open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Robert Hooke

**Robert Hooke** (f. 18. júlí 1635, d. 3. mars 1703) var breskur eðlis- og efnafræðingur.

Faðir hans var John Hooke, umsjónamaður Allraheilagakirkju í Freshwater á Wighteyju. Robert átti þrjá bræður sem allir urðu prestar. Er Robert sat við nám sitt fékk hann mikla höfuðverki og kom þetta í veg fyrir að hann gæti sótt nám með sama hætti og bræður hans. Foreldrar hans óttuðust að hann yrði ekki langlífur og leyfðu honum að haga námi sínu eftir eigin hentisemi. Átta ára gamall hélt hann til Christ Church við Oxford, þar sem hann kynntist Robert Boyle. Árið 1662 var Hooke skipaður umsjónamaður tilrauna fyrir Hið Konunglega félag.

Meðal uppgötvana Hookes var Lögmál Hookes um fjaðurmagn. Árið 1662 gaf Hooke út bókina *[[Micrographia]]* með skissum eftir hann af því sem hann hafði athugað með aðstoð smásjár. Bókin varð vinsæl og seldist vel frá byrjun. Í bókinni lýsir Hooke frumu í fyrsta skiptið og er enska heitið *cell* komið til vegna þess að honum þótti lögun og útlit frumunnar minna á herbergi munka í klaustrum; *cellula*. Sama ár og bók hans kom út tók hann við stöðu prófessors í rúmfræði við Gresham-háskóla. Hooke var helsti aðstoðarmaður hins fræga arkitekts Christopher Wren og átti þátt í hönnun Monument, Hinnar konunglegu athugunarstöð við Greenwich, Bethlem-sjúkrahússins o.fl. Robert dó árið 1703, 68 ára að aldri.
Hallgerður Gísladóttir

**Hallgerður Gísladóttir** (f. í Seldal í Norðfjarðarhreppi 28. september 1952, d. í Reykjavík. 1. febrúar 2007) var íslenskur sagnfræðingur og þjóðfræðingur. Foreldrar hennar voru Gísli Friðriksson bóndi í Seldal og Sigrún Dagbjartsdóttir húsfreyja. Hallgerður varð stúdent frá Menntaskólanum í Reykjavík 1974, nam mannfræði og sögu við Manitóbaháskóla í Winnipeg í Kanada 1974-75, tók B.A. próf í sagnfræði við Háskóla Íslands árið 1981 og lauk þaðan cand. mag prófi 1991.

Hallgerður starfaði lengst af við þjóðháttadeild Þjóðminjasafns Íslands, varð deildarstjóri hennar 1995 og síðar fagstjóri þjóðháttasafns. Sérgrein hennar var íslensk matargerð og hefðir henni tengdar. Árið 1999 kom út bók hennar, *[[Íslensk matarhefð]]*. Bókin er aðalrit Hallgerðar og hlaut viðurkenningu Hagþenkis og var tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna þegar hún kom út. Hallgerður sá um fjölmarga þætti í útvarpi og sjónvarpi um matarhætti og skyld efni. Hún stundaði einnig rannsóknir á manngerðum hellum og skrifaði ásamt Árna Hjartarsyni og Guðmundi J. Guðmundssyni bók um  manngerða hella 1983. Hallgerður var ljóðskáld og birti verk sín í tímaritum en sendi einnig frá sér ljóðabók árið 2004.

Eiginmaður Hallgerðar var Árni Hjartarson jarðfræðingur. Þau eignuðust þrjú börn, Sigríði (1975-1997), Guðlaug Jón (1979) og Eldjárn (1983).

## Bækur
* *Hvað er á seyði? Eldhúsið fram á okkar daga*. Sýning í Bogasal Þjóðminjasafns Íslands maí-október 1987. Sýningarskrá, 30 bls. (The Icelandic kitchen from the time of settlement to the 20th century).
* *Eldamennska í íslensku torfbæjunum.*  Byggðasafn Skagfirðinga 2000. (Cooking in Icelandic turf houses).
* *[[Íslensk matarhefð]]*. Mál og menning/Þjóðminjasafn Íslands 1999. (Icelandic culinary tradition).
* Ásamt Árna Hjartarsyni og Guðmundi J. Guðmundssyni. *[[Manngerðir hellar á Íslandi]].* Reykjavík, Menningarsjóður 1991. (Man made caves in Iceland).
* Ásamt Helga Skúla Kjartanssyni. *Lífið fyrr og nú : stutt Íslandssaga.* Freydís Kristjánsdóttir teiknaði myndir.  1998. (A short Icelandic history for children).
* *Í ljós*. (Ljóð). Bókaútgáfan Salka, 2004.

### Í ritstjórn eða ritnefnd
* *Dagamunur gerður Árna Björnssyni sextugum 16. janúar 1992*.  Reykjavík 1992.
* *Dagbók Íslendinga*. Mál og menning, Reykjavík 1999.
* *Kvennaslóðir. Afmælisrit til heiðurs Sigríði Erlendsdóttur sjötugri*. Reykjavík 2001.
* *Í eina sæng. Íslenskir [[brúðkaupssiðir]].* Rit Þjóðminjasafns Íslands 4. Reykjavík 2004.

## Tenglar
* Tjarnarplásturinn

## Heimildir
*  
*
Manngerðir hellar á Íslandi

**Manngerðir hellar** eru göng eða hvelfingar sem menn hafa holað í hart eða hálfhart berg. Á Suðurlandi allt frá Ölfusi og austur í Mýrdal eru manngerðir hellar víða á bæjum. Vitað er um meira en 170 hella á þessum slóðum og eru sumir þeirra ævagamlir. Í öðrum landshlutum eru manngerðir hellar nánast óþekktir.  Hellarnir voru jafnan taldir til hlunninda, enda traustari og viðhaldsbetri hús en þau sem hlaðin voru úr torfi og grjóti. Til eru hellar sem gegna sínu gamla hlutverki enn í dag sem fjárhús, hlöður eða geymslur, en víðast hafa þeir lotið í lægra haldi fyrir járnbentri steinsteypu nútímans. Þegar hætt er að nota þá hnignar þeim ört eins og öðrum byggingum sem svo fer um. Nú eru síðustu forvöð eru að skoða og rannsaka marga þessara hella. Oftar en ekki er aldur þeirra gleymdur og nafn byggingameistarans týnt, aðeins er vitað, að hellarnir hafa gegnt hlutverki sínu um mannsaldra. Umdeildar kenningar hafa verið settar fram um tengsl þeirra við dvöl papa á landinu fyrir landnám norrænna manna. Blæja dulúðar hvílir því yfir hellunum. Í mörgum þeirra eru gamlar veggjaristur, fangamörk, ártöl, krossmörk, búmerki og jafnvel rúnir. Þekktustu manngerðir hellar á Íslandi eru Hellnahellir í Landsveit, Ægissíðuhellar við Rangá og Rútshellir undir Eyjafjöllum.

## Heimildir
*
Fenway Park

**Fenway Park** er heimavöllur Boston Red Sox, hafnaboltafélags sem leikur í MLB. Leikvangurinn er elstur allra í MLB deildinni, en hann opnaði árið 1912 og hefur verið heimavöllur Red Sox frá upphafi. Á vellinum hafa verið haldnar 9 World Series keppnir; árin 1912, 1915, 1916, 1918, 1946, 1975, 1986, 2004 og 2007. Boston Red Sox hafa unnið 7 World Series keppnir, síðast árið 2007.

