open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Atómstöðin

**Atómstöðin** er skáldsaga eftir Halldór Laxness sem kom út að morgni 22. mars árið 1948 og seldist upp hjá forlaginu samdægurs. Var hún mjög umdeild við útgáfu enda snerti hún á mörgum hitamálum sem voru í íslensku samfélagi á þeim tíma. Halldór sjálfur leit ekki á Atómstöðina sem eina af sínum betri bókum, heldur sem „innlegg í pólitískt hitamál og kannski viss gagnrýni á losarabrag og siðferðisbrest í kjölfar styrjaldarinnar“.

## Söguþráður
Bókin segir frá bóndadótturinni Uglu að norðan sem kemur til Reykjavíkur til að læra á orgel. Hún ræður sig í vist hjá þingmanninum og heildsalanum Búa Árland og lærir hjá Organistanum.

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Fyrirmyndir í Atómstöðinni''; grein í Fréttablaðinu 2004
Smjörsýra (eiturlyf)

**Smjörsýra** (*gamma hydroxybutyrate* eða **GHB**) er sljóvgandi efni. Var það upprunalega þróað sem svæfingarlyf.

## Tenglar
 (Skoðað 3.3.2008)
Sómi

**Sómi** getur átt við:
*Heiður, eins og í orðasamböndunum *að sjá sóma sinn í einhverju*, *það er allt í sómanum* og *það er þér til lítils sóma*
*Sómi, íslenskt fyrirtæki
Leirufjörður

**Leirufjörður** er fjörður í Jökulfjörðum á Vestfjörðum. Leirufjörður er ekki hluti af Hornstrandafriðlandinu og tilheyrir sveitarfélaginu Ísafjarðarbæ.

Allt undirlendi í dalnum inn af firðinum einkennist af leirum, frárennslið frá jöklinum og heiðinni safnast ekki saman í eina á sem rennur um hann miðjan heldur rennur um óteljandi ár sem klofna og falla saman aftur og þegar mest er í ánnum rennur yfir landið á milli og ber því fjörðuinn nafn við hæfi.

Rétt vestan við Dalsá (í Unaðsdal á Snæfjallaströnd) er óábyrgður slóði í norður frá um 1975, mjög erfiður yfirferðar einkum yfir stærstu þveránna, sem endar áður en aftur fer að halla niður á við. Út frá þessum slóða lagði landeigandi, Sólberg Jónsson sparisjóðsstjóri í Bolungarvík (átti sumarbústað í firðinum), veg í óleyfi í fjörðinn í ágúst 2005. Hafði hann fengið leyfi til að flytja jarðýtu vegleiðina í fjörðinn sem þó var umdeilt en umfangið orðið meira en til stóð. Þar sem slóðinn frá '75 endar og ólöglegi vegurinn hefst er nú tálmi sem ekki verðu komist hjá. 

Skriðjökullinn Drangajökull teygir sig niður í fjörðinn, en hann hopaði mjög á 19. öld. Skógrækt er í Leirufirði.
Hljómar

**Hljómar** voru rokkhljómsveit af Suðurnesjunum, stofnuð 5. október árið 1963  og starfaði í sex ár, eða til ársins 1969. Hljómar voru ein vinsælasta hljómsveit Íslands á ofanverðri 20. öld, og með henni hóf bítlamenningin innreið sína á Íslandi fyrir alvöru. 

Hljómsveitin Hljómar var stofnuð af yngstu meðlimum hljómsveitar Guðmundar Ingólfssonar, Gunnari Þórðarsyni gítarleikara, Einari Júlíussyni söngvara og Erlingi Björnssyni gítarleikara. Þeir fengu til liðs við sig trommarann Eggert Kristinsson og Rúnar Júlíusson sem lék á bassa. Hljómsveitin lék fyrst í Krossinum í Ytri-Njarðvík en sló í gegn á landsvísu eftir tónleika í Háskólabíói 4. mars 1964. Hljómar voru fyrsta íslenska bítlahljómsveitin sem náði almennum vinsældum. Hljómsveitin starfaði með nokkrum mannabreytingum til 1969 þegar hún leystist upp. Nokkrir meðlimir hennar tóku þátt í stofnun Trúbrots 1969. 

Hljómar léku árið 1966 í kvikmyndinni Umbarumbamba, sem hét *Sveitaball* á íslensku. Gefin var út samnefnd plata  í Bretlandi með Thor´s Hammer, en svo nefndu Hljómar sig utan landsteinanna.   Plata þessi varð síðar mjög eftirsótt af söfnurum. 

## Tilvísanir


## Tenglar

* Umfjöllun um Hljóma á Glatkistunni
Dyngjugos

**Dyngjugos** er eldgos í dyngju. Á Íslandi hefur ekki orðið slíkt gos frá því skömmu eftir síðustu ísöld, nema að hluta til í Surtseyjagoshrínunni. Dæmi um dyngju er Skjaldbreiður.


:1  = (gos)mökkur, gosstrókur, gjóskuský
:2  = gosop
:3  = gígur
:4  = hrauntjörn
:5  = (kviku)gösop
:6  = hrauná
:7  = hraun- og gjóskulög
:8  = berglögin
:9  = silla
:10 = gosrás og gosop
:11 = kvikuhólf
:12 = berggang


## Tenglar
* ''Fallgígar''; grein í Náttúrufræðingnum, 1989
Garðakornblóm

**Garðakornblóm** (eða **akurprýði**) (fræðiheiti: *Centaurea cyanus*) er einær jurt af körfublómaætt sem á heimkynni sín í Evrópu.

## Myndasafn

Image:Centaurea_cyanus_flowers.jpg
Image:Centaurea_jacea.jpg
Image:XN_Centaurea_cyanus_00.jpg
Image:Chaber na przedwojowskim polu(Aw58).JPG


## Heimildir
Körfuvíðir

**Körfuvíðir** (fræðiheiti: *Salix viminalis*) er víðitegund upprunalega úr Evrópu og vesturhluta Asíu.  Hann nær oft 3 til 6 metra hæð í heimkynnum sínum og er vaxtahraðinn mikill. Börkurinn er grágrænn og greinarnar langar. Blöðin eru löng.

Nafn sitt dregur hann af því að greinar hans hafa verið notaðar til að búa til körfur en einnig er hann ræktaður til eldiviðar, s.s. í Svíþjóð.

## Körfuvíðir á Íslandi
Um 1910 var farið að rækta afbrigði í görðum á Íslandi afbrigði af körfuvíði sem kallað var Vesturbæjarvíðir. Sú tegund barst einmitt með tágakörfum til Íslands. Annað afbrigði af körfuvíði, þingvíðir, var gróðursett í Alþingisgarðinum og barst þaðan víða og af var ræktað mikið frá 1940 til 1963 en þau tré féllu í páskahreti 1963.
Romm handa Rósalind

***Romm handa Rósalind*** er sjónvarpsleikrit eftir Jökul Jakobsson. Það er fyrsta íslenska leikritið sem sett var sérstaklega upp fyrir sjónvarp og var sent út í Ríkisútvarpinu 4. mars 1968. Leikstjóri var Gísli Halldórsson og Andrés Indriðason stjórnaði upptökunni. Leikarar voru Þorsteinn Ö. Stephensen (skósmiðurinn), Anna Kristín Arngrímsdóttir (Rósalind) og Nína Sveinsdóttir (kona skósmiðsins). Leikritið var tekið upp 7. og 8. febrúar þetta ár. 

Verkið gerist á verkstæði skósmiðs þar sem gamall skósmiður staupar sig á rommi og gefur Rósalind, fatlaðri stúlku sem býr í nágrenninu, með sér meðan þau ræða um líf sitt. 

## Tengill
* Fyrsta íslenska sjónvarpsleikritið á vef Leikminjasafns Íslands
Stórmeistari (skák)

**Stórmeistari í [[skák]]** er skákmaður, sem náð hefur þremur stórmeistaraáföngum og a.m.k. 2500 alþjóðlegum skákstigum (FIDE-stig). Að teknu tilliti til höfðatölu eru á Íslandi flestir stórmeistar í skák af öllum löndum í heiminum.

