open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ráðuneyti

**Ráðuneyti** nefnist opinber stofnun sem sér um framkvæmd laga löggjafarvalds í ríki. Ráðuneyti er efsta stig stjórnsýslu og undir stjórn ráðherra myndar framkvæmdarvaldið. Æðsti yfirmaður ráðuneytis nefnist ráðherra og æðsti embættismaður þess nefnist ráðuneytisstjóri. Í flestum löndum starfa mörg ráðuneyti sem sjá um opinbera þjónustu á ákveðnu sviði, svo sem mennta-, utanríkis- og heilbrigðismál. Starfssvið og tilvist ráðuneyta geta breyst eftir stefnu stjórnvalda til þess að betur fylgja henni eftir. Ráðuneyti eru oftast lægra sett en ríkisstjórnir, forsætisráðherra, kanslari eða forseti.  
## Dæmi á heimsvísu
### Ísland

Á Íslandi starfa átta ráðuneyti sem saman mynda Stjórnarráð Íslands. Upprunalega var Stjórnarráðið ein stofnun sem hafði umsjón yfir alla íslenska stjórnsýslu en það þróaðist síðar í nokkrar skrifstofur og loks aðskild ráðuneyti. Ráðherrar eru formlega skipaðir af forseta Íslands, en þeir eru þó valdir af forsvarsmönnum meirihluta Alþingis og taka þá sæti í ríkisstjórn. Mikil hefð er fyrir því á Íslandi að ráðherrar séu Alþingismenn og hafi þá bæði vald til þess að leggja fram frumvörp er varða málaflokka þeirra og kjósa um þau sem og önnur mál. Hinsvegar þarf ráðherra ekki að vera þingmaður og sem dæmi um utanþingsráðherra má nefna Rögnu Árnadóttur, Gylfa Magnússon og Ólöfu Nordal. Ráðherrar leggja fram lög á Alþingi um málaflokka sína en auk þess hafa þeir vald til þess að setja reglugerðir um ákveðin mál sem fá ekki þinglega meðferð.

## Tilvísanir
Joan Rivers

**Joan Alexandra Molinsky** (8. júní 1933 – 4. september 2014), betur þekkt sem **Joan Rivers** var bandarískur leikari, skemmtikraftur, rithöfundur og framleiðandi.

Þekktust var hún fyrir sjónvarpsþætti sína *The Joan Rivers Show* (1968), *Joan Rivers: A Piece of Work* (2010) og *The Joan Rivers Show* (1989).

## Tenglar
* 
* Opinber vefsíða Joan Rivers
Spilasalur

**Spilasalur** eða **leikjasalur** er staður þar sem hægt er að spila leiki í spilakössum eins og tölvuleiki, kúluspil, billiard, þythokkí og fleiri leiki sem hægt er að setja af stað með smámynt eða sérstökum spilapeningum. Í sumum löndum eru leyfilegir spilakassar sem bjóða upp fjárhættuspil eins og fjárhættuspilakassar og tíkallakassar.

Tölvuleikir héldu innreið sína í spilasali á 8. áratug 20. aldar og nutu mikilla vinsælda fram á 10. áratuginn, en dregið hefur úr vinsældum þeirra eftir að leikjatölvur náðu sambærilegri getu og spilakassarnir.
Vetnissprengja

**Vetnissprengja** er kjarnorkuvopn sem notar orkuna sem losnar við kjarnaklofnun til að koma af stað kjarnasamruna í vetni. Afleiðingin er margfaldur sprengikraftur á við kjarnorkuvopn sem notar aðeins kjarnaklofnun. Hugmyndin kom frá Enrico Fermi í byrjun Manhattanverkefnisins 1941 en sprengjan var þróuð í upphafi 6. áratugarins. Fyrstu prófanir fóru fram í Kyrrahafi árið 1952.  Nær allar kjarnorkusprengjur kjarnorkuveldanna fimm (samkvæmt Samningi um að dreifa ekki kjarnavopnum) eru vetnissprengjur og langflestar vetnissprengjur eru af Teller-Ulam-gerð (eftir Edward Teller og Stanislaw Ulam).
Matthildur keisaraynja

**Matthildur keisaraynja** (um 7. febrúar 1102 – 10. september 1167) gerði tilkall til ensku krúnunnar á tímabili sem kallað er stjórnleysið í Englandi. Hún var dóttir Hinriks 1. Hún var trúlofuð Hinriki 5. keisara átta ára gömul og flutti þá til Þýskalands. Þau giftust síðan þegar hún varð tólf ára og fjórtán ára var hún orðin fullgildur þátttakandi í stjórn keisaradæmisins með manni sínum. Þetta var á tíma skrýðingardeilunnar milli keisarans og páfans í Róm. Þau áttu engin börn og Hinrik lést árið 1125. Faðir hennar átti þá engan karlkyns erfingja þar sem bróðir hennar, William Adelin, hafði farist með *[[Hvíta skipið|Hvíta skipinu]]* 1120. Hann ákvað því að gera Matthildi að erfingja sínum. Í kjölfarið var hún gift Geoffrey af Anjou. Árið 1133 eignaðist hún son sem síðar varð Hinrik 2. Þegar Hinrik 1. dó 1135 áttu þau Geoffrey í átökum við konungsherinn vegna yfirráða í Normandí. Stefán af Blois, systursonur Hinriks 1., hélt þá til Englands og tók völdin. Matthildur og Geoffrey héldu landsvæði í suðurhluta Normandí og gerðu áfram tilkall til krúnunnar. Borgarastyrjöld hófst síðan í Englandi 1138 þegar hálfbróðir Matthildar, Róbert af Gloucester, lýsti Stefáni stríði á hendur. Árið eftir gerðu Matthildur og Geoffrey innrás í England og næstu ár börðust þau Stefán um völdin í Englandi og Normandí. Geoffrey lést árið 1151 og 1153 var samið um frið með þeim skilmálum að Hinrik, sonur Matthildar, viðurkenndi Stefán sem konung gegn því að Hinrik yrði ríkisarfi. Eftir lát Stefáns 1154 tók Hinrik því við völdum sem fyrsti Englandskonungur af Plantagenet-ætt. Matthildur bjó eftir það í Normandí þar sem hún tók virkan þátt í stjórn ríkisins. Hún lést árið 1167.
Ibn Sád

**Abdulaziz** (arabíska: عبد العزيز بن عبد الرحمن آل سعود‎, *‘Abd al-‘Azīz ibn ‘Abd ar-Raḥman Āl Sa‘ūd*; 15. janúar 1876 – 9. nóvember 1953), þekktari utan arabaheimsins sem **Ibn Sád**, var fyrsti konungur Sádí-Arabíu sem er þriðja ríki Sáda.

Hann fæddist í Ríad, sonur Abdul Rahman bin Faisal sem var síðasti emír Nejd. Árið 1890 lögðu Rasídar Ríad undir sig og fjölskylda Ibn Sád hraktist í útlegð. Árið 1902 tókst Ibn Sád að leggja Ríad aftur undir sig með litlum hópi skæruliða. Rasídar óskuðu þá eftir aðstoð frá Tyrkjaveldi sem sendu herlið til Nejd. Sádar hófu þá skæruhernað gegn her Tyrkja. Árið 1912 lagði hann Najd og austurströnd Arabíuskagans undir sig. Hann átti þátt í að stofna vopnaða bræðralagið Ikhwan sem var stefnt gegn ættbálkasamfélögum bedúína í anda Wahhabisma. Ibn Sád nýtti sér að Bretar hófu að styðja uppreisn araba gegn Tyrkjaveldi í Fyrri heimsstyrjöld og fékk frá þeim bæði nútímavopn og fé sem hann í kjölfarið notaði til að leggja ríki Rasída, emíratið Jabal Shammar, undir Nejd. Við þetta tvöfaldaðist ríki Ibn Sád. Árið 1925 lagði hann síðan Mekka og konungsríkið Hejaz undir sig. Nú voru Ikhwan-liðar orðnir honum andsnúnir vegna bandalags hans við Breta en hann gjörsigraði þá í orrustunni við Sabilla 1930. Þann 23. september 1932 sameinaði Ibn Sád konungsríkin Nejd og Hejaz og Sádí-Arabía varð til. 

