open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Róbert Rínarfursti

**Róbert Rínarfursti**, greifi af Pfalz við Rín og hertogi af Bæjaralandi (17. desember 1619 – 29. nóvember 1682) var frægur herforingi í her konungssinna í Ensku borgarastyrjöldinni og einn af þeim fyrstu sem nýttu sér messótintu við gerð prentmynda. 

Hann var þriðji sonur Friðriks 5. kjörfursta af Pfalz og Elísabetar Stúart, dóttur Jakobs 1. Englandskonungs, og fæddist í Prag þar sem faðir hans var konungur einn vetur áður en Ferdinand 2. keisari lagði landið undir sig með hervaldi. Fjölskyldan hraktist við það í útlegð til Hollands. Elsti bróðir hans, Friðrik Hinrik, drukknaði 1629 og faðir hans lést þremur árum síðar. 1633 hóf hann feril sem hermaður í her Friðriks Hinriks Óraníufursta og tók þátt í Áttatíu ára stríðinu gegn Spáni.

Hann tók líka þátt í Þrjátíu ára stríðinu í Þýskalandi en var tekinn til fanga og haldið í fangelsi í Linz í Austurríki. 1641 var honum sleppt með því skilyrði að hann tæki ekki upp vopn gegn keisaranum framar. 

1642 skipaði móðurbróðir hans, Karl 1. Englandskonungur, hann foringja yfir riddaraliði konungssinna í Ensku borgarastyrjöldinni. Hann þótti djarfur og snjall foringi og tryggði konungssinnum marga sigra, þótt mistök hans hefðu líklega kostað þá sigurinn í orrustunni við Edgehill. Í nóvember 1644 var hann gerður að hershöfðingja. Í orrustunni við Naseby gegn hinum nýskipaða New Model Army kostuðu ráðleggingar hans konungssinna stóran hluta hersins og staða hans versnaði til muna. Eftir orrustuna taldi hann stríðið tapað og hvatti konung til að semja um frið við þingið sem Karl hafnaði. Róbert gaf þá þinghernum eftir Bristol í september 1645 og gegndi engum ábyrgðarstöðum í her konungssinna eftir það. 1646 dæmdi þingið hann útlægan. 

Róbert hélt til Frakklands þar sem hann stjórnaði flokki útlægra Englendinga í lokakafla Þrjátíu ára stríðsins. Skömmu síðar sættist hann við Karl og var skipaður foringi yfir lítilli flotadeild konungssinna. Hann hélt í langa og illa heppnaða herför sem lyktaði með ósigri í sjóorrustu gegn Robert Blake, flotaforingja þingsins. Róbert flúði þá til Vestur-Indía þar sem hann lifði á sjóránum. 

Á tíma Stúart-endurreisnarinnar sneri hann aftur til Englands þar sem Karl 2. skipaði hann í leyndarráð sitt og fékk honum lífeyri. Hann varð aftur flotaforingi og stýrði enska flotanum í sjóorrustum við Hollendinga í Öðru stríði Englands og Hollands 1665 – 1667 og Þriðja stríði Englands og Hollands 1672 – 1674 þar sem hann beið ósigra í orrustunni við Schooneveld og orrustunni við Texel.

Á þessum árum bjó hann með leikkonunni Margaret Hughes og átti með henni dótturina Rupertu. Hann lést árið 1682 og var jarðsettur í Westminster Abbey.
Antoon van Dyck

**Antoon van Dyck** (einnig skrifað *Anthonis*, *Antonio*, *Anthonie*, *Anton* og *Anthony*; f. 22. mars 1599 – 9. desember 1641) var flæmskur listmálari af Antwerpen-skólanum. Hann er einkum þekktur fyrir mannamyndir sínar af fjölskyldu og hirð Karls 1. Englandskonungs sem höfðu mikil áhrif á málaralist á Bretlandseyjum næstu tvær aldirnar. 

Van Dyck lærði hjá Hendrick van Balen, stofnaði vinnustofu með Jan Brueghel yngri og varð síðar aðalaðstoðarmaður Rubens sem var einn þekktasti listmálari Evrópu þess tíma og hafði mikil áhrif á van Dyck. Árið 1620 fór hann fyrst til Englands að undirlagi Buckinghams hertoga. Þar sá hann verk Tizianos í fyrsta skipti. Ári síðar hélt hann í námsreisu til Ítalíu þar sem hann hélt sig næstu sex árin. 1632 sneri hann aftur til Englands þar sem Karl 1. var að reyna að lokka helstu listamenn Evrópu til hirðar sinnar. Í Englandi sló hann í gegn og varð sérstakur hirðmálari Karls 1. en hann og drottningin Henríetta María sátu vart fyrir hjá neinum öðrum listamanni. Sum verka hans voru gerð í nokkrum eintökum og send sem gjafir til annarra þjóðhöfðingja.

Hann varð enskur borgari 1638 og giftist hirðmey drottningar. Hann lést í London og var grafinn í Gömlu Pálskirkjunni.
Hörður Torfason

**Hörður Torfason** (fæddur 4. september 1945) er íslenskt söngvaskáld. Hann er menntaður leikari frá Leiklistarskóla Þjóðleikhússins vorið 1970 starfað einnig sem leikstjóri frá 1971.

Hörður er mannréttindabaráttumaður og stofnandi og talsmaður Radda fólksins árið 2008 í kjölfar efnahagskreppunnar á Íslandi.

Hann var fyrstur á Íslandi til að koma opinberlega úr skápnum þá þjóðþekktur maður. Hann var meðal stofnanda Samtakanna '78. 

Hörður hefur skrifað leikrit og ljóð, leikið fjölmörg hlutverk á sviði og nokkur í kvikmyndum, leikstýrt um 50 sviðsuppsetningum og hannað og smíðað leikmyndir við þær flestar. Sem hugmyndasmiður Búsáhaldabyltingarinnar og mannréttindabaráttumaður hefur hann farið víða um heim og haldið fyrirlestra. 

## Æviágrip
Hörður er sonur hjónanna Torfa Benediktssonar og Önnu Kristinsdóttur. Hann er næstelstur sex systkina. 

Með fyrstu plötu sinni sem hann tók upp sumarið 1970 *Hörður Torfason syngur eigin lög* hafði hann mikil áhrif á íslenska tónlist. Hörður hefur oft verið nefndur "Þjóðleikhús landsbyggðarinnar" því áratugum saman ferðaðist hann hringinn í kringum landið að minnsta kosti einu sinni á hverju ári með tónleika. Hörður hefur sent frá sér yfir 20 plötur.

Haustið 2008 kom út ævisaga hans *Tabú* en hún er skrifuð af Ævari Erni Jósepssyni. Í október 2018 kom út bókin hans *Bylting*.

## Tengt efni
* Hörður Torfason - Án þín
* Hörður Torfason syngur eigin lög
* Mótmælin á Íslandi í kjölfar efnahagskreppunnar 2008
* Raddir fólksins

## Tenglar
* ''Hörður Torfa''; af Tónlist.is
* ''Forvitnari en fjandinn''; grein í Morgunblaðinu 1988
* ''Hörður Torfason: „ólaunað og sjálfsprottið“ starf''; af Mbl.is 10.03.2009
* ''Hörður Torfason mótmælir við Dómsmálaráðuneytið''; af Dv.is 14.08.2008 
* Umfjöllun á Glatkistunni

## Tilvísanir
Raddir fólksins

**[[Samtök|Samtökin]] Raddir fólksins** leggja áherslu á friðsamleg fjöldamótmæli og að máttur fjöldans muni færa þjóðinni stjórnarbætur og nýtt Ísland. Raddir fólksins stóðu fyrir svokölluðum laugardagsmótmælum þar sem samtökin boðuðu til 31 útifundar á Austurvelli á jafnmörgum laugardögum í röð, en aðdragandi fyrsta fundarins var strax í kjölfar hruns bankakerfisins og setningu neyðarlaga í byrjun október 2008. Yfirskrift útifundanna var að mótmæla siðleysi banka, auðmanna og stjórnvalda og að mynda breiðfylkingu gegn ástandinu í landinu. Yfirlýstar kröfur samtakanna voru margvígslegar og þróuðust og breyttust í takt við aðstæður en kröfurnar við stofnun samtakanna voru: 
# Burt með ríkisstjórnina
# Burt með stjórnir Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins
# Kosningar svo fljótt sem auðið er.
Einn stofnandi samtakanna og helsti fundarstjóri útifundanna, Hörður Torfason, sá sig knúinn í að senda frá sér yfirlýsingu þess efnis að samtökin væru að öllu leyti óflokkspólitísk og byggðu á sjálfssprottnu og ólaunuðu framtaki þjóðhollra Íslendinga sem blöskraði aðför bankastjórna, fjárglæpamanna og stjórnmálamanna að sjálfstæði þjóðarinnar. Hann sagði að tilefnið væri mannréttindabrot á heilli þjóð og að starfinu sinnti hann af einlægri sannfæringu og heillindum.

