open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eyjahornhumar

**Eyjahornhumar** (*Jasus tristani*) er humartegund sem lifir við eyjuna Tristan da Cunha í Suður Atlantshafi.

## Útlit, æxlun og vöxtur
Eyjahornshumarinn er með breiðar og flatar skelflögur, þær eru nánast jafn breiðar og þær eru langar. Afturbolurinn er breiður með frekar fáum hreisturflögum. Mikið og mjúkt svæði er á fremsta parti hvers frumliðs Eyjahornshumarsins .  

Karlkyns Eyjahornhumar verður að hámarki 35,5 sentimetrar og kvenkyns um 27 sentimetrar. hámarksskeljalengd  er 14,5 sentimetrar hjá karldýrinu og um 10 sentimetrar hjá kvendýrinu. Meðallengd skeljarinnar er um 8-9 sentimetrar hjá fullvöxnu dýri. Lirfurnar eru um 2-3 sentimetra langar og er hrygning í september.    

## Útbreiðsla
Eyjahornhumar finnst einungis í Suður Atlantshafi, á landgrunni eyjaklasans Tristan da Cunha og neðarsjávarfjallinu Vema sem er staðsett um 1,600 kílómetrum fyrir utan Tristan da Cunha. Kjörhitastig hans er um 18°C.  

Hann finnst á 0-200 metra dýpi, en mest heldur hann Eyjahornhumarinn sig á 20-40 metrum á grýttum botni, þar sem skuggi er af klettum og inn í hellum, stundum þar sem finnst möl og skeljar sem og í þangbeltum. 

## Veiðar
Frameftir voru veiðar af Eyjahornshumri einungis fyrir innlenda framleiðslu. Árið 1949 var stofnað Tristan da Cunha Exploration (seinna: Development) og humarveiðin þróuð. Kælargeymslur og niðursuðuverksmiðjur voru byggðar og eitt fiskveiðiskip var starfsrækt. Smábátar voru nýttir til að flytja humarinn í vinnsluskipið þar sem hann var kældur og fluttur til verksmiðjunnar. Árið 1961 varð eldgos þess valdandi að allar byggingar eyðilögðust. 

1963 var stofnað nýtt fyrirtæki South Atlantic Islands Development Corporation, höfnin var endurbyggð 1966 og ný verksmiðja stofnuð og sáu tvö fiskveiðiskip með kælitækni ásamt fjölda smábáta um að anna henni. Flotinn var svo stækkaður 1971 í fjögur fiskveiðiskip með aðstöðu til að afhausa humrana og frysta halana. 1978 var skipunum aftur fækkað niður í tvö sem voru gerðu út frá Cape Town. Notaðir voru smábátar til að sækja netin og gildrurnar. 

Fyrstu veiðarfærin var spotti sem bundinn var á stein. Á hinum endanum var beitan. Beitunni var sökkt í sjóinn og dregin svo upp eftir fáeinar mínútur og héngu humrarnir á henni eins og vínberjaklasi og voru þá plokkaðir af. Seinna voru notuð hringnet og frá 1967 málmgildrur á löngum línum.




## Heimildir
Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu

**Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu** er er fulltrúi Tyrklands í knattspyrnu. Liðið hefur einungis tekið þátt á tvem heimsmeistaramótum .
Lói - Þú flýgur aldrei einn

**Lói - Þú flýgur aldrei einn** er íslensk teiknimynd frá 2018. Myndinni er leikstýrt af Árna Ólafi Ásgeirssyni og skrifuð af Friðrik Erlingssyni.

*Lói - Þú flýgur aldrei einn* segir frá samnefndum unga sem er ófleygur þegar haustar og farfuglarnir fljúga suður á bóginn. Hann þarf því að lifa af harðan veturinn og kljást við grimma óvini til að eiga möguleika á að sameinast aftur ástvinum sínum að vori.

## Leikarar

* Matthías Matthíasson sem Lói
* Rakel Björgvinsdóttir
* Jóhann Sigurðarson
* Arnar Jónsson
* Þórunn Erna Clausen
* Hilmir Snær Guðnason
* Ólafur Darri Ólafsson

## Heimildir
Úkraínska karlalandsliðið í knattspyrnu

**Úkraínska karlalandsliðið í knattspyrnu** er er fulltrúi Úkraínu í knattspyrnu. Liðið hefur einungis tekið þátt á einu heimsmeistaramóti og þrem evrópumótum. Þjálfari þeirra er gamla brýnið Andriy Shevchenko.
Dominique Pire

**Dominique Pire** (10. febrúar 1910 – 30. janúar 1969; fæddur **Georges Charles Clément Ghislain Pire**) var belgískur prestur og munkur í Dóminíkanareglunni. Hann hlaut friðarverðlaun Nóbels árið 1958 fyrir störf sín við að aðstoða flóttafólk sem hafði hrakist á vergang í seinni heimsstyrjöldinni.

## Æska og uppvöxtur
Georges Pire fæddist í bænum Dinant í Belgíu. Hann var elstur af fjórum börnum embættismannsins Georges Pire eldri og Berthe (Ravet) Pire.

Þegar fyrri heimsstyrjöldin braust út árið 1914 neyddist fjölskylda Pire til að flýja á báti til Frakklands til þess að forðast þýska herinn. Eftir að samið var um vopnahlé árið 1918 gat fjölskyldan snúið heim til Dinant, sem hafði þá verið lagt í rúst.

## Menntun
Pire nam fornfræði og heimspeki í skólanum Collège Notre-Dame de Bellevue og gekk átján ára gamall í klaustur Dóminíkanareglunnar í Huy. Hann tók prestsvígslu þann 23. september 1932 og tók um leið upp nafnið Dominique í höfuðið á stofnanda reglunnar. Hann nam síðan guðfræði og félagsvísindi við Páfaháskóla Heilags Tómasar af Akvínó í Róm og útskrifaðist þaðan með doktorsgráðu í guðfræði árið 1936. Doktorsritgerð hans bar titilinn *Sinnuleysið eða óraunhæf og eyðileggjandi óskynsemi* (fr. *L’Apatheia ou insensibilité irréalisable et destructrice*). 

## Starfsferill
Eftir að hafa lokið námi sneri Pire aftur í La Sarte-klaustrið í Huy og einbeitti sér að því að hjálpa fátækum fjölskyldum að ná endum saman. Í seinni heimsstyrjöldinni veitti Pire belgísku andspyrnuhreyfingunni prestsþjónustu og tók þátt í ýmsum aðgerðum hennar, meðal annars í að smygla flugmönnum bandamanna út úr landinu. Pire hlaut nokkur heiðursmerki fyrir frammistöðu sína eftir stríðið.

Árið 1940 byrjaði Pire að rannsaka málefni flóttamanna sem höfðu hrakist frá heimilum sínum í stríðinu og skrifaði bók um þá með titlinum *Du Rhin au Danube avec 60,000 D. P.* (ísl. *Frá Rín til Dónár með 60.000 flóttamönnum*). Hann stofnaði samtök til þess að hjálpa flóttafólkinu. Samtökin komu á fót styrktarsjóðum fyrir flóttamannafjölskyldur og byggðu á sjötta áratugnum fjölda svokallaðra „Evrópuþorpa“ í Austurríki og Þýskalandi til að veita þeim heimili. Þrátt fyrir að vera dóminíkamunkur neitaði Pire alltaf að blanda trú sinni við skuldbindingar sínar í þágu hinna verr stöddu. Yfirboðarar hans í reglunni sýndu honum ekki alltaf skilning fyrir þetta.

Pire hlaut friðarverðlaun Nóbels árið 1958. Eftir að hafa unnið verðlaunin tók Pire þátt í stofnun „Friðarháskóla“ til að auka almenningsvitund á friðarmálefnum. Pire komst síðar að þeirri niðurstöðu að ekki væri hægt að ná fram heimsfriði án þess að uppræta fátækt. Hann stofnaði því Friðareyjurnar, frjáls félagasamtök sem ætlað var að hjálpa til við langtímaþróun dreifbýlissamfélaga í þróunarríkjum. Samtökin hófu starfsemi í Bangladess og Indlandi.