Hið nýja ríki Ibn Sád byggðist á hugmyndafræði Muhammad ibn Abd al-Wahhab sem meðal annars fól í sér að loka á hefðbundnar pílagrímaslóðir til Mekka og Medína. Olía uppgötvaðist í Sádí-Arabíu árið 1938 og gerði það að verkum að efnahagur ríkisins blómstraði og mikilvægi þess á alþjóðavettvangi stórjókst. Auður konungsfjölskyldunnar jókst líka og óhóflegt líferni auk árása á pílagríma sköpuðu aukna spennu innanlands. Eftir að hann lést 1953 tók elsti eftirlifandi sonur hans, Sád, við völdum. 

Á Valentínusardegi árið 1945 átti Ibn Sád leynilegan fund með Franklin D. Roosevelt Bandaríkjaforseta um borð í herskipinu *USS Quincy* í hinu svokallaða Mikla Beiskavatni í Súesskurðinum í Egyptalandi. Á fundinum gerðu þeir Roosevelt og Ibn Sád með sér samkomulag um bandalag sem fæli í sér að Bandaríkin stæðu vörð um öryggi Sádi-Arabíu í skiptum fyrir greiðan aðgang að olíulindum konungsríkisins. Samkomulag leiðtoganna tveggja varð grunnurinn að langvarandi bandalagi sem ríkir enn á milli Bandaríkjanna og Sádi-Arabíu og hefur mikil áhrif á utanríkisstefnur beggja ríkjanna.

Ibn Sád átti 22 eiginkonur og 45 syni, þar af 36 sem lifðu til fullorðinsára. Allir konungar Sádí-Arabíu eftir hans dag hafa verið synir hans. 

## Tilvísanir
Helgi Sigurðsson

**Helgi Sigurðsson** getur átt við:
* Helga Sigurðsson, myndlistarmann, ljósmyndara og prest (1815-1888)
* Helga Sigurðsson, knattspyrnumann (f. 1974)
Hejaz

**Hejaz** (arabíska: الحجاز‎ *al-Ḥiǧāz*) er hérað sem nær yfir vesturströnd núverandi Sádí-Arabíu. Vestan við það er Rauðahaf, Jórdanía fyrir norðan og sádíarabísku héruðin Najd austan megin og Asir sunnan megin. Höfuðstaður héraðsins er Jeddah en innan þess eru líka helgu borgirnar Mekka og Medína. Héraðið er það fjölmennasta í Sádí-Arabíu. Hejazarabíska er skyld egypskri arabísku. Héraðið var sjálfstætt konungsríki frá 1916 til 1925 þegar Ibn Sád lagði það undir sig og Konungsríkið Hejaz og Nejd, sem síðar varð Sádí-Arabía, varð til.
Luna 21

***Luna 21*** var ómannað geimfar sem Sovétríkin sendu til tunglsins frá Bajkonurgeimferðastöðinni 8. janúar 1973. Það var hluti af Lunaáætluninni. Geimfarið lenti í Le Monnier-gígnum á tunglinu 14. janúar. Það bar tunglbílinn Lunokod 2 sem ók 42 km eftir yfirborði tunglsins, tók myndir og rannsakaði jarðveg. Þann 9. maí valt bíllinn ofaní gíg og ryk þakti sólarrafhlöður hans. Þann 3. júní var því lýst yfir að verkefninu væri lokið.
Valhöll (aðgreining)

**Valhöll** getur átt við:

* Valhöll í norrænni goðafræði
* Valhöll, höfuðstöðvar Sjálfstæðisflokksins
* Hótel Valhöll, gistihús á Þingvöllum
Sígaunabaróninn

***Sígaunabaróninn*** (þýska: *Der Zigeunerbaron*) er óperetta í þremur þáttum eftir Johann Strauss yngri sem var frumflutt í Theater an der Wien í Vínarborg 24. október 1885. Líbrettó óperunnar var saminn af Ignaz Schnitzer og byggði á sögunni „Sáffi“ eftir ungverska rithöfundinn Mór Jókai.
Brim hf.

**Brim hf.** (áður þekkt sem **HB Grandi**) er íslenskt sjávarútvegsfyrirtæki með höfuðstöðvar í Reykjavík. Fyrirtækið er eitt það stærsta á sviði fiskveiða og fiskvinnslu á Íslandi. Brim rekur líka fiskvinnslu á Akranesi og Vopnafirði. 

Sjávarútvegsfyrirtækið Grandi hf. var stofnað 8. nóvember 1985 með sameiningu Ísbjarnarins og Bæjarútgerðar Reykjavíkur (stofnuð 1934). „HB“ var bætt við nafnið þegar fyrirtækið yfirtók Harald Böðvarsson hf. á Akranesi árið 2004. Nafninu var breytt í Brim árið 2019.

## Tilvísanir
Íslenska óperan

**Íslenska óperan** var íslensk sjálfseignarstofnun sem setti upp óperur. Stofnunin varð til upp úr samnefndum félagsskap sem myndaður var að undirlagi Garðars Cortes um uppsetningu óperunnar *[[I Pagliacci]]* í Háskólabíói 10. mars 1979. Árið 1980 fékk óperan hluta af arfi Sigurliða Kristjánssonar kaupmanns og konu hans Helgu Jónsdóttur eftir lát hennar. Íslenska óperan var formlega stofnuð 3. október það ár. Þá var húsnæði Gamla bíós keypt og því breytt svo það hentaði til óperusýninga. Fyrsta óperan sem sett var upp eftir það var *[[Sígaunabaróninn]]* 9. janúar 1982.

Árið 2011 flutti Íslenska óperan sig í tónlistarhúsið Hörpuna við Reykjavíkurhöfn. Hún var lögð niður árið 2023 en árið eftir var ákveðið að leggja drög að nýrri stofnun, Þjóðaróperunni. 

## Tenglar
* Vefur Íslensku óperunnar 
## Tilvísanir
Gallsteinar

**Gallsteinar** eru steinar úr kólesteróli eða galllitarefni sem myndast einkum í gallblöðrunni. Þeir geta verið örsmáir eða nokkurra sm stórir. Gallsteinar sem festast í gallgangi eða briskistilgangi orsaka gallsteinakast. Gallsteinar eru til staðar hjá 10 -20 % Vesturlandabúa og er það talið tengjast lífsstíl og matarvenjum. 

## Heimildir
* 
* Gallsteinar og gallblöðrubólga
Sólaldin

**Sólaldin** eða **papaya** er ávöxtur trésins *Carica papaya*. Sólaldin er upprunnið í Suður-Ameríku en er nú ræktað víða. Aldinið er perulaga og gulgrænt að lit en aldinkjötið er gulleitt eða rauðgult. Í kjarnanum eru ógrynni af fræjum umlukin slímkenndu efni. Í óþroskuðu sólaldini er hvítleitur vökvi sem inniheldur efnið papain en í því efni er ensím sem leysir upp prótein.
Stjörnuávöxtur

**Stjörnuávöxtur** eða **carambola** er ávöxtur sem upprunninn er frá Srí Lanka og Mólukkaeyjum. Stjörnuávöxtur hefur verið ræktaður í Asíu um þúsundir ára. Nafnið er tilkomið vegna þess að ef hann er skorinn þversum í sneiðar þá myndast fimmhyrnd stjarna.
Mangó

**Mangó** er ávöxtur mangótrésins og  kemur upprunalega frá Indlandi. Mangó hefur verið ræktað í meira en 6000 ár. Aldinhýðið er þunnt og getur verið grænt, gult eða rauðleitt. Aldinkjötið er appelsínugult. Það er sætt, safaríkt og ilmandi. Innst er stór steinn.

Mangó er notað á ýmsan hátt í matargerð en algengt er að búa til sultu (mangó-chutney) sem borin er fram með indverskum mat.
Valgerður Hafstað

**Valgerður Birna Árnadóttir Hafstað** (1. júní 1930 – 9. mars 2011) var íslenskur myndlistarmaður.

Valgerður fæddist í Vík í Skagafirði 1. júní 1930 en lést í Reykjavík 9. mars 2011. Foreldrar hennar voru Árni Hafstað bóndi í Vík í Skafafirði og kona hans Ingibjörg Sigurðardóttir. Valgerður lærði myndlist við Akademi for fri og merkantil kunst í Kaupmannahöfn og Myndlista- og handíðaskólann í Reykjavík en fór til frekara náms í París árið 1951 ásamt vinkonu sinni Guðmundu Andrésdóttur. Þar lærði hún málun og mósaík við Académie de la Grande Chaumière og Atelier Severini og eftir það gerð steindra glugga í Atelier Barrilet.