Samtökin notuðu fjölmiðla og félagsmiðla til að minna á útifundina og yfirskriftir þeirra og mættu samtals tugi þúsunda manns alls á útifundina. 

Samtökin leituðu m.a. til Reykjavíkurborgar þar sem forsvarsmenn fóru fram á að borgin útvegaði samtökunum húsnæði til fundarhalda og skrifstofustarfssemi .

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Bankahrunið
* Mótmælin í kjölfar efnahagskreppunnar 2008

## Tenglar
* Heimasíða Radda fólksins
Andri Óttarsson

**Andri Óttarsson** (fæddur 15. maí 1975) er lögfræðingur. Hann var framkvæmdastjóri Sjálfstæðisflokksins frá október 2006,
en þann 10. apríl 2009 sagði hann af sér vegna styrkjamála sem upp höfðu komið nokkrum dögum áður. Við starfi hans tók Gréta Ingþórsdóttir.

Andri lauk embættisprófi í lögfræði frá Háskóla Íslands árið 2001. Hann starfaði síðan hjá Lögmönnum við Austurvöll og varð meðeigandi í lögmannsstofunni 2004. Árið 2005 lagði hann stund á meistaranám við Raoul Wallenberg-stofnunina og Háskólann í Lundi í Svíþjóð.

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Lögmaður í Útvarpsráð''; grein í Fréttablaðinu 2003
Merkjasending

**Merkjasending** er samskiptakerfi notað til að flytja upplýsingar með flöggum, stöfum, diskum, spöðum eða stundum með hönskum. Upplýsingar eru miðlaðar af stöðu flagganna og þær eru lesnar þegar flögg eru kyrrstæð. Merkjasending var tekin upp og notuð víða á 18. öldinni um borð skipa, til dæmis var hún notuð í orrustunni við Trafalgar. Nútímamerkjasending var fundin upp á þeim tíma, og notar flögg held með höndum.  Þetta kerfi er notað ennþá í dag úti á sjó og fyrir neyðarsamskipta í dagsljósi eða með lýstum stöfum í staðinn fyrir flögg að kvöldi til.
Strikamerki

**Strikamerki** eða **strikalykill** er framsetning gagna sem vélar geta lesið. Breidd strikanna og bilanna táknar gögnin. Stundum eru strikamerki með mynstrum af ferningum, punktum, sexhyrningum og öðrum rúmfræðilegum mynstrum.

Strikamerki voru fyrst notuð til að gera kassa í stórmörkuðum sjálfvirkari og þau eru notuð hvarvetna í dag fyrir þetta. Þau geta verið lesin af skönnum eða strikamerkjalesurum. Hægt er að nota farsíma að lesa strikamerki með ljósmyndavélunum sínum, og í Japan eru flestir farsímar með hugbúnaði til þess.

## Tengt efni
* Hraðkóði (*QR-lykill*)
Ruslatunna

**Ruslatunna** eða **sorptunna** er ílát notað til að geyma rusl um stundarsakir. Ruslatunnur eru oftast gerðar úr plasti eða málmi og eru yfirleitt hafðar fyrir utan íbúðarhús eða í sérstökum geymslum í fjölbýlishúsum. Flestar ruslatunnur eru með stóru loki til að þær lykti ekki. 

Í eldhúsum eru notaðar *ruslakörfur* til að geyma sorp frá eldamennsku eins og hýði og umbúðir. Sumar tegundir eru með fótstigi (pedala) til að opna þær og loka (oftast nefndar *geispur*). Yfirleitt eru ruslakörfur í heimahúsum fóðraðar með pokum til að auðveldara sé að tæma þær í ruslatunnurnar.
Verslun

**Verslun** getur átt við:
* Verslun (búð), bygging sem er opin í almenningi og selur vörur
* Verslun (viðskipti), skipti vara og peninga
Módernismi

**Módernismi** er stefna eða tímabil í listum sem nær frá seinni hluta 19. aldar til miðbiks eða seinnihluta þeirrar tuttugustu. Módernismi var einnig áhrifamikill á 20. öld á öðrum sviðum vestrænnar menningar, svo sem í stjórnmálum, hugvísindum og hönnun. Hugtakið módernismi er einnig notað til þess að lýsa ákveðnu menningarástandi, tíðaranda og afstöðu manna til tíma og framþróunar. 

Póstmódernismi tók við af módernismanum á 20. öld.

## Tenglar
*
Súludans

**Súludans** á við hvers kyns dans, gjarnan klámfenginn, þar sem dansarinn notar lóðrétta súlu sem leikmun.

Súludans tíðkast á nektardansstöðum (*súlustöðum*) en hefur einnig náð fótfestu á vesturlöndum á seinni árum sem líkamsrækt. 

## Sem líkamsrækt/íþrótt eða list
Sem list eða íþrótt, á notkun á súlum (jafnvel mörgum, og endilega ekki öllum lóðréttum) sér langa sögu, alla vega í Kína og á kínverjinn Wang Zhonghua heimsmetið í einni stöðunni, "mennskt flagg" upp á 1 mínútu og 5,71 sekúndu. Þar er um að ræða einn karlmann, en önnur atriði geta samanstaðið af mörgum sýnendum.

Katrín, hertogaynja af Cambridge vaktí athygli ǽrið 2015 fyrir þáttöku í kennslustundum í súludanski til að léttast eftir barnsburð, að sögn lífvarða, skv. tímaritinu Celebrity Health & Fitness.

## Sem dans á "súlustöðum" ætlaður til þess að vera kynæsandi
Svokallaðir súlustaðir, þar sem nektardans er stundaður, hafa frá seinni hluta tuttugustu aldar boðið upp á alla vega eina súlu. Oft ein kona, jafnvel tvær, dansa við eða á súlunni (jafnvel í einu). Súla er í seinni tíð nær alltaf til staðar og oftast notast þó jafnvel að litlu leyti. Nektardans á sér mun lengri sögu og var ekkert notast við súlur áður.

Þó svo að karlmenn stundi líka nektardans, þá er hann meira stundaður af konum; alla vega sá dans sem notast við súlur.

Rima Fakih vakti athygli þegar hún vann Miss USA; ekki bara fyrir uppruna og trúarskoðanir en hún er upprunnin frá Líbanon úr Sjía-múslima fjölskyldu; heldur líka vegna súludanskeppni sem hún vann fyrir þátttöku í Miss USA, og mynda sem hún varði eftir að þær komust í hámæli eftir að hún varð víðfræg. Keppnishaldari Miss USA Donald Trump varði líka myndirnar, þar sem Fakih er fullklædd. Hún útskýrði að þetta hafi ekki í raun verið "stipper"-keppni, enda sést hún ekki nakin, heldur kynning og yfir 100 konur voru fengnar til að "kenna þeim að dansa og vera kynþokkafullar. Þetta voru líka læknar og lögfræðingar".

## Heimildir
Stórmarkaður

**Stórmarkaður** er verslun sem selur mat og heimilisvörur. Hann er stór og er honum skipt í ýmsar deildir með göngum. Í stórmarkaði eru seldar fleiri vörur en í hefðbundinni matvöruverslun.

