open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Benedikt 16.

**Benedikt 16.** (opinber útgáfa á latínu *Benedictus PP. XVI*; 16. apríl 1927 – 31. desember 2022) skírður **Joseph Alois Ratzinger** var páfi kaþólsku kirkjunnar frá 2005 til 2013. Hann var kjörinn páfi 19. apríl 2005, 17 dögum eftir fráfall Jóhannesar Páls 2.. Benedikt var 78 ára þegar hann var kjörinn. Hann varð þar með elsti einstaklingurinn til að ná kjöri sem páfi síðan Klemens 12.. varð páfi árið 1730, einnig 78 ára að aldri. Benedikt sagði af sér embætti i febrúar 2013 og tók sú afsögn gildi 28. febrúar. Benedikt er fyrsti páfinn sem segir af sér embætti síðan Gregoríus 12. gerði það árið [1415 og sá fyrsti sem gerir það sjálfviljugur frá afsögn Selestínusar 5. árið 1294.

Ratzinger ólst upp á tíma Þýskalands nasismans og var því neyddur til að ganga í Hitlersæskuna sem ungur maður. Hann barðist með þýska hernum á lokaköflum seinni heimsstyrjaldarinnar en yfirgaf herinn undir lok stríðsins og var stríðsfangi bandamanna um stutt skeið. Á efri árum sagði Ratzinger unglingsár sín hafa verið eyðilögð af nasismanum.

Ratzinger var virtur guðfræðingur áður en hann varð erkibiskup af München og kardináli árið 1977. Árið 1981 skipaði Jóhannes Páll páfi 2. hann æðsta yfirmann þeirrar deildar kaþólsku kirkjunnar sem sér um að viðhalda réttrúnaði. Árið 1998 varð hann svo varaformaður Kardinálaráðsins og formaður 2002. 

Ef litið er á fyrri verk og störf Benedikts innan kaþólsku kirkjunnar má sjá að hugsunarháttur hans var um margt líkur hugsunarhætti Jóhannesar Páls 2., fyrirrennara hans. Hann virtist mótfallinn því að kirkjan slakaði á sinni hefðbundnu andstöðu við fóstureyðingar, getnaðarvarnir og fleira. Val hans á nafninu Benedikt sagði hann vera vísun til Benedikts 15. sem var páfi meðan á fyrri heimsstyrjöldinni stóð og í heilagan Benedikt sem þótti sýna að honum þótti kirkjan standa höllum fæti og að hann ætlaði sér að reyna að rétta hlut hennar.

Benedikt lést á gamlársdag árið 2022, tæpum áratug eftir að hann sagði af sér.

## Tilvísanir
Flugvél

**Flugvél** er loftfar sem er þyngra en loft. Sem dæmi teljast fis, svifflugur, tvíþekjur, þyrlur og þotur til flugvéla en hvorki loftbelgir né loftskip. Flugvél er farartæki sem flýgur og er knúin af hreyflum. Vængirnir á flugvélum gegna því hlutverki að halda flugvélinni á lofti. Í flugtaki eru notaðir blaktar (flaps) til þess að lyfta henni frá jörðu þannig að vindurinn stefni upp og mótstaða myndist undir vængjunum og lyfti henni upp. Stélið er svolítið eins og stjórnbúnaður til þess að beina flugvélinni upp, niður til hægri og vinstri. Hreyflarnir á farþegaþotu snúast á gífurlegum hraða og beinir vindinum svo hratt að flugvélin hreyfist.

## Tengt efni
* Afturbrennari
* Flugslóði

## Tenglar
* ''Vængjaður draumur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1979 
* ''Á flugi og ferð''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1928
* ''Fljúgandi vængur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1996
Sverrir Jakobsson

**Sverrir Jakobsson** (f. 18. júlí 1970) er íslenskur sagnfræðingur. 

Hann útskrifaðist frá Menntaskólanum við Sund árið 1990, lauk svo B.A.-prófi við Háskóla Íslands 1993 og M.A.-prófi frá Háskólanum í Leeds í Bretlandi. Lauk svo doktorsprófi frá HÍ 2005. Sverrir var aðjunkt í sagnfræði við Háskóla Íslands árin 2010-2013, lektor 2013-2014 og hefur starfað sem prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands frá árinu 2014 .

Á menntaskólaárum sínum komst hann ásamt tvíburabróður sínum Ármanni þrívegis í úrslit í Gettu betur og sigraði í keppninni árið 1990.

Sverrir var í forsvari fyrir Samtök herstöðvaandstæðinga og formaður þeirra 1999-2000. Þá var hann formaður Hagþenkis, félags höfunda kennslubóka og fræðirita 2000-2008.

## Helstu bækur
**Við og veröldin. Heimsmynd Íslendinga 1100-1400* (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2005).
**Saga Breiðfirðinga I. Fólk og rými frá landnámi til um 1400* (Reykjavík: Sagnfræðistofnun, 2015).
**Auðnaróðal. Baráttan um Ísland 1096-1281* (Reykjavík: Sögufélag, 2016).
**Kristur. Saga hugmyndar* (Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag, 2018).
**The Varangians. In God´s Holy Fire* (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2020).

### Meðhöfundur
**Historical Dictionary of Iceland*, 3. útgáfa (ásamt Guðmundi Hálfdanarsyni, Lanham: Rowman & Littlefield, 2016).
**Engin venjuleg verslun – Saga Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins í 90 ár* (ásamt Hildigunni Ólafsdóttur og Sumarliða Ísleifssyni, Reykjavík: Vínbúðin ÁTVR, 2018).

### Útgáfur
**Íslenzk fornrit 31-32. Hákonar saga Hákonarsonar* (ásamt Þorleifi Haukssyni og Tor Ulset, Reykjavík: Hið íslenska fornritafélag, 2013).

### Ritstjórn
**Þjóðerni í þúsund ár?* Ritstj. Sverrir Jakobsson, Jón Yngvi Jóhannsson og Kolbeinn Proppé (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2003).
**Images of the North. Histories-Identities-Ideas* (Studia Imagologica. Amsterdam Studies on Cultural Identity, 14 (Amsterdam: Rodopi, 2009).
**The Routledge Research Companion to the Medieval Icelandic Sagas.* Ritstj. Ármann Jakobsson og Sverrir Jakobsson (London & New York: Routledge, 2017).
**Sturla Þórðarson (1214-1284) – Skald, Chieftain and Lawman*. Ritstj. Jón Viðar Sigursson og Sverrir Jakobsson (Turnhout: Brill, 2017).
**Hugmyndaheimur Páls Briem*. Ritstj. Ragnheiður Kristjánsdóttir og Sverrir Jakobsson (Reykjavík: Sagnfræðistofnun, 2019).
Oscar Reutersvärd

**Oscar Reutersvärd** (29. nóvember 1915 – 2. febrúar 2002) var sænskur myndlistarmaður sem fékkst við teikningar á ómögulegum hlutum, það er þrívíðum hlutum sem aldrei gætu verið til í þremur víddum. Reutersvärd varð fyrir áhrifum frá skrifum eðlisfræðingsins Rogers Penrose og helgaði sig rannsóknum á þrívíðum þverstæðum eins og endalausa stiganum sem hann uppgötvaði á undan Penrose og M. C. Escher sem gerði hann síðar frægan. Reutersvärd aðhylltist púrisma sem er afsprengi kúbisma. Hann teiknaði því ekki raunsætt umhverfi kringum formin eins og Escher gerði heldur hélt sig strangt við rúmfræðileg form, alltaf með sama sjónarhorni (samsíða sjónarhorni eða japönsku sjónarhorni) og gerði meðal annars um 2500 númeraðar myndir af þessum toga.

## Tengt efni
* Sjónvilla
Kóbolt

**Kóbolt** eða **kóbalt** er frumefni með efnatáknið **Co** og er númer 27 í lotukerfinu. 

## Almennir eiginleikar
Kóbolt er hart, silfurhvítt járnsegulefni. Það er oft tengt nikkel og bæði efnin einkenna loftsteinajárn. Spendýr þarfnast smárra skammta af Kóboltsöltum til að lifa. Kóbolt-60, sem er geislavirk samsæta þess, er mikilvægt sporefni og var notað við geislameðferð krabbameins. Kóbolt hefur tvo þriðju segulleiðni járns. 