Í Frakklandi kynntist hún eiginmanni sínum, André Énard myndlistarmanni (15. október 1926 – 28. júlí 2010), og bjuggu þau lengi í Saulx Marcais, smáþorpi skammt utan við París. Árið 1974 fluttu þau til New York þar sem þau stunduðu kennslu samhliða listmálun. Þau dvöldu á víxl í Frakklandi og New York um árabil en settust loks alfarið að vestra. Þau eignuðust þrjá syni: Árna Olivier (1960), Grím André (1962) og Halldór Yves (1964). 

Eftir Valgerði liggur fjöldi málverka, einnig nokkrar mósaikmyndir, brúður og listvefnaður. Sem málari fyllti Valgerður hóp abstraktlistamanna. Málverk eftir hana eru á listasöfnum bæði vestanhafs og austan sem og á Íslandi. Steindir gluggar eftir hana eru í kirkjunni á Tjörn í Svarfaðardal og veggskreytingar í Héraðsskólanum í Varmahlíð.

Valgerður hélt bæði einkasýningar og tók þátt í samsýningum hér á landi, í Bandaríkjunum og Evrópu. Fyrsta myndlistarsýning Valgerðar var samsýning hennar og Gerðar Helgadóttur árið 1957 í Galerie La Rouge í París. 

## Heimildir
* *Íslensk listasaga frá síðari hluta 19. aldar til upphafs 21. aldar*. Ritstjóri, Ólafur Kvaran. Listasafn Íslands og Forlagið 2011.
Ölgerðin Óðinn

**Ölgerðin Óðinn** var íslensk bruggverksmiðja sem var stofnuð snemma árs 1944 með það að markmiði að framleiða léttöl og aðra svaladrykki. Stofnandi fyrirtækisins var athafnamaðurinn Herluf Clausen og auglýsti fyrirtækið eftir starfsfólki í marsmánuði sama ár. Engar auglýsingar finnast í blöðum um framleiðsluafurðir fyrirtækisins og er óljóst hvort það hóf framleiðslu yfirhöfuð.

## Tengt efni
* Bjór á Íslandi
Kólesteról

**Kólesteról** er fituefni í líkamanum. Efnið tilheyrir flokkinum sterólum (umbreyttra stera). Lifrin framleiðir það kólesteról sem þarf fyrir starfsemi líkamans en kólesteról kemur einnig beint úr fæðu. 

## Heimildir
* 
* Há blóðfita
Mettuð fita

**Mettuð fita** er þríglýseríð sem inniheldur eingöngu mettaðar fítusýrur. Það eru fitusýrur með engum tvítengjum. Hvert kolefnisatóm er tengt fjórum öðrum atómum og bindistaðir þess mattaðir. Mettuð fita er  aðallega í afurðum landdýra. Matvæli með hátt hlutfall mettaðrar fitu eru meðal annars rjómi, ostur, smjör, tólg, mör, svínafeiti og feitt kjöt.
Norræn hönnun

**Norræn hönnun** kom fram á sjöunda áratugnum í Norðurlöndunum, það er að segja Danmörku, Noregi, Svíþjóð, Finnlandi og á Íslandi. Þessi hönnunarstíll einkennist af einfaldleika, naumhyggju og góðum notagildum.

Lunning-verðlaunin, sem voru fyrst veitt framúrskarandi norrænum hönnuðum á árunum 1951 til 1970, gengu lykilhlutverki í að gera norræna hönnun að viðurkenndri söluvöru og skilgreindi einkenni hennar. Frá 2006 hafa samnorræn hönnunarverðlaun verið veitt en þau heita Forum AID Award.

Hugtakið um að fallegir og nytsamlegir hverdagshlutir eigi að vera á verði sem allir, ekki bara auðugt fólk, eiga efni á er undirstöðuatriði í þróun módernismans og funkisstílsins. Norræn hönnun frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar er líklegast fullkomnasta framkvæmd þessa hugtaks. Hugmyndafræðilegi uppruni þess var tilkoma sérstakrar norrænnar jafnaðarstefnu á sjöunda áratugnum auk gnægðar nýrra ódýra efna og framleiðsluaðferða. Í skandinavískri hönnun er notað mikið af formpressuðum viði, plasti, raf- eða glerungshúðuðu áli og pressuðu stáli.

Norræn hönnun hefur verið umræðuefni á mörgum málfundum, sýningum og markaðssetningarherferðum á síðustu 50 árum, en margar af lýðræðislegum hönnunarreglunum sem voru mikilvægar í hreyfingunni hafa staðist og endurspeglast í nútímalegri skandinavískri og alþjóðlegri hönnun.

## Fyrirtæki
Meðal helstu norrænu hönnunarhúsanna eru:
* Arabia — Finnland
* Bang & Olufsen — Danmörk
* BoConcept — Danmörk
* Design House Stockholm — Svíþjóð
* Electrolux — Svíþjóð
* Georg Jensen — Danmörk
* Iittala — Finnland
* IKEA — Svíþjóð
* Kvadrat — Danmörk
* Marimekko — Finnland
* Orrefors — Svíþjóð
* Royal Copenhagen — Danmörk
* Stokke AS — Noregur
* Variér Furniture AS — Noregur
Smygl

**Smygl** er varningur af hvaða tagi sem vera skal sem fluttur er á milli landa með ólöglegum hætti. Algengt er að fíkniefnum sé smyglað og jafnvel fólki. Sá sem stundar smygl kallast smyglari.
The Prodigy

**The Prodigy** er ensk raftónlistar-hljómsveit sem var stofnuð árið 1990 í Braintree, Essex í England af Liam Howlett.

Hljómsveitin naut mikilla vinsælda með lögunum "Firestarter" og "Breathe" (1996)  af plötunni *Fat of the Land*. Árið 2019 svipti einn meðlima hljómsveitarinnar, Keith Flint, sig lífi.

Sveitin hefur spilað nokkrum sinnum á Íslandi.

## Meðlimir
*Liam Howlett – hljómborð, hljómgervlar og ýmis rafhljóð (1990–)
*Maxim Reality – MC, beatbox, söngur (1990–)

## Tónleikameðlimir
*Leo Crabtree – trommur og ásláttur (2008–)
*Olly Burden – gítar (2017–)

## Fyrrum meðlimir
*Keith Flint – dans og söngur (1990–2019; dó 2019)
*Leeroy Thornhill – dans og hljómborð á tónleikum (1990–2000)
*Sharky – dans (1990–1991)

## Fyrrum tónleikameðlimir
*Jim Davies – gítar (1995–1996, 2002–2004)
*Gizz Butt – gítar (1996–1999)
*Kieron Pepper – trommur, ásláttur og gítar (1997–2007)
*Alli MacInnes – gítar (2001–2002)
*Rob Holliday – gítar og bassi (2005–2006, 2008–2017)
*Paul "The Rev" Mayers – gítar (2007)
*Neil "Snell" Eldridge – trommur og ásláttur  (2007)
*Brian Fairbairn – trommur og ásláttur (2007)
*Ben Weinman – gítar, bassi (2017)


Liam Howlett.jpg|Liam Howlett.
Flint&Holiday.jpg|Flint & Holiday.
MG_7398_BatisteSafontRocafot2.jpg|Prodigy árið 2015.
Maxim_Reality,_German_tour,_2009.jpg|Maxim


## Breiðskífur
*Experience (1992)
*Music for the Jilted Generation (1994)
*The Fat of the Land (1997)
*Always Outnumbered, Never Outgunned (2004)
*Invaders Must Die (2009)
*The Day Is My Enemy (2015)
*No Tourists (2018)

## Tenglar
* Heimasíða The Prodigy
Sleði

**Sleði** er landfarartæki með sléttum botni eða fest á slétta lárétta teina sem fara áfram með að renna eftir yfirborði. Flestir sleðar eru ætlaðir til vetrarferða til að renna eftir yfirborði með lítið viðnám eins og ís og snjó. Sleðar hafa einnig verið notaðir á annars konar yfirborði svo sem leir. Heysleðar voru notaðir til að flytja hey frá votlendi yfir á þurrt land og úr þýfi yfir á slétt land. Sleðar eru notaðir bæði til að flytja fólk og varning.
 
