open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uppruni tegundanna

***Uppruni tegundanna*** (fullt nafn á ensku: *On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life*) er fræðirit eftir Charles Darwin sem gefið var út þann 24. nóvember 1859. Ritið er talið grunnurinn að þróunarlíffræði. Í ritinu kynnti Darwin kenningu sína um að tegundir þróast frá kynslóð til kynslóðar með náttúruvali. Þar kynnti Darwin gögn um að líffræðilegur fjölbreytileiki varð til þegar verur með sameiginlegan forföður kvíslast í ólíkar áttir. Darwin nýtti gögn sem hann safnaði á leiðangri um borð í skipinu HMS ''Beagle'' á fjórða áratug nítjándu aldar ásamt niðurstöðum rannsókna og prófana í kjölfar leiðangursins.

Þegar *Uppruni tegundanna* kom út höfðu mismunandi kenningar um þróun tegundanna verið lagðar fram til að útskýra nýjar uppgötvanir í vísindum. Stuðningur við slíkar kenningar ríkti meðal andófslíffærafræðinga og almennings, en snemma á 19. öld hafði enska vísindasamfélagið mikil tengsl við ensku biskupakirkjuna. Kenningar um frumbreytingu (e. *transmutation*) tegunda voru umdeildar því þær voru í mótsögn við þá trú að tegundir væru fastir hlutar í hönnuðu stigveldi og að mannfólk væri einstætt og óskylt öðrum dýrum. Deilt var um pólítiskar og guðfræðilegar afleiðingar frumbreytingarkenningarinnar, en vísindasamfélagið viðurkenndi hana ekki.

Bókin var ætluð almennum lesendum og vakti mikla athygli á sínum tíma. Darwin var þekktur vísindamaður svo kenningum hans var tekið af alvöru og sönnunargögnin sem hann kynnti hvöttu til vísindalegrar, heimspekilegrar og trúlegrar umræðu. Umræðan um bókina studdi herferð T. H. Huxley fyrir því að skilja vísindi frá trú og gera þau veraldleg. Innan tveggja áratuga ríkti sátt meðal vísindamanna um að þróun hafði átt sér stað, en þeir voru þó tregir að veita kenningunni það vægi sem Darwin taldi viðeigandi. Á tímabili hins svokallaða „myrkurs Darwinisma“ frá 1880 til 1930 var áherslan á aðrar þróunarkenningar. Fyrir fimmta áratug tuttugustu aldar hafði hugmynd Darwins um aðlögun tegunda með náttúruvali fests í sessi og er nú talið grunnhugtak náttúruvísinda.

Bókin kom út á íslensku árið 2004 í þýðingu Guðmundar Guðmundssonar í ritröðinni Lærdómsrit Hins íslenska bókmenntafélags.

## Tilvísanir
Granada

**Granada** er höfuðborg samnefnds héraðs í Andalúsíu á Spáni. Granada er við fjallsrætur Sierra Nevada við ármót fjögurra fljóta: Darro, Genil, Monachil og Beiro. Borgin liggur í yfir 738 metrum yfir sjávarmáli en er aðeins eins tíma ökuferð frá Miðjarðarhafi. 

Samkvæmt manntalinu 2005 voru íbúar sjálfrar borgarinnar 236.982 en íbúar stórborgarsvæðins voru 472.638. Granada er því 13. stærsta borg á Spáni. Um það bil 3,3% íbúa höfðu ekki spænskt ríkisfang en flestir þeirra eru frá Suður-Ameríku. 

Höllin og virkið Alhambra er í Granada en hún var reist af Márum. Hún er eitt helsta dæmi um íslömsku arfsögnina á svæðinu sem gerir Granada eina vinsælustu ferðamannaborg Spánar. Borgin er vel þekkt á Spáni fyrir háskólann sinn. Háskólinn er með 80.000 nemendur á fimm lóðum í borginni. Granateplið (*granada* á spænsku) er tákn borgarinnar.
Bob Geldof

**Robert Frederick Zenon Geldof** (fæddur 5. október 1951) er írskur söngvari, höfundur, aðgerðasinni og leikari. Hann varð frægur sem aðalsöngvari í pönkhljómsveitinni The Boomtown Rats á áttunda og níunda áratugi 20. aldar. Hann samdi ásamt Midge Ure lagið „Do They Know It's Christmas?“ sem er ein söluhæsta plata allra tíma. 

Geldof er vel þekktur sem aðgerðasinni, einkum á sviði fátæktar í Afríku. Hann stofnaði ofurhljómsveitina Band Aid með Midge Ure árið 1984 til að afla fé til að draga úr hungri í Eþíópíu. Ári seinna skipulögðu þeir Geldof og Ure tónleikana Live Aid og Live 8 árið 2005.
Alþjóðlegur baráttudagur gegn kynbundnu ofbeldi

Þann 17. desember 1999 ákvað Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna að 25. nóvember skyldi vera **alþjóðlegur baráttudagur gegn kynbundnu ofbeldi** til minningar um Mirabal-systurnar. Tilgangur barráttudagsins er að vekja athygli á því að konur um allan heim verða fyrir nauðgun, heimilsofbeldi og annars konar ofbeldi og að slíkt ofbeldi er oft eðli sínu samkvæmt dulið.
A Casa das Sete Mulheres

***A Casa das Sete Mulheres*** er brasilískur sjónvarpsþáttur.

## Leikendur
* Camila Morgado...  Manuela
* Thiago Lacerda...  Giuseppe Garibaldi
* Giovanna Antonelli...  Anita Garibaldi
* Werner Schünemann...  Bento Gonçalves
* Eliane Giardini...  Caetana
* Nívea Maria...  Maria
* Bete Mendes... Ana Joaquina
* Daniela Escobar...  Perpétua
* Marcello Novaes... Inácio
* Mariana Ximenes...  Rosario
* Thiago Fragoso... Estevão
* Samara Felippo...  Mariana
* Luís Melo...  Bento Manuel
* Tarcísio Filho...  General Netto
* Dalton Vigh... Luigi Rossetti
* Murilo Rosa...  Afonso Corte Real
* Ney Latorraca...  Araujo Ribeiro
* Othon Bastos...  Crescencio
* José de Abreu...  Coronel Onofre Pires
* Ana Beatriz Nogueira... Rosa
Hrægammur

**Hrægammar** eru ránfuglar og hræætur, með fremur langan háls og meinlegan svip. Aðalfæða þeirra eru hræ dauðra dýra.

Hrægammar greinast í tvær megingreinar: hrægamma nýja heimsins og hrægamma gamla heimsins. Þessar tvær greinar sem svipar saman í útliti og atferli eru þó ekki náskyldar. Gammar gamla heimsins eru af haukaætt (Accipitridae), en í henni eru einnig ernir, gleður, vákar og haukar, en meðal gamma nýja heimsins eru t.d. kondórar og ætt þeirra kallast hrævaætt (Cathartidae). Tvær tegundir hrægamma gamla heimsins eru svo í sérstakri undirætt, sem ekki er skyldari öðrum gömmum en ránfuglum sem ekki teljast hrægammar og má því tala um þrjár greinar.