Stórmarkaðir samanstanda oft af kjöt-, mjólkur-, ávaxta-, grænmetis- og brauðdeildum að ógleymdum hillum fyrir niðursuðuvörur og ýmsar aðrar vörur. Í sumum löndum má einnig selja áfengi í stómörkuðum. Stórmarkaðir selja oft hreinsivörur, lyf og föt. Verð varanna er oft lægra en í öðrum verslunum og nauðsynjavörur (eins og brauð, mjólk og sykur) eru oft seldar undir kostnaðarverði. Til þess að hagnast selja stórmarkaðir alls fleiri vörur og aðrar vörur á hærri verði.

Viðskiptavinir versla með innkaupakerrum og setja vörur í hana sjálfir. Þegar viðskiptavinir eru búnir að velja sér vörur fara þeir að kassa og borga fyrir vörurnar.

Stórmarkaðir eru oft keðjufyrirtæki eða svæðisleyfi.
Kjartan Gunnarsson

**Kjartan Gunnarsson** (fæddur 4. október 1951) er íslenskur lögfræðingur. Hann er þekktastur fyrir að hafa verið framkvæmdastjóri Sjálfstæðisflokksins í 26 ár en því starfi gegndi hann frá því um haustið 1980 fram í október 2006 en starfaði jafnframt við hlið Andra Óttarssonar til 4. janúar 2007. Hann var kosinn í miðstjórn Sjálfstæðisflokksins eftir landsfund hans 1977 og starfar þar enn. Hann hefur líka verið bankaráðsmaður í Landsbankanum og stjórnarformaður VÍS. Hann hefur löngum verið mikill stuðningsmaður og vinur Davíðs Oddssonar. Össur Skarphéðinsson kallaði Kjartan *fixer* þegar Kjartan sagði starfi sínu lausu sem framkvæmdastjóri Sjálfstæðisflokksins.

## Ævi
Kjartan er sonur Gunnars A. Pálssonar hrl og Guðrúnar Jónsdóttur. Hann lauk stúdentsprófi árið 1972 og stundaði eftir það laganám við Háskóla Íslands og útskrifaðist þaðan 1978. Kjartan Gunnarsson var kjörinn formaður SUS árið 1977 eftir harðar kosningar. Hann stundaði síðan nám í herfræði við Varnarmálaháskóla norska varnarmálaráðuneytisins á árunum 1979-1980.
Kjartan lék biskup Íslands í kvikmyndinni Myrkjahöfðingjanum árið 1999.

Þegar styrkjamálið kom upp í Sjálfstæðisflokknum í apríl 2009 var haft eftir Kjartani að hann hefði hvergi komið nálægt því að taka við styrkjunum, en Bjarni Benediktsson hélt hinu gagnstæða fram. Bjarni dró síðar til baka þessi orð sín og sagði að

## Tengt efni
* Eimreiðarhópurinn

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Mannréttindi ofar rannsóknarréttindum''; grein í Morgunblaðinu 1979
* ''Starfinu verður aldrei miðstýrt''; grein í Morgunblaðið 1985
* ''Kjartan ekki kallaður fyrir Rannsóknarnefndina''; af Vísi.is 07. jan. 2010
Búðarkassi

**Búðarkassi** er vél notuð í verslun sem reiknar út færslur og skrásetur þær. Búðarkassar eru oft með peningaskúffu til að geyma peninga og geta prentað kvittun fyrir viðskiptavininn. Yfirleitt nota gjaldkerar búðarkassar. 

Yfirleitt getur peningaskúffan einungis vera opnuð þegar færslan er búin nema ef sérstakur lykill er notaður. Þetta er til að minnka líkur á þjófnaði og raunar voru búðarkassar fyrst fundnir upp til að sporna við þjófnaði starfsfólks. Fyrstu búðarkassarnir voru vélrænir og gátu ekki prentað kvittanir. Starfsfólk átti að slá hverja færslu inn í búðarkassa og þegar þrýst var á heildarhnappinn opnaðist skúffan og bjalla hringdi svo að umboðsmaður verslunarinnar vissi af færslunni. Sumir búðarkassar eru með hnappi sem heitir „engin sala“ og opnar peningaskúffu og skrásetur opnun skúffunnar. Sumir aðrir búðakassar þurfa að lykilorð sé skráð inn til þess að hægt sé að nota þá.

Búðarkassar eru oft með strikamerkjalesarum, vigtun og útstöðvum fyrir kredit- og debetkort. Í auknum mæli eru búðarkössum skipt út fyrir tölvur með sölustaðahugbúnaði.

Í dag skanna þessar vélar strikamerki (sem er yfirleitt UPC) fyrir hverja vöru, leita að verði vörunnar í gagnagrunni, reikna út afslætti fyrir vörur á útsölu, reikna út söluskatt, skrásetja tíma og dagsetningu færslunnar, skrásetja sundurliðun og greiðsluaðferð færslunnar og vista heildarupphæð færslunnar.
Smásala

**Smásala** er þegar vörur eru keyptar frá heildsala, framleiðanda eða innflytjanda og seldar áfram í verslun eða búð, póstverslun eða vefverslun. Smásala er síðasta stig dreifibrautarinnar og er ólík heildsölu.

Verslanir eru oft á verslunargötum eða í verslunarmiðstöðvum.
Verslunarmiðstöð

**Verslunarmiðstöð** er bygging eða byggingar þar sem eru margar verslanir og önnur þjónusta í þéttum kjarna svo að viðskiptavinir geta gengið á milli auðveldlega. Ef miðstöðin er í fleiri en einu húsi eru oftast gangar eða yfirbyggðir stígar á milli þeirra svo að fólk getur gengið milli verslana hvernig sem viðrar. Verslunarmiðstöðvar eru hannaðar til að skapa hagstætt umhverfi fyrir verslunarferðir og þar eru yfirleitt ókeypis bílastæði, veitingastaðir og ýmis þægindi sem gera viðskiptavinum ferðina auðveldari, svo sem rúllustigar, loftkæling ef þess er þörf og fleira.

Verslunarmiðstöðvar eru ýmist miðsvæðis í bæjum og borgum eða í úthverfum. Ein þekktasta verslunarmiðstöð heims og sú stærsta í Bandaríkjunum er Mall of America í Bloomington í Minnesota, en þar eru yfir 520 verslanir. New South China Mall í Dongguan í Kína er raunar mun stærri að flatarmáli en miðstöðin hefur verið nær tóm frá því að byggingin var tilbúni 2005 og þar eru aðeins örfáar verslanir þótt rými eigi að vera fyrir 2350 slíkar. 

Á Íslandi eru tvær stórar verslunarmiðstöðvar: Kringlan og Smáralind.
Hótel

**Hótel** eða **gistihús** er fyrirtæki sem lætur fólk greiða fyrir gistirými, þ.e. fyrir að fá að dvelja (og sofa) í herbergi eða svítu. Sumstaðar þarf að greiða aukalega fyrir herbergi með baðherbergi og loftkælingu. Áður fyrr var aðstaða einfaldari og samanstóð af herbergi með rúmi, skáp og þvottaskál. Núna er hótelaðstaða oftast vandaðari. Ekki er óvanalegt að í herbergjunum sé sími, vekjaraklukka, sjónvarp, tenging við Netið og minibar. Stór hótel eru mörg hver með aðra aðstöðu eins og veitingahús, sundlaug, barnaheimili og fundarsali. Í sumum hótelum eru máltíðir ókeypis og oftlega er morgunmatur gestum að kostnaðarlausu.

Orðið „hótel“ er komið af frönska orðinu *hôtel* sem á við franskt raðhús.
Jón Baldvinsson

**Jón Baldvinsson** (fæddur 20. desember 1882 á Strandseljum við Ísafjarðardjúp, dáinn 17. mars 1938) var íslenskur stjórnmálamaður.