Börn renndu sér áður á magasleðum eða skíðasleðum úr tré með meiðum úr málmi en núna á sleðum úr plasti (snjóþotum). Magasleðar eru lágir sleðar til að liggja á maganum á og voru úr viði með járnmeiðum, stundum með festri sætisgrind. Skíðasleðar eða sparksleðar  eru með sæti að framan og löngum meiðum og getur annar spyrnt sleðanum áfram. Það tíðkaðist að setja tólg á meiðana til að sleðinn færi hraðar.

Sleðar með dúk yfir kallast púlkur.

## Tenglar
*  Mynd frá 1895-1900 af fólki á hestasleða við Vesturgötu 2 í Reykjavík 
* Mynd frá 1866-1900 af tveim piltum sem draga sleða upp Bakarabrekkuna (Bankastræti) 
* Mynd af sparksleða (stígasleði) með sæti. 
* Gripur mánaðarins Sparksleði 
* Fágætur safngripur á útkjálka Íslands

## Heimildir
Magasleði

**Magasleði** er sleði úr tré með járnmeiðum undir. Oft er hann með stýringu fremst og er band dregið í gegn. Hægt er að sitja á sleðanum eða liggja á maganum og fara þannig niður brekkur með höfuðið fremst. Sleðanum er stýrt með að hreyfa rá sem er fremst eða toga í spotta sem tengd er við rána. Magasleðar henta ekki vel í lausamjöll.

Samuel Leeds Allen fékk einkaleyfi á að framleiða magasleða árið 1889 og seldi í leikfangadeildum stórversluna. 

## Dæmi um magasleða

Mynd:Flexible Flyer on Tree.jpg|Magasleði upp við tré
Mynd:Flexible Flyers in Snow.jpg|Magasleðar í snjó
Mynd:Boy on snow sled, 1945.jpg|Drengur með magasleða árið 1945


## Tenglar
*About Paricon, Inc. 
* Yfirlit yfir hönnun 
*U.S. Patent 408,681
*Upplýsingar um  Samuel L. Allen
*The Story of the Flexible Flyer
Þríhjól

**Þríhjól** er fótstigið farartæki með þremur hjólum. Þríhjól er notað af börnum jafnt sem fullorðnum vegna þess að slík hjól eru stöðugri en hefðbundin reiðhjól. Í Bandaríkjunum og Kanada nota eldri borgarar þríhjól til útivistar og hreyfingar og til að fara í verslunir. Í Asíu og Afríku eru þríhjól sem kallast pedicabs notuð til að ferja farþega. Þríhjól eru einnig notuð til að flytja vörur og varning. Mannknúin þríhjól eru fótstigin eða knúin með handafli. Vélknúin  þríhjól geta verið með bensínvél eða rafknúin.

Árið 1655 eða 1680 var smíðaður þríhjólastóll fyrir fatlaðan þýskan mann Stephan Farffler. Hann var áhugamaður um fuglaskoðun og hann gat búið til farartæki sem var handstýrt. Árið 1789 þróuðu Frakkarnir Blanchard og Maguier þríhjól.

Breskur uppfinningamaður Denis Johnson að nafni fékk árið 1818 einkaleyfi á þríhjólahönnun. Árið 1876 þróaði James Starley Coventry Lever þríhjól sem var handknúið og með tveimur litlum hjólum á hægri hlið og einu stóru á vinstri hlið. Árið 1877 þróaði Starley nýtt farartæki sem hann kallaði Coventry Rotary og var það með keðju. Þessi farartæki Starley's urðu til þess að þríhjól komust í tísku og árið 1879 voru tuttugu gerðir af hjólum með þremur hjólum eða fleiri og árið 1884 voru yfir  120 mismunandi gerðir framleiddar af  20 aðilum. Fyrsta þríhjólið með stýri að framan var framleitt í Leicester árið 1881 og kom á markað árið 1882 og kostaði þá 18 pund. Sama fyrirtæki framleiddi þá þríhjól sem hægt var að fella saman. Þríhjól voru notuð af hjólreiðafólki sem ekki átti gott með að nota reiðhjólin sem þá voru með risastórum hjólum svo sem konur í síðum flaksandi kjólum.

## Myndasafn

Mynd:سه‌چرخه.jpg|19. aldar þríhjól frá Íran
Mynd:Workhorse Trike.jpg|Iðnaðarhjól með geymslurými milli afturhjóla
Mynd:Kettwiesel-rot.jpg|left|Delta hönnun: *Kettwiesel*
Mynd:Recumbent Trike.jpg|Tadpole hönnun
Mynd:SelectivelyeditedTricycle.jpg|Smábarnaþríhjól úr plasti
Mynd:Wisa Gloria tricycle Switzerland 1954.jpg|Wisa Gloria þríhjól frá Sviss 1954
Hjólataxi

**Hjólataxi** er fótknúið þríhjól til að flytja fólk gegn greiðslu. Slík farartæki eru algeng í Asíu og Afríku og kallast þar pedicabs. Slík farartæki eru einnig oft í boði að hjóla með ferðamenn um miðbæ evrópskra borga.

Björn Þorsteinsson, sagnfræðingur, fór til Peking árið 1957 og lýsir þessum farartækjum svo: 
:*Athygli okkar beinist mjög að mönnum á heljarmiklum þríhjólum ýmist með farþegaskýli eða varningsgrind að aftan. Menn þessir tróðu marvaða oft hálfstrípaðir með fjallháa hlaða af kössum og skrani fyrir aftan sig, makindalega farþega i aftursætinu eða fjölda smábarna í búri. Þetta eru leigubifreiðar hins Nýja Kína, og nefnast farartækin pedicabs á kínverskri ensku, en reiðmennirnir peðkappar á íslenzku. Fyrir byltinguna eða frelsunina eins og Kínverjar orða það, beittu menn náunganum fyrir vagna í Miðríkinu og þeystu á þeim um stræti borga. Slík manneyki nefndust jin-riki-sha eða rickshaw, sem mun tákna mannknúinn vagn.* 

## Myndasafn

Mynd:Indonesia bike46.jpg|Indónesískur hjólataxi sem kallast *Bajaj*
Mynd:Raikhad Recess 2.jpg|Skólanemendur í Indlandi við hjólataxa árið 2007
Mynd:School-rickshaw.jpg|Skólanemendur farþegar í hjólataxa 2005
Mynd:Rickshaw in Berlin.jpg|Nútíma hjólataxi í Berlín 2007


## Tilvísanir
Mannbroddar

**Mannbroddar** eru  broddar úr stáli sem festir eru neðan á skó eða stígvél til að ná betra gripi í mikilli hálku og snjó.
Lúsitanía

**Lúsitanía** (latína: *Lusitania*) var rómverskt skattland sem náði yfir það sem nú er Portúgal, auk spænska héraðsins Extremadúra og Salamanca-sýslu. Það var nefnt eftir lúsitönum sem töluðu lúsitönsku og börðust gegn Rómverjum á 2. öld f.Kr. Höfuðborg landsins var *Emerita Augusta* (nú Mérida á Spáni). Upphaflega var Lúsitanía hluti af skattlandinu Hispania Ulterior en varð að sérstöku skattlandi við upphaf keisaradæmisins.
Vélsleði

**Vélsleði** er vélknúinn sleði til að nota í snjó. Oft er orðið snjósleði notað yfir slíkt farartæki.

## Tenglar
* Landsamband íslenskra vélsleðamanna
Skíðasleði

**Skíðasleði** eða **sparksleði** er lítill sleði sem samanstendur af stól sem festur er á sveiganlega járnmeiða sem koma aftur úr sleðanum sem nemur tvisvar sinum lengd stólsins. Sleðanum er ýtt áfram eins með því að sparka á jörðina með fætinum. Það er handfang fest efst á stólinn.

