open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Garam masala

**Garam masala** (hindí-úrdú: گرم مصالحہ/गरम मसाला *garm masala*, „heitt krydd“) er möluð kryddblanda upprunnin á Indlandi sem er algeng í matargerð um allan heim, en sérstaklega í Suður-Asíu og Karíbahafi. Það sem helst einkennir bragð af garam masala eru kanell, múskat og svartar kardemommur, en í dæmigerðri indverskri garam masala-blöndu eru gjarnan fennelfræ, indversk lárviðarlauf, svartur og hvítur pipar, negull, kanill eða kassía, múskatsblóm og múskatshneta, svartar og grænar kardemommur, broddkúmen, kóríanderfræ og eldpipar.
Luis Vargas Peña

**Luis Vargas Peña** (f. 23. apríl 1907 (eða árið 1905, heimildir stangast á) - d. 19. mars 1994) var knattspyrnumaður og síðar lögfræðingur frá Paragvæ. Hann skoraði fyrsta HM-mark þjóðar sinnar á HM 1930.

## Ævi og ferill
Vargas Peña fæddist í Asunción og gekk ungur til liðs við stórlið Olimpia. Hann var valinn í paragvæska landsliðið sem keppti í Copa America árið 1926. Þar skoraði hann mark í 5:1 tapleik gegn Síle.

Fjórum árum síðar var hann í liði Paragvæ sem tók þátt í fyrstu heimsmeistarakeppninni í knattspyrnu. Liðið lék tvo leiki. Fyrst steinlá það fyrir Bandaríkjamönnum, 3:0 en hafði svo betur gegn Belgum þar sem Vargas Peña skoraði eina markið.

Þegar hið svokallaða *[[Chaco-stríðið|Chaco-stríð]]* braust út milli Paragvæ og Bólivíu árið 1932 gekk Vargas Peña í herinn og varð stríðshetja. Að stríðinu loknu nam hann lögfræði og starfaði við það fag út starfsævina, m.a. sem forystumaður iðnrekenda. Hann lést árið 1994.

## Heimildir
*
Mastix

**Mastix** er trjákvoða sem kemur úr mastixrunnanum og hefur öldum saman verið notað sem krydd, aðallega í sætindi og eftirrétti, en líka tuggið til að sporna gegn andfýlu. Nafnið er dregið af gríska orðinu μαστιχάειν *mastikein* („að gnísta tönnum“) og hefur ratað inn í ýmis tungumál sem orð fyrir að tyggja. Mastix hefur beiskt bragð í fyrstu, en fær svo keim sem minnir á furunálar. Mastix hefur líka verið kallað „tár Kíosar“ þar sem það er upprunnið á grísku eyjunni Kíos.
Kardemomma

**Kardemomma** eða **kardimomma** er heiti á óþroskuðum fræjum nokkurra plantna af engiferætt sem eru notuð sem krydd. Helstu tegundirnar eru græn kardemomma (*[[Elettaria cardamomum]]*) og svört kardemomma (*[[Amomum subulatum]]*), en auk þeirra eru til meðal annars hvít kardemomma (*[[Amomum krervanh]]*) og rauð kardemomma (*[[Lanxangia tsao-ko]]*). Kardemommur eru notaðar í suðurasískar kryddblöndur, til að krydda te og í bakstur.
Garðablóðberg

**Garðablóðberg** eða **timían** er heiti á nokkrum sígrænum kryddjurtum af ættkvíslinni *[[Thymus]]* sem er algengt að nota sem krydd í matargerð, einkum í Evrópu, Garðablóðberg er upprunnið við Miðjarðarhaf og er náskylt kjarrmyntu (óreganó).
Kassía

**Kassía**, **kassíakanell** eða **kínverskur kanell** (fræðiheiti: *Cinnamomum cassia*) er sígrænt tré sem er upprunnið í suðurhluta Kína. Börkur trésins er mikið notaður sem krydd og hefur svipað bragð og kanell (*Cinnamomum verum*). Ólíkt kanelberki er kassíabörkur heill en ekki lagskiptur og því mun harðari. Kassía er oft seld sem kanell. Varað hefur verið við ofneyslu á kassía þar sem það inniheldur mikið magn af kúmaríni sem getur skaðað lifrina í miklu magni. Kassía er eitt af kínversku kryddunum fimm og ein af 50 lækningajurtum kínverskra alþýðulækninga.
Kecap manis

**Kecap manis**, **sæt sojasósa** eða **sojasíróp**, er svört, sæt, ilmrík og sírópskennd sósa sem er mikið notuð í indónesískri matargerð. Kecap manis er gert með því að gerja mauk úr soðnum svörtum sojabaunum, ristuðu korni, salti og vatni. Maukið er látið mygla með sveppnum *[[Aspergillus wentii]]*. Síðast er bætt við það miklu magni af pálmasykri, allt að 50%. Stundum er sósan líka krydduð. Kecap manis er notuð í kryddlegi, kryddmauk og kryddsósur.
Knapprunni

**Knapprunni** (fræðiheiti: *Capparis spinosa*) er fjölær runni með lítil, þykk lauf og hvít eða bleik blóm, sem vex allt í kringum Miðjarðarhafið. Hann er fyrst og fremst þekktur fyrir að gefa af sér æta blómknappa og fræ (kapers) sem eru ýmist söltuð eða súrsuð og borðuð sem krydd.

## Tilvísanir
Malabar

**Malabar** getur átt við:
* Malabarströnd á vesturströnd Indlands
* Malabar á Jövu í Indónesíu
* Malabarfjall í Indónesíu
* Malabar í Flórída
* Malabar í Trínidad og Tóbagó
* Malabar í Ástralíu
Berbere

**Berbere** (amharíska: በርበሬ *bärbäre*; tígrinja: በርበረ *bärbärä*) er kryddblanda sem er algeng í matargerð í Eþíópíu og Eritreu. Berbere inniheldur eldpipar, hvítlauk, kóríander, engifer, helgibasilfræ, gíneupipar, karúm, nígellufræ og grikkjasmára.
Kryddjurt

**Kryddjurt** er jurt sem er notuð fersk eða þurrkuð til að krydda mat. Nær öll krydd koma úr jurtaríkinu, en kryddjurtir eru grænar jurtir þar sem blöð eða blóm eru gjarnan notuð fersk, ólíkt þurrkuðum kryddum sem oftast eru úr berki eða fræjum. Dæmi um algengar kryddjurtir eru steinselja, kóríander, basilíka, garðablóðberg, minta og rósmarín. 

Sumar kryddjurtir eru jafnframt lækningajurtir.
Grikkjasmári

**Grikkjasmári** (fræðiheiti: *Trigonella foenum-graecum*) er einær jurt með þreföld ílöng græn blöð, upprunnin í Austurlöndum nær, sem er ræktuð víða um heim sem fóður, grænmeti, kryddjurt og krydd. Menjar um notkun á fræjum grikkjasmára í matargerð eru frá 4000 f.o.t.

## Tilvísanir
Za'atar

**Za'atar** (arabíska: زَعْتَر) er kryddjurt og kryddblanda sem er algeng í Mið-Austurlöndum. Sem kryddblanda inniheldur za'atar ýmsar kryddjurtir úr ættkvíslunum *[[Origanum]]*, *[[Thymus]]*, *[[Calamintha]]* og *[[Satureja]]*. Orðið za'atar getur líka átt við kryddjurtina *[[Origanum syriacum]]*.
Ilmefni

**Ilmefni** eru efnasambönd sem gefa frá sér lykt. Til að svo megi verða þurfa þau að vera rokgjörn svo þau nái að berast með loftinu að lyktarskynfærum í nefi dýra. Sameindamassi þeirra þarf að jafnaði að vera lægri en 310 dalton.