## Íslenskir stórmeistarar í skák í tímaröð
# Friðrik Ólafsson (1958)
# Guðmundur Sigurjónsson (1975)
# Helgi Ólafsson (1985)
# Jóhann Hjartarson (1985)
# Margeir Pétursson (1986)
# Jón L. Árnason (1986)
# Hannes Hlífar Stefánsson (1993)
# Helgi Áss Grétarsson (1994)
# Þröstur Þórhallsson (1996)
# Henrik Danielsen (2006)
# Héðinn Steingrímsson (2007)
# Stefán Kristjánsson (2011)
# Hjörvar Steinn Grétarsson (2013)
#Bragi Þorfinnsson (2018)
#Guðmundur Kjartansson (2021)
#Vignir Vatnar Stefánsson (2023)

Bobby Fischer, fyrrum heimsmeistari í skák, fékk íslenskan ríkisborgararétt 2005 og bjó á Íslandi síðustu æviár sín. Með góðum vilja má kalla hann *íslenskan stórmeistara í skák*, þó hann hafi aldrei teflt kappskák sem Íslendingur. Þess má einnig geta að Fischer hlaut stórmeistaratitilinn sama ár og Friðrik Ólafsson (1958), þá aðeins 15 ára gamall, en hann var þá sá yngsti í heiminum, sem hlotið hafði stórmeistaratitil.

## Heimildir
Friðrik Ólafsson

**Friðrik Ólafsson** (26. janúar 1935 — 4. apríl 2025) var íslenskur lögfræðingur, fyrrverandi skrifstofustjóri Alþingis og fyrsti íslenski stórmeistarinn í skák. Hann er sá íslenskur skákmanna sem mestum frama hefur náð í skákinni og er t.d. eini íslenski skákmaðurinn sem lagt hefur að velli Bobby Fischer (tvisvar sinnum). Hann var um tíma forseti Alþjóðaskáksambandsins (*FIDE*).

## Nám og störf
Friðrik lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1955 og lögfræðiprófi frá Háskóla Íslands árið 1968. Hann var fulltrúi í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu frá 1968-1974, forseti Alþjóðaskáksambandsins (FIDE) frá 1978-1982, ritstjóri Lagasafns Íslands frá 1982-1983 og skrifstofustjóri Alþingis frá 1984-2005. 

## Skákferill
Friðrik varð sex sinnum Íslandsmeistari í skák, fyrst árið 1952 og Norðurlandameistari í skák 1953 og 1971. Alþjóðlegur skákmeistari 1956 og árið 1958 varð hann fyrsti íslenski stórmeistarinn í skák. Hann sigraði á skákmótinu í Hastings 1955-1956, í Beverwijk í Hollandi 1959, í Marianske Kasne í Tékkóslóvakíu árið 1961, á alþjóðlegum skákmótum í Reykjavík 1966, 1972 og 1976 og á Wijk an Zee í Hollandi 1975. Hann veitti forstöðu Skákskóla Friðriks Ólafssonar frá 1982-1984.

## Ólafssonar afbrigðið
Í nimzóindverskri vörn er lína sem nefnd er Ólafssonar afbrigðið eftir Friðriki. Um er að ræða línu í Rubenstein afbrigði og kemur hún upp eftir leikina: 1.d4 Rf6 2.c4 e6 3.Rc3 Bb4 4.e3 O-O 5.Bd3 d5 6.Rf3 c5 7.O-O dxc4 8.Bxc4 b6 9.De2 Bb7 10.Hd1 Dc8.

## Viðurkenningar

* 1958 - Alþjóðlegur stórmeistari í skák, fyrstur Íslendinga. 
* 1972 - Riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
* 1980 - Stórriddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
* 2015 - Heiðursborgari Reykjavíkur 
* 2015 - Aðalheiðursfélagi FIDE

## Heimildir
Bárðar saga Snæfellsáss

**Bárðar saga Snæfellsáss** er Íslendingasaga sem er rituð í ýkjustíl. Hún segir frá Bárði Dumbssyni af ætt bergbúa. Bárður flýr Noreg og sest að sunnan undir Snæfellsjökli í óbyggðum og með tröllum á Íslandi og í Noregi. Í enda sögunnar gengur hann í jökulinn og gerist landvættur.

Bárðar saga Snæfellsáss er landvætta- og tröllasaga sem gerist á landnámsöld. Hún er líklega rituð á fyrra hluta 14. aldar eftir Landnámu, örnefnum og þjóðsögnum. Rúmlega eitt blað úr sögunni er varðveitt í Vatnshyrnu, en að öðru leyti er sá texti til í eftirritum hennar. Seinni hluti sögunnar (11-22 kafli) hefur stundum verið nefndur *Gests saga Bárðarsonar*, enda telja sumir þann hluta saminn síðar og af öðrum höfundi. 

## Persónur
***Bárður Dumbsson** er bergbúaættar. Hann er sonur Dumbs konungs og Mjallar af Kvenlandi. Hann var strax í æsku sterkur og stór. Hann var svo glæsilegur að margir höfðu ekki fegri mann séð. Hann var afar líkur móður sinni, mjallhvítur. 13 ára giftist hann Flaumgerði dóttur Dofra. Þau áttu 3 dætur saman. Síðan deyr Flaumgerður og líður Bárði mjög illa yfir því. Svo giftist hann Herþrúði og eignast þau 6 dætur saman.
***Dumbur konungur**
***Mjöll af Kvenlandi**
***Flaumgerður** giftist Bárði þegar hann var 13 ára, og eignast með honum 3 börn. Síðan deyr hún.
***Herþrúður** giftist Bárði eftir að Flaumgerður dó, og eignuðust þau 6 dætur saman.
***Rauðfeldur** litli frændi Bárðar sem hann drap með því að henda niður í gjá núna að nafni "Rauðfeldsgjá".
***Helga** dóttir Bárðar.
 
## Tenglar
Kennsluefni um Bárðar sögu Snæfellsáss  Kennsluvefir Hörpu Hreinsdóttur, 2010.
Force India

| class3   = agent
| label4   = }}
| data4    = |}}}}
| class4   = agent
| label5   = Yfirmaður tæknimála
| data5    = }}
| class5   = agent
| label6   = Stofnandi
| data6    = Vijay Mallya og Michiel Mol
| class6   = agent
| label7   = Lykilstarfsmenn
| data7    = }}
| class7   = agent
| label8   = Markverðir ökumenn
| data8    =  Sergio Pérez Esteban Ocon Giancarlo Fisichella Nico Hülkenberg Vitantonio Liuzzi Paul di Resta Adrian Sutil
| class8   = agent
| label9   = Vefsíða
| data9    = }}}
| label10  = Fyrra nafn
| data10   = Spyker F1 Team
| label11  = Næsta nafn
| data11   = Racing Point Force India

| header12 = }}}}}}}}}}|Formúla 1 2025}}

| label13  = Ökuþórar
| data13   = }}
| label14  = Tilrauna ökuþórar
| data14   = }}
| label15  = Grind
| data15   = }}
| label16  = Vél
| data16   = }}
| label17  = Dekk
| data17   = }}

| header29 = }}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}|Formúla 1 ferill}}

| label30  = Fyrsta þáttaka
| data30   = Ástralski kappaksturinn 2008
| label31  = Síðasta þáttaka
| data31   = 
| label32  = Fjöldi keppna
| data32   = 203
| label33  = Bílasmiðir
| data33   = }}
| label34  = Vélar
| data34   = Ferrari og Mercedes
| label35  = Heimsmeistari<br />bílasmiða
| data35   = 0
| label36  = Heimsmeistari<br />ökumanna
| data36   = 0
| label37  = Sigraðar keppnir
| data37   = 0
| label38  = Verðlaunapallar
| data38   = 6
| label39  = Stig
| data39   = 987
| label40  = Ráspólar
| data40   = 1
| label41  = Hröðustu hringir
| data41   = 5
| label42  = Sæti }}
| data42   = }}
| label43  = Final entry
| data43   = Ungverski kappaksturinn 2018
}}
**Force India** var Formúlu 1 lið í eigu indverska milljarðamæringsins Vijay Mallya eftir hann keypti Spyker Formúlu 1 liðið. Liðið keppti frá 2008 til 2018. 

