open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hverfisteinn

**Hverfisteinn** er brýningarsteinn, steinn sem snýst og er  notaður til að skerpa málmverkfæri eins og ljái, hnífa og axir. Slíkir steinar hafa verið notaðir frá fornöld. Hverfisteinar voru á hverjum bæ á Íslandi á þeim tímum þar sem ljáir voru notaðir og voru þeir oftast fótknúnir.

## Heimild
* Sarpur Hverfisteinn aðfang nr. 1793864
Anton Karl Kristensen

**Anton Karl Kristensen** (f. 12. október 1998) er íslenskur leikstjóri og handritshöfundur. Fyrsta kvikmynd eftir Anton í fullri lengd er *[[Harmur (kvikmynd)|Harmur]]* (2021) þ.s. hann er leikstjóri og klippari ásamt Ásgeiri Sigurðssyni og einnig framleiðandi og stjórnandi kvikmyndatöku. Anton nam kvikmyndagerð við New York kvikmyndaháskóla (*New York Film Academy*).

## Kvikmyndir

* *Delivery* (2019) (Stuttmynd)
* *[[Harmur (kvikmynd)|Harmur]]* (2021)

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Gaukur Úlfarsson

**Gaukur Úlfarsson** (f. 11. september 1973) er íslenskur kvikmyndagerðarmaður og kvikmyndaleikstjóri. Gaukur leikstýrði þáttunum *Sjáumst með Silvíu Nótt* frá árinu 2005 með gelgjunni Silvíu Nótt. Gaukur leikstýrði einnig þáttunum *Djók í Reykjavík* frá árinu 2018 með Dóra DNA.

## Kvikmyndir

* *Teipið gengur* (2008) (Heimildarmynd)
* *[[Gnarr (heimildarmynd)|Gnarr]]* (2010) (Heimildarmynd)
* *[[Þorsti (kvikmynd)|Þorsti]]* (2019)

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Sjálfvirkt auðkenniskerfi

**Sjálfvirkt auðkenniskerfi** eða **AIS** (úr ensku: *Automatic identification system*) er kerfi fyrir sjálfvirka rakningu ferða skipa og báta. Kerfið notast við sendiviðtæki um borð í skipum og á landi á vegum skipaumferðarþjónusta. Með AIS geta skipaumferðarþjónustur og einstök skip og bátar fylgst með skipaumferð í námunda við sig sem dregur úr hættu á árekstrum. AIS-kerfin eru viðbót við ratsjá sem er líka notuð til að koma auga á hættu á árekstrum. ADS-útvarp er hliðstætt kerfi fyrir flugumferð.

AIS-kerfi senda út auðkenni skips, staðsetningu, ferð og stefnu. Gögnin er hægt að birta á kortaskjá, til dæmis með rafrænu sjókorta- og upplýsingakerfi um borð í öðrum skipum. AIS er mikilvægt öryggistæki fyrir vaktstöður og fyrir strandgæslur að fylgjast með skipaumferð. AIS byggist á VHF-sendiviðtækjum og GPS-staðsetningartækjum og getur tengst öðrum nemum, eins og snúðáttavita og beygjuhraðanema. Rakning skipa með AIS-senda fer fram í gegnum landstöðvar eða í vaxandi mæli með gervihnöttum sem geta numið AIS-merki þegar skipið er utan VHF-færis.

AIS var þróað á 10. áratug 20. aldar sem skammdrægt rakningarkerfi. Lárétt drægni AIS-útsendinga er aðeins um 74 km. Skip detta því út af AIS-kerfum í landi þegar þau eru komin úr landsýn. Eftir 2005 hófu sumir gervihnettir að nema AIS-merki þar sem lóðrétt drægni er miklu meiri, eða um 400 km. 

Í Alþjóðasamningi um öryggi mannslífa á hafinu er krafa um að öll atvinnuskip yfir 300 tonn séu með AIS-sendiviðtæki og öll farþegaskip óháð stærð. Áhafnir skipa geta slökkt á AIS-sendiviðtækjunum af ýmsum ástæðum, en það getur kostað afskipti strandgæslu á viðkomandi hafsvæði.

## Tenglar
* Vesselfinder - vefsíða sem sýnir AIS-gögn.
Dýptarmælir

**Dýptarmælir** er heiti á ýmsum tækjum og aðferðum til að mæla dýpt í vatni. Dýptarmælar eru notaðir við dýptarmælingar sem kortleggja botn vatna og hafsvæða. Á sjókortum eru dýptarlínur sem byggjast á dýptarmælingum. Áður fyrr var alengt að sýna dýpt í föðmum, en nú er metrakerfið notað víðast hvar.

Hefðbundnir dýptarmælar notast við einhvers konar lóð og línu eða stöng. Slíkar mælingar eru enn notaðar þegar farið er um grynningar. Faðmurinn dregur heiti sitt af því að línan var mæld með því að halda henni milli útréttra arma og telja svo fjölda slíkra „faðma“. Á 19. öld var farið að þróa bæði tæki og staðla til dýptarmælinga. Eitt slíkt tæki notaðist til dæmis við mæli sem snerist þar til hann lenti á botninum þannig að hægt var að lesa af honum dýptina þegar hann var tekinn upp. Á fyrri hluta 20. aldar urðu rafræn bergmálsdýptarmælingatæki smám saman algengasta aðferðin til dýptarmælinga um borð í skipum. Fiskileitartæki er sérstök tegund af bergmálsdýptarmæli sem er notað við fiskveiðar.
Inga Lísa Middleton

**Inga Lísa Middleton Rose** (f. 9. desember 1964) er íslenskur ljósmyndari og kvikmyndagerðarkona.

## Kvikmyndir

* *Ævintýri á okkar tímum* (1992) (Stuttmynd)
* *Í draumi sérhvers manns* (1995)
* *[[Villiljós]]* (2001)
* *Búi* (2016) (Stuttmynd)
* *Óskin* (2020) (Stuttmynd)

## Tenglar
*
Guadalajara

**Guadalajara** getur átt við: 
* Guadalajara, borg í Mexíkó.
* Guadalajara, hérað á Spáni.
* Guadalajara, borg á Spáni og höfuðborg samnefnds héraðs.
Acer fenzelianum

**Acer fenzelianum** er lauftré af ættkvísl hlyna (Acer) sem er frá Kína (Yunnan) og Víetnam. Hann getur orðið allt að 20 m hár.

## Tilvísanir
Heinrich von Handel-Mazzetti

**Heinrich von Handel-Mazzetti** (fæddur 19da febrúar 1882 í Vín – látinn 1ta febrúar 1940), var austurrískur grasafræðingur sem var þekktastur fyrir útgáfur sínar um flóru Kína og leiðangra þangað (1914-1918). Frænka hans var rithöfundurinn Enrica von Handel-Mazzetti (1871-1955).

Nafn hans er stytt í "Hand.-Mazz." í nafngiftum.

## Útgefið:
* *Naturbilder aus Südwest-China: Erlebnisse und Eindrücke eines österreichischen Forschers während des Weltkrieges.* Österreichischer Bundesverlag für Unterricht, Wissenschaft und Kunst, Wien 1927.
* *Das nordostbirmanisch-west-yünnanesische Hochgebirgsgebiet.* Gustav Fischer Verlag, Jena 1927.
* *Anthophyta* (= *Symbolae Sinicae. Botanische Ergebnisse der Expedition der Akademie der Wissenschaften in Wien nach Südwest-China 1914/1918.* Band 7). Springer, Wien 1929 bis 1936.
* *Mesopotamien.* Reihe Vegetationsbilder. Fischer, Jena 1912.
* *Kurdistan.* Reihe Vegetationsbilder. Fischer, Jena 1912.
* *Mittel-China.* Reihe Vegetationsbilder. Fischer, Jena 1922.
* *Hochland und Hochgebirge von Yünnan und Südwest-Setschwan.* Mehrere Bände. Fischer, Jena.
* Monographie der Gattung Taraxacum, 1907.
* *Die Vegetationsverhältnisse von Mesopotamien und Kurdistan.* In: Wissenschaftliche Ergebnisse der Expedition nach Mesopotamien, 1910* (= Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien.* 28), Wien 1914, S. 48–111 (PDF).