Uppselt hefur verið á hvern einasta heimaleik Red Sox frá 15. maí árið 2003. Árið 2008 varð uppselt á 456. leikinn í röð og þar með var sett nýtt met í bandarískum hafnabolta.
Hellnahellir

**Hellnahellir** á Landi er mestur allra manngerðra hella á landinu. Hann er grafinn í mjúkan sandstein og er nálægt 50 m langur og bæði hár og víður. Hellirinn greinist í þrjá hluta, Heyhelli, Gamlahelli og Göngin. Veggjaristur og fornar hleðslur eru í hellinum. Bærinn Hellar (eða Hellur), þar sem hellirinn er, tekur nafn sitt af manngerðum hellum enda er ekki öðrum hellum til að dreifa á þeim slóðum. Ekki er þó víst að hann heiti eftir Hellnahelli sjálfum. Á Hellum eru tveir aðrir hellar uppistandandi, Lambhellir og Hestahellir. Allir eru hellarnir gamlir og stórir og með góðum forskálum. Í hlaðvarpanum fyrir framan bæinn á Hellum eru tvær lautir sem nefndar eru Kirkjur og eru það augljóslega leifar af hellum sem hafa hrunið. Fátt er vitað um aldur þessa mikla hellis en ljóst er þó að hann hefur orðið til á löngum tíma og á sér a.m.k. þrjú byggingarstig. Veggjaristur í honum segja ekki mikið um aldurinn en sýna þó að hann er a.m.k. frá 17.öld. Sagnir um að hann hafi orðið fyrir tjóni í jarðskjálfta um 1600 benda til enn hærri aldurs. Freistandi er að álykta að bærinn heiti eftir hellinum eða elstu hlutum hans. Sé svo er hellirinn eldri en frá 1332 því bæjarnafnið kemur fyrir í bréfi frá því ári. Raunar er ekkert sem mælir gegn því að hann sé eldri, jafnvel frá landnámsöld. Því hefur verið haldið fram að hann kunni að vera enn eldri og gerður af pöpum fyrir landnám norrænna manna en það er þó ólíklegt. 

## Heimildir
*
Mombasa

**Mombasa** er önnur stærsta borg Kenía á eftir Naíróbí. Hún stendur á Mombasaeyju við strönd Indlandshafs í suðurhluta landsins. Íbúar Mombasa eru rúmlega 915 þúsund talsins (2009). Kilindinihöfn er mikilvæg höfn sem var opnuð 1896 þegar vinna hófst við Úgandajárnbrautina sem liggur frá Mombasa til Úganda. Mombasaflugvöllur er alþjóðlegur flugvöllur.
Boston Celtics

**Boston Celtics** er bandarískt körfuknattleikslið frá Boston, Massachusetts. Liðið spilar í NBA og er sigursælast lið deildarinnar með 18 meistaratitla. Átta þeirra unnu þeir í röð árin 1959 til 1966. Liðið vann titilinn í fyrsta skipti í 22 ár árið 2008 og bætti svo við 18. titlinum árið 2024.

Félagið var eitt af stofnliðum Basketball Association of America (BAA) sem sameinaðist National Basketball League (NBL) árið 1949 til að mynda NBA.

## Þekktir leikmenn
*Bob Cousy
*Bill Russell
*Dave Cowens 
*Jaylen Brown
*Jayson Tatum
*John Havlicek
*Kevin Garnett
*Kevin McHale
*Larry Bird
*Paul Pierce
*Ray Allen
*Robert Parish

## Titlar
***[[National Basketball Association|NBA]]**
** Meistarar (18): 1957, 1959, 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1966, 1968, 1969, 1974, 1976, 1981, 1984, 1986, 2008, 2024
**Tap í úrslitum (5): 1958, 1985, 1987, 2010, and 2022
***[[McDonald's meistaramótið]]**
**Meistarar (1): 1988

## Tilvísanir
Hvanndalabræður

**Hvanndalabræður** voru þeir Bjarni, Jón og Einar Tómassynir frá Hvanndölum. Bjarni var þeirra elstur og mun hafa verið fæddur um 1588. Jón og Einar voru yngri bræður hans og fæddir eftir 1596. Þeir urðu landsfrægir eftir rannsóknarferð sína til Kolbeinseyjar árið 1616, þegar Jón og Einar voru yngri en tuttugu ára en Bjarni um 28 ára. Guðbrandur Þorláksson biskup á Hólum fékk þá til fararinnar. Tilgangur hennar var að mæla stærð eyjarinnar og afla upplýsinga um þau hlunnindi sem af henni mætti hafa.

Hvanndalir eru lítil dalskora milli Ólafsfjarðar og Héðinsfjarðar. Þar var aðeins einn bær, afar afskekktur. Í Hvanndölum var búið frá því snemma á öldum en lítið er vitað um ábúendur. Í byrjun 17. aldar bjó þar maður að nafni Tómas Gunnlaugsson, faðir þeirra Hvanndalabræðra. Ekkert er vitað um ættir hans eða nafn húsfreyju. Hann lést af slysförum í Hvanndölum 1615. Bjarni drukknaði á Skagafirði 1617, árið eftir Kolbeinseyjarför. Helsta heimild um frægðarför Hvanndalabræðra er kvæðið Kolbeinseyjarvísur eftir sr. Jón Einarsson í Stærra-Árskógi á Árskógsströnd frá árinu 1665. Þá var Einar Tómasson ennþá á lífi.

## Ytri tenglar
* Kolbeinseyjarvísur  

## Heimildir
*  
*
Verslunarbankinn

**Verslunarbankinn** var íslenskur banki í einkaeigu (hlutafélag) sem var stofnaður 4. febrúar 1961. Bankinn var í raun stofnaður utanum rekstur Verzlunarsparisjóðsins sem hafði verið stofnaður 1956 og var orðinn stærsti sparisjóður landsins. Hann var stofnaður af Verslunarráði, Félagi íslenskra stórkaupmanna og Sambandi smásöluverslana.

3. janúar 1990 sameinaðist Verslunarbankinn Útvegsbankanum og Iðnaðarbankanum og myndaði Íslandsbanka „hinn síðari“.
Papar

**Papar** voru samkvæmt íslenskum sagnariturum, írskir/skoskir einsetumenn eða munkar sem settust að í eyjum og útskerjum Atlantshafsins og á Íslandi áður en landið byggðist af norrænum mönnum. Frægasta heimild um veru þeirra á Íslandi er Íslendingabók Ara fróða Þorgilssonar.

Samkvæmt Íslendingabók voru Papar á Íslandi fyrir landnám norrænna manna. Þeir eru þar sagðir hafa yfirgefið Ísland vegna þess að norrænir menn settust hér að „því at þeir vildu eigi vera hér við heiðna menn“. Engar fornleifar hafa fundist sem benda til um heimsóknir þessara írsku munka svo að það er fátt við að styðjast nema sannleiksgildi Íslendingabókar. Nokkur örnefni, einkum suðaustanlands, tengjast pöpum, til dæmis Papey, Papós og Papbýli. Steinristur í hellum á Suðurlandi og Vestmannaeyjum hafa verið sagðar frá pöpum, en fyrir því eru engar sannanir. 

Svo segir í Íslendingabók um Papa:

:*Í þann tíð var Ísland viði vaxit á milli fjalls ok fjöru. Þá váru hér menn kristnir, þeir er Norðmenn kalla Papa, en þeir fóru síðan á braut, af því at þeir vildu eigi vera hér við heiðna menn, ok létu eftir bækr írskar ok bjöllur ok bagla. Af því mátti skilja, at þeir váru menn írskir.* .

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Vangaveltur um veru og vist Papa á Íslandi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1985
* ''Kollafirðir og Kollabúðir''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1956
Hreinlæti

**Hreinlæti** er það að vera hreinlátur, sem er að þvo eigin líkama með sápu, þrífa fatnað sinn og í kringum sig með þar til gerðum amboðum. Venjulega er hreinlæti til að koma í veg fyrir myndun sýkla eða óværu (s.s. lús í hári) og til að auka vellíðan. 

## Tenglar
* „Hreinlæti og þrifnaður fyrrum“, ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1976
Förumaður

**Flakkari** eða **förumaður** er maður sem ferðast milli staða, hvort sem er til ferðalaga, eða vegna þess að viðkomandi á hvergi heima og er á vergangi. Flakkarar settu töluverðan svip á íslenskt þjóðlíf, allt frá landnámi að upphafi 20. aldar. Íslenskir flakkarar (oft sveitaómagar) voru oft kvæðamenn eða góðir upplesarar á kvöldvökum eða unnu fyrir sér með ýmsum hætti, allt eftir því hvað þeir þurftu að gera til að fá gistingu og fæði. Flakkarar voru stundum nefndir *landshornaflakkarar* eða *landshornasirklar*, *reikunarmenn*, *slangarar* eða *slattarar*. Einnig tíðkuðust heitin *umferðarkarl* og *brautingi*.
Knut Hamsun

**Knut Hamsun** (fæddur: **Knud Pedersen**) (4. ágúst 1859 - 19. febrúar 1952) var norskur rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum 1920. Hann hafði mikil áhrif á Norðurlöndum, Rússlandi og víðar með einföldum, en áhrifamiklum ritstíl sínum. Hamsun er frægastur fyrir bækur sínar: *[[Gróður jarðar]]*, *[[Pan (skáldsaga)|Pan]]* og *[[Sultur (skáldsaga)|Sult]]*.