Árið 2018 var stofnandi liðsins Vijay Mallya ásakaður um fjársvik og hafði ekki lengur efni á að reka liðið. Hópur fjárfesta sem var leiddur af Lawrence Stroll, faðir þáverandi Williams ökumannsins Lance Stroll, keypti liðið og gerði það að Racing Point sem var síðan aftur breytt árið 2021 í Aston Martin.

## Tilvísanir
Gerðuberg (Reykjavík)

**Gerðuberg** er menningarmiðstöð og félagsmiðstöð við Gerðuberg í Efra Breiðholti í Reykjavík. Það opnaði 4. mars árið 1983. Miðstöðin er með funda- og ráðstefnusali og kennslustofur þar sem haldin eru námskeið auk þess sem Borgarbókasafn Reykjavíkur er með útibú þar.

## Heimildir
* Um Gerðuberg á borgarbokasafn.is
B1-vítamín

**B1-vítamín** eða **þíamín** er eitt B-vítamínanna. Það örvar blóðrásina og er nauðsynlegt fyrir starfsemi taugakerfisins. Einnig er það gott fyrir uppbyggingu vöðva og hefur góð áhrif á heilastarfsemina. Það tekur þátt í efnaskiptum kolvetna og er einnig mikilvægt fyrir meltingu próteina og fitu.

B1-vítamín er helst að finna í aspas, brokkolí, hnetum, plómum, haframjöli, hveitiklíði og mörgum kornvörum.

Heitið -*þíamín* var búið til úr orðunum -amín sem er almenn tilvísun í kolvetni (sbr. amóníak) og frá gríska orðinu fyrir brennistein -*theion*, en auk frumefnanna kols, brennisteins og vetnis er að finna í b1-vítamíni súrefni og nítur.
Flæðigos

**Flæðigos** er eldgos þar sem nær eingöngu myndast hraun, en gjóskuframleiðsla er óveruleg. Hraunin eru fremur slétt, rákuð og nefnast helluhraun, og eru úr basalti.
Sóleyjarkvæði

Sóleyjarkvæði eftir Jóhannes úr Kötlum kom fyrst út á bók 1952. Kvæðið var ort í andrúmslofti sárra tilfinninga vegna inngöngu Íslands í NATÓ árið 1949, herstöðvasamningsins við Bandaríkin og komu bandarísks herliðs til Íslands 1951. Í kvæðinu segir frá Sóleyju sólufegri og baráttu hennar við að reyna að vekja menn og vætti Íslands til dáða gegn skuggaöflum vígtóla og hernaðar, sem stungið hafa riddarann hennar prúða með svefnþorni svo hún fær ekki vakið hann. Skáldið vefur í ljóðin stef úr þjóðkvæðum og stemmum frá eldri tíð og auk þess eru ótal vísanir til sögulegra viðburða í samtímanum og eitruð pólitísk skeyti.

Pétur Pálsson samdi lög við Sóleyjarkvæði og að lokum varð úr því heildstætt tónverk. Á sama hátt og ljóðskáldið notfærði Pétur sér galdur þjóðlagsins og minni úr rímnalögun og þulum. Lög og ljóð fallast því í faðma og hafa yfir sér undursamlega þjóðlegan blæ.

Verkið var frumflutt á vegum Samtaka hernámsandstæðinga vorið 1965 og vakti þegar mikla athygli. Það var síðan tekið upp og gefið út á hljómplötu 1967 af Æskulýðsfylkingunni. Það var endurútgefið af Fylkingunni 1973 en í nýju albúmi og veglegra en frumútgáfan var í. Samtök herstöðvaandstæðinga stóðu svo fyrir 3. útgáfunni 2001 og þá á geisladiski.

Háskólakórinn tók verkið til meðferðar undir stjórn Árna Harðarsonar, flutti það á tónleikum og gaf það síðan út á plötu 1985. Sóleyjarkvæði tilheyrir bókmenntaarfleifð sem varð til í andófi gegn bandarískum herstöðvum á Íslandi á síðari hluta 20. aldar.

:***Upphaf kvæðisins***
:Sóley sólufegri
:situr við hafið á kóralskóm,
:leikur við linda
:lykill frá Róm,
:augun blá eins og stjörnur,
:varirnar rauðar sem blóm.

Árið 2017 kom út bók um Sóleyjarkvæði í ritstjórn Silju Aðalsteinsdóttur hjá Máli og menningu undir heitinu *Sóley sólufegri*. Þar ritar Árni Björnsson þjóðháttafræðingur um kvæðið, tilurð þess og tilvísanir, Þórður Helgason fjallar um mál og stíl kvæðisins, Gunnar Guttormsson um Pétur Pálsson og tónlist hans við kvæðið, auk þess sem kvæðið er birt í heild. Bókinni fylgir geisladiskur með upphaflegum flutningi verksins af hljómplötu Æskulýðsfylkingarinnar.
Sprengigos

**Sprengigos** er eldgos sem lýsir sér í því að eldstöð gýs nær eingöngu gosgufum og gjósku sem þeytast upp úr gígnum. Vikur og annað frauðgrýti verður til við sprengigos. *Þeytigos* eru sprengigos sem verða þegar heit kvika kemst í snertingu við vatn. 

Sprengigos stafa aðallega af skyndilegri losun reikulla efna, einkum vatns, úr kvikunni við lágan þrýsting. Ágætt samanburðardæmi úr daglega lífinu er þegar tappi er tekinn af gosflösku, en þá losnar koltvíildi (CO2) úr vatnslausninni og hún freyðir. Sé flaskan hrist gerist þetta ennþá hraðar og mikill þrýstingur myndast, því 500-faldur rúmmálsmunur er á CO2 í vatnslausn og CO2 sem gasi: 1 millilítri í lausn verður hálfur lítri af gasi. 
Bergbráð djúpt í jörðu getur innihaldið allt frá 0,5% upp í 4-5% af vatni í lausn, en þegar bráðin rís og þrýstingurinn lækkar (tappinn tekinn af flöskunni) losnar vatnið úr bráðinni og hún freyðir. Þarna verður rúmmálsmunurinn milli vatns í lausn og sem gufu ennþá meiri vegna hitaþenslunnar eða um 5000-faldur. Þess vegna skiptir það miklu hve hratt bráðin rís upp gosrásina. Rísi bráðin hægt losnar vatnið rólega úr henni og sleppur út í andrúmsloftið en hraunkvikan rennur sína leið eftir yfirborði jarðar (hraungos). Rísi hún hratt verður ferlið með hraða sprengingar og hraunslettur og gufa þeytast hátt í loft upp (sprengigos). 

Askja gaus árið 1875 geigvænlegu sprengigosi.

## Heimildir
*https://www.visindavefur.is/svar.php?id=3308  Vísindavefurinn: *Hver er munurinn á sprengigosi og seigfljótandi gosi?* Svar: Sigurður Steinþórsson, prófessor emeritus, HÍ
Troðgos

**Troðgos** er hraungos sem lýsir sér með því að bergkvikan er það seig að hún hrúgast upp yfir gosopinu en breiðist ekki mikið úr sér. Kvikan / hraunið myndir þá hraungúl.
John Milton

**John Milton** (9. desember 1608 – 8. nóvember 1674) var enskt skáld og rithöfundur. Hann er þekktastur fyrir kvæði sitt *[[Paradísarmissir|Paradísarmissi]]*. Milton var lengi hampað sem höfuðskáldi Englendinga en vinsældir hans dvínuðu nokkuð um miðja 20. öld. Milton hafði mikil áhrif á John Keats, Alexander Pope, William Wordsworth og Percy Shelley svo fáeinir séu nefndir.

## Tenglar
* ''Svo mælti Eva við Adam (úr Paradísamissi)''; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1995
Sögulegur tími

**Sögulegur tími** er sá hluti mannkynssögunnar sem ritaðar heimildir eru til um. 

Mannkynssögunni er skipt í *sögulegan tíma* og *[[Forsögulegur tími|forsögulegan tíma]]*. Skilin þar á milli miðast við upphaf ritaðra heimilda, sem komu ekki fram á sama tíma alls staðar. Því hefst sögulegur tími ekki alls staðar samtímis. Elstu ritaðar heimildir, fleygrúnir, eru frá Súmer, eða Mesópótamíu, frá því 3000-3500 f.Kr., sem kallast fornöld.