## Tilvísanir

## Tenglar
* Hand.-Mazz. IPNI
Bogasæti

**Bogasæti** er hverskyns endastoð brúar. Bogasæti er partur af undirbyggingu brúar og styður við yfirbyggingu hennar.
Vesturblokkin

**Vesturblokkin** er hugtak sem notað var lauslega yfir aðildarríki NATO í kalda stríðinu, auk hlutlausra landa sem horfðu frekar til Vesturlanda en Sovétríkjanna og Austurblokkarinnar. Til Vesturblokkarinnar töldust þannig Bandaríkin, Kanada, Ísland, Noregur, Bretland, Danmörk, Belgía, Holland, Frakkland, Portúgal, Lúxemborg, Vestur-Þýskaland og Ítalía. Tyrkland og Grikkland bættust í hóp NATO-ríkja árið 1952 og Spánn gerðist aðildarríki árið 1982. Lönd sem voru hlutlaus að nafninu til en töldust samt til Vesturblokkarinnar voru Svíþjóð, Írland og Austurríki.
Indverska úrvalsdeildin

**Indverska úrvalsdeildin** er atvinnumannadeild í krikket karla, keppt af tíu liðum úr tíu indverskum borgum. Deildin var stofnuð af stjórn krikket á Indlandi árið 2007.

Indverska úrvalsdeildin er mest sótta krikketdeild í heimi og var árið 2014 var í sjötta sæti í meðalaðsókn allra íþróttadeilda. Árið 2010 varð Indverska úrvalsdeildin fyrsti íþróttaviðburðurinn í heiminum til að vera í beinni útsendingu á YouTube. Vörumerkisverðmæti IPL árið 2019 var 6,3 milljarðar Bandaríkjadala punda, samkvæmt Duff &amp;amp; Phelps. Samkvæmt stjórn krikket á Indlandi lagði Indverska úrvalsdeildin tímabilið 2015 til 150 milljónir Bandaríkjadala punda til landsframleiðslu indverska hagkerfisins.

Það hafa verið fjórtán tímabil í mótinu. Núverandi titilhafar eru Chennai Super Kings, sem unnu 2021 tímabilið. 

## Tilvísanir
Josephine Cochrane

**Josephine Garis Cochran** (síðar **Cochrane**) (8. mars 1839 – 3. ágúst 1913) var bandarísk uppfinningakona sem fann upp fyrstu sjálfvirku uppþvottavélina sem hún hannaði í skúr á bak við heimili sitt. Hún smíðaði hana síðan með aðstoð vélvirkjans George Butters, sem varð einn af fyrstu starfsmönnum hennar. Hún er sögð hafa sagt: „Ef enginn annar ætlar að finna upp uppþvottavél, þá geri ég það sjálf!“

Þegar einkaleyfi hennar var gefið út 28. desember 1886 stofnaði hún Garis-Cochrane Manufacturing Company til að framleiða vélar sínar. Cochrane sýndi nýju vélina sína á heimssýningunni í Chicago árið 1893 þar sem níu Garis-Cochran þvottavélar voru settar upp á veitingastöðum og skálum kaupstefnunnar og vöktu athygli veitingastaða og hótela, þar sem aðgangur að heitu vatni var ekki vandamál. Hún hlaut fyrstu verðlaun fyrir „bestu vélsmíði, endingu og aðlögun að verki“ á sýningunni. Garis-Cochran Manufacturing Company, sem framleiddi bæði handknúnar þvottavélar og rafmagnsþvottavélar, óx með áherslu á hótel og aðra viðskiptavini og var endurnefnt Cochran's Crescent Washing Machine Company árið 1897.

Cochran's Crescent Washing Machine Company varð hluti af KitchenAid með kaupum Hobart Manufacturing Company eftir dauða Cochran árið 1913. Við það stækkaði reksturinn. Árið 1949 var fyrsta KitchenAid-uppþvottavélin byggð á hönnun Cochran kynnt almenningi. Á sjötta áratugnum höfðu flest heimili aðgang að heitu vatni sem hafði verið takmarkað áður og menningarleg viðhorf varðandi hlutverk kvenna voru að breytast þannig að neytendamarkaður myndaðist fyrir uppþvottavélar sem heimilistæki á sjötta áratugnum. Nafn Cochran var skráð inn í National Inventors Hall of Fame árið 2006 fyrir einkaleyfi 355.139 sem gefið var út 28. desember 1886 fyrir uppþvottavélina.

## Tilvísanir
Katherine Johnson

**Katherine Johnson** (fædd Coleman; 26. ágúst 1918 – 24. febrúar 2020) var bandarískur stærðfræðingur. Útreikningar hennar á brautarfræði sem starfsmaður NASA voru forsenda fyrir geimferðir Bandaríkjanna. Á 33 ára ferli sínum hjá NASA og forvera þess gat hún sér gott orð fyrir að ná tökum á flóknum handvirkum útreikningum og var líka brautryðjandi í notkun tölva til að framkvæma verkefnin. Geimferðastofnunin hefur talað um „sögulegt hlutverk hennar sem ein af fyrstu afrísk-amerísku konunum sem starfaði sem vísindamaður hjá NASA“.

Verk Johnsons fólu meðal annars í sér að reikna út ferla, skotglugga og neyðarbakaleiðir fyrir geimferðir Mercury-verkefnisins, þar á meðal fyrir geimfarana Alan Shepard, fyrsta Bandaríkjamanninn sem fór út í geim, og John Glenn, fyrsta Bandaríkjamanninn á braut um jörðu, og stefnumótaleiðir fyrir Apollo Lunar Module og stjórnbúnaðinn í tunglferðum. Útreikningar hennar voru einnig nauðsynlegir fyrir upphaf geimskutluáætlunarinnar og hún vann að áætlunum um leiðangur til Mars. Hún var þekkt sem „mannleg tölva“ út af mikilli stærðfræðigetu sinni og hæfileika til að vinna með geimferla með takmarkaðri tækni þess tíma.

Árið 2015 veitti Barack Obama Johnson frelsisorðu Bandaríkjaforseta. Árið 2016 afhenti NASA-geimfarinn Leland D. Melvin henni Silver Snoopy-verðlaunin og NASA Group Achievement Award. Taraji P. Henson lék hana í kvikmyndinni *[[Hidden Figures]]* árið 2016. Árið 2019 var Johnson sæmd gullorðu Bandaríkjaþings. Árið 2021 var nafn hennar skráð í National Women's Hall of Fame.

## Tilvísanir
Lúhansk

**Lúhansk** getur átt við: 
*Lúhansk, borg í Úkraínu
*Lúhansk, hérað/Oblast í austur-Úkraínu
*Alþýðulýðveldið Lúhansk, óviðurkennt ríki aðskilnaðarsinna í Lúhansk-héraði sem lýsti yfir sjálfstæði árið 2014.
Vetrarvegur

**Vetrarvegur** er vegkafli sem sérstaklega er ætlaður fyrir akstur í vetrarfærð. Vetrarvegir eru merktir með vegvísum, nánar tiltekið umferðarmerki F01.21 úr *Reglugerð um umferðarmerki og notkun þeirra* nr. 289/1995.
Acer oliverianum

**Acer oliverianum** er lauftré af ættkvísl hlyna (Acer) sem er frá Kína. Hann getur orðið allt að 7 m hár.

## Tilvísanir
Melville-skagi

**Melville-skagi** liggur norðan Hudson-flóa í Kanada, að stærð um 65.000 km².

Hann heitir eftir George Melville (1841-1912).

Eystri hlið skagans var kortlögð 1821 -3 af William Edward Parry. Frá 1999 hefur svæðið verið skilgreint sem hluti af Nunavut-fylki í Kanada, en var áður í Franklin-District.

