open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marty Feldman

**Martin Alan „Marty“ Feldman** (8. júlí 1934 – 2. desember 1982) var enskur gamanleikari, auðþekktur á útstæðum og skjálgum augum. Hann hóf feril sinn í breskum sjónvarpsþáttum á 7. áratug 20. aldar, fyrst sem handritshöfundur og síðan sem leikari í þáttaröðunum *[[At Last the 1948 Show]]* (1967-8) og *[[Marty (sjónvarpsþættir)|Marty]]* (1968-9) í samstarfi við Tim Brooke-Taylor og Barry Took og nokkra af þeim leikurum sem síðar urðu Monty Python-hópurinn. Á 8. áratugnum lék hann í fjölda kvikmynda á borð við *[[Frankenstein hinn ungi]]* (1974) og *[[Ævintýri hins gáfaða bróður Sherlock Holmes]]* (1975), báðar með Gene Wilder, og *[[Þögul mynd (kvikmynd)|Þögul mynd]]* (1976) eftir Mel Brooks. Sjálfur leikstýrði hann myndunum *[[Síðasta endurtaka Beau Geste]]* (1977) og *[[Munkur á glapstigum]]* (1980). Síðasta kvikmyndin sem hann lék í var *[[Gulskeggur]]* (1983) en við tökur á henni fékk hann hjartaáfall og lést 48 ára að aldri.
Gulskeggur

***Gulskeggur*** (enska: *Yellowbeard*) er gamanmynd frá 1983 eftir Graham Chapman og fleiri í leikstjórn Mel Damski. Fjöldi frægra gamanleikara á borð við Peter Martin, Cheech & Chong, Peter Cook, Eric Idle, Madeline Kahn, John Cleese og Marty Feldman léku í myndinni. Þetta var síðasta kvikmynd Feldman, en hann lést úr hjartaáfalli við tökur í Mexíkóborg. Framleiðsla myndarinnar tók langan tíma þar sem Adam Ant var upphaflega boðið aðalhlutverkið og síðan Sting. Myndin notaðist við endurgerð Metro-Goldwyn-Mayer á skipinu *[[Bounty (skip frá 1960)|Bounty]]* sem smíðað var fyrir *[[Uppreisnin á Bounty (kvikmynd frá 1962)|Uppreisnina á Bounty]]* frá 1962. 

Myndin hlaut dræmar undirtektir áhorfenda og John Cleese hefur síðar lýst henni sem einni af sex verstu kvikmyndum sem gerðar hafa verið.
Vinnukona

**Vinnukona** er kona sem vinnur að heimilisstörfum og framleiðslu inn á heimili en stendur ekki sjálf fyrir búi. Á tímum vistarbandsins urðu allir að vera vistráðnir til eins árs. Ævisaga Guðrúnar Ketilsdóttur sem fæddist árið 1759 er líklega elsta varðveitta sjálfsævisaga íslenskrar vinnukonu.

## Tenglar
* Hjúalög frá 1928 
* Rúv 7. jan. 2015
Adam Ant

**Adam Ant** (**Stuart Leslie Goddard**, fæddur 3. nóvember 1954) er breskur tónlistarmaður og leikari sem er þekktastur fyrir feril sinn sem söngvari í síðpönkhljómsveitinni Adam and the Ants 1977-1982. Hljómsveitin gaf út þrjár breiðskífur og átti smelli á borð við „Antmusic“, „Stand and deliver“ og „Prince Charming“. Hann lék fyrst í kvikmynd Derek Jarman, *[[Jubilee]]* (1977) og hefur síðan leikið í fjölda kvikmynda og sjónvarpsþátta.
Gene Wilder

**Gene Wilder** (**Jerome Silberman**, 11. júní 1933 – 29. ágúst 2016) var bandarískur gamanleikari, leikstjóri og handritshöfundur. Hann er einkum þekktur fyrir hlutverk sín í kvikmyndum Mel Brooks á borð við *[[Leikhúsbraskararnir]]* (*The Producers* - 1968), *[[Blazing Saddles]]* og *[[Frankenstein hinn ungi]]* (*Young Frankenstein* - 1974) og fjórar myndir þar sem hann lék aðalhlutverk ásamt Richard Pryor, *[[Silfurflotinn]]* (*Silver Streak* - 1976), *[[Snargeggjað]]* (*Stir Crazy* - 1980), *[[Skollaleikur]]* (* See No Evil, Hear No Evil* - 1989) og *[[Svik og prettir]]* (*Another You* - 1991). Hann lék líka titilhlutverkið í söngvamyndinni *[[Sælgætisgerð Villa Wonka]]* (*Willy Wonka & the Chocolate Factory* - 1971). 

Hann leikstýrði nokkrum kvikmyndum þar sem hann lék sjálfur aðalhlutverk eins og *[[Ævintýri hins gáfaða bróður Sherlock Holmes]]* (*The Adventure of Sherlock Holmes' Smarter Brother* - 1975) og *[[Rauðklædda konan]]* (*The Woman in Red* - 1984).

## Tenglar
* Gene Wilder á Internet Movie Database
Mel Brooks

**Melvin James „Mel“ Brooks** (**Melvin James Kaminsky**, f. 28. júní 1926) er bandarískur leikstjóri, handritshöfundur, lagahöfundur og gamanleikari einkum þekktur fyrir fjölda gamanmynda sem hann hefur samið og leikstýrt. Hann hóf feril sinn sem handritshöfundur fyrir skemmtiþáttinn *[[Your Show of Shows]]* á 6. áratug 20. aldar og síðan sem gamanleikari ásamt Carl Reiner í sjónvarpssketsum sem hétu *[[2000 Year Old Man]]* árið 1961. Á 8. og 9. áratugnum varð hann einn af vinsælustu leikstjórum Bandaríkjanna með gamanmyndum á borð við *[[Leikhúsbraskararnir]]* (*The Producers* - 1968), *[[Tólf stólar]]* (*Twelve Chairs* - 1970), *[[Blazing Saddles]]* (1974), *[[Frankenstein hinn ungi]]* (*The Young Frankenstein* - 1974), *[[Þögul mynd (kvikmynd)|Þögul mynd]]* (*Silent Movie* - 1976), *[[Lofthræðsla (kvikmynd)|Lofthræðsla]]* (*High Anxiety* - 1977), *[[Saga heimsins, 1. hluti]]* (*History of the World, Part I* - 1981), *[[Spaceballs]]* (1987) og *[[Hrói höttur: Karlmenn í sokkabuxum]]* (*Robin Hood: Men in Tights* - 1993). Hann var giftur leikkonunni Anne Bancroft sem lést árið 2005.

Mel Brooks hefur einu sinni fengið Óskarsverðlaun, fyrir handrit að kvikmyndinni *Leikhúsbraskararnir*.

## Tenglar

* Mel Brooks á Internet Movie Database
* Opinber heimasíða Mel Brooks
Jubilee

***Jubilee*** er bresk kvikmynd frá 1978 eftir leikstjórann Derek Jarman. Titill myndarinnar vísar til silfurkrýningarafmælis Elísabetar 2. Englandsdrottningar 1977. Myndin er heimsendamynd þar sem Elísabet 1. ráfar um í rústum Lundúna í óljósri framtíð eftir að Elísabet 2. hefur verið myrt. Í myndinni koma fram fjöldi þekktra breskra pönkara og pönkhljómsveitir á borð við Adam and the Ants, Siouxie and the Banshees, The Slits, Wayne County og Toyah Willcox flytja tónlistina sem Brian Eno sá um. Bæði Nell Campbell og Richard O'Brien úr *[[The Rocky Horror Picture Show]]* (1975) léku í myndinni. Atriði í myndinni eru tekin í borgarhverfum sem enn voru í rúst eftir loftárásir Þjóðverja í Síðari heimsstyrjöld.
David Lynch

**David Keith Lynch** (f. 20. janúar 1946, d. 15. janúar 2025 ) var bandarískur kvikmyndaleikstjóri sem er þekktur fyrir súrrealískar og oft truflandi kvikmyndir með óhefðbundnum og ólínulegum söguþræði. Fyrsta kvikmyndin í fullri lengd sem hann leikstýrði var *[[Eraserhead]]* (1977). Næst var hann ráðinn til að leikstýra kvikmynd um John Merrick, *[[Fílamaðurinn]]* (*The Elephant Man*) 1980 sem fékk átta tilnefningar til Óskarsverðlauna. Í kjölfarið leikstýrði hann tveimur kvikmyndum fyrir Dino De Laurentiis, *[[Dune (kvikmynd frá 1984)|Dune]]* (1984), sem hlaut slæmar viðtökur, og *[[Blátt flauel]]* (*Blue Velvet* - 1986) sem sló í gegn og átti þátt í að gera Isabellu Rossellini að stjörnu í Bandaríkjunum. 