Algeng oxunarstig kóbolts eru +2 og +3 og jafnvel +1.

## Notkun
* Í málmblöndur
** Í ýmsa hluta þotuhreyfla.
** Tæringar- og slitþolnar málmblöndur.
** Háhraðastál.
** Steypta karbíða og demantatól.
* Í segulstál og segulmagnaða upptökumiðla:
** Alnico segulstál.
* Sem hvati í olíu- og efnaiðnaði.
* Í rafhúðun sökum útlits, hörku og oxunarviðnáms.
* Sem þerringarefni í málningu, lakk og blek.
* Sem undirlag fyrir glerung á postulíni.
* Litarefni (kóboltblár og kóboltgrænn).
* Rafskaut rafhlaðna.
* Styrking í dekk.
* Kóbolt-60 hefur mörg not sem uppspretta gammageislunar
** Við geislalækningar.
** Við dauðhreinsun.
** Það er notað í gegnumlýsingu í iðnaði til að finna samsetningargalla í málmhlutum.

Co-60 er nytsamlegt sem uppspretta gammageisla að hluta til því að það getur verið framleitt í þekktum stærðum og í mjög stórum stíl með því að láta nifteindir dynja á náttúrulegu Kóbolti í kjarnaofni í ákveðinn tíma.
Samsíða sjónarhorn

**Samsíða sjónarhorn** eða **japanskt sjónarhorn** er aðferð við að sýna þrívídd í tvívíðri mynd. Aðferðin á uppruna sinn í Kína og einkennir bæði kínverska og japanska myndlist, en ástæða nafnsins er að það voru japanskar prentmyndir sem höfðu áhrif á evrópska myndlist á 19. öld. Einkenni samsíða sjónarhorns er að það skortir fjarvídd þannig að ef t.d. er horft framan á eitt horn kubbs eru skálínur hliða hans samsíða. Allt það sem er samsíða í því þrívíða rými sem myndað er verður einnig samsíða í myndinni og hlutir minnka ekki eftir því sem fjær dregur. Samsíða sjónarhorn er oft notað í þrívíddarhönnun með aðstoð tölvu.
Hreinstefna

**Hreinstefna** eða **púrismi** er myndlistarstefna sem spratt út úr kúbismanum. Arkitektinn Le Corbusier og Amédée Ozenfant settu hugmyndafræði stefnunnar fram í bókinni *Après le cubisme* árið 1918. Stefnan setti sig gegn uppbroti myndefnisins og þeirri skreytilist sem þeim þótti kúbisminn vera orðinn. Hún boðaði þess í stað einfaldleika hins rúmfræðilega forms með hreinum litflötum og upphafningu vélrænnar reglufestu. Viðfangsefnin voru gjarnan manngerðir fjöldaframleiddir hlutir.
Allah

**Allāh** (arabíska اَللَّه; ) er arabíska orðið fyrir Guð. Það er notað af múslimum um allan heim og af arabískumælandi kristnum mönnum og gyðingum. Orðið hefur ekki fleirtölu, heldur á það aðeins við um hinn eina allsráðandi, alvitandi Guð samkvæmt skilningi eingyðistrúarbragða. Orðið er notað í arabískri þýðingu biblíunnar, kaþólskir á Möltu nota það, svo og kristnir í Indónesíu.
Vømmøl Spellmannslag

**Vømmøl Spellmannslag** var norsk þjóðlagahljómsveit sem uppi var á síðari hluta 8. áratugarins og fyrri hluta þess níunda á 20. öld. Textarnir fjalla oft á tíðum um menningu, líf og örlög fólks í uppdiktuðum afdal, „Vømmøldalen“, sem að síðustu fer undir vatn þegar Kraftselskapet reisir stíflu. Tónlist hljómsveitarinnar minnir á ýmsar þjóðlagasveitir frá sama tíma sem fengust við þjóðfélagsádeilu í anda vinstrisinnaðrar þjóðernisstefnu, til dæmis íslensku hljómsveitina Þokkabót. 

## Plötur
* *Vømmøl'n* (1974)
* *Vømlingen* (1975)
* *Vømmølåret* (1984)
* *Vømmølmusikken* (safnplata 1996)
Eingyðistrú

**Eingyðistrú** er sú trú að aðeins sé til einn allsherjar Guð og allt í heimi sé undir hann sett. Útbreiddustu eingyðistrúarbrögðin eru þau abrahamísku, svo sem gyðingdómur, kristni og íslam (sem spruttu upp úr gyðingdóm). Gyðingar og múslimar halda því þó fram að með þrenningarkenningunni hafni kristnir hugmyndinni um einn Guð og geti því ekki talist til eingyðistrúarbragða. Önnur eingyðistrúarbrögð, minna útbreidd í dag, eru meðal annars sóróismi, vissar gerðir og sprotar af hindúisma og fleira.

Fjölgyðistrú var hið dæmigerða trúarbragðaform áður fyrir útbreiðslu kristni og íslam. Það er talið að séu um 10.000 trúarbrögð í heiminum, þá flest einstök trúarbrögð fjölgyðistrú, þó öll samanlagt ekki eins fjölmenn.

## Tengt efni
* Abrahamísk trúarbrögð
* Algyðistrú
* Fjölgyðistrú
Ingólfur Guðbrandsson

**Ingólfur Guðbrandsson** (6. mars 1923 – 3. apríl 2009) var íslenskur frumkvöðull á sviði ferðamála. Hann skipulagði ferðir fyrir Íslendinga um allan heim í áratugi. Eins var Ingólfur mikill tónlistarmaður og stjórnaði meðal annars Pólýfónkórnum í mörg ár.  Ingólfur var skólastjóri Barnamúsíkskólans 1956-1957, námsstjóri tónlistarfræðslu á Íslandi hjá menntamálaráðuneytinu 1956-1963 og stundakennari við Tónlistarskólann í Reykjavík frá 1957-1960. Með Pólýfónkórnum stjórnaði Ingólfur fjölda verka sem sjaldan eða aldrei höfðu heyrst á Íslandi fram til þess tíma. Meðal þeirra má nefna *Jóhannesarpassíu* og *Matteusarpassíu* Bachs, *Messías* eftir Handel og *Gloriu* eftir Antonio Vivaldi og Francis Poulenc.

Ingólfur stofnaði ferðaskrifstofuna Útsýn árið 1963 og var forstjóri fyrirtækisins til ársins 1988. Síðar stofnaði hann Heimsklúbb Ingólfs, Prima og rak til ársins 2002.

Börn Ingólfs eru Þorgerður Ingólfsdóttir, tónlistarkona og kórstjórnandi Hamrahlíðarkórsins og Kórs Menntaskólans við Hamrahlíð, Rut Ingólfsdóttir fiðluleikari sem er gift Birni Bjarnasyni fyrrverandi ráðherra, Vilborg Ingólfsdóttir, hjúkrunarfræðingur, Unnur María Ingólfsdóttir, fiðluleikari, Inga Rós Ingólfsdóttir, sellóleikari, Eva Mjöll Ingólfsdóttir, fiðluleikari, Andri Már Ingólfsson, forstjóri og Árni Heimir Ingólfsson, tónlistarfræðingur og píanóleikari.

Ingólfur hlaut riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu árið 1977.

Endurminningabók Ingólfs, *Lífsspegill*, kom út árið 1989 skráð af Sveini Guðjónssyni. Eftirlátin gögn Ingólfs eru varðveitt á Tónlistarsafni Íslands og Borgarskjalasafni. 

## Útgefið efni
**Stóra reisubókin: Stefnumót við heiminn* (ISBN 9979-60-982-6)
**50 fyrstu söngvar.* Reykjavík, 1957/1960.