Hrægamma er að finna í öllum heimsálfum utan Suðurheimskautslandsins og Ástralíu. Alls eru til 23 tegundir af hrægömmum, 16 í gamla heiminum en 7 í þeim nýja.

Hrægammar finnast almennt séð ekki á Íslandi nema sem sárasjaldgæfir flækingar. Þannig er hrægammur skráður hafa sést á Gróttu 2010 og þótti fréttaefni og hafði þá ekki sést einn slíkur á landinu í meira en öld. Þetta reyndist aprílgabb.

## Tilvísanir
Lavandula stoechas

**Lavandula stoechas** eða spænskt lofnarblóm er blómjurt af ættinni Lamiaceae sem vex í Miðjarðarhafslöndum. Spænskt lofnarblóm hefur verið flutt til Ástralíu og breiðst þar út og er talið þar til ágengra tegunda.

## Tilvísun
Geitakál

**Geitakál** (eða **geitanjóli**) (fræðiheiti *Aegopodium podagraria*) er jurt af sveipjurtaætt sem áður fyrr var notuð til lækninga og sem grænmeti. Geitakál var ræktað við klausturgarða og hefur breiðst út frá þeim en núna er litið á það sem illgresi. Geitakál finnst á Íslandi.  Fyrr á tímum var jurtin notuð til að lækna þvagsýrugigt og er er nafnið Podagraria komið af því.
Geitakál getur viðhaldið sér og fjölgað með rótarskotum og erfitt er að uppræta það þar sem það hefur náð að festa sig í sessi. Það er talið illgresi og ágeng tegund í sumum löndum.

## Tilvísanir
Þvagsýra

**Þvagsýra** er lífrænt efnasamband sem myndast í líkamanum. Þvagsýra inniheldur kolefni, nitur, súrefni og vetni og hefur efnafræðiformúlu  C5H4N4O3.  Þvagsýra er  venjulegur þáttur í þvagi. Há gildi þvagsýru í blóði geta leitt til þvagsýrugigtar og tengjast öðrum sjúkdómum eins og  sykursýki og myndun nýrnasteina. Þvagsýra er síðasta stig í niðurbroti púrína sem koma úr fæðu eða myndast við frumuniðurbrot.  Flest dýr önnur en prímatar mynda svokallaða uricasa sem brjóta niður þvagsýru sem skilst út um nýru. Þvagsýrugildi prímata eru hærri en annarra dýra. Við eðlilegt sýrustig í líkamanum er þvagsýra á jónuðu formi sem úrat. Ef styrkur úrats eykst þá er hætta á ofmettun og kristallamyndun.
Sake

**Sake** (japanska: 酒) er hrísgrjónavín sem búið er til með því að gerja afhýdd pússuð hrísgrjón. Ólíkt víni sem er búið til með því að gerja sykurinn sem finnst náttúrulega í ávöxtum, einkum vínberjum, er sake framleitt með bruggun og ferlið er því líkara bjórframleiðslu. Sterkja í hrísgrjónunum breytist í sykur sem gerjast svo í alkóhól.

Munurinn á bjórframleiðslu og sakeframleiðslu er sá að í bjórframleiðslu breytist sterkja í sykur á einu stigi og sykurinn gerjast svo í alkóhól á öðru stigi en við framleiðslu á sake eiga þessi tvö ferli sér stað á sama tíma. Þar að auki er mismikið alkóhól í sake, víni og bjór. Í víni er yfirleitt milli 9%–16% alkóhól, bjór inniheldur yfirleitt 3%–9% alkóhól en sake inniheldur um það bil 18%–20%. Sake er þó oft þynnt með vatni niður í 15% alkóhólstyrk áður en það er átappað.

Á japönsku getur orðið *sake* (酒 „áfengi“) átt við hvaða áfengan drykk sem er. Í Japan kallast sake yfirleitt *nihonshu* (日本酒 „japanskur drykkur“). Sake er þjóðardrykkur Japans og þess er oftast neytt á hátíðum. Hefð er fyrir að hita sake örlítið í sérstakri postulínsflösku sem heitir *tokkuri* áður en þess er neytt. Því er þá hellt í litlan postulínsbolla sem heitir *sakazuki* og sopið.
Koddi

**Koddi** er púði sem sofið er á og notaður til að styðja hausinn meðan á legið er í rúmi. Í vesturlöndum samanstanda koddar af *koddaveri* og uppstoppuðum púða sem settur er í koddaverið. Koddi getur ýmist verið fylltur af náttúrulegu efni eins og dúni eða manngerðu efni eins og plastsvampi.
Eldstæði

**Eldstæði** er innrétting þar sem kveikja má eld með öruggum hætti. Núorðið eru eldstæði í heimahúsum yfirleitt til skrauts en sögulega voru þau notuð til upphitunar herbergja eða húsa, matreiðslu og lýsingar. Orðið *arinn* á við opið eldstæði. Yfir arni er oft *arinhilla* sem upprunalega var ætlað til að fanga reykinn. Reykháfur leiðir reyk sem verður til við brennslu úr eldstæðinu og út úr húsinu.

Í eldstæðum má brenna ýmiss konar eldsneyti. Það eldsneyti sem verður fyrir valinu er breytilegt eftir heimssvæðum og í gegnum söguna. Á Norðurlöndum var eldiviður oft notaður vegna trjáauðgi. Nú á dögum eru til eldstæði sem ganga fyrir jarðgasi eða rafmagni.

## Áhrif viðarreyks á heilsu og umhverfi

### Áhrif á heilsu
Viðarreykur losar mikið magn af hættulegum efnum. Því hefur oft verið líkt við sígarettureyk, þar sem magn krabbameinsvaldandi efna er mun hærra og gerir viðarreyk um 30-falt meira krabbameinsvaldandi en sígarettureykur. Viðarreykur ýtir til að mynda undir alvarleika og veldur astma, lungnaþembu, lungnakrabbameini, æðasjúkdómum, blóðtappa og hjartaáföllum. 

