open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fyrrum Sovétlýðveldi

**Fyrrum Sovétlýðveldi** (líka kölluð ** fyrrum Sovétríki**) eru ríkin sem urðu til þegar Sovétríkin leystust upp árið 1991. Þeim er oftast skipt í fimm flokka eftir staðsetningu, menningu, sögu og fleiru:
**[[Eystrasaltslöndin]]*: Eistland, Lettland og Litáen.
**[[Mið-Asía]]*: Kasakstan, Kirgistan, Tadsjikistan, Úsbekistan og Túrkmenistan.
**[[Kákasus]]*: Georgía, Armenía og Aserbaísjan.
**[[Austur-Evrópa]]*: Úkraína, Hvíta-Rússland og Moldóva.
**[[Rússland]]* er venjulega haft í flokki út af fyrir sig út af einstæðri stöðu sinni á svæðinu.

Þau eru öll, að Eystrasaltslöndunum og Úkraínu undanskildum, í Samveldi sjálfstæðra ríkja sem stundum er litið á sem einskonar „arftaka Sovétríkjanna“, þrátt fyrir að vera einungis samstarfsvettvangur, ekki sambandsríki eins og Sovétríkin voru.
Selsíus

**Selsíus** eða **Celsíus** er hitakvarði, þar sem hiti er táknaður með **°C** eða **℃** (U+2103 í Unicode). Nefndur eftir sænska stjörnufræðingnum Anders Celsius, sem skilgreindi hann fyrst 1742. Kvarðinn er nú skilgreindur þannig að 0,01&nbsp;°C samsvarar þrípunkti vatns og ein gráða á selsíus er 1/273,16 af muninum milli alkuls og þrípunkt vatns. Þessi skilgreining var tekin upp árið 1954 á 10. fundi Conférence Générale des Poids et Mesures, en á honum var einingin kelvin einnig skilgreind.
Upprunalega var þó kvarðinn skilgreindur þannig að 100&nbsp;°C samsvöruðu frostmarki vatns og 0&nbsp;°C samsvöruðu suðumarki þess við, bæði við staðalþrýsting, þessu var breytt árið 1747 og kvarðanum snúið við þannig að 0&nbsp;°C samsvöruðu frostmarkinu og 100&nbsp;°C suðumarkinu.
Arabíuhaf

**Arabíuhaf** er sá hluti Indlandshafs sem er á milli Indlandsskaga og Arabíuskagans, mesta breidd þess er um 2.400 km, og mesta dýpt þess er 4.652 m.
Söguheimur

**Söguheimur** er skáldaður heimur þar sem að saga á sér stað. Slíkur heimur getur verið ýmist alfarið skapaður frá grunni eða byggður á raunveruleikanum að einhverju leyti. Tilgangur slíkra heima er sá, að gefa höfundi skáldverksins ótakmarkað svigrúm til listrænnar sköpunar, hvort sem það er í formi bókmennta, sjónvarpsþátta, tónlistar, leiklistar eða spunaspila, svo dæmi séu nefnd. Söguheimur er ein tegund af sögusviði.

## Söguheimar í skáldsögum
Þekktasti söguheimur í skáldsögu er án efa Miðgarður eða Middle Earth í sögum J.R.R. Tolkiens, en sá heimur á ekkert skylt við raunveruleikan þó svo að margt í þeim heimi eigi sér samsvörun í raunveruleikanum, og heimurinn er byggður að mjög miklu leyti á norrænni goðafræði. Dæmi um þekkta heima sem byggja á raunveruleikanum eru heimurinn í Harry Potter bókunum og heimur H.P.Lovecrafts, sem byggir á Bandaríkjunum c.a. 1920, en bætir við ýmsum ógnvekjandi fyrirbærum á borð við uppvakninga, djöfla o.fl.

Narnía heimurinn byggir á Evrópu á miðöldum en bætir við göldrum og ýmsum forneskjulegum verum.

Framtíðarlegir heimar í skáldskap eru margir - söguheimarnir í bókunum Bicentennial Man og I, Robot eftir Isaac Asimov og heimur Neal Stephensons sem kemur fram m.a. í Snow Crash og The Diamond Age eru dæmi um það.

## Söguheimar í sjónvarpi og kvikmyndum
Margir mjög þekktir söguheimar hafa komið fram í kvikmyndum og sjónvarpi. Þeirra þekktastur er líklega Star Wars heimurinn, sem er heil uppspunin stjörnuþoka sem ber þó mörg einkenni þeirrar stjörnuþoku sem við lifum í. Star Trek og Babylon 5 sýna sýn höfunda þeirra þáttasería á framtíð mannkynsins. Söguheimar sem eru nær okkur í tíma eru til dæmis kaldastríðsheimar Tom Clancy í bókum og myndum hans um Jack Ryan og Ian Flemming um Breska spæjarann James Bond.

## Söguheimar í tónlist
Ýmsir hljómlistamenn hafa notast við sérstaka söguheima í tónverkum sínum, sérstaklega í söngleikjum og óperum. Gott dæmi um þetta er hljómsveitin Ayreon.

## Söguheimar í spunaspilum
Spunaspil hafa verið grundvöllur fyrir gerð margra söguheima. Þekktir söguheimar í spunaspilum eru Forgotten Realms heimur Dungeons & Dragons spilsins og framtíðarheimurinn í Cyberpunk og Shadowrun spilunum.

Margir einstakir spunaspilsstjórnendur skapa sína eigin söguheima, en dæmi um tilbúinn heim eftir Íslending er Calara eftir Kára Emil Helgason.

## Söguheimar í tölvuleikjum
Margir tölvuleikir gerast í söguheimum sem eiga sér litla hliðstæðu í veruleikanum. Dæmi um víðtæka söguheima sem skapaðir hafa verið fyrir tölvuleiki eru Warcraft og Starcraft heimarnir sem skapaðir hafa verið af Blizzard tölvuleikjaframleiðandanum. Fjölmörg fleiri dæmi eru til, sérstaklega á sviði fjölspilunarleikja á netinu (MMORPG).
Eyja

:*Eyja er líka [[Eyja (mannsnafn)|íslenskt kvenmannsnafn]]*

**Eyja** er landslagsþáttur sem er minna en meginland en stærra en sker og umkringt vatni. Dæmi um eyjar eru Ísland, Bretlandseyjar, Nýja Sjáland og Alkatraseyja.

## Flokkun á eyjum í Breiðafirðinum
Bergsveinn Skúlason, sem skrifaði bókina *[[Hrannarek]]*, skipti eyjum í Breiðafirðinum í ólíka flokka, og lýsir hann þeim svo í bók sinni:

**Eyjar**: stærsta flokkinn skipa hinar venjulegu eyjar. Enginn ágreiningur er um hvað tilheyri þessum flokki. Þær eru þó mjög misjafnar að stærð og lögun.

**Hólmar**: þeir ganga næst eyjum að stærð.

**Flaga**: munurinn á hólma og flögu er ekki stærð eða flatarmál heldur lögun. Flagan er í flestum tilfellum mun lægri en hólminn.

**Klettar**: þeir eru ekki allir gróðurlausir og má telja nokkra þeirra tii eyja og hefur það löngum verið gert.

**Sker**: sker er sá flokkur sem er hvað þunnskipaðastur, þó þau skipti nokkrum tugum. Skerjum skiptu menn í flokka hér áður fyrr. Helstu flokkarnir samkvæmt breiðfiskri málvenju eru þessir.

**Klettur** er hæsta tegund skerja. Hann fer ekki í kaf um venjulegar stórstraumsflæðar.

**Boði**: er ein tegund skerja. Hann er oftast langur eða mjór. Þegar hann er hringlaga eða hnattlaga er hann oftast nefndur hnöttótti boðinn. Venjulega er boðinn aðeins vaxinn slýi, sölvum eða hrúðurkörlum. Þeir standa oftast fjarri öðrum og eru þá skerja hættulegastir. Ef þeir standa saman með skömmu millibili eru þeir oftast nefndir **hleinar**. Þó er venjulega talað um hleina við eyjar eða annað þurrlendi.

**Hnúa** eða **hnúfa**: er samskonar tegund skerja og boðinn, nema hvað hún er ævinlega minni. Hlein eru boðar nefndir sem standa nálægt hverjum öðrum.