Ilmefni koma víða fyrir í náttúrunni og eru líka tilbúin með aðferðum efnafræðinnar. Blóm og ávextir gefa oft frá sér ilm, og hið sama má segja um algengar matvörur eins og krydd og vín. Ilmefni eru notuð við framleiðslu á ilmvötnum, sápum og snyrtivörum. Ilmefni úr náttúrulegum uppsprettum eru einöngruð með ýmsum efnafræðilegum aðferðum til að búa til ilmkjarnaolíur.
Steinunn Ásmundsdóttir

**Steinunn Ásmundsdóttir**, rithöfundur, ljóðskáld og blaðamaður, fæddist árið 1966 í Reykjavík. Heimshornaflakk, ritstörf, blaðamennska, starf að náttúruvernd og landvarsla voru helstu viðfangsefni hennar fram undir þrítugsaldurinn. Á árabilinu 1989 til 1996 sendi hún frá sér þrjár ljóðabækur.

Árið 1996 kom Steinunn heim eftir búsetu í Þýskalandi og flutti til Egilsstaða, þar sem hún bjó í ríflega tvo áratugi, stofnaði fjölskyldu og starfaði lengst af sem blaðamaður og ljósmyndari Morgunblaðsins og síðar sem ritstjóri héraðsfréttablaðsins Austurgluggans og fréttavefs Austurfréttar. Hún lagði svo blaðamennsku á hilluna að sinni og einbeitti sér þess í stað að eigin skapandi skrifum á ný.

Árið 2016 opnaði hún hugverkavef sinn þar sem bróðurpartur eldri verka hennar er birtur. Síðan hafa komið út fjórar ljóðabækur, 2017, 2018, 2019 og 2024, sannsaga (e. creative nonfiction) 2018 og skáldsaga 2022.

Steinunn settist að nýju að í Reykjavík árið 2019. Hún er móðir tveggja ungmenna, starfar sem blaðamaður og hefur verið félagi í Rithöfundasambandi Íslands frá 1992.

## Útgefið efni
***Fuglamjólk**
ljóð, útg. Dimma, 2023.
Prentuð bók.
***Ástarsaga**
skáldsaga, ORÐLIST (áður yrkir) hugverkaútgáfa, 11.10. 2022.
Prentuð bók, hljóðbók í upplestri höfundar, rafbók.
***Í senn dropi og haf**
ljóð, útg. Dimma 11.10. 2019.
Prentuð bók.
***Manneskjusaga**
sannsaga, útg. Bókaútgáfan Björt, 19.10. 2018.
Prentuð bók, harðspjalda og sem kilja 15.01.2019. Hljóðbók og rafbók.
***Áratök tímans**
ljóð, útg. Félag ljóðaunnenda á Austurlandi, 05.05. 2018.
Prentuð harðspjaldabók.

***Hin blíða angist**
ljóð frá Mexíkó, útg. ORÐLIST (áður yrkir)  hugverkaútgáfa, 01.11. 2017.
Fjölrit.
***Hús á heiðinni**
ljóð frá Þingvöllum, útg. Andblær, 1996.
Prentuð bók
***Dísyrði**
ljóð, útg. Goðorð, 1992.
Prentuð bók.
***Einleikur á regnboga**
ljóð, útg. Almenna bókafélagið, 1989.
Prentuð bók.

**Ljóð, sögur og greinar í safnritum, tímaritum og blöðum og þættir/innslög á ljósvaka.**

## Ytri tenglar
Hugverkavefur: https://ordlist.is/
Stangarstökk

**Stangarstökk** er íþróttagrein þar sem keppt er í að stökkva sem hæst með aðstoð sveigjanlegrar stangar. Líkt og í hástökki fær keppandinn þrjár tilraunir til að reyna við hverja hæð. Stöngin sem er notuð er misjafnlega löng og stíf og gerð fyrir mis mikinn þunga, en er á milli 3,05 og 5,30 metrar á lengd. Keppandi tekur atrennu að ránni sem stokkið er yfir og setur enda stangarinnar í stálklæddan stokk sem er undir henni og notar svo vogarafl og skriðþunga til að hefja sig upp á stönginni og yfir rána. Ráin er laus og fellur niður ef keppandinn eða stöngin rekst í hana.

Þriðju ólympíuverðlaunin sem íslenskir keppendur hafa unnið voru bronsverðlaun sem Vala Flosadóttir vann í stangarstökki á ólympíuleikunum árið 2000. Hún stökk 4,5 metra.

Heimsmethafi karla er Svíinn Armand Duplantis sem stökk 6,30 metra árið 2025, hefur hann slegið eigin met 14 sinnum. 

## Tilvísanir
Sjöþraut

**Sjöþraut** er blönduð frjálsíþróttagrein þar sem keppt er í sjö íþróttum. Þekktust er sjöþraut kvenna sem tók við af fimmtarþraut sem fjölíþróttagrein kvenna á ólympíuleikunum 1984. Sjöþraut karla, með öðrum keppnisgreinum, á sér lengri sögu en er ekki ólympíugrein heldur innanhússgrein.

Í sjöþraut kvenna er keppt í 100 metra grindahlaupi, hástökki, kúluvarpi, 200 metra hlaupi, langstökki, spjótkasti og 800 metra hlaupi. Keppnin skiptist á tvo daga, þar sem fyrri daginn er keppt í fjórum greinum og seinni daginn í þremur. Ein þekktasta sjöþrautarkona allra tíma er bandaríska frjálsíþróttakonan Jackie Joyner-Kersee. 

Í sjöþraut karla er keppt í 60 metra hlaupi, langstökki, kúluvarpi, hástökki, 60 metra grindahlaupi, stangarstökki og 1000 metra hlaupi. Líkt og í sjöþraut kvenna tekur keppnin tvo daga þar sem fyrri daginn er keppt í fjórum greinum og þann seinni í þremur.
800 metra hlaup

**800 metra hlaup** er hlaupagrein þar sem keppt er í að hlaupa tvo hringi um staðlaða 400 metra langa hlaupabraut utandyra, eða 4 hringi um 200 metra hlaupabraut innandyra. 800 metra hlaup er stysta millilengdarhlaupið og hefur verið ólympíugrein frá upphafi. 800 metrarnir eru þekktir fyrir að vera taktísk hlaupagrein þar sem staða hlauparans innan hópsins sem myndast á innstu braut strax eftir fyrstu beygju, skiptir miklu máli fyrir niðurstöðuna. Oft vinnur því ekki hraðasti hlauparinn heldur sá sem er best staðsettur.
Luis de Souza

**Luis Emilio de Souza Ferreira Huby** (f. 6. október 1908 - d. 29. september 2008) var knattspyrnumaður og verkfræðingur frá Perú. Hann skoraði fyrsta HM-mark þjóðar sinnar í Úrúgvæ 1930.

## Ævi og ferill
Luis de Souza fæddist í Lima og gekk menntaveginn. Hann innritaðist í verkfræðideild háskólans *Universitario de Deportes* í heimaborg sinni og hóf árið 1926 að leika fyrir knattspyrnulið íþróttafélags skólans, sem síðar hlaut nafnið Club Universitario de Deportes og er annað tveggja sigursælustu knattspyrnuliða Perú. Hann var í fyrsta kappliði félagsins sem tók þátt í perúsku deildarkeppninni árið 1929 og varð meistari í fyrstu tilraun. Hann átti eftir að bæta öðrum landsmeistaratitl á ferilsskránna árið 1934.

De Souza var valinn í perúska landsliðið sem keppti á HM í Úrúgvæ árið 1930. Hann skoraði jöfnunarmark síns liðs í fyrsta leiknum gegn Rúmeníu en Evrópumennirnir reyndust sterkari eftir að Perú missti mann af velli og leiknum lauk með 3:1 ósgri. Í næsta leik töpuðu Perúmenn fyrir heimamönnum 1:0 og luku þar með keppni.

Árið 1934 sendu Perú og Síle sameiginlegt lið í keppnisför til Evrópu. De Souza var í leikmannahópnum en veiktist illa á leiðinni og mátti líða miklar kvalir þar sem enginn skipslæknir var um borð. Í kjölfarið lagði hann skóna á hilluna aðeins 25 ára að aldri. Hann hélt þó áfram tryggð við gamla félagsliðið sitt, Club Universitario de Deportes og sat í stjórnum þess og kom að hönnunm, byggingu og jafnvel fjármögnun ýmissa íþróttamannvirkja þess. Hann lést rétt um viku fyrir 100 ára afmælisdag sinn árið 2008.