Jón stundaði prentnám í Prentsmiðju Þjóðviljans á Ísafirði og á Bessastöðum árin 1897 – 1901 og starfaði svo sem prentari á Bessastöðum árin 1901 – 1905 og í Gutenberg í Reykjavík 1905 – 1918 og var formaður Hins íslenska prentarafélags 1913 – 1914. Hann var forstjóri Alþýðubrauðgerðarinnar í Reykjavík 1918 – 1930 og bankastjóri Útvegsbankans frá 1930 til æviloka en hafði setið Í bankaráði Landsbankans 1928 – 1930.

Jón var forseti Alþýðusambands Íslands og formaður Alþýðuflokksins árin 1916 – 1938. Hann var bæjarfulltrúi í Reykjavík 1918 – 1924. Jón sat á Alþingi fyrir Reykvíkinga 1920 – 1926 en var landskjörinn þingmaður 1926 – 1938 Árin 1933 – 1938 var hann forseti sameinaðs þings. Jón var fyrsti flutningsmaður að frumvarpi til laga um hvíld sjómanna, sem voru kölluð *[[vökulögin]]*.

## Tenglar
* ''Jón Baldvinsson, minningargreinar''; Alþýðublaðið 1938
Hitastigull

**Hitastigull** er mælikvarði á hitaaukningu, með fjarlægð. Hitastigull jarðar er hitaukning með dýpi frá yfirborði, ýmist mældur í gráðum á selsíus á metra °C/m (eða °C/km) eða í kelvin á metra K/m.  Ef hiti fellur með fjarlægð er frekar talað um *hitafallanda*. Stærðfræðilega má túlka hitastigul/-fallanda, sem bratta ferils hitans, sem fall af fjarlægð.

Utan flekamarka er hitastigullinn um 25°C á hvern kílómetra á flestum svæðum jarðar. Yfirleitt er miðað við jörðina þegar talað er um hitastigul en hugtakið má einnig yfirfæra á aðrar reikistjörnur. Innri hiti jarðar stafar af þeim hita sem eftir stendur frá því að jörðin fyrst myndaðist (um 20%) og hitanum sem myndast við orkuna sem losnar úr læðingi við klofnun geislavirkra samsætna (um 80%). Helstu geislavirku samsætur í jörðinni eru kalíum-40, úran-238, úran-235 og þóríum-232. Við miðju jarðar er hitastigið um 7000 K og þrýstingurinn um 360 GPa. Þar sem að mestur hiti stafar af niðurbroti geislavirkra samsætna, telja vísindamenn að snemma í sögu jarðar, áður en samsætur með stuttan helmingunartíma brotnuðu allar niður, hafi hitamyndun í jörðinni verið mun meiri. Hitamyndun í jörðinni var tvöföld á við það sem nú er fyrir um 3 milljörðum ára, sem þýðir að hitastigull jarðar var mun hærri. Iðustreymi og flekahreyfingar hafa auk þess verið mun meiri sem sést á því að storkuberg eins og kómatít myndaðist en það myndast ekki lengur á jörðinni. 
 
## Tengist
* Jarðfræði
* Veðurfræði
* Haffræði

## Heimildir
Eldraunin

**Eldraunin** (e. *The Ordeal: My Ten Years in a Malaysian Prison*) er sannsöguleg bók um unga franska konu, Beatrice Saubin, sem tvítug fer á flakk um heiminn og í Malasíu kynnist hún ungum, myndalegum og auðugum Kínverja, Eddy Tan Kim Soo, sem notar hana til að smygla fíkniefnum án vitundar hennar, en í tösku hennar fundu tollverðir fimm kíló af heróíni. Eddy Tan Kim Soo fannst hvergi og var Saubin fyrst vesturlandabúa til að vera dæmd til dauða með henginu í Malasíu, en dóminum var síðan breytt í lífstíðarfangelsi. Hún sat í fangelsi í Malasíu í tíu ár uns hún var náðuð og henni sleppt.
Ford Motor Company

**Ford Motor Company** () er bandarískur bifreiðaframleiðandi. Fyrirtækið er staðsett í Dearborn í Michigan og var stofnað 16. júní 1903 af Henry Ford. Ford á mörg bílavörumerki eins og Lincoln, Mercury og sænska vörumerkið Volvo. Ford á einnig stóra hluti í Mazda og Aston Martin. 

Velgengni fyrirtækisins hófst árið 1908 þegar Ford T-bíllinn var settur á markað þann 12. ágúst 1908. Ford ruddi brautina í fjöldaframleiðslu bíla, með einkennandi færibandaframleiðslu. Aðferðir Henry Ford við framleiðslu bíla kallast  fordismi og var hugtakinu fyrst varpað fram fyrir 1914.
Samtök herskálabúa

**Samtök herskálabúa** voru hagsmunasamtök fólks á höfuðborgarsvæðinu sem barðist fyrir hagsmunum þeirra sem bjuggu í bröggum. Samtökin voru stofnuð sunnudaginn þann 29. nóvember 1953. Stofnfundurinn fór fram í Camp Knox. A stofnfundi var undirrituð eftirfarandi stefnuyfirlýsing samtakanna: 
:*Samtök herskálabúa líta á það sem höfuðverkefni sitt, að knýja á yfirvöld Reykjvíkurbæjar um byggingu mannsæmandi íbúða fyrir það fólk, sem býr í hermannaskálum og að braggahverfunum verði útrýmt innan tveggja til þriggja ára*. 

Samtökin leystust svo upp um 1960 þegar tók að fækka bröggum og braggahverfum. 

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Herskálabúar á Djöflaeyjunni''; grein í Morgunblaðinu 1987
Tiger Woods

**Eldrick Tont Woods** oftast kallaður **Tiger Woods** (fæddur 30. desember 1975) er bandarískur atvinnumaður í golfi en afrek hans skipar honum sess meðal bestu kylfinga heims. 

Woods hefur unnið fjórum sinnum Masters-mótið, þrisvar sinnum U.S. Open, þrisvar British Open og fjórum sinnum PGA Championship.
Frændhygli

**Frændhygli** (einnig **frænddrægni** eða **frændahygling**) kallast það að sýna vinum eða fjölskyldumeðlimum hlutdrægni eða hygla þeim vegna fjölskyldutengsla við viðkomandi frekar en út af hæfileikum eða hæfni. Dæmi um *frændhygli* er t.d. það að bjóða ættingja starf þegar aðrir hæfari umsækjendur hafa einnig sótt um.

Árni M. Mathiesen var sakaður um að ganga erinda frændhygli Davíðs Oddssonar árið 2007 þegar hann skipaði Þorstein Davíðsson, son Davíðs í stöðu héraðsdómara, en umsækjendur sem metnir voru hæfari en Þorsteinn gerðu síðar athugasemdir við ráðningu hans. 

## Tilvísanir
Groupe Danone

**Groupe Danone** (þekkt sem **Dannon** í Bandaríkjunum) er franskt matvinnslufyrirtæki sem er staðsett í París. Það selur ferskar mjólkurafurðir af öllu tagi og mesta magn af flöskuvatni í heimi. Danone á mörg vörumerki af flöskuvatni, eins og t.d. Evian og Volvic, auk þess matar- og barnamatar-vörumerki eins og Actimel, Activia og Cow & Gate.

Fyrirtækið var stofnað árið 1919 í Barselónu á Spáni. Tíu árum seinna var fyrsta verksmiðjan opnuð í Frakklandi.

## Tengt efni

* CAC 40
Andrés Indriðason

**Andrés Indriðason** (7. ágúst 1941 í Reykjavík - 10. júlí 2020) var íslenskur barna- og unglingabókahöfundur og dagskrárgerðarmaður.

## Æska og menntun
Foreldrar hans voru Indriði Jóhannsson lögregluþjónn og Jóna Kristófersdóttir. Andrés stundaði nám við Menntaskólann í Reykjavík og lauk stúdentsprófi árið 1963. Hann stundaði síðar nám í ensku við Háskóla Íslands. Hann stundaði nám í kvikmyndagerð í Danmörku á árunum 1965-1966.