Pire lést þann 30. janúar árið 1969 í kaþólska sjúkrahúsinu í Louvain vegna kvilla eftir skurðaðgerð. Rúmum 30 árum eftir dauða hans störfuðu samtökin fjögur sem hann stofnaði enn. Árið 2008 hóf Las Casas-stofnunin í Blackfriars-salnum í Oxford-háskóla verkefnaáætlun til heiðurs Pire.

## Tilvísanir
Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu

**Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu** er fulltrúi Egyptalands í knattspyrnu. Liðið hefur einungis tekið þátt á þrem heimsmeistaramótum, en hefur verið mjög sigursælt í Afríkubikarnum og unnið hann alls sjö sinnum. Einn af þekktustu knattspyrnumönnum heims spilar með liðinu, Mohamed Salah.

## Titlar
### Afríkumeistarar
* (7): 1957, 1959, 1986, 1998, 2006, 2008, 2010
### Afríkuleikarnir
* (1): 1987
### Arabaleikarnir
* (4): 1953, 1965, 1992, 2007
### Miðjarðarhafsleikarnir
* (1): 1955
Kjóaætt

**Kjóaætt** (Stercorariidae) er ætt með 7 tegundir sjófugla sem líkjast máfum. Af þeim hafa 5 sést á eyja-svæði Norður-Atlantshafs. Það er sameiginlegt þessum fuglum að þeir ræna aðra sjófugla fæðu, dvelja á hafi úti á veturna og leggja oft langt flug að baki. Þá eru miðfjaðrir stélsins langar. Það getur reynst erfitt að greina tegundirnar þar sem mikill breytileiki er innan einstakra tegunda og auk þess eru þær verulega líkar. Það eru sér í lagi ungarnir sem er erfitt að greina og það krefst góðrar þekkingar á sköpulagi og fluglagi tegundanna.

Í latínu hefur orðstofninn -sterk síður virðulega merkingu en í þýskum málum en í latínu vísar hann til mykju og er það leitt af því að áður fyrr var talið að fuglar sem hann elti "léttu við sig" á flóttanum, en nú í dag er frekar talið að um spýju sé að ræða.

## Tegundir
Snjóflóðin í Neskaupstað 1974

Þann 20. desember árið 1974 féllu 2 snjóflóð í Neskaupstað. Snjó hafði kyngt niður dögunum áður en flóðin féllu. Alls féllu 8 snjóflóð á Norðfirði 20. desember. Tvö flóð féllu á mannabyggðir og létust 12 manns í þeim. 13 var bjargað eða náðu að bjarga sér af eigin rammleik.

## Snjóflóðin

### Bræðsluflóð
Fyrsta flóðið, kallað Bræðsluflóð, féll um 13:40 og lenti meðal annars á fiskimjölsvinnslu bæjarins. Þar dóu 5 manns. Mun fleira fólk var að vinna þar síðustu daga fyrir flóðið en vegna slæms veðurs fækkaði starfsfólki. Flóðið var um 400 metra breitt. Rafmagn fór af bænum. 19 ára piltur fannst á lífi 20 tímum eftir flóðið í fiskvinnslunni. Tveir einstaklingar fundust aldrei og hafa líklega borist út á haf.
### Mánaflóð
Seinna flóðið féll um 20 mínútum eftir það fyrra. Það var um 140 metra breitt og lenti á bílskúr, steypuvinnslu og íbúðahúsi. 7 manns fórust.

## Heimildarmyndir
**Háski - Fjöllin rumska*, heimildarmynd um flóðin var frumsýnd árið 2017.

## Tenglar
*35 ár frá snjóflóðunum í Neskaupstað
*Morgunblaðið 21. desember 1974
*Vísir - 22. desember 1974
*Snjóflóðasaga Neskaupstaðar - Veður.is
Viken

**Viken** er fylki Noregs sem stofnað var 1. janúar, 2020  þegar Akershus, Buskerud og Austfold sameinuðust. Nafnið kemur frá sögulegu héraði á svæðinu. Stjórnsýsla er í Ósló, þó er það sér fylki. Stærð fylkisins er tæpir 25.600 ferkílómetrar. Íbúar voru um 1,2 milljónir árið 2019.
Innlandet

**Innlandet**  er fylki Noregs sem stofnað var 1. janúar, 2020  þegar Upplönd og Heiðmörk sameinuðust. Stærð fylkisins er rúmir 52.100 ferkílómetrar. Íbúar voru um 370.000 árið 2020.
Það er næststærsta fylkið á eftir Troms og Finnmörku.
Hjarðónæmi

**Hjarðónæmi** er hugtak í sóttvarnarfræðum og er óbein vörn gegn smitsjúkdómum og á sér stað þegar stór hluti af íbúum er orðinn ónæmur gegn smitun, annaðhvort vegna þess að þeir hafa sigrast á sóttinni eða hafa verið bólusettir gegn henni og verða þannig nokkurskonar skjól fyrir þá sem enn eru smitnæmir. Þegar stór hluti íbúa hefur öðlast ónæmi er líklegra að það dragi úr smitun og að hinir ónæmu dragi þannig frekar úr útbreiðslu sjúkdómsins þar eð möguleikar hans til að dreifa sér til hina smitnæmu minnkar í sama hlutfalli og fjöldi hinna ónæmu eykst.  Hugtakið var fyrst notað árið 1923 þegar bólusetning barna gegn mislingum bar árangur. Hjarðónæmi myndaðist t.d. við bólusótt og árið 1977 var sjúkdómurinn upprættur.

## Tenglar
*Landlæknir - bólusetningar
*Hafa rannsóknir sýnt fram á að þeir sem eru bólusettir gegn inflúensu séu ekki smitberar? - Vísindavefur
*Hjarðónæmi - hvað er það?
Agðir

**Agðir** (norska: **Agder**) er fylki Noregs sem stofnað var 1. janúar, 2020  þegar Vestur-Agðir og Austur-Agðir sameinuðust. Stærð fylkisins er tæpir 16.400 ferkílómetrar. Íbúar voru 306.849 árið 2019.
Bláhveiti

**Bláhveiti** (fræðiheiti: *Elymus macrourus*) er plöntutegund af grasaætt. Það finnst náttúrulega í Norður-Ameríku í Alaska, Yukon og norðvesturhéruðunum og í Austurhluta Síberíu. 

Bláhveiti finnst villt á Íslandi í innsveitum Norðurlands frá Austur-Húnavatnssýslu til Eyjafjarðar. 

Bláhveiti er fjölært gras sem vex í þúfum. Stöngullinn verður allt að 80 cm hár og beinn en bláhveiti verður aðeins 25-40 cm hátt á Íslandi. Bláhveit vex upp af jarðstöngli en dreifir sér einnig með fræi. 

Bláhveiti vex þar sem raki í jarðvegi er mikill eins og við árbakka, við sandrif og í skóglendi. Það vex gjarnan nálægt víðategundum (*Salix* spp.) og deilir oft búsvæðum með heiðarós *(Rosa acicularis),* gráelri *(Alnus incana),* bersarunna *(Viburnum edule),* hindberjarunnum *(Rubus idaeus),* krossmöðru *(Galium boreale),* fjallasveifgrasi *(Poa alpina),* sigurskúfi (*Epilobium angustifolium*), *[[Artemisia tileii]]* og língresistegundinni *Agrostis scabra*. 

Bláhveiti getur vaxið á röskuðum svæðum, til dæmis svæðum sem eldar hafa gengið yfir. Það getur því nýst til að endurheimta gróður eftir rask auk þess sem það kemur í veg fyrir jarðvegsrof. 

## Tilvísanir
Qeqertalik

**Qeqertalik** er sveitarfélag á Grænlandi stofnsett formlega 1. janúar 2018 þegar Qaasuitsup var skipt upp í tvennt. Íbúar eru um 6.500 og flatarmál 62.400 km². Ráðhúsið liggur í Aasiaat. Sveitarstjóri er Ane Hansen frá Inuit Ataqatigiit.

## Landfræði
Qeqertalik-sveitarfélag liggur í suðri að Qeqqata og í norður er Avannaata, til austurs liggur innlandsís Grænlands og sveitarfélagið Sermersooq.