Engir stórir bæir eru á skaganum en stærstu smábæir eru Naujaat og Sanirajak. Smáþorpið Igloolik er staðsett á eyju stutt norðvestur af skaganum og við það Igloolik-flugvöllur.
Ruth Handler

**Ruth Marianna Handler** (fædd **Mosko**; 4. nóvember 1916 - 27. apríl 2002) var bandarísk kaupsýslukona og uppfinningamaður. Hún var stjórnarformaður leikfangaframleiðandans Mattel Inc. Árið 1959 fann hún upp Barbie-dúkkuna sem seldist í yfir milljarði eintaka um allan heim. Hún var stofnandi og forseti stærsta leikfangafyrirtækis heims, sem þegar mest var með 18.000 starfsmenn og yfir 300 milljón dollara ársveltu. Árið 1974 neyddust Handler-hjónin til að segja af sér hjá Mattel og árið 1978 var Ruth Handler dæmd fyrir rangar skýrslur til verðbréfaeftirlitsins.

## Tilvísanir
Nettie Stevens

**Nettie Maria Stevens** (7. júlí 1861 – 4. maí 1912) var bandarískur erfðafræðingur sem uppgötvaði kynlitninga. Árið 1905, skömmu eftir enduruppgötvun greinar Mendels um erfðafræði árið 1900, sá hún að karlkyns mjölormar framleiddu tvær tegundir af sæði, eina með stóran litning og aðra með lítinn litning. Þegar sæði með stóra litninginn frjóvgaði eggin eignuðust þeir kvenkyns afkvæmi og þegar sæði með litla litninginn frjóvgaði eggin eignuðust þeir karlkyns afkvæmi. Kynlitningaparið sem hún rannsakaði varð síðar þekkt sem X- og Y-litningar.

## Tilvísanir
Brigach

Áin **Brigach** er sú skemri af tveimur þverám sem renna saman og mynda Dóná í Baden-Württemberg í Þýskalandi.

Upptök árinnar eru í 925 metra hæð í bæjarfélaginu St. Georgen í Svartaskógi. Lengd árinnar er 40,4 km. Sjálft nafnið er af keltneskum toga.
Ameríkuáll

**Ameríkuáll** (Anguilla rostrata) er önnur af tveimur álategundum sem finnast við Ísland, hin verandi Evrópuállinn. Ameríkuállinn er líkt og aðrir álar langur og slöngulaga og með eins konar slímlag yfir roðinu sem gerir hann sérstaklega sleipan. Ameríkuáll hefst við í bæði saltvatni sem ferskvatni en fer þó aðeins úr ferskvatni í tímgunarferðir til Þanghafsins.
Pankynhneigð

**Pankynhneigð** er kynhneigð sem felst í því að laðast að fólki af öllum kynjum. Þó er mikilvægt að taka fram að pankynhneigðir einstaklingar upplifa ekki nauðsynlega jafna hrifningu af öllum kynjum. Þeir geta haft sterkari tilhneigingu til að hrífast af fólki af ákveðnu kyni frekar en öðru. Þá er algengt að pankynhneigð sé skilgreind sem hrifning af persónuleika einstaklings óháð kyni. Pankynhneigð er því stundum kölluð **persónuhrifning**. Þó er það ekki upplifun allra þar sem sumir telja kyn vissulega hafa áhrif á hrifninguna þrátt fyrir að geta hrífst af fólki af öllum kynjum.

## Heimildir
Mary Jackson

**Mary Jackson** (fædd **Winston**; 9. apríl 1921 – 11. febrúar 2005) var bandarískur stærðfræðingur og flugvélaverkfræðingur hjá National Advisory Committee for Aeronautics (NACA), sem árið 1958 varð að Geimferðastofnun Bandaríkjanna (NASA). Hún starfaði við Langley Research Center í Hampton, Virginíu, mestan hluta ferils síns. Hún byrjaði sem reiknari hjá deildinni West Area Computing árið 1951 þar sem kynþáttaaðskilnaður ríkti. Hún fór í verkfræðitíma og árið 1958 varð hún fyrsti svarti kvenkyns verkfræðingur NASA.

Eftir 34 ár hjá NASA hafði Jackson náð æðstu stöðu í verkfræði sem völ var á. Hún áttaði sig á því að hún gæti ekki fengið frekari stöðuhækkanir án þess að verða yfirmaður. Hún þáði stöðu framkvæmdastjóra í verkefnum NASA sem snerust um jöfn tækifæri og jafnrétti. Í því hlutverki hafði hún áhrif á ráðningu og framgang kvenna í raunvísindum, verkfræði og stærðfræði innan NASA.

Saga Jackson er rakin í bókinni *Hidden Figures: The American Dream and the Untold Story of the Black Women Who Helped Win the Space Race* frá 2016. Hún er ein af þremur aðalpersónum í kvikmyndinni *Hidden Figures* sem kom út sama ár.

Árið 2019 var Jackson sæmd gullorðu Bandaríkjaþings eftir dauða sinn. Árið 2021 var nafni höfuðstöðva NASA í Washington, D.C. breytt í Mary W. Jackson NASA Headquarters.

## Tilvísanir
Rita Levi-Montalcini

**Rita Levi-Montalcini** OMRI OMCA (22. apríl 1909 – 30. desember 2012) var ítalskur Nóbelsverðlaunahafi, heiðruð fyrir störf sín í taugalíffræði. Hún hlaut Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði árið 1986 ásamt kollega sínum Stanley Cohen fyrir uppgötvun á taugavaxtarþætti (NGF). Frá 2001 til dauðadags sat hún einnig í öldungadeild ítalska þingsins sem öldungadeildarþingmaður til lífstíðar. Henni hlotnaðist sá heiður vegna framlags hennar til vísinda. Þann 22. apríl 2009 varð hún fyrsti Nóbelsverðlaunahafinn sem náði 100 ára aldri og var dagurinn haldinn hátíðlegur með veislu í ráðhúsinu í Róm.

## Tilvísanir
Lucille Ball

**Lucille Désirée Ball**, þekktust sem **Lucy Ball** (6. ágúst 1911 – 26. apríl 1989), var bandarísk leikkona, grínisti og framleiðandi. Hún var tilnefnd til 13 Primetime Emmy-verðlauna, vann þau fimm sinnum, og hlaut nokkrar aðrar viðurkenningar, svo sem Golden Globe Cecil B. DeMille-verðlaunin og tvær stjörnur á Hollywood Walk of Fame. Ball vann til margra viðurkenninga, þar á meðal Crystal Award fyrir konur í kvikmyndum, inngöngu í Television Hall of Fame, Lifetime Achievement Award frá Kennedy-sviðslistamiðstöðinni og Governors Award frá Academy of Television Arts & Sciences.

Ferill Ball hófst árið 1929 þegar hún fékk vinnu sem fyrirsæta. Stuttu síðar hóf hún leikferil á Broadway undir sviðsnafninu Diane (eða Dianne) Belmont. Hún lék síðan í kvikmyndum á fjórða og fimmta áratugnum sem samningsbundin leikkona hjá RKO Radio Pictures, þar sem hún var ráðin sem dansari eða í svipuðum hlutverkum, með aðalhlutverk í B-myndum og aukahlutverk í A-myndum. Á þessum tíma hitti hún kúbverska hljómsveitarstjórann Desi Arnaz og þau giftu sig á laun í nóvember 1940. Á sjötta áratugnum fór Ball að leika í sjónvarpi, þar sem hún og Arnaz bjuggu til gamanþættina *[[I Love Lucy]]*. Ball eignaðist sitt fyrsta barn, Lucie, árið 1951, og Desi Arnaz Jr. árið 1953. Ball og Arnaz skildu í mars 1960 og hún giftist grínistanum Gary Morton árið 1961.