## Störf
Andrés starfaði sem enskukennari á árunum 1963-1965 og sem blaðamaður á Morgunblaðinu. Þegar Sjónvarpið var stofnað árið 1965 hóf Andrés vinnu þar við dagskrágerð og starfaði þar til 1985. Eftir það helgaði Andrés sig aðallega ritstörfum. Bækur hans hafa verið gefnar út í Þýskalandi, Austurríki, Sviss og Danmörku. Andrés var upphafsmaður þáttanna Gettu betur, sem eru eitt vinsælasta sjónvarpsefni RÚV frá upphafi.

## Ritverk
### Barna-og unglingabækur
* Lyklabarn (1979)
* Polli er ekkert blávatn (1981)
* Viltu byrja með mér (1982)
* Fjórtán bráðum fimmtán (1983)
* Töff týpa á föstu (1984)
* Bara stælar (1985)
* Elsku barn (1985)
* Þar var skræpa (1985)
* Enga stæla (1986)
* Með stjörnur í augum (1986)
* Stjörnustælar (1987)
* Upp á æru og trú (1987)
* Alveg milljón (1988)
* Ég veit hvað ég vil (1988)
* Sólarsaga (1989)
* Sprelligosar (1989)
* Manndómur (1990)
* Mundu mig ég man þig (1990)
* Bestu vinir (1991)
* Allt í besta lagi (1992)
* Tröll eru bestu skinn (1993)
* Bara okkar á milli (1994)
* Bara við tvö (1994)
* Líf í tuskunum (1994)
* Gallagripir (1995)
* ævintýralegt samband (1997)
* Eins og skugginn (1998)
* Jólasveinninn minn (2006)

### Sviðsverk
* Köttur út í mýri - var sett upp í Þjóðleikhúsinu árið 1974.
* Aldrei er friður - sett upp hjá Leikfélagi Kópavogs árið 1981

### Útvarpsleikrit
* Elísabet - útvarpsleikhúsið 1974
* Fitubolla - útvarpsleikhúsið 1980
* Appelsínur - útvarpsleikhúsið 1982
* Fiðrildi - útvarpsleikhúsið 1982
* Draumaströndin - útvarpsleikhúsið 1984
* Fimmtudagskvöld - útvarpsleikhúsið 1984
* Greta Garbo fær hlutverk - útvarpsleikhúsið 1985
* Lögtak - útvarpsleikhúsið 1987
* Næturgestur - útvarpsleikhúsið 1987
* Sæluheimar - útvarpsleikhúsið 1988
* Maðkur í mysunni - útvarpsleikhúsið 1988
* Aldrei að víkja - útvarpsleikhúsið 1989
* Harðjaxlinn - útvarpsleikhúsið 1989
* Allt í sómanum - útvarpsleikhúsið 1991
* Ilmur - útvarpsleikhúsið 1993
* Allt hefur sinn tíma - útvarpsleikhúsið 1997

### Kvikmyndahandrit og sjónvarpshandrit
* Veiðiferðin (1980)
* Þessi blessuð börn (sjónvarpsleikrit 1984)
* Það var skræpa (sjónvarpsmynd eftir samnefndri lestrarbók, 1993)
* Líf í tuskunum
* Undir björtum himni

## Heimildir
Gösun

**Gösun** nefnist það ferli þegar kolefnisríku efni er breytt í efnasmíðagas með því að hvarfa það við súrefni og gufu. Þrýstingur og hitastig gufunnar fer eftir hráefninu sem verið er að gasa og hlutfalli H2 og CO sem sóst er eftir, en algengustu hitastigin eru frá nokkur hundruð °C upp í yfir 1000°C við þrýsting frá rúmlega 1 atm upp í 30 atm. Hægt er að gasa með andrúmslofti í stað hreins súrefnis en þá inniheldur afurðin köfnunarefni, er „óhreinni“ og inniheldur minni orku á þyngdareiningu.

## Tilvísanir

## Heimildir
Boyle, Godfrey. (2004). *Renewable Energy: Power for a Sustainable Future.* New York: Oxford University Press Inc.
BBQ-sósa

**BBQ-sósa**, einnig kölluð **grillsósa** eða **barbecuesósa**, er sósa sem er upprunnin í Bandaríkjunum, svo kölluð þar sem BBQ er hljóðstytting af barbecue, eða grill. Sósurnar eru af ýmsum toga, innan Bandaríkjanna finnast margar mismunandi hefðir varðandi innihald sósunnar og álíka er að finna í ýmsum löndum.

Á Íslandi er þekktasta grillsósan blanda af tómötum og púðursykri.
Smugan (vefrit)

**Smugan** er íslenskt vefrit í eigu Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs og einstaklinga. Smugan hefur verið fréttamiðill íslensks félagshyggjufólks, umhverfissinna og vinstrimanna, frá því hún var stofnuð í október 2008. Lilja Skaftadóttir, einn aðaleigenda DV, er annar stærsti eigandi Smugunnar. Ritstjóri Smugunnar er Þóra Kristín Ásgeirsdóttir. 

## Eignarhald

Smugan er í eigu Útgáfufélagsins Smugunnar ehf. Stærstu eigendur Útgáfufélagsins Smugunnar eru Vinstrihreyfingin – grænt framboð sem á 40,24% og Lilja Skaftadóttir sem á 23,81%.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Smugan.is
Herbert Sveinbjörnsson

**Herbert Sveinbjörnsson** (22. júlí 1973) er íslenskur kvikmyndagerðarmaður sem vinnur við klippingar á RÚV. Hann var formaður stjórnar Borgarahreyfingarinnar - þjóðin á þing. Hann var í fyrsta sæti á lista Borgarahreyfingarinnar í Norðausturkjördæmi fyrir kosningarnar vorið 2009 en náði ekki kjöri. Borgarahreyfingin kom þó fjórum mönnum á þing. Herbert hætti í ágúst 2009 vegna þess óróa sem ríkti innan hreyfingarinnar. Hann bloggaði um málið og sagði:
:„Það er erfitt að horfa á barnið sitt verða að athlægi og gera sig að fífli, horfa á það breytast í það sem maður fyrirlítur.“

## Tenglar
* Vefur Borgarahreyfingarinnar 
* Kosningavefur Herberts á vef Borgarahreyfingarinnar.
Gyðingaharpa

**Gyðingaharpa** (**munngígja** og stundum einnig nefnd **júðaharpa**) er hljóðfæri sem haldið er að munni (vörunum) og er með þunnri stálfjöður sem slegin er með fingri og blásið létt. Munnhol þess sem leikur á gyðingahörpuna myndar hljómbotn. Gyðingaharpan er eingöngu kennd við gyðinga en tengist gyðingdóminum ekki neitt. Johann Georg Albrechtsberger, kennari Beethovens, samdi að minnsta kosti sjö konserta fyrir gyðingahörpu, mandóru og strengjahljóðfæri.
Jötundys

**Jötundys** (**tröllastofa** eða **graftarhellir** ) er grafhýsi frá yngri steinöld sem er hlaðið úr stórgrýti. 

## Tilsvísanir


## Tengt efni
* Dys
* Gröf

## Tenglar
* ''Tröllastofa - og fleiri fornminjar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967
Norðursnjáldri

**Norðsnjáldri** (fræðiheiti: *Mesoplodon bidens*), einnig kallaður **svínhvalur**, er meðalstór tannhvalur af svínhvalaættinni sem finnst í Norður-Atlantshafinu og við Ísland.

## Lýsing
Norðsnjáldri er 5 til 5,5 metrar á lengd og allt að 1,5 tonn á þyngd. Hausinn er fremur lítill og frammjór og undir honum eru tvær húðfellingar sem liggja samsíða kjálkabeinunum. Trýnið er meðallangt og ekki afmarkað frá enninu. Oftast eru dýrin grá á lit, dekkri á baki en á kviði. Hornið er fremur lítið og aftan við mitt bak. Bægslin eru lítil en þó hlutfallslega stærri en á öðrum svínhvölum. 

Það sérkennilegasta við norðsnjáldra og aðra svínhvali er að dýrið hefur bara eitt par af tönnum. Kýr norðsnjáldra eru þó tannlausar. Tennur tarfanna eru framan við miðju kjálkabeinsins.   