Árið 1990 hóf hann gerð sjónvarpsþáttaraðarinnar *[[Tvídrangar]]* (*Twin Peaks*) ásamt Mark Frost sem fyrirtæki Sigurjóns Sighvatssonar Propaganda Films tók þátt í að framleiða. Sama ár gerði hann vegamyndina *[[Tryllt ást]]* (*Wild at Heart*). Árið 1999 gerði hann svo *[[Saga Straight]]* (*The Straight Story*) sem hann lýsti sjálfur sem tilraunakenndustu mynd sinni. Hann gerði enn tilraunir með ólínulegan söguþráð í myndunum *[[Trufluð veröld]]* (*Lost Highway* - 1997), *[[Mulholland Drive]]* (2001) og *[[Upplandsríkið]]* (*Inland Empire* - 2006) sem var hans síðasta kvikmynd í fullri lengd. Á sama tíma gerði hann fjölda stuttmynda eins og *[[Dumbland]]* 2002 (dreift á vefsíðu leikstjórans) og leikstýrt tónlistarmyndböndum fyrir Moby og Nine Inch Nails meðal annarra.

## Tenglar
* David Lynch á Internet Movie Database
* Opinber heimasíða David Lynch

## Tilvísanir
Guy Ritchie

**Guy Stuart Ritchie** (f. 10. september 1968) er enskur kvikmyndaleikstjóri sem er þekktastur fyrir harðsoðnar og gamansamar glæpamyndir. Hann sló fyrst í gegn með *[[Með húð og hári]]* (*Lock, Stock and Two Smoking Barrels*) árið 1998 og fylgdi henni eftir með *[[Snatch]]* árið 2000. Næstu tvær myndir, *[[Frá sér numin]]* (*Swept Away* - 2002) og *[[Revolver (kvikmynd)|Revolver]]* (2005) gengu ekki eins vel og glæpamyndin *[[RocknRolla]]* (2008) fékk dræmar viðtökur. Hann leikstýrði tveimur nýjum myndum um Sherlock Holmes, *[[Sherlock Holmes (kvikmynd frá 2009)|Sherlock Holmes]]* (2009) og   *[[Skuggaleikur]]* (2011) sem báðar gengu vel í kvikmyndahúsum. 

Hann giftist bandarísku söngkonunni Madonnu árið 2000 en þau skildu átta árum síðar.
Ofurtölva

**Ofurtölva** er tölva sem ræður yfir mestu vinnslugetu sem þekkt er á hverjum tíma. Hugtakið var fyrst notað á 7. áratug 20. aldar yfir tölvur á borð við Atlas og Cray 1 sem Seymour Cray hannaði. Markmiðið var að skapa eins hraðvirka tölvu og mögulegt væri miðað við tækni þess tíma. Slíkar tölvur notast við nýstárlegar aðferðir við kælingu, samhliða vinnsluferla, mikinn fjölda örgjörva og sérsniðin stýrikerfi sem notast við dreifvinnslu eða margsamhliða vinnslu í miðstýrðu kerfi.

Í seinni tíð hafa kínverjar tekið fram úr bandaríkjunum og eigi t.d. öflugustu tölvuna 2017 eftir eigin hönnun.
Anne Bancroft

**Anne Bancroft** (**Anna Maria Louisa Italiano** - 17. september 1931 – 6. júní 2005) var bandarísk leikkona. Hún lærði leiklist í American Academy of Dramatic Arts og síðan stanislavskíaðferðina í Actors Studio hjá Lee Strasberg. Eftir nokkur aukahlutverk í kvikmyndum á 6. áratug 20. aldar fékk hún Óskarsverðlaun sem besta leikkona í aðalhlutverki fyrir myndina *[[Kraftaverkið: Sagan af Helen Keller]]* (*The Miracle Worker* - 1962). Þekktasta hlutverk hennar er þó titilhlutverkið í myndinni *[[Frú Robinson]]* (*The Graduate*) frá 1967. Hún hlaut síðar tilnefningar til Óskarsverðlauna fyrir hlutverk sín í *[[Á krossgötum]]* (*Turning Point* - 1977) þar sem þær Shirley MacLaine voru báðar tilnefndar í flokknum „besta leikkona í aðalhlutverki“ og sem besta leikkona í aukahlutverki fyrir hlutverk abbadísarinnar í *[[Agnes barn guðs]]* (*Agnes of God* - 1985). Seinni eiginmaður hennar var leikstjórinn Mel Brooks en þau giftust árið 1964. Hún lék í kvikmynd David Lynch, *[[Fílamaðurinn]]* (*The Elephant Man*) sem Brooks framleiddi árið 1980 og í tveimur myndum sem hann leikstýrði, *[[Að vera eða vera ekki]]* (*To Be or Not to Be* - 1983) og *[[Drakúla: Dauður og í góðum gír]]* (*Dracula: Dead and Loving It* - 1995).
Ráðskona

**Ráðskona** er starfsmaður á bóndabýli eða heimili sem hefur umsjón með þrifum og heimilisstörfum og því sem er innanstokks á heimilinu. Ráðskona tók við boðum frá húsfreyju þar sem hún var en ekklar og einhleypir menn sem stóðu fyrir búi höfðu oft ráðskonu. Ráðskona var skör hærra sett en vinnukona en stóð ekki sjálf fyrir því búi eða heimili sem hún var ráðin á.
Segulhalli

**Segulhalli** er halli segulsviðs jarðar miðað við yfirborðið. Hallinn er mismunandi eftir því hvar á jörðinni maður er staddur en eykst eftir því sem farið er nær segulskautum. Hann er -90° við syðra segulskautið og +90° við nyrðra segulskautið. Segulhalli skiptir máli við gerð áttavita þar sem nálin þarf að vega upp á móti hallanum til að koma í veg fyrir skekkju vegna hans. 

Segulhallinn var uppgötvaður af þýska verkfræðingnum Georg Hartmann árið 1544 og aðferð til að mæla hann var lýst af enska kompássmiðnum Robert Norman árið 1581.
Miðun

**Miðun** er stefna frá athugunarstað að einhverjum hlut sem miðað er á (miði). Miðun er mæld í gráðum miðað við þá stefnu sem athugandinn heldur (miðun miðað við haldna stefnu), kompásnorður (kompásmiðun) eða rétt norður (rétt miðun). Með tveimur eða fleiri miðunum sem skerast fæst staðarákvörðun sem er því nákvæmari sem hornið í skurðpunkti er nær 90°.

Á sjó eru mið gjarnan áberandi hlutir eins og fjallstindar, klettaskörð, hólar, eyjar og sker, vitar og ýmis siglingamerki. Þar sem tiltekinn hlut ber við annan fyrir aftan (bakpunkt) fæst nokkuð góð stefnulína. Miðun var áður fyrr helsta aðferðin til að áætla staðsetningu á sjó nálægt landi. Þess vegna er talað um fiskimið þegar vísað er til þekktra veiðistaða því þeim var lýst með vísun í þekkt mið.
Bólstrun

**Bólstrun** er vinna við húsgögn — þá sérstaklega við stóla eða sófa — þar sem sæti eru þakin áklæði eða leðri og unnið með fjaðrir og bönd. Bólstrun er löggild iðngrein á Íslandi og kom fyrsti bólstrarinn til Íslands árið 1918 og starfaði hann hér í fjögur ár. Hjá honum útskrifuðust fyrsti íslenski húsgagnabólstrarinn Ólafur Daðason .

