumönnum undirskriftasöfnunarinnar Varið land 1974.

## Heimildir
*Æviferill (Sótt 19. apríl 2007)

## Ritaskrá
*Ritaskrá (Sótt 19. apríl 2007)

## Tenglar
*Almanaksskýringar (Sótt 22. apríl 2007)
*Orðaskrá úr stjörnufræði
*Tölvuorðasafn
Vetrarundur í Múmíndal

**Vetrarundur í Múmíndal** (á sænsku: *Trollvinter*) er bók eftir finnlandssænska rithöfundinn og teiknarann Tove Jansson, sem gefin var út árið 1957 af finnska bókaforlaginu *Schildts Förlags Ab* sem sérhæfir sig í útgáfu á sænsku í Finnlandi.

Bókin er sjötta bókin í bókaröðinni um Múmínálfana en í bókaröðinni eru alls níu bækur. Fyrir myndskreytingarnar í bókinni hlaut Jansson Elsa Beskow-verðlaunin árið 1958. *Vetrarundur í Múmíndal* kom fyrst út í íslenskri þýðingu hjá bókaforlaginu Örn og Örlygur 1969 í þýðingu Steinunnar S. Briem og var endurútgefin af Máli og Menningu árið 2003. Hún var önnur bókin til að vera þýdd á íslensku í bókaflokknum, sú fyrsta var Pípuhattur galdrakarlsins sem út kom árið 1968.
## Um bókina
Í þessarri bók kveður við munn dimmari og dýpri tón en í fyrri bókum Tove um Múmínálfana, tón sem hún hélt það sem eftir var af ritröðinni. Múmínsnáðin finnur sig oft einmana, vansælan, reiðan eða hræddann, sem afleiðingu þess að vera þvingaður til að takast á við kringumstæður sem hann þekkir ekkert til og finnst hann ekki tilheyra. Þrátt fyrir að halda sjarma og gleði fyrri bókanna þá er meira kafað í djúp sálarlífs og persónu Múmínsnáða en áður.

## Söguþráður
Múmínálfar leggjast í vetrardvala frá nóvember fram í mars. En einn janúardag vaknar Múmínsnáðin skyndilega og nær ekki að sofna aftur. Honum tekst ekki að vekja aðra í fjölskylduni og aleinn uppgötvar hann kaldan, rólegan en oft á tíðum bæði dásamlegan og hræðilegan veturinn. Hann finnur sig fyrst aleinan en hittir þá fyrir bæði Tikka-tú og Míu litlu, en Mía skemmtir sér konunglega við að renna sér í snjónum á silfurbakka Múmínmömmu.

Á veturnar býr Tikka-tú í baðhúsi Múmínfjölskildunnar með fjölmörgum ósýnilegum verum og veiðir sér fisk til matar undir ísnum. Og í baðhúsinu finnur Múmínsnáðinn einmitt forföður sinn, eins og hann sjálfur hefði litið út fyrir þúsund árum.

Tikka-tú byggja stóran snjóhest handa hinni ógurlegu Ísdrottningu, sem getur fryst alla lifandi með augnaráðinu einu saman og lifa það ekki allir af. Ísdrottningin frysti Míu litlu en Tikka-tú og Múmínsnáðanum tókst að afþíða hana og fá þannig líf í hana aftur.

Eftir því sem á veturinn líður boppa fleiri og fleiri persónur upp, Morrinn, skíða Hemúllinn, litli kaldi hundurinn Aumi og fleiri, allir í leit að yl og góðu sultunni hennar Múmínmömmu.

## Helstu persónur
* Múmínsnáðinn
* Mía litla
* Tikka-tú
* Ísdrottninginn
* Forfaðirinn
* Vetrarsports Hemúllinn
* Morrinn
* Hundurinn Aumi
* Smákrílið Salóme

## Sagan notuð í sjónvarpsþáttum

## Tilvísanir
 

## Heimildir
* 
*
The Division Bell

***The Division Bell*** er fjórtánda breiðskífa hljómsveitarinnar Pink Floyd. Hún var gefin út árið 1994. Mörg laganna voru tekin upp í húsbáti David Gilmour, *The Astoria*. Platan fékk almennt góða dóma og fannst gagnrýnendum þeim félögum í hljómsveitinni hafa tekist betur með þessa plötu heldur en *[[A Momentary Lapse of Reason]]*.