## Útbreiðsla og hegðun
Norðsnjáldri hefur einungis fundist í Norður-Atlantshafi og er bundinn við úthafið. Í hvalatalningum Hafrannsóknastofnunnar við Ísland hefur tegundin einungis fundist sunnan við landið. 

Lítið er vitað um fæðu norðsnjáldra, en sennilegast lifa þeir jöfnum höndum á fiski og smokkfiski. 

Oftast halda dýrin sig í minni hópum 2 til 3 dýr en hafa sést í hópum með allt að 15 dýrum. 

## Veiðar og fjöldi
Afar lítið er vitað um útbreiðslu og fjölda norðsnjáldra og byggir tegundalýsing á rannsóknum á örfáum dýrum.

## Neðanmálsgreinar

## Heimildir
* Ásbjörn Björgvinsson og Helmut Lugmayr, *Hvalaskoðun við Ísland* (Reykjavík: JPV Útgáfan, 2002).
* Hammond, P.S., G. Bearzi, A. Bjørge, K. Forney, L. Karczmarski, T. Kasuya, W.F. Perrin, M.D. Scott, J.Y. Wang, R.S. Wells og B. Wilson, „Delphinus delphis“, *2008 IUCN Red List of Threatened Species* (IUCN 2008).
*  Gísli A. Víkingsson, Þorvaldur Gunnlaugsson, Sverrir Halldórsson og Droplaug Ólafsdóttir, 2002, *NASS-2001 - Icelandic shipboard survey report*, Skýrsla til vísindanefndar IWC (SC/54/09)
* Páll Hersteinsson (ritsj.), *Íslensk spendýr* (Reykjavík: Vaka-Helgafell, 2005). ISBN 9979-2-1721-9
* Perrin, J., „Striped dolphins“ hjá W. Perrin, B. Wursig og J. Thewissen (ritstj.), *Encyclopedia of Marine Mammals* (Academic Press, 2002): 245–248. ISBN 0-12-551340-2.
* Reeves, R., B. Stewart, P. Clapham og J. Powell, *National Audubon Society Guide to Marine Mammals of the World* (New York: A.A. Knopf, 2002). ISBN 0-375-41141-0.
* Sigurður Ægisson, Jón Ásgeir í Aðaldal, Jón Baldur Hlíðberg, *Íslenskir hvalir fyrr og nú* (Forlagið, 1997).
* Stefán Aðalsteinsson, *Villtu spendýrin okkar* (Reykjavík: Bjallan, 1987).

## Tenglar
* Hvalir heims (enskur texti) 
* CMS Um norðursnjáldra (á ensku) 
* Kvikmynd um norðursnjáldra (texti á frönsku) 
* Whale & Dolphin Conservation Society (WDCS)
Dys

**Dys** er upphækkuð gröf eða grafhýsi úr grjóti. Á fyrri hluta nýsteinaldar voru dysjar í Evrópu gerðar úr fjórum til fimm uppreistum steinum og tveimur sem lagðir voru ofan á. Oft voru þær þó aðeins huldar jarðvegi og steinum raðað í hring (*hringdys*) eða ferhyrning (*langdys*) umhverfis. Á Íslandi var fólk dysjað ef ekki þótti tilefni til greftrunar með viðhöfn og voru dysjarnar gerðar úr hrúgu af grjóti. Illþýði og galdramenn voru t.d. yfirleitt dysjuð eða urðuð, þ.e. fleygt yfir þau grjóti og lítt vandað til þessara síðustu híbýla þeirra. Íslensku dysjarnar tengjast því lítt þeim sem tíðkuðust á meginlandi Evrópu. 

## Hringdys
Hringdysjar eru svo nefndar þegar haugurinn, sem gerður hefur verið um dysina, er hringlaga. Í þessum dysjum er venjulega aðeins ein steinkista, gerð af fimm hellusteinum, einum á hverja hlið og einum, sem er lagður yfir. Eru steinkistur þessar oft ekki nema hálfur metri á breidd, en 1,25 metrar að lengd. Eitt lík hefur að jafnaði verið jarðsett í slíkri kistu. 

## Langdys
Langdysjar eru þannig gerðar, að haugurinn um dysina er aflangur, ferkantaður og í dysinni sjálfri eru oft margar steinkistur af áðurnefndri gerð. Margar langdysjar eru yfir tuttugu metrar á lengd og sex til átta metra breiðar, en dæmi eru til að þær geti verið á annað hundrað metrar á lengd. 

## Tengt efni
* Jötundys
Þrepaeiming

**Þrepaeiming** er aðferð notuð til að skipta blöndu niður eftir einstökum efnum hennar. Þrepaeiming er oftast notuð í iðnaði til að skipta hráolíu niður eftir sameindum þeirra. Hráolía inniheldur þúsundir mismunandi kolvetnissameinda og suðumark þeirra hækkar eftir því sem fjöldi kolefnisatóma sameindanna fjölgar. Þrepaeiming er sérstök tegund af eimingu.

## Þrepaeiming hráolíu
Áður en þrepaeiming hefst er olían hituð þar til léttari sameindir hennar hafa gufað upp. Olíunni og gasinu er þá dælt inn á þrepaeimingarturn þar sem þyngstu sameindirnar (sem ekki hafa gufað upp) falla til botns. Hinar sameindirnar færast upp turninn. Þrepaeimingarturninn er hæðaskiptur með mismunandi hitastigi á hverri hæð, kólnandi eftir því sem ofar kemur. Í hvert skipti sem gasið færist upp milli hæða kemst það í kaldara umhverfi þar sem þyngstu sameindirnar falla út en þær léttari halda ferð sinni áfram upp turninn þar til toppi hans er náð.

Dæmi um þrepaeimingu er þegar hráolía er fyrst hituð í rúmlega 400&nbsp;°C við 1 atm þrýsting. Við það gufa öll efnasambönd olíunnar upp sem innihalda 20 eða færri kolefnisatóm. 400&nbsp;°C heitri olíu-gasblöndunni er dælt inn á þrepaeimingarturninn þar sem fljótandi hluti olíunnar fellur á botninn. Það sem gufar upp fer upp turninn og fellur út eftir því sem kólnar þegar ofar kemur í turninum. Botnfallinu neðst í turninum má svo til dæmis dæla inn á annan þrepaeimingarturn með minni þrýstingi og/eða hærra hitastigi þar sem hægt er að aðskilja sameindirnar sem innihalda fleiri en 20 kolefnisatóm.

## Tilvísanir

## Heimildir
* Moore John W., Conrad L. Stanitski og Peter C. Jurs. (2008). *Chemistry: The Molecular Science* (Thomson, Brooks Cole).
Dísilvél

**Dísilvél** er brunahreyfill sem gengur fyrir dísilolíu. Hún dregur nafn sitt af  þýska verkfræðingnum Rudolf Diesel (1858 – 1913). Diesel fann upp dísilvélina þegar hann var að hanna nýja vél með betri nýtni en gufuvélin hafði.  Upphaflega hannaði Diesel vélina til að ganga á koladufti, þar næst gerði hann tilraunir með grænmetisolíu og loks með dísilolíu sem unnin var úr hráolíu.

Dísilvélar ganga fyrir olíum sem innihalda kolvetniskeðjur sem samanstanda af um það bil 10 til 18 kolefnisatómum. Því til samanburðar ganga bensínvélar fyrir olíum sem innihalda kolvetniskeðjur úr um það bil 5 til 10 koletnisatómum. Kolvetniskeðjur dísilolíu hafa lægri sjálfskviknunarhitastig en kolvetniskeðjur bensíns, því þurfa dísilvélar ekki kerti til að kveikja í olíunni líkt og bensínvélar þurfa.