**Tangi** (bergsveinn lýsir honum ekki nánar).

**Flúra** er lág tegund skerja sem kemur upp úr sjó um venjulegar stórstraumsfjörur. Ummál hennar
er venjulega lítið. Oftast er hún vaxin þangi, sölvum eða slýi. 

**Grunn** er lægst og kemur ekki úr sjó nema um lægstu fjörur eða alls ekki. Aðeins sjást bylta sér á því rauðbrún, þrekvaxin þarablöð sem gefa til kynna það sem undir býr. Grunn eru skerja hættulegust.

## Tengt efni
* Listi fjölmennustu eyja heims
* Skagi (*hálfey*, *hálfeyja*)
* Sker

## Tenglar
Þórunn Valdimarsdóttir

**Þórunn Jarla Valdimarsdóttir** eða **Erlu- og Valdimarsdóttir** (f. 25. ágúst 1954) er alin upp í Reykjavík, íslenskur rithöfundur og sagnfræðingur. Hún hefur skrifað rúmlega 20 bækur, ótal greinar og unnið þætti fyrir útvarp og sjónvarp um söguleg efni. Hún vakti fyrst almenna athygli fyrir þriðju bók sína, ævisöguna *Snorri á Húsafelli* árið 1989. 

Þórunn lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum við Hamrahlíð árið 1973, nam sagnfræði í Lundi Svíþjóð 1973-74 og sat í listaháskóla San Miguel de Allende Mexíkó 1977-78. Lauk cand. mag. prófi í sagnfræði frá Háskóla Íslands árið 1983 og hefur síðan stundað ritstörf. Eiginmaður Þórunnar var Eggert Þór Bernharðsson (1958-2014) sagnfræðingur og rithöfundur og eignuðust þau tvo syni, Gunnar Theodór og Valdimar Ágúst. 

## Verk
### Ævisögur
* 1986 *- Af Halamiðum á Hagatorgi* (ævisaga Einars Jónssonar í Lækjarhvammi)
* 1989 *- Snorri á Húsafelli: saga frá 18. öld*
* 1990 *- Sól í Norðurmýri: píslarsaga úr Austurbæ* (æskusaga Megasar)
* 2000 *- Engin venjuleg kona; litríkt líf Sigrúnar Jónsdóttur kirkjulistakonu*
* 2006 *- Upp á sigurhæðir*, ævisaga Matthíasar Jochumssonar
* 2011 - *Með sumt á hreinu*, ævisaga Jakobs Frímanns Magnússonar
* 2018 - *Skúli Fógeti: Faðir Reykjavíkur - saga frá átjándu öld*

### Skáldsögur
* 1992 *- Júlía*
* 1994 *- Höfuðskepnur: ástarbréfaþjónusta*
* 1997 *- Alveg nóg*
* 1999 *- [[Stúlka með fingur]]*
* 2001 *- Hvíti skugginn*
* 2007 *- Kalt er annars blóð*
* 2010 *- Dagur kvennanna. Ástarsaga* (ásamt Megasi)
* 2010 *- Mörg eru ljónsins eyru*
* 2013 *- [[Stúlka með maga]]*
* 2015 *- [[Stúlka með höfuð]]* 

### Ljóð
* 1991 *- Fuglar*
* 2008 *- Loftnet klóra himin*
* 2010 *- Antennae Scratch Sky (scratch scratch)*
* 2018 *- Villimaður í París*

### Sagnfræði
* 1986 *- Sveitin við sundin: búskapur í Reykjavík 1870-1950*, 1986
* 1997 *- Leikfélag Reykjavíkur: Aldarsaga* (ásamt Eggerti Þór Bernharðssyni)
* 2000 *- Kristni á Íslandi 4. bindi* (fyrri hluti bókarinnar)
* 2002 *- Horfinn heimur : Árið 1900 í nærmynd*
* 2021 *- Bærinn brennur : Síðasta aftakan á Íslandi*

## Verðlaun og viðurkenningar
* 1992 - Fyrstu verðlaun í örverkasamkeppni Bjarts og frú Emelíu.
* 1999 - Menningarverðlaun DV fyrir bókina *Stúlka með fingur*
* 2001 - Tilnefning til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs fyrir bókina *Stúlka með fingur*
* 2006 - Viðurkenning Félags bókasafns- og upplýsingafræða fyrir bestu frumsömdu fræðibók ársins, *Upp á Sigurhæðir*
* 2008 - Verðlaun úr Rithöfundasjóði Ríkisútvarpsins
* 2010 - Rauða hrafnsfjörðin fyrir bókina *Dagur kvennanna. Ástarsaga.* 
* 2013 - Fjöruverðlaunin fyrir bókina *Stúlka með maga*. 
* 2019 - Sæmd riddarakrossi Hinnar íslensku fálkaorðu

## Tilvísanir
Einar Kárason

**Einar Kárason** (f. 24. nóvember 1955) er íslenskur rithöfundur og ljóðskáld. Hann byrjaði á því að birta ljóð í tímaritum undir lok áttunda áratugarins, en fyrsta skáldsagan hans, *Þetta eru asnar Guðjón*, kom út árið 1981. Árið 1983 sló hann svo eftirminnilega í gegn með skáldsögunni *[[Þar sem djöflaeyjan rís]]* sem varð fyrsta bókin í þríleik um líf alþýðufjölskyldu í Reykjavík á eftirstríðsárunum. Eftir Djöflaeyjunni hefur verið gert vinsælt leikrit og samnefnd kvikmynd eftir Friðrik Þór Friðriksson (1996).

Einar fylgdi velgengni „eyjabókanna“ eftir með fjölskyldusögu úr samtímanum um Killiansfólkið, *Heimskra manna ráð* og *Kvikasilfur*. Árið 1998 kom út *Norðurljós*, söguleg skáldsaga sem gerist á 18. öld, og frá 2001 hafa komið út eftir hann fjórar sögulegar skáldsögur sem allar snúast um atburði Sturlungaaldar, *Óvinafagnaður*, *Ofsi,* *Skáld* og *Skálmöld*.

Einar hefur hlotið ýmis verðlaun og tilnefningar fyrir skrif sín, meðal annars Íslensku bókmenntaverðlaunin 2008. Þá hefur hann fjórum sinnum verið tilnefndur til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs (1987, 1996, 2005 og 2010).

## Verk
### Skáldsögur
* 1981 *- Þetta eru asnar Guðjón*
* 1983 *- [[Þar sem djöflaeyjan rís]]*
* 1985 *- Gulleyjan*
* 1989 *- Fyrirheitna landið*
* 1992 *- Heimskra manna ráð*
* 1994 *- Kvikasilfur*
* 1998 *- Norðurljós*
* 2001 *- Óvinafagnaður*
* 2003 *- Stormur*
*2004 *- Killiansfólkið*
* 2008 *- Ofsi* 
* 2012 *- Skáld*
* 2014 *- Skálmöld*
* 2016 *- Passíusálmarnir*
*2018 *- Stormfuglar*

### Ævisögur og endurminningar

* 2002 - *Þangað sem vindurinn blæs* (saga KK)

* 2005 *- Jónsbók, saga [[Jón Ólafsson|Jóns Ólafssonar]] athafnamanns*

* 2010 *- Mér er skemmt*

* 2019 *- Með sigg á sálinni* (saga Friðriks Þórs Friðrikssonar)
*2021 *- Málsvörn [[Jón Ásgeir Jóhannesson|Jóns Ásgeirs Jóhannessonar]]* 

### Barnabækur

* 1993 *- Didda Dojojong og Dúi Dúgnaskítur* 
* 1995 *- Sagan af Gretti sterka* (Jüri Arrak myndskreytti)
* 1999 *- Litla systir og dvergarnir sjö* (Sigurborg Stefánsdóttir myndskreytti)

## Tenglar
* Einar Kárason á bókmenntavef borgarbókasafns Reykjavíkur 

## Tilvísanir
Ólafur Davíðsson

**Ólafur Davíðsson** (26. janúar 1862 á Felli í Sléttuhlíð – 6. september 1903 í Hörgá) var íslenskur náttúrufræðingur, þjóðfræðingur og þjóðsagnasafnari. Hann var nemandi í Lærða skólanum frá 1874 til 1882 og hélt hann dagbók seinasta námsárið sitt þar. Í dagbókinni skrifaði hann um ástarsamband sitt við samnemanda sinn Geir Sæmundsson, síðar vígslubiskup á Akureyri. Þetta er eina þekkta íslenska sjálfsævisögulega heimildin um hinsegin ástir frá 19. öldinni.  