## Heimild
Hattagerð

**Hattagerð** er handverk og iðn þeirra sem búa til hatta eða höfuðbúnað. Þeir sem búa til hatta eru *hattagerðarmenn* eða *hattarar*. Notað var kvikasilfur í hattagerð í Englandi og urðu hattarar þá oft geðveikir.
Segulskekkja

**Segulskekkja** er skekkja sem stafar af segulmögnuðu járni í námunda við áttavita, til dæmis járni í skrokki skips eða flugvélar. Skekkjan er mæld sem hornið milli segulnorðurs og kompásnorðurs. Ef áttavitinn er fastur á tilteknum stað (til dæmis í nátthúsi) er hægt að mæla segulskekkjuna og leiðrétta fyrir henni. Í föstum áttavitum eru oft leiðréttingartæki úr deigjárni. Þannig eru hefðbundin nátthús gjarnan búin flindersstöng og/eða kúlum með deigjárni til að draga úr segulskekkju.

Segulskekkja er eitt af því sem leiðrétta þarf fyrir þegar lesið er af áttavita, ásamt misvísun milli segulnorðurs og rétts norðurs, og staðbundnum segultruflunum sem stafa af missterku segulsviði í jarðskorpunni.
Segultruflanir

**Segultruflanir** eru staðbundnar truflanir á áttavita sem stafa af missterku segulsviði í jarðskorpunni eða segulsviði kletta. Slíkar segultruflanir eru að jafnaði litlar (á milli 25.000 og 65.000 nanóteslur (nT)). Þær mynda rákir sem liggja samsíða neðansjávarhryggjum og eru mikilvægar til að áætla aldur jarðskorpunnar þar sem segulsvið jarðar umpólast á nokkur hundruð ára fresti. 

Segultruflanir eru stundum merktar inn á sjókort þar sem ástæða er til að leiðrétta fyrir þeim, eins og misvísun og segulskekkju.
Misvísun

**Misvísun** er hornið milli segulnorðurs, þangað sem nál áttavita bendir, og rétts norðurs, sem er stefnan á Norðurpólinn. Þetta horn er misstórt eftir því hvar á hnettinum maður er staddur þar sem það eykst eftir því sem nær dregur jarðskautunum, og líka breytilegt í tíma þar sem segulskautið er ekki kyrrt heldur færist um nokkra tugi kílómetra á hverju ári. Leiðrétta þarf fyrir misvísun, eins og segulskekkju og segultruflunum, þegar tekin er rétt stefna á áttavita. 

Áætluð misvísun fyrir tiltekið landsvæði á tilteknum tíma er gefin út á sjókortum og almanökum eins og *[[Almanak Háskóla Íslands|Almanaki Háskóla Íslands]]*. Misvísun á Íslandi getur numið tugum gráða. 

## Tenglar
* Áætluð misvísun í Almanaki Háskóla Íslands
* Um segulskaut jarðar í Almanaki Háskóla Íslands
Gustaf Cederschiöld

**Gustaf Johan Christoffer Cederschiöld** (25. júní 1849 – 5. maí 1928) var sænskur fræðimaður sem sérhæfði sig í rannsóknum á norrænni tungu og miðaldabókmenntum. Hann gaf út töluvert af fornsögum eftir íslenskum handritum, þar á meðal *[[Bandamanna saga|Bandamanna sögu]]* (1873), *[[Erex saga|Erex sögu]]* (1888) og *[[Clári saga|Clári sögu]]* (1907). Sú síðastnefnda var gefin út í ritröðinni Altnordische Saga-Bibliothek sem Cederschiöld kom á fót ásamt prófessorunum Eugen Mogk í Leipzig og Hugo Gering í Kiel.

## Heimildir
* „Gustaf J C Cederschiöld“, *Svenskt biografiskt lexikon*, http://sok.riksarkivet.se/sbl/artikel/14719, sótt 11. febrúar 2015.
Zjytomyr

**Zjytómýr** (úkraínska: Житомир) er borg í Norður-Úkraínu og með sögufrægari stöðum Garðaríkis. Borgin er tuttugusta stærsta borg Úkraínu. Í borginni búa um 270 þúsund manns og er hún stjórnarsetur fyrir Zjytómýr-sýslu eða Zjytómýrfylki (úkraínska: Житомирська о́бласть, Zjytómýrska oblast).

## Saga
Borgin varð til undir forystu konungs í Garðaríki, Höskuldi, árið 884. Elstu heimildir um borgina eru frá árinu 1321.

## Landafræði
Zjytómýr er 130 km vestur af Kænugarði. Í gegnum borgina rennur Téterév sem tæmist í Danparfljót og tengir borgina við Svartahafið og Azovhafið. Loftslag er þurrt og er meðalhiti á sumrin +20&nbsp;°C og á veturna –10&nbsp;°C. 

**Veðuryfirlit**

## Myndasafn

Mynd:Житомир._Бывший_особняк_Филиппова..JPG
Mynd:Житомир._Здание_Городского_Совета..JPG
Mynd:Будинок,_в_якому_народився_Ярослав_Домбровський,_генерал_Паризької_комуни..jpg
Mynd:Zhitomir_WaterTower.JPG
Mynd:Panorama-2008-05-20-teteriv.jpg


## Tengt efni
* Garðaríki
* Úkraína

## Tilvísanir

## Tenglar
* Trindelka - portal for Zhytomyr  (rússneskt)
* zhytomyr.net - everything about the city (úkraínskt)
* - find out Zhytomyr  (úkraínskt)
* Zhytomyr Journal - news, photo, map and other  (rússneskt)
* interesniy.zhitomir.ua - a blog about history of Zhytomyr  (rússneskt) 
* Zhytomyr map - cafes, bars, restaurants (úkraínskt)
Jaroslav Jevdokímov

**Yaroslav Evdokimov** - (Євдокимов Ярослав Олександрович (uk.) - (f. 11. desember 1946) er úkraínskur barítónsöngvari.

## Útgáfur
* 1988 - Allt veruleika
* 1994 - Ekki rífa ekki skyrtunni (CD)
* 2002 - Dreamer (CD)
* 2002 - Kiss hendinni (CD)
* 2006 - Yfir ána (CD)
* 2008 - Yaroslav Evdokimov og Duo "Sladka Jagoda"(CD)
* 2012 - Return to Fall (CD)

## Heimildir
* Беларуская энцыклапедыя. Т. 6. – Мн., 1998. Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Т. 2. – Мн., 1985.
* Encykłapiedyja biełaruskaj papularnaj muzyki. Mińsk: Zmicier Kołas, 2008, s. 368. ISBN 978-985-6783-42-8. (biał.)
* Yaroslav Evdokimov «Золотий Фонд української естради» 
* На Рівненщині посвідку на постійне проживання отримала мати Ярослава Євдокимова, Народного артиста Білорусії 
* http://www.oblgazeta.ru/culture/13950/
* https://vpu-24korec.narod.ru/vipuskniki.html
* http://www.postkomsg.com/mil/belarus/198892/ 
* http://www.moskva.fm/artist/сладка_ягода_и_ярослав_евдокимов 

## Tilvísanir
Fótbolti.net

**Fotbolti.net** er fréttavefur um knattspyrnu. Vefurinn fjallar um allt sem tengist knattspyrnu, bæði á Íslandi sem og erlendis.

Vefurinn var stofnaður þann 15. apríl 2002. Við vefinn starfa fjórir starfsmenn í fullu starfi auk fjölda starfsmanna í hlutastarfi. Yfir sumartímann nær starfsmannafjöldinn mest í kringum 75 starfsmenn. Hafliði Breiðfjörð stofnaði vefinn og rekur hann enn í dag. Fotbolti.net er hlutafélag og er það að öllu leyti í eigu starfsmanna vefsins. Hafliði Breiðfjörð á 95% hlut og Magnús Már Einarsson, ritstjóri, á 5% hlut.

Árið 2011 var Fótbolti.net mótið haldið í fyrsta skipti. Mótið er fyrir sterkustu lið landsins sem taka ekki þátt í Reykjavíkurmótinu.