Í seinni heimsstyrjöldinni var Hamsun hlynntur málstað Þýskalands og nasista. Eftir að Þjóðverjar hertóku Noreg árið 1940 gerðist Hamsun stuðningsmaður leppstjórnar Vidkuns Quisling, skrifaði blaðagreinar til stuðnings henni og hvatti unga Norðmenn til að berjast með Þjóðverjum á austurvígstöðvunum. Eftir stríðið var Hamsun úrskurðaður geðveikur og dæmdur til að greiða háa fjársekt vegna stuðnings hans við hernámsliðið.

## Tenglar
* 
* 
* 
* 
;Erlendir
* Knut Hamsun Online

## Tilvísanir
Varúlfur

**Varúlfur** (einnig nefnt **vargúlfur** eða upphaflega mynd orðsins **verúlfur**) er þjóðsagnavera. Orðið merkir bókstaflega mannúlfur og á við mann, sem getur brugðið sér í úlfslíki eða haft hamskipti að sér óviljandi og þá oft vegna einhvers konar álaga. Varúlfar eru algengt minni í bókmenntum og kvikmyndum. 

## Tenglar
* ''Varúlfur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1968
.tp

**.tp** er þjóðarlén Austur-Tímor. Það er enn í notkun þótt opinbera þjóðarlénið fyrir Austur-Tímor hafi orðið .tl þegar landið fékk sjálfstæði 2002. .tl var þó ekki notað af neinum fram til ársins 2005.

## Tenglar
* Whois upplýsingar  hjá IANA
Höggmyndalist

**Höggmyndalist** er sú listgrein að höggva (hlutbundna eða óhlutbundna) mynd úr steini eða öðru hörðu efni, gera t.d. líkan úr marmara eða styttu úr bronsi. Slík listaverk kallast *höggmynd*, *stytta* eða *skúlptúr*.

## Orðasaga
Listamenn, sem fást við listgreinina, nefnast *myndhöggvarar* en voru fyrrum stundum nefndir *bíldhöggvarar* að danskri fyrirmynd. Bíldhöggvari var þó oftast haft um myndskera, þ.e.a.s. þá sem fást við útskurð mynda.

Höggmyndalist nefnist einnig **skúlptúr** (af latneska orðinu *sculptura*) eða **plastísk list** og skapar þrívíð listaverk.
Þjórsárhraunið mikla

**Þjórsárhraunið mikla** er stærsta hraun á Íslandi bæði að flatarmáli og rúmmáli og stærsta hraun sem vitað er um að komið hafi upp í einu gosi á jörðinni á nútíma (þ.e. frá lokum síðasta jökulskeiðs fyrir um 11500 árum). Hraunið rann milli Heklu og Búrfells og niður farveg Þjórsár og yfir láglendið á Skeiðum og Flóa og um 1 km út í sjó. Það tilheyrir flokki hrauna sem nefnast Tungnárhraun. Hraunið er helluhraun úr stórdílóttu basalti. Það kom upp í eldstöðvum á Veiðivatnasvæðinu fyrir 8600 árum (um 6600 f. Kr.). Eldstöðvarnar eru horfnar undir yngri gosmyndanir og á um 70 km löngum kafla niður með Tungná og Þjórsá er hraunið nær alstaðar hulið yngri hraunum. Gloppubrún á Landi myndar framjaðar þessa yngra hraunaflæmis en þar fyrir neðan þekur Þjórsárhraunið miklar víðáttur í Landsveit og Gnúpverjahreppi, á Skeiðum og í Flóa. Þjórsá og Hvítá/Ölfusá streyma niður með jöðrum hraunsins að austan og vestan. Þjórsárhraunið myndar ströndina milli Þjórsár- og Ölfusárósa. Sjór virðist hafa staðið 15 m lægra er hraunið rann en hann gerir nú. Við hækkandi sjávarborð hefur sjórinn flætt inn yfir hraunjaðarinn sem nú liggur neðansjávar mörg hundruð metra úti fyrir ströndinni. Selfoss, Eyrarbakki og Stokkseyri standa á Þjórsárhrauni. Þykkt hraunsins er víða 15-20 m og um 40 m þar sem það er þykkast. Flatarmálið er áætlað um 970 km² og rúmtakið um 25 km³. Þjórsárhraunið er gert úr dílabasalti þar sem stórir ljósir feldspatdílar sitja í dökkum fínkorna grunnmassa. Gossprungan var á hálendinu 130 km frá sjó á milli Þórisvatns og Veiðivatna. Ekki er vitað nákvæmlega hvar hún var né hversu löng hún var.
Hraunjaðarinn er nú marbakki undan Stokkseyri og Eyrarbakka. Þjórsárhraun þekur landsvæðið milli Ölfusár og Þjórsár en það er víða hulið þykku jarðvegslagi. Víða í hrauninu eru dældir og bollar sem kallaðar eru dælur. Þó að hraunið sé víðast hulið þykku jarðvegslagi þá má sums staðar enn sjá hraunið, t.d. í Stokkseyrarfjöru og  við Búðafoss en hann  steypist fram af hraunbrúninni.

## Heimildir
* Árni Hjartarson 1988: „Þjórsárhraunið mikla - stærsta nútímahraun jarðar“. *Náttúrufræðingurinn* 58: 1-16.
* Árni Hjartarson 1994: „Environmental changes in Iceland following the Great Þjórsá Lava Eruption 7800 14C years BP“. Hjá J. Stötter og F. Wilhelm (ritstj.) *Environmental Change in Iceland* (Munchen): 147-155.
* Árni Hjartarson 2011: Víðáttumestu hraun Íslands. Náttúrufræðingurinn 81, 37-48.
* Elsa G. Vilmundardóttir 1977: Tungnárhraun, jarðfræðiskýrsla. OS ROD 7702, 156 bls. + kort.

## Tenglar
* ''Hið mikla Þjórsárhraun''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1951
* Þjórsárver
Kevin Garnett

**Kevin Maurice Garnett** (f. 19. maí 1976 í Mauldin, Suður Karólínu) er bandarískur fyrrum körfuknattleiksmaður sem spilaði í NBA deildinni. Hann er 2,11 metra hár  og spilaði sem kraftframherji. Hann lék með Minnesota Timberwolves árin 1995-2007 en var skipt til Boston Celtics sumarið 2007 þar sem hann vann titil árið 2008. Hann spilaði með Brooklyn Nets frá 2013-2015 áður en hann kláraði ferilinn með Minnesota árið 2016.

## Tilvísanir

## Tenglar
* NBA.com - ''Player Statistics: Kevin Garnett''
Proppé

Ætt **Proppé** á Íslandi er kennd við ættföðurinn Claus Eggert Dietrich Proppé (f. 24. júlí 1839, d. 14. september 1898). Claus Eggert Dietrich Proppé fæddist í Neumünster, Holstein í Þýskalandi. Foreldrar hans voru Carl Heinrich Proppe gestgjafi í Neumünster og kona hans Dorothea Proppe, fædd Reese. Claus Eggert Dietrich Proppé nam bakaraiðn í Kiel og lauk þar sveinsprófi 5. apríl 1858. Eftir að hafa lokið námi vann hann við iðn sína í Flensborg, Eutin og Hamborg þar til 1868. Eftir að til Íslands kom vann hann fyrstu sjö árin í Bernhöftsbakaríi í Reykjavík, en flutti til Hafnarfjarðar 1875 og stofnaði þar Havnefjords-bageri, oftast nefnt Proppé-bakarí, í félagi við Knudtzonsverslun. Síðar keypti hann hlut Knudtzons og rak brauðgerðarhúsið í eigin nafni til dauðadags. Proppé-bakarí stóð á Hamarskotsmöl, nánar tiltekið á þáverandi sjávarkambi rétt neðan og sunnan við þann stað þar sem Hafnafjarðarkirkja stendur nú og stuttu vestar á kambinum en gömlu húsin sem nú hýsa Fjörukránna. Claus Eggert Dietrich Proppé var einn af stofnendum Sparisjóðs Álftaneshrepps 27. nóvember 1875, sem varð Sparisjóðurinn í Hafnarfirði þann 15. janúar 1884, og var hann einn af níu ábyrgðarmönnum sparisjóðsins þar til hann lést. Hann kvæntist Helgu Jónsdóttur 15. desember 1875. Claus Eggert Dietrich Proppé lést um aldur fram í september 1898. Hafði hann þá búið á Íslandi í 30 ár.