Ólafur lærði náttúrufræði í Kaupmannahafnarháskóla en fór þá þegar að snúa sér að þjóðfræðum, meðal annars á Árnasafni. 

1897 fór hann aftur til Íslands og var stundakennari á Möðruvöllum í Hörgárdal og stundaði samhliða þjóðsagnasöfnun og önnur fræðistörf. Ólafur drukknaði í Hörgá ókvæntur og barnlaus. 

## Verk
### Bækur
* *Íslenskar gátur, skemtanir, vikivakar og þulur: safnað hafa J. Árnason og Ó. Davíðsson*, 1-4, Kaupmannahöfn, Bókmenntafélagið, 1887-1903
* *Galdur og galdramál á Íslandi*, 1-3, Reykjavík, Sögufélag, 1941-1943
* *Ég læt allt fjúka: sendibréf og dagbókarbrot frá skólaárunum*, Reykjavík, Ísafoldarprentsmiðja, 1955
* *Íslenskar þjóðsögur*, 1-4, Reykjavík, Þjóðsaga, 1978-1980 (fyrsta heildarútgáfa 1945)
* *Hundakæti: Dagbækur Ólafs Davíðssonar 1881-1884.* Reykjavík, Mál & menning, 2018

### Greinir
* „Víg Spánverja á Vestfjörðum 1615 og ‚Spönsku vísur‘ eptir séra Ólaf á Söndum“, *Tímarit Hins íslenzka bókmentafélags* 16 (1895), bls. 88–163 (timarit.is)

## Tenglar
* Grímseyjarför, gamanbréf frá Ólafi Davíðssyni ritað 8.8. 1898, birt í Lesbók Morgunblaðsins, 23. tölublað (08.06.1941), bls. 193
* Ólafur Davíðsson á handrit.is
* Kross gjörði ekkert til, Guðrún Guðlaugsdóttir skoðar dagbókarskrif Ólafs Davíðssonar frá 1882, Morgunblaðið 5. mars 2000

## Heimildir
Medúsa

**Medúsa** (gríska: Μεδουσα, *sú sem ræður yfir, verndari*) er skrímsli í grískri goðafræði sem breytti fólki í stein með augnaráðinu. Hún var ein af gorgónunum. Hún var drepin af Perseifi með aðstoð Aþenu og Hermesar. Við það stökk vængjaði hesturinn Pegasos úr höfði hennar.

## Tenglar
*
Medúsa (aðgreining)

**Medúsa** getur átt við:
* Medúsu sem var skrýmsli í grískri goðafræði.
* Medúsu sem var íslenskur fjöllistahópur frá 1979 til um 1985.
Medúsa (fjöllistahópur)

**Medúsa** var hópur listamanna sem rakti rætur sínar til Breiðholtsins árið 1979 og stóð til um 1986 þegar flestir meðlimir voru farnir að sinna öðrum málum. Hópurinn gaf út mikið af bókum og hljómsnældum þar sem höfundar sáu sjálfir um alla þætti útgáfunnar. Hópurinn kenndi sig við súrrealisma, hreyfingu upprunna í Frakklandi sem gaf frá sér sína fyrstu stefnuyfirlýsingu 1924 undir forystu skáldsins André Breton (1896-1966).

Meðlimir Medúsu fengust við myndlist, ljóðlist og tónlist og skipulögðu uppákomur þar sem ljóð voru lesin upp við undirleik hljómsveitarinnar Fan Houtens Kókó þar sem Matthías Magnússon var aðalsöngvari, Ólafur Jóhann Engilbertsson spilaði á bassa, Einar Melax hljómborð og Þór Eldon á gítar. Medúsuhópurinn rak á þessum tíma sýningarsalinn Skruggubúð í Suðurgötu, skúr við hliðina á Hjálpræðishernum sem var síðan rifinn til að stækka bílastæðin þar.

1983 tóku Einar Melax og Þór Eldon þátt í myndun súpergrúppunnar KUKL.

## Meðlimir
* Einar Melax
* Jóhamar
* Matthías Magnússon
* Ólafur Jóhann Engilbertsson
* Sjón
* Þór Eldon
Bragi Ólafsson

**Bragi Ólafsson** (f. 11. ágúst 1962) er íslenskt ljóðskáld, leikskáld, rithöfundur og tónlistarmaður. Hann var í hljómsveitunum Purrki Pillnikk og Sykurmolunum og var einn af stofnendum Smekkleysu. Hann gaf út sína fyrstu ljóðabók, *Dragsúg*, árið 1986. 

## Verk
### Ljóð
* *Dragsúgur*, 1986
* *Ansjósur*, 1991
* *Ytri höfnin*, 1993
* *Klink*, 1995
* *Ljóðaúrval 1986-1996*, 1999
* Rómantískt andrúmsloft, 2012
* Öfugsnáði, 2018

### Smásögur
* *Nöfnin á útidyrahurðinni*, 1996

### Skáldsögur
* *Hvíldardagar*, 1999
* *Gæludýrin*, 2001
* *Við hinir einkennisklæddu*, 2003
* *Samkvæmisleikir*, 2004
* *Sendiherrann*, 2006
* *Handritið að kvikmynd Arnar Featherby og Jóns Magnússonar um uppnámið á veitingahúsinu eftir Jenný Alexson*, 2010
* Fjarveran, 2012
* Bögglapóststofan, 2014
* Sögumaður, 2015

### Leikrit
* *Spurning um orðalag*, 1996
* *Belgíska Kongó*, 2004
* *Hænuungarnir*, 2010
* Maður að mínu skapi, 2013

## Tengt efni
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi

## Tilvitnanir

## Tenglar
* Vefur Braga Ólafssonar 
* Bragi Ólafsson á bókmenntavef borgarbókasafns Reykjavíkur 
* Þetta er „bara“ Bragi sem Bragi er að selja, frétt af Stundinni
Friðrik Þór Friðriksson

**Friðrik Þór Friðriksson** (f. 12. maí 1954) er íslenskur kvikmyndaleikstjóri, handritshöfundur og framleiðandi.

Friðrik hóf feril sinn með gerð stuttmynda og heimildarmynda sér í lagi Rokk í Reykjavík og Kúrekar norðursins við góðar undirtektir. Mynd hans Brennu-Njáls saga þótti umdeild enda sýnir hún eingöngu bókina brenna. Hann stofnaði ásamt öðrum Íslensku kvikmyndasamsteypuna árið 1987. Þekktasta mynd hans er Börn náttúrunnar frá 1991 sem fékk tilnefningu til Óskarsverðlauna. Friðrik hefur unnið tölvuvert með rithöfundunum Einari Má Guðmundssyni og Einari Kárasyni. Árið 2006 lék Friðrik aukahlutverk í mynd Lars von Triers Direktøren for det Hele.

Friðrik lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum við Tjörnina árið 1976. Friðrik var framkvæmdarstjóri kvikmyndaklúbbs framhaldskólanna, Fjalakattarins. Friðrik var mikill íþróttamaður og þótti hæfileikaríkur í fótbolta sem hann æfði með íþróttafélaginu Fram.
Friðrik var einn stofnenda Knattspyrnufélagsins Árvakurs.
Árið 2019 kom út ævisaga Friðriks, *Með sigg á sálinni* eftir vin Friðriks til margra ára, Einar Kárason.

## Kvikmyndir

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Dmítríj Shostakovítsj

**Dmítríj Dmítríjevítsj Shostakovítsj** (rússneska: Дмитрий Дмитриевич Шостакович) (25. september 1906 – 9. ágúst 1975) var rússneskt tónskáld uppi á sovíettímabilinu. Hann er einna þekktastur fyrir sinfóníur sínar og strengjakvartetta, fimmtán talsins hver um sig.
Akabaflói

**Akabaflói** er stór flói í Rauðahafi á milli Sínaískaga og Arabíuskaga. Lönd sem eiga strandlengju að Akabaflóa eru Egyptaland, Ísrael, Jórdanía og Sádi-Arabía. Flóinn er 24 km breiður þar sem hann er breiðastur og 160 km langur. Við norðurenda flóans eru borgirnar Taba í Egyptalandi, Elíat í Ísrael og Akaba í Jórdaníu.