Ball framleiddi og lék aðalhlutverk í Broadway-söngleiknum *[[Wildcat]]* frá 1960 til 1961. Árið 1962 varð Ball fyrsta konan sem sá um rekstur á stóru sjónvarpsstúdíói, Desilu Productions, sem framleiddi marga vinsæla sjónvarpsþætti á borð við ** og *[[Star Trek]]*. Eftir *Wildcat* hóf Ball aftur samstarf við Vivian Vance, meðleikkonu hennar í þáttunum *I Love Lucy*, í *[[The Lucy Show]]*. Vance hætti í þáttunum árið 1965, en þeir héldu áfram, með Gale Gordon, til 1968. Ball hóf strax að leika í nýrri þáttaröð, *Here's Lucy*, með Gordon, Mary Jane Croft og Lucie og Desi Jr. Sú þáttaröð hélt áfram til 1974.

Ball hætti aldrei alveg að leika og árið 1985 tók hún að sér dramatískt hlutverk í sjónvarpsmyndinni *[[Stone Pillow]]*. Næsta ár lék hún í *[[Life with Lucy]]*, sem var, ólíkt öðrum gamanþáttum hennar, ekki vel tekið. Framleiðslu þáttanna var hætt eftir þrjá mánuði. Hún lék í kvikmyndum og sjónvarpshlutverkum það sem eftir var ferils síns þar til hún lést í apríl 1989 úr ósæðargúlp í kviðarholi og æðakölkun, 77 ára að aldri.

## Tilvísanir
Vatnaöldur

**Vatnaöldur** er gígaröð við Veiðivötn. Þeir gusu um árið 870 í stóru gosi og við það myndaðist hið svonefnda *[[landnámslag]]*. Ekki hefur gosið í þeim síðan. Hæð þeirra er um 600-900 metrar.

Í gosinu 870 var framleiðslan nær eingöngu dökk basísk gjóska, en þar sem sprungan skar Torfajökulssvæðið varð til súr ljós gjóska. Hraunrennsli var lítið og var einkum bundið við syðri enda sprungunnar.

## Tenglar
*Veiðivötn/Vatnaöldur - Náttúrufræðistofnun 
*Eldgos.is - Vatnaöldur
Blámannshattur

**Blámannshattur** er um 1.200 metra hátt fjall við austanverðan Eyjafjörð, nánar tiltekið nálægt Höfðahverfi í Grýtubakkahreppi. Er það með hærri fjöllum við austanverðan fjörðinn og hærri en Kaldbakur.
Lífsbjörg í Norðurhöfum

**Lífsbjörg í Norðurhöfum** er íslensk heimildarmynd frá 1989 sem fjallar um falsanir og svik Grænfriðunga (e. Greenpeace) og annarra náttúrusamtaka. Myndin var sýnd í Ríkissjónvarpinu 1989. Grænfriðungar fóru fram á lögbanni á sýninguna en því var hafnað.
Fáni Úkraínu

**[[Fáni]] [[Úkraína|Úkraínu]]** er skilgreindur í 1. málsgrein 20. greinar stjórnarskrár Úkraínu sem tveir láréttir, jafnstórir borðar í bláum og gulum lit. Þessir tveir litir hafa lengi verið notaðir á fánum úkraínsku þjóðarinnar. Fáninn var tekinn upp í fyrsta sinn árið 1918 þegar Úkraína varð sjálfstæð í fyrsta sinn undir nafninu Alþýðulýðveldið Úkraína. Þegar Úkraína var innlimuð í Sovétríkin fékk úkraínska sovétlýðveldið annan fána og notkun blágula fánans var bönnuð. Þegar Úkraína varð sjálfstætt ríki á ný eftir hrun Sovétríkjanna árið 1991 var bláguli fáninn tekinn upp á ný.

## Saga og merking litanna
Heimildir eru til um að litirnir gulur og blár hafi verið notaðir á herfánum rúþenska landstjóradæmisins árið 1410 í orrustunni um Grunwald. Litirnir voru aftur notaðir á skjaldarmerkjum furstadæmisins Galisíu-Volhyníu. Á byltingarárinu 1848 lét æðstaráð Rúþeníu draga bláan og gulan fána að húni í Lvív. Litirnir voru síðan notaðir af nýjum úkraínskum herdeildum í her austurrísk-ungverska keisaradæmisins. Bláguli fáninn í núverandi mynd var fyrst notaður þegar Úkraína varð sjálfstætt ríki í stuttan tíma eftir rússnesku byltinguna.  

Litirnir tákna úkraínska landslagið: bláu og gulu borðarnir tákna bláan himin yfir gulum hveitiökrum. 


Mynd:Alex K Grundwald flags 1410-05.svg|Borði Rúþena við Grunwald árið 1410.
Mynd:Flag of the Cossack Hetmanate.svg|Fáni höfuðsmannsdæmis kósakka.
Mynd:Typical agricultural landscape of Kherson Oblast.jpg|Fáni Úkraínu táknar bláan himin yfir gulum ökrum.


### Fyrsta sjálfstæði Úkraínu

File:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|Fyrsti fáni Alþýðulýðveldisins Úkraínu (1917).
File:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|Fáni Alþýðulýðveldisins Úkraínu (1918-1920) og úkraínska höfuðsmannsdæmisins (1918).


### Sovétlýðveldið Úkraína

File:Flag_of_the_Ukrainian_SSR_(1919-1929).svg|Fáni úkraínska sovétlýðveldisins (1919–1929)
File:Flag_of_the_Ukrainian_SSR_(1929-1937).svg|Fáni úkraínska sovétlýðveldisins (1929–1937)
File:Flag of Ukrainian SSR (1937-1949).svg|Fáni úkraínska sovétlýðveldisins (1937–1949)
File:Flag of Ukrainian SSR.svg|Fáni úkraínska sovétlýðveldisins (1949–1991)


## Tilvísanir
Grunnskólinn á Ísafirði

**Grunnskólinn á Ísafirði** var fyrst formlega settur árið 1874. Hann er einn af fjórum grunnskólum sveitarfélagsins og sá eini í bænum Ísafirði. Áður var skólahald á Ísafirði slitrótt og háð einkaframtaki að stærstum hluta. Skólinn stendur á Eyrinni, í hjarta bæjarins. Haustið 2008 var nýtt hús tekið í notkun og hýsir það list- og verkgreinar, bókasafn og fjórar almennar kennslustofur, auk hluta af Dægradvöl sem er frístundaheimili fyrir nemendur í 1.-4. bekk. Nemendur skólans koma einkum af Eyrinni og nágrenni hennar, Holtahverfi og úr Hnífsdal. Skólabíll ekur þeim sem þurfa að sækja skóla um langan veg.

## Stjórn skólans
Fræðslunefnd er skipuð fimm fulltrúum. Skóla- og tómstundasvið Ísafjarðarbæjar (STÍ) fer með daglega yfirstjórn þeirra málefna sem falla undir fræðslunefnd. 

Við skólann starfa fjórir stjórnendur: Skólastjóri, aðstoðarskólastjóri, deildarstjóri unglingastigs og deildarstjóri stoðþjónustu. 

Fagteymi kennara sjá um ýmsa þætti í skólastarfinu. 

Nemendaverndarráð er starfandi við skólann og er ætlað að samræma störf þeirra aðila sem fjalla um málefni einstakra nemenda. Ráðið er einnig eineltisvarnateymi og aðstoðar umsjónarkennara við úrvinnslu eineltismála sem upp koma. Nemendaráð starfar við skólann og er það kosið árlega af nemendum í 8.-10. bekk. Það vinnur m.a. að félags-, hagsmuna- og velferðarmálum nemenda.

## Samstarf
Mikið samstarf er við aðra skóla á norðanverðum Vestfjörðum.  Skólarnir fara saman með hóp í Skólabúðirnar að Reykjum í Hrútafirði.  Einnig er nemendum boðið í heimsóknir og á skemmtanir á milli skóla.  Íþróttahátíðin í Bolungarvík hefur verið stór þáttur í þessu samstarfi í mörg ár.

Skólinn hefur tekið þátt í nokkrum Erasmus+ verkefnum. Núna síðast verkefni um Heimsmarkmið Sameinuðu Þjóðanna sem þurfti að klára í gegnum netið vegna heimsfaraldurs Covid. 