## Niðjar
# Carl Friedrich Proppé
# Jón Adolph Proppé
# Hallfríður Jóhanna Proppé
# Dóróthea Bóthildur Proppé
# Anton Wilhelm Proppé
# Ólafur Jóhann Proppé
# Jóhannes Harald Proppé
# Brynjar Proppé
# Anton Proppé
Grundaskóli

**Grundaskóli** er annar tveggja grunnskóla á Akranesi. Hinn skólinn er Brekkubæjarskóli.
## Saga
Grundaskóli var stofnaður árið 1982 og hefur verið einsetinn frá árinu 2001.

## Sérstaða
### Námsgreinar
Í Grundaskóla er mikil áhersla lögð á list- og verkgreinar. Nemendur fá jafnan að velja hvað þeir taka sér fyrir hendur á hverri önn. 
### Umferðarfræðsla
Þann 28. september 2005 undirrituðu Guðbjartur Hannesson þáverandi skólastjóri og Karl Ragnarsson, forstjóri Umferðarstofu samtarfssamning milli Grundaskóla og Umferðarstofu um að Grundaskóli tæki að sér hlutverk móðurskóla í umferðarfræðslu og staðfesti Sturla Böðvarsson þáverandi samgönguráðherra umræddann samning.

Samningurinn var svo endurnýjaður þann 11. ágúst 2006 og gerður var samningur við Brekkuskóla á Akureyri, Flóaskóla í Flóahreppi í Árnessýslu og Grunnskóla Reyðarfjarðar um samstarf þess efnis að vinna að eflingu umferðarfræðslu í grunnskólum landsins.

Í júní 2007 bættist Grunnskóli Seltjarnarness í hóp leiðtogaskólanna.

Í febrúar árið 2006, opnaði vefurinn Umferð.is . Samkvæmt samningi sem Umferðarstofa, Námsgagnastofnun og Grundaskóli gerðu með sér, mun Umferðarstofa hýsa vefinn og sjá um öll tæknitengd mál, en Grundaskóli vinnur að efnisöflun og námsefnisgerð og Námsgagnastofnun annast ritstjórn efnisins.

## Viðurkenningar
Grundaskóli var fyrstur grunnskóla á Íslandi sem fékk Íslensku menntaverðlaunin.

## Félagsstarf
1. og 2. bekkur hefur aðgang að félagsmiðstöðinni Brekkusel. 3. og 4. bekkur hefur aðgang að félagsheimilinu Krakkadal. 13-16 ára hafa aðgang að Arnardal, 16-25 ára hafa aðgang að Hvíta húsinu.

## Tenglar
*Vefur Grundaskóla
*Vefur Nemendafélags Grundaskóla 
*Umferð.is 

## Heimildir
Kartöflubjalla

**Kartöflubjalla** (eða **kólóradóbjalla**) (fræðiheiti: *Leptinotarsa decemlineata*) er bjalla sem er skaðvaldur á kartöfluökrum. 

## Lýsing
Bjallan er sporöskjulaga og kúpt, um 10 mm löng og 7 mm breið með rauðgult höfuð og hálsskjöld og gula skjaldvængi með svarta flekki og svartar langrendur. Lirfan er í fyrstu dökkrauð en verður síðan gul með svarta flekki.

## Lífshættir

Kartöflubjalla liggur í vetrardvala djúpt í jörðu (25–40 sm) og vaknar til lífs á vorin eftir rigningar og þegar jarðvegshiti hefur náð 14&nbsp;°C hita á því dýpi sem bjallan lá í dvala. Bjallan makast og kvendýrin verpa. Eggin klekjast út á 4-10 dögum. Lirfurnar ná fullum vexti á 15 dögum og grafa sig þá niður í jörðina og púpa sig. Bjöllur skríða svo úr púpum að 8-15 dögum liðnum. 

## Útbreiðsla

 
Upprunaleg heimkynni bjöllunnar eru í Suður-Ameríku og vestanverðri Norður-Ameríku en þaðan hefur hún dreifst austur eftir álfunni og borist til Evrópu í kringum aldamótin 1900. Hún hefur fundist á öllum Norðurlöndunum og í Bretlandi en hefur ekki náð þar fótfestu.

## Kartöflubjöllur á Íslandi
Kartöflubjöllur hafa þrisvar fundist á Íslandi. Sú fyrsta fannst í Reykjavíkurhöfn í júlí 1966, sú næsta á Seltjarnarnesi í júlí 1997 og sú síðasta í Reykjavík í maí 2006. Aðstæður til útbreiðslu virðast ekki vera hagstæðar fyrir kartöflubjöllu í Norður-Evrópu og Bretlandi.

## Heimildir
* 
* Kartöflubjalla - skart eða skaðræðisskepna (Náttúrufræðistofnun Íslands)
Dreifibréfsmálið

**Dreifibréfsmálið** eða sjaldnar **dreifibréfamálið** er atburður sem átti sér stað á Íslandi í síðari heimsstyrjöld eða 5. janúar árið 1941. Undanfari málsins var sá að Dagsbrúnarmenn voru í verkfalli og breskir hermenn gengu í störf þeirra. Þá fjölrituðu nokkrir Dagsbrúnarmenn bréf, þar sem þeir útskýrðu sjónarmið sín og var þeim dreift til breskra hermanna og í því voru þeir hvattir til að ganga ekki í störf Íslendinga sem voru í verkfalli. Breska stjórnin taldi hvatt til uppreisnar í bréfinu, fangelsaði sjö menn og afhenti þá íslenskum yfirvöldum að kröfu ríkisstjórnarinnar. Fjórir þeirra voru dæmdir í 4-15 mánaða fangelsi.

Nokkrum mánuðum síðar handtók breska herstjórnin alla þrjá blaðamenn Þjóðviljans, Einar Olgeirsson, Sigfús Sigurhjartarson og Sigurð Guðmundsson, og bannaði útgáfu blaðsins (bannið stóð í eitt ár). Mennirnir voru fluttir til Bretlands og haldið þar í fangelsi fram á sumarið.

## Tenglar

*Ólafur Grímur Björnsson tók saman grein um l'„afer de les octavilles“ eða ''dreifbréfamálið''. (*[[katalónska|katalónsku]]*)
*''Ríkisstjórnin fyrirskipar málshöfðun gegn 8 verkamönnum og báðum ritstjórum Þjóðviljans'', Þjóðviljinn 6. febrúar 1941
* Enn af dreifibréfsmálinu (Pétur Pétursson) Morgunblaðið,  29.10.2000, Blaðsíða B 22
Rauðar íslenskar

**Rauðar íslenskar** eru yrki af kartöflum sem algengt er í ræktun á Íslandi. Þær þykja bragðgóðar og hafa mikið þurrefnainnihald. Þær eru viðkvæmar fyrir kartöflumyglu. Talið er að rauðar íslenskar séu komnar frá kartöflum sem Björn Halldórsson í Sauðlauksdal setti niður árið 1760 og séu sama yrki og gömul norsk og sænsk t.d. *Gammel svensk röd*. 