### Áhrif á umhverfi
Ein klukkustund af viðarbruna í eldstæði veldur svipaðri umhverfismengun og bílferð frá Reykjavík til Mývatns. Í Evrópu er útblástur sótagna meiri frá viðarbruna en allri umferð lagðri saman. Þar að auki tekur á bilinu 50-80 ár af enduruppgræðslu að jafna útblástur gróðurhúsalofttegunda þegar tré er fellt og brunnið. 

Árið 2018 var gefin út íslensk vefsíða, eldstaedi.is , sem gefur upplýsingar um áhrif viðarreyks á heilsu og umhverfi. Hún var samstarf við Þröst Þorsteinsson prófessor í umhverfis- og auðlindafræði við jarðvísindadeild Háskóla Íslands, Ásu Einarsdóttur sérfræðing í barnalækningum og bráðalækningum, hollensku vefsíðuna www.luchtfonds.nl og Ferdinand Leferink formann tveggja góðgerðastofnana, Enar Kornelius Leferink háskólanema og David Marshall hugbúnaðarverkfræðingi í vefsíðusmíð.

## Tengt efni
* Eldstó
* Hlóðir
* Kamína
* Ofn

## Tilvísanir
Dísartré

**Dísartré** (fræðiheiti *Azadirachta indica*) einnig nefnt neem-tré eða nimtré, er tré af mahoníviðarætt. Það er ein tveggja tegunda í ættkvíslinni *[[Azadirachta]]* og er frá Indlandsskaga. Það vex í hitabeltisloftslagi. Dísartré vaxa einnig á eyjum í suðurhluta  Írans. Neem-olía er unnin úr ávöxtum og fræjum dísartrés. Dísartré vex hratt og getur náð 15-20 metra hæð, en verður sjaldan allt að 35-40 metra hátt. Dísartré er sígrænt en getur fellt lauf í miklum þurrkum. Greinar eru langar og krónan umfangsmikil og þétt. Ummál krónunnar getur orðið 15-20 metrar á gömlum trjám. Dísartré líkist mjög  tegundinni *[[Melia azedarach]]*.

Dísartré þolir þurrk sérstaklega vel og getur vaxið þar sem árleg úrkoma er undir 400 mm en við slíkar aðstæður er tréð háð grunnvatni. Dísartré þrífst þar sem meðalhitastig er 21–32 °C. Það þolir mjög hátt hitastig en þolir ekki ef kuldi fyrir niður fyrir 4 °C. Dísartré er eitt af fáum trjám sem mynda skugga sem þrífst á þurrkasvæðum við strönd Indlands og Pakistans. Á Indlandi og á hitabeltisvæðum þar sem fólk af indverskum uppruna býr er algengt að sjá dísartré notuð til að varpa skugga sem götutré, umhverfis musteri, skóla og opinberar byggingar og í bakgörðum almennings. Á mjög þurrum svæðum eru dísartré gróðursett á stóru landsvæði.

## Tilvísanir
Illgresi

**Illgresi** er jurt sem vex á stað þar sem hún þykir óæskileg. Það á oft við varðandi fæðuframleiðslu svo sem á ökrum og í bithögum þar sem vaxa jurtir sem fólk eða dýr vilja ekki borða. Arfi telst algengasta illgresi á Íslandi.
Ilmvatn

**Ilmvatn** er blanda ilmolía, ilmefna og leysiefna sem notað er til að gefa mannslíkamanum, dýrum, hlutum eða herbergjum notalegan ilm. Ilmefnin í ilmvatni geta ýmist verið náttúruleg, t.d. úr jurtum eða dýrum, eða manngerð. 

Heimildir eru til um að ilmvatn hafi verið notað frá fornum tíma. Nútímailmvatnagerð hófst á 19. öld þegar fyrstu manngerðu ilmefnin voru fundin upp, m.a. vanillín og kúmarín.
Corleone

**Corleone** (/korleˈoːne/, *Cunigghiuni* eða *Curliùni* á sikileysku) er bær, 54 km suður af Palermó, með rúmlega 11.000 íbúa. Helst er talið að nafn bæjarins merki hjarta ljónsins og er einmitt ljón að finna í skjaldarmerki hans.

Núverandi bæjarstjórar eru þrír, Maria Cacciola, Giovanna Termini og Rosanna Mallemi og voru þeir skipaðir af sérstakri nefnd eftir að bæjarstjórnin var leyst upp vegna gruns um samstarf við mafíuna.

Bærinn er um 55 km. frá sjó og er í um 550 metra hæð yfir sjávarmáli.
Grjótkrabbi

**Grjótkrabbi** (fræðiheiti: *Cancer irroratus*) er krabbategund sem er upprunnin frá Suður-Karólínu norður til Labrador. Grjótkrabbi getur orðið allt að 15 sm að skjaldarbreidd. Búsvæði hans er allt frá fjöru og niður í 750 m dýpi. Grótkrabbi er alæta og lifir á fiskurm krabbadýrum, burstaormum, samlokum, smokkfiskum og ígulkerjum. Töluverður stærðamunur er milli kynja. Mökun og frjóvgun eggja fer fram á haustin og bera kvendýrin frjóvguð egg með sér á afturbolsfótum fram að klaki næsta vor. 

Grjótkrabbi fannst fyrst við Ísland árið 2006 og er nú algengur í Hvalfirði og finnst víða um vestanvert landið.

## Heimild
Kynferðisleg áreitni

**Kynferðisleg áreitni** er kynferðisleg hegðun, líkamleg eða munnleg (/rituð), jafnvel táknræn, sem er í óþökk þess sem fyrir henni verður og hefur möguleg áhrif á sjálfsvirðingu viðkomandi og er jafnvel síendurtekin þrátt fyrir að tekið sé skýrt fram að hennar sé alls ekki óskað. Kynferðisleg áreitni getur verið líkamleg snerting, óskir um kynferðislegar athafnir, svívirðileg svipbrigði og/eða óviðurkvæmilegt orðbragð.

## Tengt efni
* Kynferðislegt ofbeldi (kynbundið ofbeldi)
* Nauðgun
Lou Gehrig-sjúkdómur

**Lou Gehrig-sjúkdómur** eða **ALS** (e. amylotrophic lateral sclerosis) er taugahrörnunarsjúkdómur og er algengasta form hreyfitaugahrörnunar (MND). Þeir sem þjást af ALS eru með skaddaða efri og neðri heilataugar. Sjúkdómurinn er kenndur við bandaríska hafnarboltaleikmanninn Lou Gehrig en hann lést af völdum sjúkdómsins árið 1941.