Árið 2020 gagnrýndi framkvæmdastórinn ný fjölmiðlalög þar sem fjölmiðillinn þótti ekki sitja við sama borð og aðrir fjölmiðlar og biðlaði til lesenda að styrkja vefritið. 

## Heimildir
* http://veflistinn.is/  (skoðað 9. febrúar 2015)
* http://www.fotbolti.net (skoðað 7. febrúar 2015)

## Tilvísanir
Örlagasteinninn

**Örlagasteinninn** eða **Scone-steinninn** (enska: *Stone of Scone*, gelíska: *An Lia Fàil*, skoska: *Stane o Scuin*) er krýningarsteinn Skotakonunga. Steinninn er 152 kílóa aflangur sandsteinshnullungur sem hvarf úr krýningarhásætinu í Westminster Abbey á jólanótt 1950. Steinninn hafði þá verið í enskum höndum í 654 ár. Árið 1996 var steininum skilað til Skotlands á athöfn við ensku landamærin.

Steinninn var síðast notaður við krýningu Karls 3. konungs árið 2023. Steinninn var fluttur tímabundið aftur til Lundúna í tilefni af krýningunni. 

## Munnmælasögur um steininn
Tvær munnmælasögur eru um steinninn. Önnur að Jakob forfaðir Ísraelsmanna hafi haft steinninn undir kodda sínum þegar hann fékk vitrun um stiga upp til himna og sá engla sem fóru upp og niður stigann. Síðar hafi steinninn borist til Egyptalands og þaðan með Gaþelusi konungssyni frá Aþenu sem kvæntist Scota,  einni af ambættum Faraós. Eftir að egypski herinn drukknaði í Rauðahafinu hafi Gaþelus og Scota farið með flokki manna meðfram norðurströnd Afríku til Njörvasunds og yfir til Spánar. Þar hafi Gaþelus stofnað konungsríki sem stóð í margra mannsaldra og var forlagasteinninn hásæti konunga þar. Síðar hafi skoskur höfðingi William Breck farið með steininn til Írlands og látið krýna sig til konungs á honum hjá Tara. Fergus Eiríksson afkomandi Símonar Breck var rekinn brott frá Írlandi árið 500 f. krist og fór þá til Argyle á Skotlandi með steininn. Steinninn var settur upp í Dunsstaffenage og voru 40 konungar krýndir á honum.

## Heimildir

* 
* 

## Tilvísanir
Rétt norður

**Rétt norður**, **hánorður** eða **landfræðilegt norður** er stefna á norðurpólinn eftir yfirborði jarðar. Rétt norður er ólíkt segulnorðri (stefnu á nyrðra segulskautið) og netnorðri (stefnu eftir bauganeti í kortavörpun). Rétt norður markast af nyrðra himinskauti jarðar nálægt þeim stað þar sem Pólstjarnan sést frá jörðu. Vegna pólveltu mönduls jarðar fer rétt norður í hring miðað við stjörnurnar. Hringferðin tekur um 25.000 ár. Áætlað er að Pólstjarnan verði sem næst réttu norðri milli áranna 2100 og 2102.
Sófi

**Sófi** er bekkjarlaga húsgagn ætlað tveimur eða fleiri manneskjum, með eða án armpúða, sem er að hluta til eða fullkomlega bólstrað, oftast með sérsniðnum púðum. Þó að sófar séu ætlaðir aðallega til setu eru þeir líka notaðir til afslöppunar og blunda. Á heimili er sófa oftast að finna í stofunni. Þá er líka að finna á hótelum, skemmtistöðum, í biðsölum, o.s.frv.

Orðið *sófi* á uppruna sinn í tyrknesku, en þaðan er það komið úr arabíska orðinu *suffa* „ull“. Sjálft er þetta úr arameíska orðinu *sippa* „motta“.

## Tengt efni
* Hægindastóll
* Legubekkur
* Skammel
Bekkur

**Bekkur** er húsgagn sem fleiri manneskjur geta setið í á sama tíma. Bekkir eru yfirleitt úr viði en getur líka verið úr málmi, steini, steypu eða öðru efni. Margir bekkir eru með örmum og baki, en til eru gerðir án svona, þar sem fólk getur sest báðum megin.

Bekki er víða finna bæði innan- og utandyra. Oft eru þeir á almenningsstöðum eins og í görðum, á torgum, söfnum og bókasöfnum svo dæmi séu nefnd. Langa trébekki er oft að finna í kirkjum.

Stundum eru bekkir settir upp til minningar um einhvern, en þá er oft skjöldur á bekknum í tilefni þess.

## Tengt efni
* Sófi
* Sæti
Zjytomyrfylki

**Zjytómýrfylki** (úkraínska: Житомирська о́бласть, *Zjytómýrska oblast*) er fylki í Úkraínu um 50 km vestan við Kænugarði á bökkum við landamæri Hvíta-Rússlandi. Höfuðstaður fylkisins er borgin Zjytómýr. Íbúar fylkisins voru tæp 1 266 938 árið 2013.
Tómas Tómasson

**Tómas Tómasson** (f. 1783, d. 10. júní 1866) var skáld, hreppstjóri og handritaskrifari.  Hann var sonar Tómasar Björnssonar á Reykjum og Guðrúnar Jónssonar á Nautabúi. Hann bjó um skeið á Hamarsgerði og í Nautabúi í Neðrabyggð en flutti svo til Hvalness á Skaga.

Gísli Konráðsson var vinur hans og Tómas orti um hann ljóðið ''Gíslahvörf'' .

## Heimildir
Zaporízjzja-fylki

**Zaporízjzja-fylki** (úkraínska: Запорізька о́бласть, *Zaporízjzja oblast*) er fylki í Úkraínu um 400 km suðaustan við Kænugarð. Höfuðstaður fylkisins er borgin Zaporízjzja. Íbúar fylkisins voru tæpir 1.774.400 árið 2013.
Loftur Ormsson

**Loftur Ormsson** var landnámsmaður sem nam land í Gaulverjabæ. Hallveig Fróðadóttir var föðursystir hans. Loftur var sonur Orms Flosasonar og Oddnýjar Þorbjarnardóttur.

## Tenglar
* Gaulverjabær í Flóa
* Athugasemdir um landnám á Rangárvöllum og í Fljótshlíð, með drögum til tímatals
Kjörís

**Kjörís ehf.** er íslenskur ísframleiðandi staðsett í Hveragerði. Fyrirtækið hóf starfsemi 31. mars 1969 og hefur alltaf verið staðsett í Hveragerði. Kjörís er fjórði stærsti vinnuveitandinn þar og eru starfsmenn fyrirtækisins um 50 talsins. Kjörís er meðal þekktustu vörumerkja Íslands og hefur fyrirtækið fengið ýmsar viðurkenningar.

## Saga
Fyrirtækið er og hefur alltaf verið fjölskyldufyrirtæki og var stofnað af bræðrunum Gylfa Hinrikssyni og Braga Hinrikssyni ásamt bræðrunum Hafsteini, Guðmundi og Sigfúsi Kristinssonum. Starfsemin byrjaði í 250 fermetra húsnæði en er nú komið í 5000 fermetra húsnæði í þremur húsum í Hveragerði ásamt dreifingarstöð á Akureyri og Ísafirði. Framleiðslutegundir Kjöríss voru í upphafi núgga-, súkkulaði- og vanillupakkaís ásamt frostpinnum en í dag eru vörutegundir fyrirtækisins um 160 talsins ásamt vinsælum innfluttum tegundum, t.d. Mars, Snickers og Bounty ís.

Ísdagur Kjöríss hefur verið haldinn árlega frá árinu 2007 á bæjarhátíðinni Blómstrandi dögum í Hveragerði. Ísdagurinn er hluti af vöruþróun fyrirtækisins og lögð er sérstök ísleiðsla úr verksmiðjunni og út á bílaplan. Þar er gestum boðið upp á að bragða á nýstárlegum ístegundum. Til dæmis hefur verið boðið upp á sinnepsís, BBQ-ís, sykurpúðaís, öskuís, ís unninn úr brjóstamjólk sem og hefðbundnari bragðtegundir sem margar hafa að lokum farið í almenna framleiðslu hjá fyrirtækinu.