## Heimildir:
Heimasíða Grunnskólans á Ísafirði

Verkefni skólans í Erasmus
Nîmes Olympique

**Nîmes Olympique**, oftast nefnt **NO** er franskt atvinnumannalið í knattspyrnu frá Nîmes sem spilar í Ligue 2. Stuðningsmenn Nîmes eru þekktir fyrir mikil læti. Sérsaklega í leikjum gegn þeirra helstu erkifjendum í Montpellier HSC.

## Þekktir leikmenn
*Eric Cantona
*Laurent Blanc

## Titlar
* **2. deildarmeistarar (1)**: 1949-1950

## Leikmenn
2.mars 2022
Bezier-ferill

**Bezier-ferill** er stikaður ferill (kúrva) sem notaður er í tölvuteikningum og skyldum greinum.
Í vigurteikningu (vektorateikningu) eru bezier-ferlar notaðir til að búa til mjúkar boglínur sem hægt er að skala óendanlega. Þessar línur eru kallaðar ferlar.

## Heimild
* Enska Wikipediagreinin Bézier curve
Waltzing Matilda

**Waltzing Matilda** er bushballaða, tegund ástralskra ljóða og þjóðlaga. Henni er oft lýst sem "óopinberum þjóðsöng Ástralíu" (þjóðsöngurinn er Advance Australia Fair). Lagið var upphaflega samið árið 1885 af ástralska skáldinu Banjo Paterson.

## Textar
### Enskir textar

Once a jolly swagman camped by a billabong
Under the shade of a coolibah tree,
And he sang as he watched and waited till his billy boiled:
"You'll come a-waltzing Matilda, with me."
 
Waltzing Matilda, waltzing Matilda
You'll come a-waltzing Matilda, with me
And he sang as he watched and waited till his billy boiled:
"You'll come a-waltzing Matilda, with me."
 
Down came a jumbuck to drink at that billabong.
Up jumped the swagman and grabbed him with glee.
And he sang as he shoved that jumbuck in his tucker bag:
"You'll come a-waltzing Matilda, with me."
 
Waltzing Matilda, waltzing Matilda
"You'll come a-waltzing Matilda, with me",
And he sang as he shoved that jumbuck in his tucker bag:
"You'll come a-waltzing Matilda, with me."
 
Up rode the squatter, mounted on his thoroughbred.
Down came the troopers, one, two, three.
"Where's that jolly jumbuck you've got in your tucker bag?
You'll come a-waltzing Matilda, with me."
 
Waltzing Matilda, waltzing Matilda
"You'll come a-Waltzing Matilda, with me"
"Whose that jolly jumbuck you've got in your tucker bag?
You'll come a-waltzing Matilda, with me."
 
Up jumped the swagman and sprang into the billabong.
"You'll never catch me alive", said he.
And his ghost may be heard as you pass by that billabong:
"You'll come a-waltzing Matilda, with me."
 
Waltzing Matilda, waltzing Matilda
"You'll come a-waltzing Matilda, with me"
And his ghost may be heard as you pass by that billabong:
"You'll come a-waltzing Matilda, with me."


### Orðalisti
; Billabong: Mýri
; Coolibah: Tegund af tröllatré; Eucalyptus coolabah
; Jumbuck: Kind
; Troopers: Lögreglumenn

## Heimildir
Metrabylgja

**Metrabylgja** eða **VHF-bylgja** (úr ensku, *Very High Frequency*) er útvarpsbylgja með tíðnisvið á milli 30 og 300 MHz. Bylgjulengd metrabylgju er því milli 1 og 10 metrar. Næsta tíðnisvið fyrir neðan metrabylgju er hátíðnibylgja (HF) og næsta tíðnisvið fyrir ofan er örbylgja (UHF).

Útsendingar á metrabylgju nást í meginatriðum í sjónlínu og stöðvast við hæðir og fjöll. Þær geta ferðast eilítið lengra en sjóndeildarhringurinn vegna endurkasts, eða allt að 160 km. Metrabylgjan er mest notuð fyrir FM-útvarp, sjónvarpsútsendingar, talstöðvarsamskipti á landi og sjó, stafrænar hljóðútsendingar, útvarpsmótöld og samskipti radíóamatöra. Flugumsjón notast líka við metrabylgju að hluta. Metrabylgjan er hæsta tíðnin sem hægt er að nota með litlum handsenditækjum.
Donetsk (borg)

**Donetsk** er borg í Donetska Oblast í Austur-Úkraínu. Íbúar voru um 900 þúsund árið 2021 en á stórborgarsvæðinu búa um 2 milljónir. Donetsk er iðnaðarborg þar sem stál og kol eru framleidd. Síðan 2014 hafa rússneskumælandi aðskilnaðarsinnar ráðið borginni og stofnað í kringum hana Alþýðulýðveldið Donetsk. Það er hluti af stríði Rússlands og Úkraínu. 

Shakhtar  Donetsk er knattspyrnulið borgarinnar.
FM-útvarp

**FM-útvarp** er útvarp sem notast við tíðnimótun (enska, *frequency modulation* eða FM) til útvarpsútsendinga á hliðrænu hágæðahljóði. Hljómur FM-útsendinga er af betri gæðum en næst með öðrum aðferðum, eins og styrktarmótun (AM) og tíðnimótun er ekki eins viðkvæm fyrir rafsegultruflunum. Hún er þannig vinsæl til útsendinga á tónlist. Tíðnimótun var fundin upp af bandaríska verkfræðingnum Edwin Armstrong árið 1933 og fyrsta FM-útvarpsstöðin var tilraunastöð hans með kallmerkið W2XMN. Evrópskar útvarpsstöðvar tóku að nota þessa tækni í stórum stíl eftir síðari heimsstyrjöld á metrabylgju, þar sem hernámslið bandamanna höfðu tekið miðbylgjuna yfir með öflugum sendum til að senda afþreyingarefni til hermanna og áróður yfir Járntjaldið.

Síðustu ár hefur stafrænt útvarp (DAB) smám saman tekið við af FM-útvarpi.
Dwayne Johnson

**Dwayne Douglas Johnson** (fæddur 2. maí 1972), einnig þekktur sem **The Rock**, er bandarískur leikari, söngvari, kaupsýslumaður og fyrrverandi atvinnuglímumaður. Almennt álitinn sem einn besti atvinnuglímumaður allra tíma, hann glímdi fyrir WWE í átta ár áður en hann hóf feril sem leikari. Kvikmyndir hans hafa þénað yfir 10,5 milljarða bandaríkjadala um allan heim, sem gerir hann að einum tekjuhæsta og launahæsta leikara heims. 

## Tilvísanir
EPIRB

**EPIRB-neyðarsendir** (úr ensku, *Emergency position-indicating radiobeacon*) er rafhlöðuknúinn neyðarsendir til að staðsetja farartæki og fólk í neyð, eins þegar flugvél hrapar eða skip sekkur. Neyðarsendirinn getur virkjast sjálfvirkt, til dæmis við að lenda í vatni, eða er settur í gang handvirkt. Við það sendir hann út stöðugt útvarpsmerki á 406 MHz tíðni. Gervihnettir á vegum Cospas-Sarsat nema slík merki og senda til viðeigandi viðbragðsaðila. Nýjustu neyðarsendarnir notast við staðsetningarkerfi eins og GPS eða GLONASS en bæði nýrri og eldri gerðir eru líka staðsettar með því að nota dopplerhrif við rakningu.

Skammstöfunin EPIRB á oftast við um neyðarbauju um borð í skipum. Flugvélar notast við ELT (*emergency location transmitter*), kafbátar við SEPIRB (*submarine emergency position-indicating radio beacon*) og einstaklingar við PLB (*personal locator beacon*).
Kóði um siglingar á pólsvæðum

**Kóði um siglingar á pólsvæðum** eða **Pólkóðinn** er alþjóðlegur öryggiskóði sem Alþjóðasiglingamálastofnunin tók upp sem hluta af SOLAS-samþykktinni árið 2014. Kóðinn setur fram reglur um siglingar skipa í Norður-Íshafi og Suður-Íshafi. Hann nær bæði yfir öryggi skipa og á að draga úr hættu á mengunarslysum. Þannig er líka vísað til hans í MARPOL-samþykktinni. Kóðinn flokkar skip í þrjá flokka: A-flokk skipa sem geta siglt í 0,7 til 1,2 metra þykkum ársgömlum ís sem getur innihaldið eldri ís, B-flokk skipa sem geta siglt í þunnum 0,3 til 0,7 metra þykkum ís, og C-flokk skipa sem geta siglt í þynnri ís eða á íslausum sjó.