Qeqertalik samanstendur af bæjum kringum Diskó-flóa, en norðurströnd hans og Nuussuaq-skagi tilheyra þó næsta sveitarfélagi fyrir norðan Avannaata.

## Bæir og byggðir
Qeqertalik er skipt upp í 4 svæði:

* **Aasiaat**
** Aasiaat (Egedesminde)
** Akunnaaq
** Kitsissuarsuit (Hunde Ejlande)
* **Kangaatsiaq**
** Kangaatsiaq
** Attu
** Iginniarfik
** Ikerasaarsuk
** Niaqornaarsuk
* **Qasigiannguit**
** Qasigiannguit (Christianshåb)
** Ikamiut
* **Qeqertarsuaq**
** Qeqertarsuaq (Godhavn)
** Kangerluk

## útvísandi hlekkir
* heimasíða sveitarfélagsins
Ane Hansen

**Ane Hansen** (fædd 1961 í Akunnaaq) er stjórnmálamaður á Grænlandi frá stjórnmálaflokknum Inuit Ataqatigiit, og hefur síðan 1. janúar 2018 verið sveitarstjóri Qeqertalik.

## Ferill
Hansen var formaður sveitarfélagsins Aasiaat 1997–2001 og meðlimur Landsþings Grænlands 2002-13.

Hún var landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra í grænlensku landsstjórninni 2009 - 2013 í stjórn Kuupik Kleist. 

Í sinni ráðherratíð var hún umdeild, og var kosið á hana vantraust í þinginu Grønlands Landsting / Landstinget.

Fyrsta janúar 2018 var hún valin sem sveitarstjóri þess nýstofnaða sveitarfélags Qeqertalik.

## Tilvísanir
Vöðvaslenfár

**Vöðvaslenfár** (*myasthenia gravis*)  er sjaldgæfur sjálfsofnæmissjúkdómur sem lýsir sér þannig að mótefni myndast gegn nikotín asetýlkólínnemum beinagrindarvöðva og þessi mótefni  trufla boðflutning frá taug til vöðva. Margs konar sýkingar virðast geta verið undanfari vöðvaslenfárs. Algengt er að sjúklingar með vöðvaslenfár þjáist að öðrum sjálfofnæmissjúkdómum svo sem rauðum úlfum og skjaldkirtilsbólgu. Þá eru tíu til fimmtán prósent sjúklinga með vöðvaslenfár með æxli í hóstarkirtli en þau æxli eru oftast góðkynja. Flestir sem þjást af vöðvaslenfári hafa offjölgun frumna í hóstarkirtli og þar eru kímstöðvar (germinal centers).

Tíðni  vöðvaslensfárs er um það bil 10/100.000 íbúa og er sjúkdómurinn helmingi algengari hjá konum en körlum. 
Sjúkdómurinn er oft vangreindur á byrjunarstigi. Sjúkdómurinn byrjar oft með augneinkennum þannig að augnalok sígur, stundum aðeins á öðru auga. Lömun ytri augnvöðva veldur oft tvísýni. Önnur einkenni geta verið erfiðleikar við að tyggja og kyngja og raddþreyta og magnleysi í andlitsvöðvum þannig að andlitið verður svipbrigðalaust og erfitt er að brosa. Sjúkdómurinn getur einnig byrjað með þreytu og magnleysi í útlimavöðva. 
Mikill árangur hefur náðst í meðferð vöðvaslenfárs og er fátítt núna að fólk deyi úr honum. Meðferð felst einkum í lyfjagjöf og eru þá gefin ónæmisbælandi lyf og lyf sem draga úr niðurbroti boðefnisins asetýlkólíns og með að skera burt hóstarkirtill og með blóðskiptum.

## Tenglar
* Vöðvaslenfár (grein í Fréttablaðinu) 

## Tilvísanir
Sheehan heilkenni

**Sheehan heilkenni** (SH) er heiladingulsbilun sem verður hjá móður eftir barnsburð vegna blóðþurrðar til heiladingulsins. Algengt er að heilkennið lýsi sér í að móðir mjólki ekki og hafi ekki tíðablæðingar. Heiladingulsbilun veldur kortisólskorti og getur það verið lífshættulegt. 
## Tilvísanir
Hóstarkirtill

**Hóstarkirtill** eða **týmus** (fræðiheiti: *Thymus*) er hluti af ónæmiskerfi líkamans. Hann er er bleikgráleitt, tvíblaða líffæri úr eitil- og þekjuvef og er staðsettur í brjóstholi og að hluta neðst í hálsinum í dæld sem kallast hóst.

## Tilvísanir
Thymus

**Thymus** getur átt við:
*Hóstarkirtil, líffæri í brjóstholi.
*Thymus, ættkvísl plantna, (t.d. blóðberg)
Addisonveiki

**Addisonveiki** er  nýrnahettubilun en orsakir eru í 90% tilvika sjálfsofnæmi.  Einkenni veikinnar eru almennur slappleiki, úthaldsleysi, megrun, svimi og saltþörf, dökkur einkennandi húðlitur, lágþrýstingur með háu kalíum í blóði og lágu natríum. Sjúkdómurinn getur komið í ljós í tengslum við aukið álag á líkama við sýkingar eða skurðaðgerðir. Sjúkdómurinn veldur skorti á glúkókorti-kóíðum  (aðallega kortisól) og mineralkortikóíðum  (aðallega adósterón) vegna eyðingar nýrnahettufruma. Einkennandi húðlitur sjúklinga með Addisonveiki stafar af því að heiladingull eykur myndun ACTH hormóni vegna lægri styrks glúkókortikóíða í blóði og við það myndast einnig MSH (melanocyte stimulating hormone) sem örvar myndun melaníns. Dökkur húðlitur er mest áberandi í olnbogum, lófum, á hnúum og í slímhúðum.

## Tilvísanir
Kortisól

**Kortisól** er  hormón sem framleitt er í  nýrnahettum. Framleiðsla þess eykst við álag og dægursveiflur á magni þess  blóði eru miklar. Kortisól hefur áhrif á blóðþrýsting og efnaskipti. Ef starfsemi nýrnahetta er skert og kortisól lækkar þá leiðir það til einkenna eins og  slappleika, þreytu, lystarleysis, þyngdartaps, svima, lágs blóðþrýstings og húðbreytinga.

## Tengill
* Upplýsingar um kortisol (doktor.is)
Hoya acanthominima

***Hoya acanthominima*** er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl.  Útbreiðslan er í Filippseyjum.

## Tilvísanir
Veliko Tarnovo

**Veliko Tarnovo** er borg í Norður-Búlgaríu. Hún er þekkt sem söguleg höfuðborg landsins. Borgin er með um 73 þúsund íbúa.

## Myndasafn

Mynd:Tsarevets zvuk i svetlina.jpg
Mynd:Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg
Mynd:Memorial Veliko-Tarnovo.jpg
Mynd:20140620 Veliko Tarnovo 010.jpg
Mynd:TirnovoAntiguaCapitalHacia1914--bulgariaherpeopl00monr.png
Mynd:Veliko Tarnovo Panorama,06-2014.JPG
Tógóska karlalandsliðið í knattspyrnu

**Tógóska karlalandsliðið í knattspyrnu** er fulltrúi Tógó í knattspyrnu. Farid Zato Arouna fyrrum leikmaður KR og Keflavíkur hefur leikið þrjá landsleiki fyrir Tógó. Þekktasti leikmaður Tógó er sennilega Emmanuel Adebayor.

## Saga
Tógó tók í fyrsta sinn þátt í úrslitakeppni heimsmeistaramótsins sumarið 2006. Þeir hafa tekið þátt í sex Afríkukeppnum en hafa alltaf verið felldir út í riðlakeppninni.

Í maí 2001, að sögn FIFA, varð Souleymane Mamam yngsti leikmaðurinn sem nokkru sinni hefur leikið í undankeppni heimsmeistarakeppninnar þegar hann lék fyrir Tógó gegn Sambíu 13 ára gamall. Aðrar heimildir benda þó til þess að fæðingarár Mamams hafi verið 1985 sem bendir til þess að hann hafi verið að minnsta kosti 15 ára og 310 dagar þegar hann þreytti frumraun sína með landsliðinu.