Jarðfræðilega er Akabaflói hluti af Sigdalnum mikla.
Hermann Hesse

**Hermann Hesse** (2. júlí 1877 í Calw í Þýskalandi – 9. ágúst 1962 í Montagnola í Sviss) var þýskur rithöfundur. Hann hlaut bókmenntaverðlaun Nóbels árið 1946. Þorsteinn frá Hamri hefur þýdd þrjú ljóð eftir Hermann Hesse en þau eru Öllum dauða, Erfiðir tímar og Yfir akurinn og birtust þau í ljóðabókinni Spjótalög á spegil sem Iðunn gaf út árið 1982. Bókin Sléttuúlfurinn kom út á íslensku árið 1998 hjá bókaforlaginu Ormstungu.

## Ritverk

* (1899) *Eine Stunde hinter Mitternacht*. Novella.
* (1900) *Hermann Lauscher*
* (1904) *Peter Camenzind*
* (1906) *Unterm Rad* (*Beneath the Wheel*; einnig gefin út sem *The Prodigy*)
* (1908) *Freunde*. Novella.
* (1910) *Gertrud*
* (1913) *Aus Indien* (*Out of India*)
* (1914) *In the Old Sun*
* (1914) *Roßhalde*   (*Rosshalde*)
* (1915) *Knulp*. (Einnig gefin út sem *Three Tales from the Life of Knulp*)
* (1916) *Schön ist die Jugend*. Novella.
* (1919) *Strange News from Another Star*. (Upphaflega gefin út sem *Märchen* Safn smásagna gefið út á milli 1913 og 1918.
* (1919) *Demian* (útgefin undir rithöfundarnafninu Emil Sinclair)
* (1919) *Klein und Wagner* (*Klein and Wagner*)
* (1920) *Blick ins Chaos* (*A Glimpse into Chaos*)
* (1920) *Klingsors letzter Sommer* (*Klingsor's Last Summer*)
* (1920) *Wandering* (notes and sketches)
* (1922) *Siddhartha*
* (1927) *Der Steppenwolf* (*Steppenwolf*)
* (1930) *Narziß und Goldmund* (*Narcissus and Goldmund*; einnig útgefin sem *Death and the Lover*)
* (1932) *Die Morgenlandfahrt* (*Journey to the East*)
* (1943) *Das Glasperlenspiel* (*The Glass Bead Game*; einnig útgefin sem *Magister Ludi*)
* (1970) *Poems* (21 ljóð rituð á milli 1899 og 1921)
* (1971) *If the War Goes On* (ritgerðir og önnur verk)
* (1972) *Stories of Five Decades* (23 sögur frá 1899 til 1948)
* (1979) *Hours in the Garden and Other Poems * (skrifuð á sama tímabili og The Glass Bead Game)

### Bíómyndir eftir ritum
* (1966) *El lobo estepario* (byggð á *Steppenwolf*)
* (1971) *Zachariah* (byggð á *Siddartha*)
* (1972) *Siddhartha*
* (1974) *Steppenwolf *
* (1981) *[[Kinderseele#Film, TV or theatrical adaptations|Kinderseele]]*
* (1989) *Francesco*
* (1996) *Ansatsu* (byggt á *Demian*)
* (2003) *Poem: I Set My Foot Upon the Air and It Carried Me*
* (2003) *Siddhartha*
* (2012) *Die Heimkehr*

## Tenglar
* ''Skáldið''; smásaga eftir Hermann Hesse; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1970
* ''Bréf til ungs skálds'' eftir Hermann Hesse; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1992
* Hermann Hesse, Á brattann, Dvöl, 1. Tölublað (01.01.1948), Bls. 17
* Hermann Hesse, Þjóðviljinn, Jólin 1946 (22.12.1946), Bls. 43
* Hið nýja Nóbelsskáld, Alþýðublaðið, 264. Tölublað (29.11.1946), Bls, 3
* Hermann Hesse, Evrópumaðurinn, Heimilisblaðið, 3.-4. Tölublað (01.03.1947), Bls. 50
* Hermann Hesse, Frá annarri stjörnu, Vísir Sunnudagsblað, 7. blað - Páskadagur (05.04.1942), Bls. 7
* Hermann Hesse, Örðug leið, Fálkinn, 30. Tölublað (25.07.1947), Bls. 8
* Hermann Hesse, Bréf til ungs skálds, Lesbók Morgunblaðsins, 29. tölublað (29.08.1992), Bls.10

## Tilvísanir
Súeseiðið

**Súeseiðið** er 113 km breitt eiði sem tengir saman heimsálfurnar Afríku og Asíu (Sínaískaga) og skilur á milli Miðjarðarhafs og Rauðahafs (Súesflóa). Gegnum eiðið liggur 163 km langur skipaskurður, Súesskurðurinn. Þar eru stöðuvötnin Great Bitter Lake, Little Bitter Lake, Manzala-vatn og Timsah-vatn, öll tengd saman með skurðinum. Þar eru hafnarborgirnar Port Saíd (Miðjarðarhafsmegin) og Súes (Rauðahafsmegin).
Port Saíd

**Port Saíd** (arabíska: **&#1576;&#1608;&#1585; &#1587;&#1593;&#1610;&#1583;** (umritað: *Būr Saʻīd*)) er hafnarborg á Miðjarðarhafsströnd Egyptalands, nyrst á Súeseiðinu við norðurenda Súesskurðsins. Íbúafjöldi er um hálf milljón.

Efnahagslíf borgarinnar byggir á fiskveiðum og iðnaði, eins og efnaiðnaði, matvælaiðnaði og tóbaksvinnslu. Borgin er líka mikilvæg útflutningshöfn fyrir aðrar egypskar vörur, eins og bómull og hrísgrjón. Hún er líka eldsneytisstöð fyrir skip sem fara um Súesskurðinn. Port Saíd er fríhöfn og vinsæll sumardvalarstaður.

Austan megin við skurðinn liggur systurborg Port Saíd, Port Fúad. Daglegar ferjur tengja borgirnar.
Súesflói

**Súesflói** (arabíska: *Khalij as Suways*) er sá vestari af tveimur norðurendum Rauðahafsins þar sem það skiptist við Sínaískaga. Hinn endinn liggur í Akabaflóa. Flóinn er 175 km langur að hafnarborginni Súes í norðurendanum, og liggur í sigdal sem hefur myndast fyrir um 40 milljón árum. Mörkin milli Afríku og Asíu liggja eftir miðjum flóanum og gegnum Súeseiðið.
Eiði

:*Eiði er einnig bær á [[Austurey]] í [[Færeyjar|Færeyjum]], sjá [[Eiði (Færeyjum)]]


<onlyinclude>
*'Eiði**, **landbrú** eða **grandi''' er mjó landræma, sem tengir tvo stærri landmassa.

Eiði henta vel til skipaskurðagerðar og liggja margir þekktir skipaskurðir einmitt í gegnum eiði, þar á meðal Panamaskurðurinn sem tengir Atlantshafið og Kyrrahafið gegnum Panamaeiðið og Súesskurðurinn sem tengir Miðjarðarhafið og Rauðahafið gegnum Súeseiðið.

## Tengt efni
* Sund (landslagsþáttur)

## Tilvísanir
Súes

**Súes** (arabíska: **السويس** (umritað: *as-Suwais*)) er hafnarborg í Egyptalandi nyrst í Súesflóa við suðurenda Súesskurðsins. Íbúafjöldi er um 460 þúsund. Borgin er í 135 km fjarlægð frá Kaíró.

Bærinn var lagður í rúst og yfirgefinn í Sex daga stríðinu 1967, en endurbyggður eftir að skurðurinn opnaði að nýju 1975.
Sund (landslagsþáttur)

**Sund** er ræma vatns sem liggur milli tveggja landmassa og tengir tvo stærri vatnsmassa saman, andhverfa sunds er eiði.
Kaíró

**Kaíró** (arabíska: **القاهرة**, umritað: *al-Qāhirah*) er höfuðborg Egyptalands. Hún er fjölmennasta borg Afríku og fjórtánda fjölmennasta borg heims, með 22,8 milljónir íbúa á stórborgarsvæði sínu (2023). Borgin stendur á bökkum Nílar, og á eyjum úti í ánni rétt sunnan við þann stað þar sem hún skiptist í þrennt og rennur út í Nílarósa. Borgin liggur skammt frá höfuðborg Forn-Egypta, Memfis, sem var stofnuð um 3100 f.Kr.. Þar sem Kaíró stendur nú var fyrst byggt rómverskt virki kringum árið 150. Elsti hluti borgarinnar er á austurbakka árinnar en brýr tengja nú við borgarhlutana Gísa og Imbabah vestan megin árinnar. Kaíró er ein elsta borg í heimi.