Á Íslandi hefst sögulegur tími við landnám Íslands. Að vísu eru ekki til ritaðar samtímaheimildir um landnámið, en greint er frá því í fornum ritum, t.d. Landnámabók og Íslendingabók, sem skráðar eru 200-250 árum eftir landnámið. Þær eru samt taldar geyma all áreiðanlegar sagnir frá landnámsöld.
Javier Bardem

**Javier Ángel Encinas Bardem** (f. 1. mars 1969) er spænskur leikari sem er þekktastur fyrir leik sinn í enskumælandi myndum eins og *[[Before Night Falls]]* og *[[No Country for Old Men]]* en í hinni síðarnefndu leikur hann *Anton Chigurh* og hlaut Óskarinn sem karlleikari í aukahlutverki fyrir frammistöðu sína. 

Bardem er giftur leikkonunni Penélope Cruz og á með henni tvö börn.
Heimir Ólafur Hjartarson

**Heimir Ólafur Hjartarson** er bassaleikari og bakraddasöngvari íslensku rokkhljómsveitarinnar Sign. Heimir hefur verið með þeim frá 2007. Hann var áður í hljómsveitinni Nevolution.
Dulin veröld

**Dulin veröld: smádýr á íslandi** (ISBN 9979-772-16-6) er bók um smádýr á Íslandi eftir Guðmund Halldórsson skordýrafræðing, Odd Sigurðsson jarðfræðing og  Erling Ólafsson skordýrafræðing. Hún var gefin út af Mál og mynd árið 2002 og Orkuveita Reykjavíkur styrkti útgáfuna.

Bókin fjallar um smádýr í lífríki Íslands með aðaláherslu á þau sem fyrirfinnast í Elliðaárdalnum í Reykjavík.

## Tengt efni
* Listi yfir smádýr sem fjallað er um í Dulin veröld
Gyðla

**Gyðla** er ungviði skordýrs sem undirgengst ófullkomna myndbreytingu. Ungviði skordýra sem undirgangast fullkomna myndbreytingu kallast hinsvegar lirfur.

## Heimild
* Dulin veröld (ISBN 9979-772-16-6) gefin út 2002, bls. 164.
Varppípa

**Varppípa** er líffæri á sumum liðdýrum sem þau nota til verpa eggjum. Kvenfluga blaðvespa er t.d. með sagtennta varppípu, sker raufar í plöntuhluta og verpir eggjunum þar.
Áróður

**Áróður** er skilaboð sem er ætlað að hafa áhrif á skoðanir og hegðun fólks. Í stað þess að setja upplýsingar fram á óhlutdrægan máta er framsetningu upplýsinga í áróðri beinlínis ætlað að hafa áhrif á viðtakandann. Áhrifaríkur áróður er oft sannleikanum samkvæmur.

## Áróður, agitation og propaganda
Alþjóðlegu orðin *agitation* og *propaganda* eru oft útskýrð þannig að agitation er ræða eða sem hvetur til aðgerða, en propaganda sé kerfisbundnari (og lævísari) útvörpun á hugmyndum til að hafa áhrif á menn. Á íslensku eru bæði orðin oft þýdd sem áróður eða undirróður, þó undirróður sé í raun lúmskari eða *áróður að tjaldabaki* eins og stendur í orðabók Eddu. Sigfús Blöndal segir í orðabókinni sem við hann er kennd (1920-1924): „áróður (undirróður): 3. merking: „Agitation, stadig Tilskyndelse til noget." Jón Ófeigsson hefur í Þýzk-íslenzkri orðabók sinni 1925: „Agitator" = „áróðrarmaður" og „Agitation" = róður, undirróður" og reyndar fleira. Á stríðsárunum (1939-1945) notuðu kunnir rithöfundar orðið áróður mikið, og sést ekki á skrifum þeirra að þeir geri greinarmun á því sem Danir kalla agitation og propaganda: Kristinn E. Andrésson, Kristján Jónsson frá Garðsstöðum, Guðmundur G. Hagalín, Símon Jóhannes Ágústsson, Björn Guðfinnsson og Einar Ólafur Sveinsson. Hinn síðastnefndi sagði t.d. í bókinni *Við uppspretturnar*: 

:„Prédikun er sunnudagsorð, rúmhelga orðið er áróður.“

Orðið áróður þýddi upphaflega það að róa á skipi, eða róðrarkvöð leiguliða gamalla stóls- og konungsjarða. Stundum líka ásókn eftir einhverju. Nú er orðið aðallega notað í merkingunni: „umtal eða skrif til að fá menn til að taka afstöðu með eða móti einhverju eða einhverjum, málafylgja, fortölur“. Aróður var talið til nýyrða árið 1953. Þá kom út bókin *Nýyrði I* í ritstjórn Sveins Bergsveinssonar. Þar segir: „áróður: propaganda, agitation. Samheiti: útbreiðslustarfsemi. Helstu samsetningar: áróðursaðferð, áróðursbragð, áróðursmaður, í áróðurs skyni, áróðursstarfsemi, áróðurstæki; gagnáróður, flokksáróður, stjórnmálaáróður, utanflokks- og innanflokksáróður.“

Af þessu má sjá að áróður er látinn standa jafnt fyrir agitation og propaganda,
enda er „í áróðurs skyni" annarstaðar þýtt á dönsku sem „i propagandaøjemed“.
Í *Nudansk ordbog* (8. útg. 1989) er agitation útskýrt þannig: „ ...kraftig virken for en sag: partiet drev en pågående agitation blandt arbejderne propaganda: ... benævnelse på en katolsk institution; den moderne betydning forst í 19. árhundrede: agitation for en idé."

Í frönsku er sagt: *Faire de l'agitation* og þýtt á íslensku í frönsk-íslensku orðabókinni sem: „að vera með pólitískan áróður“. Í ensk-íslensku orðabókinni (með alfræðilegu ívafi) er 3. merking *agitation*: „áróður, umræður til framdráttar baráttumáli“. Það er því erfitt að greina mun á hugtökunum í íslensku, en hann er fyrir hendi.

## Tenglar
* 
*
Talíbanar

**Talíbanar** (pastúnska: طالبان - *ṭālibān*, stendur fyrir „nemendur íslamskrar þekkingar“) eru súnní íslömsk hryðjuverkasamtök og pastúnsk þjóðernishreyfing sem hefur ríkt yfir stærstum hluta Afganistans frá ágúst 2021. Hreyfingin var áður við völd í Afganistan frá 1996 til 2001. 

## Söguágrip
Hreyfingin óx upp í ættbálkahéruðum Pakistans við landamæri Pakistans og Afganistans og varð til sem einn hópur af mörgum í vopnaðri baráttu við her Sovíetríkjanna í Afganistan árin 1979-1989. Talibanar nutu í upphafi stuðnings Bandaríkjanna með vopnum og fjármagni.

Talið er að hreyfingin hafi sprottið upp úr íslömskum trúboðsskólum sem styrktir voru fjárhagslega frá Sádi-Arabíu.

Við brotthvarf hers Sovétríkjanna frá Afganistan árið 1989 tóku við innbyrðis skærur milli ýmissa stríðsherra og trúarlegra fylkinga múslima. Þeim átökum lauk með valdatöku talibana yfir mestum hluta Afganistan árið 1996.  

Talibanar undir stjórn Múlla Múhameðs Ómars komu á sjaríalöggjöf í landinu með opinberum aftökum og líkamlegum refsingum, bönnuðu vestræn áhrif og tækjabúnað og bönnuðu menntun og heilbrigðisþjónustu fyrir stúlkur og konur. 

Aðrir íslamskir hryðjuverkahópar, eins og Al-Kaída, nutu verndar talibana og starfræktu þjálfunarbúðir í Afganistan á valdatíma þeirra. Stjórn talibana í Afganistan var felld í innrás Bandaríkjahers í landið eftir hryðjuverkaárásir Al-Kaída á Bandaríkin árið 2001. Bandaríkjaher naut stuðnings afganskra stríðsherra frá Norður-Afganistan í stríðinu gegn talibönum.