## Flestir leikir
# Emmanuel Adebayor: 87
# Abdoul-Gafar Mamah: 86
# Mohamed Kader: 85
# Jean-Paul Abalo: 75
# Kossi Agassa: 72 

## Flest mörk
# Emmanuel Adebayor: 32
# Mohamed Kader: 24
# Adékambi Olufadé: 19
# Bachirou Salou: 
# Kossi Noutsoudje: 
## Heimildir
* RSSSF, landsleikir Tógó úrslitagrunnur
MacCormick-fjörður

**MacCormick-fjörður** (grænlenska: Iterlassuaq) er fjörður á norðvestur-Grænlandi í umsýsludæminu Qaasuitsup og er í um 1600 km fjarlægð frá höfuðstaðnum Nuuk. Hann heitir eftir Robert MacCormick.

## tilvísanir
Auðmagnið

**Auðmagnið** (þýska: *Das Kapital*) er eitt af frægari verkum eftir hinn þýska Karl Marx (5. maí 1818 – 14. mars 1883), sem einnig er höfundur Kommúnistaávarpsins. Í Auðmagninu fjallar Marx um kapítalisma og auðhyggju út frá hugmyndum sem fella má undir heimspeki, stjórnmálafræði og hagfræði. Alls voru gefin út 3 bindi (árin 1861, 1885, 1894) en Marx var látinn þegar bindi 2 og 3 komu út.  Friedrich Engels, aðstoðarmaður og vinur Marx, sá um að taka saman og gefa út bindi 2 og 3 að Marx látnum. Mjög mikið hefur verið vitnaði í Auðmagnið í skrifum um stjórnmál og hagfræði og segja má að ritið hafi gengið í endurnýjun lífdaga eftir efnahagskreppuna sem skall á haustið 2008.
Handþvottur

**Handþvottur** er aðferð sem miðar að því að hreinsa hendur af óhreinindum, fitu og örverum. Sápa er vanalega notuð við það og er mælt með að þvotturinn fari fram í um 20 sekúndur til að árangur sé af honum.

Handþvottur getur komið í veg fyrir smitsjúkdóma eins og niðurgang, kóleru, kvef og inflúensu. Einnig er mælt með að í daglegu lífi þvoi fólk sér eftir salernisferðir og fyrir matartíma. Og svo fyrir matarundirbúning. Á veitingahúsum og á spítölum er handþvottur mikilvægur.

Ungverski vísindamaðurinn Ignaz Sem­melweis (1818-1865) var fyrstur manna til að benda á mikilvægi handþvottar og hreinlætis til að koma í veg fyrir útbreiðslu smits. Boðskapur hans um mikilvægi þess að sótthreinsa hendur varð til þess að verulega dró úr dánartíðni á fæðingardeild á sjúkrahúsi í Vín. Boðskapur hans hlaut hins vegar ekki hljómgrunn fyrst í stað og læknar í Vín litu nánast á boðskapinn sem áfellisdóm yfir eigin verklagi. Sem­melweis gekk hart fram í baráttu sinni fyrir mikilvægi handþvottar og kallaði starfsfélaga sína óhikað „morðingja“ ef hann taldi þvottinum ábótavant. Sem­melweis hlaut síðar upp­reisn æru og er nú ein af þjóðhetj­um Ung­verja og litið er á hann sem upp­hafs­mann kenn­inga um hrein­læti á sjúkra­hús­um og sótt­hreins­un.

Árið 2018 var haft eftir Didier Pittet, pró­fess­or og sér­fræðing­i í að hefta smit­sjúk­dóma hjá Alþjóðaheil­brigðis­stofn­un Sam­einuðu þjóðanna (WHO) að handþvott­ur væri ekki tíðkaður jafn kerf­is­bundið og æski­legt væri og að ef handþvottur og sótthreinsun tíðkaðist í meira mæli væri hægt að koma í veg fyrir um 70% sýkinga á sjúkrahúsum.

## Tenglar
*Landlæknir -Handþvottur 
*Heilsuvera - Handþvottur
*Vinnuvernd - Handþvottur 
*Mast - Handþvottur
*Vísindavefur - Hvaða áhrif hefur handþvottur á veirur?

## Tilvísanir
Hermundur Sigmundsson

**Hermundur Sigmundsson** (fæddur 20. júlí 1964) er prófessor í lífeðlisfræðilegri sálfræði við Háskólann í Þrándheimi og við Háskólann í Reykjavík.
Hermundur hefur gagnrýnt íslenskt menntakerfi, þar á meðal áherslur á lestrarhraða grunnskólabarna og notkun lyfja við ADHD.

## Tenglar
*Við erum að tala um börnin okkar - Mbl.is
*Við þurfum að laga kerfið að börnunum - Fréttablaðið
*Mikilvægi lesturs - Kjarninn
*Hefur áhyggjur af gæði í kennslu og rannsókna í íslenskum háskólum - Vísir

## Heimildir
Arnmundur Ernst Björnsson

**Arnmundur Ernst Björnsson** (f. 28. september 1989 í Reykjavík) stundum kallaður **Arnmundur Ernst Backman** er íslenskur leikari. Foreldrar Arnmundar eru Edda Heiðrún Backman og Björn Ingi Hilmarsson. 

## Ferill í íslenskum kvikmyndum og sjónvarpsþáttum
Qantas

**Qantas Airways Limited** er þjóðarflugfélag Ástralíu og stærsta ástralska flugfélagið ef miðað er við stærð flugflota og fjölda alþjóðlegra áfangastaða. Qantas er þriðja elsta starfandi flugfélag heims, á eftir KLM og Avianca. Það var stofnað 16. nóvember árið 1920. Farþegaflug til erlendra áfangastaða hófst í maí 1935. Nafnið er upphaflega skammstöfun fyrir *Queensland and Northern Territory Aerial Services*. Flugfélagið er stundum kallað „kengúran fljúgandi“. Heimaflugvöllur félagsins er Sydneyflugvöllur.
Engjakambjurt

**Engjakambjurt** (fræðiheiti: *Melampyrum pratense*) er plöntutegund af sníkjurótarætt.

Engjakambjurt fannst í Vaglaskógi árið 2016 í þónokkrum mæli og er það eini þekkti fundarstaður hennar á Íslandi. Fundurinn kom nokkuð á óvart þar sem stofnstærð tegundarinnar í Vaglaskógi er stór og erlendis dreifir hún sér með maurum.

## Tilvísanir
Egilsstaðaskógur

**Egilsstaðaskógur** er skógur nærri Egilsstöðum á Austurlandi. Skógurinn er með stærstu skógum Íslands.

## Gróðurfar
Skógurinn nær frá um 50-200 metra hæð og er gróðurfar breytilegt eftir því hvar í skóginum borið er niður. Á flatlendi er skógurinn ósamfelldur vegna mýra og túna en í halla er skógurinn þéttur. Ætla má að skógurinn sé um 4 metra hár og hæstu tré um 9 metrar.

Skógurinn er að mestu samansettur úr birki og innan um hann vaxa gulvíðir, ilmreynir og blæösp sem er fágæt á Íslandi.

Í Egilsstaðaskógi vaxa ferlaufasmári, þrílaufungur, bjöllulilja, jarðarber og sjöstjarna sem undirgróður.

## Fágætar tegundir
Níu fágætar fléttutegundir finnast í Egilsstaðaskógi. Gljádumba (*Melanohalea septentrionalis*) vex í Egilsstaðaskógi og víðar á Fljótsdalshéraði og við Mývatn en er annars mjög sjaldgæf á Íslandi. Gullinvarp (*Vulpicida pinastri*) vex aðeins í Egilsstaðaskógi við Hoffell í Hornafirði, í Austurskógum í Lóni í Steinadal í Suðursveit. Grástika (*Parmeliopsis hyperopta*) vex aðeins í Egilsstaðaskógi og í Vaglaskógi. Nokkrar fléttutegundir vaxa í Egilsstaðaskógi sem eru tiltölulega algengar þar og jafnvel í öðrum skógum á Austurlandi en teljast sjaldgæfar á Íslandi. Þetta eru til dæmis gulstika (*Parmeliopsis ambigua*), birkitarga (*Lecanora circumborealis*), krypplugrös (*Tuckermannopsis chlorophylla*), flatþemba (*Hypogymnia physodes*) og pípuþemba (*Hypogymnia tubulosa*).