## Lagalisti
# „Cluster One“ (Gilmour/Wright)
# „What Do You Want from Me?“ (Gilmour/Wright/Samson)
# „Poles Apart“ (Gilmour/Samson)
# „Marooned“ (Gilmour/Wright)
# „A Great Day for Freedom“ (Gilmour/Samson)
# „Wearing the Inside Out“ (Wright/Moore)
# „Take It Back“ (Gilmour/Ezrin/Samson/Laird-Clowes)
# „Coming Back to Life“ (Gilmour)
# „Keep Talking“ (Gilmour/Wright/Samson)
# „Lost for Words“ (Gilmour/Samson)
# „High Hopes“ (Gilmour/Samson)
Grágrýti

**Grágrýti** (einnig nefnt **grásteinn** eða **dólerít**) er gangberg með sömu samsetningu og basalt. Mætti segja að það sé millistig á milli basalts og gabbrós að grófleika og gert úr sömu frumsteindum.

Finnst einkum í þykkum göngum t.d. í Viðey, eða í smærri innskotum eins og í Þverfelli í Esju og Stardalshnjúk í Mosfellssveit

Öll bestu vatnsvinnslusvæði á Íslandi eru í grágrýtis- og móbergsmyndununum þar sem berg er gropið.
Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari

**Vilhjálmur II** (*Friedrich *'Wilhelm*' Albert Viktor*) (f. 27. janúar 1859 - d. 4. júní 1941) var seinasti keisari Þýskalands og konungur Prússlands, frá árinu 1888 til 1918.

Vilhjálmur var sonur Friðriks III Þýskalandskeisara og Viktoríu Aðalheiðar keisaraynju, en hún var elsta barn Viktoríu Bretadrottningar og Alberts prins. Þess má geta að Vilhjálmur var fyrsta barnabarn Viktoríu ömmu sinnar.

Vilhjálmur var krýndur keisari árið 1888. Hann leysti Otto von Bismarck kanslara frá störfum árið 1890 og rak mun herskárri utanríkisstefnu en forverar hans höfðu gert undir leiðsögn Bismarcks. Þegar Frans Ferdinand erkihertogi var myrtur í Sarajevo árið 1914 lofaði Vilhjálmur Austurríki-Ungverjalandi skilyrðislausum stuðningi Þjóðverja í átökum sem kynnu að brjótast út ef ráðist yrði inn í Serbíu. Þetta leiddi á fáeinum dögum til upphafs fyrri heimsstyrjaldarinnar. Vilhjálmur þótti alla tíð stórlátur og hvatvís og átti til að gefa frá sér illa ígrundaðar staðhæfingar um viðkvæm málefni án þess að bera nokkuð undir ráðherra sína. Það mátti sjá í viðtali sem hann gaf við breska tímaritið *Daily Telegraph* árið 1908, þar sem hann móðgaði bresku þjóðina. 

Yfirhershöfðingjar Vilhjálms, Paul von Hindenburg og Erich Ludendorff, réðu stefnumálum Þýskalands á stríðsárunum án þess að láta sig ákvarðanir ríkisstjórnarinnar miklu varða. Vilhjálmur reyndist lélegur stríðsforingi og glataði fljótt stuðningi hersins. Hann sagði af sér í nóvember 1918 þegar Þýskaland var í reynd sigrað og flúði í útlegð til Hollands, þar sem hann bjó til dauðadags árið 1941.

## Fjölskylda

Vilhjálmur kvæntist tvisvar. Hann giftist fyrri eiginkonu sinni, Ágústu Viktoríu, prinsessu af Schleswig-Holstein árið 1881. Saman eignuðust þau sjö börn:

* Vilhjálm krónprins (1882-1951)
* Eitel Friedrich prins (1883-1942)
* Adalbert prins (1884-1948)
* August Wilhelm prins (1887-1949)
* Oskar prins (1888-1958)
* Joachim prins (1890-1920)
* Viktoria Luise prinsessa (1892-1980)

## Tilvísanir
Austurstræti

**Austurstræti** er gata í miðbæ Reykjavíkur sem nær frá Veltusundi austur að Lækjargötu. Í framhaldi af henni er Bankastræti og ofar Laugavegur. Gatan var alfarið gerð að göngugötu haustið 2025. 