## Stjórn og eigendur fyrirtækisins
* Aldís Hafsteinsdóttir, bæjarstjóri Hveragerðis
* Valdimar Hafsteinsson, framkvæmdarstjóri fyrirtækisins frá árinu 1993 og situr. Valdimar var valinn maður ársins 2010 í íslensku atvinnulífi að mati Frjálsrar verslunar.
* Guðrún Hafsteinsdóttir, markaðsstjóri Kjöríss, f.v. formaður samtaka iðnaðarins
* Sigurbjörg Hafsteinsdóttir, kennari í Hveragerði.

## Tenglar
* ''Saga Kjöríss;'' af vefsíðu Kjöríss 
* ''Um Kjörís;'' af vefsíðu Kjöríss 
* ''Guðrún í Kjörís: Íslenskur iðnaður er burðarásinn;'' af vefsíðu Viðskiptablaðsins 
* ''Framkvæmdastjóri Kjöríss maður ársins í íslensku atvinnulífi;'' af Vísi.is
* ''Ísdagurinn mikli í Hveragerði;'' af vefsíðu Morgunblaðsins
Rathlaup

**Rathlaup** er íþrótt upprunnin í Svíþjóð sem gengur út á að finna staði á víðavangi með landakorti og áttavita. Þátttakendur fá rathlaupskort og eiga að ferðast á milli stöðva, sem eru merktar með rathlaupsflöggum, þar sem þeir staðfesta komu sína með því að stimpla merki á spjald með gataklemmu eða með rafrænum hætti. Oftast er hlaupið þannig að sá sem er fyrstur að ferðast milli allra stöðvanna í réttri röð sigrar. 

Til eru ýmis afbrigði af rathlaupi eins og skíðarathlaup, langrathlaup (*rogaining*), fjallahjólaratleikur, maraþonrathlaup, sprettrathlaup o.s.frv.

Keppt er í rathlaupi á Heimsleikunum. Alþjóðlega rathlaupasambandið var stofnað árið 1961 og hefur yfirumsjón með íþróttinni.

## Tenglar

* Alþjóðlega rathlaupasambandið
* Rathlaupafélagið Hekla
VietJet Air

**VietJet Air** er víetnamskt lággjaldaflugfélag staðsett í Hanoi. Mest er flogið frá Ho Chi Minh-borg. Fyrirtækið var stofnað árið 2007 og en starfsemi hófst árið 2011. Flogið er milli borga í Víetnam og til nokkurra alþjóðlegra flugvalla.
Heimsleikarnir

**Heimsleikarnir** eru íþróttamót þar sem keppt er í íþróttum sem ekki eru ólympíugreinar. Heimsleikarnir eru haldnir af Alþjóðaheimsleikasambandinu með stuðningi Alþjóðaólympíunefndarinnar. Á Heimsleikunum er keppt í 25-35 greinum, meðal annars fyrrverandi ólympíugreinum. Fjöldi greina er takmarkaður af þeirri aðstöðu sem er fyrir hendi þar sem leikarnir eru haldnir þar sem bannað er að byggja nýja íþróttaaðstöðu fyrir leikana. Heimsleikarnir voru fyrst haldnir árið 1981. Næstu heimsleikar verða haldnir 2025 í Chengdu í Kína.

Boðsgreinar eru leyfðar en verðlaun fyrir þær eru ekki talin með í opinberri verðlaunatalningu.

## Íþróttagreinar
Greinar úr sömu íþrótt eru í sama lit:

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Fimleikar
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Hjólaíþróttir
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ólympíugrein
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Sem boðsgrein

## Heimildir
Blok P

**Blok P** var stærsta íbúðablokkin í Nuuk og sú stærsta á Grænlandi. Í blokkinni voru um 320 íbúðir og talið var að um 1% íbúafjölda alls Grænlands hefði búið í henni. Húsið var rifið þann 19. október 2012.

## Saga
Blokkin var byggð á árunum 1956–1966 sem liður í stefnu danskra stjórnvalda frá árinu 1953 um að nútímavæða grænlenska innviði. Markmið uppbyggingarinnar var að hvetja fólk til að flytja úr strandþorpum sem voru talin „óarðbær, óheilbrigð og ónútímaleg“.

Þegar blokkin var byggð var hún stærsta bygging í öllu konungsríkinu Danmörku. Stærð og skipulag íbúðanna hentaði ekki lífstíl Inuíta, en þröngar dyr gerðu það að verkum að þeim reyndist erfitt eða jafnvel ómögulegt að komast inn í og út úr húsinu í þykkum vetrarfatnaði og evrópsku fataskáparnir voru of litlir fyrir geymslu veiðarfæra. Þar af leiðandi voru þau geymd á svölunum þar sem þau lokuðu fyrir neyðarútganga og sköpuðu öryggishættu. Á fyrstu árunum voru mikil vandræði með storknað blóð sem stíflaði frárennsli þar sem fiskimenn gerðu að afla sínum í baðkörum.

Húsið var fimm hæða en var 64 íbúð að lengd, eða um 200 metrar, og klauf það Nuuk í austur-vesturátt. Íbúum Nuuk þótti ekki vænt um blokkina, en hún var sýnd ferðamönnum og lýst sem „svo niðurdrepandi að hún er næstum því sjálf ferðamannastaður“.

### Niðurrif
Heimastjórn Grænlands ráðgerði árið 2010, í samvinnu við borgarráð Nuuk, áætlun sína um að rífa húsið. Þáverandi íbúum í húsinu var boðið húsnæði í Qinngorput. Niðurrif hússins hófst 2011 og lauk 2014. Á lóðinni var svo reistur nýr grunnskóli.

## Fáninn
Norðurhlið blokkarinnar var skreytt með stærsta grænlenska fána sögunnar. Fáninn var saumaður úr gömlum flíkum af grænlenskum listamanni, með aðstoð skólabarna.

## Heimildir
Regla Rolles

**Regla Rolles** í örsmæðareikningi segir að sérhvert diffranlegt rauntalnafall sem ekki er eintækt hljóti að hafa útgildispunkt á milli þeirra x-gilda sem fallið varpar í sama fallgildi. Þ.e. að til sé punktur þar sem afleiða fallsins er 0.

Regla Rolles er í raun hjálparregla til að sanna meðalgildisreglu diffurreiknings.

## Saga
Fyrsta þekkta dæmið um þekkingu á reglu Rolles er frá Indverska stærðfræðingnum Bhāskara II (1114–1185). Michel Rolle kom hins vegar með fyrstu formlegu sönnunina á reglunni árið 1691 og notaði þá diffrun til að sanna regluna. Nafnið "regla Rolles" (e. Rolle's theorem) var fyrst notað af Þjóðverjanum Moritz Wilhelm Drobisch árið 1834 og Ítalanum Giusto Bellavitis árið 1846.

## Formleg framsetning reglunnar
Gerum ráð fyrir að fall f sé samfellt á lokaða bilinu [a;b]⊆\mathbb{R} og diffranlegt á opna bilinu ]a;b[ og að f(a)=f(b). Þá er til c∈]a;b[ þannig að f'(c)=0.

## Sönnun
Skiptum sönnun þessarar reglu í tvö hluta.

I) Gerum fyrst ráð fyrir að fallið f sé fastafall, f(x)=k. Þá er f'(c)=0 sama hvernig c∈]a;b[ er valið.

II) Gerum síðan ráð fyrir að f sé ekki fastafall. Því að f er samfellt á lokuðu og takmörkuðu bili [a;b] tekur f bæði stærsta og minnsta gildi á bilinu (því að ef fall f er samfellt á lokuðu og takmörkuðu bili I þá tekur f bæði stærsta og minnsta gildi á I). Þessi gildi geta ekki bæði verið í endapunktum bilsins því að þá væri f(a)=f(b) þannig að þá væri fallið fastafall því að stærsta og minnsta gildi þess væri sama talan. Fallið hefur því annaðhvort stærsta eða minnsta gildi í c∈]a;b[ sem þýðir að f(c) er útgildi svo að f'(c)=0 (því að ef fall er diffranlegt á bili I og hefur útgildi í x0∈I þá er f'(x0)=0).