Samkvæmt Helga Hallgrímssyni vex að minnsta kosti ein fágæt sveppategund í Egilsstaðaskógi. Þar gæti verið átt við um sníkjusveppinn *[[Homostegia piggotii]]* sem sníkir á litunarskófum og hefur Egilsstaðaskóg sem eina þekkta fundarstaðinn á Íslandi.

## Tilvísanir
Smitandi lifrardrep í kanínum

**Smitandi lifrardrep í kanínum** er bráðsmitandi sjúkdómur sem leggst aðallega á evrópukanínur (*Oryctolagus cuniculus*) og ræktuð afbrigði þeirra. Orsökin er bikarveira af ættkvíslinni *[[Lagovirus]]*. Þrjár megingerðir eru þekktar og er dánartíðnin mismikil eftir hverja er um að ræða. Hún smitast greiðlega með hlutum og snertingu og hefur mikið þol.

Hún kom fyrst fram í Kína 1983 hjá angórakanínum frá Þýskalandi og olli gríðarlegum skaða í kanínurækt. Síðar (1991) var vírusnum viljandi dreift í Ástralíu til að halda niðri eða eyða stofni kanína sem telst plága þarlendis. Sýkingin hafði nokkur áhrif, en ekki nægileg, svo aftur var reynt að útrýma kanínum árið 2017 með banvænni stofni vírussins.

Sjúkdómurinn hefur tvisvar fundist á Íslandi; fyrst í heimiliskanínum 2002, og síðast í Elliðarárdal árið 2020. Vírussins varð fyrst vart í heimiliskanínum í Bandaríkjunum árið 2018.

## Tilvísanir
Hoya alwitriana

***Hoya alwitriana*** er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl.  Útbreiðslan er í Filippseyjum.

## Tilvísanir
Guðrún Indriðadóttir

**Guðrún Indriðadóttir** (3. júní 1882 - 19. febrúar 1968) var íslensk leikkona á fyrri hluta tuttugustu aldar. Guðrún var með helstu leikurum Leikfélags Reykjavíkur á upphafsárum félagsins og ein vinsælasta leikkona landsins við hlið Stefaníu Guðmundsdóttur. Guðrún lék fyrsta hlutverk sitt hjá Leikfélaginu 1899 í leikritinu *Esmeralda* eftir William Gillette, en helst er hennar þó minnst fyrir leik sinn í hlutverki Höllu í frumuppfærslu Leikfélagsins á *[[Fjalla-Eyvindur: Leikrit í fjórum þáttum|Fjalla-Eyvindi]]* Jóhanns Sigurjónssonar árið 1911. Á ferli sínum lék Guðrún yfir 90 hlutverk með Leikfélagi Reykjavíkur.

Guðrún var dóttir Indriða Einarssonar, leikskálds og hagfræðings, og Mörtu Pétursdóttur Guðjohnsen.

## Tenglar
*Heiðbláin, grein eftir Lárus Sigurbjörnsson i *Eimreiðinni* 1942.
Hugverkastofan

**Hugverkastofan** er opinber stofnun sem var sett á laggirnar (þá sem **Einkaleyfastofan**) 1. júlí 1991 og tók þá við hlutverki einkaleyfa- og vörumerkjadeildar iðnaðarráðuneytisins. Skipulag og starfssvið markast af auglýsingu nr. 187/1991 og reglugerð nr. 188/1991 og hún heyrir undir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið. Hlutverk stofnunarinnar er að fara með málefni varðandi einkaleyfi, vörumerki, hönnunarvernd, byggðarmerki og önnur hliðstæð réttindi sem kveðið er á um í lögum, reglugerðum og alþjóðasamningum um vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar. Stofnuninni ber að veita einstaklingum, stofnunum og fyrirtækjum upplýsingar og ráðgjöf varðandi hugverkaréttindi í iðnaði. Þá ber stofnuninni að stuðla að því að ný tækni og þekking sem felst í skráðum hugverkaréttindum verði aðgengileg almenningi. Hugverkastofan er einnig opinber faggildingaraðili. 

Árið 2019 var nafni Einkaleyfastofunnar breytt í „Hugverkastofan“.

Enskt heiti Hugverkastofunnar er *Icelandic Intellectual Property Office* og notast  er við skammstöfunina *ISIPO* í takt við aðrar hugverkastofur og alþjóðastofnanir á sviði hugverkaréttinda.

Á árinu 2018 tók stofnunin við 4.260 vörumerkjaumsóknum, 1.554 einkaleyfaumsóknum og 109 hönnunarumsóknum. Í lok árs voru í gildi 60.770 vörumerkjaskráningar, 7.522 einkaleyfi og 965 hönnunarskráningar á Íslandi.

Forstjóri Hugverkastofunnar er Borghildur Erlingsdóttir, lögfræðingur.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Heimasíða
Tears for Fears

**Tears for Fears**  er ensk popp/rokk-hljómsveit sem stofnuð var í Bath, árið 1981 af Roland Orzabal og Curt Smith. 

Hljómsveitin var í byrjun bendluð við New Wave-stefnuna snemma á 9. áratugnum en fór síðar í rokk-átt. Önnur plata þeirra, *Songs from the Big Chair* (1985) fór á toppinn á Billboard 200-listanum í Bandaríkjunum og rokseldist einnig í Bretlandi. Lagið *Everybody Wants to Rule the World* er það þekktasta af þeirri skífu. Ósætti Smiths og Orzabal varð til þess að Smith yfirgaf hljómsveitina árið 1991 og gaf Orzabal út 2 plötur undir hljómsveitarnafninu án hans. Þeir sættust um árið 2000 og hafa gefið út plötur síðan ásamt því að fara í tónleikaferðalög.

## Meðlimir
*Roland Orzabal – Gítars, hljómborð og söngur (1981–)
*Curt Smith – bassi, hljómborð og söngur (1981–1991, 2000–)
### Fyrrum meðlimir
*Manny Elias – trommur (1981–1986)
*Ian Stanley – hljómborð, bakraddir (1981–1987)

## Útgefið efni
### Breiðskífur
*The Hurting (1983)
*Songs from the Big Chair (1985)
*The Seeds of Love (1989)
*Elemental (1993)
*Raoul and the Kings of Spain (1995)
*Everybody Loves a Happy Ending (2004)
*The Tipping Point (2022)

## Aðrar plötur
*Songs For A Nervous Planet (2024) - (Tónleikaplata + nokkur ný lög)

## Tilvísanir
Sjómannadagsráð

**Sjómannadagsráð** eru nefndir sem koma að undirbúningi sjómannadagsins á Íslandi. Þannig hafa starfað meðal annars sjómannadagsráð Ólafsfjarðar, sjómannadagsráð Grindavíkur, sjómannadagsráð Patreksfjarðar og sjómannadagsráð Vestmannaeyja.

Þekktasta sjómannadagsráðið er Sjómannadagsráð höfuðborgarsvæðisins sem var stofnað af ellefu stéttarfélögum sjómanna í Reykjavík og Hafnarfirði 25. nóvember 1937. Sjómannadagsráð höfuðborgarsvæðisins hefur mun meiri starfsemi með höndum en undirbúning sjómannadagsins og hefur frá 1939 komið að uppbyggingu dvalarheimila fyrir aldraða sjómenn, stofnað Happdrætti DAS árið 1953, opnað dvalarheimilið Hrafnistu 1959 og rekið þar kvikmyndahúsið Laugarásbíó. Árið 2001 stofnaði Sjómannadagsráð leigufélagið Naustavör til að standa fyrir uppbyggingu leiguíbúða. Starfsfólk á vegum þess er á annað þúsund.