Dísilvélar brenna eldsneyti undir eigin þrýstingi. Ferlið fer fram þannig að eldsneyti er sprautað inn í brunarýmið með dísum eftir að lofti hefur verið þjappað saman í rýminu. Við þetta kviknar í olíunni undan þrýstingi. Ólíkt bensínvélum, sem að blanda bensín og lofti saman áður en að kveikt er í eldsneytinu. Dísilvélin þarf því ekki kerti til þess að kveikja í eldsneytinu. Til að fá kveikihraðan sem mestan er díselolíunni dælt inn í brunaholið undir háum þrýstingi. Því hærri þrýstingur, því betra niðurbrot á úðanum og styttist þá brunatíminn. (aukin snerpa)
Til að auka afkastagetu dísilvéla eru oftast settar forþjöppur á þær sem þjappa saman og kæla loft til þess að gera það þéttara áður en það fer í brunahólf vélarinnar. 

Dísilvélar eru oftast notaðar í skipum og vinnutækjum en finnast ennþá í mörgum bílum.
Vegna útblásturs dísilvéla og aðra brunuhreyfla er áætlað að banna nýskráningu á bensín og dísil bílum á Íslandi árið 2030. 
Rudolf Diesel sem fann upp dísilmótorinn er talinn hafa fyrirfarið sér í Norður-sjó á leið sinni frá Antwerp, Belgíu til London, Englands um borð í SS Dresden. Diesel hafði fengið sér að borða að kvöldi 29. September 1913 og ætlað að fara í rúm sitt um kl 10 um kvöldið. Diesel sást aldrei aftur á lífi eftir þetta og voru engin ummerki að hann hafði farið að sofa í rúmi sínu. Hollenskur bátur fann lík hans 10 dögum seinna en var óþekkjanlegt, hollensku sjómennirnir tóku muni og vösum hans. 13. október bar sonur Rudolfs Diesels kennsl á munina.
Ekki er staðfest að Diesel hafi fyrirfarið sér en vikunni eftir að hann hvarf opnaði kona hans tösku á heimili þeirra sem innihélt 20.000 þýsk mörk (15 milljónir ISK í dag). Talið er að Diesel hafi fyrirfarið sér í þeirri trú að hann hafi mistekist og að hönnun hans að dísilvél væru mistök. Dísilmótorinn þróaðist hratt á árunum eftir andlát Diesels. 

## Tilvísanir

## Heimildir
* Moore John W., Conrad L. Stanitski og Peter C. Jurs. (2008). *Chemistry: The Molecular Science* (Thomson, Brooks Cole).
* „Rudolf Christian Karl Diesel“ (2009), *Britannica Online* (Sótt 9. apríl 2009).
Litningsendi

**Litningsendi**, einnig kallaður **telómer** eða **oddhulsa** er kirnaröð á enda línulegra litninga. Röðin samanstendur af TTAGGG endurtekinni nokkur þúsund sinnum. Litningsendinn ver erfðaupplýsingar litningsins gegn skaða sem annars yrði vegna þess að litningurinn styttist við hverja afritun.

## Heimildir
Stóragjá

**Stóragjá** er neðanjarðarlaug í hrauninu við Mývatn, ekki langt frá gatnamótunum við Reykjahlíð og var í eina tíð vinsæll baðstaður. Í raun er Stóragjá tvær neðanjarðarlaugar sem liggja samhliða, önnur ætlað karlmönnum, hin konum. Núorðið er ekki talið ráðlegt að baða sig í lauginni vegna saurgerla sem fundist hafa í henni.  Hitastig vatnsins er um 29 °C.

## Tengt efni
* Grjótagjá
Mannvirkjagerð

**Mannvirkjagerð** er gerð bygginga, innviða og iðnaðartækja. Mannvirkjagerð hefst gjarnan með áætlanagerð, hönnun og fjármögnun, og heldur áfram þar til viðkomandi mannvirki er tilbúið til notkunar. Mannvirkjagerð getur líka falist í viðgerðum og viðhaldi, stækkun og breytingum á mannvirkjum sem fyrir eru, þar til þau eru rifin eða tekin úr umferð.

Meðal faggreina sem snúast um mannvirkjagerð almennt eru byggingarlist, byggingarverkfræði, iðnhönnun, skipulagsfræði og fleiri greinar. Flest stærri verkefni í mannvirkjagerð krefjast samhæfingar ólíkra iðngreina, með verkefnisstjórn og byggingareftirliti. Oft koma mörg sérhæfð fyrirtæki að mannvirkjagerð, eins og fyrirtæki í vöruflutningum, úrgangslosun, uppsetningu vinnuaðstöðu, jarðvinnu, steypu og malbikun, málmsmíði, lögnum, sérsmíði glugga, hurða og húsgagna, og svo framvegis; auk arkitektastofa og verkfræðistofa.

Nauðsynlegt er að skipuleggja stærri verkefni ítarlega svo að þau gangi vel. Hönnun, umhverfisáhrif, tímaáætlun, fjárhagsáætlun, öryggi, aðföng byggingarefna, vörustjórnun  og lögmæti eru allt mikilvægir þættir í mannvirkjagerð.
Skápur

**Skápur** er tegund húsgagna oft gerð úr viði og notuð inni á heimilum til að geyma hluti til dæmis eins og mat og leirvörur eða föt, svo að þau séu vernduð frá ryki og óhreinindum. Skápur getur líka átt við litla geymslu. Stundum er hægt að ganga inn í stærri skápa.

*Þurrkskápur* er stór skápur oft með vatnshitara og hillum til að geyma þurr föt, rúmföt og handklæði.

Sjálft orðið er 17. aldar tökuorð úr dönsku.

## Sjá einnig
* Fataskápur
* Ísskápur
Sverrir Kristjánsson

**Sverrir Kristjánsson** (7. febrúar 1908 – 26. febrúar 1976) var íslenskur sagnfræðingur, þýðandi og rithöfundur. Ritsafn hans kom út árið 1981 í fjórum bindum. 

Sverrir var sonur Bárðar Kristjáns Guðmundssonar verkamanns og Guðrúnar V. Guðmundsdóttur. Hann varð stúdent frá MR 1928 og nam síðan sagnfræði við háskólann í Kaupmannahöfn og um skeið í Berlín. Eftir að hann kom heim frá námi vann hann sem kennari í Reykjavík í nokkur ár.

Þá starfaði hann, '56-'58, við að skrá íslensk bréf í dönskum söfnum. Skrá þessi, sem gerð var í tvítaki og geymd er í Landsbókasafni og Konungsbókhlöðu, hefur stórum auðveldað íslenskum fræðimönnum aðgang að þeim fróðleikssjó, sem bréfin búa yfir.

Sverrir samdi ótal bóka um sagnfræðileg efni og þýddi bæði leikrit og skáldsögur. 

Sverrir var þrígiftur. 
## Eitt og annað
*  Árið 1973 tók Pétur Pétursson þulur viðtal við Sverri í þættinum: *Maður er nefndur*. Þrjár dætur próf. Árna Pálssonar, fengu lögbann á þáttinn þar eð þær töldu ástæðu til að ætla, að óvirðulegum orðum yrði farið um föður þeirra i þættinum og lögðu fram 30 þúsund krónur til tryggingar lögbanninu. Þátturinn beið flutnings í hálft annað ár.

## Tenglar
* ''Barbararnir og heimsveldið''; grein í Morgunblaðinu 1966
Tvíhlustarsláttur

**Tvíhlustarsláttur** er þegar tvö ólík hljóð eru spiluð í sitt hvort eyra á sama tíma.

## Tengill
*
Líffæramyndun

**Líffæramyndun** er hluti ef því þegar fóstur þroskasten þar sem innri líffæri lífveru myndast út frá útlaginuen, miðlaginuen og innlaginuen. Líffæramyndun á sér stað í manneskju í þriðju til áttundu viku í móðurlífi.
Stoðnet

**Stoðnet** er búnaður sem notaður er í læknisfræðilegum tilgangi við að halda líkamlegu holi opnu, svo sem æðum eða öðrum rásum líkamans sem sjúkdómar eða slys hafa skaddað.
Kviksjá

**Kviksjá** (**skrautstokkur**, **skraut(flygsu)kíkir** eða **kaleidóskóp**) er rörlaga leikfang sem er alsett speglum að innanverðu sem endurspegla litlar skrautflygsur, t.d. glerbúta og perlur, sem hafa verið komið fyrir í rörinu. Þegar síðan er horft í kviksjána má sjá samhverf form og með því að snúa henni ummyndast þau og breytast. Kviksjáin var þekkt í Grikklandi til forna, en Sir David Brewster enduruppgötvaði hana árið 1816 og fékk einkaleyfi fyrir henni árið 1817. 