## Heimildir
Birgir Guðjónsson, Gylfi Guðnason og Yngvi Pétursson. *Stærðfræði handa 5. bekk náttúrufræðibrautar*. Menntaskólinn í Reykjavík. 2014.

Vignir Már Lýðsson. „Getið þið útskýrt reglu Rolles og meðalgildissetninguna?“. Vísindavefurinn 5.8.2008. http://visindavefur.is/?id=47964. (Skoðað 14.2.2015).
Skurðpunktur (evklíðsk rúmfræði)

**Skurðpunktur** í rúmfræði er punktur, lína eða ferill sem tvö eða fleiri stærðfræðileg viðföng (til dæmis línur, ferlar, plön og yfirborð) skarast. Einfaldasta dæmið í evklíðskri rúmfræði er skurðpunktur tveggja ólíkra lína, það er er annaðhvort einn punktur eða er ekki til ef línurnar eru samsíða.

Ákvörðun skurðpunkta flatra fyrirbæra er einföld með því að nota línulega algebru, nánar tiltekið línuleg jöfnuhneppi. Almennt leiðir ákvörðun skurðpunkta að ólínulegum jöfnum, það er jöfnum sem ekki eru af fyrsta stigi, sem hægt er að leysa og fá út töluleg svör. Þegar finna á skurðpunkt á milli línu og keilusniða (hrings, sporbaugs, fleygbogi, ...) eða annars stigs ferils (kúlu, sívalnings, gleiðflatar, ...) leiðir lausn jöfnuhneppisins að annars stigs jöfnu sem auðveldlega er hægt að leysa. Ákvörðun skurðpunkta á milli annars stigs ferla leiðir að fjórða stigs jöfnu sem er hægt að leysa með algebru.
Skotárásin í Kaupmannahöfn árið 2015

Þann 14. febrúar 2015 var **skotárás í Kaupmannahöfn** í Danmörku við menningarhúsið Krudttønden í hverfinu Austurbrú. Þar var verið að halda umræðu um *List, guðlast og tjáningarfrelsi*. Sænski skopmyndateiknarinn Lars Vilks var á staðnum, en talið er að áætlað hafi verið að drepa hann vegna mynda sem han teiknaði af Múhameð árið 2007. Honum var komið af staðnum ómeiddum af dönsku lögreglunni. Danski þingmaðurinn Jette Plesner Dali hjá Danska fólksflokknum og sendiherra Frakklands í Danmörku François Zimeray voru líka við atburðinn. Einn var drepinn í árásinni en þrír særðust.

Nokkrum tímum síðar var einn skotinn í höfuðið og lést við samkomuhús gyðinga. Tveir lögreglumenn meiddust í árásinni. Um morguninn 15. febrúar skutu lögreglumenn grunaðan árásamann við lestarstöðina í Norðurbrú en talið er að hann hafi framið báðar árásirnar.

## Heimildir
Wallace Carothers

**Wallace Hume Carothers** (27. apríl 1896 – 29. apríl 1937) var bandarískur efnafræðingur sem leiddi rannsóknarstofu fyrirtækisins DuPont í lífrænni efnafræði frá 1928. Hann hefur fengið heiðurinn fyrir að hafa fundið upp nælon árið 1935. Hann þjáðist af þunglyndi frá æsku og framdi sjálfsmorð með blásýru á hótelherbergi í Philadelphia í apríl 1937.
Þorsteinn Gunnar Bjarnason

**Þorsteinn Gunnar Bjarnason** er íslenskur leikari og kvikmyndagerðamaður. Þorsteinn útskrifaðist sem kvikmyndagerðarmaður frá Kvikmyndaskóla Íslands árið 2005 með áherslu á leikstjórn og handritaskrif. Hann fór svo til London árið 2006 og hóf mastersnám í leiklistarskólanum Central School of Speech & Drama og útskrifaðist árið 2008. 

Þorsteinn gerði sína fyrstu kvikmynd, Jóhannes, árið 2009 og hefur síðan unnið við allskyns kvikmynda og sjónvarpsverkefni. Einnig hefur hann unnið sem kennari í leiklist og kvikmyndagerð frá árinu 2009. Sem dæmi við Kvikmyndaskóla Íslands, Borgarleikhúsið og Stúdíó List.

## Tenglar
* Þorsteinn Gunnar Bjarnason á Internet Movie Database
Uncharted 4: A Thief's End

**Uncharted 4: A Thief's End** er hasarleikur fyrir PlayStation 4 og er hannaður af Naughty Dog. Leikurinn kom út 10. maí 2016 og fjallar um Nathan Drake sem hefur hætt fjársjóðsleitar lífi sínu en neyðist til að fara í enn eina ferðina þegar bróðir hans Sam kemur skyndilega aftur.

## Söguþráður
Fjársjóðsleitandinn Nathan Drake er sestur í helgann stein ástamt eiginkonunni sinni Elenu Fisher. Þau lifa venjulegu lífi; Nate vinnur við að bjarga skipsflökum og Elena sem greinarhöfundur hjá tímariti.  

Skyndilega kemur eldri bróðir hans Sam aftur en Nate taldi að hann hefði dáið í fangelsi í Panama fyrir 15 árum síðan. Sam lifði af og slapp úr fangelsi þökk sé eiturlyfjabaróninum Hector Alcazar. Alcazar vill fá týndann sjóræningjafjársjóð sem Sam sagði honum frá og gefur honum þrjá mánuði til að finna hann annars verður Sam drepinn. Nate neyðist til að hjálpa bróður sínum og  hefur hann samband við félaga sinn Victor 'Sully' Sullivan til að aðstoða þá og leiðir ævintýrið þá til Madagaskar. 

En ríkur ævintýramaður að nafni Rafe Adler er á eftir sama fjársjóði og hefur hann ráðið suður-afríska málaliðaforingjann Nadine Ross og menn hennar til að hjálpa sér. Þá hefst kapphlaup um hvor nær fjársjóðnum fyrst.

## Persónur og leikarar
* Nolan North sem Nathan Drake
* Troy Baker sem Sam Drake
* Richard McGonacle sem Victor 'Sully' Sullivan
* Emily Rose sem Elena Fisher
* Warren Kole sem Rafe Adler
* Laura Bailey sem Nadine Ross
* Robin Atkin Downes sem Hector Alcazar
* Britain Dalton sem ungur Nathan Drake
* Chase Austin sem ungur Sam Drake
* Brandon Scott sem Jameson
* Hemky Madera sem Vargas
* Merle Dandrige sem Evelyn
* Alejandro Edda sem Gustavo
* Kaitlyn Dever sem Cassie
911

**911** (**CMXI** í rómverskum tölum) var 11. ár 10. aldar sem hófst á þriðjudegi samkvæmt júlíska tímatalinu.
## Atburðir
* Apríl - Anastasíus 3. tók við af Sergíusi 3. sem páfi.
* 11. júlí - Karl einfaldi gerði samning við víkingaforingjann Hrólf um að hann fengi leyfi til að setjast að í Nevstrasíu þar sem Normandí varð síðar til.

### Ódagsettir atburðir
* Kutamaberbar gerðu uppreisn gegn kalífadæmi Fatímída. 
* Fatímídar hófu að vinna Sikiley af erkióvinum sínum, Aglabídum.

## Fædd
* Minamoto no Shitagō, japanskt skáld (d. 983).

## Dáin
* 4. apríl - Liu Yin stríðsherra á tímum Tangveldisins (f. 874).
* 14. apríl - Sergíus 3. páfi (f. um 860).
* september - Loðvík barn, leiðtogi Austur-Franka.
Dominique

**„Dominique“** er vinsælt belgískt lag frá 1963 sungið á frönsku af „nunnunni syngjandi“ Jeanine Deckers. Lagið er óður til heilags Dóminíkusar, stofnanda Dóminísku reglunnar sem Deckers tilheyrði (sem systir Luc-Gabrielle). Lagið fór í efstu sæti vinsældalista víða um heim, einkum í kaþólskum löndum, og hlaut Grammy-verðlaun árið 1964 sem besta gospeltónlist eða önnur trúartónlist. Auk frönsku söng Deckers útgáfur af laginu á hollensku, þýsku, hebresku, japönsku, kóresku og portúgölsku.
Tsjeljabínsk-steinninn

**Tsjeljabínsk-steinninn **var loftsteinn sem splundraðist  sunnan yfir  borginni Tsjeljabínsk í Rússlandi þann 15. febrúar 2013 en þá kom  17 til 20 metra breitt smástirni inn í lofthjúpinn yfir Úralfjöllum  og varð að einstaklega skærum vígahnetti. Steinninn sprakk í rúmlega 23 km hæð yfir jörðu um 40 km sunnan við borgina en íbúar þar voru um ein milljón. Við sprenginguna varð til öflug höggbylgja sem skall á borginni og var sprengingin næstum 30 sinnum öflugri en Hiroshima-kjarnorkusprengjan.

