open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vallelfting

**Vallelfting** (fræðiheiti: *Equisetum pratense*) er elfting sem vex á skuggsælum stöðum í votum jarðvegi, t.d. í mýrum og við árbakka þar sem skógur eða klettar veita skugga. Hún er með langar og mjóar greinar sem greinast út frá dökkum samskeytum á stilknum sem verður 10-50 sm á hæð. 

Vallelfting inniheldur þíamínasa, hvata sem brýtur niður B1-vítamín og veldur því að hrá vallelfting getur virkað sem eitur. Þíamínasinn hverfur við suðu. Vallelfting er mikið notuð í te.

Vallelfting er algeng um allt Ísland.

## Tilvísanir
Vopnadómur

**Vopnadómur** Magnúsar prúða, sýslumanns var dómur sem hann lét ganga 12. október 1581 á héraðsþingi í Tungu (í Patreksfirði í núverandi Barðastrandarsýslu) um það að allir bændur ættu að vera skyldir til að eiga vopn til að geta varið landið. Í vopnadómi er minnst á að sýslumenn hafi látið safna vopnum og brjóta fimm árum áður, en engar aðrar heimildir finnast um slíkt vopnabrot sem ýmsir hafa dregið í efa að hafi átt sér stað. Árið 1579 rændu sjóræningjar Eggerti Hannessyni, tengdaföður Magnúsar, á Bæ á Rauðasandi. Skýrsla Eggerts til konungs um ránið leiddi til þess að árið eftir sendi konungur vopn í hverja sýslu landsins: átta spjót og sex byssur. Þetta leiddi þó ekki til aukins vopnaburðar meðal Íslendinga nema hugsanlega tímabundið á Vestfjörðum. Talið er að vopnaeign hafi verið að mestu aflögð annars staðar á landinu um aldamótin 1600. Vopnaburður og vopnaeign Vestfirðinga kom síðar við sögu í Spánverjavígunum 1615, en fyrir þeim stóð Ari Magnússon sýslumaður í Ögri, sonur Magnúsar prúða.

Vopnadómur er til prentaður í *[[Alþingisbækur Íslands|Alþingisbókum Íslands]]*, I. bindi.
Cixi keisaraekkja

**Cixi keisaraekkja** (29. nóvember 1835 – 15. nóvember 1908) var einráð í Kína frá 1861 til 1908. Hún var af ætt Manchu Yehe Nara. 

Cixi var valin sem frilla Xianfeng-keisarans sem ung kona og eignaðist með honum soninn Zaichun árið 1866. Eftir dauða Xianfeng-keisarans árið 1861 varð sonurinn Tongzhi-keisarinn og Cixi varð keisaraekkja. Cixi framdi valdarán gegn hópi ríkisstjóra sem keisarinn sálugi hafði útnefnt og tók sjálf við ríkisstjórnartaumunum ásamt keisaraekkjunni Ci'an. Cixi herti stjórntökin með því að gera frænda sinn að Guanxu-keisaranum eftir dauða Tongzhi-keisarans árið 1875, þvert gegn hefðbundinni erfðaröð Tjingveldisins. Cixi neitaði að tileinka sér vestræna stjórnarhætti en studdi þó ýmsar tækni- og hernaðarumbætur. Hún var samþykk innihaldi Hundraðdagaumbótanna árið 1898 en mótmælti því hversu hratt átti að koma þeim í framkvæmd þar sem hún taldi þær skaðlegar styrk konungsvaldsins. Eftir að Guangxu-keisarinn reyndi að koma henni fyrir kattarnef setti Cixi hann í stofufangelsi fyrir að styðja við bakið á róttækustu umbótasinnunum. Cixi virðist hafa óttast að umbæturnar yrðu til þess að gera Kína berskjaldað fyrir áhrifum Japana. Eftir að Boxarauppreisnin leiddi til innrásar átta þjóða bandalags í Kína lýsti Cixi í fyrstu yfir stuðningi við boxarana fyrir að standa með Tjingveldinu og gegn útlendingum. Ósigur Kínverja gegn innrásarhernum sem fylgdi var mikil auðmýking fyrir Cixi. Þegar hún sneri aftur til Peking frá Xi-an, þangað sem hún hafði flutt keisarann, vingaðist hún loks við útlendinga í höfuðborginni og hóf ýmsar kerfisumbætur sem áttu að gera Kína að þingbundnu konungsveldi. Eftir að Cixi og Guanxu-keisarinn létust bæði árið 1908 var hirðin í höndum íhaldssamra Mansjúmanna, nýi keisarinn var barnungur og alþýðan óstýrilát og óánægð.

Hefð er fyrir því meðal sagnfræðinga bæði í Kína og erlendis að lýsa Cixi sem harðstjóra sem bæri ábyrgð á hruni Tjingveldisins. Aðrir hafa haldið því fram að andstæðingar hennar meðal umbótasinna hafi klínt á henni sök fyrir vandamál sem hún hafði ekki stjórn á. Einnig hafa þeir haldið því fram að hún hafi beitt valdi sínu til að koma í veg fyrir stjórnmálaóreiðu, hafi ekki verið grimmari en aðrir samtímaleiðtogar og hafi staðið sig vel í að koma á umbótum undir lok ævi sinnar þótt hún hafi verið treg til.

## Tilvísanir
Jón skalli Eiríksson

**Jón skalli Eiríksson** var biskup á Hólum 1358 – 1390, eða í 32 ár. Hann var fyrsti biskup á Íslandi með páfaveitingu, sjá páfabiskupar. 

Jón skalli var Norðmaður eins og fyrirrennari hans, Ormur Ásláksson. Hann hefur líklega verið fæddur á árabilinu 1310–1320. Ekki er vitað um ætt hans eða uppruna, en hann virðist hafa verið af áhrifamönnum kominn. Gottskálk Eiríksson, bróðir hans, var forfaðir Hólabiskupanna Gottskálks Kenikssonar, Ólafs Rögnvaldssonar og Gottskálks Nikulássonar.

Jón skalli hlaut biskupsvígslu til Garða á Grænlandi árið 1343, en fór aldrei þangað. Við fráfall Orms Áslákssonar árið 1356 fór Jón til Avignon til þess að fá páfaleyfi fyrir biskupsembætti á Hólum, og hlaut viðhlítandi skilríki með fulltingi Ólafs erkibiskups í Niðarósi. Hlaut hann síðan staðfestingu erkibiskups, sem lýst var í kór Niðarósdómkirkju. Hann kom út til Íslands árið 1358 og tók við Hólastað. Var honum fyrst vel tekið, en brátt varð hann fyrir andstöðu ýmissa presta, sem báru því við að hann hefði ekki bréf upp á embætti sitt. Árið 1361 afsögðu prestar í Eyjafirði og meginhluta Þingeyjarsýslu hlýðni við hann. Jón biskup bannfærði þessa presta, en þeir sungu messur sem áður. Jón biskup fór utan 1362, sat í Niðarósi um veturinn og kom aftur heim til Hóla sumarið 1363. Andstæðingar Jóns biskups héldu áfram þverúð sinni, þó að þeir hefðu misst foringja sinn, Þorstein Hallsson á Hrafnagili. Jón skalli fór þá til Avignon 1369 og kom aftur sumarið 1370 með staðfestingu Úrbanusar 5. páfa á embættinu. Tóku prestar norðanlands hann þá í sátt. 

Skiptar skoðanir hafa verið á því af hverju þessi andstaða prestanna stafaði. Sumir telja að þeir hafi verið á móti Jóni biskupi af því að hann var útlendur eins og Ormur Ásláksson, sem hafði verið illa þokkaður. Einnig var hann Grænlandsbiskup og án fullra skilríkja fyrir embætti á Hólum. Aðrir telja að Jón skalli hafi skipt sér meira af fjármálum og stjórn kirkjustaða en menn sættu sig við. 

Óheil máldagabók Jóns skalla yfir kirkjur í Hólabiskupsdæmi er til í uppskrift frá 17. öld. Einnig eru elstu varðveittu ráðsmannsreikningar Hólastóls frá dögum hans, og bendir það til að hann hafi tekið fjármál biskupsstólsins föstum tökum.