Algengast er að menn veikist af ALS eða öðrum gerðum af MND eftir fimmtugt. Sjúkdómurinn lýsir sér þannig að aðeins viljastýrðir vöðvar verða fyrir áhrifum. Fyrstu einkenni eru oftast slappleiki í vöðvum í fótum og höndum og krampar í fótum og höndum og tal verður erfiðara. Sjúkdómurinn er ólæknandi. Lyfið Rilutek hefur verið notað til að lengja líf sjúklinga.
Stephen Hawking var greindur með ALS skömmu fyrir 21 árs aldur.

## Heimild

* 
* Rilutek
Glútamat

**Glútamat** er örvandi taugaboðefni í miðtaugakerfi mannsins. Það er ýmist myndað úr glúkósa gegnum Krebs-/Sítrónusýruhringinn eða glútamíni í taugatróðsfrumum. Glútamat er geymt í geymslubólum í umfrymi taugafrumna og losnar gegnum kalsíum-háða útfrumum (*e. exocytosis*).

Líkaminn fær nauðsynlegt magn glútamats í gegnum prótín í fæðu. Það er algengt að fólk fái viðbótarmagn af glútamati í gegnum efni sem notuð eru til að bragðbæta mat eins og MSG. Glútamati er oft bætt í unna matvöru. Hugsanlegt er talið að óhóflegt magn glútamats í fæðu hafi áhrif á sjúkdóma sem tengjast of mikilli virkni í heila- og taugastarfsemi. 

## Viðtakar fyrir Glútamat
Í líkamanum eru þrennskonar viðtakar fyrir glútamat; 
### NMDA viðtakar
* Viðtakinn er jónagöng. Glútamat verkar sem vaki (e. ligand) og því er NMDA viðtakinn **vaka-stýrð jónagöng**. Viðtakinn er gegndræpur fyrir Na+ og Ca+2 jónum og NMDA-agonisti eykur þetta gegndræpi. Svæfinga-og verkjalyfið Ketamine verkar sem antagonisti á viðtakann, þ.e. óvirkjar hann og minnkar þar með gegndræpið fyrir kalsíumjónum. 
* Til að virkja viðtakann þarf bæði glútamat og glycine að bindast honum.  
* Viðtakinn tekur þátt í langtímaeflingu ásamt AMPA viðtakanum.
### AMPA viðtakar

### Kainate viðtakar

## Heimildir
* Af glútamati, msg og fleiri fæðutegundum.
* About Glutamate Toxicity
* MSG (Mast matvælastofnun)
Dömubindi

**Dömubindi** er gleypið bindi notað til að soga upp blóð og annan vökva, einkum meðan á blæðingum stendur hjá stúlkum og konum sem ekki eru óléttar. Nútímadömubindi eru yfirleitt einnota bindi sem sett er í nærbuxur og því er svo hent eftir notkun. Margar konur velja sér að nota tíðatappa í staðinn, það er að segja gleypinn tappi úr bómull sem sett er inn í leggöngin. Annar nýlegri valkostur er margnota tíðabikar sem settur er inn í leggöngin. Bikarinn er tæmdur og skolaður milli notkana. Dömubindi eru einnig notuð við aðrar aðstæður, til dæmis eftir barnsburð.
Diskur

**Diskur** er breiður, íhvolfur og að mestu leyti flatur hlutur sem setja má mat á. Diskar eru yfirleitt kringlóttir en þeir geta reyndar verið á hvaða formi sem er. Margnota diskar eru yfirleitt úr einhvers konar vatnsþolnu efni eins og postulíni, málmi eða vörnu tré. Einnota diskar eru oftast úr pappa eða plasti. Diskar eru yfirleitt hannaðir þannig að brúnirnar eru örlítið hækkaðar svo vökvar renni ekki af þeim. Mjög djúpir diskar kallast skálar.

## Tengt efni
* Platti
* Skál
Francisco Hernández de Toledo

**Francisco Hernández de Toledo** (La Pueblo de Montalbán, Toledo 1514 - Madrid 28. janúar 1587) var náttúrufræðingur og hirðlæknir Spánarkonungs. 

Hernández var einn af spænsku endurreisnarlæknunum sem störfuðu í samræmi við endurskoðaðar meginreglur Hippocratesar, Galens og Avicennas. Hernández stundaði nám í lækningum við Háskólann í Alcalá og ferðaðist líklega milli borga á Spáni, þar sem það var algengt meðal lækna sem leituðust við að skapa sér frægð. Þegar Hernández flutti frá Sevilla með eiginkonu sinni og börnum, starfaði hann í skamman tíma á klaustursjúkrahúsi og á sjúkrahúsi í borginni í Toledo. Í Toledo vakti hann athygli fyrir rannsóknir sínar í lyfjafræði og þýðingu á verkum í náttúrufræði. Árið 1567 varð Hernández einkalæknir Filippusar II kóngs. 

## Vísindaleiðingur til Ameríku
Árið 1570 var Hernández sendur í vísindaleiðangur til Ameríku til að rannsaka plöntur og dýr með tilliti til lækningamátts. Í för með honum var sonur hans Juan og tók leiðangurinn sjö ár. Þeir söfnuðu sýnum og flokkuðu tegundir, tóku viðtöl við frumbyggja með hjálp túlka og stunduðu læknarannsóknir í Mexíkó. Hann fékk aðstoð þriggja innfæddra málara Antón, Baltazar Elías og Pedro Vázquez við að teikna myndir af viðfangsefnum sínum.
Þegar Aztecar hrundu niður vegna smitsjúkdóma frá Evrópu árið 1576, framkvæmdi Hernández krufningar á Real de San José de los Naturales spítalanum í samstarfi við skurðlæknin Alonso López de Hinojosos og læknin Juan de la Fuente. Hernández lýsti einkenum faraldursins með vísindalegri nákvæmni.
        
Hernández skráði meira en 3 þúsund mexíkóskar plöntur, sem var mikilvægt þar sem ekki var mikið til af fræðum um fjölbreytileika plantna. Ástríða hans á málefninu flýtti fyrir að plöntur frá Ameríku væru teknar til notkunar í Evrópu.

Sem dæmi um plöntur sem hann flokkaði og skilgreindi eru vanilla, mais, fjórar tegundir af kakói, tóbak, chilli og tómatar. 

## Heimildir
*
Björn Bergmann Sigurðarson

**Björn Bergmann Sigurðarson** (fæddur 26. febrúar 1991) er íslenskur knattspyrnumaður sem spilar með ÍA. Björn er hálfbróðir Bjarna, Þórðar og Jóhannesar Karls Guðjónssona.