1936 til 1942 vann Ólafur Jónsson ráðunautur að því að velja úr íslenskum rauðum til að jafna stærð og þyngd og var sá stofn kallaður **Ólafsrauðar.**

## Heimildir

* 
*   Kartöflumyglan - ógn í fortíð og framtíð
Skrúðgarður

**Skrúðgarður** eða **lystigarður** er (stór) almenningsgarður með ýmiss konar plöntum, gangstígum o.fl. þar sem njóta má gróðurs og útiveru. Frægir skrúðgarðar á Íslandi eru t.d. Skrúður, garður Sigtyggs Guðlaugssonar á Núpi í Dýrafirði, garður Guðbjargar í Múlakoti og elsti trjágarðurinn á Íslandi sem er á Skriðu í Hörgárdal. Aðrir frægir skrúðgarðar á Íslandi eru Hljómskálagarðurinn við Tjörnina í Reykjavík, garðurinn bakvið Alþingishúsið (Alþingishúsgarðurinn), Hellisgerði (skrúðgarður Hafnfirðinga) og Lystigarður Akureyrar. 

## Tenglar
* ''Íslenski skrautgarðurinn''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1998 
* ''Skrúður á Núpi''
Mælieining

**Mælieining** er sú eining sem hefur verið kvörðuð af (ókunnum) upphafsmanni hennar eða eftir útlim, sbr. alin, eða með öðrum hætti, s.s. metrinn sem er einn tíumiljónasti hluti fjarlægðarinnar frá Norðurpólnum til miðjarðarlínunnar. Mælieiningar geta verið lengdareining (t.d. kílómetri, sjómíla og parsek) og þyngdareining (t.d. kíló, vætt, mörk og batman), rúmmálseining (t.d. lítri, mörk og teningsmál), flatarmálseining (t.d. fermetri, ekra og eyrisvöllur) eða verðmætiseining (t.d. króna, evra og dollari). 

## Aðrar einingar
* Hitaeining (*kalóría*)
* Tímaeining
* Þrýstieining

## Tengt efni
* Alþjóðlega einingakerfið
* CGS-kerfið

## Tenglar
* ''Metrakerfið''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1962
Eyrisvöllur

**Eyrisvöllur** er gömul mælieining, svonefnt vallarmál. Fyrst merkti eyrisvöllur 1/6 úr alvelli, 1055 2/3 ferfaðmar, um 2611 m². En seinna tók eyrisvöllur að merkja eina dagsláttu, 30 x 30 faðmar, 3409 m².

## Heimild
* Magnús Már Lárusson, Skírnir - 1. tölublað (01.01.1958)
Winchelsea

**Winchelsea** er lítill bær í Austur-Sussex, Englandi, á suðurströndinni milli High Weald og Romney Marsh. Íbúar eru tæp 600 talsins.
Uppreisn

**Uppreisn** er í almennum skilningi þegar fólk neitar að viðurkenna ríkjandi yfirvald og hefur andóf gegn því. Uppreisn getur spannað allt frá borgaralegri óhlýðni að skipulegum tilraunum til að kollvarpa ríkjandi öflum með valdi. Hugtakið er oft notað um skipulega andspyrnu gegn ríkjandi stjórn hvort sem það er ríkisstjórn, skipsstjórn, herstjórn eða annars konar stjórn. 

## Tegundir uppreisnar
* Friðsamleg mótmæli, þar með talin borgaraleg óhlýðni
* Andspyrna, skipuleg barátta gegn erlendum yfirráðum
* Bylting, til að breyta ríkjandi stjórnarháttum

## Nokkrar frægar uppreisnir
* Boxarauppreisnin
* Kappuppreisnin
* Páskauppreisnin
* Vendéeuppreisnin
Brekkubæjarskóli

**Brekkubæjarskóli** er annar tveggja grunnskóla á Akranesi. Hinn skólinn er Grundaskóli. 

## Saga
Brekkubæjarskóli hét lengi vel *Barnaskólinn á Akranesi*. Í nokkur ár hét hann *Grunnskólinn á Akranesi*, en þegar grunnskólar staðarins urðu tveir árið 1982 var skólinn nefndur Brekkubæjarskóli sem dregur nafn sitt af bænum sem áður stóð þar sem skólinn er nú staðsettur. 

Barnaskólinn á Akranesi tók til starfa haustið 1880 í nýju skólahúsi við götu sem dró nafn sitt af því, Skólabraut. Skólinn flutti í stærra hús við sömu götu árið 1912 og þar var hann til 1950, þann 19. nóvember það ár fluttist skólinn í núverandi húsnæði sem síðan hefur verið byggt við þrisvar sinnum. Næstu árin eftir að fjölbrautarskóli var stofnaður og Gagnfræðaskólinn á Akranesi lagður niður árið 1977, bættust þrír árgangar við í Brekkubæjarskóla og hefur hann síðan þá verið heildstæður grunnskóli með tíu árganga, þ.e. 1. til 10. bekk. 

Brekkubæjarskóli hefur verið einsetinn frá 2001, þ.e. allir nemendur hefja skóladag kl. 8 að morgni og hver bekkjardeild hefur sína stofu. Árið 2004 tók til starfa mötuneyti fyrir nemendur þar sem boðið er upp á heita máltíð í hádeginu.

## Félagsstarf
1. og 2. bekkur hefur aðgang að félagsmiðstöðinni Grundasel. 3. og 4. bekkur hefur aðgang að félagsheimilinu Krakkadal. 13-16 ára hafa aðgang að Arnardal, 16-25 ára hafa aðgang að Hvíta húsinu.
Flakkari

**Flakkari** gæti átt við:
* Flakkara, mann sem ferðast á milli staða.
* Flakkara, annað nafn á utanáliggjandi hörðum diski.
* Flakkarann, brot af Eldfelli sem færðist smátt og smátt í átt að innsiglingunni í Eyjum.
Lýðveldishátíðin 1944

**Lýðveldishátíðin** var hátíð sem haldin var á Þingvöllum 17. júní 1944 í tilefni af stofnun lýðveldis á Íslandi. 

Hátíðin hófst kl. 13:15 við Lögberg á Þingvöllum og setti mikil rigning svip sinn á hátíðina. Meðal þess sem var á dagskrá var þingfundur, ræður, sálmasöngur, kjör forseta Íslands, kveðjur frá fulltrúum erlendra fulltrúa og undir lok þessa hluta dagskrárinnar, átti vera fánahylling þar sem fjallkonan ávarpaði fánann og syngja átti ljóð Einars Benediktssonar „Rís þú unga Íslands merki“.  

Á þingfundinum lýsti Gísli Sveinsson forseti sameinaðs Alþingis yfir gildistöku nýrrar stjórnarskrár þar sem Ísland var lýst lýðveldi. Á fundinum kusu alþingismenn einnig fyrsta forseta Íslands og var Sveinn Björnsson ríkisstjóri kjörinn í embættið til eins árs. 

Daginn fyrir lýðveldishátíðina hafði Alþingi samþykkt að fella úr gildi Sambandslögin frá 1918 í samræmi við úrslit þjóðaratkvæðagreiðslunnar 20. og 23. maí 1944. Við sama tækifæri voru samþykkt lög um fána Íslands og skjaldarmerki Íslands.

## Gagnrýni kvenna
Talsvert bar á gagnrýni kvenna á fyrirkomulag Lýðveldishátíðarinnar. Í Morgunblaðinu þann 15. júní 1944 birtist nafnlaust lesendabréf frá konu sem gagnrýndi að enginn kona hefði verið skipuð í lýðveldishátíðarnefnd. Einnig urðu margir fyrir vonbrigðum með að ekkert varð af ávarpi Fjallkonunnar á hátíðinni en sú skýring var gefin að vegna slæms veðurs hafi verið ákveðið að taka ávarp hennar af dagskrá. Fjallkonan, Kristjana Milla Thorsteinsson beið prúðbúin í skautbúningi í bíl og virðist ekki hafa verið höfð með í ráðum þegar ákvörðunin var tekin. Rannveig Kristjánsdóttir húsmæðrakennari, stofnandi kvennatímaritsins Melkorku og ritstjóri kvennasíðu Þjóðviljans taldi fjarveru fjallkonunnar táknræna; hún væri meðhöndluð eins og hvert annað veisluskraut sem ekki mætti blotna þó aðrir létu það ekki á sig fá.