## Tilvísanir
Panamaeiðið

**Panamaeiðið** er eiði sem aðskilur Norður- og Suður-Ameríku. Álfurnar höfðu verið aðskildar frá því á Krít, þegar Pangea brotnaði upp. Þegar töluvert var liðið á plíósen-tímabilið, fyrir um 3,5 milljónum ára, varð til landbrú á milli meginlandanna þegar karabíska flekann rak til austurs og Panamaeiðið varð til.

Áhrif opnunar Panamaeiðsins var afar mikil á fánur Suður- og Norður-Ameríku, þar sem tegundablöndunin mikla átti sér stað. Áhrif myndunar Panamaeiðsins á loftslag á jörðinni voru mikil þar sem selta Atlantshafsins jókst og Golfstraumurinn fór af stað með djúpsjávarmyndun á mörkum Norður-Atlantshafs og Norður-Íshafs. Leiddi þetta til kólnunar á norðurhveli jarðar og vísaði veginn fyrir komu ísaldarinnar.
Þvermál

Með **Þvermáli** er átt við mestu fjarlægð milli tveggja punkta á yfirborði hlutar.

Í evklíðsk rúmfræði á þvermál hrings við er lengd línu frá einum punkti á hringferlinum að öðrum í gegnum miðpunkt hringsins. 

Þvermál mengis í firðrúmi er minnsta yfirtala allra firða milli tveggja staka mengisins, þ.e. ef *A* er mengi í firðrúmi þá er talan sup { d(*x*, *y*) | *x*, *y* ∈ *A* } *þvermál* mengisins *A*.
Rzeszów

**Rzeszów** er 23. stærsta borg Póllands og höfuðborg Neðri-Karpatía sýslu. 

* Íbúafjöldi (2014): 183 664
Dauðahaf

**Dauðahaf** eða **Saltisjór** (arabíska: البحر الميت,hebreska ים המלח) er lægsti sýnilegi punkturinn á yfirborði jarðar; yfirborð þess liggur 417,5 metra undir sjávarmáli. Það liggur á landamærum Ísraels, Vesturbakkans og Jórdaníu, í Sigdalnum mikla. Vatnið er dýpsta salttjörn heims. Það er 76 km að lengd, allt að 18 km breitt og 400 metra djúpt þar sem það er dýpst. Dauðahafið hefur ekkert afrennsli, þannig að allt sem í það rennur gufar upp.
Malakkaskagi

**Malakkaskagi** er langur skagi í Suðaustur-Asíu og syðsti punktur meginlands Asíu. Mjótt sund, Malakkasund, skilur suðurhluta skagans frá eyjunni Súmötru. Í austurátt, hinum megin við Suður-Kínahaf, er eyjan Borneó. Malakkaskagi er grennstur við Kraeiðið, þar sem einungis 44 km skilja Andamanhaf frá Taílandsflóa.

Skaginn skiptist milli eftirfarandi landa:
* Norðvesturhlutinn er syðsti hluti Mjanmar.
* Miðhlutinn er suðurhluti Taílands.
* Syðsti hluti skagans er hluti Malasíu og er kallaður Vestur-Malasía.
* Við suðurenda skagans er eyjan Singapúr.
Suður-Asía

**Suður-Asía** vísar til þeirra landa sem eru í Himalajafjöllum, á Indlandsskaga og nálægra eyríkja:

* Indland, Pakistan og Bangladess
* Ríkin í Himalajafjöllunum: Nepal og Bútan
* Eyríkin í Indlandshafi: Srí Lanka og Maldíveyjar

Öll þessi lönd eru aðilar að Samstarfi Suður-Asíuríkja SAARC.

Landfræðilega afmarkast þessi heimshluti af Himalajafjöllum í norðri og Arabíuhafi og Bengalflóa í suðri. Vesturmörk hans eru almennt talin liggja við Hindu Kush-fjallgarðinn á landamærum Pakistans og Afganistan.

Jarðfræðilega er þessi heimshluti á eigin jarðfleka; Indlandsflekanum, sem var aðskilinn frá Evrasíu þar til hann rakst á Evrasíuflekann og Himalajafjöll urðu til.
Albertsvatn

**Albertsvatn** eða **Albert Nyanza** (eða **[[Mobutu Sese Seko]]-vatn**) er nyrst af Stóru vötnunum í Afríku og sjöunda stærsta vatn álfunnar. Það er staðsett nokkurn veginn á miðju meginlandinu, á landamærum Úganda og Lýðveldisins Kongó. Vatnið er 160 km langt, 30 km breitt og dýpst 51 metri. Yfirborð þess er 619 metra yfir sjávarmáli. Albertsvatn er hluti af vatnakerfi efri hluta Nílar. Meginaðrennsli vatnsins eru Viktoríuníl sem rennur þangað úr Viktoríuvatni, og Semlikiá sem rennur úr Játvarðsvatni inn í mýrarnar við suðurenda Albertsvatns. Úr Albertsvatni rennur Alberts-Níl sem heitir Fjalla-Níl eftir að hún rennur inn í Súdan.

Breski landkönnuðurinn Samuel White Baker varð fyrstur Evrópumanna til að finna vatnið og gaf hann því nafnið í heiðursskyni við Albert prins, eiginmann Viktoríu drottningar, en hann var þá nýlátinn. Síðar var vatnið opinberlega nefnt **Mobutu Sese Seko-vatn** í Saír og er ennþá nefnt því nafni í Austur-Kongó.

Hitinn er um 27-29°C og þar sem vatnið er fremur grunnt nær súrefni víða til botns.  Vatnið er auðugt af dýralífi, bæði landdýrum og fiski.
Kaspíahaf

**Kaspíahaf** er salt stöðuvatn á mörkum Evrópu og Asíu og langstærsta stöðuvatn í heims. Það þekur 371 þúsund km² svæði. Lönd sem eiga strandlengju að Kaspíahafi eru Rússland að norðan og norðvestan, Aserbaídsjan að vestan, Íran að suðvestan og sunnan og Túrkmenistan og Kasakstan að norðan og austan. Þjóðflokkur Kaspa sem eitt sinn réð ríki sem hét Kaspía gaf nafn sitt sævi þessum. Kaspar mæltu tungu sem talið er hafi verið utan indóevrópskra mála og annarra málafjölskyldna en þó telja sumir að mál þeirra hafi mátt teljast til íranskra mála innan indóevrópskra mála.

Helstu borgir við Kaspíahaf eru:

* Aktau (áður Shevtsjenko), Kasakstan
* Anzali, Íran
* Astara, Íran
* Astrakhan, Rússlandi
* Atyrau (áður Gúrjev), Kasakstan
* Bakú, Aserbaídsjan
* Chalous, Íran
* Derbent, Rússland
* Túrkmenbasí (áður Krasnovodsk), Túrkmenistan
Betasundrun

**Betasundrun** er form geislavirkar sundrunar, sem sendir frá sér betaeind (annað hvort rafeind eða jáeind). Þegar um er að ræða rafeind, er sundrunin kölluð "beta mínus" (β−), en þegar um er að ræða jáeind, er hún kölluð "beta plús" (β+). 

## Ferli
Í β− sundrun, veldur veiki kjarnakrafturinn klofnun nifteindar í róteind, rafeind og andfiseind: 
: \mathrm{n}\rightarrow\mathrm{p}+\mathrm{e}^-+\bar{\nu}_e

Í β+ sundrun, er róteind breytt í nifteind, jáeind og fiseind:
: \mathrm{orka}+\mathrm{p}\rightarrow\mathrm{n}+\mathrm{e}^++{\nu}_e

Ólíkt β− sundrun, getur β+ sundrun ekki gerst fyrir utan kjarna, því að massi nifteindar er meiri en massi róteindar. β+ sundrun getur því aðeins gerst í atómkjarna með háa bindiorku og fer sú orka beint í ferlið, sem breytir róteind í nifteind.