## Heimildir
*
Adalbert Deșu

**Adalbert Deșu** (ungverska: **Béla Dezső**) (f. 24. mars 1909 - d. 6. júní 1937) var rúmenskur knattspyrnumaður. Hann skoraði fyrsta mark Rúmena á fyrstu heimsmeistarakeppninni í Úrúgvæ árið 1930.

## Ævi og ferill
Deșu var af ungverskum ættum og hóf knattspyrnuiðkun í heimabæ sínum Gátalja. Hann var valinn í landsliðið tvítugur að aldri árið 1929 og skoraði þá í vináttuleik gegn Búlgörum. Deșu var í hópi þeirra leikmanna sem valdir voru til fararinnar á fyrsta heimsmeistaramótið sem fram fór í Úrúgvæ árið 1930. Vinnuveitendur hans hjá *UDR Reşiţa* vildu ekki greiða honum vinnutap vegna fararinnar og gekk hann þá til liðs við *Banatul Timișoara* þar sem Deșu lauk ferlinum árið 1933.

Í Úrúgvæ skoraði Deșu á fyrstu mínútu í upphafsleiknum gegn Perú sem lauk með 3:1 sigri. Lið Rúmeníu sá hins vegar aldrei til sólar í seinni leik sínum gegn Úrúgvæ sem lauk 4:0.

Deșu lagði skóna á hilluna árið 1933 vegna lungnasjúkdóms sem dró hann að lokum til dauða fjórum árum síðar.

## Heimildir
*
Christian-Albrechts háskólinn í Kíl

**Christian-Albrechts háskólinn í Kíl** (þýska: *Christian-Albrechts-Universität zu Kiel*, skammstafað **CAU**), í stuttu máli kallaður **Háskólinn í Kíl**, er háskóli í borginni Kíl í Þýskalandi. Fleiri en 20.000 nemendur ganga í háskólann og nálega 600 manns starfa þar. Af þeim sökum er hann stærsti, elsti og virtasti háskólinn í sambandslandinu Slésvík-Holtsetalandi.

Kristján Albert, hertogi Holstein-Gottorp að nafnbót, stofnaði skólann þann 5. október 1665. Fyrst um sinn hét skólinn *Academia Holsatorum Chiloniensis*. Þá var borgin Kíl staðsett í gottorpska hluta hertogadæmisins Holtsetalands. Orðtak skólans, *Pax optima rerum*, á rætur að rekja til þessa tíma og þýðir stafrétt „friður er hið besta.“ Orðtakið kemur fram á innsigli skólans.
Pollurinn (Akureyri)

**Pollurinn** er innsti hluti Eyjafjarðar gegnt Akureyri. Hann er vinsælt útivistarsvæði og þá sérstaklega yfir sumartímann. Pollurinn var oft kallaður matarkista Akureyrar, meðal annars vegna síldarinnar sem þangað gekk inn.

## Tilvísanir
Sinéad O'Connor

**Sinéad O'Connor** (8. desember 1966 í Dublin, d. 26. júlí 2023 í London), (hét **Shuhada' Sadaqat** frá 2018-2023 og **Magda Davitt** 2017-2018) var írsk söngkona, listakona og aðgerðasinni.

Hún gat sér fyrst frægðar með ábreiðulaginu *Nothing Compares 2 U* árið 1990.

O'Connor barðist gegn kynferðislegri misnotkun af hendi kaþólsku kirkjunnar og frægt var þegar hún reif mynd af páfanum í beinni útsendingu.

Hún átti við geðræn veikindi og fíknivanda við að etja. Hún lést af völdum langvinnrar lungnateppu og astma árið 2023. 

## Breiðskífur
*The Lion and the Cobra (1987)
*I Do Not Want What I Haven't Got (1990)
*Am I Not Your Girl? (1992)
*Universal Mother (1994)
*Faith and Courage (2000)
*Sean-Nós Nua (2002)
*Throw Down Your Arms (2005)
Theology (2007)
*How About I Be Me (and You Be You)? (2012)
*I'm Not Bossy, I'm the Boss (2014)

## Tengill
*Réttsýn baráttukona sem þorði á meðan aðrir þögðu - Rúv.is

## Tilvísanir
Nicolae Kovács

**Nicolae Kovács** (ungverska: **Kovács Miklós**) (f. 29. desember 1911 - d. 7. júlí 1977) var rúmenskur knattspyrnumaður. Hann keppti með rúmenska landsliðinu á fyrstu heimsmeistarakeppninni í Úrúgvæ árið 1930 og var einn fimm leikmanna sem tók þátt í þremur fyrstu heimsmeistaramótunum.

## Ævi og ferill
Kovács var af ungverskum ættum og lék fyrir fjölda liða á nærri tveggja áratuga ferli sínum. Lengst af lék hann í Rúmeníu en einni í Ungverjalandi og með *Valenciennes* í Frakklandi. Sem leikmaður varð hann einu sinni rúmenskur meistari og einu sinni bikarmeistari, hvort tveggja með *Ripensia Timișoara* árið 1935.

Frá 1929 til 1938 lék hann 37 landsleiki og tók þátt í HM árin 1930, 1934 og 1938. Á fyrsta mótinu skoraði hann lokamark Rúmena í 3:0 sigri á Perú.

Árið 1941 lék hann einn landsleik fyrir Ungverjaland.

Eftir að keppnisferlinum lauk sneri Kovács sér að þjálfun og stýrði ýmsum liðum frá 1946 til 1963. Hann leiddi t.a.m. *Club Atletic Oradea* til síns fyrsta og eina rúmenska meistaratitils leiktíðina 1948-49.

Kovács lést árið 1977.

## Heimildir
*
Telefe

**Telefe (Televisión Federal)** er argentínsk sjónvarpsstöð (stofnuð 15. janúar 1990).

## Tenglar
* Telefe
Shitsu Nakano

**Shitsu Nakano** ( 1. janúar 1894 – 19. ágúst 2007 ) var langlífur Japani . Þegar hann lést var hann fjórði elsti núlifandi einstaklingur í heimi.  

Shitsu Nakano var einnig elsti Japaninn í sex daga; Yone Minagawa, sem var ári eldri en hann, lést 13. ágúst 2007.
Hibakusha

**Hibakusha** eða **Híbúskur**  nefnast þeir einstaklingar sem lifðu af kjarnorkusprengjurnar í Hírósíma og Nagasaki.
Ljótu hálfvitarnir

**Ljótu hálfvitarnir** er níu manna hljómsveit sem spilar *þjóðlagakennt hálfvitapopp með bjórívafi*  samkvæmt lýsingu eins meðlims. Þrír meðlimir stofnuðu tríó árið 1997 sem gekk undir nafni Ljótu hálfvitarnir, en svo rann hljómsveitin Ripp, Rapp og Garfunkel saman við Ljótu hálfvitana árið 2006 og telst það stofnár sveitarinnar. Hljómsveitin hefur gefið út sex plötur, sú fyrsta kom út árið 2007.

## Meðlimir

* Arngrímur Arnarson - söngvari og hljóðfæraleikari
* Ármann Guðmundsson - söngvari og hljóðfæraleikari
* Baldur Ragnarsson - söngvari og hljóðfæraleikari
* Eggert Hilmarsson - söngvari og hljóðfæraleikari
* Guðmundur Svafarsson - söngvari og hljóðfæraleikari
* Oddur Bjarni Þorkelsson - söngvari og hljóðfæraleikari
* Snæbjörn Ragnarsson - söngvari og hljóðfæraleikari
* Sævar Sigurgeirsson - söngvari og hljóðfæraleikari
* Þorgeir Tryggvason - söngvari og hljóðfæraleikari

## Útgefnar plötur

* Ljótu hálfvitarnir (2007)
* Ljótu hálfvitarnir (2009)
* Ljótu hálfvitarnir (2010)
* Ljótu hálfvitarnir (2013)
* Hrísey (2015)
* Hótel Edda (2020)

## Tenglar

* https://www.ljotuhalfvitarnir.is
## Tilvísanir
Arne Brustad

**Arne Brustad** (f. 14. apríl 1912 - d. 22. ágúst 1987) var knattspyrnumaður frá Noregi. Hann var í keppnisliði Noregs sem hlaut bronsverðlaun á Berlínarólympíuleikunum 1936. Tveimur árum síðar skoraði hann fyrsta HM-mark Noregs á HM í Frakklandi.