## Tenglar
* Sjómannadagsráð höfuðborgarsvæðisins
Áramótaskaup 2017

**Áramótaskaup 2017** var áramótaskaup sem sýnt var á RÚV 31. desember 2017. Leikstjóri var Arnór Pálmi Arnarson. Höfundar handrits voru þau Anna Svava Knútsdóttir, Arnór Pálmi Arnarson, Bergur Ebbi Benediktsson, Dóri DNA og Saga Garðarsdóttir en þau léku einnig flest aðalhlutverkin. Dóra Jóhannsdóttir hafði yfirumsjón með handriti.

76% landsmanna voru ánægt með skaupið.

## Tónlist
*Reykjavík - Björn Valur Pálsson og Gauti Þeyr Másson. Texti Dóri DNA
*Seinni tíma vandamál - Daði Freyr Pétursson. Texti og söngur Daði Freyr Pétursson, Anna Svava Knútsdóttir, Bergur Ebbi Benediktsson, Dóra Jóhannsdóttir, Dóri DNA, Saga Garðarsdóttir

## Tenglar
*Áramótaskaup 2017 á IMDb
Leikhópurinn Gríma

**Gríma** var leikhópur sem starfræktur var í Reykjavík 1961-1970. Stofnendur hópsins voru þau Erlingur Gíslason, Guðmundur Steinsson, Kristbjörg Kjeld, Magnús Pálsson, Vigdís Finnbogadóttir og Þorvarður Helgason. Gríma lagði áherslu á að kynna nýja strauma í leiklist og að sýna ný og nýstárleg leikrit. Meðal þess sem Gríma setti á svið voru verk framsækinna erlendra höfunda, á borð við Max Frisch, Jean-Paul Sartre og Fernando Arrabal, en einnig sýndu þau ný verk íslenskra leikskálda, t.d. Guðmundar Steinssonar og Odds Björnssonar. 

Síðasta sýning Grímu var *Hvað er í blýhólknum?* eftir Svövu Jakobsdóttur, sem fjallaði um stöðu kvenna undir lok sjöunda áratugarins. Verkið vakti mikla athygli og var tekið upp fyrir sjónvarp 1971.

## Heimildir
Hlín Einarsdóttir: ''Það eru leikhúsin sem ala upp públíkum: Listræn stefna og verkefnaval leikhópsins Grímu 1961-1970''. MA-ritgerð við Háskóla Íslands, 2009.
Manson-fjölskyldan

**Manson-fjölskyldan** var samfélag sem var starfandi frá seinni hluta sjöunda áratugarins til fyrri hluta áttunda áratugarins í stjórn Charles Manson. Félagið samanstóð af nærri 100 félögum sem lifðu óhefðbundnum lífstíl og notuðust síoft við ofskynjunarlyf eins og LSD. Flestir félagarnir voru ungar konur komnar úr millistétt.
Rennes School of Business

**Rennes School of Business** er evrópskur verslunarskóli með skólalóðir í Rennes. Hann er stofnaður 1990. Rennes SB var í 56. sæti meðal evrópskra verslunarskóla árið 2019 samkvæmt The Finanical Times. Rennes SB býður einnig upp á doktorsnám (PhD nám), sem og  ýmis meistaranám (Master programmes) í sérhæfðum stjórnsviðum, svo sem: markaðssetningu, fjármálasvið, eða frumkvöðlastarfsemi. Nám hans eru þrí-faggild af hinum alþjóðlegu samtökum AMBA, EQUIS, and AACSB (evrópskar og norður amerískar faggildingarnefndir (samtök) fyrir MBA gráður). Skólinn á yfir 13 800 hollvini (alumni) í verslun og stjórnmálum.

## Tilvísanir


## Ytri tenglar
* Opinber vefsíða
Indverskt talnakerfi

**Indverskt talnakerfi** er kerfi sem notað er á meginlandi Indlands til að lýsa stórum tölum. Algengustu einingarnar eru lakh sem merkir 100.000 og crore sem merkir 10.000.000 (tíu milljónir). Þannig er t.d. 150.000 rúpíur táknað með 1,5 lakh rúpíur og það er skrifað 1,50,000 rúpíur. Eins væri upphæðin 30.000.000 (þrjátíu milljón) rúpíur sama og  3 crore rúpíur sem væri skrifað 3,00,00,000.

## Heimild
* Greinin Indian numbering system
Suðræni svipuhumar

**Suðræni svipuhumar** (latína: *Palinurus gilchristi*) er af flokki krabbadýra og tilheyrir ætt svipukrabba en þeir eru ólíkir hinum eiginlegu humrum (lobster) að því  leitinu til að þeir eru með svipur í stað klóa sem þeir nota til að verja sig. 

 



## Heimkynni og lífshættir

Suðræna svipuhumarinn er helst að finna í  landgrunni við strendur Suður Afríku og Madagaskar á 55-360 metra dýpi en einnig í Vestur Indlandshafi og Suðaustur Atlantshafi. Hann kann best við sig í hlýjum sjó þar sem hitastig er í kringum 18°C og í grýttu umhverfi þar sem hann getur leitað í var í rifum á milli steina.   

Svipukrabbar eru mestmegnis hræætur og er þeirra helsta fæða dýr sem eru auðfengin bráð.  

Humarinn notar lyktar- og snertiskyn í tilhugalífinu og fer æxlun fram með óbeinum sæðisflutningi.  


## Útlit
Suðræni svipuhumarinn ljósappelsínugulur á lit. Karlhumarinn verður um 16 cm að lengd en kvenhumarinn töluvert lengri, eða um 31 cm. Halinn/ afturbolurinn er um 3-13 cm að lengd, oftast í kringum 6-10 cm. Bygging hans er túbulaga en með flatt bak, skjöldurinn er sívalur. Hann er með stór framhorn fyrir ofan augu, trjónuna annað hvort vantar eða er mjög lítil, langir, sívalir fálmarar sem eru mjög svipulegir. Fætur eru án gripklóa og fremsta par ekki stækkað. Aftari hluti hala er mjúkur og sveigjanlegur. 

Veiðar

Veiðar fara mest fram með gildrum, en stundum er hann veiddur í net eða troll. Suðræni svipuhumarinn er nær eingöngu veiddur við strendur S-Afríku af S-Afríkumönnum sem eru ráðandi á markaðnum hvað varðar veiðar á þessum humri. Að meðaltali hefur landaður afli á ári verið tæp 800 tonn síðan árið 1974. Verðmæti aflans í milljónum Bandaríkjadollara (USD) hefur verið rokkandi síðan 1974 en meðalvirði aflans síðustu 15 ár hefur verið i kringum 9 milljón USD per ár. Veiðar, og þar af leiðandi verðmæti, tóku mikla dýfu árin 1980 og svo 2003 þegar verðmæti voru aðeins 0.71 milljón USD



## Heimildir
Hafnarstræti 18 (Akureyri)

**Hafnarstræti 18** betur þekkt sem  **Tuliniusarhús** stendur í innbænum gegnt Höepfnershúsi, milli þeirra rann Búðarlækurinn til sjávar brúaður af Hafnarstræti. Það var kaupmaðurinn Otto F. Tulinius sem byggði Tuliniusarhús árið 1902 og hönnuðir voru Sigtryggur Jóhannesson og Jónas Gunnarsson. Húsið var nýtt sem verslunar-, skrifstofu- og íbúðarhús. Árið 1940 var það hertekið af Bretum .  Húsið var friðað Í B-flokki af bæjarstjórn Akureyrar þann 4. október 1977

## Tilvísanir
Hafnarstræti 20 (Akureyri)

**Hafnarstræti 20** betur þekkt sem **Höephnershús** stendur í innbænum gegntTuliniusarhúsi. Höepfnershús var reist 1911 eftir teikningu frá Danmörku, Carl Hoephner eigandi samnefndar verslunar var fyrsti eigandi hússins. Seinna rak Kaupfélag Eyfirðinga lengi verslun í húsinu. 

Húsið var friðað Í B-flokki af bæjarstjórn Akureyrar þann 4. október 1977 

## Tilvísanir
Steinda Con

**Steinda Con** voru sjónvarpsþættir með Steinþór Hróari Steinþórssyni eða Steinda Jr. Þættirnir voru sýndir á dögunum 14. febrúar - 20. mars 2020 og voru því þeir sex talsins. Leikstjóri var Ragnar Hansson. Í hverjum þætti fer Steinþór á hátíð eða ráðstefnu sem eru oftast mjög skrítnar. Í hverjum þætti tók hann með sér gest.