## Arfleifð
Lýðveldishátíðarinnar var minnst með annarri hátíð 50 árum síðar.

## Tilvísanir
Lýðveldishátíðin

**Lýðveldishátíðin** getur átt við um tvær hátíðir sem haldnar hafa verið á Íslandi.
* Lýðveldishátíðina 17. júní 1944 þegar Ísland var gert að lýðveldi á Þingvöllum
* Lýðveldishátíðina 17. júní 1994 sem var haldin á Þingvöllum til að minnast hálfrar aldar afmælis lýðveldisstofnunarinnar.
Frits Thaulow

**Frits Thaulow** (20. október 1847 – 5. nóvember 1906) var norskur listmálari sem var einn af þekktustu listamönnum Noregs á 19. öld. Hann varð fyrir áhrifum frá frönsku impressjónistunum og verk hans voru sýnd á sýningunni Salon de Paris.
Alþingishátíðin

**Alþingishátíðin** var hátíð sem haldin var á Þingvöllum á Íslandi árið 1930 til að minnast þess að þúsund ár voru liðin frá stofnun allsherjarþings 930. Hátíðin var formlega sett af Kristjáni 10. 26. júní og var slitið 28. júní. Hátíðin fór fram í sérstökum tjöldum á Þingvöllum.

Alþingishátíðin var merkileg fyrir margra hluta sakir, þótt í raun væri aðeins um minningarhátíð að ræða. Þar voru t.d. fyrst notuð íslensku sýslumerkin sem voru teiknuð sérstaklega fyrir hátíðarskrúðgöngu. Daginn fyrir setninguna, eða 25. júní, var sett norrænt stúdentamót með móttökuathöfn í Gamla bíó og átta Vestur-Íslendingar voru gerðir að heiðursdoktorum við Háskóla Íslands, þeirra á meðal Vilhjálmur Stefánsson. Danir skiluðu Valþjófsstaðahurðinni í tilefni að Alþingishátíðinni.

## Tvær myndlistarsýningar
Meðal þeirra mörgu viðburða sem efnt var til í tilefni hátíðarinnar var myndlistarsýning í sérstökum skála sem var reistur við Austurvöll milli Kirkjustrætis og Vonarstrætis þar sem Listamannaskálinn reis síðar. Þeir sem þar sýndu voru Ásmundur Sveinsson, Ríkarður Jónsson, Einar Jónsson, Ásgrímur Jónsson, Guðmundur Einarsson, Finnur Jónsson, Eggert M. Laxdal, Jón Stefánsson, Jóhannes Kjarval, Gunnlaugur Blöndal, Jón Þorleifsson, Sveinn Þórarinsson, Karen Þórarinsson, Júlíana Sveinsdóttir og Þorvaldur Skúlason sem var yngstur þessara listamanna. 

Margir yngri listamenn fengu ekki að sýna á sýningunni og brugðust við með því að stofna Félag óháðra listamanna og efna til sýningar í gömlu Landakotskirkju sem þá var íþróttahús ÍR. Þeir listamenn sem þar sýndu voru Snorri Arinbjarnar, Gunnlaugur Scheving, Jón Engilberts, Eyjólfur J. Eyfells, Freymóður Jóhannsson, Höskuldur Björnsson, Ásgeir Bjarnþórsson, Magnús Á. Árnason, Kristinn Pétursson, Kristján Magnússon og Eggert Guðmundsson.

## Tenglar
*
Ólafur Ólafsson

**Ólafur Ólafsson** getur átt við um:
* Ólaf Olavius, rithöfund (f. 1741).
* Ólaf Ólafsson, miðil (f. 1955).
* Ólaf Ólafsson, landlækni (f. 1928).
* Ólaf Ólafsson, kaupsýslumann (f. 1957).
* Ólaf Ólafsson, myndlistamaður.
Amt

**Amt** er dönsk stjórnsýslueining sem var tekin upp í Danmörku-Noregi í stað léna samhliða einveldinu árið 1662. Í Danmörku voru ömtin lögð niður árið 2007 og verkefni þeirra flutt til annars vegar héraða og hins vegar sveitarfélaga. 

## Danmörk
Í Danmörku voru upphaflega mjög mörg ömt (um 50 talsins) en þeim var fækkað í 24 1794. Kaupstaðir voru til að byrja með sjálfstæð stjórnsýslueining, óháð ömtunum, og heyrðu beint undir stiftamtmann. Með breytingunni 1794 féllu kaupstaðirnir hins vegar undir ömtin með þeirri undantekningu að Kaupmannahöfn var sjálfstæð eining. Ömtin heyrðu formlega undir stiftin en nokkur ömt voru í fleiru en einu stifti. 

Til 1970 voru ömtin í Danmörku 20 auk fjögurra amta á Suður-Jótlandi sem bættust við. Árið 1970 var þeim fækkað í 14 og síðan 13 árið 2003. Við breytingar á sveitarstjórnarlögum árið 2007 voru ömtin lögð niður og fimm héruð komu í þeirra stað.

## Holtsetaland
Holtsetaland skiptist í sautján ömt meðan það var undir Danakonungi. Auk þeirra voru fimm svæði með sömu stöðu og ömt.

## Ísland
Á Íslandi voru ömt frá árinu 1684 til ársins 1904. Æðsti embættismaður í amti var amtmaður og var Ísland eitt amt í Konungsríkinu Danmörku á tímabilinu 1684-1770. Því var síðan skipt niður í tvö ömt Suður- og Vesturamt og Norður- og Austuramt árið 1770. Árið 1787 var Suður- og Vesturamt síðan klofið niður í Suðuramt og Vesturamt. Árið 1873 þegar embætti stiftamtmanns var lagt niður og landshöfðingi tók við var amtmaður Vesturamts settur sem amtmaður Suðuramts en ömtin héldust samt aðskilin. Árið 1890 voru sett lög sem skiptu Norður- og Austuramti í tvennt og kom til framkvæmda árið 1892. Aftur var sami amtmaður en ömtin héldust aðskilin. Amtskipanin var lögð af árið 1904 þegar Íslendingar fengu heimastjórn.

## Noregur
Árið 1671 var Noregi skipt í fjögur stifti og átta ömt. Þeim fjölgaði síðan jafnt og þétt þar til þau voru orðin 20 árið 1866. Árið 1919 voru ömtin lögð niður og fylki tekin upp í staðinn. 

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Amtmenn á Íslandi (1688-1770) 
* Norður- og Austuramt
* Suður- og Vesturamt
* Suðuramt
* Vesturamt
Listamannaskálinn

**Listamannaskálinn** var sýningarskáli í Kirkjustræti sem var reistur af Félagi íslenskra myndlistarmanna árið 1943 fyrir söfnunar- og gjafafé. Hann var reistur sem bráðabirgðahúsnæði á lóð sem íslenska ríkið úthlutaði félaginu við hliðina á Alþingishúsinu milli Vonarstrætis og Kirkjustrætis við Austurvöll í Reykjavík. Byggingarleyfið var til fimm ára. Skálinn var fyrsta sýningarhúsnæðið á Íslandi sem var sérstaklega reist fyrir myndlistarsýningar. Fyrsta sýningin sem þar var haldin var yfirlitssýning félagsins í apríl 1944. Hann hýsti líka tónlistarviðburði og fundi. Hann var rifinn árið 1968, sama ár og framkvæmdir hófust við Kjarvalsstaði, og þótti þá mjög úr sér genginn. Á lóðinni stendur nú Skálinn, viðbygging við Alþingishúsið sem var reist árið 2002.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Myndir af sýningu Benedikts Gunnarssonar í Listamannaskálanum 1954
Amtmaður

**Amtmaður** var æðsti embættismaður í amti, stjórnsýslueiningu sem var við lýði í ýmsum þýskumælandi löndum. Þessi titill var tekin upp samhliða einveldinu í Dansk-norska ríkinu árið 1662 um leið og lén voru lögð niður. Ólíkt lénsmanni sem heyrði beint undir konung og bar ábyrgð á landvörnum og skattheimtu, bar amtmaður aðallega ábyrgð á löggæslu og dómsvaldi í héraði. Á Íslandi voru amtmenn skipaðir frá árinu 1684 (lénið Ísland var lagt niður eftir lát Henriks Bjelke) til ársins 1904. 