## Ævi og ferill
Sem unglingur æfði Brustad með *Ullevål IL* frá Ósló en lék allan sinn meistaraflokksferil, frá 1930-48, með Lyn í sömu borg. Hann var mikill markaskorari og hlaut viðurnefnið *Ofurstinn*. Lyn var á þessum árum ekki í hópi allra sterkustu liða Noregs, en varð þó tvívegis bikarmeistari, árin 1945 og 1946 og hafnaði í 2. sæti norsku deildarinnar leiktíðina 1937-38.

### Afrek með landsliðinu

Frá 1935-46 lék Brustad 33 landsleiki og skoraði í þeim 17 mörk. Fyrri hluti þessa tímabils var mikill uppgangstími hjá landsliðinu. Asbjørn Halvorsen hafði tekið við stjórn þess, eftir að hafa numið knattspyrnuþjálfun í Þýskalandi. Fáir bjuggust við miklu af norska liðinu á ÓL í Berlín 1936. Tyrkir voru lagðir að velli í fyrsta leik, 4:0, þar sem Brustad skoraði eitt markanna. Í næstu umferð biðu gestgjafarnir sjálfir þar sem Norðmenn skoruðu snemma, pökkuðu því næst í vörn og gerðu loks út um leikinn undir lokin, 2:0. Adolf Hitler var meðal áhorfenda og er viðureignin talin hafa gert hann fráhverfan knattspyrnu.

Í undanúrslitum mættu Norðmenn heimsmeisturum Ítala (sem tefldu þó ekki fram aðalliði sínu heldur liði skipuðu stúdentum og áhugamönnum). Ítalir náðu forystunni en Brustad jafnaði metinn um miðjan seinni hálfleikinn. Ítalir höfðu þó betur, 2:1, í framlengingu. Við tók leikur um bronsverðlaunin gegn Pólverjum. Staðan var orðin 2:2 eftir aðeins 25 mínútur, þar sem Brustad hafði skorað bæði mörk sinna manna. Hann fullkomnaði svo þrennuna undir lokin og Norðmenn unnu 3:2 og tryggðu sér 3. sætið. Það er mögulega til marks um vinsældir norska liðsins í keppninni að leikirnir gegn Ítalíu og Póllandi voru þær tvær viðureignir í keppninni sem drógu til sín flesta áhorfendur, fleiri en sjálfur úrslitaleikurinn.

Á HM tveimur árum síðar drógust Norðmenn á móti ítölsku heimsmeisturunum í fyrsta leik og veittu þeim harða keppni. Ítalir tóku forystuna í blábyrjun en Brustad jafnaði þegar skammt var til leiksloka. Skömmu síðar setti Brusted knöttinn aftur í ítalska markið en það var dæmt af vegna umdeildrar rangstöðu. Ítalir náðu aftur forystunni í framlengingunni og þar við sat. Þetta var í fyrsta sinn sem Norðmenn kepptu í úrslitakeppni HM og áttu þeir ekki eftir að endurtaka leikinn fyrr en í Bandaríkjunum 1994.

Í viðurkenningarskyni fyrir frammistöðu sína var Arne Brustad valinn í Evrópuúrvalið sem mætti Englendingum á Highbury sama ár.

## Heimildir
*
Hasse Jeppson

**Hans Olof „Hasse“ Jeppson** (f. 10. maí 1925 - d. 21. febrúar 2013) var knattspyrnumaður frá Svíþjóð. Hann var í keppnisliði Svía sem hlaut bronsverðlaun á HM 1950. Árið 1952 varð hann dýrasti leikmaður sögunnar eftir félagaskipti sín frá Atalanta til Napoli.

## Ævi og ferill
Hasse Jeppson fæddist í Kungsbacka og hóf knattspyrnuferil sinn með Örgryte. Þaðan lá leiðin til Djurgårdens IF þar sem hann skoraði 58 mörk í 51 leik á árabilinu 1948-51. Á þeim árum lék hann tólf landsleiki og skoraði þar níu mörk. Tvö þeirra komu í 3:2 sigri á Ítölum í fyrsta leik Svía á HM í Brasilíu 1950. Sigurinn fór langleiðina með að tryggja sænska liðinu sæti í úrslitariðli keppninnar þar sem þeir hlutu þriðja sæti.

Leiktíðina 1950-51 varð Jeppson markhæstur í sænsku 1. deildinni og gerðist hann í kjölfarið atvinnumaður með Charlton Athletic í Lundúnum. Þar með var landsliðsferillinn á enda, þar sem Svíar völdu einungis áhugamenn í lið sitt á þessum árum. Eftir stutta dvol á Englandi lá leiðin til Ítalíu. Fyrst til Atalanta en svo til Napoli árið 1952. Kaupverðið var 105 milljón lírur sem var jafnframt heimsmet. Metinur hélt Leppson í tvö ár, uns AC Milan festi kaup á Juan Schiaffino.

Með Napoli lék Jeppson við góðan orðstír í fjögur ár. Þá gekk hann í raðir Torino áður en hann lagði skóna á hilluna árið 1957.

Hann lést í Róm árið 2013.

## Heimildir
*
Marabou

**Marabou** er sænskur súkkulaðiframleiðandi í eigu Mondelez International.

## Saga
Árið 1916 var Marabou stofnað af Norðmanninum Johan Throne-Holst. Hann hafði áður stofnað norska súkkulaðiframleiðandann Freia. Framleiðsla byrjaði árið 1919 í Sundbyberg í Svíþjóð. Á árunum 1941 til 1962 var Marabou í eigu Findus.

Freia keypti Marabou árið 1990 og fyrirtækið var endurstofnað sem Freia-Marabou. Norsk Hydro, Procordia Foods og Paulig voru meðal helstu eigenda. Kraft General Foods (sem seinna varð að Mondelez International) keypti Freia-Marabou árið 1993 fyrir þrjá milljarða norskra króna. Bæði Freia og Marabou eru enn til en eru nú tvö aðskilinn vörumerki.
Heimskautsgerði

**Heimskautsgerði** (ensku: Arctic Henge) er listaverk á Melrakkaás fyrir utan Raufarhöfn. Verkið hönnuðu Erlingur Thoroddssen og Haukur Halldórsson.

Verkið er enn óklárað en það verður um 50 metrar í þvermál. Það sem er klárað er 10 metra hár turn í miðjunni og 4 turnar sem hver vísar í höfuðátt; norður, suður, austur og vestur. 

## Heimildir
*https://www.northiceland.is/is/stadur/heimskautsgerdi
María Lvova-Belova

**María Aleksejevna Lvova-Belova** (rússneska: Мария Алексеевна Львова-Белова; f. 25. október 1984) er rússnesk stjórnmálakona sem hefur verið umboðsmaður forseta Rússlands í réttindum barna frá árinu 2021.

Þann 17. mars 2023 gaf Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn út handtökuskipun á hendur Lvovu-Belovu vegna meintrar ábyrgðar hennar á ólöglegum brottflutningum barna frá Úkraínu til Rússlands á tíma innrásar Rússa í Úkraínu.

## Æska og starfsferill
Lvova-Belova fæddist þann 25. október 1984. Hún er fædd og uppalin í Penza og útskrifaðist frá A. A. Arkhangelskíj-listaháskólanum árið 2022 sem hljómsveitarstjóri. Frá 2000 til 2005 vann hún sem gítarkennari í tónlistarskólum fyrir börn í Penza. Hún tók þátt í að stofna og stýra hjálparsamtökunum Blagovest, sem fást við að hjálpa munaðarleysingjum, fósturbörnum og stórum barnafjölskyldum í Penza.

## Stjórnmálaferill
Frá 2011 til 2014 og 2017 til 2019 var Lvova-Belova meðlimur í borgaralegri eftirlitsnefnd Penzafylkis. Á seinna kjörtímabilinu var hún einnig meðlimur í eftirlitsnefnd Rússneska sambandsríkisins. Árið 2019 var hún kjörin meðformaður héraðshöfuðstöðva Alrússnesku þjóðfylkingarinnar, bandalags stjórnmálaflokka sem styðja stjórn Vladímírs Pútín.