## Borgarskjalasafn
Gögn um Ingólf Guðbrandsson - http://www.borgarskjalasafn.is/Portaldata/21/Resources/borgarskjalasafn/skjalaskra/einstaklingar/Ing_lfur_Gu_brandsson_%28355%29.pdf

## Tilvísanir


## Tenglar
* Glatkistan
* Ingólfur Guðbrandsson: Sýning í Þjóðarbókhlöðu, mars 2023.
Látún

**Látún** (einnig nefnt **messing** eða **brass**) er málmblanda kopars og sinks. Sumar tegundir látúns eru kallaðar brons þrátt fyrir hátt innihald sinks.

Látún er verðmætt framleiðsluefni sökum hörku þess og vinnsluhæfni. *Alfa látún*, með minna en 38% sink, er hamranlegt og hægt að vinna með það kalt. *Beta látún*, með hærra sinkmagn, er einungis hægt að vinna með hitað, en það er harðara og sterkara. *Hvítt látún*, með meira en 45% sink, er of brothætt fyrir daglega notkun. Sumar tegundir látúns eru bætt öðrum málmum til að breyta eiginleikum þeirra.

Látún hefur verið þekkt síðan aftur á fornöld, langt áður en að sink eitt og sér var uppgötvað. Það var framleitt með því að bræða kopar saman við kalamín, sem að er sinkgrýti. Við þetta ferli, vinnst sink úr kalamíninu og blandast samstundis við koparinn. Hreint sink er hinsvegar of hvarfgjarnt til að framleiða með eldgömlum málmframleiðsluaðferðum.

Í biblíunni er minnst á látún. 
  
## Tengt efni
* Brons &mdash; málmblanda kopars og tins.
* Látúnshljóðfæri &mdash; málmblásturshljóðfæri, smíðuð úr látúni.
Þokkabót

**Þokkabót** var íslensk þjóðlagahljómsveit sem flutti tónlist í anda vinstrisinnaðrar þjóðfélagsádeilu og þjóðernishyggju á síðari hluta áttunda áratugar 20. aldar. Fyrsta plata sveitarinnar, *Upphafið*, kom út árið 1974 og gekk mjög vel, innihélt meðal annars þýðingu á laginu „Litlir kassar“ eftir Peter Seeger, sem varð afar vinsæl, auk annarra slagara sem síðan hafa orðið sígildir, eins og „Nýríki Nonni“. Þær plötur sem síðar komu seldust þó ekki eins vel og hljómsveitin hætti í raun 1976, þrátt fyrir stutta endurreisnartilraun 1978. 

Árið 1981 kom út önnur útgáfa af af fyrstu plötunni, *Upphafið*, sem nefndist *Þjófstart*. Þessi plata inniheldur sömu lög og *Upphafið* en að auki lagið „Sveinbjörn Egilsson“.

## Plötur
* *Upphafið* (1974)
* *Bætiflákar* (1975)
* *Fráfærur* (1976)
* *Í veruleik* (1978)
* *Þjófstart* (1981)

## Tenglar

* Glatkistan
Nikkel

**Nikkel** eða **nikull** er frumefni með efnatáknið **Ni** og er númer 28 í lotukerfinu. 

## Almennir eiginleikar
Nikkel er silfurhvítur málmur sem tekur á sig mikinn gljáa. Það tilheyrir járnhópnum og er hart, þjált og sveigjanlegt. Það finnst í efnasambandi við brennistein í milleríti, við arsen í steintegundinni nikkólíti, og við arsen og brennistein í gersdorfíti. 

Sökum þess hversu stöðugt það er í snertingu við loft og tregðu þess gagnvart oxun, er það mikið notað í mynt, til að málmhúða járn, látún o.fl., í efnafræðitæki, og í málmblöndur, þá gjarnan kallað nýsilfur. Það er segulmagnað, finnst oft með kóbolti, og finnast bæði efnin stundum með járni úr loftsteinum. Það er einkum verðmætt sökum málmblandna sem það er notað í.

Nikkel er eitt af fimm járnsegulmögnuðum frumefnum. 

Algengasta oxunarstig nikkels er +2, en 0, +1 og +3 hafa einnig fundist.

## Notkun
Um það bil 65% þess nikkels sem notað er í hinum vestræna heimi fer í framleiðslu á ástenísku ryðfríu stáli. Önnur 12% eru notuð í hitaþolnar málmblöndur. Afgangurinn, eða um 23%, skiptist á milli stálmálmblandna, endurhlaðanlegra rafhlaðna, efnahvata og annarra efna, myntar, smiðjuvara og húðunar.

Almenn not nikkels eru til dæmis:
* Ryðfrítt stál og aðrar tæringarþolnar málmblöndur.
* Nikkelstál er notað í brynvarnir og þjófheldnar öryggisvörslur.
* Málmblandan Alnico er notuð í segulstál.
* Mu-málmur hefur sérstaklega háan segulstuðul og er notaður til að hlífa við segulsviði.
* Monel® málmur er nikkelmálmblanda sem hefur gríðarlegt tæringarþol og er notaður í skrúfur skipa, eldhúsvörur og pípulagnir í efnaiðnaði.
* Mótunarminnismálmar er notaðir í þjarkafræði.
* Í endurhlaðanlegar rafhlöður, eins og nikkelmálmhýdríð- og nikkel-kadmínrafhlöður.
* Mynt. Á Íslandi er nikkel notað í alla mynt. 50 og 100 krónu myntin hefur að geyma um 5,5% nikkel. Smærri myntin (1, 5 og 10 krónur) var fyrst gerð úr blöndu af um 25% nikkel og 75% kopar en eftir 1996 var henni breytt í nikkelhúðað stál.
* Í rafhúðun.
* Í deiglur fyrir rannsóknastofur í efnafræði.
* Nikkel er notað sem efnahvati við vinnslu vetnisbundinnar jurtaolíu.

## Tenglar
* Upplýsingar um notkun nikkel í íslenskri mynt
Þorlákur Runólfsson

**Þorlákur Runólfsson** (1086 – 1133) var biskup í Skálholti frá 1118. Faðir hans var bróðursonur Halls Þórarinssonar í Haukadal en móðir hans dóttir Snorra Þorfinnssonar í Glaumbæ og hann var því barnabarnabarn Þorfinns karlsefnis og Guðríðar Þorbjarnardóttur.

Þorlákur stundaði nám hjá frændum sínum í Haukadal. Gissur Ísleifsson kaus hann sem eftirmann sinn. Þorlákur færðist undan í fyrstu, meðal annars vegna þess hve ungur hann var, en fór þó út og var vígður af Össuri erkibiskupi í Lundi 28. apríl 1118. Í Hungurvöku er honum þannig lýst að hann hafi verið meðalmaður að vexti, langleitur og ljósjarpur á hár, þokkagóður, en kallaður ekki vænn maður af alþýðu né allskörugur að ávarpi velflestra manna, og þótti ekki líkjast biskupsefni þegar hann kom til útlanda.

Þegar hann kom heim til Íslands var Gissur biskup nýlega dáinn og settist Þorlákur að í Skálholti. Ásamt Katli Þorsteinssyni Hólabiskup stóð hann fyrir innleiðingu kristniréttar eldri. Hann hafði skóla í Skálholti eins og fyrirrennarar hans á biskupsstóli og fóstraði Gissur Hallsson frá Haukadal. Hann dó í Skálholti 1133.
Kristján 4.

**Kristján 4.** (12. apríl 1577 – 28. febrúar 1648) var kjörinn konungur Danmerkur og Noregs af Ríkisráðinu eftir lát föður síns Friðriks 2. árið 1588, þá aðeins ellefu ára gamall, en var fyrst krýndur þegar hann varð fullveðja 1596. Stjórnartíð hans einkenndist til að byrja með af friði og efnahagslegum uppgangi. Efnahagsstefna hans var í anda kaupauðgisstefnunnar og hann kom á verslunareinokun innan ríkis síns, þótt því væri ekki fylgt hart eftir. Á tímabilinu voru mikil átök við Svía vegna tilrauna þeirra til að koma undir sig Skáni og komast undan Eyrarsundstollinum, helstu tekjulind Danakonunga. Síðustu tvo áratugina fengu Danir svo að kynnast slæmum ósigrum, bæði á orrustuvöllunum í Þýskalandi í Þrjátíu ára stríðinu og í sjóorrustum á Eystrasalti. Kristján var mágur Jakobs 6. Skotakonungs og átti töluverð samskipti bæði við hann og fyrirrennara hans, Elísabetu 1., meðal annars um veiðar enskra duggara á Íslandsmiðum, sem voru mjög umfangsmiklar, bæði á 16. öld og fyrri hluta 17. aldar. Kristján hafði gríðarlegan áhuga á sjóferðum og sjóhernaði og í stjórnartíð hans eignuðust Danir fyrstu nýlendu sína í Austur-Indíum, Trankebar.