## Nöfn Austurstrætis
Austurstræti hét í fyrstu *Tværgaden* og seinna *Langafortov* eða *Langastétt*. Gatan var svo nefnd vegna þess að steinaröð var lögð eftir henni að sunnanverðu til þess að ganga á þegar ekki varð komist yfir hana fyrir forarbleytu.

## Staðir
### Hús sem eru eða voru staðsett við Austurstræti
* Búnaðarbankahúsið
* Landsbankahúsið
* Stólpahúsið
* Syndikatið (Austurstræti 14), brann 1915
* Austurstræti 16 - Reykjavíkurapótek

### Fyrirtæki sem eru eða voru staðsett við Austurstræti
*Hressingarskálinn
*Karnabær - ekki lengur til.  
*Landsbanki Íslands
*McDonald's - ekki lengur við Austurstræti. 
*Þjóðminjasafn Íslands - ekki lengur við Austurstræti.

## Austurstræti í dægurmenningu
* Skemmtikrafturinn Laddi söng um Austurstræti í samnefndu, vinsælu dægurlagi. Upphafslínur þess eru: *Ég niður' í Austurstræti snarast létt á strigaskónum, með bros á vör og tyggígúmmí í munninum.* 
* Dægurlagið *Fröken Reykjavík* eftir Jónas og Jón Múla Árnason hefst á spurningunni: *Hver gengur þarna eftir Austurstræti og ilmar eins og vorsins    blóm með djarfan svip og ögn af yfirlæti á ótrúlega rauðum skóm?*
* Skáldið Tómas Guðmundsson orti kvæðið *Austurstræti*. Þar koma fyrir línurnar: *Og þúsund hjörtu grípur gömul kæti. / Og gömul hjörtu þrá á ný og sakna. / Ó, bernsku vorrar athvarf, Austurstræti, / hve endurminningarnar hjá þér vakna.*

## Tengt efni
*Lækjartorg 
*Kolasund
*Bruninn í Austurstræti (2007)
## Tenglar
* Kort af Austurstræti á OpenStreetMap
* ''Austurstræti''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1961
* ''Prófastshúsið - Eymundsenshúsið''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1962

## Tilvísanir
Heiða í Ölpunum

**Heiða í Ölpunum** (j. アルプスの少女ハイジ Alps no Shoujo Heidi) er japönsk anime teiknimynd gerð árið 1974. Teiknimyndin er byggð á barnabókinni Heiða sem svissneski höfundurinn Johanna Spyri skrifaði árið 1880. 

## Söguþráður
Þegar frænka munaðarleysingjans Heiðu fær starf í Frankfurt er Heiðu komið fyrir í fóstur hjá afa sínum. Afi hennar er gamall og bitur maður sem býr einn í bjálkakofa í svissnesku ölpunum. Með lífsgleði sinni og bjartsýni tekst Heiðu hins vegar að bræða hjarta hans.

## Heimildir
*
*
*
Let It Be (breiðskífa)

***Let It Be*** er tólfta og síðasta breiðskífa Bítlanna og var hún gefin út í maí árið 1970 eftir að hljómsveitin hafði í raun lagt upp laupana.

Þegar vinna við plötuna hófst, í janúar árið 1969, var það upphaflega ætlun Bítlanna að láta eina töku nægja fyrir hvert lag og sleppa öllum yfirtökum. Af þessum sökum var hljómborðsleikarinn Billy Preston fenginn til þess að taka þátt í gerð plötunnar. Æfingar áttu sér stað áður en eiginlegar upptökur hófust, og voru þær kvikmyndaðar. Upptökurnar sjálfar voru einnig kvikmyndaðar, þær tóku 10 daga og innihéldu meðal annars fræga tónleika á þaki Apple byggingarinnar, síðustu tónleika Bítlanna. Efnið sem var kvikmyndað var notað í heimildamynd um gerð plötunnar sem einnig hét *Let It Be*.