Kóðinn hefur verið gagnrýndur fyrir að ganga ekki nógu langt í kröfum og eftirliti. Hann nær ekki yfir fiskiskip sem eru  eða minni, og ekki yfir loftmengun og útblástur gróðurhúsalofttegunda. Leiðbeiningar um meðferð kjölfestuvatns og notkun botnmálningar eru sett fram sem tilmæli.
Maríúpol

**Maríúpol** (úkraínska: *Маріу́поль*) er borg í suður-Úkraínu við mynni fljótsins Kalmius við Asovhaf. Íbúar voru um 430 þúsund árið 2021.

Borgin varð stjórnskipunarlegur hluti Donetskfylki eftir að borgin Donetsk féll í hendur aðskilnaðarsinna árið 2014.
Maríúpol varð fyrir gegndarlausum loftárásum í innrás Rússa í Úkraínu 2022. Hún var umsetin af rússneska hernum sem eyðilagði vatn og rafmagnsleiðslur. Allt að 80-90% bygginga urðu fyrir árásum, sjúkrahús og leikhús þar á meðal. Flestir íbúanna höfðu flúið í lok mars og hafa allt að 21.000 óbreyttir borgarar látist.

## Orðsifjar
Uppruni heitisins er rakinn til grískumælandi innflytjenda frá suður-Krímskaga sem gáfu stað þar nafnið Mariampol sem má rekja til líkneskis sem sýndi Maríu mey.

Frá 1948 til 1989 hét borgin opinberlega **Zhdanov** í höfuðið á sovéska stjórnmálamanninum Andrej Zhdanov, sem fæddist í borginni.
Alþýðulýðveldið Donetsk

**Alþýðulýðveldið Donetsk** var ríki á Donbas-svæðinu í Úkraínu sem lýsti yfir sjálfstæði þann 11. maí 2014 og var formlega innlimað í Rússland árið 2022. Höfuðborg og stærsta borg ríkisins var Donetsk og Denís Púshílín var forseti þess frá árinu 2018 til ársins 2022. Á meðan ríkið hélt fram sjálfstæði sínu var almennt litið á það sem rússneskt leppríki.

Aðskilnaðarsinnar í Donetsk, sem aðhylltust nánara samband við Rússland, klufu sig frá Úkraínu í kjölfar úkraínsku byltingarinnar og Krímskagakreppunnar árið 2014. Haldin var atkvæðagreiðsla um sjálfstæði héraðanna Donetsk og Lúhansk þann 11. maí 2014. Í kjölfarið tilkynntu skipuleggjendur atkvæðagreiðslunnar að kjósendur hefðu samþykkt sjálfstæði með um 80 prósentum atkvæða og 75 prósenta kjörsókn. Engir óháðir eftirlitsmenn gátu staðfest niðurstöðu atkvæðagreiðslunnar og ekkert erlent ríki viðurkenndi lögmæti hennar.

Úkraínsk stjórnvöld viðurkenndu ekki lögmæti atkvæðagreiðslunnar og bentu á að stjórnarskrá landsins heimilaði ekki breytingar á yfirráðasvæði í atkvæðagreiðslu nema öllum landsmönnum væri leyft að kjósa. Rússneskir hermenn fóru inn í Donbas í ágúst 2014 og hafa hjálpað stjórnvöldum þar að verjast tilraunum Úkraínumanna til að endurheimta stjórn í Donetsk og Luhansk. Lítil breyting varð á yfirráðasvæði í hernaðardeilum um héruðin á næstu árum og gjarnan var fjallað um átökin sem „frosin átök.“

Ríkisstjórn Úkraínu hefur ekki viðurkennt sjálfstæði Donetsk og lítur á ríkið og leiðtoga þess sem uppreisnarmenn. Þorri alþjóðasamfélagsins skilgreinir Donetsk jafnframt sem hluta af Úkraínu. Rússland varð fyrst ríkja til að viðurkenna sjálfstæði Donetsk þann 21. febrúar 2022. Alþýðulýðveldið Donetsk er þátttakandi í innrás Rússa í Úkraínu sem hófst 24. febrúar 2022.

Þann 21. september tilkynnti stjórn Alþýðulýðveldisins Donetsk, ásamt leppstjórnum Rússa á hernámssvæðum þeirra í Lúhansk, Kherson og Zaporízjzja, að þær hygðust halda atkvæðagreiðslur um það að gerast hluti af Rússneska sambandsríkinu líkt og hafði verið gert á Krímskaga árið 2014. Atkvæðagreiðslurnar hófust tveimur dögum síðar. Eftir fjóra daga tilkynntu stjórnirnar að yfirgnæfandi meirihlutar kjósenda hefðu samþykkt að héruðin skyldu sameinast Rússlandi. Ýmsir erlendir þjóðarleiðtogar fordæmdu atkvæðagreiðslurnar og sögðu niðurstöður þeirra hafa verið ákveðnar fyrirfram. Volodymyr Zelenskyj Úkraínuforseti sagði þær markleysu og að þær myndu engu breyta um þær fyrirætlanir Úkraínumanna að endurheimta héruðin.

Vladímír Pútín, forseti Rússlands, tilkynnti formlega innlimun héraðanna fjögurra í Rússland þann 30. september 2022 á stórviðburði á Rauða torginu í Moskvu. Þegar Pútín tilkynnti þetta stjórnuðu Rússar engu af héruðunum fjórum í heild sinni.

## Tilvísanir
Berdreymi

***Berdreymi*** er íslensk kvikmynd frá árinu 2022 eftir Guðmund Arnar Guðmundsson. Myndin segir frá Adda, unglingsstrák í Reykjavík sem alinn er upp af móður með skyggnigáfu, sem dag einn ákveður að taka eineltisfórnarlamb undir sinn verndarvæng og inn í vinahóp slagsmálahunda. Berdreymi hlaut *Europa Cinemas Label* verðlaunin sem besta evrópska kvikmyndin í *Panorama*-flokki á Alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni í Berlín.

## Leikarar
* Birgir Dagur Bjarkason sem Addi
* Áskell Einar Pálmason sem Balli
* Viktor Benóný Benediktsson sem Konni
* Snorri Rafn Frímannsson sem Siggi
* Ólafur Darri Ólafsson sem Svenni
* Blær Hinriksson sem Símon
* Ísgerður Elfa Gunnarsdóttir sem Hulda
* Aðalbjörg Emma Hafsteinsdóttir sem Fríða
* Aníta Briem sem Guðrún
* Sunna Líf Arnarsdóttir sem Helga

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Berlín

**Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Berlín** (þýska: *Internationale Filfestspiele Berlin*), kallast oft **Berlinale** eða **Berlínarhátíðin** í daglegu tali, er kvikmyndahátíð sem haldin er árlega í Berlín í Þýskalandi. Hátíðin var stofnuð árið 1951 og hefur verið haldin ár hvert í febrúar síðan 1978. Aðalverðlaun hátíðarinnar eru *[[Gullbjörn]]* og þar á eftir kemur ''Silfurbjörn''. Önnur verðlaun eru m.a. Silfurbjörn fyrir bestu leikstjórn.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Opinber heimasíða hátíðarinnar
The Weeknd

**Abel Makkonen Tesfaye** (amharíska: አበል መኮነን ተስፋዬ; f. 16. febrúar 1990), betur þekktur undir sviðsnafninu **The Weeknd**, er kanadískur söngvari, lagahöfundur og upptökustjóri. Þekktur fyrir tónlistarlegan fjölbreytileika og drungalega texta, tónlist Tesfaye snýst um veruleikaflótta, rómantík og þunglyndi sem er oft byggð á persónulegri reynslu. Hann hefur hlotið margrar viðurkenningar, þar á meðal Grammy Awards, ''Billboard'' Music Awards, Juno Awards, American Music Awards, MTV Video Music Awards og tilnefningu til Óskarsverðlauna.