## Fjölskylda
Kristján var þriðja barn og elsti sonur Friðriks 2. Danakonungs af Aldinborgarætt, og konu hans Soffíu af Mecklenburg. Hann giftist árið 1597 Önnu Katrínu af Brandenburg og átti með henni sex börn, þar á meðal ríkisarfann. Fyrir lát hennar 1612 átti hann einn son með Karen Madsdatter. Eftir lát drottningar giftist hann Karen Andersdatter sem ól honum tvö börn, og að síðustu átti hann tólf börn með Kirsten Munk, þar á meðal Leonóru Kristínu sem eyddi síðar tólf árum í Bláturni fyrir drottinsvik í stjórnartíð hálfbróður síns. Konungur skildi síðan við Kirsten Munk, sem var ákærð fyrir framhjáhald og bjó eftir 1629 með Vibeke Kruse sem ól honum tvö börn.
Málmblanda

**Málmblanda** er samsetning, annaðhvort í lausn eða sem efnasamband, tveggja eða fleirri frumefna, þar sem að minnsta kosti eitt þeirra er málmur og þar sem að niðustaðan er efni með málmkennda eiginleika sem að eru frábrugðnir eiginleikum uppistöðuefnanna.

Málmblöndur eru yfirleitt hannaðar til að hafa eiginleika sem að eru eftirsóknaverðari en uppistöðuefni þeirra. Sem dæmi er stál sterkara en járn sem að er eitt aðaluppistöðuefni þess, og látún er endingarbetra en kopar, en fallegra en sink. 

Ólíkt hreinum málmum hafa málmblöndur ekki einungis eitt bræðslumark. Í stað þess hafa þær bræðslumarkssvið, þar sem að efnið er blanda af storku- og vökvaham. Sérstakar málmblöndur hafa verið hannaðar sem að hafa bara eitt bræðslumark og eru þær kallaðar jafnstorkublöndur.

Stundum er málmblanda nefnd einungis eftir undirstöðumálminum, eins og til dæmis 14 karata gull, sem að er blanda gulls og annarra frumefna. Sama gildir um silfur sem að notað er í skartgripi og ál sem að notað er í burðarramma.

Dæmi um málmblöndur:
* Amalgam
* Brons
* Harðál
* Látún
* Lóðtin
* Mu-málmur
* Pjátur
* Ryðfrítt stál
* Stál

## Tengt efni
* Málmfræði
Málmur

**Málmur** í skilningi efnafræðinnar er frumefni, sem myndar auðveldlega jónir (katjónir) og hefur málmtengi. Málmar eru einn þriggja meginflokka frumefna sé flokkað eftir jónunar- og bindieiginleikum, ásamt málmungum og málmleysingjum. Í lotukerfinu skilur skálína sem dregin er frá bóri til pólons á milli málma og málmleysingja. Frumefni á þessari línu eru málmungar, stundum kallaðir hálfmálmar; frumefni neðar til vinstri eru málmar; frumefni ofar til hægri eru málmleysingjar. 

Málmleysingjar eru algengari í náttúrunni en málmar þrátt fyrir að málmar séu aðaluppistaða lotukerfisins. Sumir vel þekktir málmar eru ál, blý, gull, járn, kopar, silfur, sink, títan og úran.

Fjölgervingar málma eiga það til að vera gljáandi, þjálir, sveigjanlegir og góðir leiðarar á meðan málmleysingjar (á föstu formi) eru yfirleitt stökkir, skortir gljáa og eru einangrarar. 

## Efnislegir eiginleikar
Málmar hafa ákveðna efnislega eiginleika: þeir eru yfirleitt gljáandi (þeir „ljóma“), hafa háan eðlismassa, eru sveigjanlegir og þjálir, hafa yfirleitt hátt bræðslumark, eru yfirleitt harðir og leiða rafmagn og varma vel. 

Þessir eiginleikar eru aðallega vegna þess að atómið hefur aðeins laust tak á ystu rafeindum (gildisrafeindum) sínum; af þessum sökum mynda gildisrafeindirnar eins konar „sjó“ í kringum málmjónin. Flestir málmar eru efnafræðilega stöðugir (óhvarfgjarnir), fyrir utan alkalímálma og jarðalkalímálma, sem finnast lengst til vinstri í lotukerfinu.

## Málmblöndur
Málmblanda er efnablanda með málmkennda eiginleika sem inniheldur að minnsta kosti eitt málmfrumefni. Dæmi um málmblöndur eru stál (járn og kolefni), látún (kopar og sink), brons (kopar og annars málms einkum tins), harðál (ál og kopar). Málmblöndur eru sérhannaðar fyrir þær aðstæður sem þær eiga að duga við. Blöð þotuhreyfils getur til dæmis innihaldið meira en tíu frumefni.

## Málmoxíð
Oxíð málma eru basísk; oxíð málmleysingja eru súr.
Teygjanleiki

**Teygjanleiki** er sá efnislegi eiginleiki að geta þolað mikla óafturkræfa bjögun án þess að mynda sprungur eða brotna (eins og til dæmis þegar málmur er dreginn í vír). Það einkennist af því að efnið flæðir undir skúfspennu. 

*Teygjanlegt* efni er hvaða efni sem er sem að bregst undir skúfspennu. Gull, kopar og ál eru gríðarlega teygjanlegir málmar.

Teygjanleiki eru skyldur mótanleika.
Mótanleiki

**Mótanleiki** er hæfileiki efnis (sérstaklega málma) til afmyndunar eða mótunar án þess að sprungur myndist í því. Mótun fer oftast fram við hömrun eða völsun. Mótanleiki er mikilvægur eiginleiki við plötupressun og þrykkingu plasts og málma.

Gull er mótanlegasti málmurinn, á undan áli.

## Tengt efni
Teygjanleiki
ReykjavíkurAkademían

**ReykjavíkurAkademían** er félag sjálfstætt starfandi fræðimanna sem stofnað var árið 1997. Hlutverk félagsins er vera „akademía“ í merkingunni vísindasamfélag þar sem fólk sem stundar rannsóknir á eigin vegum getur fengið vinnuaðstöðu og stuðning af öðrum í sömu sporum. Tilgangurinn er að skapa umhverfi fyrir þá vísindamenn sem starfa sem einyrkjar eða laustengdir rannsóknar- og kennslustofnunum eins og Háskóla Íslands. Félagið rekur Bókasafn alþýðu (bókasafn Dagsbrúnar). Félagið stendur fyrir nokkrum ráðstefnum og málþingum um aðskiljanleg efni á hverju ári og heldur málstofu á hverjum fimmtudegi þar sem einhver fræðimaður kynnir rannsóknir sínar.

## Saga félagsins
ReykjavíkurAkademían varð til sem félag sjálfstætt starfandi fræðimanna árið 1997. Til að byrja með var lögð höfuðáhersla á að finna húsnæði fyrir starfsemi félagsins, sem náðist sumarið 1998 þegar Siglingastofnun Íslands flutti út úr JL-húsinu og íslenska ríkið var með bindandi leigusamning við eigendur. Háskóli Íslands hafði þá áður hafnað húsnæðinu. Inn í húsnæðið fluttu þá þegar nokkrir fræðimenn, en fjölmennasti hópurinn til að byrja með voru sagnfræðingar, enda hefð fyrir einyrkjastarfsemi í þeirri grein. Einnig var mikið um að ungir vísindamenn sem voru nýkomnir heim úr námi erlendis nýttu sér aðstöðu félagsins. Lítil fyrirtæki með rannsóknartengda starfsemi nýttu sér einnig aðstöðuna. Árið 2014 var leigusamningi í JL-húsinu sagt upp til að rýma fyrir gistiheimili og fluttist þá starfsemin á tvær hæðir í Þórunnartúni. 