Sparksleði fyrir fullorðna er um 2 m langur og 400 mm breiður. Meiðarnir eru um 5 mm breiðir. Handfangið er um 900 mm frá jörðu. Sá sem sparkar sleðanum getur stýrt honum. Í sætinu getur verið farþegi eða farangur. Sparksleðar geta líka verið dregnir áfram af hundum. Sparksleði hentar vel í vel pökkuðum snjó en í lausamjöll eru sérstök breið plastskíði sett undir sleðann. Ef yfirborðið er sérstaklega hált eins og á svelli þá má ná meiri hraða og spyrnu ef sá sem knýr sleðann er með  mannbrodda undir skóm. Hægt er að ná 15 - 20 km hraða á klukkustund á jafnsléttu.

Sparksleðar er algengir í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi, sérstaklega þar sem vegir eru ekki sand- eða saltbornir. Slíkir sleðar henta vel á ísilögðum vötnum. Á sumum gerðum sparksleða eru hjól sem breyta sleðanum í göngustoð að sumri til. Slíkir sleðar eru sérstaklega vinsælir hjá eldra fólki.

## Saga sparksleða
Fyrst er getið um sparksleða í dagblaði í Norður-Svíþjóð um 1870. Sparksleðar frá því tímabili voru með ósveigjanlegum meiðum og mjög þungir. Um 1900 byrjaði sænska fyrirtækið Orsaparken að framleiða sleða með mun sveigjanlegri teinum og urðu þeir útbreiddir í Finnlandi, Svíþjóð og Noregi.

## Hraðakeppni

Á árunum 1890 til 1910 var hraðakeppni á sparksleðum vinsæl vetraríþrótt, sérstaklega í Svíþjóð. Sparksleðakeppnir voru stór viðburður í Norrænu leikunum sem sem voru undanfari Vetrarólympíuleikanna. Um 1990 varð sparksleðakeppni aftur  íþróttagrein í Finnlandi. Keppnisbrautin er allt að 100 km löng og vanalegur hraði keppenda er um 30 km á klukkustund. Oft eru sparksleðakeppnir haldnar á sama tíma og hraðakeppnir á skautum á ís og nota þá sparksleðarnir sömu slóðir og skautakeppendurnir.
Finnska fyrirtækið ESLA hefur fjöldaframleitt léttan sparksleða og fyrirtækið Kickbike hefur einnig framleitt slíkan sleða.

Í Kanada hefur sparksleða verið breytt þannig að hann henti til hundaíþrótta, sleði sem einn til þrír hundar draga. Slíkir hundasleðar eru mun minni og léttari en hefðbundnir hundasleðar

Í Noregi er árleg sparksleðakeppni haldin í Geilo.

## Ítarefni
* *Sparkstöttingar* by Göran Rosander; Stockholm; Nordiska Museet; 1995; ISBN 91-7108-385-5

## Tenglar

*Grein um ESLA sparksleða
*Grein um sparksleða 
*Kickbike framleiðandi sparksleða 
*Kicksled Handbook from Finland  (1200 kB)
*Spark or Kicksled (23 kB)
*Safn í Svíþjóð, fyrsta þekkta greinin um sparksleða 
*Saga sparksleða Nordøsterdalsmuseet
Lífhimnubólga

**Lífhimnubólga** (fræðiheiti Peritonitis) er bólga í lífhimnunni sem umlykur líffærin í kviðarholi. Það eru til tvær gerðir af lífhimnubólgu. Fyrsta stigs lífhimnubólga er þegar sýking kemur frá blóði og eitlum í lífhimnu en þessi tegund er sjaldgæf og flestir sem sýkjast af fyrsta stigs lífhimnubólgu eru fólk með lifrarsjúkdóma eins og skorpulifur og fólk með nýrnasjúkdóma. Annars stigs lífhimnubólga er þegar bakteríur eða ensím komast í lífhimnu úr meltingarvegi eða gallgöngum. Getur hún verið banvæn. Af þekktum einstaklingum sem látist hafa af völdum lífhimnubólgu má nefna Harry Houdini, Rudolph Valentino, Stefaníu Guðmundsdóttur og Jóhannes páfa 23. sem var páfi 1958-63.

## Heimild
*
Heimild

**Heimild** er texti af einhverju tagi (getur líka verið munnleg heimild, mynd, tónlist eða annars konar efni) sem gefur upplýsingar um tiltekið rannsóknarefni. Dæmi um heimildir eru skjöl, bréf, handrit og viðtöl. Að geta heimilda er krafa sem gerð er til ýmissa tegunda rita, eins og vísindarita og skólaritgerða, lögfræðirita og (stundum) blaðagreina.

Í fræðilegum skrifum er mikilvægt að greina á milli frumheimilda og eftirheimilda. Gildi heimildar fyrir tiltekið rannsóknarefni er metið með skipulegri heimildarýni.
Íslamismi

**Íslamismi**  er strangtrúar- og bókstafstrúarhreyfing  múslima sem vilja að lög Kóransins gildi sem landslög og samfélagshættir séu lagaðir að þeim.
Þórsnes

**Þórsnes** er nes sem gengur út úr norðanverðu Snæfellsnesi c.a. fyrir miðju. Það liggur milli Vigrafjarðar (Sauravogs) og Hofsvogs.  Nesið er tiltölulega láglent, en stöku borgir skaga upp úr mýrlendi og er Helgafell þeirra stærst. Yst á Þórsnesi stendur höfuðstaður Snæfellinga, Stykkishólmur.  Nesið er mjög vogskorið og margar eyjar og sker liggja í nágrenni þess.

Þórsness er fyrst getið í Eyrbyggju. Þórólfur Mostrarskeggur landnámsmaður kastaði öndvegissúlum sínum fyrir borð þegar hann kom að ströndum Íslands og sagðist setjast þar að er Þór myndi láta þær að landi koma.  Súlurnar komu að landi við það nes sem hann svo nefndi Þórsnes.  Hann nam þar land og setti bú sitt að Hofsvogi.  

Í tíð Þórólfs var héraðsþing Snæfellinga og síðar Vestfirðinga valinn staður á Þórsnesi.  Nefndist þingið Þórsnesþing, og var haldið að Þingvöllum.  Mesta höfuðból á Þórsnesi var lengi Helgafell, en þar var klaustur frá 1184 til siðaskipta.  Verslun hófst á Þórsnesi í landi Grunnasundsnes í kringum árið 1590 og upp úr þeirri verslun spratt svo Stykkishólmur.

Árið 1996 fannst 87° heitt vatn í landi Hofstaða á Þórsnesi.
Jaltaráðstefnan

**Jaltaráðstefnan** eða **Krímráðstefnan** var ráðstefna sem haldin var 4.–11. febrúar 1945 í Jalta á Krímskaga en þar  hittust þjóðhöfðingjar Bandaríkjanna, Sovétríkjanna og Bretlands; Franklin D. Roosevelt, Jósef Stalín og Winston Churchill um skiptingu landsvæða til sigurvegara eftir stríð. Ráðstefnan var önnur í röð þriggja ráðstefna þessara þjóðarleiðtoga, fyrsta ráðstefnan var í Teheran og þriðja ráðstefnan var í Potsdam.
Karólína Guðmundsdóttir

**Karólína Guðmundsdóttir** (29. apríl 1897 – 31. ágúst 1981) var vefnaðarkona í Reykjavík. Hún var ættuð frá Þóroddsstöðum í Grímsnesi. Karólína var árin 1920-23 í námi í Dansk kunstlivsforening og lærði vefnað á vinnustofu frk. Siegumfeldt í Kaupmannahöfn en kom heim árið 1923 og byrjaði að vefa.  Hún rak Vefnaðarstofu Karólínu Guðmundsdóttur  frá 1938 til  1972-1973 en þá tók Elín Björnsdóttir frænka hennar við rekstrinum. Vefnaðarstofan var á  Ásvallagötu 10a. Karólína óf úr íslenskri ull, úr Gefjunargarni. Hún óf gluggatjöld og áklæði og fleira fyrir ýmsar opinberar byggingar. Þegar mest umsvif voru unnu sjö stúlkur hjá henni við vefnað. Karólína seldi einnig ýmis konar efni til handavinnu og fékk listamenn til að teikna mynstur á veggteppi og útsaumsstriga.