Ef róteindin og nifteindin eru hlutar atómkjarna, breyta þessi sundrunarferli einu frumefni yfir í annað. Til dæmis:
:\mathrm{{}^1{}^{37}_{55}Cs}\rightarrow\mathrm{{}^1{}^{37}_{56}Ba}+\mathrm{e}^-+\bar{\nu}_e (β− - Sesín breytist í Barín)

:\mathrm{~^{22}_{11}Na}\rightarrow\mathrm{~^{22}_{10}Ne}+\mathrm{e}^++{\nu}_e (β+ - Natrín breytist í Neon)

## Saga
Rannsóknir á betahrörnun gáfu fyrstu vísbendinguna um tilvist fiseindar. Árið 1911 gerðu Lise Meitner og Otto Hahn tilraunir, sem sýndu fram á að orka rafeindar, sem varð til við betasundrun, hafði samfellt frekar en sundurlaust orkuróf. Þetta var sýnilega í mótsögn við lögmálið um varðveislu orkunnar, því að það virtist svo sem að orka tapaðist við betasundrun. Annað vandamál var það að eftir hrörnun varð spuni nitur-14 atóms einn, sem var í mótsögn við spá Ernest Rutherfords um spuna &frac12;.

Í frægu bréfi, sem skrifað var af Wolfgang Pauli árið 1930, stakk hann upp á að betasundrun gæfi frá sér nýja rafhlutlausa eind, sem hann kallaði *nifteind* (enska: *neutron*), og að hún hefði hingað til einfaldlega ekki mælst. Árið 1931 endurskírði Enrico Fermi nifteindina og kallaði fiseind (enska: *neutrino*). Svo árið 1934 gaf hann út mjög árangursríkt líkan yfir betasundrun, þar sem fiseindir voru skapaðar.

Í sumum kjörnum er orkulega komið í veg fyrir betasundrun, og í sumum af þessum tilfellum getur kjarninn orðið fyrir tvívirkri betasundrun.

Betasundrun getur talist sem truflun eins og lýst er í skammtafræði, og fylgir því hinni Gullnu reglu Fermis.
Bengalflói

**Bengalflói** er þríhyrnt hafsvæði eða gríðarstór flói í norðausturhluta Indlandshafs á milli Indlandsskaga og Andamaneyja við Malakkaskaga. Við norðurenda flóans er indverska ríkið Vestur-Bengal, sem flóinn dregur nafn af, og landið Bangladess. Í suðvestri er eyjan Srí Lanka (áður Seylon) og Andaman- og Níkóbareyjar marka flóann til austur. Austan megin við flóann eru Mjanmar (áður Búrma) á Malakkaskaga, en austan megin við Andamaneyjar, við strönd Taílands, er Andamanhaf.

Helstu ár sem renna í flóann norðanmegin eru Gangesfljót, Meghna og Brahmaputra, og suðvestanmegin Mahanadi, Godavari, Krishnafljót og Kaveri. Norðaustanmegin rennur fljótið Ayeyarwaddy út í flóann frá Mjanmar. Fljótin Ganges, Meghna og Brahmaputra renna öll um sömu árósa þar sem Sundarban fenjaviðarskógarnir eru.
Samveldi sjálfstæðra ríkja

**Samveldi sjálfstæðra ríkja** (**SSR**) (rússneska: Содружество Независимых Государств (**СНГ**) er bandalag níu fyrrum Sovétlýðvelda: Armeníu, Aserbaísjan, Hvíta-Rússlands, Kasakstan, Kirgistan, Moldóvu, Rússlands, Tadsikistan og Úsbekistan.

Sambandið varð til við upplausn Sovétríkjanna og tilgangur þess var að auðvelda aðskilnað lýðveldanna. Ýmsir hafa þó haldið því fram að sambandið sé tæki Rússlands til að viðhalda áhrifum sínum í lýðveldunum. Frá stofnun hafa SSR-ríkin gert með sér marga samninga sem varða samstarf á sviði efnahagsmála, varnarmála og utanríkisstefnu.

Sambandið var stofnað 8. desember 1991 af leiðtogum Rússlands, Hvíta-Rússlands og Úkraínu. Úkraína varð hins vegar aldrei fullgildur aðili að SSR þar sem úkraínska þingið fullgilti ekki stofnsáttmálann. Úkraína tók þátt í starfsemi bandalagsins og varð aðili að Fríverslunarsvæði Samveldis sjálfstæðra ríkja árið 2011. Árið 2014 hætti Úkraína þátttöku í samtökunum í kjölfar stríðs Rússlands og Úkraínu og kallaði fulltrúa sína heim árið 2018.

Georgía gerðist aðili að bandalaginu árið 1993, en dró aðild sína til baka árið 2008 eftir stríð Rússlands og Georgíu.
Kulborðseyjar

**Kulborðseyjar** (enska: *Windward Islands*) eru syðstu eyjarnar í Antillaeyjaklasanum í Karíbahafi og draga nafn sitt af því að þær eru meira kulborðs en Hléborðseyjar (enska: *Leeward Islands*), þar sem ríkjandi vindátt er sunnanátt.

Nafnið var líka notað yfir breska nýlendu frá 1833 til 1960 sem náði yfir eyjarnar Grenada, Sankti Lúsíu, Sankti Vinsent, Grenadíneyjar, Barbados (til 1885 þegar hún varð sérstök nýlenda), Tóbagó (til 1889 þegar hún sameinaðist Trinídad) og Dóminíku (frá 1940, en áður tilheyrði hún Hléborðseyjum).

Kulborðseyjar eru:
* Martiník
* Sankti Lúsía
* Barbados
* Sankti Vinsent
* Grenadíneyjar
* Grenada
* Trínidad
* Tóbagó
Francis Drake

Sir **Francis Drake** (um 1540 – 28. janúar 1596) var enskur sjóræningi og stjórnmálamaður á Elísabetartímanum. Hann stundaði sjórán (með leyfi drottningar) og herjaði á spænsk skip í Karíbahafi þar sem hann varð frægur fyrir að ná Silfurlestinni við Nombre de Dios árið 1573. Hann var fyrsti Englendingurinn sem sigldi umhverfis jörðina 1577 til 1580 á skipi sínu *[[Gullna hindin|Gullnu hindinni]]* og var sleginn til riddara við heimkomuna. Hann var varaaðmíráll yfir enska flotanum sem sigraði Flotann ósigrandi árið 1588. Athafnir hans áttu þátt í að auka vald breska flotans á Atlantshafinu og brjóta á bak aftur einokun Spánverja á verslun og flutningi góðmálma frá Nýja heiminum. Hann varð þjóðhetja í Englandi í lifanda lífi, en lést að lokum úr blóðkreppusótt eftir nokkra erfiða ósigra gegn Spánverjum í Karíbahafi. 

## Tenglar
Nombre de Dios

**Nombre de Dios** (spænska: *nafn guðs*) er hafnarbær á Atlantshafsströnd Panama við mynni Río Chagres.

Bærinn var upphaflega stofnaður sem spænsk nýlenda árið 1510 af Diego de Nicuesa og var fyrsta byggð Evrópumanna á Panamaeiðinu. Bærinn var alla tíð illa staðsettur við hliðina á mýri og illverjanlegur árásum. Hann var fram á 17. öld viðkomustaður spænska Gullflotans og Silfurlestarinnar, múldýralestar sem flutti góðmálma úr námum inni í landi. 1572 rændi enski sjóræninginn Francis Drake bæinn og náði Silfurlestinni á sitt vald árið eftir. Á 17. öld tók Portobello við hlutverki áfangastaðar Gullflotans. Bærinn er enn til, en er nú miklu minni en hann var á 16. öld.

Fyrir gerð Panamaskurðarins var Nombre de Dios fyrsti áfangastaður skipa sem fóru erfiða leið yfir Panamaeiðið um röð áa og stöðuvatna. Höfn bæjarins er fræg fyrir mikinn fjölda skipsflaka sem liggja þar.
Tvívirk betasundrun

**Tvívirk betasundrun** er form geislavirkar sundrunar, þar sem tvær nifteindir í atómkjarnanum klofna í róteindir og tvær rafeindir og tvær andfiseindir. Þetta ferli er táknað sem *ββ*.