### Formenn
* Sigurður Gylfi Magnússon, sagnfræðingur (1998 – 2000)
* Salvör Nordal, heimspekingur (2000 – 2001)
* Steinunn Kristjánsdóttir, fornleifafræðingur (2001 – 2004)
* Jón Ólafsson, heimspekingur (2004 – 2006)
* Viðar Hreinsson, bókmenntafræðingur (2006 – 2009)
* Davíð Ólafsson, sagnfræðingur (2009 – 2015)
* Ingunn Ásdísardóttir, þjóðfræðingur (2015 –)

## Tengt efni
* Heimasíða ReykjavíkurAkademíunnar 

## Heimildir
Sink

**Sink** (úr þýsku Z*inke, sem merkir* „hvasst“ eða „skörðótt“) er frumefni með efnatáknið **Zn** og er með sætistöluna 30 í lotukerfinu. Það er fyrsta frumefnið í flokki 12. Efnafræðilega líkist sink magnesíni, þar sem jónir beggja eru svipaðar að stærð og algengasta oxunartala sinks er +2. Sink er 24. algengasta frumefnið í jarðskorpunni og hefur fimm stöðugar samsætur. Það er aðallega unnir úr málmgrýtinu sinkblendi sem er sinksúlfíð (ZnS). Helstu framleiðslulönd eru Ástralía, Kanada og Bandaríkin. Úrvinnsla fer fram með fleytingu, brennslu og raflausnarmálmvinnslu.

## Almennir eiginleikar
Sink er tiltölulega hvarfgjarn málmur sem binst auðveldlega við súrefni og aðra málmleysingja. Það hvarfast einnig við daufar sýrur og myndr þá vetni. Algengasta og eina stöðuga oxunarstig sinks er +2.

## Notkun
Sink er fjórði algengasti málmurinn í notkun í dag, á eftir járni, áli og kopar, mælt í framleiddu magni í tonnum á ári hverju. Árið 2023 var heimsframleiðsla á sinki áætluð um 13 milljónir tonna, þar af voru um 12,1 milljón tonna unnin úr námum, en afgangurinn kom frá endurvinnslu. 

#### Húðun og málmblöndur
Sink er mikið notað til að húða aðra málma, einkum stál, til að vernda þá gegn tæringu; þessi aðferð kallast galvanisering. Um helmingur allrar sinksframleiðslu fer í slíka húðun.  Sink er einnig notað í málmblöndur eins og látún, nýsilfur, ritvélamálm og ýmsar tegundir lóðmálma. Látún nýtur sérstakrar hylli vegna styrkleika og tæringarþols og er notað í bæði iðnaðar- og nytjahluti.

Sink er jafnframt notað í steypumót, sérstaklega í bílaiðnaði, og valsað sink er nýtt í hluta af umbúðum rafhlaðna.

#### Efna- og gúmmíiðnaður
Sinkoxíð (ZnO) er mikið notað sem hvítt litarefni í vatnsliti og málningu. Það gegnir einnig hlutverki efnahvata í framleiðslu gúmmívara þar sem það eykur styrk og endingu.  Sinkklóríð (ZnCl₂) er notað sem svitalyktareyðir og fúavarnarefni fyrir við.  Sinksúlfíð (ZnS) er notað sem litarefni í glóandi vísitölur í klukkum og öðrum hlutum sem þurfa að glóa í myrkri. 

Sinkmetýl (Zn(CH₃)₂) kemur fyrir í lífrænum efnasmíðum, en sinksterat er notað sem smurefni í plastframleiðslu og til að bæta eiginleika lita og mótunar.

#### Lyfjafræði og snyrtivörur
Sinkoxíð er notað í lyfseðilslausum húðvörum sem veita vörn gegn sól og kulda, meðal annars í rakakrem og smyrsli. Kalamín, sem er blanda af sinkhýdroxíð-karbónötum og sílikötum, er notað í smyrsli gegn útbrotum og húðertingu.

#### Fæðubótarefni og lækningaleg notkun
Sink er algengt innihaldsefni í fjölvítamín- og steinefnablöndum sem fást án lyfseðils. Það hefur verið rannsakað vegna mögulegra andoxunaráhrifa og talið að það geti stuðlað að hraðari sáragræðslu og viðhaldi vefja.  Sinkglúkonat ásamt glýsíni hefur verið notað í töfluformi við kvefi og gæti dregið úr lengd einkenna.
Heildun með innsetningu

**Heildun með innsetningu** (eða *innsetningaraðferð*) er aðferð við heildun sem felur í sér að "fela" hluta fallsins undir nýrri breytu.  Fallið er svo heildað með þekktri aðferð og breytunni skipt út fyrir upprunalega gildið.

\int \frac{5}{4 + 5x}dx = \int \frac{1}{t}dt = \ln(t) + C = \ln(4 + 5x) + C

Í dæminu hér að ofan er breytistærðin *t* sett inn í staðin fyrir gildið *4 + 5x*.  *t* er svo diffruð til að skipta út *dx*: *dt = t' = (4 + 5x)' = 5dx*.

Þessi aðferð er oft notuð til að koma föllum á form sem er þekkt og þægilegt að heilda.

\int \frac{8x}{16x^4 + 8x^2 + 2}dx = \int \frac{8x}{1 + (4x^2 + 1)^2}dx = \int \frac{1}{1 + t^2}dt = \arctan(t) + C = \arctan(4x^2 + 1) + C

Hérna er *t = 4x<sup>2</sup> + 1* og þannig *dt = 8x dx*.  Þessi aðferð hentar einkar vel hér til að einfalda annars illa útlítandi dæmi.

Innsetningaraðferð er hægt að nota við ákveðin heildi líkt og óákveðin.

\int_0^1 8e^{8x} \, dx = \int_0^8 e^t \, dt = \left[e^t\right]_0^8 = e^8 - 1

Athugið að með ákveðin heildi er óþarfi að setja upprunalegu stærðina inn aftur, svo framarlega sem útgildunum(?) sé breytt þannig að miðað sé við nýja breytistærð.  Í dæminu hér að ofan er *t = 8x* svo efra markið breytist úr 1 yfir í 8.
Nefskattur

**Nefskattur** er skattur sem leggst jafnt á alla einstaklinga, óháð tekjum eða eignum hvers og eins. Ólíkt tekjuskatti eða eignaskatti, þar sem ákveðið prósentuhlutfall tekna eða eigna er tekið til skatts, þá greiða allir einstaklingar fasta fjárupphæð.

Kostir nefskatts eru þeir að álagning er einföld í sniðum og auðvelt er að fylgjast með skattgreiðslum. Auk þess er álagning nefskatts ekki vinnuletjandi líkt og oft er með tekjuskatt. Ókostir nefskatts eru hins vegar þeir að greiðslukvaðir leggjast misþungt á einstaklinga, þannig að þeir tekjulægstu greiða hæst hlutfall tekna og eigna. Vegna þessa misræmis í hlutfallslegri skattgreiðslu þeirra tekjulægstu og tekjuhæstu er sjaldgæft að skattayfirvöld leggi á nefskatt.

Nefskattar voru innheimtir í mörgum ríkjum á 19. öld en hafa nú lagst af að mestu. Frægt dæmi um nefskatta eru til dæmis skattur sem áður var innheimtur af kjósendum í sumum hlutum Bandaríkjanna sem leynt eða ljóst var ætlaður til að fæla efnalítið fólk frá því að kjósa. Í Bretlandi eru tvö fræg dæmi um álagningu nefskatts sem í bæði skiptin leiddi til mikils óróa og jafnvel uppþota. Annar var lagður á í tíð Ríkharðs II á 14. öld og hinn í forsætisráðherratíð Margaret Thatcher á 20. öld.