## Heimildir
* Karólína Guðmundsdóttir(80 ára afmæli) Morgunblaðið, 95. tölublað (29.04.1977)
* Guðmundur Einarsson (minningargrein)
* Heimsókn í vefstofu Karólínu Guðmundsdóttur, Samvinnan, 6. Tölublað (01.06.1956) Blaðsíða 9
* Stólar í Búnaðarbankanum með áklæði ofnu af Karólínu Byggingarlistin, 1. tölublað (01.01.1951), Blaðsíða 16
* Lesbók Morgunblaðsins, 8. tölublað (24.02.1974), Blaðsíða 6
* Karólína vefari (sýning)
Lífhimna

**Lífhimna** (fræðiheiti *Peritoneum*) er hála sem umlykur kviðarhol og myndar sekk utan um líffærin. Lífhimnan er tvöföld og skiptist í veggskinu (peritoneum parietale) sem klæðir iðravegg og iðraskinu (peritoneum viscerale) sem klæðir líffærin.
Hála

**Hála** (fræðiheiti: *serosa*) er himna, sem klæðir brjóst- og kviðarhol að innan og flest líffæri í þeim að utan. Hála kviðarhols er kölluð lífhimna.
Guðmundur Hannesson

**Guðmundur Hannesson** (f. 9. september 1866 - d. 1. október 1946) var íslenskur læknir og frumkvöðull varðandi skipulagsmál og lýðheilsu og heilbrigðismál.

## Ævi
Guðmundur var sonur Hannesar Guðmundssonar bónda á Guðlaugstöðum í Blöndudal og Halldóru Pálsdóttur. Hann fór í Lærða skólann og að loknu stúdentsprófi árið 1887 fór hann til náms í Kaupmannahöfn og lauk læknisprófi í janúar 1894. Hann var svo héraðslæknir í Skagafirði og sat á Sauðárkróki. Veturinn 1895-1896 fór hann erlendis í frekara nám og eftir vetrardvöl í Kaupmannahöfn varð hann héraðslæknir á Akureyri og var þar í 11 ár. Hann stofnaði félag lækna og gaf út handskrifað læknablað á árunum 1902-1904. Árið 1907 flutti hann til Reykjavíkur og varð héraðslæknir þar og kennari við Læknaskólann. Þegar Háskóli Íslands var stofnaður varð hann prófessor í líffærafræði og heilbrigðisfræði. Guðmundur var rektor HÍ 1914-1915 og 1924-1925 en á þessum tíma skiptust prófessorar skólans um að gegna embættinu. 

Guðmundur var virkur í stjórnmálum og varð árið 1907 formaður flokksstjórnar Landvarnarflokksins. Hann var svo kosinn annar af tveimur alþingismönnum Húnvetninga árið 1914 en náði ekki kjöri 1916. Guðmundur var fyrstur til að stunda mannfræðirannsóknir og mannamælingar á Íslandi. Guðmundur var frumkvöðull íslenskra skipulagsmála. Rit hans *Um skipulag bæja* kom út 1916. 

Kona Guðmundar var Karólína Margrét Sigríður Ísleifsdóttir.

## Heimildir
* Guðmundur Hannesson, prófessor
* Læknablaðið 100 ára Guðmundur Hannesson
* Fyrsta skurðaðgerð Guðmundar Hannessonar prófessors
* Er til íslensk þéttbýlishefð? Lesbók Morgunblaðsins, 03. mars (03.03.2001), Blaðsíða 12
* Pétur Pétursson. (2006). Deilan um Þyrna Þorsteins Erlingssonar : Guðmundur Hannesson læknir gegn guðfræðingunum Jóni Helgasyni og Haraldi Níelssyni. Ritröð Guðfræðistofnunar.
* Kristófer Eggersson, Trúargagnrýni og trúleysingjar um aldamótin 1900, Sagnir - 1. tölublað (01.06.2009) bls. 45-46
* Anna Guðmundsdóttir. (1974). Dr. Guðmundur Hannesson prófessor, bókarkafli bls. 83-108 í Faðir minn - læknirinn
* Guðmundur Hannesson. (1919). Skipulag sveitabæja. útgefandi Þorsteinn Gíslason.
Skólastræti 3

**Skólastræti 3**  er steinhús við Skólastræti í Reykjavík. Það er byggt árið 1915 af Hans Pedersen og Guðrúnu Margréti konu hans. Guðmundur  Hannesson læknir teiknaði húsið.
Læknaskólinn

**Læknaskólinn** var skóli til að mennta lækna á Íslandi sem starfaði 1876-1911. Eiginlegur læknaskóli var stofnaður 1876 og var landlæknir  forstöðumaður hans. 
Sjúkrahús Reykjavíkur hið eldra (1866-1884) stóð þar sem nú er hús Hjálpræðishersins við Vonarstræti. Þar var Læknaskólinn til húsa til ársins 1884. 

Sjúkrahús Reykjavíkur hið yngra (1884-1903) stóð við Þingholtsstræti 25 í Farsóttarhúsinu og flutti læknaskólinn þangað árið 1884. Læknaskólinn og síðan læknadeildin voru til húsa í Farsóttarhúsinu til ársins 1913. Læknaskólinn fluttist í Háskóla Íslands þegar sá skóli var stofnaður og varð ein deild háskólans. Alls luku 64 prófi frá Læknaskólanum á meðan hann starfaði.

## Heimildir
* Saga læknisnáms á Íslandi til 1970,Læknablaðið
* ,Frá öldungadeild LÍ. Síðustu kennarar Læknaskólans í Reykjavík. Læknablaðir 2015
Lagaskólinn

**Lagaskólinn** var skóli til að mennta íslenska lögfræðinga. Hann var stofnaður 1908 og starfaði þangað til Háskóli Íslands var stofnaður. Kennarar við skólann voru Lárus Bjarnason sýslumaður og var hann forstöðumaður ásamt Einari Arnórssyni.
Uppsalaháskóli

**Uppsalaháskóli** (sænska: *Uppsala universitet*), stundum kallaður **Háskólinn í Uppsölum**, er ríkisháskóli í Uppsölum í Svíþjóð. Hann var stofnaður árið 1477 og er þar með elsti háskóli á Norðurlöndum.

## Tengill
* Heimasíða skólans
Fjölvínýlklóríð

**Fjölvínýlklóríð** eða **PVC-plastefni** (einnig kallað **pólývínýlklóríð** eða **vínyll**) er plastefni úr vínýlklóríði sem notað er í margs konar vörur svo sem leikföng, regnföt, stígvél, frárennslisrör og ýmsa kapla. Það er þriðja mest framleidda plastefni á eftir fjöletýlen og fjölprópýlen.

Þegar fjölvínýlklóríð brennur getur myndast díoxín. Oft er bætt efnum í fjölvínýlklóríð til að það fái ákveðna eiginleika. Þalöt eru skaðleg mýkingarefni sem oft er blandað í fjölvínýlklóríðs en þalöt eru talin raska hormónajafnvægi líkamans.

## Tengill
* Þalöt (Umhverfisstofnun)
Corsier-sur-Vevey

**Corsier-sur-Vevey** er sveitarfélag í umdæminu Riviera-Pays-d'Enhaut í kantónunni Vaud í Sviss. Það inniheldur þorpið Corsier-sur-Vevey og smáþorpið Les Monts-de-Corsier. Hluti vínræktarhéraðsins Lavaux er innan sveitarfélagsins. Íbúar eru rúmlega 3000 talsins. 

Tveir þekktir breskir leikarar, Charlie Chaplin og James Mason, eru báðir grafnir í kirkjugarði Corsier-sur-Vevey.
Gautaborgarháskóli

**Gautaborgarháskóli** (sænska: *Göteborgs universitet*) er ríkisháskóli í Gautaborg í Svíþjóð. 

## Tengill
* Heimasíða skólans
Ristilbólga

**Ristilbólga** er bólga í ristli.

Ristilbólga getur verið vegna langvinnra bólgusjúkdóma í meltingarveginum, þá helst:

* **Sáraristilbólga** (Colitis ulcerosa) – Leggst alltaf á endaþarminn og teygir sig mislangt upp eftir ristli en fer ekki í smáþarma. Bólgan er staðbundin í efsta lagi  og myndar yfirborðssár sem blæðir úr. Sáraristilbólga er algengust hjá fólki á aldrinum 15 - 30 ára. Tíðni sjúkdómsins hefur aukist en orsakir þess eru ekki þekktar. 
* '''Svæðisgarnabólga'''  – Getur komið fram í hvaða hluta meltingarvegarins sem er.