## Framhald
Í FM95BLÖ árið 2021 lýsti Steinþór yfir áhuga að gera fleiri þáttaraðar en hann sagði að þær myndu ekki fara í framleiðslu þangað til að kórónaveirufaraldurinn myndi líða fyrir lok.
Hret

**Hret** er kaldur en skammvinnur veðurkafli með snjókomu eða frostrigningu.

Á íslensku kallast kuldakast að vori til vorhret. Páskahret er algengt nafn fyrir hret á tímabilinu frá pálmasunnudegi til sunnudags eftir páska.

## Heimildir
Blóðbankinn

**Blóðbankinn** er hluti af Landspítala og fer með verkefni varðandi blóðgjöf á Íslandi. Hann var stofnaður árið 1953 og var á Barónsstíg til ársins 2007. Blóðbankinn hefur nú starfsstöðvar í Kringlunni í Reykjavík og á Glerártorgi, Akureyri. Jafnframt hefur verið rekinn blóðsöfnunarbíll frá árinu 1965.

Meðal hvatamanna stofnunar Blóðbankans var Níels Dungal, forstöðumaður Rannsóknastofu Háskólans. Um áratug áður en Blóðbankinn hóf starfsemi höfðu skátar gefið blóð eftir þörfum á spítölum.

## Tengill
*Heimasíða Blóðbankans
Anna Borg

**Anna Borg** (30. júlí 1903 - 14. apríl 1963) var íslensk leikkona. Ásamt Haraldi Björnssyni var hún fyrst Íslendinga til að leggja stund á nám í leiklist við leiklistarskóla Konunglega leikhússins í Kaupmannahöfn. 

## Æviferill
Anna hét fullu nafni Anna Guðmundína Guðrún Borgþórsdóttir og var dóttir Stefaníu Guðmundsdóttur leikkonu og Borgþórs Jósefssonar bæjargjaldkera í Reykjavík. Hún kom fyrst fram á leiksviði sem barn, m.a. átta ára gömul sem Tóta í *[[Fjalla-Eyvindur: Leikrit í fjórum þáttum|Fjalla-Eyvindi]]* Jóhanns Sigurjónssonar, sem Leikfélag Reykjavíkur frumsýndi 1911. Hún tók þátt í leikferð móður sinnar um Íslendingabyggðir í Vesturheimi 1920-1921 en fyrsta hlutverk hennar hjá Leikfélaginu utan barnahlutverka var Signý í *Veislunni á Sólhaugnum* eftir Henrik Ibsen í desember 1924. Í apríl 1925 lék Anna á móti danska leikaranum og leikstjóranum Adam Poulsen í ævintýraleiknum *Einu sinni var* eftir Holger Drachmann, en Poulsen leikstýrði sýningunni sem gestur félagsins. Með stuðningi hans fékk Anna ásamt Haraldi Björnssyni inngöngu í leiklistarskóla Konunglega leikhússins í Kaupmannahöfn og luku þau þaðan prófi 1927.

Haraldur hélt til Íslands eftir útskrift, en Anna varð um kyrrt í Danmörku og var ráðin leikkona við Konunglega leikhúsið 1929. Þar starfaði hún til dauðadags að undanskildum árunum 1934-1938 þegar hún lék við Dagmar-leikhúsið i Kaupmannahöfn. Meðal þekktustu hlutverka hennar á dönsku leiksviði má nefna Margréti í *Faust* Goethes, Dóttur Indra í *Draumleik* eftir August Strindberg, Elísabetu Englandsdrottningu í *Maríu Stuart* eftir Schiller og Lauru í *Föður* Strindbergs. Anna kom öðru hverju til Íslands og lék, t.d. Höllu í uppsetningu Haraldar Björnssonar á *Fjalla-Eyvindi* 1930 og Jóhönnu af Örk í sýningu Þjóðleikhússins á verki George Bernard Shaw, *Heilög Jóhanna* 1951.

Árið 1932 giftist Anna Poul Reumert, einum helsta leikara og leikstjóra Dana. Þau hjónin léku töluvert saman og komu nokkrum sinnum til Íslands í leikferðir. Anna lék í tveimur dönskum kvikmyndum árið 1945, *Affæren Birte* og *De Kloge og vi Gale*, í bæði skiptin á móti eiginmanni sínum.

Upp úr 1950 tóku skjaldkirtilsveikindi að hrjá Önnu og af þeim sökum hætti hún um tíma að leika. Síðustu árin urðu hlutverkin færri og hún sneri sér í auknum mæli að leikstjórn og kennslu. Auk leikstjórnar á leikritum og óperum leikstýrði hún tveimur sjónvarpsmyndum.

Anna Borg hlaut stórriddarakross hinnar íslensku fálkaorðu 1938, dönsku orðuna Ingenio et arti 1941 og hina sænsku Litteris et Artibus 1932.

Anna fórst í Hrímfaxaslysinu á páskadag 1963 þegar flugvél Flugfélags Íslands hrapaði í aðflugi að Fornebu-flugvelli í Osló. 

Endurminningar Önnu Borg komu út á dönsku 1964 og á íslensku ári síðar.

## Heimildir
Anna Borg. *Endurminningar*. Poul Reumert safnaði og gaf út. Hafnarfjörður: Skuggsjá, 1965.

Jón Viðar Jónsson. "Poul Reumert og Anna Borg." Vefsíða Minningarsjóðs Stefaníu Guðmundsdóttur.
Ingibjörg Stein Bjarnason

**Ingibjörg Stein Bjarnason** (9. febrúar 1901 – 1977) var íslensk-þýsk myndlistarkona og snyrtifræðingur, dóttir íslenska málfræðingsins Þorleifs H. Bjarnason og þýska norrænufræðingsins dr. Adeline Rittershaus. Ingibjörg var nefnd eftir frænku sinni Ingibjörgu H. Bjarnason. Adeline og Þorleifur skildu skömmu eftir fæðingu Ingibjargar og hún ólst upp hjá móðurfjölskyldu sinni í Þýskalandi en var alla tíð íslenskur ríkisborgari.

Ingibjörg giftist manni að nafni Stein og tók upp eftirnafn hans. Hún fékk berkla og var á heilsuhæli í Sviss þegar hann skildi við hana. Árið 1927 eignaðist hún dótturina Veru Zilzer með listamanninum Gyula Zilzer sem hún kynntist á heilsuhælinu. Hún fluttist til Parísar þar sem hún var virk í myndlistarhópnum Cercle et carré og átti í ástarsambandi við myndlistarmanninn Michel Seuphor. Aðrir meðlimir hópsins voru meðal annars Piet Mondrian, Friedrich Vordemberge-Gildewart, Joaquin Torres-García, Franciska Clausen, Alfred Roth, Le Corbusier og Walter Gropius. Hópurinn stóð fyrir frægri myndlistarsýningu í Galérie 23 í París í apríl 1930 þar sem Ingibjörg sýndi þrjú verk. Ingibjörg lærði snyrtifræði hjá Helenu Rubinstein í París. Þegar upp úr sambandi þeirra Seuphors slitnaði flutti hún til Þýskalands og síðan til Íslands þar sem hún stofnaði snyrtivörulínuna Vera Similion. Seinna flutti hún til Bandaríkjanna og síðan til Buenos Aires þar sem hún lést 1978.

Málverk Ingibjargar hafa öll týnst þar sem Michel Seuphor eyðilagði þau sem hún skildi eftir hjá honum og önnur glötuðust í innbroti á heimili hennar í Buenos Aires. Sænski listfræðingurinn Ulf Thomas Moberg fékk Seuphor til að endurgera verkin þrjú sem Ingibjörg sýndi á sýningunni 1930 árið 1994. Til er ljósmynd af tveimur verkanna á sýningunni. 