Frá því að innrásarliðið hrakti Talíbana frá völdum áttu þeir í skæruhernaði við ríkisstjórn Afganistans, herlið NATO sem stendur í Enduring Freedom-aðgerðinni, og Alþjóðlega friðargæsluliðið í Afganistan. Á áratugunum síðan náðu þeir aftur völdum í stórum hlutum Afganistans. Eftir að Bandaríkjamenn hófu að draga herafla sinn burt frá Afganistan árið 2021 hófu Talíbanar leiftursókn um landið og hertóku fjölda héraðshöfuðborga á stuttum tíma. Þann 15. ágúst hertóku Talíbanar höfuðborgina Kabúl og sneru aftur til valda í landinu eftir tuttugu ára skæruhernað. 

## Heimild
* BBC: Who are the Talibans? 
* 

## Tilvísanir
Job

**Job** er persóna í Gamla testamentinu, og við hann er Jobsbók kennd. Job er í bókarupphafi hamingjusamur maður, en guð reynir hann vegna ýtni Satans og leyfir hinum illa að fá vald yfir hinum ráðvanda Job til að sanna trúfestu hans við sig. Í bláupphafi Jobsbókar segir svo: 

Satan lætur síðan allt mögulegt yfir Job ganga, en aldrei átelur Job guð sinn eða gefur upp á bátinn. Loks, eftir nokkuð marga harma, snýr guð við högum hans og eftir það lifir Job glaður á ný í *hundrað og fjörutíu ár og sá börn sín og barnabörn, fjóra ættliði. Og [hann] dó gamall og saddur lífdaga*. 

## Tenglar
* ''Jobsbók''; af heimasíðu Snerpu
* 

## Tilvísanir
Járntjaldið

**Járntjaldið** var heiti notað um hugmyndafræðileg, sálræn og oft efnisleg „landamæri“, sem skiptu Evrópu í tvennt frá lokum síðari heimsstyrjaldar 1945 til u.þ.b.1991. Hugtakið hafði áður verið notað af ýmsum höfundum, þar á meðal af Ethel Snowden í bókinni *Through Bolshevik Russia* frá 1920. Nasistaleiðtoginn Joseph Goebbels var fyrstur til að vísa til þess að „járntjald“ kæmi yfir Evrópu eftir heimsstyrjöldina í stefnuyfirlýsingu sem hann gaf út í þýska tímaritinu *Das Reich* í febrúar 1945. Hugtakið varð fyrst almennt eftir að Winston Churchill notaði það í „Járntjaldsræðunni“ 5. mars 1946. 

Járntjaldið skipti Evrópu í „Austur-Evrópu“, sem taldi Sovétríkin og önnur Varsjárbandalagslönd, og „Vestur-Evrópu“ sem taldi þau Evrópulönd sem voru aðilar að NATO. Hugtakið „Mið-Evrópa“ hvarf nánast úr umræðunni á sama tíma. 

## Tengt efni
* Austurblokkin
* Vesturlönd
Feathertop-fjall

**Feathertop-fjall** er annað hæsta fjall ástralska fylkisins Victoriu. Það er 1.922 metra hátt. Nafnið „Fjaðratindur“ er dregið af því að snjór situr eftir í lautum í fjallshlíðinni á vorin og líkist fjöðrum.
Sefætt

**Sefætt** (fræðiheiti: *Juncaceae*) er ætt hálfgrasa í grasbálki. Alls telur ættin 8 ættkvíslir og meira en 400 tegundir, sem hafa heimkynni sín allt frá norðurskauti suður undir miðbaug. Þau vaxa í næringarsnauðum jarðvegi, oft í votlendi þó það sé ekki algilt. Blöðin eru stakstæð og stráið sívalt og holt að innan. Sef hafa slétt, hárlaus blöð en hærur hafa slétt en hærð blöð.
Atlantis

**Atlantis** er eyja úr heimi þjóðsögunnar sem óhægt er að staðsetja á landakorti. Hún á að hafa sokkið í sæ 9600 árum fyrir Krist. Menn hafa þó löngum reynt að staðsetja eyjuna. Í *[[Tímajos (Platon)|Tímajosi]]* eftir Platon kemur sagan af Atlantis fyrir í fyrsta sinn og sömuleiðis í ókláruðu verki hans *[[Krítías (Platon)|Krítías]]*. Þar er Atlantis kúgandi ríki á vestanverðu Miðjarðarhafi sem á í stríði við Aþenu. Hugmyndina um að Atlantis hafi verið einhvers konar fyrirmyndarríki má ef til vill rekja til rits Francis Bacons *Hið nýja Atlantis*. Sumir halda að hún hafi verið staðsett nákvæmlega í Atlantshafinu.

## Neðanmálsgreinar


## Tenglar

* ''Atlantis''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1973
*
Naðurtunga

**Naðurtunga** (fræðiheiti: *Ophioglossum azoricum*) er byrkningur af naðurtungnaætt. Hún hefur 1 til 3 blöð út frá uppréttum jarðstöngli. Blaðka þeirra er lensulaga eða oddbaugótt, 2 til 4 sentimetrar á lengd og 5 til 15 millimetrar á breidd.

Gróhirslur naðurtungu er að finna í þéttum röðum eftir endilöngu axi plöntunnar. Naðurtunga á kjörlendi sitt í volgum jarðvegi, s.s. á laugarbökkum eða leirflögum. Hún vex við Atlantshaf, s.s. á Grænlandi, Asóreyjum, Frakklandi, Bretlandi og Ísland (þar sem hún er mjög sjaldgæf).
Klóelfting

**Klóelfting** (fræðiheiti: *Equisetum arvense*) er planta af ættkvísl elftinga af elftingarætt. 

## Útlit
Hún hefur gárótta, sívala og liðskipta stöngla sem hafa liðskiptar, kransstæðar greinar. Hún þekkist á því að neðsti liður hverrar greinar er mun lengri en stöngulslíðrið, þetta á þó ekki við um greinarnar á neðstu stöngulliðunum. 

Gróöxin, sem kallast *skollafætur*, *skollafingur* eða *góubeitlar* vaxa snemma á vorin löngu áður en elftingin sjálf sést. Þau eru blaðgrænulaus, ljósmóleit með svörtum slíðrum og falla eftir gróþroskun.

Klóelftingin nær 20 til 40 sentímetra hæð og vex gjarnan á röskuðum svæðum, í görðum, vegköntum, mólendi og skógarbotnum.

## Annað
Klóelfting hefur 216 litninga (108 pör) sem er fimm sinnum meira en maðurinn sem hefur 46 litninga.

## Tilvísanir
Fjalldalafífill

**Fjalldalafífill** (fræðiheiti: *Geum rivale*) er jurt af rósaætt sem ber bleik slútandi blóm, 1,5 til 2 sentímetrar í þvermál. Bikarblöð þeirra eru rauð og hærð. Stöngulblöðin eru þrískipt og hafa tennta flipa og axlablöð við blaðfót. Stofnblöð eru á löngum legg, fjöðruð og bilbleðlótt, með 2 eða 3 aðalbleðla og smærri þar á milli (minna á kálblöð). Fjalldalafífill hefur gildan jarðstöngul. Jurtin nær 25 til 40 sentímetra hæð og vex gjarnan í mólendi og öðru grasigefnu landi í Norður-Ameríku, Evrópu (fyrir utan svæðið við Miðjarðarhaf) auk mið-Asíu. 

Stofnblöð eru á löngum legg, fjöðruð og bilbleðlótt, með 2 eða 3 aðalbleðla og smærri þar á milli (minna á kálblöð). Stöngulblöð 3-bleðlótt, flipar tenntir. Með axlablöð.

Fjalldalafífill er einnig nefndur: *biskupshattur, fjalldæla, sólfylgja eða sólsekvía* á íslensku. 

## Heimild
* 
* ''Plöntuvefurinn'': „Fjalldalafífill“

## Tilvísanir
Heinrich Böll

**Heinrich Böll** (21. desember 1917 – 16. júlí 1985) var þýskur rithöfundur, leikritahöfundur og höfundur útvarps- og sjónvarpsþátta. Heinrich Böll hlaut bókmenntaverðlaun Nóbels 1972. 

Böll festi sig ekki við neinar ákveðnar stefnur eða greinar innan bókmenntanna. Öll hans verk eiga það þó sameiginlegt að fást við hinn mannlega þátt lífsins. 