## Á Íslandi
Amtmaður yfir öllu Íslandi var skipaður 21. apríl 1688. Skipun amtmanns má rekja til  stjórnkerfisbreytinga sem urðu í danska ríkinu við einveldistökuna 1661 en þá fékk konungur óskorað vald yfir öllum þegnum sínum og réð og rak embættismenn. Stjórnsýslan varð miðstýrðari og var danska ríkinu skipt í ömt sem var stjórnað af launuðum embættismönnum, amtsmönnum. Ríkisráð og stéttarþing voru aflögð en í staðinn komið á fót  eða endurskipulagðar stjórnardeildir  (kollegier) en þar voru helstar kansellí og rentukammer. 

Breytingar á stjórnsýslu Íslands voru í nokkurm skrefum. Síðasti lénsherra Íslands var Henrik Bjelke en hann lést 1683. Landfógeta var veitt leyfisbréf 16. maí. 1683 og leysti hann fógeta Bjelke af hólmi. Ári seinna 26. janúar 1684 var skipaður stiftamtmaður (stiftbefahlingsmann) yfir Íslandi. Hann kom í stað höfuðsmanns sem sat í Kaupmannahöfn og var áður  æðsti fulltrúi konungsvalds á Íslandi. Í embætti stiftamtmanns var sett 5 ára gamalt barn en það var  Ulrik Christian Gyldenløve sem var launsonur konungs. Vegna aldurs stiftamtmannsins þurfi annan mann til að vinna starfið og varð það ekki fyrr en árið 1688 og nefndist sá amtmaður og varð fulltrúi stiftamtmannsins.

Skrifræði  og eftirlit varð meira, og stjórnsýsla tók mið af hugmyndum um hagsýsluveldi (kameralisma).

Amtmaður heyrði undir stiftamtmann á tímabilinu 1684-1872 og undir landshöfðingja á tímabilinu 1872-1904. Embætti amtmanns og landshöfðingja voru lögð af þegar Íslendingar fengu heimastjórn árið 1904.

Amtmaður átti að vera búfastur á Íslandi og hafa umsjón með löggæslu, dómsmálum og kirkjumálum í fjarvist stiftamtmanns og eftirlit með veraldlegum embætismönnum. Sá sem fyrstur var skipaður í þetta embætti var Christian Müller, danskur maður, og varð hann áður langt leið illa þokkaður af landsmönnum fyrir þjösnaskap og embættisglöp. 

Yfirstjórn allra landsmála eftir upptöku amtmannsembættis var í Kaupmannahöfn og lágu fjármálin og atvinnumálin oftast undir Rentukammerið sem kallað var, en dómsmál og landsstjórnarmál undir Kansellíið og gengu svo þaðan til konungs. Var þetta mikil breyting, því að áður hafði höfuðsmaðurinn einn haft allan veg og vanda af landsstjórninni og staðið beinlínis undir konungi. Alþingi Íslendinga fór upp frá þessu síhnignandi, og lögum og réttarfari var breytt á ýmsa lund eftir útlenskri fyrirmynd, en konungur tók sjálfur að skipa biskupa og lögmenn í embætti, sem áður höfðu vanalega verið kosnir af landsmönnum, og voru þetta allt saman afleiðingar af einveldinu.  

## Heimildir
* Skjalasafn Amtmanns 

## Tengt efni
* Amtmenn á Íslandi (1688-1770)
* Amt
* Höfuðsmaður
* Stiftamtmaður
* Möðruvellir (Hörgárdal)
Holdsveikraspítali

**Holdsveikraspítali** var sjúkrahús eða aðhlynningarstofnun fyrir þá sem þjáðust af holdsveiki. 

## Saga holdsveikraspítala á Íslandi
Á Íslandi voru stofnaðir fjórir holdsveikraspítalar hér með konungsbréfi árið 1652. Var einn á Hörgslandi á Síðu fyrir Austfirðingafjórðung, annar í Klausturhólum í Grímsnesi fyrir Sunnlendingafjórðung, þriðji var  holdsveikraspítalinn á Hallbjarnareyri í Eyrarsveit fyrir Vestfirðingafjórðung og sá fjórði að Möðrufelli í Eyjafirði fyrir Norðlendingafjórðung. Þetta voru að vísu aldrei spítalar nema að nafninu til, því engir læknar voru til að líta eftir þeim og ekkert hjúkrunarlið. Biskup og lögmaður höfðu fyrst yfirumsjón með þeim, hver í sínu stifti, réðu þangað ráðsmenn, sem fengu ábúð á spítalajörðunum og tóku að sér að sjá sjúklingum fyrir nauðsynjum þeirra og gera grein fyrir tekjum og útgjöldum stofnananna. 

Í bólusóttinni miklu árið 1707 dóu flestir holdsveikissjúklingar á Íslandi og var fátt um slíka sjúklinga næstu áratugina. Þannig segir Eggert Ólafsson frá því að árið 1765 hafi aðeins verið 2 sjúklingar í Hörgslandsspítala, og um mörg undanfarin ár hafi verið einn og tveir sjúklingar í Möðrufellsspítala. Þegar hann ferðaðist hér hafði spítalinn í Klausturhólum verið fluttur að Kaldaðarnesi.

## Holdsveikraspítalinn á Gufunesi fluttur úr Viðey
Í Viðey var rekinn holdsveikraspítali. Í Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar segir: 

:*Holdsveikraspítali Sunnlendingafjórðungs hefir verið í Klausturhólum í Grímsnesi, en var fyrir nokkrum árum síðan fluttur að Kaldaðarnesi, sem er kirkjustaður í Flóa, skammt frá Eyrarbakkakaupstað, og liggur hann á nesi sem gengur fram í Ölfusá. Annar spítali er á Gufunesi, og var hann fluttur þangað úr Viðey fyrir nokkrum árum. Spítali þessi er hæli fyrir gamalt bændafólk og er kostað af konungseignum á þessum slóðum.* 

## Holdveikraspítalinn í Laugarnesi
*Aðalgrein*: Holdsveikraspítalinn í Laugarnesi

Í Laugarnesi var starfræktur holdsveikraspítali á árunum 1898-1943. Spítalinn var þá stærsta hús sem hafði verið reist á Íslandi­ og hann er stærsta timburhús sem nokkru sinni hefur risið hér á landi. Holdsveikraspítalinn var gerður fyrir 60 sjúkrarúm, en talið er að um aldamótin 1900 hafi um 237 verið holdsveikir á Íslandi. Þegar holdsveikum fækkaði var hluti byggingarinnar tekinn til annarra nota. Spítalabyggingin brann til grunna 7. apríl 1943. Hernámsliðið hafði þá yfirtekið spítalann. Þeir fáu holdsveikisjúklingar sem enn voru á landinu höfðu nokkru áður verið fluttir á Kópavogshæli.

## Tenglar
* Sæmundur Bjarnhéðinsson, Ágrip af sögu holdsveikinnar á Íslandi, Skírnir,01.08.1910, Blaðsíða 229
* í Reykjavík út af spítalafiski''; grein í Lesbók Morgunblaðsins, 11. tölublað (18.03.1951), Blaðsíða 165
* Derfor findes spedalskhed stadigvaek
Stiftamtmaður

**Stiftamtmaður** eða **stiftbefalingsmaður** var æðsti fulltrúi Danakonungs á Íslandi á árunum 1684- 1872 ásamt því að vera æðsti handhafi framkvæmdarvalds á Íslandi. Stiftamtmaður sat í Kaupmannahöfn alveg þangað til ársins 1770 en þá sat hann á Íslandi. Á árunum 1770-1787 var hann einnig amtmaður í Suður- og Vesturamti en þegar því var skipt í tvö ömt árið 1787 var hann eingöngu amtmaður í Suðuramti ásamt því að vera Stiftamtmaður. Stiftamtmannsembættið var lagt niður árið 1872 og embætti landshöfðingja kom í staðinn. Amtmannsembættin voru hins vegar ekki lögð niður fyrr en með heimastjórninni 1904.

Fyrsti stiftamtmaður á Íslandi var Ulrik Christian Gyldenløve, launsonur Kristjáns 5. Hann var aðeins 5 ára þegar hann tók við embættinu. Stiftamtmaður átti að hafa aðalumsjón með landsstjórninni og eftirlit með dómsmálum og kirkjumálum. Stiftamtmaður fékk ákveðin laun, en hafði ekki landið á leigu, eins og tíðkaðist hafði um hirðstjóra og höfuðsmenn. Nokkrum árum síðar, eða árið 1688, var skipaður hér amtmaður, en hann átti að vera búfastur á Íslandi. 