## Ferill
Björn hóf ferilinn með ÍA en fór síðar út til Noregs og lék með Lilleström 2009-2012. Árið 2012 fór hann til Wolverhampton Wanderers á Englandi og var þar til 2016. Hann sneri svo aftur til Noregs (Molde). Árið 2017 var hann valinn besti leikmaður norsku úrvalsdeildarinnar . 

Björn spilaði með íslenska karlalandsliðinu frá 2011 til 2018, alls 17 leiki og skoraði eitt mark. 

## Tilvísanir
Faust

**Faust** er söguhetja í þýskri goðsögn sem byggir á sagnfræðingnum  Johann Georg Faust sem var uppi um 1480–1540. Faust er menntamaður sem vegnar vel en er óánægður með líf sitt og gerir bandalag við djöfulinn þar sem hann selur honum sálu sína í staðinn fyrir ótakmarkaða þekkingu og veraldlegar lystisemdir. Goðsögnin um Faust hefur í gegnum tíðina verið yrkisefni ýmis konar listamanna.

Í leikriti Johann Wolfgang von Goethe er söguhetjan Faust eldri maður sem uppgötvar að hamingjan verður ekki höndluð með bóklestri eingöngu. Mefistó en það er nafn á Djöflinum í verki Gothes freistar hans og Faust tekur veðmáli þar sem sál hans er að veði; ef hann finnur  hamingjuna undir handleiðslu Mefistós þá hefur hann selt Djöflinum sálu sína. Faust kynnist svo  hinni hreinu, saklausu Grétu og niðurstaða veðmálsins verður tvísýn.
Mico Preto

***Mico Preto*** er brasilísk þáttaröð (telenovela). Þættirnir voru fyrst sýndir árið 1990 (7. maí - 30. nóvember).

## Leikendur
Róhingjar

**Róhingjar** eru þjóðarbrot sem eru frá Rakín-héraði í vestur-Mjanmar. Róhingjar eru 1,5-2 milljónir talsins og búa nú í aðallega í Bangladess og Mjanmar, en stórir hópar búa nú til að mynda í Sádí-Arabíu og Pakistan. Þeir eru súnní og súfista-múslimar og tungumál þeirra er indóarískt. Það er skylt chittagongísku og bengölsku (sem töluð eru í Bangladess) og því óskylt búrmísku. Sameinuðu þjóðirnar hafa lýst þjóðinni sem einum mest ofsótta minnihlutahópnum í heiminum.

Róhingjar rekja sögu þjóðar sinnar aftur um aldir í Mjanmar en stjórnvöld viðurkenna í dag þá ekki sem eitt þjóðarbrota í landinu og segja þá hafa komið frá Bangladess. Á síðustu áratugum hefur mjanmarski herinn staðið í átökum við þjóðina, þ.e. árin 1978, 1991–1992, 2012, 2015 og 2016–2017. Róhingjar hafa löngum eldað grátt silfur við Rakhína, þjóðarbrot sem er í meirihluta í Rakhine-fylki. Til að mynda skiptist í síðari heimsstyrjöld stuðningur þjóðarbrotanna þannig að Róhingjar studdu Breta en Rakhínar Japani. 

Róhingjar búa við skert ferðafrelsi, rétt til menntunar og í stjórnmálaþátttöku í nútíma Mjanmar. Árin 2016-2017 bjuggu um ein milljón Róhingjar í Mjanmar en í lok árs 2017 höfðu yfir 600 þúsund flúið yfir til Bangladess vegna átaka.

## Heimild

## Tenglar
*Hverjir eru Róhingjar - Rúv
*Svona er líf Róhingjanna - Rúv

*Who are the Rohingya - Al Jazeera
Karólína Matthildur

**Karólína Matthildur** (22. júlí 1751 - 10. maí 1775) var drottning Danmerkur og Noregs frá 1766 til 1772. Hún var dóttir Friðriks prinsins af Wales, ríkiserfingja bresku krúnunnar. Hún var jafnframt systir Georgs 3. Bretakonungs. 

## Æviágrip
Karólína var alin upp af fjarskyldum ættingjum langt frá konungshöllinni. Á 15. ári var Karólína send til Danmerkur þar sem hún átti að giftast Kristjáni VII Danakonungi. Hjónaband þeirra gekk illa þar sem Kristján var geðveikur, auk þess að vera kaldlyndur og vondur við Karólínu. Hann hélt einnig ítrekað framhjá henni. 

Kristján réð sér einkalækni, Þjóðverjann Johann Friedrich Struensee sem náði að stjórna skapsveiflum konungs. Með árunum þróaðist ástarsamband á milli Karólínu og Struensee og er talið að dóttir Karólínu, Lovísa Ágústa, hafi verið dóttir Struensee en ekki Kristjáns. Stuttu eftir fæðingu Lovísu hófst orðrómur á milli íbúa konungsríkisins um að Karólína og Struensee vildu fangelsa konunginn og ná völdum í Danmörku í stað Kristjáns, þar sem þau töldu hann óhæfan til valda. 

Karólína og Struensee voru með aðrar skoðanir en danska hirðin því þau vildu bæta hag almennings sem þýddi að skera ætti niður laun og forréttindi hirðarinnar.  Á þessum tíma ríkti mikil stéttskipting í Danmörku og var þá hirðin yfir öllu en almenningur fátækur og þurfti að borga næstum öll sín laun til hirðarinnar. Struensee hafði mikið vald yfir Kristjáni þar sem Kristján treysti honum fyrir öllu. Struensee fékk sínu fram og það voru sett ýmis lög sem bættu samfélag almennings í Danmörku.

Karólína eignaðist tvö börn þau, Friðrik VI og Lovísu Ágústu. Friðrik átti hún með Kristjáni en Lovísa er talin vera dóttir Struensee. Eftir orðróminn um ástarsamband Karólínu og Struensee byrjaði danska hirðin að finna sannanir og sannfærðu Kristján að skrifa undir handtökuskipun á Struensee. Struensee var pyntaður í marga daga áður en hann játaði loks og var hálshöggvinn. 