## Tenglar
* ''Úr írskri dagbók''; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1973
Kreditkort

**Kreditkort** eða **krítarkort** er rafrænt greiðslukort sem rennt er í gegnum (eða stungið í örgjörvaposa) posa hjá seljanda og þannig skuldfærast upphæðir á reikning kaupanda hjá kortafyrirtæki sem sér um greiðslu til seljanda. 

## Tengt efni
* Debetkort, debetkort með greiðslufresti
* Debetstaða
* Kortagreiðslubeiðni
* Kreditkortaútlán
* Skuldfærsla
Karate

**Karate** (japanska: 空手, orðrétt: „tóm hönd“) er austurasísk sjálfsvarnaríþrótt sem á rætur sínar að rekja til Japans, Okinawa og Ryukyu-eyja og á endanum til kínversks kenpo og kung fu. Í karate eru veitt högg bæði með krepptum hnefa og opinni hendi og spörk auk þess sem olnbogar og hné eru notuð til að koma höggi á andstæðinginn. Karate er vinsæl keppnisíþrótt víða um heim. Mörg afbrigði eru til. Meðal þeirra vinsælustu eru Shotokan karate, Goju-ryu karate, Wado-ryu karate og Kyokushin kaikan.

## Tenglar
* Karatesamband Íslands
* Karate.is - Karatefélagið Þórshamar
* International Traditional Karate Federation
* Japan Karate Association 
* World Karate Federation
Tígris

**Tígris** er annað tveggja fljóta sem afmarka Mesópótamíu (sem þýðir „landið milli fljótanna“). Hitt fljótið er er Efrat. Tígris er austara fljótið af þessum tveimur. Það á upptök sín í fjöllum Tyrklands, rennur í gegnum Írak út í Persaflóa. Tígris sameinast Efrat um 200 km frá sjó og kallast eftir það Shatt al-Arab.
Harro Magnussen

**Harro Magnussen** (1861 – 1908) var þýskur myndhöggvari, fæddur í Hamborg í Þýskalandi. Hann var sonur Christians Carls Magnussen, listmálara, sem var sonur prófessors Finns Magnússonar.   Harro stundaði nám í lista-akademíunni í Munchen, en varð síðar nemandi Begas í Berlín. Hann starfaði síðar í þjónustu Vilhjálms keisara. 

## Galleri

Image:HonterusS.jpg|Johannes Honterus (1898)  in Braşov, Romania 
Image:Albrecht Graf von Roon-Harro Magnussen.jpg| Albrecht von Roon in  Berlin-Tiergarten
Image:Bismarck-Denkmal_Kiel.jpg| Otto von Bismarck in Kiel

## Neðanmálsgreinar


## Tenglar

* ''Harro Magnussen''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1958
Karachi

**Karachi** (úrdú: کراچی; sindhi: ڪراچي‎; IPA: /kəˈrɑːtʃi/) er stærsta borg Pakistans og ein af stærstu borgum heims. Karachi er höfuðborg héraðsins Sindh og stendur við syðsta odda landsins. Hún var höfuðborg Pakistans frá 1947 til 1958 og er enn miðstöð menningar, iðnaðar og verslunar. Þar eru tvær stærstu hafnir landsins og mest notaði alþjóðaflugvöllurinn, Jinnah-flugvöllur. Meðal innfæddra var hún þekkt sem „borg ljósanna“ (روشنين جو شهر) vegna litríks næturlífs á 7. og 8. áratug 20. aldar. Karachi er talin mesta heimsborg Pakistans, þar sem íbúar koma frá öllum þeim þjóðum sem búa í landinu. Borgin er auk þess talin ein frjálslyndasta og framsæknasta borg landsins. Íbúar borgarinnar voru rúmlega 20 milljónir árið 2023.

## Tilvísanir
Höfuðverkur

**Höfuðverkur** er verkur í höfði. Stundum er orsökina að finna í hálsi, baki eða nefi.

Höfuðverkur er langoftast óverulegur og ekki til marks um alvarlegt ástand. Algengustu ástæður höfuðverkjar eru streita, vökvatap og mígreni, lágur blóðsykur og kinnholsbólga. Alvarlegri ástæður höfuðverkjar eru heilahimnubólga, heilabólga, alvarlegur háþrýstingur og æðgúll eða æxli í heila.

## Tenglar
*
Heimsfaraldur

**Heimsfaraldur** (einnig *útbreidd farsótt*) er farsótt sem nær mjög mikilli útbreiðslu, jafnvel í öllum heimsálfum.

Meðal þekktra heimsfaraldra má nefna svarta dauða sem átti upptök sín í Asíu en geisaði einnig í Evrópu á 14. öld og dró 20-30 milljónir manna til dauða; og spænsku veikina sem fyrst varð vart í mars 1918 í Kansas í Bandaríkjunum og dró 25 milljónir manna til dauða á fyrstu sem mánuðunum.
Mænusótt

**Mænusótt** (e. polio), einnig nefnd **mænuveiki** og **lömunarveiki** er smitsjúkdómur af völdum veirusýkingar sem berst manna á milli einkum með saurgerlum sem komast í snertingu við munninn og meltingarveg, t.d. í gegnum mengað vatn eða gegnum einhverja aðra millileið. Um 90% þeirra sem smitast af mænusótt eru einkennalausir en ef veiran berst í blóðrásina getur hinn smitaði sýnt ýmis einkenni. Í innan við 1% tilvika berst veiran í miðtaugakerfið og herjar þá á og skaðar hreyfitaugunga og leiðir til lömunar. Algengast er að mænan bíði skaða.

Jakob Heine greindi lömunarveiki fyrstur árið 1840. Karl Landsteiner uppgötvaði veiruna sem veldur veikinni, poliovirus, árið 1908. Dr. Hilary Koprowski var fyrstur manna til að þróa mótefni við veirunni, Jonas Salk þróaði annað mótefni árið 1952 og Albert Sabin árið 1962 en bólusetning hefur komið í veg fyrir mörg hundruð þúsund dauðsföll.
Meðal einkenna er ljósfælni og stífleiki í hálsi.

## Heimildir
* Baldur Johnsen, Um mænuveikina, Vesturland, 47. Tölublað (30.11.1946), Blaðsíða 4
Listi yfir fjölmennustu borgir heims

Eftirfarandi er **listi yfir fjölmennustu borgir heims** miðað við íbúafjölda innan borgarmarka. Íbúafjöldinn er ekki miðaður við stórborgarsvæði hverrar borgar. Sjá lista yfir fjölmennustu þéttbýlissvæði heims og lista yfir fjölmennustu stórborgarsvæði heims.

## Tengt efni
* Listi yfir stærstu borgir Bandaríkjanna
* Listi yfir stærstu borgir Evrópusambandsins
* Borgir Kína eftir fólksfjölda
Stafafell (Lóni)

**Stafafell** er kirkjustaður í Lóni milli Eystrahorns og Vestrahorns í Austur-Skaftafellssýslu. Þar er nú gistiheimili og miðstöð fyrir útivist, en vinsælar gönguleiðir liggja frá Stafafelli upp í Lónsöræfi.

## Tenglar
* Stafafellskirkja á kirkjukort.net
Fryst matvæli

**Fryst matvæli** eða **frostvara** eru matvæli sem geymd eru með frystingu. Frysting er algeng aðferð við varðveislu matvæla sem hægir á niðurbroti matvæla og gerir þau ólífvænleg fyrir bakteríur með því að breyta því vatni sem þau innihalda í ís.
Hannes Sigurðsson

**Hannes Þorsteinn Sigurðsson** (f. 10. apríl 1983 í Reykjavík) er íslenskur knattspyrnumaður. Hann er fyrirliði Viking FK í Stafangri í Noregi. Hann var áður leikmaður FH, Stoke City F.C., Brøndby IF og nú með Viking.
Varalið lögreglunnar

**Varalið lögreglu** eða **varalögregla** eru sveitir manna sem kallaðir eru til að aðstoða lögreglu í sérstökum tilvikum. Þessar sveitir geta verið hvoru tveggja, vopnaðar eða óvopnaðar og geta samanstaðið af sjálfboðaliðum eða meðlimum í lögreglunni.