## Heimildir
*Sigurður Líndal (ritstj.): *Saga Íslands* V.
Bjarni Felixson

**Bjarni Felixson** (f. 27. desember 1936, d. 14. september 2023), einnig þekktur sem **Bjarni Fel** og **Rauða Ljónið**, var fyrrverandi knattspyrnumaður og íþróttafréttamaður. Hann lék knattspyrnu með Knattspyrnufélagi Reykjavíkur á sínum yngri árum og varð fimm sinnum Íslandsmeistari með liðinu og sjö sinnum bikarmeistari. Bjarni lék 6 A-landsliðsleiki fyrir íslenska landsliðið.

Bjarni lýsti um áratuga skeið íþróttaviðburðum og hlaut fyrir störf sín heiðursskjöld frá KSÍ árið 2004. Árið 2008 var opnaður sportbar sem nefndur var *Bjarni Fel Sportsbar* í höfuðið á Bjarna. Í ensku knattspyrnunni var Bjarni mikill stuðningsmaður Arsenal.

## Meistaraflokksferill
Bjarni lék með Knattspyrnufélagi Reykjavíkur frá 1956 til 1968 þar sem hann lék stöðu vinstri bakvarðar. Hann var ekki þekktur sem mikill sóknarmaður og skoraði einungis 2 mörk á ferlinum. Í viðtali við Morgunblaðið árið 1997 sagði Bjarni um seinna markið sitt að eftir að hann hafði hálfvegis hlaupið með boltann á maganum framhjá markverði Fram og inní markið hefði markvörðurinn muldraði með sér "*Ég vissi að ég hefði átt að hætta í fyrra*".

Bræður Bjarna, Hörður og Gunnar, léku báðir með KR og íslenska landsliðinu. Árið 1963 léku allir þrír bræðurnir tvo leiki með Íslandi á móti enska landsliðinu.

## Ferill sem fréttamaður
Bjarni vann sem íþróttafréttamaður hjá RÚV í 42 ár og var aðal hvatamaðurinn á að koma ensku knattspyrnunni á sjónvarpsskjáinn hjá landsmönnum. Hann varð vitni að harmleiknum á Hillsborough leikvanginum þegar 96 manns létu lífið í troðningi í áhorfendastúkunni, en hann var þar að lýsa leik Liverpool og Nottingham Forest.

## Titlar
***[[Úrvalsdeild karla í knattspyrnu|Íslandsmeistari]]: (5)**
:*1959, 1961, 1963, 1965, 1968
***Bikarmeistari: (7)**
:*1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1966, 1967

## Heimildir
Keflavík (aðgreining)

**Keflavík** getur átt við eftirfarandi:

* Keflavík í Reykjanesbæ
* Keflavík á skaganum milli Eyjafjarðar og Skjálfandaflóa
* Keflavík við Súgandafjörð
Þorgeirsfjörður

**Þorgeirsfjörður** er stuttur og grunnur fjörður norðan á skaganum milli Eyjafjarðar og Skjálfandaflóa. Hann byggðist á landmánsöld en síðustu bæir þar fóru í eyði árið 1944. Þar voru þrír bæir, prestssetrið á Þönglabakka, Hóll og Botn. Þorgeirsfjörður og næsti fjörður í austur, Hvalvatnsfjörður, kallast sameiginlega Fjörður (kvk.ft.).

Úr Þorgeirsfirði má komast á þrjá vegu landleiðina, vestur til Keflavíkur yfir Hnjáfjall, austur til Hvalvatnsfjarðar yfir háls sunnan Nykurhöfða og suður upp úr Hóls- og Bakkadal, yfir fjallaskarð til Látrastrandar.

Á Þönglabakka í Þorgeirsfirði er sæluhús, sem einnig þjónar sem gangnamannakofi.
Þorgeirshöfði

**Þorgeirshöfði** er á milli Þorgeirsfjarðar og Hvalvatnsfjarðar í Suður-Þingeyjarsýslu. Undir vestanverðum höfðanum stóð bærinn á Þönglabakka, kirkjustaður Fjörðunga, sem fór í eyði árið 1944, þar sem nú stendur gangnamannakofi, en undir honum vestanverðum er eyðibýlið Arnareyri. Uppi á höfðanum er tjörn sem heitir Nykurtjörn, þar sem sagt var að væri nykur. Í henni drukknaði athafnamaðurinn Ísak Jónsson nálægt aldamótunum 1900, þótt hún nái fullorðnum manni varla nema í hné.
Kirkjustaður

**Kirkjustaður** er sveitabær þar sem er kirkja. Kirkjustaðir eru í flestum sveitum Íslands og eru margir þeirra jafnframt prestssetur.
Náttfaravíkur

**Náttfaravíkur** er lítil eyðibyggð við vestanverðan Skjálfandaflóa í Suður-Þingeyjarsýslu. Víkurnar voru í byggð frá landnámsöld og fram á 20. öld. Í þeim voru þrjú býli, Vargsnes nyrst, Naustavík sunnar og Kotamýrar syðst. Á Kotadal, ofan í landi Kotamýra eru ennfremur óljósar tóftir sem nefnast Helgastaðir.

Frá Náttfaravíkum er hægt að komast á tvenna vegu landleiðina, vestur á Flateyjardalsheiði yfir Almannaskarð og suður í Köldukinn annað hvort upp Kotadal og yfir Kotaskarð. Áður fyrr var hægt að vara fjörurnar suður í Bjargarkrók. Sú leið er með öllu ófær í dag þar sem mikið hefur gengið á fjörurnar og gengur sjórinn í dag alveg upp að bjarginu á löngum kafla.

## Uppruni nafnsins
Garðar Svavarson, hinn sænski landkönnuður var, ef marka má Landnámu, fyrsti norræni landnámsmaðurinn á Íslandi. Hann átti þó litla dvöl hér á landi og sneri brátt aftur til Noregs. Í upphafi Landnámu segir orðrétt: 
:*Um vorið, er hann [þ.e. Garðar Svavarsson] var búinn til hafs, sleit frá honum mann á báti, er hét Náttfari, og þræl og ambátt. Hann byggði þar síðan, er heitir Náttfaravík.*  

Seinna, um miðbik Landnámu, stendur:

:*Náttfari, er með Garðari hafði út farið, eignaði sér áður [[Reykjadalur|Reykjadal]] og hafði merkt á viðum, en [[Eyvindur Herröðarson|Eyvindur]] [landnámsmaður frá [[Hörðaland]]i] rak hann á braut og lét hann hafa Náttfaravík.*

Náttfari hefur sem sagt numið land í Náttfaravíkum en síðan einnig í Reykjadal, en verið rekin þaðan aftur ofan í Náttfaravíkur sem við hann eru kenndar, eða fyrst verið í Reykjadal og síðar fengið Náttfaravíkur. Nafn víkanna kann að vera seinni tíma skýring á örnefninu, en skammt fyrir sunnan Naustavík er klettur sem er mjög ljós að lit, og kann hann að hafa heitið Náttfari til forna, og víkurnar verið kenndar við hann.

## Tilvísanir
Friðarhús

**Friðarhús** er félagsmiðstöð Samtaka hernaðarandstæðinga (SHA) á Njálsgötu númer 87, á horni Snorrabrautar. Það opnaði 5. október 2005.

## Félagið
Friðarhús er rekið af samnefndu einkahlutafélagi, sem fjöldi hernaðarandstæðinga og annarra velunnara eiga hlut í ásamt með SHA. Í janúar 2018 voru hluthafar 299 og hlutir 870. Félagið var stofnað þann 30. mars 2004, í þeim tilgangi að Samtök hernaðarandstæðinga gætu komið sér upp þaki yfir höfuðið og eignast fastan samastað. Stofnfélagar voru 15 talsins. Félagið skrifaði undir kaupsamning á húseigninni þann 19. ágúst 2005.