## Útlegð og andlát
Karólína var send í útlegð og dó aðeins 23 ára gömul í Hannover af völdum skarlatssóttar.

## Heimildir
*
Ævintýri Alexar

**Ævintýri Alexar** *(franska: Alix)* er heiti á vinsælum fransk-belgískum teiknimyndasögum eftir teiknarann Jacques Martin sem komu fyrst fram á sjónarsviðið árið 1948. Sögurnar fjalla um ungan, gallverskan pilt, Alex, á dögum Júlíusar Sesars í Rómarveldi á 1. öld fyrir Krist. Ungur að árum er Alex hnepptur í þrældóm í fjarlægum hluta Rómaveldis, en tekst að ávinna sér frelsi og er síðan ættleiddur af rómverskum aðalsmanni. Ýmsar sögufrægar persónur frá tíma Rómaveldis koma við sögu í bókaflokknum, svo sem Pompeius, Kleópatra drottning Egyptalands og Júlíus Sesar. Bækurnar um Alex hafa víða hlotið lof fyrir vandvirkni og nákvæmni í endursköpun á hinum rómverska heimi og fyrir uppeldis- og fræðslugildi sitt. Höfundurinn Jaques Martin var mikill áhugamaður um sögu fornaldar og lagði mikið á sig til að tryggja raunsannar lýsingar á lífinu í Rómarveldi á 1. öld fyrir Krist. Hann leyfði sér þó nokkurt svigrúm í tíma: þannig gerast sumar sögurnar nokkrum öldum síðar. Bækurnar um Alex hafa verið þýddar á fjölmörg önnur tungumál, þar með talið á þýsku, spönsku, grísku, dönsku og sænsku. Sex bækur í bókaflokknum komu út á íslensku á vegum Fjölva-útgáfu á áttunda og níunda áratugnum.

Fyrsta ævintýri Alexar birtist upprunalega í fransk-belgíska teiknimyndablaðinu Tintin þann 16. september 1948. Höfundurinn Jacques Martin samdi sjálfur og teiknaði allar sögurnar í um 50 ár eða allt þar til hann þurfti að leggja teikniblýantinn á hilluna vegna aldurs árið 1998. Hann hélt þó áfram að semja sögurnar allt til ársins 2006 þegar aðrir tóku við keflinu. Hafa nú komið út samtals 36 bækur í bókaflokknum.

## Titlar

Eftirfarandi er listi yfir Alex-bækurnar sem Jacques Martin samdi og teiknaði. Sýnir listinn nöfn og útgáfuár bókanna á frönsku og íslenskt heiti og útgáfuár þar sem við á.

# Alex hugdjarfi (Alix l'intrépide, 1956) [Ísl. útg. 1974, bók 1]
# Gullni sfinxinn (Le sphinx d'or, 1956) [Ísl. útg. 1977, bók 2]
# Álagaeyjan (L'lle Maudite, 1957) [Ísl. útg. 1981, bók 5]
# La tiare d'Oribal, 1958.
# La griffe noire, 1959.
# Les légions perdues, 1965.
# Síðasti Spartverjinn (Le dernier Spartiate, 1967) [Ísl. útg. 1978, bók 4]
# Le tombeau étrusque, 1968.
# Le dieu Sauvage, 1970.
# Iorix le grand, 1972.
# Le prince du Nil, 1974.
# Le fils de Spartacus, 1975.
# Vofa Karþagóar (Le spectre de Carthage, 1977) [Ísl. útg. 1977, bók 3]
# Les proies du volcan, 1978.
# L'enfant grec, 1980.
# La tour de Babel, 1981.
# Keisarinn af Kína (L'empereur de Chine, 1983) [Ísl. útg. 1988, bók 6]
# Vercingétorix, 1985.
# Le cheval de Troie, 1988.
# O Alexandrie, 1996.

## Heimildir

* https://www.lambiek.net/artists/m/martin_jacq.htm Sótt 28. nóv. 2017
Nikulás 1. Rússakeisari

**Nikulás 1.** (rússneska: Николай I Павлович, umritað *Níkolaj I Pavlovítsj*) (6. júlí 1796 – 2. mars 1855) var Rússakeisari frá 1825 til 1855. Hann var jafnframt konungur Póllands og stórhertogi Finnlands. Hann var íhaldsmaður sem stóð fyrir útþenslustefnu, bælingu á andófi, efnahagsstöðnun, dræmu stjórnskipulagi, spilltri stjórnsýslu og fjölmörgum stríðum sem enduðu með ósigri Rússa í Krímstríðinu árin 1853-56. Ævisöguritari hans, Nicholas V. Riasanovsky, segir hann hafa sýnt staðfesti, einbeitingu og mikinn viljastyrk auk skyldurækni og ötulsemi í starfi. Nikulás leit fyrst og fremst á sig sem hermann. Hann var þjálfaður í verkfræði og lét sig varða öll smáatriði. Riasanovski segir Nikulás hafa orðið „táknmynd einveldisins: Mikilfenglegur, staðfastur og voldugur, harður sem steinn og óbilandi eins og forlögin“. Valdatíð hann notaðist við hugmyndafræði „opinbers þjóðernis“ sem var staðfest árið 1833. Hugmyndafræðin var afturhaldsstefna sem byggði á ströngum rétttrúnaði, gerræðislegu stjórnarfari og rússneskri þjóðernishyggju. Nikulás var yngri bróðir forvera síns, Alexanders 1. Rússakeisara. Nikulás erfði krúnuna þrátt fyrir misheppnaða uppreisn gegn sér og varð einn afturhaldssamasti leiðtogi Rússa fyrr og síðar. Herská utanríkisstefna hans leiddi til margra útþenslustyrjalda sem efnahagur Rússaveldis mátti líða fyrir.

Nikulás var sigursæll gegn keppinautum Rússa í suðri í stríði árin 1826–28 þegar hann lagði undir sig síðustu héruð Persa í Kákasus (þar sem í dag eru Armenía og Aserbaísjan). Eftir landvinninga Nikulásar hafði Rússaveldi náð yfirhöndinni bæði landfræðilega og stjórnmálalega í Kákasus gegn Persum. Nikulás vann einnig stríð sitt við Tyrki árin 1828-29. Rússland beið hins vegar afhroð í Krímstríðinu (1853-56). Sagnfræðingar benda á smámunasemi Nikulásar, afskiptasemi hans og lélega hertækni sem ástæður fyrir ósigri Rússa. William C. Fuller bendir á að algeng niðurstaða sagnfræðinga sé sú að „valdatíð Nikulásar 1. hafi verið stórslys bæði með tilliti til innan- og utanríkismála.“ Þegar Nikulás lést var Rússaveldi hins vegar á hápunkti landfræðilegar stærðar sinnar og spannaði um 20 milljónir ferkílómetra.