## Ísland
Í lögreglulögum frá 1940 til 1996 var ríkislögreglustjóra heimilað, með samþykki dómsmálaráðherra, að við sérstakar aðstæður bæta við varalögreglumönnum til að gæta öryggis. 

Þessi lög voru notuð nokkrum sinnum á árum síðari heimsstyrjaldarinnar. Sem einkenni höfði varaliðslögreglan svartmálaða breska hermannahjálma. Var máluð hvít stjarna framan á hjálmana og stafirnir "VL" fyrir neðan. 

Fyrir utan það var lögunum einungis beitt í tvö skipti. Var annað þann 30. mars 1949 þegar mikil átök urðu á Austurvelli fyrir framan Alþingishúsið vegna ákvörðunnar Alþingis um inngöngu Íslands í NATÓ. Þá var varalið lögreglunnar kallað út og voru varaliðarnir með breska hermannahjálma og armbindi, ýmist hvít eða í fánalitunum, sem einkenni. Í þessu varaliði voru einungis félagar í Verði, stúdentafélagi Sjálfstæðisflokksins og Heimdalli, ungliðahreyfingu sama flokks.

Seinna skiptið sem varaliðið var kallað út til að aðstoða lögregluna í Reykjavík, var um mánaðamótin maí-júní 1973 þegar forsetarnir Richard Nixon og Georges Pompidou funduðu á Kjarvalsstöðum. Þetta varaliðið var í dökkbláum samfestingum með dökkbláar bátahúfur sem í var lögreglustjarna. 

### Eldri varalið
Saga varaliðs íslenskrar lögreglu er þó mun eldri. Árið 1855 var stofnuð varalögregla sem átti að aðstoða Reykjavíkurlögregluna þegar bruna bæri að höndum í bænum. Varalið var kallað út til að aðstoða lögregluna við konungskomurnar 1921, 1926 og 1936. Einnig var varalið lögreglunnar kallað út í nóvember 1921 vegna átaka um rússneskan dreng í Suðurgötu 14, sem hér var á vegum Ólafs Friðrikssonar.
Í samband við sjómannaverkfall í Reykjavík í júní 1923 var varalið og lögregla notuð til að berja niður verkfallsmenn.  Sérstök Þingvallalögregla varaliðsmanna var stofnuð í sambandi við Alþingishátíðina 1930. Í þessari lögreglu voru 100 menn, sem áttu að sjá um alla löggæslu á staðnum og aðstoða hátíðargesti. 

## Aðalheimild
* Varalögreglan í Reykjavík 1885-1985 

## Neðanmálsgreinar
Listi yfir fjölmennustu stórborgarsvæði heims

Eftirfarani er **listi yfir fjölmennustu stórborgarsvæði heims**. Spurningin um hverjar eru stærstu borgir heims er flókin vegna þess að oft er óljóst hvernig á að skilgreina borg; miðað er við margar ólikar skilgreiningar en auk þess er vandséð að skilgreiningar passi alltaf við aðstæður á hverjum stað. Hér er miðað við stórborgarsvæði, sem felur ekki einungis í sér íbúafjölda innan borgarmarka heldur allan íbúafjöldann á einu og sama atvinnusvæðinu.

Á listanum er miðað við fólksfjöldatölur frá árinu 2003. Listinn felur í sér túlkun á staðreyndum.

## Athugasemdir


## Tengt efni
* Listi yfir fjölmennustu borgir heims
* Listi yfir fjölmennustu þéttbýlissvæði heims
* Listi yfir stærstu borgir Bandaríkjanna
* Listi yfir stærstu borgir Evrópusambandsins
Koparstunga

**Koparstunga** (eða **eirstunga**) er aðferð við gerð grafíkmynda þar sem myndin er grafin í koparplötu og síðan þrykkt á pappír (*koparstungupappír*), og er ekki ólíkt verklagi við gerð ætingar. Þessi prentaðferð fellur undir það sem kallað hefur verið lægðaprent.
Greinarmerki

**Greinarmerki** (eða **lesmerki** eða **lestrarmerki**) er merki til skýringar eða glöggvunar í lesmáli. Notkun greinarmerkja fer eftir tungumáli, en helstu greinarmerkin sem notuð er á íslensku eru:



Nokkur dæmi um sambærileg erlend greinarmerki:



Íslensk greinarmerki:

* Bandstrik ( **-** )
* Gæsalappir, bæði einfaldar ( **, ‘** ) og tvöfaldar ( **„ “** )
* Hornklofar ( **[ ]** )
* Oddklofar ( **< >** )
* Komma, högg ( **,** )
* Punktur, depill ( **.** )
* Semikomma, depilhögg ( **;** )
* Spurningarmerki ( **?** )
* Svigar ( **( )** )
* Upphrópunarmerki, köllunarmerki ( **!** )
* Tvípunktur, tvídepill ( **:** )
* Þankastrik ( **—** )
* Þrípunktur ( **…** )
Auk þessara greinarmerkja eru:
* Ávísunarmerki ( **☞** )
* At-merki ( **@** )
* Bakstrik ( **\** )
* Dauðamerki ( **†** )
* Greinarmerki ( **§** )
* Og-merki ( **&** )
* Skástrik ( **/** )
* Stjörnumerki ( ***** )
* Tilda ( **~** )
* Tvíkross ( **#** )
* Undirstrik ( **_** )
* Úrfellingarmerki ( **** )
Flest þessara merkja eru notuð í tölvunarfræði. Eftirfarandi merkin eru sérmerki og gjaldmiðlamerki:
* Dollaramerki ( **$** )
* Evrumerki ( **€** )
* Höfundaréttarmerki ( **©** )
* Pundmerki ( **£** )
* Prósentumerki ( **%** )
* Tvíbroddur ( **ˆ** )
* Skrásett vörumerki ( **®** )
* Vörumerki ( **™** )
* Pípumerki ( **|** )

## Heimildir

## Tenglar
* ''Hvenær var upphaflega farið að nota punkta, kommur og greinaskil?''; af Vísindavefnum
Austur-Agðir

**Austur-Agðir** (norska: *Aust-Agder*) er fyrrum fylki í suður Noregi, það var 9.157 km². Höfuðstaðurinn og stærsta borgin í fylkinu var Arendal. Árið 2020 sameinaðist það Vestur-Ögðum. Fylkið var í landshlutanum Suðurland.

## Sveitarfélög
* Åmli
* Arendal
* Birkenes
* Bygland
* Bykle
* Evje og Hornnes
* Froland
* Gjerstad
* Grimstad
* Iveland
* Lillesand
* Risør
* Tvedestrand
* Valle
* Vegårshei
Þelamörk

**Þelamörk** (norska: *Telemark*) er fylki í suður Noregi. Fylkið er 15.299 km² að stærð og íbúarnir eru um það bil 166.000. Höfuðstaður fylkisins og stærsta borgin er Skiðan, með um 85.000 íbúa. Fylkið er í landshlutanum Austurland.

## Sveitarfélög
* Bamblar (*Bamble*)
* Bærin (*Bø*)
* Drangadalur (*Drangedal*)
* Fyrirdalur (*Fyresdal*)
* Hjartadalir (*Hjartdal*)
* Krákarey (*Kragerø*)
* Hvítiseið (*Kviteseid*)
* Niðsærdalur (*Nissedal*)
* Númi (*Nome*)
* Notoddinn (*Notodden*)
* Porsgrund (*Porsgrunn*)
* Sauðarhérað (*Sauherad*)
* Seljugerði (*Seljord*)
* Siljan
* Skiðan (*Skien*)
* Tinnur (*Tinn*)
* Þotki (*Tokke*)
* Vinjar (*Vinje*)
Yfirmynntur vatnakarpi

**Yfirmynntur vatnakarpi** (fræðiheiti: *Pseudorasbora parva*) er fiskur af ætt vatnakarpa. Hann er upprunninn í Asíu en var fluttur til Rúmeníu sem skrautfiskur í garðtjarnir á 7. áratug 20. aldar. Þaðan komst hann út í Dóná og þar með allt vatnakerfi Evrópu þar sem hann er nú álitinn innrásartegund. Hann ber með sér sníkjudýr (Sphaerothecum destruens) sem eru ekki skaðleg honum sjálfum en ráðast á aðra fiska, eins og t.d. vatnabláma (*Leucaspius delineatus*).
Listi yfir lönd eftir tíðni sjálfsmorða

**Listi yfir tíðni sjálfsmorða eftir löndum** miðast við tölur frá Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni (WHO). Fjöldi sjálfsmorða hvors kyns er miðaður við heildarfjölda íbúa af því kyni (t.d. fjölda karla í hverju landi deilt í fjölda sjálfsmorða karla). Heildartíðni sjálfsmorða er miðuð við heildarfjölda sjálfsmorða í hverju landi en er ekki meðaltal af sjálfsmorðum karla og kvenna enda er hlutfall karla og kvenna ekki alveg jafnt í hverju landi.