## Tengt efni
* Jizya
Skotbakvörður

**Skotbakvörður** er leikstaða í körfuknattleik. Hún er yfirleitt skipuð lágvaxnari, léttari og sneggri einstaklingi en framherjar.  Hann er oftar en ekki besta skyttan í liðinu, en getur einnig keyrt að körfunni.  Margir skotbakverðir geta einnig leikið stöðu lítils framherja.

Michael Jordan, einn þekktasti körfuknattleiksmaður sögunnar, var skotbakvörður, og hjálpaði til að við skilgreina stöðuna eins og hún er í dag. Aðrir frægir skotbakverðir fyrri tíma eru m.a. Clyde Drexler, Kobe Bryant, Ray Allen, Jerry West, Allen Iverson og Dwyane Wade.

Af þekktum íslenskum skotbakvörðum má m.a. nefna Pálmar Sigurðsson, Helga Jónas Guðfinnsson, Guðjón Skúlason, Magnús Þór Gunnarsson, og Herbert Arnarson.
Notre Dame

**Notre Dame kirkjan í París** (oft nefnd **Maríukirkjan í París** á íslensku) (franska: *Notre Dame de Paris*) er dómkirkja í París, höfuðborg Frakklands, helguð Maríu mey. Kirkjan var reist á árunum 1163 til 1345 og stendur á eystri hluta Île de la Cité í París. Kirkjan er ein af vinsælustu ferðamannastöðum borgarinnar. Notre-Dame er í gotneskum stíl og geymir marga mikilvæga trúargripi, meðal annars flís sem sögur segja að sé úr krossinum sem Jesú var krossfestur á, nagla úr krossfestingunni og þyrnikórónuna sem var á höfði Jesú. 

Hún var meðal fyrstu bygginga í heiminum sem byggðar voru með veggstuðlum, sem gátu stutt bygginguna utan frá. Ekki var gert ráð fyrir veggstuðlum þegar byggingin var hönnuð, en eftir því sem byggingin varð hærri byrjuðu skemmdir að myndast. Þá ákváðu arkitektarnir að leysa vandamálið, með því að styrkja bygginguna utan frá. Heildarflatarmál kirkjunnar er 5200m2 (4800m2 að innan).

Árið 2019, 15. apríl, varð bruni í kirkjunni þar sem turnspíra hennar og þak eyðilögðust sem og ómetanlegir listmunir. Slökkviliðsmönnum tókst að bjarga burðarvirki kirkjunnar.  
Kirkjan opnaði árið 2024 eftir endurbyggingu. 

## Sérkenni
Margar styttur voru byggðar á kirkjunni til skrauts sem eru kallaðar ufsagrýlur. Engin lyfta er upp á efri hæðir kirkjunar, heldur er stigi með 387 þrep. Turnspíra Notre-Dame er u.þ.b 90 metra há. Kirkjan er 128 metrar á lengd og 48 metrar á breidd. Kirkjan er líka þekkt fyrir fallega litaða glugga. Inn í kirkjunni er orgel sem búið var til á frá 18.öld, smíðað af François-Henri Clicquot. Flestar pípunar sem Francois setti í orgelið eru þar enn í dag, þó hafa verið gerðar breytingar á orgelinu með tímanum. Á 19. öld voru gerða stórvægilegar breytingar á orgelinu. Það eru 7.952 pípur í orgelinu í dag. Á kirkjunni eru tveir turnar með samtals 10 bjöllum. Stærsta bjallan á kirkjunni heitir Emmanuel bjallan og var smíðuð árið 1681. Bjallan er u.þ.b 13 tonn á þyngd og er í suðurturninum. Bjöllunni er hringt við sérstakar athafnir, alltaf fimm sekúndum á undan hinum. Á 19. öld voru fjórar nýjar bjöllur smíðaðar sem áttu að koma í staðinn fyrir níu gamlar og eru þessar bjöllur í norðurturninum. Þegar þessar bjöllur voru smíðaðar var aðeins hægt að hringja þeim með höndunum en nú er búið að koma fyrir rafknúnum mótor.

Notre Dame de Paris 2013-07-24.jpg|Framhlið kirkjunnar
Spire of Notre-Dame de Paris, September 2013.jpg|Turnspíran sem hrundi árið 2019.
GargoylesNotre Dame.jpg|Ufsagrýlurnar á kirkjunni
Notre-Dame Bell, Paris (3584541961).jpg|Emmanuel bjallan.
2016-02-23_15-56-57_paris.jpg|Rósagluggi
Cathédrale_Notre-Dame_de_Paris_-_10.jpg
Incendie Notre Dame de Paris.jpg|Notre-Dame í logum.


## Heimildir
* 

## Tilvísanir
Myndakorkur

**Myndakorkur** er nokkurskonar spjallþráður sem er aðallega gerður til að senda inn myndir. Bæði er hægt að finna myndir sem eru teiknaðar af notendum eða myndir annars staðar frá. Netþjónarnir sem að hýsa þessa korka geta þurft að sinna mikilli bandvídd en þeir geta verið að anna um 2 TB á mánuði.

## Þekktir myndakorkar
Futaba Channel er einna þekktastur og er nær allur á japönsku. 4chan er nokkurskonar staðgengill Futaba Channel handa enskumælandi notendum. Útaf mikilli notkun japana á síðunni hefur verið lokað fyrir aðgang frá japönskum netþjónum án sérstaks leyfis. Án efa stærsti flokkurinn innan 4chan er hinn alræmdi b-flokkur sem stendur fyrir slembni (e. random). Hann hentar fyrir nánast hvað sem er. Iichan var staðgengill fyrir 4chan þegar sá vefur lagðist niður tímabundið en hélt síðan áfram eftir að 4chan kom aftur. WAKAchan var síðan staðgengill fyrir Iichan en kom út með miklu meiri framlögum notenda en allir hinir enskumælandi myndakorkarnir síðan voru WAKAchan og Iichan sameinaðir. 5chan var annar myndakorkur aðallega fyrir hentai myndir en stóð ekki lengi uppi. Ringulreið lifði ekki lengi en hún var íslenskur myndakorkur í anda 4chan.

## Tenglar
* Overchan (listi yfir enskumælandi myndakorka)
* Samfélagið sem stuðlar að rannsókn að nútíma myndakorkamenningu
* Eftirfarandi síður innihalda klámfengið efni og annað sem að gæti vakið óhug fólks.
** 4chan 
** iichan 
** zero channel  (síða sem sér um að geyma gamalt myndakorkaefni)
* ShoQed Photoblog 
* Myndakorkur
Níóbín

**Níóbín** (einnig *kólumbíum*) er frumefni með efnatáknið **Nb** og sætistöluna 41 í lotukerfinu. Níóbín finnst í níóbíti og er sjaldgæfur, mjúkur, grár og sveigjanlegur hliðarmálmur, notaður í málmblöndur. Það er notað til að búa til sérstakt stál og í sterk samskeyti. Níóbín var fyrst uppgötvað í ýmsum tegundum kólumbíts (nú kallað níóbít) og var í upphafi nefnt eftir þessari steintegund.

## Almenn einkenni
Níobín er gljáandi grár, linur málmur sem tekur á sig bláleitan blæ ef hann kemst í langvarandi snertingu við andrúmsloft við stofuhita. Efnafræðilegir eiginleikar níóbíns eru næstum þeir sömu og tantals, sem er fyrir neðan það í lotukerfinu. 

Þegar búið er að hreinsa níóbín verður að hafa það í vernduðum lofthjúp, jafnvel við meðalhita. Níóbín byrjar að oxast í lofti við 200°C og oxunarstig þess eru +2, +3 og +5.