Óþekktar orsakir innihalda . Við ristilspeglun er slímhúðin eðlileg, en greining fæst með sýnatöku.

Til eru fleiri orsakir ristilbólgu, svo sem af völdum lyfja- og geislameðferðar, æðasjúkdóma, og sýkinga.

Einstaklingar sem hafa haft langvinnar ristilbólgur í 8 – 10 ár eru í aukinni áhættu á að fá ristilkrabbamein.
## Heimildir
* Smásæ ristilbólga, Læknablaðið
* Ristilbólga með sárum (doktor.is) 
* Crohns og Colitis Ulcerosa samtökin
* Krabbamein í ristli og endaþarmi
Vínýlklóríð

**Vínýlklóríð** er grunnefni sem notað er í framleiðslu á fjölvínýlklóríði („PVC-plastefni“). Við fjölliðun efnisins hvarfast ekki allir þættir og ákveðið magn vínýlklóríðs verður í vörunni.

Reglur eru um hvert hámarksgildi vínýlklóríðs má vera í fullunnum efnum og hlutum. Hámarksgildi vínýlklóríðs í efnum og hlutum má vera 1 mg/kg en flæði vínýlklóríðs í matvæli skal vera minna en 0,01 mg/kg. Starfsmenn sem vinna að framleiðslu þar sem vínýlklóríð kemur við sögu eru taldir í áhættuhópi að fá vissar tegundir krabbameina.

## Heimildir
* Matvælastofnun Vinýlklóríð 
* Reglugerð um vinýlklóríð í efnum og hlutum
* Læknablaðið 2002, Faraldsfræði í dag
Carl William Hansen

**Carl William Hansen** (11. október 1872 – 3. ágúst 1936) var danskur rithöfundur, satanisti, umferðarprédikari og dulhyggjumaður. Hann fæddist í Kaupmannahöfn og var vígður inn í frímúrarareglu kennda við Martinisma árið 1898.  Hansen gaf út bókina *Den Ny Morgens Gry, Lucifer-Hiram, Verdensbygmesterens Genkomst* árið 1906 undir dulnefninu Ben Kadosh. Áhugamál hans voru gullgerðarlist og stjörnufræði og allt til ársins 1905 var hann í samskiptum við sænska leikskáldið August Strindberg.
Hansen var menntaður í sölu mjólkurafurða en skilgreindi sjálfan sig sem efnafræðing í dönskum uppflettiritum. 

## Heimildir
* ''Ordo Templi Orientis in Denmark''
Cévennes

**Cévennes** (oksítanska: *Cevenas*) er fjallgarður í suðurenda Massif Central-hálendisins í Suður-Frakklandi. Fjallgarðurinn er í umdæmunum Ardèche, Gard, Hérault og Lozère. Hæsti tindur hans er Mont Lozère (1702 m).
Gustaf

**Gustaf** er Íslenskt og Sænskt karlmannsnafn.

Ýmsir ritháttættir eru til af nafninu:

* Gústaf
* Götstaf
* Gustav
* Gautstafr
* Gautstafur
* Gøtstaf

## Tilvísanir
Fjöletýlen

**Fjöletýlen** (einnig kallað **pólýetýlen** eða **PE**) er algengasta plastefnið sem framleitt er í dag. Heimsframleiðsla á efninu nær 80 milljónum tonna á ári. Helsta notkun þess er í umbúðum (plastpokum, plastfilmum, flöskum, o.s.frv.). Til eru margar tegundir fjöletýlens en flestar hafa eftirfarandi formúluna (C2H4)*n*H2. Því er fjöletýlen yfirleitt blanda lífrænna efnasambanda sem hafa mismunandi *n*-gildi.

## Tengt efni
* Fjölvínýlklóríð
* Fjölprópýlen
Óslóarháskóli

**Óslóarháskóli** (norska: *Universitetet i Oslo*) er ríkisháskóli í Ósló í Noregi. Hann var stofnaður árið 1811 og er í dag stærsti háskóli landsins með yfir 25 þúsund nemendur.

## Tengill
* Heimasíða skólans
Davos

**Davos** er sveitarfélag í umdæminu Prättigau/Davos í kantónunni Graubünden í Sviss. Bærinn stendur við ána Landwasser í Svissnesku Ölpunum, milli Plessurfjallgarðsins og Albulafjallgarðsins. Íbúar voru rúmlega 11 þúsund árið 2013. 

Davos er einkum þekkt fyrir að vera eitt af stærstu skíðasvæðum Sviss og fyrir að hýsa hina árlegu Heimsviðskiptaráðstefnu. Spenglerbikarinn er árleg íshokkíkeppni haldin í Davos.
Charlie Hebdo

***Charlie Hebdo*** (íslenska: „Charlie vikulega“) er franskt tímarit sem kemur út vikulega með skopmyndum, greinum, ritdeilum og bröndurum. Sjónarmið tímaritsins er óhefðbundið og lotningarlaust, en það styður veraldarhyggju, trúleysi og vinstristefnu og gagnrýnir kynþáttahatur, trúarbrögð (kaþólsku, gyðingdómi og íslam) og öfgahægriflokka (sérstaklega Front National). Tímaritið kom fyrst út árið 1970, en útgáfa þess var hætt árið 1981. Svo snéri það aftur árið 1992. Núverandi ritstjóri tímaritsins er Gerard Biard.

Tímaritið hefur verið þolandi tveggja hryðjuverksárása. Sú fyrsta var árið 2011 þegar eldsprengjum var kastað inn á skrifstofur *Charlie Hebdo*. Talið er að þetta hefur verið viðbrögð við skopmydum af Múhameði sem voru gefnar út í tímaritinu. Önnur árásin var árið 2015 en tveir byssumenn komust inn á skrifstofur tímaritsins og drápu tólf starfsmenn þess. Meðal fórnarlamba var Stéphane Charbonnier („Charb“), fyrrverandi ritstjóri tímaritsins.

Fyrrverandi ritstjórar *Charlie Hebdo* voru François Cavanna (1969–1981) og Philippe Val (1992–2009). Tímaritið kemur út á hverjum miðvikudegi. Lesendafjöldi þess um 45.000 til 60.000 manns, en met þetta var slegið þegar fyrsta tímablaðið eftir skotaárásina kom út. Þá seldust yfir sjö milljónir eintaka á sex tungumálum.
Veraldarhyggja

**Veraldarhyggja** á við það lögmál að ríkisstjórn og fulltrúar hennar eigi að vera aðskilin frá trúfélögum og höfðingjum þeirra. Í einni útgáfu stefnunnar er rétturinn til að vera laus við trúarbrögð og kenningar þeirra fullyrður. Einnig er haldið fram að ríki leggi ekki ákveðin trúarbrögð á borgarana sína. Önnur útgáfa veraldarhyggju snýr um lögmálið að athafnir og ákvarðanir sem snerta almenninginn, sérstaklega þær tengdar stjórnmálum, eigi að vera lausar við trúaráhrif.

Veraldarhyggja á rætur sínar að rekja til grískra og rómverskra heimspekinga eins og Markúsar Árelíusar og Epikúrosar; til hugsuða upplýsingarinnar eins og Denis Diderot, Voltaire, Baruch Spinoza, James Madison, Thomas Jefferson og Thomas Paine; og til nýlegri fríhyggjumanna og trúleysingja eins og Robert Ingersoll og Bertrand Russell.