## Húsnæðið
Félagsaðstaða Friðarhúss er með sérinngangi og er að hluta (~1/3) á jarðhæð og að hluta í hálfniðurgröfnum kjallara. Þar má halda fundi, kvikmyndasýningar eða aðrar samkomur fyrir 60-100 manns. Fyrir utan aðstöðu til fundahalda er bóka- og skjalasafn SHA í húsinu, lítið eldhús sem er m.a. notað í tengslum við fjáröflunarkvöldverði, skrifstofukompa, geymsla fyrir skilti og aðrar eigur samtakanna. Á staðnum er hjólastólalyfta af götuhæðinni niður í aðalrýmið og salernisaðstaða fyrir fatlaða. Gólfflötur húsnæðisins er 125 fermetrar.

## Starfsemin
Í Friðarhúsi eru haldnir mánaðarlegir fjáröflunarkvöldverðir. Þess á milli eru fyrirlestrar, fundir, kvikmyndasýningar og aðrar samkomur. Samtök hernaðarandstæðinga standa fyrir sumum þessara viðburða, en einnig hafa aðrar grasrótarhreyfingar átt afdrep í húsinu, svo sem Menningar- og friðarsamtök íslenskra kvenna, Félagið Ísland-Palestína og ýmsir aðrir hópar sem tengjast meðal annars umhverfisvernd, friðarbaráttu, mannréttindum, sósíalisma, stjórnleysi og öðru.

## Tengt efni
* Samtök hernaðarandstæðinga

## Tenglar
* Um Friðarhús  á Friðarvefnum.
* Úr lagagreinum og stofnfundargerð Friðarhúss .
* Myndir úr Friðarhúsi.
Klapparstígur

**Klapparstígur** er gata í austurbæ Reykjavíkur, sem liggur milli Skólavörðustígs og Skúlagötu. Þar eru bæði fyrirtæki og íbúðarhús.

## Saga

Klapparstígur var fyrsta gatan í Skuggahverfi. Íbúar í hverfinu fóru síðla árs 1877 fram á að lagður yrði vegur niður að Klapparvör, sem var mikilvægur útróðrarstaður. Lofuðu þeir vinnuframlagi við vegalagninguna og gekk bæjarstjórn að tilboðinu. Veturinn 1877 til 1878 var lagður stígur sem hlaut í fyrstu nafnið Skuggahverfisvegur. Um 1883 var farið að kalla götuna Klapparveg eða Klapparstíg, en það heiti er dregið af tómthúsbýlinu Klöpp.

Í fyrstu náði Klapparstígur aðeins upp að Laugavegi (sem þá nefndist raunar Vegamótastígur), en árið 1882 var gatan lengd svo hún náði alla leið upp að Skólavörðustíg, líkt og nú er.

Vindheimastígur er annað heiti á Klapparstíg, sem stundum var notað. Vísaði það til torfbæjarins Vindheima sem stóð við norðvesturenda götunnar, en var rifinn rétt eftir aldamótin 1900. Skúlagata var einnig í fyrstu kennd við Vindheima.

## Tenglar
* ''Forðum tíð í Flosaporti''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1989
* ''Höggin glumdu úr vinnustofu beykisins''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1989
Snorrabraut

**Snorrabraut** er gata í Reykjavík, tengibraut sem tengir saman stofnbrautina Sæbraut í norðri og og gatnamótin við Hringbraut, Gömlu-Hringbraut, Miklubraut og Bústaðaveg, þar sem áður var Miklatorg. Vestan við Snorrabraut er gamli Austurbærinn, en austan við hana eru Norðurmýri og Hlemmur. Hún er kennd við Snorra Sturluson.

Snorrabraut var upphaflega hluti af Hringbraut, sem þá náði nokkurn veginn hálfhringinn utan um meginhluta byggðar í Reykjavík.
Gamla-Hringbraut

**Gamla-Hringbraut** er gata í Reykjavík, sem áður tilheyrði hinni eiginlegu Hringbraut, frá Hljómskálagarðinum í vestri til Miklatorgs í austri. Þegar Hringbraut var færð til suðurs og stækkuð, varð þessi hluti eftir og var nafninu þá breytt. Við stækkun Landspítalans minnkaði gatan verulega og nær nú frá Hljómskálagarðinum að Laufásvegi.
Hólatorg (torg)

**Hólatorg** er torg í Grafarholti í Reykjavík, þar sem göturnar Ólafsgeisli, Þúsöld og Kristnibraut mætast. Það er kennt við Hóla í Hjaltadal.

„Hólatorg“ mun vera eina götuheitið í Reykjavík sem er til á tveim stöðum, en samnefnd gata er til í vesturbæ Reykjavíkur.
Hólatorg

**Hólatorg** er gata í Vesturbæ Reykjavíkur. Það byggðist upp úr lokum Fyrri heimsstyrjaldarinnar.

Fjögur einlyft íbúðarhús með alls 7 íbúðum standa norðan við það, númeruð 2-8, tvö úr timbri (í bárujárns-sveitserstíl, byggð 1919 og 1920) en tvö steinsteypt (í ný-barokkstíl, bæði byggð á árið 1928), en sunnan við það er Hólavallakirkjugarður. Frá austurenda Hólatorgs liggur Kirkjugarðsstígur í austur og Garðastræti í norður, en frá vesturenda þess liggur Sólvallagata í vestur og Ljósvallagata í suður. Gatan er tvístefnugata, með bílastæðum við norðurhliðina. Skipulagsreiturinn sem Hólatorg tilheyrir er verndað svæði í borgarskipulagi, en ekkert húsanna er verndað í sjálfu sér.

Forskeytið „Hóla-“ er dregið af því að gatan liggur um gamla Hólavöll, en viðskeytið „-torg“, sem er ekki algengt götuheiti, er vegna þess að í upphafi stóð til að þar yrði eiginlegt torg, sem næði frá kirkjugarðinum og alveg upp að húsunum. Það varð þó úr að hið fyrirhugaða torg varð venjuleg gata, og hluti landsins sem upphaflega var hugsaður fyrir það varð að allstórum görðum fyrir framan (sunnan) húsin.

„Hólatorg“ mun vera eina götuheitið í Reykjavík sem er til á tveim stöðum, en samnefnt torg er til í Grafarholti.

## Heimild
* Helga Maureen Bjarnadóttir og Páll V. Bjarnason: Húsakönnun - Sólvallagata - Blómvallagata - Hávallagata - Garðastræti - Hólatorg, Minjasafn Reykjavíkur, Reykjavík 2003.
Flateyjardalsheiði

**Flateyjardalsheiði** er heiðardalur á skaganum milli Eyjafjarðar og Skjálfandaflóa, þar sem áður var nokkur byggð. Heiðin nær frá Fnjóskadal í suðri til Eyvindarár og Urðargils í norðri, en þar fyrir norðan er Flateyjardalur, sem heiðin dregur nafn sitt af. Áin Dalsá rennur um heiðina, en fjöll girða hana austan- og vestanmegin. 

Fjallgarðurinn vestan heiðarinnar heitir ekki neitt, en meðal fjalla austan hennar má nefna Víknafjöll (sem er farið um til að komast í Náttfaravíkur), Háu-Þóru, Lágu-Þóru, tvo Bræður, tvo Stráka, Siggu, Viggu og nyrst er fjall sem heitir Hágöngur. Kinnarfjöll eru suðaustan megin á heiðinni, þar er t.d. Kambsmýrarhnjúkur. Vestan ósa Skjálfandafljóts í botni flóans er fjall sem heitir ýmist Bakrangi, Ógöngufjall eða Galti, eftir sjónarhorninu. 

Norðurmörk Flateyjardalsheiðar eru um Eyvindará vestan Dalsár en Urðargil austan hennar. Þar fyrir norðan var Flateyjarhreppur, en heiðin sjálf tilheyrði Hálshreppi og sóttu íbúarnir kirkju til Fnjóskadals, fyrir utan heimilismenn á Eyvindará, sem höfðu undanþágu til að sækja kirkju á Brettingsstöðum.

Eftir allri heiðinni liggur vegur (F899) sem er fær jeppum og sumum fólksbílum.

Átta eyðibýli eru á Flateyjardalsheiði:

* Eyvindará, í eyði 1872
* Ófeigsá, í eyði 1870
* Heiðarhús, í eyði 1904
* Grímsland, í eyði 1904
* Kambsmýrar, í eyði 1929
* Austari-Krókar, í eyði 1946
* Vestari-Krókar, í eyði 1935
* Þúfa, í eyði 1935

## Tengt efni
* Flateyjardalur
* Flatey á Skjálfanda

## Heimildir
* Eyðibyggðin  í Fjörðum og nærsveitum, á heimasíðu ferðafélagsins Fjörðunga;
* Valgarður Egilsson: Örnefni við Eyjafjörð , á heimasíðu Örnefnastofnunar.