Árið 2019 gekk Lvova-Belova í stjórnmálaflokkinn Sameinað Rússland. Hún hlaut flokksskírteini sitt þann 23. nóvember frá Dmítríj Medvedev forsætisráðherra. Þann 24. nóvember var hún kjörin í forsætisnefnd allsherjarráðs Sameinaðs Rússlands og varð meðformaður starfshóps til að styðja borgaralegt samfélag. Í september 2020 útnefndi nýendurkjörinn fylkisstjóri Penzafylkis, Ívan Belozertsev, hana í þingsæti við Sambandsráð Rússlands í nafni framkvæmdavalds Penzafylkis. Eftir kosningar í fylkinu árið 2021 var hún endurútnefnd af Oleg Melnítsjenko.

### Umboðsmaður barna fyrir Pútín
Þann 27. október 2021 útnefndi Vladímír Pútín, forseti Rússlands, Maríu Lvovu-Belovu í embætti umboðsmanns barna, einum mánuði eftir að fyrri umboðsmaðurinn Anna Kúznetsova tók sæti á þingi.

#### Innrás Rússa í Úkraínu
Úkraínsk og bresk stjórnvöld hafa sakað Lvovu-Belovu um að hafa haft umsjón með nauðungarflutningum og þvinguðum ættleiðingum barna frá Úkraínu á tíma innrásar Rússa í landsins frá árinu 2022. Í kjölfar innrásarinnar varð Lvova-Belova fyrir refsiaðgerðum af hálfu Bretlands í júní 2022, Evrópusambandsins í júlí 2022, Bandaríkjanna í september 2022 og Japans í janúar 2023.

Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn gaf út handtökuskipan á hendur Lvovu-Belovu þann 17. mars vegna grunsemda um að hún bæri ábyrgð á ólöglegum brottflutningum úkraínskra barna frá Úkraínu til Rússlands á tíma innrásarinnar. Svipuð handtökuskipun var gefin út gegn Pútín.

## Einkahagir
Lvova-Belova hefur verið gift Pavel Kogelman, presti í rússnesku rétttrúnaðarkirkjunni og fyrrum forritara, frá árinu 2003. Þau eiga fimm kynbörn saman og átján ættleidd börn. Þau fyrrnefndu fæddust árin 2005, 2007, 2010, 2014 og 2018. Í febrúar 2023 ættleiddi hún fimmtán ára dreng frá Maríúpol. Blaðið *The Moscow Times* spáði því að þetta myndi vekja reiði vegna hlutverks hennar í ránum Rússa á börnum frá Úkraínu sem stóð yfir á sama tíma.

## Tilvísanir
Steinasafn Petru

**Steinasafn Petru** er safn á Stöðvarfirði sem sýnir steinasafn Petru Sveinsdóttur (1922 - 2012). Petra hafði lengi safnað steinum og var með þá til sýnis í garðinum sínum. Á sjötta áratuginum var garðurinn svo áberandi að ferðamenn byrjuðu að banka uppá og vildu sjá safnið. Úr því breyttist heimili Petru og Jóns smátt og smátt í safn þar sem heilu rúturnar af ferðamönnum fengu að skoða steinasafnið hennar. Steinana safnaði Petra nær eingöngu á Austfjörðum, sérstaklega Stöðvarfirði. Í safninu eru ótal tegundir af steinum, en helst eru þar þó jaspis og kalsedón. Lengi vel tók Petra engan aðgangseyri inná safnið þótt mikil aðsókn væri á safnið. Í dag er þetta einn vinsælasti áfangastaður ferðamanna á Austfjörðum. 

## Heimildir
*Steinasögur af steinapetra.is
*Fólkið í landinu Steinasafn Petru
Helluhnoðraætt

**Helluhnoðraætt** er ætt með um 34–35 ættkvíslir, og um 1400 tegundir. Fimm tegundir eru íslenskar frá fornu fari, en fjórar eru nýlegar eða slæðingar frá görðum. 

Í ættinni er fjöldi tegunda sem er ræktaður til yndisauka, bæði úti í görðum og í hýbýlum.

## Tilvísanir
Vetrargarðurinn

**Vetrargarðurinn** var veitingaskáli innan Tívólís í Reykjavík.  Tívólíð var í einkaeigu frá 1946 til 1952 en þá keypti íþróttafélagið  ÍR allar eignir þess í þeim tilgangi að reka skemmtigarðinn og Vetrargarðinn áfram og nota ágóðann til uppbyggingar íþróttamannvirkja. Fyrstu árin voru góðar tekjur af Tívólí og þá fyrst og fremst af Vetrargarðinum. Í Vetrargarðinum voru oft hátíðarhöld svo sem vegna þjóðhátíðardags, verslunarmannahelgi og sjómannadags. Skrúðgöngur enduðu þar jafnan og þar voru haldnar mjög vinsælar fegurðarsamkeppnir. Miðvikudagskvöld á Vetrargarðinum voru kölluð Kanakvöld en þá komu þar margir hermenn á Keflavíkurvelli og voru til miðnættis en miðvikudagskvöld voru einu kvöldin sem hermennirnir máttu vera utan vallar.

Tekjur af rekstri Vetrargarðsins drógust seinna saman, verslunarmenn fóru að halda fríhelgi sína út í sveit og fegurðarsamkeppnir fluttust annað. ÍR reyndi að sporna við tekjutapinu með að koma upp vísi að dýragarði í Tívolí og voru ljón, tígrisdýr, slöngur, apar og sjaldbökur flutt til Íslands og höfð til sýnis yfir sumarmánuðina og send út aftur þegar kólnaði. Árið 1962 var svo komið að heilbrigðisnefnd Reykjavíkur veitti aðeins bráðabirgðaleyfi fyrir veitingarekstri í Vetrargarðinum og var það framlengd til áramóta en eftir þar var Vetrargarðinum lokað. ÍR bauð Reykjavíkurborg Tívoli til kaups árið í október 1963 en því var hafnað.  Enginn rekstur var í Tívolí árið 1963 en árið 1964 voru eignirnar seldar til skipafélagsins Hafskips sem ætlaði að nota byggingarnar fyrir birgðageymslu.

Vetrargarðurinn var staðsettur í norðurenda Tívólí skemmtigarðins og var á einni hæð með turn fyrir miðju. Framhliðin sem sneri inn í Tívólí var að mestu leyti úr gleri.  Hljómsveitir sem spiluðu þar voru á upphækkuðum palli fyrir miðju salarins. Skemmtigarðurinn Tívolí var þegar frá leið aðeins opinn á kvöldin og um helgar. Vetrargarðurinn var opinn flest kvöld. Vetrargarðurinn hafði aldrei vínveitingaleyfi.

## Heimildir
* Heil öld til heilla - Saga ÍR í 100 ár  bls. 15 - 21
* Vetrargarðurinn í Tívolí (1946-63) (glatkistan.com)
Deiglujurtarætt

**Deiglujurtarætt** er lítil ætt með átta einærar tegundir í tvemur ættkvíslum. Þær eru allar frá N-Ameríku, en eru ræktaðar víðar sem sumarblóm (*[[Eggjablóm]] - Limnanthes douglasii*) og í olíuframleiðslu (*[[Limnanthes alba]]*).

## Tilvísanir
Arfafjóla

**Arfafjóla** (fræðiheiti: *Viola arvensis*) er einært til tvíært blóm af fjóluætt.

## Lýsing
Krónublöðin eru hvít, stundum með fjólubláum jaðri en það neðsta er yfirleitt gult. Laufblöðin eru stilklöng, hárlaus og fíntennt. Arfafjólan vex helst í röskuðu landi. Hún er ættuð frá Evrasíu og N-Afríku og finnst nú víða um heim.

## Tilvísanir
André Maschinoti

**André Maschinot** (f. 28. júní 1903 - 10. mars 1963) var franskur knattspyrnumaður sem keppti með franska landsliðinu á fyrstu heimsmeistarakeppninni árið 1930. Hann varð fyrsti leikmaðurinn í sögu HM til að skora tvö mörk í einum og sama leiknum.