## Notkun
Níóbín er til ýmissa nota, það er notað í sumar tegundir af ryðfríu stáli og málmblöndur með ójárnblönduðum efnum. Þessar málmblöndur eru sterkar og eru oft notaðar til byggingar leiðslukerfa. Önnur not:
* Málmurinn hefur lítinn virkan flöt gagnvart hægfara nifteindum og er því notaður í kjarnorkuiðnaði.
* Hann er einnig notaður í rafsuðuvír fyrir sumar tegundir ryðfrís stáls.
* Sökum bláa litarins er níóbín notað í skartgripi fyrir húðgötun (yfirleitt þó sem málmblanda).
* Umtalsvert magn af níóbíni, í formi hreins járnníóbíns og nikkelníóbíns, er notað í nikkel-, kóbolt- og járngerðar ofurmálmblöndur sem síðan eru notaðar í hluti eins og þotuhreyfla, hlutasamsetningu eldflauga, og önnur hitaþolin brennslutæki. Til dæmis var þessi málmur notaður í háþróuð burðarvirki eins og þau sem notuð voru í Gemini- áætlunina.
* Verið er að meta níóbín sem valkost á móti tantal í þétta.

Níóbín breytist í ofurleiðara þegar það er kælt niður á lághitafræðilegt hitastig. Við staðalþrýsting hefur það hæsta markhita allra frumefnaofurleiðara, 9,3 K. Að auki er það eitt af þremur ofurleiðurum frumefna sem haldast ofurleiðarar í viðurveru sterks segulsviðs (hin tvö eru vanadín og teknetín). Níóbín-tin og níóbín-títan málmblöndur eru notaðar í víra fyrir ofurleiðandi segulstál sem geta myndað gríðarlega sterk segulsvið.
Fáni Vatíkansins

**Fáni Vatíkansins** er fullkominn ferningur. Hann er gulur (gylltur) og hvítur (silfraður). Þessir litir tákna liti á lyklum Péturs postula. Fáninn var tekinn í notkun 7. júní 1929, en það ár fékk Vatíkanið sjálfstæði.
Leikstjórnandi (körfuknattleikur)

**Leikstjórnandi** er ein af fimm leikstöðum í körfuknattleik. Leikstjórnandinn er venjulega minnsti maður liðsins og staðan er líklega sú sérhæfðasta innan liðsins. Leikstjórnandinn stjórnar sókninni, með því að stjórna boltanum og sjá til þess að réttur leikmaður fái hann á réttum tíma. Eftir að mótherjarnir skora, er það venjulega leikstjórnandinn sem kemur með boltann upp völlinn til að hefja nýja sókn. 

Góð yfirsýn yfir leikvöllinn og hæfileikar til að senda boltann eru nauðsynlegir til að geta spilað stöðuna. Góðir leikstjórnendur eru oft frekar metnir út frá fjölda stoðsendinga en skoraðra stiga. Samt sem áður ætti góður leikstjórnandi að búa yfir áreiðanlegu stökkskoti og að geta skorað af löngu færi.

Meðal færustu leikstjórnenda heims í dag má nefna Stephen Curry, Chris Paul, Tony Parker, Kyrie Irving, Damian Lillard og Derrick Rose. Meðal þekktra leikstjórnenda fyrri tíma eru Magic Johnson, Bob Cousy, Isiah Thomas, Gary Payton, Allen Iverson, Steve Nash og John Stockton.

Af íslenskum leikstjórnendum má nefna Jakob Örn SIgurðarson, Jón Kr. Gíslason, Fal Harðarson, Jón Arnór Stefánsson, Jón Arnar Ingvarsson, Tómas Holton, Pál Kolbeinsson, Eirík Önundarson og Friðrik Ragnarsson.
Kjarneind

**Kjarneind** er heiti tveggja þungeinda, þ.e. nifteinda og róteinda, sem mynda frumeindakjarnann. Fjöldi kjarneinda í frumeindakjarna nefnist massatala frumeindarinnar, táknuð með *A*, því að kjarneindirnar hafa massa sem er mjög nærri einum atómmassa. Fjölda róteinda í kjarnanum nefnist sætistala, táknuð með *Z*. Samsætur hafa sömu sætistölu *Z* en ólíka massatölu *A* = *Z* + *N* vegna þess að fjöldi nifteinda, táknaður með *N*, er breytilegur. Kjarneðlisfræði fjallar um víxlverkun kjarneinda frumeindakjarnans við aðrar öreindir. Kjarneindir auk rafeinda mynda frumeindir, og þar með sameindir, en úr þessu er allt efni. 

Kjarnahvarf veldur breytingu á frumeindakjarna frumeindar eða sameindar, en efnahvarf hefur eingöngu áhrif á rafeindirnar.
Antoni Grabowski

**Antoni Grabowski** (11. júní 1857 í Nowe Dobre nálægt Che&#322;mno – 4. juli 1921 í Varsjá) var pólskur efnaverkfræðingur og virkur í Esperanto-hreyfingunni í árdögum hennar. Þýðingar hans skiptu miklu máli við þróun Esperanto sem bókmenntamáls.

## Menntun og starfsferill

Stuttu eftir fæðingu hans flutti fjölskylda Grabowskis frá Nowe Dobre til Thorn (Toru&#324;). Sökum fátæktar foreldra sinna varð Grabowski að byrja að vinna stuttu að hafa lokið barnaskóla.
Þrátt fyrir það lærði hann fyrir og tók inntökupróf í framhaldsskóla, sem hann stóðst og vel það. Við Nicolaus Copernicusar-skólan í Thorn sýndi það sig að hann var langtum fróðari en flestir jafnaldrar hans og var tvisvar sinnum hækkaður upp um bekk. Árið 1879 bættist fjárhagur fjölskyldunnar og eftir að ljúka stúdentsprófi sínu gat Grabowski stundað nám í heimspeki og náttúrufræði við Háskólann í Breslau (Wroc&#322;aw).

Eftir það vann hann sem efnaverkfræðingur í Zawiercie og og á nokkrum öðrum stöðum sem nú eru í Tékklandi, og í Ivanovo-Voznesensk í Rússlandi, 250 km fyrir norðan Moskvu.

Á meðan hélt hann áfram rannsóknum sínum á efnafræðilegum vandamálum. Hann varð frægur á meðal sérfræðinga á því sviði um alla Evrópu fyrir ýmsar uppfinningar og tæknilegar nýjunar. Grabowski átti sæti í nefnd sem átti að þýða tæknileg heiti yfir á pólsku. Nokkrum árum síðar eða  1906 kom út bók hans *Słownik chemiczny,* sem var fyrsta pólska efnafræðiorðabókin.
Eingildi

**Eingildi** lýsir frumeindum með aðeins eina gildisrafeind, það er að segja, með gildistöluna 1. Öll frumefni í flokki 1 í lotukerfinu eru eingild. Dæmi um eingild fumefni eru til dæmis vetni og litín.
Róteind

**Róteind,** áður kölluð **prótóna,** er þungeind með rafhleðslu upp á eina jákvæða einingu ( kúlomb) og massann 939,6 MeV/c² ( kg, eða um 1836 sinnum massi rafeindar). Spuni hennar er ½ þ.a. hún flokkast sem fermíeind. Róteind telst stöðug, þar sem lægra mark helmingunartíma hennar er 1035 ár, þ.e. margfalt meiri en aldur alheims. Til eru kenningar um að róteind hrörni.

Kjarni algengustu samsætu vetnisfrumeindarinnar er úr einni róteind. Kjarnar annarra frumeinda eru samsettir úr róteindum og nifteindum sem sterki kjarnakrafturinn heldur saman. Fjöldi róteinda í kjarnanum ákvarðar efnafræðilega eiginleika frumeindarinnar og hvaða frumefni hún er. Róteind og nifteind kallast kjarneindir.

## Almennir eiginleikar
Róteindir eru flokkaðar sem þungeindir og eru samsettar úr tveimur *upp* kvörkum og einum *niður* kvark, sem sterki kjarnakrafturinn heldur líka saman og límeindir miðla. Jafngildi róteindar í andefni er andróteindin, sem hefur sömu, en neikvæða, rafhleðslu.