Upptökuferlið var erfitt og einkenndist af talsverðri spennu innan hljómsveitarinnar. Á einum tímapunkti gekk George Harrison út úr hljóðverinu og hugðist hætta í sveitinni en snéri aftur eftir nokkra daga.

Upphaflega átti platan að koma út í júlí 1969 og átti þá að heita *Get Back*. Þeirri útgáfu var fyrst frestað en svo var hætt við hana. Í janúar 1970 komu Paul McCartney, George Harrison og Ringo Starr saman og tóku upp lagið „I Me Mine“ eftir Harrison. Eftir það var aftur sett saman plata, sem líka átti að heita *Get Back*, en aftur var hætt við útgáfuna. Í mars 1970 voru upptökurnar svo fengnar Bandaríska upptökustjóraum Phil Spector. Hann bætti yfirtökum við nokkur laganna, m.a. bætti hann sinfóníuútsetningum við lagið „The Long and Winding Road“ eftir Paul McCartney sem McCartney fannst vera eyðilegging á laginu. Einnig bætti hann laginu „Across the Universe“ eftir John Lennon við lagalistann, en það var ekki partur af sjálfum *Let It Be* upptökunum og hafði áður komið út á góðgerðaplötu, í annarri útgáfu.

Þrjú lög á plötunni voru gefin út á smáskífu. Það voru lögin „Get Back“, „Let It Be“ og „The Long and Winding Road“ en það varð síðasta smáskífulag Bítlanna.

Árið 2003 kom út platan *Let It Be... Naked*. Markmiðið með þeirri útgáfu var að gefa lögin út í sem upprunalegastri útgáfu, þ.e. án yfirtakanna sem Phil Spector hafði bætt við upptökurnar. Á *Let It Be... Naked* var lögunum „Dig It“ og „Maggie May“ sleppt, en laginu „Don't Let Me Down“ eftir John Lennon var bætt við lagalistann. „Don't Let Me Down“ hafði verið partur af *Let it Be* upptökunum en aðeins gefið út sem B-hlið á „Get Back“ smáskífunni.

## Lagalisti

## Tilvísanir
Stólpípa

**Stólpípa** er áhald til að láta vökva renna inn í endaþarm og neðri hluta ristils um bakrauf. Það er einnig haft um læknismeðferðina sjálfa og þá talað um að *setja einhverjum stólpípu*. Sá verknaður er einnig nefndur *innhelling*. Mönnum er yfirleitt sett stólpípa gegn hægðatregðu, en einnig til að koma vökva, sem inniheldur lyf, næringu eða rannsóknarefni í endaþarm. Einnig láta sumir setja sér stólpípu við ristilhreinsun, en sú aðferð er umdeild. 

Einnig er talað um að *setja einhverjum dás* í sömu merkingu og einnig er sagt við vissar aðstæður að *setja einhverjum sáputappa*. Sáputappinn er þó líklega sú aðferð að losa um hægðartregðu með því að stinga agnarögn úr sápustykki upp í endaþarm til að losa um, og engin stólpípa notuð til verksins. Er það gömul aðferð, og ekki mikið notuð nútildags.
Fyrsti vetrardagur

**Fyrsti vetrardagur** er fyrsti laugardagur að lokinni 26. viku sumars (eða 27. viku sumars sé um sumarauka að ræða). Hann er fyrsti dagur fyrsta vetrarmánaðarins gormánaðar, í gamla norræna tímatalinu. 

Fyrsta vetrardag ber upp á 21.-27. október, nema í rímspillisárum, þá 28. október. Í gamla stíl var vetrarkoman 10.-17. október ef miðað er við föstudag.

## Fyrsti vetrardagur á næstu árum
* 2025 - 25. október
* 2026 - 24. október
* 2027 - 23. október
* 2028 - 21. október
* 2029 - 27. október
* 2030 - 26. október
* 2031 - 25. október
* 2032 - 23. október
* 2033 - 22. október
* 2034 - 21. október
* 2035 - 27. október
* 2036 - 25. október
* 2037 - 24. október
*

## Tengt efni
* Sumardagurinn fyrsti.

## Heimildir
*Almanaksskýringar (Þorsteinn Sæmundsson) (Sótt 20. apríl 2007)
*Dagarnir.is (sótt 22. Nóvember 2022)￼