## Tilvísanir
Þúfa (Flateyjardalsheiði)

**Þúfa** er eyðibýli á mótum Flateyjardalsheiði og Fnjóskadals í Suður-Þingeyjarsýslu. Hún var í byggð til 1935.


## Tengt efni
Flateyjardalsheiði
Miklatorg

**Miklatorg** var stórt hringtorg á gatnamótum Hringbrautar, Miklubrautar, Snorrabrautar, og Bústaðavegar í Reykjavík. Landspítalinn við Hringbraut var í nágrenni við torgið. Borgaryfirvöld ákváðu að leggja niður Miklatorg 1989 og taka í staðinn upp gatnamót með umferðarljósum, þar sem Bústaðavegur kemur inn á torgið og tengist Snorrabraut. Síðar var þeim breytt í mislæg gatnamót. 

Hagkaup hóf starfsemi sína árið 1959 í gömlu fjósi og hlöðu við Miklatorg.
Urðargil

**Urðargil** er lítið gil sem markar austanverð suðurmörk Flateyjardals og austanverð norðurmörk Flateyjardalsheiðar í Suður-Þingeyjarsýslu.
Hágöng

**Hágöng** eru nyrsta fjall í fjallgarðinum austan við Flateyjardalsheiði á skaganum milli Eyjafjarðar og Skjálfandaflóa í Suður-Þingeyjarsýslu.  Undir fjallinu vestanverðu er eyðibýlið á Knarrareyri á Flateyjardal.
Fnjóskadalur

**Fnjóskadalur** (stundum kallaður **Hnjóskadalur** áður fyrr) er mikill dalur í Suður-Þingeyjarsýslu. Hann dregur nafn af svokölluðum „fnjóskum“, sem eru „þurrir og feysknir trjábútar“. 

Dragáin Fnjóská rennur eftir honum. Í suðri endar hann í þrem eyðidölum, Bleiksmýrardal, Hjaltadal og Timburvalladal, en nyrst sveigir dalurinn til vesturs og heitir þar Dalsmynni. Um það rennur Fnjóská til sjávar í Eyjafirði. Norður af dalnum er Flateyjardalsheiði og norðan við hana Flateyjardalur. Vestan dalsins er Vaðlaheiði og vestan hennar er Svalbarðsströnd. Austan dalsins eru einnig fjöll, að norðan milli hans og Köldukinnar og að sunnan milli Fnjóskadals og Bárðardals. Þar á milli er Ljósavatnsskarð.

Hringvegurinn liggur um Fnjóskadal og til vesturs til Svalbarðsstrandar um Víkurskarð, nokkru sunnan við Dalsmynni, en til austurs um Ljósavatnsskarð til Bárðardals. Áður lá vegurinn til Eyjafjarðar upp úr dalnum á móts við Ljósavatnsskarð yfir Vaðlaheiði, en nú hafa verið gerð  jarðgöng undir heiðina,  Vaðlaheiðargöng.

## Bæir
Í dalnum eru margir bæir, og má þar meðal annarra nefna Steinkirkju, Þverá, Illugastaði, Kotungsstaðir, Végeirsstaði, Háls, Reyki, Hallgilsstaði og Sólvang.

## Lífríki
Í Fnjóskadal er Vaglaskógur, einn stærsti upprunalegi skógur á Íslandi þar sem er að finna fjölda sjaldgæfra lífverutegunda, en einnig eru þar Lundsskógur og Þórðarstaðaskógur.

Eini þekkti fundarstaður sveppsins *[[Neotapesia graddonii]]* á Íslandi er í Fnjóskadal þar sem hann vex á fjalldrapa. 

## Jarðfræði
Dalurinn er grafinn af vatnsföllum, einkum Fnjóská og skriðjöklum á ísöld. Hann lá upphaflega beint norður og var þá Flateyjardalsheiði og Flateyjardalur hluti af honum og Fnjóská rann til sjávar í utanverðan Skjálfanda. Með tímanum grófu ár og jöklar skarð í fjöllin þar sem Dalsmynni er nú og svo fór að lokum að Fnjóska fann sér þar farveg og tók að renna til Eyjafjarðar. Í ísaldarlok, fyrir um 12.000 árum síðan, stífluðu jöklar Dalsmynni og Ljósavatnsskarð og þá myndaðist mikið jökullón í dalnum, um 40 kílómetra langt, og má enn sjá móta fyrir strandlínum þess hátt í hlíðum fjallanna. Lónið hvarf þegar jöklarnir hopuðu.

Jarðhiti er við Reyki og þaðan liggur hitaveita allt til Grenivíkur.

## Heimildir
Jim Jones

**James Warren „Jim“ Jones** (13. maí 1931 &ndash; 18. nóvember 1978) var stofnandi sértrúarsafnaðarins Peoples Temple sem öðlaðist heimsathygli árið 1978 eftir að meira en 900 meðlimir safnaðarins frömdu sjálfsmorð.

## Tilvísanir
Peoples Temple

**Peoples Temple** var sértrúarsöfnuður stofnaður árið 1955 af Jim Jones. Söfnuðurinn var byggður upp á framsæknum grundvallaratriðum eins og um sameiningu kynþátta en er í dag þekktastur fyrir fjöldasjálfsmorðin sem áttu sér stað í Jonestown árið 1978, þegar yfir 900 meðlimir safnaðarins frömdu sjálfsmorð.
Aseton-peroxíð

**Asetonperoxíð**, **tríasetontríperoxíð** (**TATP**), **trísýklóasetonperoxíð** (**TCAP**) eða **asetontrísýklóperoxíð** (**ATCP**) er öflugt sprengiefni. Richard Wolffenstein uppgötvaði efnið árið 1895. Hægt er að búa efnið til úr saltsýru, vetnisperoxíði og asetoni.

TATP var notað við sprengjutilræði í neðanjarðarlestum í London 7. júlí 2005.
Fjárhús

**Fjárhús** (stundum flokkuð niður í **lambhús**, **ærhús**, **sauðhús** og **hrútakofa**) eru gripahús þar sem bóndi hýsir sauðfé, einkum yfir vetrarmánuðina. Fjárhús eru misjöfn að stærð og lögun, en í þeim eru yfirleitt stórar krær þar sem féð er stúkað af, og meðfram þeim liggja garðar (eða gjafagrindur). Fjárhús með garða nefnast *garðahús* og fjárhús sem eru langt frá bæjarhúsum nefnast *beitarhús* en í slíkum húsum var fénu beitt jafnvel upp á hvern einasta dag. Fjárhús, beitarhús og garðahús eru oft notuð í fleirtölu, jafnvel þó aðeins ein bygging hýsi sauðféð. 

Talað er um að "taka fé á hús", þegar fé er rekið inn í fjárhús og haft þar yfir veturinn.

## Sjá einning
* Beitarhús

## Ítarefni
* Fjárrag og hirðing - Vinnuhagræðing við sauðfjárrækt - eftir Jóhannes Sveinbjörnsson
Ásbjörn dettiás

**Ásbjörn dettiás** var Gunnbjarnarson, Ingjaldssonar. Hann var faðir Finnboga ramma, garps og vígamanns sem Finnboga saga ramma fjallar um. Hann var efnaður bóndi á Eyri á Flateyjardal. Hann var mágur Þorgeirs Ljósvetningagoða og sagt að hann hafi deilt með honum goðorði, en hann var kvæntur Þorgerði systur Þorgeirs, og segir Finnboga saga að hún hafi verið „kvenna vænst og skörungur mikill“, en um Ásbjörn segir hún að hann hafi verið maður „norrænn að ætt og hinna ágætustu manna“. 

Í Landnámu er Ásbjörn dettiás sagður sonur Eyvindar Loðinssonar, sem nam Flateyjardal en Finnboga saga segir Ásbjörn sjálfan hafa verið landnámsmann.