Árið 2023 varð The Weeknd fyrsti tónlistarmaðurinn til að ná 100 milljón mánaðarlegum hlustendum á Spotify.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *Kiss Land* (2013)
* *Beauty Behind the Madness* (2015)
* *Starboy* (2016)
* *After Hours* (2020)
* *Dawn FM* (2022)
* *Hurry Up Tomorrow* (2025)

### Stuttskífur
* *My Dear Melancholy* (2018)
* *After Hours (Remixes)* (2020)
* *The Dawn FM Experience* (2022)
* *The Idol, Vol. 1* (2023)

### Blandspólur
* *House of Balloons* (2011)
* *Thursday* (2011)
* *Echoes of Silence* (2011)

## Tilvísanir

## Tenglar
* 
*
David Baszucki

**David Baszucki** (fæddur 20. janúar 1963), einnig þekktur af Roblox-notendanafninu hans **Builderman**, er kanadísk-bandarískur verkfræðingur og frumkvöðull. Hann er best þekktur sem meðstofnandi og forstjóri Roblox Corporation. Hann áður stofnaði og starfaði sem forstjóri *Knowledge Revolution*, sem MSC Software keypti í desember 1998.

## Tilvísanir
Janet Kay

**Janet Kay** (f. 17. janúar 1958) er bresk söngkona og leikkona sem er þekktust fyrir elskendarokksmellinn „Silly Games“ frá 1979 og fyrir hlutverk sitt í bresku gamanþáttunum *[[No Problem!]]* á 9. áratug 20. aldar. Árið 1984 átti hún annan danssmell með laginu „Eternally Grateful“.

Hún hóf söngferil sinn með reggíútgáfu af bandaríska sálarlaginu „Lovin' You“ sem jamaíski tónlistarmaðurinn Alton Ellis framleiddi og kom út árið 1978. Árið eftir kom lagið „Silly Games“ út og náði miklum vinsældum í Evrópu, en það var samið og framleitt af Dennis Bovell. „Silly Games“ náði í 2. sæti breska vinsældarlistans.

Kay var ein af stofnendum leikkvennahópsins BiBi Crew árið 1991 sem kom oft fram í Theatre Royal Stratford East í Newham í London.
Doja Cat

**Amala Ratna Zandile Dlamini** (f. 21. október 1995), betur þekkt undir sviðsnafninu **Doja Cat**, er bandarísk söngkona, rappari og lagahöfundur. Hún er fædd og uppalin í Los Angeles. Sem unglingur, byrjaði hún að gefa út lög á SoundCloud og við 17 ára aldur skrifaði hún undir sinn fyrsta plötusamning. Fyrsta lagið sem kom henni á kortið var „Mooo!“ ásamt tónlistarmyndbandinu við því sem var sett á YouTube. Lögin hennar hafa hlotið mikilla vinsælda á samfélagsmiðlinum TikTok þar sem notendur birta dansa, ásamt öðru, við þau.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *Amala* (2018)
* *Hot Pink* (2019)
* *Planet Her* (2021)
* *Scarlet* (2023)

### Stuttskífur
* *Purrr!* (2014)

## Tenglar
* 
* 
*
Mac Miller

**Malcolm James McCormick** (19. janúar 1992 – 7. september 2018), betur þekktur sem **Mac Miller**, var bandarískur rappari og upptökustjóri. Áður en hann byrjaði ferilinn sinn sem einstaklings rappari, var hann í rapphóp sem kallaðist The III Spoken. Hópurinn gaf út blandspóluna *How High* árið 2008. Áður en hann tók upp listamannanafnið Mac Miller, var hann þekktur sem Easy Mac. Fyrsta breiðskífan hans, *Blue Slide Park*, var síðan gefin út 8. nóvember 2011.

Miller lést vegna ofskammts vímuefna, 26 ára að aldri.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *Blue Slide Park* (2011)
* *Watching Movies with the Sound Off* (2015)
* *GO:OD AM* (2015)
* *The Divine Feminine* (2016)
* *Swimming* (2018)
* *Circles* (2020)

### Stuttskífur
* *On and On and Beyond* (2011)
* *You* (2012)

### Blandspólur
* *But My Mackin' Ain't Easy* (2007) 
* *How High* (2008)
* *The Jukebox: Prelude to Class Clown* (2009)
* *The High Life* (2009)
* *K.I.D.S.* (2010)
* *Best Day Ever* (2011)
* *I Love Life, Thank You* (2011)
* *Macadelic* (2012)
* *Run-On Sentences: Vol. 1* (2012) 
* *Stolen Youth* (2013) 
* *Delusional Thomas* (2013) 
* *Faces* (2014)
* *Run-On Sentences: Vol. 2* (2015) 

## Tenglar
* Opinber vefsíða
Íraskur dínar

**Dínar** er gjaldmiðillinn í Írak. Hann er gefinn út af Seðlabanka Írak og er deilt upp í 1.000 fils, en vegna verðbólgu er honum ekki lengur skipt upp.

Sjálft orðið -*dínar* er tökuorð úr grísku & latínu og merkir svipað og teneyringur. Þar sem d-ið í tíu harðnaði með germönsku hljóðfærslunni hefst það á -d í öðrum indóevrópskum málum. Almenna orðið fyrir peninga í nútíma spænsku, *dinero*, og ítölsku, *denaro*, eru náskyld.
Arthur Evans

**Arthur John Evans** (1851 - 1941) var breskur fornleifafræðingur sem varð frægur fyrir uppgötvanir á mínóísku menningunni á Krít. Hann fór fyrir fornleifauppgrefti og rannsóknum á minóísku konungshöllinni við Knossos á Krít við upphaf 20. aldar.
Michael Crichton

**John Michael Crichton** (23. október 1942 – 4. nóvember 2008) var bandarískur rithöfundur og kvikmyndagerðarmaður. Bækur hans hafa selst í yfir 200 milljónum eintaka um allan heim og yfir tugur þeirra hefur verið kvikmyndaður. Bækur hans falla flestar í flokk vísindaskáldskapar, tæknitrylla og læknaskáldskapar. Skáldsögur hans fjalla oft um nýja tækni og mistök í samskiptum manna við hana, sérstaklega líftækni sem leiðir til hörmunga. Margar af skáldsögum hans byggjast á læknisfræðilegi eða vísindalegi þekkingu, sem endurspeglar bakgrunn Crichtons sjálfs.

Crichton lauk doktorsprófi frá Harvard Medical School árið 1969 en stundaði ekki lækningar og kaus að einbeita sér að skrifum sínum í staðinn. Hann hóf að skrifa undir dulnefni. Skáldsögur hans urðu 26 talsins. Meðal þeirra þekktustu eru *The Andromeda Strain* (1969), *The Terminal Man* (1972), *Lestarránið mikla* (1975), *Congo* (1980), *Sphere* (1987), *[[Júragarðurinn (skáldsaga)|Júragarðurinn]]* (1990), *Rising Sun* (1992), *Afhjúpun* (1994), *Horfinn heimur* (1995), *Airframe* (1996), *Timeline* (1999), *Prey* (2002), *State of Fear* (2004), og *Next* (2006). Nokkrar ókláraðar skáldsögur voru gefnar út eftir dauða hans árið 2008 en þær voru mislangt komnar.

Crichton tók einnig þátt í kvikmynda- og sjónvarpsiðnaðinum. Árið 1973 skrifaði hann og leikstýrði *[[Westworld]]*, fyrstu myndinni sem notaði tvívítt tölvugert myndefni. Hann leikstýrði einnig *Coma* (1978), *The First Great Train Robbery* (1979), *[[Looker]]* (1981), og *[[Runaway]]* (1984). Hann var höfundur sjónvarpsþáttanna *[[ER (sjónvarpsþættir)|ER]]* (1994–2009), og nokkrar af skáldsögum hans voru kvikmyndaðar, einkum *Jurassic Park*-bókaröðin.