## Ævi og ferill
André Maschinot fæddist í Búrgund-Franche-Comté-héraðinu í norðaustur Frakklandi og hóf að leika fyrir héraðsliðið *US Belfort* fyrir tvítugt. Árið 1927 gekk hann til liðs við *AS Strasbourg* og tveimur árum síðar fór hann í herbúðir stórliðsins Sochaux þar sem hann lék næstu átta árin og varð meðal annars Frakklandsmeistari árið 1935.

Hann lék fimm landsleiki á árunum 1927 til 1930. Þeir síðustu voru tveir fyrstu leikir Frakka á HM í Úrúgvæ. Maschinot skoraði tvö síðustu mörk sinna manna í 4:1 sigri á Mexíkó í upphafsleik keppninnar. Hann var aftur í leikmannahópnum þegar Frakkar töpuðu fyrir Argentínumönnum í næsta leik og voru því í raun úr leik. Maschinot var svo tekin úr liðinu fyrir lokaleikinn gegn Síle.

Maschinot lést tæplega sextugur að aldri í Colmar í Frakklandi.

## Heimildir
*
Mario Evaristo

**Marino „Mario“ Evaristo** (f. 10. desember 1908 - d. 30. apríl 1993) var knattspyrnumaður frá Argentínu. Hann var í landsliði þjóðar sinnar sem lék til úrslita á HM 1930 ásamt eldri bróður sínum, Juan. Þeir voru því fyrstu bræðurnir til að keppa í úrslitaleik á HM.

## Ævi og ferill
Marino Evaristo fæddist í Buenos Aires. Hann breytti fornafni sínu í Mario og var kunnur undir því nafni. Hann hóf meistaraflokksferil sinn með *Sportivo Palermo* en gekk árið 1926 til liðs við stórliðið Boca Juniors þar sem hann lék um fimm ára skeið og varð þrívegis argentínskur meistari.

Hann lék níu landsleiki á árunum 1929 og 1930. Hann varð Suður-Ameríkumeistari með Argentínu árið 1929 og fékk silfurverðlaunin á HM 1930. Hann lék fjóra af fimm leikjum Argentínumanna á mótinu og skoraði einu sinni, lokamarkið í 3:1 sigri á Síle.

Á árunum 1935-39 lék Evaristo í Evrópu, m.a. með Genoa CFC frá Ítalíu og Nice í Frakklandi. Þegar síðari heimsstyrjöldin braust út ákvað hann að leggja skóna á hilluna, hélt aftur til heimalands síns og sneri sér að unglingaþjálfun hjá Boca Juniors ásamt Juan bróður sínum.

## Heimildir
*
Aleksandar Tirnanić

**Aleksandar „Tirke“ Tirnanić** (serbneska: Александар "Тирке" Тирнанић) (f. 15. júlí 1910 - d. 13. desember 1992) var knattspyrnumaður og þjálfari frá Serbíu. Hann var í keppnisliði Júgóslavíu á fyrstu Heimsmeistarakeppninni árið 1930. Síðar átti hann eftir að stýra landsliðinu sem þjálfari á fjölda stórmóta.

## Ævi og ferill
Aleksandar Tirnanić fæddist í þorpinu Krnjevo en fluttist kornungur með fjölskyldu sinni til Belgrað. Þau voru fátækt verkafólk og faðir hans féll á vígvellinum í fyrri heimsstyrjöldinni árið 1914. Knattspyrnuhæfileikarnir komu snemma í ljós og hætti Tirnanić ungur í skóla til að einbeita sér að fótboltanum. 

Hann gekk til liðs við stórliðið *BSK Belgrað* árið 1927 og lék fyrir það 500 leiki og skorað 527 mörk að talið er. Hann varð fimm sinnum júgóslavneskur meistari með liðinu. Á seinni árum ferilsins skipti hann ört á milli liða í júgóslavnesku deildinni og stoppaði ekki lengi á hverjum stað og lagði loks skóna á hilluna árið 1943.

### Landsliðsmaðurinn
Tirnanić lék fimmtíu landsleiki á árabilinu 1929 til 1940 og skoraði tólf mörk. Júgóslavía tók aðeins þátt í einni úrslitakeppni HM á þessum árum, fyrstu heimsmeistarakeppninni í Úrúgvæ árið 1930. Þar tók hann þátt í öllum þremur leikjum júgóslavneska liðsins og skoraði fyrsta mark þess í keppninni, í óvæntum 2:1 sigri á Brasilíu. Leikurinn fór fram daginn áður en Tirnanić varð tvítugur og komst hann því í fámennan flokk táninga sem skorað hafa á HM.

Árið 1935 var hann í sigurliði Júgóslavíu í Balkan-bikarnum, sem var keppni þjóða á Balkanskaga.

### Þjálfarinn
Tirnanić kom að þjálfun júgóslavneska landsliðsins með hléum frá 1946-61. Á þeim tíma keppti Júgóslavía tvisvar í úrslitakeppni HM, í Sviss 1954 og Svíþjóð 1958. Í bæði skiptin féll liðið úr leik í fjórðungsúrslitum á móti Vestur-Þjóðverjum. Hann stýrði einnig júgóslavneska liðinu sem fékk silfurverðlaunin á fyrstu Evrópukeppninni árið 1960.

Júgóslavar lögðu ekki síður áherslu á knattspyrnukeppni Ólympíuleikanna en hin stórmótin. Tirnanić stýrði liði sínu á þremur slíkum leikum: ÓL 1952, ÓL 1956 og ÓL 1960, en í þeim síðastnefndu hreppti liðið gullverðlaunin.

Hann lést árið 1992 í Belgrað.

## Heimildir
*
Ulises Saucedo

**Ulises Saucedo** (f. 3. mars 1896 - d. 21. nóvember 1963) var knattspyrnuþjálfari og -dómari frá Bólivíu. Hann er einkum þekktur fyrir að hafa tekið þátt í fyrstu heimsmeistarakeppninni árið 1930 bæði sem þjálfari og dómari.

## Ævi og ferill
Saucedo hélt sem ungur maður til Englands til að kynna sér knattspyrnu sem þá var að slíta barnsskónum í heimalandi hans. Hann mun hafa leikið með enska liðinu Billericay Town F.C. á seinni hluta þriðja áratugarins en ekki er vitað hversu marga leiki hann spilaði. Hann var aftur kominn til Bólivíu árið 1930 þar sem hann stýrði knattspyrnuliðinu The Strongest til sigurs í La Paz meistarakeppninni, sem talin var helsta knattspyrnukeppni í Bólivíu áður en deildarkeppni var stofnsett árið 1950. Tveimur árum síðar gerði hann hitt stórveldi bólivíska fótboltans, Club Bolívar einnig að meisturum, en þeirri keppni var raunar hætt í miðjum klíðum þegar Chaco-stríðið milli Bólivíu og Paragvæ braust út.

### Heimsmeistarakeppnin í Úrúgvæ
Kunnastur er Saucedo fyrir óvenjulegan þátt sinn í fyrstu heimsmeistarakeppninni í fótbolta. Hann var þjálfari bólivíska landsliðsins, staða sem hann gegndi frá 1930 til 1937. Fyrir keppnina hafði Bólivía aldrei unnið landsleik og það breyttist ekki að þessu sinni, þar sem liðið tapaði fyrir Júgóslövum og Brasilíumönnum, 4:0 í bæði skiptin.

Leikirnir tveir fóru fram 17. og 20. júlí. Athygli vakti að á milli þeirra, þann 19. júlí, tók Saucedo að sér að dæma viðureign Argentínu og Mexíkó, sem telja má einsdæmi. Saucedo dæmdi þrjár vítaspyrnur í leiknum. Auk þess að dæma einn leik var hann línuvörður í fimm viðureignum til viðbótar sem allar innihéldu tvö sterkustu liðin, Argentínu og Úrúgvæ. Þar á meðal var hann með línuvarðarflaggið í sjálfum úrslitaleiknum. Þjálfari rúmenska liðsins var sömuleiðis fenginn í línuvörslu á mótinu, sem er til marks um hversu mikið fyrirtæki það var að koma mönnum til Úrúgvæ á þessum árum.

Saucedo lést á Spáni árið 1963.