## Heimildir
* Hávar Sigurjónsson (1999). Ljósbrot frá meginlandinu. Lesbók Morgunblaðsins 27. febrúar.
Hoya baishaensis

***Hoya baishaensis*** er fjölær jurt í vaxblómaættkvísl.  Útbreiðslan er í suðaustur Kína.

## Tilvísanir
Gudmanns Minde

**Aðalstræti 14** þekkt sem **Gamli spítali** eða **Gudmanns Minde** var reist árið 1835 af Baldvini Hinrikssyni Scagfjord járnsmið. Í upphafi var húsið notað sem læknabústaður, fyrst fyrir héraðslækninn Eggert Johnsen og síðar Jón Finsen. Einnig var apótek í einu herbergi hússins. Friðrik C.M. Gudmann kaupmaður keypti húsið 1872. Hann byggði litla viðbygginu við húsið og innréttaði sem spítala er hann færði Akureyringum að gjöf. Þessi fyrsti spítali Akureyrar er því kenndur við minningu hans.. Spítalinn sem var vígður 7. júlí 1874, var rekinn í húsinu til ársins 1898 en ári síðar var tekinn í notkun nýr spítali á Akureyri. Þá var húsið selt og þjónaði sem íbúðarhús í tæp 100 ár. Árið 1994 keyptu Akureyrarbær og Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri húsið og afhentu það Læknafélagi Akureyrar og Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga sem gert upp húsið í samráði við Minjasafnið á Akureyri og Húsafriðunarnefnd ríkisins.  

Í húsinu er nú rekin starfsemi Aflsins, samtökum gegn kynferðis- og heimilisofbeldi.

Húsið var friðað í B-flokki af bæjarstjórn Akureyrar þann 4. október 1977.

## Heimildir
* Læknablaðið 4 hefti, 55. árgangur 1969
* Áfangar í spítalaþjónustu á Íslandi

## Tilvísanir
Kristján Ó. Þorgrímsson

**Kristján Ó. Þorgrímsson** (8. febrúar 1857 - 18. september 1915) var bóksali og leikari í Reykjavík. Hann tók virkan þátt í bæjarmálum Reykjavíkur, sat um tíma í bæjarstjórn og gegndi stóðu ræðismanns Svíþjóðar.

## Æviferill
Kristján Ólafur Þorgrímsson fæddist á Staðarbakka í Helgafellssveit á Snæfellsnesi 8. febrúar 1857. Hann flutti til Reykjavíkur 1875, lærði bókband og opnaði bókabúð á jarðhæð íbúðarhúss síns að Kirkjustræti 10 árið 1880. Hann gegndi ýmsum trúnaðarstörfum á vegum bæjarins, sat m.a. í bæjarstjórn Reykjavíkur, var um tíma umsjónarmaður Dómkirkjunnar og brunamálastjóri. Hann kom líka að blaðaútgáfu og var ritstjóri *[[Þjóðólfur|Þjóðólfs]]* 1880-1882.

Kristján var einn vinælasti gamanleikari landsins undir lok 19. aldar og í byrjun þeirrar tuttugustu. Hann kom fyrst fram á leiksviði 1881 í hlutverki Guðmundar bónda í *Nýársnótt* Indriða Einarssonar og lék í kjölfarið fjölda hlutverka hjá leikfélögum bæjarins, bæði í Góðtemplarahúsinu og Fjalakettinum. Meðal hlutverka hans sem nutu mikilla vinælda voru Franziska í *Háa-C-inu* eftir Sophus Neumann og kammerráð Kranz í *Ævintýri á gönguför* eftir Jens Christian Hostrup, en það hlutverk lék hann oftar en nokkuð annað.

Kristján var einn stofnenda Leikfélags Reykjavíkur 1897 og afkastamikill leikari þar fyrsta áratuginn. Hann lék 27 hlutverk hjá Leikfélaginu og um 50 hlutverk alls þegar sýningar fyrir stofnun LR eru taldar með. Kristján naut mikilla vinsælda meðal áhorfenda. Þegar hann fagnaði 25 ára leikafmæli var haldin sérstök hátíðarsýning honum til heiðurs og var það í fyrsta sinn sem leikafmæli leikara á Íslandi var fagnað með þeim hætti.

Árið 1907 var Kristján skipaður ræðismaður Svíþjóðar á Íslandi og eftir það kom hann sjaldan fram á leiksviði.

Kristján Ó. Þorgrímsson lést í Reykjavík 18. september 1915.

## Heimildir
Guðmundur Guðmundsson. "Kristján Ó. Þorgrímsson konsúll." ''Óðinn'' 9. árg., 8. tbl., 1913.

Sveinn Einarsson. *Íslensk leiklist II*. Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag, 1996.
Aðalstræti 4 (Akureyri)

**Gamla Apótekið** við **Aðalstræti 4** stendur á hæðinni fyrir ofan Búðarlækinn og er var eitt stærsta hús bæjarinns á sínum tíma. Húsið var byggt 1859  fyrir lyfsalann Jóhann Pétur Thorarensen af Jóni Chr. Stephánsyni og kostaði 10.000.- dali. Húsið var forskalað 1956. Í ágúst 2017 lauk Minjavernd við endurbyggingu hússins.

## Tilvísanir
John Raleigh Mott

**John Raleigh Mott** (25. maí 1865 – 31. janúar 1955) var bandarískur trúboði sem var lengi leiðtogi Kristilegs félags ungra manna (KFUM) og Kristilegs heimssambands stúdenta. Hann hlaut friðarverðlaun Nóbels árið 1946 fyrir að stofna og styrkja alþjóðlegar stúdentahreyfingar kristinna mótmælenda sem töluðu fyrir friði. Hann deildi verðlaununum með Emily Greene Balch. Mott var aðalritari Kristilegs heimssambands stúdenta frá 1895 til 1920. Hann lék lykilhlutverk í stofnun Heimskirkjuráðsins árið 1948 og var kjörinn heiðursforseti þess til lífstíðar.

## Æviágrip
Mott fæddist í Livingstone-setri í Sullivan-sýslu þann 25. maí árið 1865. Fjölskylda hans flutti til Postville í Iowa í september sama ár. Hann gekk í Háskólann í Efri-Iowa, þar sem hann nam sagnfræði og vann verðlaun í rökræðukeppnum. Hann flutti yfir í Cornell-háskóla og útskrifaðist þaðan með B.A.-gráðu árið 1888. Mott var undir áhrifum frá Arthur Tappan Pierson, einum hvatamanninum að baki sjálfboðahreyfingar stúdenta í erlendum trúboðum, sem var stofnuð árið 1886. Mott kvæntist Leilu Ödu White (1866-1952) árið 1891 og eignaðist með henni tvo syni og tvær dætur.

Árið 1910 sótti Mott heimsráðstefnu trúboða, sem var mikilvægur áfangi í nútímasögu trúboða af mótmælendatrú. Árið 1912 var Mott og kollega hans boðið ókeypis far með farþegaskipinu RMS ''Titanic'' en þeir afþökkuðu boðið og ferðuðust með fábrotnara skipi, SS *Lapland*. Þegar félagarnir fréttu síðar af því að *Titanic* hefði farist litu þeir á hvern annan og sögðu: „Drottinn hlýtur að hafa fleiri verkefni fyrir okkur.“

Mott ferðaðist um Evrópu og kynnti samkirkjufræði og ferðaðist síðan til Asíu. Frá október 1912 til maí 1913 hélt hann 18 ráðstefnur, meðal annars í Seylon, Indlandi, Búrma, Malaja, Kína, Kóreu og Japan. Hann vann einnig með Robert Hallowell Gardiner III til að viðhalda sambandi við rússnesku rétttrúnaðarkirkjuna og Tíkon erkibiskup í Moskvu eftir rússnesku byltinguna.

Frá 1920 til 1928 var Mott formaður Kristilegs heimssambands stúdenta. Vegna starfa hans í trúboðsstörfum, samkirkjustefnu og friðarstörfum telja sumir sagnfræðingar Mott „víðförlasta og traustverðugasta kristnileiðtoga síns tíma“.

## Eftirmæli
Skjalasafn Motts er varðveitt í skólabókasafni guðfræðideildar Yale-háskóla.

Mott er heiðraður með dýrlingadegi þann 3. október í dýrlingadagatali biskupakirkjunnar í Bandaríkjunum.

## Tilvísanir