## Ferli
Í β<sup>−</sup> sundrun, hrörna óstöðugir kjarnar með því að breyta nifteind úr kjarnanum í róteind og gefa frá sér rafeind og andfiseind. Til að gera betasundrun mögulega, þarf kjarninn sem að breyst er í að hafa hærri bindiorku en upprunalegi kjarninn. Í sumum kjörnum, eins og til dæmis german-76, hefur kjarninn sem er einni atómtölu hærri en það, lægri bindiorku og kemur það því í veg fyrir β− sundrun. Á hinn bóginn, hefur kjarninn sem að er tveimur atómtölum fyrir ofan, selen-76, hærri bindiorku og er því tilfelli tvívirkt betasundrunarferli mögulegt.

### Fiseindalaus tvívirk betasundrun
Ferlinu sem að lýst er að ofan er einnig þekkt sem tvífiseinda tvívirk betasundrun, því að gefur það frá sér tvær fiseindir. Ef að fiseindir eru Majorana-eindir, sem að þýðir að andfiseindin og fiseindin eru sama eindin, þá er möguleiki fyrir hendi að fiseindalaus tvívirk betasundrun gerist. Í því ferli eyðast báðar fiseindirnar skömmu eftir að þær verða til, þannig að samtals hreyfiorka rafeindanna tveggja er nákvæmlega munurinn á bindiorku upprunalegu og endanlegu kjarnanna. Stungið hefur verið upp á nokkrum tilraunum til að leita að fiseindalausri tvívirkri betasundrun, vegna þess að staðfesting á henni myndi gefa til kynna að fiseindir væru vissulega Majorana-eindir og væri því hægt að reikna út massa þeirra.
1572

Árið **1572** (MDLXXII í rómverskum tölum) var 72. ár 16. aldar og hlaupár sem hófst á þriðjudegi samkvæmt júlíska tímatalinu.

## Á Íslandi

* Ormi Sturlusyni var vikið úr lögmannsembætti í annað sinn.

### Fædd

### Dáin

### Opinberar aftökur
* Sigríður Guðmundardóttir var tekin af lífi á Kópavogsþingi fyrir dulsmál.

## Erlendis
* 25. maí - Gregoríus 13. (Ugo Boncompagni) varð páfi.
* 9. júní - Hinrik 3. varð konungur Navarra.
* 20. júlí - Friðrik 2. Danakonungur gekk að eiga frænku sína, Soffíu af Mecklenburg.
* 19. ágúst - Hinrik 3. af Navarra giftist Margréti af Valois, systur Karls 9. Frakkakonungs.
* 24. ágúst - Bartólómeusarvígin í París. Kaþólikkar myrtu þúsundir húgenotta samkvæmt skipun Karls 9.. Hinrik Navarrakonungur, mágur konungs, slapp naumlega.
* 9. nóvember - Umsátrið um Sancerre hófst. Kaþólikkar settust um Sancerre, virkisborg í Mið-Frakklandi sem húgenottar réðu. Umsátrið stóð í nærri átta mánuði.
* Poul Huitfeldt var gerður að ríkisstjóra í Noregi.

### Fædd
* 7. mars - Johann Bayer, þýskur stjörnufræðingur (d. 1625).
* 31. mars - John Donne, enskur rithöfundur (d. 1631).
* 11. júní - Ben Jonson, enskt leikskáld (d. 1637). 
* Cornelius Drebbel, hollenskur uppfinningamaður (d. 1633). 
* Bartholomew Gosnold, enskur landkönnuður og sjóræningi (d. 1607).

### Dáin
* 1. maí - Heilagur Píus 5. páfi (f. 1504).
* 9. júní - Jóhanna 3., drottning Navarra og móðir Hinriks 4. Frakkakonungs (f. 1528).
* 24. ágúst - Gaspard de Coligny, franskur húgenottaleiðtogi (f. 1519)
* 24. september - Túpac Amaru, síðasti leiðtogi Inkanna.

## Tilvísanir
Makedónía (aðgreining)

**Makedónía** getur átt við:
* Lýðveldið Norður-Makedónía, sjálfstætt ríki sem áður var hluti Júgóslavíu,
* gríska héraðið Makedóníu,
* landsvæðið Makedóníu sem nær yfir bæði,
* hið forna ríki Makedóníu sem var þar.
1241

Árið **1241** (**MCCXLI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 23. september - Snorri Sturluson veginn í Reykholti af mönnum Gissurar Þorvaldssonar (f. 1178).
* 26. desember - Klængur Bjarnarson, sonur Hallveigar Ormsdóttur og stjúpsonur Snorra, veginn í Reykholti.
* Brú gerð á Hvítá í Borgarfirði.
* Órækja Snorrason lét vega Illuga son Þorvaldar Vatnsfirðings á Holti í Önundarfirði.

### Fædd

### Dáin
* 21. júlí - Hallveig Ormsdóttir í Reykholti (f. um 1199)
* 5. september - Ormur Jónsson Svínfellingur.
* 23. september - Snorri Sturluson, (f. 1178).
* 26. desember - Klængur Bjarnarson (f. 1216).

## Erlendis
* Valdimar sigursæli Danakonungur gaf út Jósku lög, fyrstu heildarlögin sem Danir eignuðust.
* 28. mars - Eiríkur plógpeningur varð konungur í Danmörku.
* 5. apríl - Mongólar úr Gullnu hirðinni undir stjórn Súbútaí sigruðu hersveitir pólska aðalsins ,stutt af Þýsku riddurunum, í orrustunni við Liegnitz.
* 27. apríl - Mongólar sigruðu Bela IV af Ungverjalandi í orrustunni við Sajo. Landið var lagt meira og minna í auðn.
* 25. október - Selestínus IV (Goffredo da Castiglione) kjörinn páfi. Hann dó rúmum tveimur vikum síðar og það tók hálft annað ár að kjósa arftaka hans.

### Fædd
* 4. september - Alexander 3. Skotakonungur (d. 1286).
* Elinóra af Kastilíu, fyrri kona Játvarðar 1. Englandskonungs (d. 1290).

### Dáin
* 28. mars - Valdimar sigursæli, konungur Danmerkur (f. 1170).
* 10. ágúst - Elinóra, mærin fagra af Bretagne, fangi í Corfe-kastala í Dorset í nærri fjörutíu ár (f. um 1184).
* 22. ágúst - Gregoríux IX páfi.
* 10. nóvember - Selestínus IV páfi.
1600

Árið **1600** (**MDC** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Þýskt skip strandaði í Hrútafirði og hafði það verið sent til að sækja annað skip sem hafði strandað þar árið áður. Þýskri galdrakonu var kennt um ströndin.
* Bókin *Enchiridion edur Hand Bok* eftir David Chytræus og M. Chemnitz í þýðingu Guðbrands Þorlákssonar prentuð á Hólum. Í þeirri bók kemur orðið heimspeki fyrst fyrir í íslensku.

### Fædd
* 3. maí - Sigfús Egilsson, skólameistari og prestur, síðast dómkirkjuprestur á Hólum (d. 1673).
* Æri-Tobbi (Þorbjörn Þórðarson), skáld.
* Vigfús Árnason, prestur í Skálholti og skólameistari við Hólaskóla (d. 1673).

### Dáin
* Kristján Villadtsson, prestur á Helgafelli og í Bjarnarhöfn.

## Erlendis
* 24. janúar - Hollendingurinn Sebald de Weert sá fyrstur svo vitað sé Falklandseyjar.
* 19. febrúar - Eldfjallið Huaynaputina í Perú gaus mjög öflugu gosi, því stærsta sem þekkt er í Suður-Ameríku. 
* 24. febrúar - Sænska þingið kaus Karl hertoga til konungs eftir að Sigmundi 3. var steypt af stóli. Karl tók sér þó ekki konungsnafn fyrr en 1604.
* 20. mars - Blóðbaðið í Linköping: Fimm sænskir aðalsmenn voru teknir af lífi fyrir föðurlandssvik.
* 2. júlí - Áttatíu ára stríðið: Hollendingar unnu sigur á Spánverjum við Nieuwpoort.
* 5. ágúst - Jarlinn af Gowrie og bróðir hans reyndu að ræna Jakob 6. Skotakonungi (síðar Jakob 1. Bretakonungi). Það mistókst og bræðurnir voru drepnir.
* 8. október - San Marínó fékk skriflega stjórnarskrá.
* Október - Hinrik 4. Frakkakonungur og Maria de'Medici gengu í hjónaband.
* 31. desember - Breska Austur-Indíafélagið fær konunglegt leyfisbréf.