Hann var á öndverðum meiði við meginstraumsvísindamenn í ýmsum málefnum, svo sem loftslagsbreytingum, hættu vegna reykinga og leit að lífi á öðrum hnöttum. Crichton sjálfur setti þessa andstöðu fram sem „hagnýta efahyggju“ um vísindi sem byggja á samþykki, með þeim rökum að of mikil trú á tölfræðilíkönum skapi möguleika á hlutdrægni, sérstaklega þegar fólk er beitt pólitískum og samfélagslegum þrýstingi eins og löngun til að afstýra kjarnorkustríði.

## Tilvísanir
Iggy Azalea

**Amethyst Amelia Kelly** (f. 7. júní 1990), betur þekkt sem **Iggy Azalea**, er ástralskur rappari. Hún er fædd í Sydney en er uppalin í Mullumbimby. Hún flutti til Bandaríkjanna við 16 ára aldur til að reyna við feril í tónlist. Fyrsta breiðskífan hennar, *The New Classic*, var gefin út í apríl 2014 eftir að hún skrifaði undir samning hjá Virgin EMI. Á plötunni má finna lagið „Fancy“ með Charli XCX, sem náði fyrsta sæti á ''Billboard'' Hot 100.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *The New Classic* (2014)
* *In My Defense* (2019)
* *The End of an Era* (2021)

### Stuttskífur
* *Glory* (2012)
* *Change Your Life* (2013)
* *iTunes Festival: London 2013* (2013)
* *Survive the Summer* (2018)
* *Wicked Lips* (2019)

### Blandspólur
* *Ignorant Art* (2011)
* *TrapGold* (2012)

## Tenglar
* 
*
Jessie J

**Jessica Ellen Cornish** (f. 27. mars 1988), betur þekkt sem **Jessie J**, er ensk söngkona og lagahöfundur. Hún sló fyrst í gegn með laginu „Do It Like a Dude“ undir lok 2010. Annað lagið hennar, „Price Tag“ sem var flutt ásamt rapparanum B.o.B, náði fyrsta sæti á breska vinsældalistanum. Hún hafði áður skrifað lög fyrir Justin Timberlake, Alicia Keys og Christina Aguilera ásamt þess að hafa skrifað smellinn „Party in the USA“ fyrir Miley Cyrus.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *Who You Are* (2011)
* *Alive* (2013)
* *Sweet Talker* (2014)
* *R.O.S.E.* (2018)
* *This Christmas Day* (2018)

### Stuttskífur
* *iTunes Festival* (2012)

## Tilvísanir

## Tenglar
* 
*
Freya Stark

**Freya Madeline Stark** (31. janúar 1893 – 9. maí 1993) var bresk-ítalskur landkönnuður, ljósmyndari og ferðabókahöfundur. Hún skrifaði yfir 20 bækur um ferðir sínar um Mið-Austurlönd og Afganistan auk sjálfsævisögulegra rita og ritgerða. Hún var einn af fyrstu vestrænu landkönnuðunum sem ferðuðust um suðurhluta Arabíueyðimerkurinnar.

Hún fæddist í París en ólst upp á Norður-Ítalíu. Foreldrar hennar skildu þegar hún var barn. Þrettán ára lenti hún í slysi í verksmiðju á Ítalíu þar sem hár hennar festist í vél með þeim afleiðingum að hluti af höfuðleðri og annað eyra hennar rifnuðu af. Hún fékk húðágræðslu og var fjóra mánuði á sjúkrahúsi, en slysið skildi eftir áberandi andlitslýti sem hún faldi með höttum og slaufum. Árið 1926 lést systir hennar, Vera, eftir fósturlát og Freya var ákveðin í að hljóta ekki sömu örlög. Hún fór í sitt fyrsta ferðalag árið eftir, til Líbanon og Bagdad. Í síðari heimsstyrjöld var hún ráðin af upplýsingamálaráðuneyti Breta til að dreifa áróðri í Egyptalandi, Sýrlandi og Palestínu. Eftir stríð giftist hún, en skildi að borði og sæng eftir aðeins fimm ár og hélt ferðum sínum áfram auk þess að fást við skriftir.

Hún fékk foringjatitil í bresku heimsveldisreglunni 1972. Hún lést í Asolo á Norður-Ítalíu nokkrum mánuðum eftir að hafa náð 100 ára aldri.
Jonjo Shelvey

**Jonjo Shelvey** (fæddur 27. febrúar árið 1992) er enskur knattspyrnumaður sem spilar með Nottingham Forest F.C.. Hann á að baki 6 landsleiki fyrir enska landsliðið, hann hefur einnig spilað með Newcastle United,  Liverpool, Blackpool og Swansea. Shelvey er þekktur fyrir að vera teknískur og gefa góðar fyrirgjafir.

## Heimildir
*https://www.nufc.co.uk/news/archive/newcastle-sign-shelvey/ 
*https://www.theguardian.com/football/2012/sep/23/liverpool-manchester-united-match-report
Mpemba-hrif

**Mpemba-hrif** er hrif þar sem heitt vatn frýs hraðar en kalt vatn. Hrifið er nefnt eftir Erasto Bartholomeo Mpemba sem enduruppgötvaði hrifið.

## Saga
Elstu heimildirnar um að að heitt vatn frýs hraðar en kalt vatn eru frá heimspekinginum Aristóteles, um árið 350 f.kr. Á 13. öld benti svo Roger Bacon á skrif Aristótelesar. Svipuð dæmi má sjá í ritum René Descartes og Francis Bacon frá upphafi 17. aldar og Joseph Black og Georg Christoph Lichtenberg frá 18. öld.

Fyrirbærið fékk þó ekki mikla athygli þangað til að Mpemba (þá 13 ára) hélt því fram að heit mjólk frysi hraðar en köld mjólk. Hann uppgötvaði það þegar hann bjó til mjólkurís í skólanum *Magamba Secondary School* í Tansaníu. Þegar hann var nemandi við *Mkwawa High School* kom Denis Gordon Osborne, prófessor í eðlisfræði í heimsókn til skólans og Mpemba spurði hann af hverju 100 °C heitt vatn frís hraðar en 35 °C heitt vatn. Osborne svaraði að hann vissi það ekki en hann lofaði að prófa þetta sjálfur. Tæknimaður Osbornes endurtók tilraunina og Osborne birti niðurstöðurnar ásamt Mpemba 1969. 

## Tenglar

* Hvort frýs heitt eða kalt vatn hraðar? í Vísindavefnum

## Heimildir

* 
* 

## Tilvísanir
Pharrell Williams

**Pharrell Lanscilo Williams** (f. 5. apríl 1973), þekktur sem **Pharrell**, er bandarískur söngvari, rappari, framleiðandi, lagahöfundur og frumkvöðull. Ásamt Chad Hugo, stofnaði hann hipphopp og R&B tvíeykið The Neptunes í upphafi 10. áratugsins. Árið 1999 varð hann söngvari hljómsveitarinnar N.E.R.D. sem hann stofnaði einnig með Hugo og trommaranum Shay Haley. Williams er oft talinn vera einn áhrifamesti framleiðandi 21. aldar og hefur veitt mikinn innblástur í nútíma tónlist.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *In My Mind* (2006)
* *Girl* (2014)

### Stuttskífur
* *Glory* (2012)
* *Change Your Life* (2013)
* *iTunes Festival: London 2013* (2013)
* *Survive the Summer* (2018)
* *Wicked Lips* (2019)

### Blandspólur
* *In My Mind: The Prequel* (2006)

### Samvinnuplötur
#### Með N.E.R.D.
* *In Search Of...* (2002)
* *Fly or Die* (2004)
* *Seeing Sounds* (2008)
* *Nothing* (2010)
* *No One Ever Really Dies* (2017)

#### Með The Neptunes
* *The Neptunes Present... Clones* (2003)

## Tilvísanir

## Tenglar
* 
*