## Tilvísanir
Alexander 2. Rússakeisari

**Alexander 2.** (rússneska: Алекса́ндр II Никола́евич; umritað *Aleksandr II Níkolajevítsj*) (29. apríl 1818 – 13. mars 1881) var keisari Rússaveldis frá 2. mars 1855 þar til hann var ráðinn af dögum þann 13. mars 1881. Hann var jafnframt konungur Póllands og stórhertogi Finnlands.

Mikilvægasti verknaður Alexanders á valdatíð hans var aflétting bændaánauðarinnar árið 1861, en með henni áskotnaðist Alexander viðurnefnið „frelsunarkeisarinn“. Keisarinn stóð fyrir ýmsum umbótum, þar á meðal endurskipulagningu réttarkerfisins, skipun kjörinna héraðsdómara, afnámi líkamlegra refsinga, aukinni héraðssjálfsstjórn, almennri herskyldu, skertum forréttindum aðalsstéttarinnar og aukinni háskólamenntun.

Í utanríkismálum seldi Alexander Bandaríkjunum Alaska árið 1867 af ótta við að þessi afskekkta nýlenda myndi enda í höndum Breta ef kæmi til stríðs við þá. Alexander sóttist eftir friði og sleit bandalagi við Frakkland þegar Napóleon III féll frá völdum árið 1871. Árið 1872 gekk hann í „Þriggjakeisarabandalagið“ svokallaða ásamt Þýskalandi og Austurríki til þess að friðþægja Evrópu. Þrátt fyrir að reka friðsama utanríkisstefnu háði Alexander stutt stríð gegn Tyrkjaveldi árin 1877-78, þandi Rússaveldi enn frekar inn í Síberíu og Kákasus og lagði undir sig Túrkistan. Alexander sætti sig með semingi við niðurstöður Berlínarfundarins þótt hann hefði orðið fyrir vonbrigðum með þær. Árið 1863 var gerð uppreisn í Póllandi sem Alexander kvað niður og brást við með því að nema úr gildi stjórnarskrá Póllands og lima það beint inn í Rússland. Alexander var enn að leggja til aukna þingvæðingu þegar hann var myrtur af meðlimum uppreisnarhreyfingarinnar Narodnaja Volja árið 1881.

## Tilvísanir
Alexander 3. Rússakeisari

**Alexander 3.** (**Алекса́ндр III Алекса́ндрович**; **Aleksandr III Aleksandrovítsj** á rússnesku) (10. mars 1845 – 1. nóvember 1894) var keisari Rússaveldis, konungur Póllands og stórhertogi Finnlands frá 13. mars 1881 til dauðadags. Hann var mjög íhaldssamur og sneri við ýmsum frjálslyndisumbótum sem faðir hans, Alexander 2. Rússakeisari hafði komið á. Á valdatíð Alexanders háði Rússland engin meiriháttar stríð og því fékk Alexander viðurnefnið „hinn friðsami“.

Allar umbætur Alexanders 3. miðuðu að því að snúa við frjálslyndistilburðum föður hans. Keisarinn leit svo á að stefna afa síns, Nikulásar 1., sem lagði áherslu á rétttrúnað, einveldi og þjóðernishyggju, myndi bjarga Rússlandi frá byltingum. Hugsjón Alexanders var að þjóðin yrði sameinuð í einu þjóðerni, tungumáli, trúarbrögðum og stjórnarfyrirkomlagi. Hann reyndi að koma þessu í framkvæmd með því að skylda rússneskukennslu alls staðar í Rússaveldi, þar á meðal á þýsku- og pólskumælandi svæðum. Hann lagði niður stofnanir af þýskum, pólskum og sænskum uppruna og ofsótti og skerti réttindi gyðinga í Rússlandi. Ofsóknir gegn gyðingum voru lögfestar í „maílögunum“ árið 1882 sem bönnuðu gyðingum að búa á landsbyggðinni og skertu vinnuréttindi þeirra.

## Tilvísanir
Alexander 2.

**Alexander 2.** getur átt við eftirfarandi:

* Alexander 2. páfa
* Alexander 2. Skotakonung
* Alexander 2. Rússakeisara
Frjálsíþróttasamband Íslands

**Frjálsíþróttasamband Íslands** (skammstafað: FRÍ) er sérsamband innan ÍSÍ sem sinnir frjálsíþróttum. FRÍ er aðili að Alþjóðafrjálsíþróttasambandinu (IAAF) og Evrópska frjálsíþróttasambandinu.

## Tengt efni
* Íslandsmet í frjálsum íþróttum
* Bikarkeppni FRÍ
* Bikarkeppni FRÍ innanhúss

## Tenglar
* Vefur FRÍ
* Mótaforritið Þór, úrslitavefur FRÍ
Léon Blum

**André Léon Blum** (9. apríl 1872 – 30. mars 1950) var franskur stjórnmálamaður og sósíalisti. Blum var einn af formönnum Frakklandsdeildar alþjóðasambands jafnaðarmanna (fr. *Section française de l'Internationale ouvrière*; skammstafað SFIO) og var tvisvar forsætisráðherra Frakklands, frá 1936 til 1937 og frá mars til apríl árið 1938.

Þar sem Blum var gyðingur var hann undir miklum áhrifum af Dreyfusarmálinu. Hann var stuðningsmaður franska sósíalistaleiðtogans Jean Jaurès og tók við forystuembætti hans innan SFIO eftir að Jaurès var myrtur árið 1914.

Blum setti mark sitt á stjórnmálasögu Frakklands þegar hann neitaði aðild að Alþjóðasamtökum kommúnista árið 1920 og þegar hann gerðist forsætisráðherra Frakklands fyrir Alþýðufylkinguna (fr. *Front populaire*), kosningabandalag franskra vinstriflokka, árið 1936. Hann gat ekki sent hernaðaraðstoð til lýðveldissinna í spænsku borgarastyrjöldinni þar sem meðlimir Róttæka flokksins í ríkisstjórn hans lýstu því yfir að þeir myndu slíta stjórnarsamstarfi til að koma í veg fyrir slíka notkun á frönskum herafla. Þetta leiddi hins vegar til þess að bandalag Blums við franska kommúnista, sem kröfðust aðgerða í þágu spænskra lýðveldissinna, stirnaði og olli því að hann sagði af sér í júní 1937. Hann varð síðar aftur ríkisstjórnarleiðtogi í stuttan tíma, frá 13. mars til 10. apríl 1938. Þegar Frakkland var hertekið af Þjóðverjum í seinni heimsstyrjöldinni var Blum handtekinn af Vichy-stjórninni og fluttur í Buchenwald-fangabúðirnar.