## Tenglar
* Kviksjá
Vatnsstígur

**Vatnsstígur** er gata í miðbæ Reykjavíkur og liggur frá Hverfisgötu niður að Skúlagötu. Þvert á Vatnsstíg, milli Skúlagötu og Hverfisgötu, liggur Lindargata. Milli Lindargötu og Hverfisgötu er Veghúsastígur og teygir sig frá Klapparstíg að Vatnsstíg. 

## Hústökufólk í Skuggaprýði
Í apríl 2009 birtust fréttir um hústökufólk í húsi sem stendur við Vatnsstíg 4, og hefur stundum gengið undir nafninu *Skuggaprýði*.  Þann 15. apríl réðst óeirðarlögregla inn í húsið og handtók 22.  Mjög mismunandi skoðanir voru vegna aðgerðanna, enda húsin í eigu fyrirtækja sem tengjast útrásarvíkingum. 

## Myndir

Image:20090414Reykjavik5821.JPG|14. apríl 2009
Image:20090414Reykjavik5867.JPG|14. apríl 2009
Image:20090414Reykjavik5875.JPG|14. apríl 2009
Image:20090414Reykjavik5885.JPG|14. apríl 2009
Image:20090414Reykjavik5896.JPG|14. apríl 2009
Image:20090415Reykjavik5967.JPG|15. apríl 2009
Image:20090415Reykjavik6106.JPG|15. apríl 2009


## Tilvísanir
Charles Rollin

**Charles Rollin** (30. janúar 1661 – 13. september 1741) var franskur sagnfræðingur. Hann var sonur iðnaðarmanns en fékk styrk til náms í Collége du Plessis þar sem hann lagði stund á guðfræði en tók ekki prestsvígslu. Tuttugu og tveggja ára gamall fékk hann stöðu við háskólann og 1687 stöðu kennara í mælskufræði. 1684 varð hann rektor við Parísarháskóla. 

Hann var jansenisti sem kostaði hann rektorsstöðuna og kom í veg fyrir að hann fengi inngöngu í Frönsku akademíuna. Hann mótmælti páfabullunni *[[Unigenitus]]* opinberlega.

Þekktustu verk Rollins eru verk um fornöldina sem hann gaf út á efri árum; *Histoire ancienne des Égyptiens, des Carthaginois, des Assyriens, des Babyloniens, des Mèdes et des Perses, des Macédoniens, des Grecs* sem kom út 1730-1738 og *Histoire romaine depuis la fondation de Rome jusqu’à la bataille d’Actium* sem kom út 1741.
Steven Gerrard

**Steven George Gerrard** (f. 30. maí 1980 í Whiston, Merseyside, Englandi) er enskur fyrrum knattspyrnumaður og núverandi þjálfari Ettifaq FC í Sádí Arabíu. Með Liverpool FC vann hann einn FA-bikar, 3 deildarbikara, einn UEFA-bikar og einn Meistaradeildarbikar. Hann lék eitt tímabil með LA Galaxy eftir að hann hætti hjá Liverpool árið 2015. Gerrard var þekktur fyrir sterk og hröð hlaup, skotkraft og nákvæmni. Hann var bæði fyrirliði Liverpool og enska landsliðsins.

Gerrard lagði skóna á hilluna árið 2016. Árið eftir hóf hann að þjálfa ungmennalið Liverpool undir 18 ára. Gerrard var svo skipaður þjálfari Rangers í Skotlandi vorið 2018. Frá 2021-2022 stýrði hann Aston Villa.

## Tilvísanir
Braunau am Inn

**Braunau am Inn** er borg í fylkinu Efra Austurríki í Austurríki. Áætlaður íbúafjöldi árið 2015 var 16 þúsund.

Borgin er fæðingarstaður Adolfs Hitler.
Hjaltalín (ættarnafn)

**Hjaltalín** er íslenskt ættarnafn. Á Íslandi bera 111 manns ættarnafnið. Fyrsti maðurinn til að bera Hjaltalínsnafnið var Jón Oddson Hjaltalín (1687-1755). Hann var vinnupiltur á Reykjum í Hjaltadal. Talið er að Hjaltalínsnafnið sé dregið af nafni dalsins, Hjaltadalur. Seinna varð Jón lögréttumaður og sýslumaður í Gullbringu- og Kjósarsýslu.

Meðal þekktra nafnhafa var Oddur Hjaltalín (1782-1840), landlæknir.
Grettisbeltið

**Grettisbeltið** er elsti verðlaunagripur á Íslandi og er veitt í glímu á Glímukeppni Íslands. Fyrst var keppt um Grettisbeltið á Akureyri hinn 20. ágúst 1906. Sá sem ber Grettisbeltið er titlaður *glímukóngur*. 
## Glímukóngar Íslands

## Tengt efni
* Freyjumenið

## Tenglar
* ''Glímt bráðum í 100 ár''; grein í Morgunblaðinu 2005
* ''Fyrst keppt um Grettisbeltið 1906 á Akureyri''; grein í Morgunblaðinu 2005
* ''Hálfrar aldar afmæli Íslandsglímunnar og Grettisbeltisins''; grein í Alþýðublaðið 1956
Ibiza

**Ibiza** (stundum skrifað **Íbíza** eða **Íbísa** á íslensku) (katalónska *Eivissa*) er ein Baleareyjum í Miðjarðarhafi, nokkuð vestur af Majorka. Ibiza tilheyrir Spáni. Ibiza er stundum nefnd „eyjan hvíta“ eftir hvítmáluðu húsunum á eyjunni.

Heiti eyjarinnar er komið úr fönikísku frá Ibossim sem þýðir „eyja (guðsins) Bes“.

## Tenglar
* ''Ibiza''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1977
Majorka

**Majorka** (katalónska og spænska: ******) er ein af Baleareyjunum í Miðjarðarhafi og tilheyrir Spáni. Nafn eyjarinnar kemur úr latínu: **' „stærri eyja“; síðar **'. Aðrar nálægar eyjar eru Menorka, Ibiza og Formentera. Íbúar eru um 900.000.

## Saga

Elstu minjar um byggð á Majorka eru grafhvelfingar frá  árunum 4000-6000 f. Kr.

Árið 534 varð Majorca hluti af austrómverska keisaradæminu og landstjórinn Apollinarius tók þar við völdum.

Austrómverska kirkjan lét byggja fjölda guðshúsa og eftir það blómstraði kristindómur á eyjunni.

Árið 707 réðust múslimar frá Norður-Afríku á eyjuna. Árásir þeirra voru linnulausar þannig að eyjaskeggjar þurftu að biðja um hjálp frá Karlamagnúsi sem þá var konungur Franka.

## Svæði

Höfuðborgin á Majorka heitir Palma de Mallorca og er stærsta borg á Baleareyjum. Hún er á suðurströnd Majorca og er tólfta stærsta borgarsvæði Spánar. Næstum því helmingur íbúa Majorka á heima í Palma, eða um 383.000 íbúar. Ef úthverfi eru talin með er heildaríbúafjöldi borgarinnar 517.000 manns.

Majorca er stærsta eyjan sem tilheyrir Spáni, 3640 ferkílómetrar að flatarmáli.

Á árunum 1838-1839 átti Frédéric Chopin heima á Majorka í bænum Valldemossa sem þykir vera  fallegt þorp. Munir í hans eigu eru í safni í Valldemossa og þar er hægt að skoða verk hans og hlusta á píanóleik.

## Tenglar
* ''Eyjadrottningin í Miðjarðarhafinu''; grein í DV 1991
* Fyrirmynd greinarinnar var ,,Majorca" á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 16. Mars 2016.