Sökum þess að rafsegulkrafturinn er margfalt sterkari en þyngdaraflið, verður hleðsla róteindarinnar að vera jöfn og gagnstæð hleðslu rafeindarinnar. Að öðrum kosti myndi nettófráhrinding, sökum of mikillar jákvæðrar eða neikvæðrar hleðslu, valda sjáanlegri útþenslu á alheiminum og á öllu efni sem þyngdarafl heldur saman (plánetur, stjörnur og svo framvegis).

Í efnafræði og lífefnafræði getur hugtakið *róteind* átt við vetnisjónina, H+. Í þessu samhengi er róteindargjafinn sýra og viðtakandinn basi.

## Uppgötvun
Ernest Rutherford uppgötvaði róteindina árið 1918. Hann tók eftir því að þegar alfaeindum var skotið í niturgas, sýndu sindurskynjararnir merki um viðurvist vetniskjarna. Rutherford reiknaði út að eini staðurinn sem vetnið hefði getað komið frá væri nitrið og af þeim sökum hlyti nitur að geyma vetniskjarna. Hann stakk því upp á að vetniskjarninn, sem vitað var að hefði atómtöluna 1, væri öreind. Þessa öreind kallaði hann róteind.

## Tæknileg not
Róteindir geta verið til í mismunandi spunaástandi. Þessi eiginleiki er notaður í kjarnsegulhermunarrófgreiningu. Í KSH-rófgreiningu er efni sett í segulsvið til að mæla skermun róteindanna í kjarna þessa efnis. Þessi skermun kemur til vegna áhrifa frá rafeindunum í kringum kjarnann. Vísindamenn geta þá notað þessar upplýsingar til að greina sameindabyggingu sameindarinnar sem verið er að rannsaka. Oft er reyndar talað um KSH-rófgreiningu sem NMR-greiningu þar sem það er skammstöfun á ensku orðunum *Nuclear Magnetic Resonance*.
Fiðrildi

**Fiðrildi** eru vængjuð skordýr í ættbálki hreisturvængja sem tilheyra yfirætt hesperioidea eða svölufiðrilda (*papilionoidea*). Margar gerðir fiðrilda eru til og mjög fjölbreyttar. Stærðarmunurinn er oft mikill, en enn meiri er oft munurinn á útliti vængjanna. Sum eru með mjög litríka vængi á meðan önnur hafa dauflita einfalda vængi. Þetta er til þess að verjast rándýrum sem borða þau. Sum fiðrildi ganga jafnvel það langt að líkja eftir, til dæmis, augum á vængjunum. Ævistig fiðrilda eru fjögur: Þau fæðast í eggjum, klekjast sem lirfur, lirfurnar búa á endanum til púpur utan um sig og út úr púpunum koma þær fullmynduð fiðrildi.

Á íslensku er oft ruglað saman mölfiðrildum og fiðrildum en það er vegna svipaðs útlits. Öll þau skordýr sem á íslandi lifa að staðaldri og eru kölluð fiðrildi eru í rauninni af ætt mölflugna en eru kölluð fiðrildi á Íslensku. Því er mikill ruglingur á nafngiftum hér á landi. Undir hreisturvængjur falla bara þessar tvær greinar, fiðrildi og mölflugur.

## Tenglar
* ''Fiðrildi''; grein í Tímanum 1959
Mongólska

**Mongólska** er þekktasta mongólska tungumálið. Um 5,7 milljónir manna eiga hana að móðurmáli. 90% af íbúum Mongólíu tala mongólsku. Þar að auki tala mörg af þeim sem búa í Innri-Mongólía tungumálið líka. Innri Mongólía er nóta bene í Kína, ekki Mongóliu. Í Mongólía er mallýskan sem töluð er af Khalkha fólki sú helsta, og er opinbera mallýska í landi.

## Ritkerfi

Mongólska var ritað með Uyghur stafrófinu fram til 12. aldar, sem er komið af sogdíaska stafrófinu, sem er svo aftur komið frá arameísku. Á 13.-15. öld var það ritað með kínverskum táknum, arabíska stafrófinu og svo skriftarfomi sem er þróað frá tíbetísku sem kallast Phags-pa. Árið 1931 skiptu Mongólar frá mongólíska stafrófinu (sem er komið frá Uyghur) yfir í latneska stafi vegna þrýstings frá Sovétríkjunum, en svo aftur yfir í kýrilíska stafi árið 1937. Árið 1941 voru sett lög sem gerðu mongólíska stafrófið útlægt, en frá 1994 hefur ríkisstjórn Mongólíu reynt að endurvekja það. Það hafði þó mestallan tímann verið notað í Innri-Mongólíu, sem tilheyrir Kína.
GNOME

**GNOME** (sem stóð upprunalega fyrir **''G**NU **N**etwork **O**bject **M**odel **E**nvironment'') er skjáborðsumhverfi fyrir UNIX og lík stýrikerfi. GNOME er hluti af GNU-verkefninu.

Byrjað var að vinna að GNOME-verkefninu árið 1997 og var markmið þess að bjóða upp á frjálst skjáborðsumhverfi (einnig þekkt sem gluggaumhverfi, en skal þó ekki rugla saman við gluggakerfi) fyrir GNU/Linux stýrikerfið. GNOME er eitt af vinsælustu gluggaumhverfum fyrir Linux stýrikerfi ásamt KDE og Xfce en margar Linux dreifingar eins og til dæmis Ubuntu, Fedora og Debian nota GNOME sem aðalskjáborðsumhverfi.

## Tenglar
* Heimasíða GNOME-verkefnisins
* Heimasíða GNU-verkefnisins
* Tenglar sem tengjast GNOME á ODP 
* Forrit sem keyrast í GNOME 
* [ftp://ftp.gnome.org/Public/GNOME/ FTP-skráasíða]  yfir ýmsar GNOME-skrár
Pappír

**Pappír** er þunnt, flatt, lífrænt, „lifandi“ efni sem er að mestu leyti gert úr náttúrulegum jurtatrefjum, venjulega úr viði, en stundum eru einnig notaðar aðrar jurtatrefjar eins og bómull, hör, hampur og lín. Á norðlægum slóðum er oftast notaður mjúkviður eins og fura og greni til pappírsframleiðslu en sunnar í Evrópu nota menn frekar harðari viðartegundir eins og beyki og birki.
Það þarf rúmlega tonn af þurrkuðum trjáviði til þess að framleiða eitt tonn af pappír. Viður er aðallega úr beðmi (sellulósa), hálfbeðmi (hemísellulósa) og tréni (ligníni). Beðmið og hálfbeðmið mynda sjálfar trefjarnar í viðnum en trénið virkar eins og eins konar lím milli trefjanna og bindur þær saman. 

## Saga
Orðið *pappír* er dregið af egypska orðinu *[[papýrus]]* sem var efni sem Forn-Egyptar notuðu til að skrifa á. Papýrus var unnin úr papýrussefi og var byrjað að nota hann í Egyptalandi strax um 3000 árum fyrir Krist og einnig stuttu seinna í Grikklandi og Róm. Í Norðurálfu notuðu menn fremur sauð- eða kálfskinn, enda var norrænt loftslag of kalt fyrir papýrussefið. Í Kína skjalfestu menn gögn á bambus, en hann var illmeðfærilegur og þungur. Einnig notuðu menn stundum silki en það var venjulega álitið of dýrt. Flest þessara efna voru fágæt og dýr.

Kínverjar fundu upp nýja aðferð við pappírsgerð árið 105 eftir Krist en lúrðu á aðferðunum eins og ormar á gulli. Það var því ekki fyrr en um 600 e.Kr. að þær upplýsingar fóru að berast út.

Pappír var löngum dýr lúxusvara, allt þar til gufuknúnar pappírsgerðarvélar, sem gátu gert pappír úr viði, komu fram á 19. öld. Nú gegnir pappír síminnkandi hlutverki í amstri hversdagsleikans þar sem flest er orðið stafrænt. Þó má gera ráð fyrir að heimurinn muni seint komast af alveg án pappírs.

## Tengt efni
* Hríspappír
* Pappi
* Rafeindapappír

## Tengill

* ''Pappír''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1959 
* ''Pappírsgerð í Mino''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1998