## Listinn

## Tilvísanir
Luís de Camões

**Luís Vaz de Camões** (um 1524 – 10. júní 1580) er höfuðskáld Portúgala. Hann samdi þónokkuð af lýrískum kveðskap bæði á portúgölsku og spænsku og leikritum en er þekktastur fyrir söguljóð sitt *Lusiadas*.

## Tilvísanir
Fylki Noregs

Listi yfir **fylki Noregs**, eftir mannfjölda. Meginlandi Noregs er skipt í 11 hluta sem kallast fylki (norska: *fylke*). Fylkin voru kölluð *amt*, þangað til árið 1918, þegar nafnið *amt* var breytt í *fylke*. Svalbarða er stjórnað af ríkinu og er ekki talinn fylki. Árið 2020 lét Stórþingið sameina fylki svo að þau urðu 11 (áður voru þau 19).
Hamamatsu

**Hamamatsu** (浜松市, *Hamamatsu-shi*) er borg í Shizuoka-umdæmi í héraðinu Chūbu á suðurströnd japanska meginlandsins Honshū. Íbúar eru rúmlega 800 þúsund. Borgin er einkum þekkt sem iðnaðarborg, sérstaklega fyrir framleiðslu á hljóðfærum og vélhjólum. 

## Iðnaður
### Fyrirtæki með höfuðstöðvar í Hamamatsu
* Hamamatsu Photonics KK
* Kawai Hljóðfæri Mfg
* Roland Corporation
* Suzuki Motor Co
* Tokai Gakki (einnig þekkt sem* Tokai gítar Company Ltd*)
* Yamaha Corporation

### Fyrirtæki stofnuð í Hamamatsu
* Honda Motor Co
Lífbúr

**Lífbúr** er venjulega ílát eða lokað svæði úr gleri eða fínu gegnsæju neti þar sem dýr og jurtir eru ræktuð sem skraut, til skemmtunar eða vegna rannsókna. Oft er mikil vinna lögð í að líkja eftir því vistkerfi sem tegundirnar búa við í náttúrunni og sérstakur tækjabúnaður notaður til að líkja eftir hitastigi, rakastigi og lýsingu. 

Dæmi um lífbúr eru:
* Fenjabúr
* Fiskabúr
* Froskabúr
* Maurabúr
* Skordýrabúr
* Þurrlendisbúr
Fiskabúr

**Fiskabúr** er lífbúr með að minnsta kosti eina gegnsæja hlið þar sem fiskar og aðrar vatnategundir eru ræktaðar. Fiskabúr eru aðallega fyrir ræktun fiska, en önnur vatnadýr, eins og krabbadýr, froskdýr, skjaldbökur, sniglar, sjávarspendýr og vatnaplöntur eru oft höfð með. Í sædýrasöfnum eru oft gríðarstór fiskabúr sem geta haldið yfir milljón lítrum af vatni.

Rekja má rannsóknir á efnafræði fiskabúra til ársins 1850 þegar enski efnafræðingurinn Robert Warington gerði tilraunir með rúmlega 60 lítra búr. Nokkrum árum seinna var fyrsta fiskabúr fyrir almenning sett upp í dýragarðinum í London. Fiskabúr urðu útbreiddari eftir fyrri heimsstyrjöldina þegar rafmagn gaf möguleika á lýsingu, síun og hitun vatns. Fáanleiki framandi fiska frá hitabeltislöndum varð möguleiki og með vöruflutningum með flugvélum varð áhugamálið algengara eftir miðja 20. öld. Búr úr gleri og akrýlgleri urðu viðtekin venja með sílíkoneinangrun milli samskeyta. Tæki eins og síunar- og dælutæki, ljós og hitarar eru búnaður sem fylgir oft með búrum. Lok er á búrum og er ljósið vanalega undir því.

Innanstokksmunir sem algengir eru í fiskabúrum eru sandur eða smágerðir steinar, viðarbútar (rætur), plöntur (lifandi eða gervi), steinar í ýmsu formi, skrautmunir úr ýmsu hráefni.

Eftir því sem fiskabúr er minna eru meiri líkur á að lífkerfið verði fyrir hnjaski. Niðurbrotsefni (ammónía og nítrít) sem safnast upp eru með meiri þéttni í þeim. Skipta þarf um vatn reglulega og vatnsryksuga óhreinindi.

## Tilvísanir
Mumiy Troll

**Mumiy Troll** (*Му́мий Тро́лль*, IPA: [ˈmumʲij ˈtrɔlʲ]) er rússnesk rokkhljómsveit sem var stofnuð árið 1981 í Vladivostok. Hljómsveitin hefur meðal annars tekið þátt í söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2001. Forsprakki hennar er Ilia Lagoutenko.

## Útgefið efni
* *[[8 (breiðskífa)|8]]* (2008)
* *[[Vladivostok (breiðskífa)|Vladivostok]]* (2012)
* *[[Malibu Alibi]]* (2016)
Heimsmeistaramót

**Heimsmeistaramót** er yfirleitt aðalkeppnin í tiltekinni íþrótt þannig að sigurvegari á heimsmeistaramóti telst formlega vera besta þjóðin, liðið eða einstaklingurinn í íþróttinni í heimi. Sumar íþróttir eru með heimsbikarmót eða ekkert „heimsmót“ af neinu tagi en heimsmeistarar mæta þess í stað áskorendum um titilinn sem ávinna sér rétt til áskorunar með því að safna stigum í ákveðnum keppnum. Þetta á t.d. bæði við um atvinnuhnefaleika og skák.
Símastaur

**Símastaur** eða **rafmagnsstaur** er einfaldur staur eða stöng sem heldur uppi símavír eða lágspennurafmagnsvír. Tilgangur slíkra staura er að koma í veg fyrir skammhlaup og halda vírunum ofan við umferð á yfirborðinu. Háspennuvírum er haldið uppi með stórum rafmagnsmöstrum.
Abu Nuwas

**Abu-Nuwas al-Hasan ben Hani al-Hakami** (750 – 810) þekktastur sem **Abu-Nuwas** (á arabísku:****), var þekkt arabískt skáld. Hann fæddist í Ahvaz í Persíu og var af persneskum og arabískum ættum. 

Hann er almennt talinn merkasta skáldið á klassískri arabísku en orðspor hans hvílir einkum á drykkjusöngvum sem hann orti og kvæðum um sveinaástir.

## Heimildir
Kvef

**Kvef** er bráðsmitandi, en meinlaus veirusjúkdómur sem veldur óþægindum og bólgum í öndunarfærum manna, einkum í nefi og háls, en jafn vel einnig í ennisholum og augum. Kvefi valda einkum picornaveirur og kórónaveirur.

Algeng einkenni kvefs eru nefrennsli, stíflað nef, særindi í hálsi, hósti og hnerri. Stundum einnig þreyta, máttleysi, höfuðverkur og lystarleysi. Hiti og beinverkir eru venjulega til marks um flensu. Einkenni kvefs hverfa yfirleitt á um 7-10 dögum en geta varað í tvær til þrjár vikur.

Engin lyf eru til gegn kvefi og bólusetning við kvefi er ekki til. Eftir að maður hefur fengið kvefpest af völdum eins afbrigðis þeirrar veiru fær maður hana þó ekki aftur. Mikilvæg forvörn gegn kvefi er handþvottur.

## Tenglar
* 
* 
* BBC - Do cold remedies like chicken soup and vitamin C really work?