Skoðanir um tilgang og stuðning veraldarhyggju eru mjög misjafnar. Í evrópskri veraldarhyggju eða *[[laïcité]]* hafa rök verið færð fyrir því að hún sé hreyfing í att að nútímavæðingu og burt frá hefðbundnum trúargildum (þ.e. veraldarvæðing). Slíka veraldarhyggju, byggð á félagslegum eða heimspekilegum grundvelli, er oft að finna í löndum þar sem haldið er utan um þjóðkirkju eða önnur trúfélög. Sumir halda fram að bandarísk veraldrarhyggja, eða ríkisveraldarhyggja, hafi varið trúarbrögð og trúmenn fyrir ríkisafskiptum, og að þar sé veraldarhyggja minni í samfélaginu.

## Tengt efni
* Aðskilnaður ríkis og kirkju
* Efasemdahyggja
* Húmanismi
* Ríkistrúarbrögð
* Trúleysi
* Veraldarvæðing
Frelsi, jafnrétti, bræðralag

**„Frelsi, jafnrétti, bræðralag“** (franska: *Liberté, égalité, fraternité*) er kjörorð Frakklands og lýðveldisins Haítí. Þó það eigi uppruna sinn í frönsku byltingunni var það þá bara eitt af mörgum slagorðum, en varð opinbert kjörorð árið 1870 undir Þriðja lýðveldinu. Deilt hefur verið um samsetningu og samhæfni kjörorðsins frá upphafi. Núverandi form þess er styttra en það upprunalega, sem var „Frelsi, jafnrétti, bræðralag, eða dauði!“ (*Liberté, égalité, fraternité, ou la mort!*).

Undir Vichy-stjórninni var því skipt út fyrir „Vinna, fjölskylda, föðurland“ (*Travaille, famille, patrie*). Vichy-stjórnin féll árið 1945 en árið eftir var upprunalega kjörorðið tekið upp á ný. Frá þessum tíma hefur það staðið í stjórnarskrá Frakklands.

Stundum er kjörorðið notað ásamt litunum þremur á franska fánanum, en það eru engin tengsl á milli þess og fánans. Kjörorðið stendur á frönskum evrumyntum.
Edmond Debeaumarché

**Edmond Debeaumarché** (15. desember 1906 – 28. mars 1959) var franskur póstmaður sem gekk til liðs við andspyrnuhreyfingu frakka í seinni heimstyrjöldinni. Hann fékk fjöldamargar viðurkenningar fyrir þjónustu sína. 1960 var gefið út frímerki með mynd af honum.

Hann lést 28. mars 1959 í Suresnes. Jarðaför hans var haldin í Invalides garðinum, París og hann var grafinn í Dijon.

## Heimildir
*

## Tilvísanir
Nauteyri

**Nauteyri** er jörð og gamall kirkjustaður á Langadalsströnd í fyrrum Nauteyrarhreppi í Ísafjarðardjúpi. Jörðin er núna í eigu Hraðfrystihússins-Gunnvör hf sem keypti jörðina árið 2014 fyrir 30 milljónir af sveitarfélaginu Strandabyggð. Á jörðinni er laxeldi, þar er seiðaeldisstöð og þar er heitt vatn í jörðu. Seiðaeldisstöðin var upprunalega laxeldisstöð Íslax sem reist var 1984-85. Íslax náði að selja seiði til Noregs á fyrstu 2 árum starfseminar. Offramboð á laxi á mörkuðum og ofjárfesting í uppbyggingu laxeldis í Reykjanesi leiddi til gjaldþrots Íslax. Starfsemi fiskeldis hélt þó áfram til dagsins í dag. Jörðin er talin vera um 5.500 hektarar og á nánast allt land frá fjöruborði milli Þverár og Hafnardalsár allt til vatnaskila á Ófeigsfjarðarheiði. Á jörðinni eru mörg stöðuvötn,  meðal annars Skúfnavötn og Mávavötn.

Nauteyrarkirkja eru bárujárnsklædd timburkirkja sem  var reist árið 1885 en þá var  sóknarkirkjan  flutt til Nauteyrar frá Kirkjubóli í Langadal þar sem hún hafði verið í margar aldir. Bárujárnsklæðningin er frá 1985 þegar kirkjan var gerð upp á 100 ára afmæli hennar. Girðing og upphleðsla á kirkjugarði voru gerð árid 1993, einnig var kirkjan máluð þá. Meðal kirkjumuna er kaleikur frá 1750 eftir  Sigurð Þorsteinsson silfursmið í Kaupmannahöfn. Ekki er hægt að taka nema grunnar grafir í kirkjugarðinum og er jarðvegur aðfluttur og leiðin óvenjuhá. Nauteyrarkirkja er í Hólmavíkurprestakalli í Vestfjarðaprófastsdæmi.

Árið 1683 var Sveinn Árnason dæmdur sekur fyrir galdra á Nauteyri  en prófasturinn Sigurður Jónsson mun hafa talið hann valda veikindum prófastfrúarinnar Helgu en hún var dóttir Páls Björnssonar í Selárdal. Sveinn var brenndur á Nauteyri eða í Arngerðareyrarskógi. Það var síðasta galdrabrenna á Íslandi og markar lok brennualdar.

## Heimildir
* Hraðfrystihúsið-Gunnvör kaupir Nauteyri í Ísafjarðardjúpi  Skutull 30. 10.2014
* Fjögur tilboð hafa borist í Nauteyrina
* Jarðhitaathugun við Nauteyri, Orkustofnun 1978 
* w.kirkjukort.net/kirkjur/nauteyrarkirkja_0217.html Nauteyrarkirkja (kirkjukort.net)
* Strandagaldur Sveinn Árnason brenndur 1683
Kennimark Kölska

**Kennimark Kölska** (*Character Bestiæ*) er bók skrifuð 1674 af Páli Björnssyni í Selárdal. Bókin var safn ritgerða eftir Pál sem fjölluðu um djöflatrú.
Skotárásin á Charlie Hebdo

**Skotárásin á ''Charlie Hebdo*** átti sér stað að morgni [[7. janúar]] [[2015]] um það bil kl. 11:30 að staðartíma á skrifstofum franska skoptímaritsins *Charlie Hebdo* í miðborg [[París]]ar. Tveir grímuklæddir byssumenn vopnaðir rifflum komust inn á skrifstofur tímaritsins og skutu allt að 50 skotum meðan þeir öskruðu *Allahu akbar* („Guð er glæstastur“ á [[arabíska|arabísku]]). Þeir drápu ellefu manns og særðu ellefu aðra. Stuttu eftir drápu þeir franskan lögreglumann. Byssumennirnir sögðust vera meðlimir í [[jemen]]skri grein [[Al-Kaída|Al-Kaídu]] sem lýsti árásinni á hendur sér. Fimm voru drepnir og ellefu aðrir meiddir í skotaárásum í kjölfar þessarar í héraðinu [[Île-de-France]].

Franska ríkisstjórnin setti viðbragðsstöðuna í hæsta stigið: hryðjuverksviðvörun. Hermönnum var komið fyrir í [[Île-de-France]] og [[Picardy]]. Umfangsmikil [[mannaleit]] hófst en grunuðu mennirnir þeir Saïd og Chérif Kouachi voru fundnir þann 9. janúar, þegar þeir skutu á lögreglumenn. Þeir héldu starfsmönnum skiltasmiðju í [[Dammartin-en-Goële]] í gíslingu en bræðurnir voru skotnir um leið og þeir fóru út úr smiðjunni í skothríð. 

Þann 11. janúar söfnuðust um 2 milljónir manns, þar á meðal 40 þjóðarleiðtogar, saman í götum Parísar í fjöldafund um þjóðarsamheldni. 3,7 milljónir annarra um allt Frakkland tóku þátt í fjöldafundum. Slagorðið *je suis Charlie* („ég er Charlie“) var mikið notað til stuðnings á fundunum og á samfélagsmiðlum. Þeir starfsmenn *Charlie Hebdo'' sem eftir voru fóru að vinna að næsta tölublaði tímaritsins sem var prentað í sjö milljónum eintaka á sex tungumálum og seldist upp. Lesendafjöldi blaðsins er vanalega 45.000 til 60.000 manns.
Flórsykur

**Flórsykur** er fínt malaður sykur sem er blandaður með örlitlu af efni eins og kornsterkju sem hindrar kekkjamyndun. Flórsykur er notaður þar sem þarf sykur sem leysist fjótt upp. Flórsykur er notaður í kökukrem, marsipan og kransakökudeig.