## Tengill
* Finnboga saga ramma
Útburður

**Útburður** er það þegar barn, yfirleitt nýfætt, er borið út, þ.e. skilið eftir á víðavangi til þess að deyja. Áður fyrr urðu það stundum örlög óvelkominna barna að vera borin út, ekki síst þegar þau fæddust utan hjónabands og ekki mátti fréttast um fæðinguna til að forðast hneyksli. Börn sem komu undir í blóðskammarmálum voru líka gjarnan borin út. Barnaútburður tíðkaðist í heiðni, og við kristnitöku var það eitt sérákvæðanna að hann yrði áfram heimilaður, þótt það hafi verið tekið aftur á 11. öld. Barnaútburður en ein tegund dulsmála.

Hjátrú tengdist útburði. Útburðir voru sagðir ganga aftur, stundum til að skaprauna mæðrum sínum, og útburðarvæl voru stundum sögð heyrast og þóttu ekki vera góðs viti. Allmargar íslenskar þjóðsögur fjalla um útburði, og er „Móðir mín í kví, kví“ líklega þeirra þekktust.

## Lýsing á útburði
Brynjúlfur Jónsson frá Minna-Núpi safnaði þjóðsögum fyrir Jón Árnason á sínum tíma. Seinna var gefin út bókin: *[[Tillag til alþýðlegra fornfræða]]*, þar sem var að finna ýmislegt efni sem aldrei hafði birst áður. Þar á meðal er þessi lýsing á útburði: 

## Tengt efni
* Dulsmál
* Sifjaspell

## Tenglar
*
Sifjaspell

**Sifjaspell** (**blóðskömm** eða **frændsemisspell** og stundum líka **blóðskylda**) eru samræði skyldmenna, til dæmis föður og dóttur, sonar og móður eða systkina. Þá á það jafnframt við um systkini foreldris.. Á þeim hefur hvílt bannhelgi frá alda öðli, og tengist það eflaust því að ef of skyldir einstaklingar eignast saman afkvæmi eru stórauknar líkur á því að arfgengir sjúkdómar innan fjölskyldunnar erfist til afkvæmisins. Í kristnum lagaskilningi fyrri alda töldust hjón vera „eitt hold“, og taldist því t.d. samræði manns við mágkonu sína til sifjaspella, og var fólk stundum tekið af lífi fyrir þær sakir, en sifjaspell voru dauðasök samkvæmt stóradómi. Meðal annars vegna hinna hörðu viðurlaga var barnsburði stundum leynt, og barnið þá frekar borið út en að upp kæmist.

## Eitt og annað
* Áður fyrr var talað um að *spilla sifjum* um það að fremja sifjaspell.
Leirdalsheiði

**Leirdalsheiði** er heiðardalur á skaganum milli Eyjafjarðar og Skjálfandaflóa. Hún nær frá Höfðahverfi í suðri til Hvalvatnsfjarðar í norðri. Eftir allri heiðinni liggur jeppavegur (F839). Suður eftir heiðinni fellur á sem heitir Gljúfurá, en norður eftir henni á sem heitir Austurá. Vestan við heiðina eru fjöllin Syðstihnjúkur og Sveigsfjall, en handan við þau eru Trölladalur og Grenjárdalur. Norðar eru fjöllin Darri og Lútur. Austur af heiðinni er dalverpi sem heitir Leirdalur, og óslitinn fjallgarður suður frá honum, en norðar eru Hnausafjall og Bjarnarfjall. Þar sem áður stóð bærinn Gil er nú gangnamannakofi. Fyrir neðan hann fellur Gilsá í Austurá, og eftir það heitir áin Fjarðará.

## Tengt efni
* Látraströnd
* Flateyjardalsheiði
* Fjörður (Suður-Þingeyjarsýslu)
Bleiksmýrardalur

**Bleiksmýrardalur** er einn af þremur dölum sem ganga suður og upp úr Fnjóskadal í Suður-Þingeyjarsýslu. Fnjóská fellur eftir dalnum og er hann því næstum beint framhald Fnjóskadals til suðurs. Bleiksmýrardalur er vel gróinn og hefur öldum saman verið afréttarland. Utarlega er allstórvaxinn birkiskógur, sérstaklega vestanmegin. Vestur úr dalnum liggur svokallað Gönguskarð yfir í Garðsárdal í Eyjafirði. Svartárdalur er afdalur Bleiksmýrardals, liggur hann til suðausturs framarlega úr austanverðum dalnum. 

Bleiksmýrardalur er geysilangur og djúpur, yfir 50 kílómetrar frá syðstu drögum að dalsmynninu sunnan Reykja í Fnjóskadal. Er hann talinn lengsti óbyggði dalur landsins. Gamlar tóttir benda þó til að svo hafi ekki alltaf verið. Sagnir eru um allmikla byggð þar fyrr á öldum, til dæmis í Skarðsseli og á Flaustri en einnig í Smiðjuseli, Káraseli, Fardísartóttum og Sandakoti, sem er langt frammi á dalnum við mynni Svartárdals, þar sem heita Sandar. Síðustu bæir í byggð á Bleiksmýrardal stóðu yst á dalnum, Reykjasel að vestan og Tunga gegnt því að austan. 

Síðasta hestaat á Íslandi var háð á Bleiksmýrardal árið 1623 (sumar heimildir segja 1624). 

Þekkt þjóðsaga, tröllasagan um Jón Loppufóstra, á að hafa gerst á Bleiksmýrardal.
Hvalvatnsfjörður

**Hvalvatnsfjörður** er stuttur og grunnur fjörður yst á skaganum milli Eyjafjarðar og Skjálfandaflóa. Hann dregur nafn af Hvalvatni, lóni sem Fjarðará fellur í og er aðskilið frá firðinum sjálfum af malarkambi. Austan við fjörðinn gnæfa Hnausafjall og Bjarnarfjall, en vestan við hann eru fjöllin Darri, Lútur, og Þorgeirshöfði, sem skilur hann frá Þorgeirsfirði.

Hvalvatnsfjörður og næsti fjörður til vesturs, Þorgeirsfjörður, heita einu nafni Fjörður (kvk.ft.). Þar voru nokkrir bæir áður fyrr, en eru nú allir í eyði:

* Arnareyri, fór í eyði 1934;
* Brekka, fór í eyði 1924;
* Gil, fór í eyði 1899;
* Kaðalstaðir, fóru í eyði 1933;
* Kussungsstaðir, fóru í eyði 1904;
* Tindriðastaðir, fóru í eyði 1944;
* Þverá, fór í eyði 1913.

Frá Hvalvatnsfirði er hægt að komast landveg eftir fjórum mismunandi leiðum: Suður Leirdalsheiði til Höfðahverfis (jeppavegur, F839), vestur yfir hálsinn milli Lúts og Þorgeirshöfða til Þorgeirsfjarðar og austur yfir Sandskarð eða norðaustur yfir skriður Bjarnarfjalls til Flateyjardals. *Rétt er að vara við því að síðasta leiðin er mjög varasöm fyrir ókunnuga.*

## Tengill

* Mynd af Hvalvatnsfirði
Friðarey

**Friðarey**, **Fjárey** eða **Frjóey** (*Fair Isle* á ensku) (-1,53°AL, 59,53°NB) er lítil eyja undan Skotlandi. Hún tilheyrir Norðureyjum, liggur miðja vegu milli Orkneyja og Hjaltlandseyja og er talin stjórnsýslulega með hinum síðarnefndu. Eyjan er 4,8 km að lengd og 2,4 km að breidd, alls 5,61 km² að flatarmáli. Hæsti punktur eyjarinnar heitir Varðhæð (Ward Hill) og er 217 metrar á hæð, en háir klettar girða vesturströndina. Norðurhluti hennar er grýttur og mýrlendur, svo að flestir hinna 69 íbúa (skv. manntali frá 2001) búa á suðurhelmingnum. Íbúunum hefur fækkað til muna, en þeir voru nálægt 400 um aldamótin 1900. Á eyjunni er skóli, en hvorki krár né veitingastaðir.