## Heimild
* Chelyabinsk loftsteinninn (Stjörnufræðivefurinn
Sundagrunn

**Sundagrunn** er framlenging á meginlandsgrunni Asíu til suðausturs. Helstu lönd á grunninu eru Malakkaskagi, Súmatra, Borneó, Java, Madúra, Balí og minni eyjar. Það nær yfir um 1,85 milljón ferkílómetra. Dýpi á þessu svæði fer sjaldan yfir 50 metra og stórir hlutar þess eru með minna en 20 metra dýpi. Djúpir álar skilja Sundagrunn frá Filippseyjum, Súlavesí og Litlu-Sundaeyjum í austri. Sundaland er líflandfræðilegt svæði sem nær yfir Sundagrunn.
Al Thani-málið

**Al Thani-málið** var umfangsmikið efnahagsbrotamál sem rekið var fyrir íslenskum dómstólum í kjölfar bankahrunsins 2008. Fjórir fyrrum stjórnendur og hluthafar  Kaupþings banka voru ákærðir að hafa með sýndarviðskiptum haldið uppi hlutabréfaverði Kaupþings og skapað þannig falska eftirspurn eftir hlutabréfum í bankanum. Svikin fóru þannig fram að katarskur höfðingi, sjeikinn Múhameð Al Thani, var fenginn til að kaupa 5% hlut í Kaupþingi, en kaupin fjármagnaði Kaupþing sjálft með eigin fjármagni bankans og skapaði þar með eigin eftirspurn.

Málið var á meðal umfangsmestu sakamála sem rekin hafa verið á Íslandi og dómarnir þeir þyngstu sem fallið hafa um efnahagsbrot.

## Múhameð Al Thani

Múhameð Al Thani (f. 1988) er af katörskum höfðingjaættum og ber virðingartitilinn *[[sjeik]]*. Hann var einungis tvítugur þegar hann keypti 5,01% hlut í Kaupþingi fyrir 25,7 milljarða króna. Kaupin fóru fram 22. september 2008. Það var Ólafur Ólafsson, einn aðaleiganda Kaupþings, sem kom á sambandi Al Thanis og bankans.

## Rannsókn
Eftir að bankinn féll og skilanefnd var sett yfir hann 8. október 2008 vaknaði grunur um að viðskiptin hefðu verið annars eðlis en gefið hafði verið í skyn í yfirlýsingum bankans og stjórnenda hans. Al Thani hafði ekki lagt bankanum til nýtt fé með kaupunum heldur voru þau alfarið fjármögnuð með lánum frá bankanum sjálfum sem veitt voru í gegnum aflandsfélög.

Með embætti sérstakur saksóknari í málefnum efnahagshrunsins fór Ólaf Þór Hauksson.

Rannsakað var hvort ráðamenn Kaupþings hefðu gerst sekir um:

# Umboðssvik – Bankinn veitti lán til aflandsfélaga sem veitt voru án trygginga og án samþykkis lánanefnda bankans.
# Markaðsmisnotkun –  Með því að hafa staðið að viðskiptafléttunni og með því að hafa gefið opinberlega rangar og villandi yfirlýsingar um eðli viðskiptanna var reynt að hafa áhrif á eftirspurn eftir hlutabréfum bankans á verðbréfamarkaði.

Rannsóknarnefnd Alþingis, sem sett hafði verið til að skoða aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna, birti niðurstöður sínar í 8. kafla í skýrslu nefndarinnar þar sem skoðuð voru útlán bankanna. Skýrslan kom út 2010.

## Dómur
Hæstiréttur kvað upp dóm í málinu í febrúar 2015 þar sem allir ákærðu voru sakfelldir.

* Hreiðar Már Sigurðsson, forstjóri Kaupþings, fékk 5½ árs fangelsisdóm. Hann var sakfelldur fyrir umboðssvik.
* Sigurður Einarsson, stjórnarformaður Kaupþing, fékk 4 ára fangelsisdóm. Hann var sakfelldur fyrir markaðsmisnotkun, en sýknaður af umboðssvikum.
* Ólafur Ólafsson**,** einn aðaleiganda Kaupþings, fékk 4½ árs fangelsisdóm. Hann var sakfelldur fyrir markaðsmisnotkun, en sýknaður af umboðssvikum.
* Magnús Guðmundsson, forstjóri Kaupþings í Lúxemborg, fékk 4½ árs fangelsisdóm. Hann var sakfelldur fyrir umboðssvik.

## Tilvísanir
Geirríður (landnámskona)

**Geirríður** hét landnámskona sem nam land á Íslandi og bjó við Eyrarfjall í Borgardal. Frá Geirríði er sagt í Eyrbyggja sögu, er henni lýst sem ákaflega gestrisinni:  „þótti hún it mesta göfugkvendi,“. Maður hennar hét Björn Bölverksson og áttu þau saman soninn Þórólf. Þórólfur var síðar nefndur bægifótur, vegna þess að hann haltraði og eignaðist hann dótturina Geirríði sem nefnd var Geirríður Bægifótsdóttir.

## Tilvitnanir

## Tenglar
* Landnáma
* ÁLFTAFJÖRÐUR
Ljót

**Ljót** var landnámskona sem nam land á Íslandi ásamt syni sínum Hrolleifi mikla Arnhallssyni í  Skagafirði.

## Heimild
* 58. kafli Landnámu á Snerpa.is
Skriða (aðgreining)

Margar staðir á Íslandi bera nafnið **Skriða** bæði bæir, landslagsform og landspildur: 
* Skriða, almennt nafnorð, kvenkyn, veik beyging
* Skriða í Arnarneshreppi nú Hörgárbyggð
* Skriða í Svarfaðardal
Sundaland

**Sundaland** er líflandfræðilegt svæði í Suðaustur-Asíu sem nær yfir Sundagrunn, það er Malakkaskaga, Borneó, Súmötru, Jövu og eyjarnar þar í kring. Sundaland gæti líka hafa tengst Filippseyjum. Sundagrunn er sá hluti meginlandsfleka Asíu sem var íslaus á síðustu ísöld. Sundaland sökk í sæ fyrir 15-10.000 árum. Til eru tvær tilgátur um landnám Ástrónesa í Suðaustur-Asíu: annars vegar að þeir hafi flust þangað frá Tævan sem er talin vagga ástrónesískra tungumála fyrir um 10.000 árum, og hins vegar að þeir hafi flust til Sundalands þegar fyrir 50.000 árum og dreifst um heimshlutann við flóðið. 

Suðaustan við Sundaland skilur Wallace-línan milli Indómalajasvæðisins og Ástralasíu en hún byggist á útbreiðslu spendýra. Eyjarnar austan við Wallace-línuna eru flokkaðar í vistsvæðið Wallacíu innan Ástralasíu. 

## Tilvísanir
Fló

**Flær** (fræðiheiti: *Siphonaptera*) eru lítil  (1,5-3,3 mm löng) vænglaus skordýr með munnlimi sem geta rofið húð spendýra og fugla. Flær eru sníkjudýr sem lifa á jafnheitu blóði þessara dýra. Þær hafa langa fætur sem þær geta stokkið með og eru með mestu stökkvurum dýraríkisins miðað við stærð. Skrokkurinn þolir mikinn þrýsting. 