### Ódagsett
* Þrjár milljónir pílagríma komu til Rómar þetta ár.
* Súmóglíma varð atvinnumannaíþrótt í Japan.
* Leikritið *[[Jónsmessunæturdraumur]]* eftir William Shakespeare var frumsýnt og leikritið *[[Kaupmaðurinn í Feneyjum]]* gefið út.
* William Gilbert gaf út verkið *De Magnete, Magneticisque Corporibus, et de Magno Magnete Tellure* og lýsti þar rannsóknum sínum á áhrifum og virkni seguls.
* Hollendingar fluttu te til Evrópu frá Kína.
* Tokugawa-veldið náði völdum í Japan.

### Fædd
* 8. janúar - Klemens 9. páfi (d. 1669) .
* 19. nóvember - Karl I konungur Englands, Írlands og Skotlands (d. 1649).
* Gioachino Greco, ítalskur skákmaður og rithöfundur. (d. 1634)

### Dáin
* 17. febrúar - Giordano Bruno brenndur á báli fyrir villutrú (f. 1548).
1597

Árið **1597** (**MDXCVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 3. janúar - Eldgos hófst í Heklu. Það stóð í hálft ár og olli ekki miklu tjóni.
* Johann Bockholt tók við hirðstjóraembætti af Brostrup Giedde.
* Elsta almanak sem vitað er um á íslensku, almanak Arngríms lærða, var prentað á Hólum.
* Jarðskjálfti varð á Suðurlandi og urðu skemmdir á bæjum í Ölfusi.
* 3 létust í snjóflóði á Hrafnseyrarheiði.

### Fædd
* 24. ágúst - Þorlákur Skúlason, Hólabiskup (d. 1656).
* Pétur Einarsson frá Ballará, lögréttumaður og skáld (d. 1666).

### Dáin
* Á þorranum - Gissur Þorláksson, sýslumaður í Ísafjarðarsýslu, fórst í snjóflóði á Hrafnseyrarheiði.
* Sigfús Guðmundsson, prestur og skáld á Stað í Kinn (f. um 1525).

## Erlendis

* 5. febrúar - 26 kristnir menn dóu píslarvættisdauða í Nagasaki í Japan. Japanir höfðu bannað allar kristnar trúarhreyfingar ári áður. Mennirnir sem höfðu komið til Japans vegna skipstrands voru krossfestir.
* 24. janúar - Áttatíu ára stríðið: Mórits af Nassá vann sigur á Spánverjum í orrustinni af Turnhout.
* 24. febrúar - Kylfustríðinu lauk í Finnlandi.
* 11. mars - Spánverjar hertóku frönsku borgina Amiens. Frakkar og Englendingar náðu borginni 4 mánuðum síðar.
* 28. ágúst - Japanir unnu sigur á kóreskum flota.
* 18. október - Nær 13.000 manna her Spánverja sigldi frá La Coruña með því markmiði að ráðast á England. Flotinn lenti í hrakningum og stormi og hrökklaðist burt.

### Ódagsett
* Jakob (Malik Sagad 2.) varð Eþíópíukeisari í fyrra skiptið.
* Kristján 4. Danakonungur giftist Önnu Katrínu af Brandenburg.
* Miguel de Cervantes varpað í fangelsi vegna skulda.
* Tycho Brahe hrökklaðist úr landi í Danmörku.
* Hollendingar uppgötvuðu eyna Balí.
* Hollendingum tókst að rjúfa einokun Portúgala á kryddverslun við Austur-Indíur.

### Fædd

### Dáin
* 9. júní - José de Anchietavar spænskur predikari og trúboði. (f. 1534) 
* 20. júní - Willem Barents, hollenskur landkönnuður (f. um 1550).
* 9. október - Ashikaga Yoshiaki, japanskur shogun (f. 1537).
1598

Árið **1598** (**MDXCVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Eldgos í Grímsvötnum. 
* Arngrímur Jónsson lærði og Sólveig kvennablómi Gunnarsdóttir gengu í hjónaband.

### Fædd
* Guðríður Símonardóttir (Tyrkja-Gudda) (d. 1682).
* Torfi Erlendsson, sýslumaður í Gullbringusýslu (d. 1665). 

### Dáin
* Staðarhóls-Páll Jónsson (f. um 1535).

## Erlendis
* 29. janúar - Kóreumenn og Kínverjar reyndu að að ná borginni Ulsan af Japönum á suðurhluta Kóreuskaga. Það mistókst.
* 21. febrúar - Boris Godúnov var kosinn keisari í Rússlandi.
* 13. apríl - Hinrik 4. gaf hann út Nantes-tilskipunina sem tryggði mótmælendum trúfrelsi og batt þar með enda á borgarastyrjöldina sem geisað hafði í Frakklandi.
* Maí - Tycho Brahe gaf út lista þar sem staðsetningu 1004 stjarna var lýst.
* 2 maí - Stríðinu milli Frakka og Spánverja lauk með friðarsamningnum í Vervins.
* 15. júní - Englendingar réðust inn í Púertó Ríkó með 20 skip og 1.700 menn.
* 13. september - Filippus 3. varð konungur Spánar og Portúgals.
* 17. september - Hollendingar komu til Máritíus og nefndu hana eftir Mórits af Nassá. Portúgalir fundu eyjuna fyrst árið 1507.
* 25. september - Orrustan við Stångebro var háð nálægt Linköping í Svíþjóð milli fylgismanna Karls hertoga (síðar Karl 9.) og Sigmunds 3., konungs Svíþjóðar og Póllands. Liðsmenn Karls sigruðu og persónulegt bandalag Svíþjóðar og Pólsk-litáíska samveldisins endaði. 
* 4. desember - Spánverjar frömdu fjöldamorð á Acoma-frumbyggjum þar sem nú er Nýja-Mexíkó og drápu 800 í hefndaraðgerð.
* 16. desember - Sameinaður kóreskur og kínverskur her bar sigurorð af Japönum á suðurströnd Kóreskaga og endaði þar með japanskar árásir á skagann.
* 21. desember - Mapuche- og Huilliche-frumbyggjar í Síle hófu að stöðva framgang evrópskra landnema suður af Bío Bío-fljóti og eyðilögðu 7 spænska bæi. Landnám svæðisins hélt áfram á 19. öld.

### Ódagsett
*Englendingar leyfðu flutning fanga til nýlendna sinna.

### Fædd
* 7. desember - Gian Lorenzo Bernini, ítalskur myndhöggvari (d. 1680).
* 28. nóvember - Hans Nansen, danskur stjórnmálamaður (d. 1667). 
* 7. ágúst - Georg Stiernhielm, sænskt skáld (d. 1672).
* Kirsten Munk, síðari kona Kristjáns 4. Danakonungs (d. 1658).

### Dáin
* 6. janúar - Fjodor 1. Rússakeisari (f. 1557).
* 28. júní - Abraham Ortelius, flæmskur kortagerðarmaður og landfræðingur (f. 1527).
* 13. september - Filippus 2. Spánarkonungur (f. 1526).
* 18. september - Toyotomi Hideyoshi, japanskur lénsherra og hershöfðingi. (1537)
* 2. desember - Gerhard Mercator, kortagerðarmaður (f. 1512).
Tanganjika-vatn

**Tanganjikavatn** er stórt stöðuvatn í Mið-Afríku og eitt af Stóru vötnunum. Það er talið vera elsta stöðuvatn heims á eftir Bajkalvatni í Síberíu.

Vatnið er í vestari grein Sigdalsins mikla. Það er annað stærsta vatn álfunnar, þekur 32.900 km² svæði. Það er að jafnaði 570 m djúpt en 1.470 m djúpt þar sem það er dýpst. Dýpt vatnsins veldur því að minni hluti þess skiptist út við uppgufun og regn. Stærsti hlutinn af djúpi vatnsins er svokallað steingervt vatn með lítið súrefnisinnihald.

Vatnið skiptist á milli Austur-Kongó, Búrúndí, Tansaníu og Sambíu. Fiskveiðar í vatninu eru gríðarlega mikilvæg atvinnugrein, og áætlað er að um ein milljón manna sé háð þeim um viðurværi sitt.