## Heimildir
*
Friedrich

**Friedrich** er íslenskt karlmannsnafn sem var samþykkt árið 2012.

## Þekktir nafnhafar
* Friedrich Schiller
* Friedrich Hayek
* Friedrich Nietzsche
* Friedrich Ebert
* Friedrich Engels
* Friedrich Blass

## Sjá einnig
* Frederick

## Heimildir
*
Frederick

**Frederick** getur átt við eftirfarandi:
* Frederick Winslow Taylor
* Frederick Bartlett
* Frederick Ahl
* Frederick Douglass
* Frederick Cook
* Frederick North
## Sjá einnig
* Friedrich
Norddeutscher Rundfunk

**Norddeutscher Rundfunk** (NDR) er sameiginlegt ríkisútvarp fyrir þýsku fylkin Hamborg, Slésvík-Holsetaland, Mecklenborg -Vorpommern og Neðra-Saxland. Höfuðstöðvar NDR eru í Hamborg. NDR varð til árið 1954 þegar Nordwestdeutscher Rundfunk (NWDR) var lagt niður og úr urðu NDR og Westdeutscher Rundfunk (WDR) fyrir fylkið Norðurrín-Vestfalíu. NDR hóf útsendingar þann 1. apríl árið 1956. Stofnunin er hluti af aðal ríkismiðli Þýskalands ( ARD). Elsti útvarpsþáttur í heimi sem er enn þá til er á dagskrá stöðvarinnar NDR 90,3 sem er stöð fyrir Hamborg. Þátturinn var frumfluttur árið 1929 og er á dagskrá á sunnudagsmorgnum frá klukkan 6 til 8. Þættirnir heita Hamburger Hafenkonzert.  

Verksvið 

Dagskrá NDR á að mennta fólkið á svæðinu, veita því upplýsingar og ráð, skemmta því og ekki síst bjóða upp á dagskrá tengdri menningu. Einnig á stofnunin að taka tillit til þess fjölbreytta mannlífs  sem þar er að finna og þeirra mállýskna sem þar eru talaðar. Þess vegna á NDR að bjóða upp á sér dagskrá fyrir öll fjögur fylkin. Þetta er tryggt í samningi sem kallast NDR - Staatsvertrag. Samkvæmt honum má fylkið Bremen ganga til liðs við NDR. Það hefur hins vegar ekki enn þá ekki gerst þar sem að það fylki rekur sitt eigið ríkisútvarp sem Kallast Radio Bremen.
Jörfavíðir

**Jörfavíðir** (salix hookeriana) er víðir sem ættaður er frá vesturhluta N-Ameríku, allt frá Kaliforníu til Alaska. Hann verður oftast um 3-5 metrar en getur farið í 10 metra. Hann vex þar í sendnum jarðvegi og við strönd.

Lauf eru áþekk og á alaskavíði en neðri hluti þeirra er ekki eins ljós og á honum.

Latneska nafn víðisins er í höfuðið á enska grasafræðingnum sir. William Hooker (1785-1865), sem eitt sinn var yfirmaður Kew Gardens.

Á Íslandi er jörfavíði fjölgað yfirleitt með græðlingum. Hann hefur reynst saltþolinn við ströndina.

## Tenglar
*Umfjöllun á Kjarnaskógur.is
*Gróðrarstöðin Þöll
Nerlerit Inaat-flugvöllur

**Nerlerit Inaat-flugvöllur** eða **Constable Point-flugvöllur** (IATA: CNP, ICAO: BGCO) er lítill flugvöllur innst við Hurry-fjörð sem gengur inn af Scoresby-sundi á Austur-Grænlandi í sveitarfélaginu Sermersooq. Flugvöllurinn var upphaflega reistur af bandaríska olíufyrirtækinu ARCO árið 1985 í tengslum við olíuleit á Jameson-landi en fyrirtækið seldi Grænlandsstjórn flugvöllinn árið 1990. Air Greenland rekur þar þyrluþjónustu sem tengir flugvöllinn við þorpið Ittoqqortoormiit. Íslensku flugfélögin Norlandair og Icelandair hafa flogið leiguflug þangað.

Komið hefur til tals að flytja flugvöllinn á nýjan stað á milli Ittoqqortoormiit og Tobin-höfða á suðurströnd Liverpool-lands til að losna við rekstur þyrluþjónustunnar þegar Hurry-fjörður er ísilagður.

## Tilvísanir
Hurry-fjörður

**Hurry-fjörður** (grænlenska: *Kangerterajiva* „litli fjörður“) er mjór fjörður sem gengur norður úr Scoresby-sundi og skilur á milli Liverpool-lands í austri og Jameson-lands í vestri. Fjörðurinn er um 40 km langur og aðeins 7 km breiður. Á norðvesturströnd fjarðarins er Nerlerit Inaat-flugvöllur.

William Scoresby kortlagði fjörðinn fyrstur manna 1822 og nefndi hann eftir Nicholas Hurry, sem var eigandi skipsins hans, *Baffin*. Scoresby taldi að fjörðurinn gæti verið sund sem tengdist við Carlsberg-fjörð í norðri og að Liverpool-land væri eyja, en Carl Ryder afsannaði það í seinni leiðangri 1895.
Norlandair

**Norlandair** er flugfélag með aðsetur á Akureyri. Félagið var stofnað árið 2008 til að taka við rekstri Twin Otter-véla Icelandair. Félagið rekur áætlunarflug milli Reykjavíkur og Bíldudals og Gjögurs, og milli Akureyrar og Þórshafnar, Vopnafjarðar, Grímseyjar og Nerlerit Inaat-flugvallar í Scoresby-sundi á Grænlandi. Air Greenland á fjórðungshlut í félaginu eftir að það keypti þriðju Twin Otter-vélina frá þeim árið 2011.

## Tenglar
* Vefur félagsins
Framfarir og fátækt

**Framfarir og fátækt** (e. Progress and Poverty) er bók eftir hagfræðinginn Henry George sem var gefin út árið 1879. Í bókinni er fjallað um af hverju fátækt fylgir fjárhaglegum og tæknilegum framförum. George kom fram með róttæka lausn sem byggir á að afla leigu úr náttúruauðlindum og jarðeignum.

Bókin seldist í nokkrum milljónum eintaka og varð ein af mest seldu bókum á seinni hluta 19. aldar. Hún kom fram með það sem er nú þekkt sem „georgísk stefna“.
William Scoresby

**William Scoresby** (5. október 1789 – 21. mars 1857) var enskur hvalveiðimaður, landkönnuður, vísindamaður og prestur sem er þekktastur fyrir að hafa fyrstur manna kortlagt Scoresby-sund á Austur-Grænlandi, sem síðan ber nafn hans. Faðir hans og alnafni, William Scoresby eldri (1760–1829), var þekktur hvalveiðimaður og er sagður hafa fundið upp varðtunnuna. Sonur hans fór í fyrstu ferðina með honum 11 ára gamall, en lauk svo skóla og hóf feril sem stýrimaður á skipi föður síns, *Resolution*, árið 1806 og tók við sem skipstjóri árið 1811. Hann stundaði ötullega vísindarannsóknir á hvalveiðiferðum sínum um Norðurslóðir og skrifaðist á við Joseph Banks. Hann uppgötvaði til dæmis að pólsjórinn væri mun hlýrri á miklu dýpi en á yfirborðinu. Árin 1820 til 1822 sigldi hann á skipinu *Fame* ásamt skipinu *Baffin* (undir stjórn George Manby) til Austur-Grænlands sem hann kortlagði með meiri nákvæmni en nokkur hafði áður gert. Mælingar hans komu út í ritinu *Journal of a Voyage to the Northern Whale Fishery, including Researches and Discoveries on the Eastern Coast of Greenland* árið 1823.