Flóabit valda hýslinum venjulega miklum óþægindum með kláða. Flær geta líka borið ýmsa sjúkdóma milli hýsla, þar á meðal kýlapest sem oft hefur valdið skæðum faraldri meðal manna. 

## Tilvísanir
Abdusamet Yigit

**Abdusamet Yigit** (reyndar Abdussamet Yigit), fæddur árið 1978, er kúrdískur rithöfundur sem býr í Noregi. Hann var fæddur í þorpinu Xirabê Sosina í héraðinu Nisebin í Norður-Kúrdistan. Hann lærði sögu og heimspeki og er höfundur nokkurra bóka um kúrdísk sagnakvæði. Hann skrifar á kúrdísku kurmanji-mállýskunni. Bækur hans, eins og *Feqiye Teyran* og *Shah Maran*, með lýsingum á kúrdískri menningu, sögu, trúarbrögðum, hefð og goðafræði, eru lykill að kúrdískri menningu nútímans.
 
## Skáldsögur og Sögur
*Feqiyê Teyran 1 (2009) skáldsaga, 2009, ISBN 978-91-87662-55-3
*Feqiyê Teyran 2, 2014, ISBN 978-39816686-9-9
*Feqiyê Teyran 3, 2015, ISBN 978-39816686-9-7
*Feqiyê Teyran 4, 2015, ISBN 978-39816686-9-6
*Destana Kawayê hesinger ("Saga Járnsmiður Kawa", Folk epics) (2009) ISBN 978-91-87662-59-1
*Shah Maran (Sahmaran) (2011)
*Herîrî Eli (Eli Heriri) (2011)
*Çîroken Keçelok 1. (2012)
*Çîrokên Keçelok annað, (2015), ISBN 978-39816686-9-8
*Çîrokên Keçelok þriðja, (2015), ISBN 978-39816686-9-0
*destana dewrêşê Ewdî (2012)
*Qiyakser ('Hvakhshathra' eða 'Cyaxares'), (2013) ISBN 978-3-942735-35-3, Verlag Forlag
*Malaye Jaziri, sögu, júlí-2013, Verlag Forlag
*Í sögu Kurdistan, heimspeki og málvísindi (málvísindum) í gamla kúrdíska samfélag, heimspeki, 2013, ISBN 978-3-940997-38-4
*Gamla Zarathustra, sögu, 2013, ISBN 978-3-940997-09-8
*Þróun mannlegrar greindar, árið 2013, heimspeki, ISBN 978-3-942735-33-9
*Kúrdíska byltingu í 21, sem heitir "rojava" sögu, 2013 ISBN 978-3-940997-27-2
*Lífið gengur videre í sólinni Mitra, 2014, sögu, ISBN 978-3-942735-20-9
*Söguleg bardaga í Kobane, Sagnfræðistofnun október 2014 ISBN 978-3-9816686-7-4
*Sagan af hugsjónir, heimspeki, heimspeki, 2014, ISBN 978-3-9816686-9-8
*Heimspekisaga Yazdânism, heimspeki, 2014, ISBN 978-3-9816686-9-8
*Kenningin meðvitund estetisme, Heimspeki, 2015,
*Destana heme Zere ("The Story af Heme Zere," Folk epics), 2015, ISBN 978-39816686-9-1
*Evina dilên biçûk (Small Valentine Love), 2015, ISBN 978-39816686-9-5
Guy Standing

**Guy Standing** (fæddur 9. febrúar 1948) er breskur hagfræðingur við Lundúnaháskóla. Hann starfaði fyrir Alþjóða vinnumálastofnunina ILO. Hann stofnaði samtök sem berjast fyrir grunnframfærslu eða borgaralaunum og hefur ritað fjölmargar bækur. Þekktasta bók hans er *The Precariat: The New Dangerous Class* sem kom út árið 2011

## Tenglar
*Guy Standing
*Le précariat: "une classe en devenir", interview for French webzine *Basta!*, October 2012
Gröf í Svarfaðardal

**Gröf** er bær í Svarfaðardal austan Svarfaðardalsár um 7 km frá Dalvík og skammt sunnan við kirkjustaðinn á Völlum. Margt er óljóst um fyrstu byggð í Gröf. Býlisins er getið í Guðmundar sögu Arasonar. Þar er sagt frá Helgu sem bjó í Gröf. Hún slóst í för með Guðmundi góða sem þá var prestur á Völlum, en hann og hópur fólks með honum hugðist ganga yfir Heljardalsheiði og til Skagafjarðar. Þetta var í janúar 1194. Þau hrepptu vonskuveður, lentu í villum og hrakningum svo margir urðu úti. Helga í Gröf og sonur hennar voru meðal þeirra sem létust. Engum sögum fer síðan af Gröf í margar aldir og hún er ekki nefnd á nafn í Jarðabókinni frá 1712. Það er ekki fyrr en í lok 18. aldar að nafn bæjarins sést á ný. Þá er talað um Grafargerði sem síðar var kallað Gröf.  Svo er að sjá sem hluti af landi Brautarhóls hafi verið lagt undir Gröf. Vallakirkja var þá eigandi jarðarinnar.   

Eigendur jarðarinnar eru Helgi Þröstur Valdimarsson (d. 2018) og Guðrún Agnarsdóttir. Móðir Helga var Hugrún skáldkona (Filippía Kristjánsdóttir) fædd í Skriðu og uppalin á Brautarhóli. Hún orti meðal annars kvæðið *Svarfaðardalur* sem er héraðssöngur Svarfdælinga.

## tilvísanir
Segulnorður

**Segulnorður** er sá staður á norðurhveli jarðar þar sem segulsvið jarðarinnar vísar beint niður. Þessi staður er nálægt Norðurskautinu og jarðsegulnorðri. Vegna hreyfinga í ytri kjarna jarðar færist segulnorður til. Árið 2001 taldi Landmælingastofnun Kanada það vera hjá Ellesmere-eyju í Norður-Kanada við  og árið 2005 var það talið vera við .  Árið 2009 var það enn innan tilkalls Kanada við  og færðist í átt til Rússlands um 34 til 37km á ári. Árið 2012 er segulnorður talið vera við .

Hornið milli rétts norðurs og segulnorðurs á tilteknum stað nefnist misvísun. Misvísunin er því meiri sem nær dregur Norðurskautinu.

Fyrr á öldum töldu menn að segulnálar vísuðu til segulmagnaðrar eyju eða fjalls í hánorðri, eða jafnvel til Pólstjörnunnar. Fyrstur til að setja fram þá hugmynd að jörðin væri stór segull var enski náttúrufræðingurinn William Gilbert í bókinni *[[De Magnete]]* sem kom út árið 1600.
Bergröð

**Bergröð** er berg sem myndast hefur úr sams konar móðurkviku og aðstæður í möttli jarðar. Á íslandi eru bergraðir helst myndaðar af storkubergi sem hefur myndað þær sem eru þóleiítbergröð, alkalíbergröð og millibergröð. 

## Tilvísanir
Stórbaugslengd

**Stórbaugslengd** er stysta vegalengd milli tveggja punkta á yfirborði kúlu. Stysta leið milli tveggja punkta í evklíðsku rúmi er bein lína, en á kúlu eru engar beinar línur, aðeins gagnlínur. Þessar línur eru hlutar af stórbaug með sömu miðju og kúlan sjálf. Hvaða tveir punktar sem er á yfirborði kúlunnar sem eru ekki nákvæmlega á móti hver öðrum hafa aðeins einn stórbaug sem þeir liggja báðir á. Þeir skipta þessum stórbaug í tvo geira. Styttri geirinn er þá stórbaugsleiðin milli punktanna og ferillengd hans er stórbaugslengdin milli punktanna. 

Þar sem jörðin er nær kúlulaga samsvarar stórbaugsleið milli tveggja staða stystu leið milli þeirra með um 0,5% skekkju.
Ítalíustríðin

**Ítalíustríðin** eða **Endurreisnarstríðin** voru röð styrjalda sem áttu sér stað á Ítalíu frá 1494 til 1559. Auk ítölsku borgríkjanna og Páfaveldisins blönduðu flest stórveldi Vestur-Evrópu sér í átökin, auk Tyrkjaveldis.