Friðarey var fyrst byggð á bronsöld, þótt þar sé fátt landkosta fyrir utan gjöful fiskimið. Þar er fuglalíf mikið, og þykir eyjan vera með bestu stöðum í Evrópu til að skoða suma sjaldgæfa fugla. Fyrir utan fuglaskoðun er Friðarey einkum þekkt fyrir hannyrðir, sérstaklega prjónaskap. Tveir þriðju af rafmagninu sem eyjarskeggjar nota kemur frá vindmyllum. Snemma árs 2004 hlaut Fagurey viðurkenningu sem „Fair Trade-eyja“ fyrir sanngjarna viðskiptahætti.

Á Varðhæð var byggð ratsjárstöð á árum Síðari heimsstyrjaldar, og sjást ennþá rústir hennar. Einnig eru sýnilegar leifarnar af Heinkel He 111 flugvél sem brotlenti þar. Árið 1970 fannst flakið af *El Gran Grifón*, flaggskipi Flotans ósigrandi sem Spánverjar misstu þar árið 1588.

## Samgöngur
Í Leirvík á Hjaltlandseyjum er flugvöllur sem þjónar flugsamgöngum til Friðareyjar, en Loganair flýgur þangað tvisvar í viku frá maí til október. Ferjan „Good Shepherd IV“ („Góði hirðirinn IV“) siglir milli ennfremur Fagureyjar og Grútness.

## Tenglar
* Heimasíða Friðareyjar
* Heimasíða fuglaskoðunarstöðvar Friðareyjar
* Myndir frá Friðarey 
* Um prjónaskap á Friðarey
Limafjörður

**Limafjörður** (danska *Limfjord*) er grunnt sund sem aðskilur eyjuna Vendsyssel-Thy frá restinni af Jótlandi. Áður var það fjörður og náði ekki í gegnum skagann. Sundið tengir saman Norðursjó og Kattegat. Það er um 180 km langt og er mjög óreglulegt í laginu með mörgum flóum, þrengslum og eyjum. Dýpst er við Hvalpsund (um 24 metrar). Aðalhöfn er við Álaborg þar sem brú hefur verið byggð yfir fjörðinn. Einnig liggja bílagöng undir skurðinn sem aðalhraðbraut Danmerkur, E45, fer um.
Álaborgarháskóli

**Álaborgarháskóli** (danska: **Aalborg Universitet**) var stofnaður árið 1974 og hét þangað til 1994 *Aalborg Universititscenter* (AUC).

Háskólinn er í Álaborg en frá árinu 1995 hefur skólinn rekið útibú í Esbjerg og árið 2005 opnaði ný deild í Kaupmannahöfn.

Háskólinn er sérstaklega þekktur fyrir að leggja áherslu á hópavinnu og lausnarleitarnám (enska: *problem based learning*) við kennslu.

Árið 2005 voru rúmlega 13.000 nemendur við skólann og um 2.000 starfsmenn.

## Tenglar

* Heimasíða Álaborgarháskóla
* Bókasafn Álaborgarháskóla
Esbjerg

**Esbjerg** er fimmti stærsti bær Danmerkur með 71.505 íbúa (2024) og er á suðvestur Jótlandi.

Höfnin í Esbjerg var eitt sinn stærsta fiskihöfn Danmerkur og í dag er hún enn þá mikil driffjöður í bænum. Norðaustan við Esbjerg er flugvöllur Esbjerg.
Lénsherra

**Lénsherra** eða **lénsdrottinn** var aðalsmaður eða þjóðhöfðingi (konungur eða keisari) sem var í aðstöðu til að veita undirmönnum sínum land eða aðra fjárhagslega aðstöðu að léni. Undirmennirnir tóku landið eða aðstöðuna formlega að láni (*léni*) og var það því kallað *lén* og þiggjandinn lénsmaður. Að jafnaði fylgdu léninu skyldur og þá miðað við að tekjurnar nægðu til að standa undir þeim. Slíkt fyrirkomulag er kallað lénsskipulag eða *lénsskipan* (*lénsveldi*). 

Stundum er átt við jarðir eða landsvæði, stundum vald til héraðsstjórnar. Í síðara tilvikinu var stjórnsýsluþátturinn oftast kallaður *sýsla* (þ.e. löggæsla og héraðsstjórn), en fjárhagslegi þátturinn *lén* (þ.e. skattheimta á svæðinu og innheimta á öðrum tekjum lénsherrans). 

Sjá einnig hirðstjóri.

## Heimildir
*''Norges gamle love'' V, o.fl..
Heaven's Gate

**Heaven's Gate** var sértrúarsöfnuður sem var leiddur af Marshall Applewhite og Bonnie Nettles.

## Saga
Endalok safnaðarins voru ráðin þegar halastjarnan Hale-Bopp var uppgötvuð árið 1997. Applewhite náði að sannfæra 38 meðlimi safnaðarins í að fremja sjálfsmorð, þannig að sálir þeirra gætu komist um borð í þetta „geimskip“ sem hann trúðu að væri í felum bakvið halastjörnuna og geymdi Jesú Krist. Þessar skoðanir hafa fengið fólk til að halda því fram að söfnuðurinn hafi gengið út frá trú á fljúgandi furðuhluti. Hópurinn trúði því að jörðin væri í endurvinnslu, sem þýddi það að einu möguleikarnir á því að lifa af væri að yfirgefa hana eins fljótt og mögulegt væri. Hópurinn var formlega á móti sjálfsmorðum en þeir skilgreindu „sjálfsmorð“ þannig að það „gæfi þeim möguleika að komast á næsta stig þegar það myndi bjóðast“. Hópurinn var sannfærður um að mannslíkaminn væri einungis farartæki sem myndi hjálpa þeim á þessu ferðalagi.

## Uppruni
Heaven's Gate söfnuðurinn var stofnaður af Marshall Herff Applewhite og Bonnie Lu Truesdale Nettles kringum 1975. Þau héldu því fram að þau hefðu komið með geimskipi til jarðarinnar frá annarri vídd (stig fyrir ofan manninn) og myndu snúa aftur með leynilegri aðferð, sem að safnaðarmeðlimunum var kennd. Fylgismenn safnaðarins voru aldrei meiri en nokkur hundruð manns og missti söfnuðurinn fjölda fylgismenn eftir dauða Truesdale Nettles árið 1985. Hópurinn hélt fundi sína á hóteli við strönd Oregon áður en þau fluttu sig um set til Kaliforníu. Almennt er ekki mikið vitað um hvað hópurinn hafði fyrir stafni en þegar meðlimir gengu til liðs við söfnuðinn, seldu þeir oft á tíðum veraldlegar eigur sínar til að brjóta upp veraldlegt samband sitt við jörðina. Í mörg ár lifði hópurinn í einangrun í vestur hluta Bandaríkjanna.

Söfnuðurinn hannaði einnig vefsíður, fyrir söfnuðinn sjálfan sem og fyrir aðra.

Einn meðlimur safnaðarins, Thomas Nichols, var bróðir Star Trek leikkonunnar Nichelle Nichols. Fyrir sjálfsmorðin hjá söfnuðinum reyndi hann og ásamt öðrum meðlimum að fá hana til að dreifa skilaboðum til almennings frá hópnum.

## Dauði
Þann 26. mars, 1997, fundust 38 meðlimir safnaðarins, ásamt Marshall Applewhite, látnir í leiguhúsnæði í San Diego. Fjölmiðlafárið í kringum atburðinn var mikið og efldi það umræðuna um sértrúarsöfnuði og fjöldasjálfsmorð þeirra.

Í undirbúningi sjálfsmorðsins drukku meðlimir sítrusaldinsafa til að hreinsa líkamann af óhreinindum. Sjálfsmorðin fóru þannig fram að meðlimir drukku vodka blandað með eiturefninu phenobarbital, ásamt því að plastpokum var vafið um höfuð meðlima til að flýta fyrir dauða þeirra. Allir meðlimir voru klæddir í samsvarandi svarta boli og íþróttabuxur, ásamt nýjum svarthvítum nikestrigaskóm og með armband um úlnliðinn með áletruninni „Heaven's Gate brottfararliðið“.
Lénsmaður

**Lénsmaður** var maður sem þáði lén af lénsherra (oftast konungi eða keisara). Lénsmenn urðu þannig háðir lénsherranum, sem gat svipt þá léninu. Að jafnaði fylgdu ákveðnar skyldur og þá miðað við að tekjur af léninu nægðu til að standa undir þeim. Þetta fyrirkomulag er kallað lénsskipulag eða *lénsskipan* (*lénsveldi*). 