## Stiftamtmenn 1684 - 1769

* 1684-1719  Ulrik Christian Gyldenløve
* 1719-1727 Peter Raben
* 1728-1730 Christian Gyldencrone
* 1730-1750  Henrik Ochsen
* 1750-1768 Otto v. Rantzau 
* 1768-1769 Christian v. Proeck

## Tengt efni
* Amtmaður
* Höfuðsmaður
* Landfógeti
* Landshöfðingi
* Stiftamtmenn á Íslandi

## Tengill
* Saga Stjórnarráðshússins við Lækjartorg
Finnur Jónsson

**Finnur Jónsson** getur átt við um:
* Finn Jónsson, Skálholtsbiskup (f. 1704).
* Finn Jónsson, málfræðingur og prófessor (f. 1858).
* Finn Jónsson, myndlistarmann (f. 1892).
*Finn Jónsson, alþingismann og ráðherra (f. 1894)
Papar (hljómsveit)

**Papar** er íslensk hljómsveit sem spilar þjóðlagatónlist. Sveitin hóf göngu sína 1986.
## Diskógrafía
### Breiðskífur
* Tröllaukin tákn (1990)
* Í Góðum Sköpum (1995)
* Live á Dubliner (1996)
* Risar á jörðinni (1998)
* Hláturinn lengir lífið (1998)
* Ekkert liggur á (1999)
* Riggarobb (2002)
* Þjóðsaga (2003)
* Leyndarmál Frægðarinnar	(2004)
* Á Balli (2006)
* Ég Verð Að Dansa: Lög og textar Gylfa Ægissonar (2009)
* Papar & Gestir - Jameson (2011)
## Tilvísanir


## Tenglar
*Heimasíða Papanna
Axel Oxenstierna

**Axel Gustafsson Oxenstierna** (16. júní 1583 – 28. ágúst 1654) greifi af Suðurmæri, var sænskur stjórnmálamaður. Hann varð ráðherra í leyndarráðinu 1609 og var ríkiskanslari Svíþjóðar frá 1612 til dauðadags. Hann var aðalráðgjafi Gústafs Adolfs og Kristínar Svíadrottningar.

Oxenstierna lék mikilvægt hlutverk í Þrjátíu ára stríðinu og var skipaður landstjóri í Prússlandi þegar Svíar lögðu það undir sig. Hann lagði einnig grunninn að sænskri stjórnsýslu og er talinn ein af áhrifamestu persónum sænskrar sögu.
Skötufjörður

**Skötufjörður** er 16 km langur eyðifjörður sem liggur til suðurs út frá Ísafjarðardjúpi miðju, milli Skarðseyrar og Hvítaness í Súðavíkurhreppi. Beggja vegna fjarðarins eru brattar, stöllóttar klettahlíðar, Eyrarhlíð að vestan og Fossahlíð að austan. Þær þóttu báðar illar yfirferðar, einkum Fossahlíð. Inn af firðinum liggur Skötufjarðarheiði fram á Glámuhálendið. Við mynni fjarðarins, úti fyrir Hvítanesi, er eyjan Vigur. Aðeins einn bær er í byggð, Hvítanes. Um 1950 voru þessir átta bæir í byggð í Skötufirði: Hvítanes, Litlibær, Eyri, Kleifar, Borg, Kálfavík, Hjallar og Skarð en árið 1969 lögðust fjórir bæir í eyði.

## Byggðir bæir
*Hvítanes
## Eyðibýli
*Litlibær
*Skarð
*Hjallar
*Kálfavík
*Borg
*Kleifar
*Eyri
*Markeyri
*Gunnarseyri

## Heimildir
Vindmylla

**Vindmylla** er mylla sem er knúin áfram af vindinum með blöðum sem fest eru á snúningsás. Vindmyllur hafa verið notaðar til að mala korn og dæla vatni frá miðöldum fram á okkar daga. Nú til dags er algengt að nota vind til framleiðslu rafmagns með vindrafölum.

## Vindmyllur á Íslandi
Um tíma voru tvær vindmyllur í Reykjavík.  Önnur þeirra var Hollenska myllan. Vindmylla stendur ennþá í eynni Vigur í Ísafjarðardjúpi.

### Raforka

Tvær vindmyllur sem búa til raforku voru reistar árið 2013 upp af Búrfelli í Þjórsárdal. Það er tilraunaverkefni Landsvirkjunar.  Vindmyllur eru einnig tvær í Þykkvabæ og ein í Leirársveit.

Áform eru uppi að reisa vindmyllugarð í Dalabyggð. 

## Tilvísanir
Spjót

**Spjót** er lag- og kastvopn sem notað er í hernaði og til veiða. Spjót eru langt skaft (venjulega úr viði) með yddum enda eða oddi úr tinnu eða málmi. Spjót voru algengustu vopnin frá því á bronsöld þar til nútímaskotvopn komu til sögunnar.

## Tengt efni
* Atgeir
Nashyrningur

**Nashyrningur** (eða í eldri íslensku **skurni**) (fræðiheiti: *Rhinocerotidae*) er ætt hófdýra sem telur aðeins fimm núlifandi tegundir. Tvær af þessum tegundum lifa í Afríku og þrjár í Suður-Asíu. Tegundirnar tvær í Afríku eru hvítur nashyrningur (ceratotherium simum) og svartur nashyrningur (diceros bicornis). Tegundirnar í Asíu eru kenndar við Indland, Súmötru & Jövu.

Nashyrningar eru stórar jurtaætur og verða allt að tonn að þyngd. Þeir eru með mjög þykka húð (1-1,5 sm að þykkt) tiltölulega lítinn heila og stórt horn á nefinu. Ólíkt öðrum hófdýrum eru nashyrningar ekki með tennur í framgómi og treysta því aðeins á öfluga jaxla til að mala fæðuna.

Nashyrningar hafa góða heyrn og lyktarskyn en lélega sjón. Þeir ná um sextíu ára aldri.

## tegundir
### Afríka:
*Svartur nashyrningur
*Hvítur nashyrningur 
### Asía:
*Jövu-Nashyrningur
*Indverskur nashyrningur
*Súmötru-nashyrningur

## Tenglar
*Hver er uppruni nashyrninga? - Vísindavefur
*Getur þú sagt mér allt um svarta nashyrninginn? - Vísindavefur
*Hvað getið þið sagt mér um indverska nashyrninginn?
.zr

**.zr** er fyrrum þjóðarlén Saír sem var endurnefnt Austur-Kongó (*Democratic Republic of the Congo*) árið 1997. .cd er nú þjóðarlén Austur-Kongó.

## Tenglar
* Whois upplýsingar  hjá IANA
.um

**.um** er þjóðarlén fyrir Smáeyjar Bandaríkjanna en er ekki í notkun.

## Tenglar
* Whois upplýsingar  hjá IANA
Útgerðarfélag Reykjavíkur

**Útgerðarfélag Reykjavíkur** (áður **Brim**) er íslenskt útgerðar- og fiskverkunarfyrirtæki. Árið 2006 störfuðum rúmlega 300 manns hjá fyrirtækinu. Fyrirtækið segist hafa aflaheimildir sem nema um 25.000 þorskígildum í hinum ýmsu fisktegundum.

Fyrirtækið var stofnað 1998 af feðgunum Kristjáni Guðmundssyni, Hjálmari Kristjánssyni og Guðmundi Kristjánssyni sem gerðu út frá Rifi á Snæfellsnesi. Árið 2004 keypti fyrirtækið Útgerðarfélag Akureyrar fyrir níu milljarða af Eimskipafélagi Íslands. Fyrirtækið hét áður Útgerðarfélagið Tjaldur  en nafninu var breytt í Brim árið 2005 og síðan í Útgerðarfélag Reykjavíkur 2018. 

## Tenglar
* Heimasíða
* „Með útgerðina úr föðurlegg“, viðtal við Guðmund Kristjánsson
* „Kjarni málsins“, grein í Múrnum
* „Guðmundur spáir öðru hruni“, grein af Eyjunni.is 2012