Árið 1834 lauk hann bakkalárgráðu í guðfræði frá Cambridge-háskóla og fékk stöðu sem prestur í Bradford í Yorkshire árið 1839. Hann var þrígiftur. Eftir þriðju giftinguna 1849 reisti hann sér stórhýsi í Torquay í Devon þar sem hann bjó til dauðadags.
Milne-land

**Milne-land** (grænlenska: *Ilimananngip Nunaa*) er stór eyja í Scoresby-sundi á Austur-Grænlandi. Eyjan er um 113 km að lengd frá Burknatanga (*Bregne Pynt*) í austri til Urðartanga (*Moræne Pynt*) í vestri, og um 45 km breið frá norðri til suðurs. Hún er rúmlega 3900 ferkílómetrar að stærð og þriðja stærsta eyja Grænlands á eftir meginlandinu og Diskóeyju. Hún er mjög fjalllend og hæsti punktur hennar er 2200 metrar. Jökull liggur yfir hálendi eyjarinnar. Enski landkönnuðurinn William Scoresby nefndi hana eftir skoska sjóliðsforingjanum David Milne.

Milne-land er hluti af eyjaklasa sem telur líka Stórey í norðvestri, Bjarnareyjar í norðaustri og Danmerkurey í suðri. Vestan við eyjuna eru smáeyjarnar Rauðey og Svartey. Mjó sund skilja eyjuna frá meginlandinu. Í norðri skilur Eyfjörður hana frá skaganum Hreinlandi, í vestri skilur Rauðifjörður hana frá meginlandi Grænlands, og í suðri skilur Fönfjörður hana frá tanganum Gæsalandi. Í austri liggur eyjan að Hall-vík.
Liverpool-land

**Liverpool-land** er fjalllendur og vogskorinn skagi á Austur-Grænlandi, norðan við mynni Scoresby-sunds. Í vestri markast það af Hurry-firði, en í austri liggur það að Grænlandshafi. Skaginn nær frá Greville-höfða í norðri að Tobin-höfða í suðri og er 125 km á lengd. Norðan við Hurry-fjörð tengist Liverpool-land við Jameson-land.

Enski landkönnuðurinn William Scoresby gaf skaganum nafn sitt eftir ensku borginni Liverpool þaðan sem skip hans var gert út. Hann taldi að hann gæti verið eyja, og að Carlsberg-fjörður í norðri tengdist við Hurry-fjörð, en Carl Ryder staðfesti löngu síðar að svo var ekki. Syðst á Liverpool-landi eru þorpið Ittoqqortoormiit og sumarbyggðirnar á Tobin-höfða og Hope-höfða.

Á Liverpool-landi eru meðal annars Roscoe-fjöll, Sæfjöll, Didrik Pining-fjöll og Heywood-fjöll. Hæstu tindarnir eru Tvillingerne (1430 metrar) og Korsbjerget (1400 metrar) í Roscoe-fjöllum sunnarlega á Liverpool-landi. Stórifjörður liggur inn í landið úr austri um 25 km og sker það næstum í tvennt. Margir styttri firðir ganga inn í austurströndina, eins og Mariager-fjörður og Horsens-fjörður, og þar eru eyjar eins og Janusey og Hlýnunarey (sem var nýlega viðurkennd sem eyja).
Oldřich Nejedlý

**Oldřich Nejedlý** (f. 26. desember 1909 - d. 11. júní 1990) var knattspyrnumaður frá Tékkóslóvakíu. Hann hlaut silfurverðlaun með tékkóslóvakíska landsliðinu og varð markakóngur á HM 1934.

## Ævi og ferill
Nejedlý fæddist í smábænum Žebrák árið 1909, sem þá tilheyrði Austurríki-Ungverjalandi. Hann gerðist atvinnumaður í knattspyrnu með Spörtu Prag 21 árs gamall og lék með liðinu allan sinn atvinnumannaferil til ársins 1941. Á þeim tíma varð hann fimm sinnum tékkóslóvakískur meistari auk þess að sigra einu sinni í Mitropa-bikarkeppninni, sem var keppni mið-evrópskra félagsliða.

Landsliðsferillinn hófst nánast um leið og Nejedlý gekk til liðs við Spörtu. Hann lék 44 leiki á árabilinu 1931-39 og skoraði í þeim 29 mörk.

Tékkóslóvakía fór alla leið í úrslitaleikinn á HM á Ítalíu árið 1934, en tapaði þar fyrir heimamönnum. Nejedlý skoraði sigurmörk gegn Rúmenum og Svisslendingum í tveimur fyrstu umferðunum og gerði svo þrennu gegn Þjóðverjum í undanúrslitum. Í mótslok var hann valinn í úrvalslið keppninnar og útnefndur þriðji besti leikmaðurinn. Um langt árabil var hann þó aðeins talinn hafa skorað fjögur mörk í keppninni og því deilt markakóngstitlinum með tveimur öðrum leikmönnum, en árið 2006 komst FIFA að þeirri niðurstöðu að mörkin hefðu verið fimm og Nejedlý því einn og óskoraður markakóngur.

Fjórum árum síðar, á HM í Frakklandi 1938 var Nejedlý aftur í eldlínunni og skoraði tvö mörk. Það fyrra gegn Hollendingum en það seinna í alræmdum og blóðugum jafnteflisleik gegn Brasilíu þar sem Nejedlý fótbrotnaði illa og áttu þau meiðsli ásamt ófriðarskýjum í Evrópu sinn þátt í að ferli hans lauk snemma.

Hann lést í bænum Rakovník í Tékklandi árið 1990.

## Heimildir
*
Kvenir

**Kvenir** eru minnihlutahópur í Noregi af finnskum uppruna. Landsvæðið sem þeir búa á heitir Kvenland og er í norðurhluta Noregs. Flestir kvenir tala kvensku, fennískt tungumál sem er oft talið afbrigði finnsku.
Marcel Langiller

**Marcel Langiller** (f. 2. júní 1908 - 25. desember 1980) var franskur knattspyrnumaður sem keppti með franska landsliðinu um tíu ára skeið, þar á meðal í fyrstu heimsmeistarakeppninni árið 1930.

## Ævi og ferill
Langiller fæddist í Charenton-le-Pont, úthverfi Parísar árið 1908. Hann hóf sem táningur að leika með *CA Paris-Charenton* og átti félagið eftir að fylgja honum alla tíð. Árið 1928 komst liðið alla leið í úrslit franska bikarsins en tapaði þar fyrir Parísarliðinu *Red Star*, sem kunnast er fyrir að vera stofnað af fótboltafrumkvöðlinum Jules Rimet. 

Sumarið 1928 gekk Lagiller til liðs við Langiller til liðs við *Excelsior AC* frá Roubaix og lék þar til 1933. Hann kvaddi með því að tryggja félaginu sinn fyrsta og eina titil með sigri á nágrönnunum og erkifjendunum í *RC Roubaix* í bikarúrslitunum þar sem Lagiller var meðal markaskorara. Næst lá leið hans til *Red Star* í eina leiktíð, þar sem Rauða stjarnan fór með sigur af hólmi í 2. deild og komst á ný í deild þeirra bestu. Frá 1935-37 lék Langiller með AS Saint-Étienne uns hann sneri aftur til uppeldisfélagsins til að ljúka ferlinum.

Landsleikir Lagiller urðu 30 á árabilinu 1927 til 1937. Mörkin urðu sjö, þar af tvö á móti Englandi, sem þótti sérstakt keppikefli á þessum árum. Hann var meðal leikmanna Frakka í knattspyrnukeppni ÓL 1928 þar sem liðið mátti sætta sig við að fara heim eftir tap í fyrsta leik gegn Ítölum.

Frakkar voru meðal örfárra Evrópuþjóða sem létu sig hafa ferðalagið langa á heimsmeistarakeppnina í Úrúgvæ 1930. Frakkland mætti Mexíkó í opnunarleik þar sem Lagillier skoraði eitt mark og hafði áður lagt upp fyrsta mark HM-sögunnar fyrir félaga sinn Lucien Laurent. Sigurinn í fyrsta leiknum dugði þó skammt því Frakkar töpuðu næstu tveimur leikjum og féllu úr keppni. Lagillier var ekki í landsliðshópnum á HM 1934.

Að síðari heimsstyrjöldinni lokinni hélt Lagillier áfram að starfa fyrir *CA Paris-Charenton* sem átti í vaxandi fjárhagserfiðleikum. Hann var stjórnarformaður félagsins árið 1963 þegar það þurfti að taka þá erfiðu ákvörðun að hætta atvinnuknattspyrnu og skrá félagið sem áhugamannalið. Lagillier lést í París árið 1980, 72 ára að aldri.

## Heimildir
*