Í fornum norskum lögum var lén stundum kallað *veizla*, þ.e. aðstaða sem konungur *veitti* stuðningsmönnum sínum, og lénsmaður þá stundum kallaður *veizlumaður* (lénsjörð = *veizlujörð*). 

Sá sem þáði land að léni af Noregskonungi, var kallaður *lendur maður* (ft. lendir menn). Það er dregið af sögninni "að *lenda* einhvern", þ.e. "að láta hann fá land (að léni)". Noregskonungar byggðu vald sitt talsvert á stétt lendra manna, með því að veita dyggustu stuðningsmönnum sínum helstu höfuðbólin. Þessi yfirstétt lendra manna hafði svo ákveðnar skyldur, t.d. við landvarnir, löggæslu, skattheimtu o.fl. Lendir menn voru einna æðstir í hirð Noregskonungs, og var aðeins jarl ofar í virðingarröð.

Fyrst er getið um lenda menn á dögum Ólafs helga (d. 1030). Magnús lagabætir beitti sér fyrir lagabreytingu um 1276, þar sem titillinn *barón* var tekinn upp um lenda menn. Sonur Magnúsar, Hákon háleggur, lét svo leggja niður barónstitilinn árið 1308.

## Heimildir
**Norges gamle love* V, o.fl..
Marshall Applewhite

**Marshall Herff Applewhite Jr.** (17. maí 1931 – 26. mars 1997) var stofnandi sértrúarsafnaðarins Heaven's Gate. Hann lést í fjöldasjálfsmorðum hópsins árið 1997.
Lýsi

**Lýsi** er olía unnin úr fljótandi fitu fisks og sjávarspendýra. Lýsi er einkum búið til úr lifur fisktegunda eins og þorsks, ufsa og hákarls en áður fyrr var það einnig gjarnan unnið úr hval og sel. 

Lýsi er m.a. hreinsað með því að hita það, við vinnsluna skemmast sum vítamínin í lýsinu (t.d. D-vítamínið) og er þess vegna bætt við eftir að vinnslunni lýkur.

Lýsi er auðugt af A-vítamínum og D-vítamínum og inniheldur lítið af mettuðum fitusýrum en mikið af ómettuðum fitusýrum. Lýsi hefur lengi verið notað sem fæðubótarefni og lyf við hörgulsjúkdómum. Lýsi er notað sem hráefni í iðnaði í smjörlíkisgerð og sem dýrafóður og er þá lýsið gjarnan brætt úr heilum torfufiski eins og loðnu og síld.
Þegar lýsisflaskan hefur verið opnuð byrjar fitan að þrána og verður skaðleg. Helsta hættan við að hita lýsi er sú að það þráni/oxist þegar súrefni bindst við það og að Omega-3 fitusýrurnar skemmist af þeim sökum. Til að varna því að það gerist fer hitun fram undir lofttæmi sem tryggir að súrefni kemst ekki í snertingu við lýsið. Lýsi á því ekki að geymast lengi eða vera notað löngu eftir opnun, til að kanna þránun er hægt að smakka lýsið, ef það er byrjað að þrána er það vont á bragðið, fiskiolía er svo auðvitað best óunnin og fersk úr nýveiddum fisknum.

Barnshafandi konum er ráðlagt að taka annað hvort teskeið af þorskalýsi (5 ml), lýsisbelgi eða fjölvítamín með D-vítamíni. Hins vegar eiga þær ekki að taka ufsalýsi þar sem það inniheldur of mikið af A vítamíni sem getur verið skaðlegt.

Lýsi inniheldur margar fitusýrur svo sem omega-3. 

## Sjá einnig
* Lýsislampi
* Lifrarbræðsla

## Tilvísanir


## Tenglar
* Lyfja - Lýsi 
* 
* „Hreinsun og herzla lýsis“; grein í Tímariti Verkfræðingafélags Íslands 1967
Óðinsvé

**Óðinsvé** (danska **Odense**) er þriðja stærsta borg Danmerkur og stærsta borg Fjóns. Árið 2015 töldust íbúar Óðinsvéa rúmlega 173.814 en þó er íbúafjöldi sveitarfélagsins Óðinsvéa um 172.512 (2014). Borgin liggur við Óðinsvéaá, sem er um það bil 3 kílómetra sunnan við Óðinsvéafjörð.

Rithöfundurinn H.C. Andersen var fæddur og uppalinn í Óðinsvéum. Árið 1805, þegar H.C. Andersen fæddist, voru Óðinsvé annar stærsti bær í Danmörku með um 5.000 íbúa. H.C. Andersen gaf Óðinsvéum viðurnefnið "Litla Kaupmannahöfn".

Kim Larsen, einn þekktasti tónlistarmaður Dana, var búsettur í Óðinsvéum.
Silkiborg

**Silkiborg** (danska: **) er borg á Mið-Jótlandi með 43.300 íbúa (2018). Bærinn er höfuðstaður sveitarfélagsins Silkiborgar og liggur í mjög mishæðóttu landsvæði.
Hirtshals

**Hirtshals** er fiskibær á Norður-Jótlandi með 5900 íbúa (2018). Hirtshals er sérstaklega þekktur fyrir höfnina sína og var bærinn byggður út frá höfninni 1919-1931.

Fiskiðnaður er stór hluti af bæjarlífinu ásamt ferðaþjónustu og sumarhúsaleigu.

Nafnið er á þann veg til komið að sjófarendum þótti sveigurinn á ströndinni minna sig á hjartarháls og má heitið finnast skjalfest frá 16. öld.

## Tenglar
* Hirtshals kommune
* Hirtshals turist
Skagen

**Skagen** (nefndur **Vendilskagi** á íslensku eða **Vandilskagi**) er bær  og umhverfið í kring í Vendilsýslu á Norður-Jótlandi. Bærinn sjálfur er nyrsti bær Danmerkur. Íbúafjöldi í Skagen var um 8.000 árið 2018.. 

## Bærinn
Á Skagen er næsthæsti viti Danmerkur *Skagen Fyr* (eða *Det grå fyr*) en þaðan er gott útsýni yfir næsta nágrenni. Bærinn er þekktur fyrir fiskihöfn sína og er mjög vinsæll áfangastaður ferðamanna. Þar er t.d. haldin hátíð á hverju ári, eða allt frá árinu 1971, sem nefnist Skagen festival og er fjölsótt hátíð. Endastöð fyrir *Skagebanen* er Skagen Station og var byggð 1919. 

Suður af Skagen er „Den tilsandede kirke“ og tanginn sem teygir sig upp af Vendilskaganum nefnist *Grenen* (Greinin), en hann aðskilur Skagerrak og Jótlandshaf (Kattegat). Á svæðinu i kringum Skagen er sérkennileg náttúra, sem ekki er að finna annars staðar í Danmörku. 

Hópur danskra málara – kallaðir *[[Skagamálarar]]nir*, þau P.S. Krøyer, Anna Ancher og Michael Ancher o.fl. - dáðust mjög að birtunni á þessum slóðum og fluttust þangað til að mála, en mörg verka þeirra er hægt að sjá á Skagens Museum. 

Liturinn á húsunum er sérstakur – og nefnist *skagengul* á dönsku (*skagagulur*) – og hvítir kantar á þaksteininum þykja einkenna bæinn og nágrennið.

Maður frá Skagen nefnist *skagbo* á dönsku (einnig stafsett „skawbo“), eða skagabúi.

## Frægir íbúar Skagen
* Anna Ancher, skagamálari.
* Eddie Thomas Petersen, leikari.

## Heimildir


## Tengt efni
* Skagen Kommune

## Tenglar
* Skagen.net - lokale nyheder
* Skagen i billeder
* Dansk Center for Byhistorie - Skagen
* ''Þorpið sem sökk í sand''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1938
* ''Í greipum dauðans''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1938
* ''Af slóðum Vendla''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1970
* ''Frá Hornbæk til Skagen''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1969
* ''Ungfrú Skagen''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1938
Fólínsýra

**Fólinsýra**, **fólat** eða **fólasín** sem einnig er nefnt B9 vítamín er vatnsleysanlegt vítamín sem er mikilvægt við vöxt og myndun blóðfruma og frumuskiptingu. Nafnið er komið frá latneska orðinu *folium* sem merkir lauf. Mest er af fólinsýru í belgávöxtum, grænu grænmeti, lifur og vítamínbættu morgunkorni. Geymsluþol fólinsýru er lítið og fólinsýruinnihald matvæla minnkar hratt við geymslu. Fólínsýrubirgðir endast aðeins í líkamanum í nokkra mánuði.

## Saga fólínsýrurannsókna og framleiðslu

Vísindamaðurinn Lucy Wills uppgötvaði fólín árið 1931 þegar hún var að rannsaka hvernig hægt væri að koma í veg fyrir blóðleysi hjá barnshafandi konum. Það kom í ljós að blóðleysi mátti lækna með geri úr bruggi. Það kom í ljós að það var vegna folats og það var svo fyrst unnið úr spínatblöðum árið 1941 og fyrst framleitt á efnafræðilegan hátt árið 1946.

## Fólínsýra og hjartasjúkdómar
Fólínsýra er nauðsynleg fyrir frumur í örum vexti eins og blóðfrumur í beinmerg. Ef neytt er of lítils af fólínsýru þá getur amínósýran homosysteín hækkað í blóði en há gildi hennar valda aukinni áhættu á hjarta- og æðasjúkdómum. Folínsýra virðist minnka líkur á hjartaslagi.

## Fólínsýra og krabbamein
Fólín er mikilvægt við efnaskipti kjarnsýra og talið er að fólínskortur geti valdið skemmdum í kjarnsýrum sem geta leitt til krabbameins. Folín er mikilvægt fyrir frumur og vefi sem skipta sér ört. Krabbameinsfrumur skipta sér ört og lyf sem hafa áhrif á fólín efnaskipti líkamans eru notuð til í krabbameinsmeðferð. Nokkrar rannsóknir hafa verið gerðar sem sýna að samband er milli neyslu fæðu sem inniheldur lítið fólín og aukinnar tíðni brjóstakrabbameins, briskrabbameins og ristilkrabbameins. Ekki er víst að um beint orsakasamband sé að ræða milli fæðu og sjúkdóms.

## Fólínsýra og þungun
Fólinsýra er mjög mikilvæg fyrir allar konur sem gætu orðið þungaðar. Rannsóknir hafa sýnt að mikil neysla barnshafandi kvenna á fólinsýru minnkar líkur á klofnum hrygg eða heilaleysu í fóstri. Í sumum ríkjum Bandaríkjanna er folínsýru bætt í hveiti.

## Heimildir
* 
* Manneldi.is (grein um vítamín)
* Doktor.is Almennt um Fólinsýru
Al Gore

**Albert „Al“ Arnold Gore** (f. 31. mars 1948) er bandarískur stjórnmálamaður sem var varaforseti Bandaríkjanna frá 1993 til 2001 í forsetatíð Bills Clinton. Gore var forsetaefni Demókrata í forsetakosningunum árið 2000 sem voru einar umdeildustu kosningar í sögu Bandaríkjanna. Hann fékk hálfri milljón fleiri atkvæði en keppinautur hans, George W. Bush, en einungis fimm færri kjörmenn í kjörmannaráðinu. Til þess að vinna kosningarnar þurfti Gore einungis 537 fleiri atkvæði í Flórída. Bandaríska kosningakerfið er flókið, en eftir að niðurstöðurnar höfðu velkst um í dómskerfinu stoppaði hæstiréttur endurtalningu í fylki og gerði Bush að sigurvegara og varð hann því forseti Bandaríkjanna. Hann tilkynnti árið 2002 að hann myndi ekki keppa við Bush um forsetaembættið árið 2004 og gagnrýndi Bush fyrir stríðið í Írak.

Árið 1965 innritaðist Gore til náms í ensku í Harvard-háskóla. Honum leiddist í því námi og eftir tvö ár skipti hann um námsbraut og hóf nám í stjórnmálafræði og lauk BA prófi með sóma í júní 1969. Eftir herþjónustu í nokkra mánuði í Víetnamstríðinu stundaði hann nám í trúfræðum við Vanderbilt-háskóla og hóf síðar lögfræðinám þar, en hvarf frá því án prófs vegna framboðs síns í kosningum til fylkisþings Tennessee árið 1976.

Gore hefur lengi verið þekktur fyrir áhuga sinn á umhverfismálum. Hann var einn þeirra sem kom Kýótósáttmálán á og þrátt fyrir andstöðu Bandaríkjaþings skrifaði hann undir samninginn árið 1998, en Bandaríkin neituðu að skrifa undir samninginn árinu áður. Eftir að stjórnmálaferill Gore lauk gerðist hann alfarið að umhverfisaðgerðasinna og hefur barist ítrekað gegn loftlagsbreytingum. Hann vann friðarverðlaun Nóbels árið 2007 fyrir framlög sín til umhverfisbaráttu. Joe Biden sæmdi Gore frelsisorðu Bandaríkjaforseta árið 2024.

Gore gegndi stöðu forseta bandarísku sjónvarpsstöðvarinnar Current TV sem vann Emmy-verðlaunin árið 2007 fyrir framúrskarandi þróun á gagnvirku sjónvarpi. Hann var einnig stjórnarformaður í *Generation Investment Management*, í stjórn Apple tölvufyrirtækisins, auk þess að vera óopinber ráðgjafi yfirstjórnenda Google og stjórnarformaður umhverfissamtakanna Alliance for Climate Protection. Verðlaunafé friðarverðlauna Nóbels sem kom í hlut Gore rann að öllu leyti til samtakanna.
Joseph Paul Gaimard

**Joseph Paul Gaimard** (1796 - 1858) var franskur náttúruvísindamaður. Hann var ásamt Jean René Constant Quoy í leiðangri skipsins La Coquille milli 1826 og 1829. Hann stýrði vísindaleiðangri á Norðurslóðum árin 1835 og 1836. Á þeim árum ferðaðist hann um Ísland. Seinna sumarið stýrði hann vísindaleiðangri á vegum frönsku stjórnarinnar. Vísindarit hans *Voyage en Islande et au Groënland* voru gefin út í 9 bindum eftir heimkomuna. Jónas Hallgrímsson orti kvæði til Páls Gaimard árið 1839 þegar Páli var haldin veisla í Kaupmannahöfn við komu hans þangað. Árið 1838 stýrði hann vísindaleiðangri til Spitsbergen.

## Heimild

## Tenglar
* Voyage en Islande et au Groënland exécuté pendant les années 1835 et 1836 sur la corvette la Recherche. publié par ordre du roi sous la direction de Paul Gaimard.
* ''Merkileg myndabók''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1948
Útsvar

:**''Útsvar** er einnig nafn á sjónvarpsþáttum.*

*'Útsvar''' er skattur sem sveitarfélög á Íslandi innheimta af íbúum sínum. Útsvar leggst ofan á hinn almenna tekjuskatt sem einstaklingar greiða og er reiknað útfrá sama skattstofni og tekjuskatturinn. Útsvarið er greitt til þess sveitarfélags þar sem einstaklingurinn hafði lögheimili 31. desember á tekjuárinu. Lögaðilar greiða ekki útsvar.

Árið 2009 má útsvarið vera á bilinu 11,24% til 13,28% og skulu sveitarstjórnir ákveða það á hverju ári fyrir 1. desember hvert útsvarshlutfallið skuli vera á næsta tekjuári. Á tekjuárinu 2007 notuðu 61 af 79 sveitarfélögum landsins hámarksútsvarshlutfall, 3 notuðu lágmarkshlutfallið og 15 voru einhvers staðar á milli. Árið 2014 var bilinu breytt í 12,44% til 14,52%, og nýttu 58 af 74 sveitarfélögum sér hækkunina, 2 voru með lágmarksútsvarsprósentur, og 14 voru þar á milli.

## Tenglar
*Lög um tekjustofna sveitarfélaga nr. 4/1995
*Útsvarsprósentur einstakra sveitarfélaga