Eftir stríðið varð Blum forseti bráðabirgðastjórnar Frakklands frá desember 1946 til janúar 1947. Ríkisstjórn hans beitti sér einkum fyrir því að reisa stjórnsýslukerfi fjórða franska lýðveldisins.

Umbætur Blums bættu starfsskilyrði franskra verkamanna með því að lögleiða launuð leyfi og styttri vinnutíma. Ríkisstjórnir Blums veittu frönskum konum auk þess aukna aðild að ríkisembættum. Blum er í dag talinn einn mikilvægasti stjórnmálamaður fransks sósíalisma.

## Tilvísanir
Guðmundur Ingi Guðbrandsson

**Guðmundur Ingi Guðbrandsson** (f. 28. mars 1977) er íslenskur stjórnmálamaður sem var þingmaður og oddviti Vinstri grænna í Suðvesturkjördæmi frá 2021 til 2024. Guðmundur var varaformaður Vinstri grænna frá 2019 til 2024 og aftur frá 2024. Guðmundur Ingi gegndi formennsku í VG í hálft ár árið 2024.   

Hann var umhverfis- og auðlindaráðherra frá 2017 til 2021 utan þings og félags- og vinnumarkaðsráðherra frá 2021 til 2024. Sem umhverfis- og auðlindaráðherra var hann utan þings en gaf síðan kost á sér í forvali Vinstri grænna í Suðvesturkjördæmi fyrir alþingiskosningarnar 2021. Hann ásamt öllum þingmönnum Vinstri grænna datt út af þingi í alþingiskosningunum 2024. Hann var framkvæmdastjóri Landverndar frá 2011 til 2017. Guðmundur Ingi er fyrsti samkynhneigði karlmaður á Íslandi til þess að vera ráðherra.  

## Starfsferill
Guðmundur Ingi er með BSc-próf í líffræði frá Háskóla Íslands og meistarapróf í umhverfisfræði frá Yale-háskóla. Hann hefur unnið við rannsóknir í vistfræði og umhverfisfræði við Háskóla Íslands og hjá Landgræðslu ríkisins. Síðan starfaði hann á Veiðimála­stofn­un á Hólum í Hjartadal. Frá 2006 til 2017 var hann stundakennari við Háskóla Íslands, Landbúnaðarháskóla Íslands og Háskólasetur Vestfjarða. Einnig starfaði hann sem landvörður í Þingvallaþjóðgarði og Vatnajökulsþjóðgarði. Hann var einn af stofnendum Félags umhverfisfræðinga á Íslandi og var formaður þess frá 2007 til  2010.

Guðmundur var sjálfkjörinn í embætti varaformanns Vinstri grænna á flokksþingi þeirra þann 19. október 2019. Stærsta verkefni Guðmundar í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu var frumvarp um hálendisþjóðgarð en það varð ekki að lögum á kjörtímabilinu. Guðmundur Ingi varð félags- og vinnumarkaðsráðherra í annarri ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur eftir alþingiskosningarnar 2021. Þann 5. apríl 2024 eftir brotthvarf Katrínar Jakobsdóttur varð Guðmundur Ingi, sem að var varaformaður flokksins að formanni Vinstri grænna. Í september 2024 tilkynnti hann að hann myndi ekki sækjast eftir því að verða áfram formaður flokksins og lýsti yfir stuðningi við Svandísi Svavarsdóttur sem formanni. Guðmundur Ingi var í kjölfarið endurkjörinn varaformaður flokksins.

## Heimildir
Fyrsta ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur

**Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur** tók við völdum þann 30. nóvember 2017. Hún samanstóð af Sjálfstæðisflokknum,  Vinstrihreyfingunni - grænu framboði og Framsóknarflokknum. Í ríkisstjórninni voru11 ráðherrar sem skiptust þannig að Sjálfstæðisflokkurinn hafði fimm ráðherra, Vinstrihreyfingin - grænt framboð þrjá og Framsóknarflokkurinn þrjá. Ríkisstjórnarflokkarnir höfðu meirihluta á Alþingi með 33 þingmenn. Í upphafi kjörtímabilsins höfðu flokkarnir 35 þingmenn, en síðar sögðu tveir þingmenn sagt sig úr þingflokki Vinstri grænna: Andrés Ingi Jónsson haustið 2019 og Rósa Björk Brynjólfsdóttir haustið 2020. Rósa Björk gekk til liðs við þingflokk Samfylkingarinnar í desember 2020 og Andrés Ingi gekk til liðs við þingflokk Pírata í febrúar 2021. 

Einn utanþingsráðherra, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, sat í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu fyrir Vinstrihreyfinguna - grænt framboð.

Breytingar urðu í ráðuneytinu 14. mars 2019 eftir að Sigríður Á. Andersen sagði af sér embætti dómsmálaráðherra eftir að Mannréttindadómstóll Evrópu hafði dæmt íslenska ríkið brotlegt í skipun dómara í Landsrétti, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir tók þá við embættinu tímabundið en þann 6. september sama ár var Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir skipuð í embætti dómsmálaráðherra, næstyngst allra ráðherra í sögu Íslands.


## Tilvísanir
Heilbrigðisráðherra Íslands

**Heilbrigðisráðherra** er ráðherra í ríkisstjórn Íslands og starfar í dag undir velferðarráðuneytinu ásamt félags- og jafnréttismálaráðherra.

## Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (1970–2007)

## Heilbrigðisráðherra (2008–2010)

## Velferðarráðherra (2011–2013)
Með sameiningu heilbrigðisráðuneytisins og félags- og tryggingamálaráðuneytisins var velferðarráðuneytið stofnað. Sérstakur velferðarráðherra var starfandi frá 2011 til 2013 en eftir það var aftur settur sér heilbrigðisráðherra og félagsmálaráðherra.

## Heilbrigðisráðherra (2013–)
Félags- og húsnæðismálaráðherra Íslands

**Félags- og húsnæðismálaráðherra** er ráðherra í ríkisstjórn Íslands.

## Félagsmálaráðherra (1939–2007)

## Félags- og tryggingamálaráðherra (2008–2010)

## Velferðarráðherra (2011–2013)
Með sameiningu heilbrigðisráðuneytisins og félags- og tryggingamálaráðuneytisins var velferðarráðuneytið stofnað. Sérstakur velferðarráðherra var starfandi frá 2011 til 2013 en eftir það var aftur settur sér heilbrigðisráðherra og félagsmálaráðherra.

## Félags- og húsnæðismálaráðherra (2013–2017)

## Félags- og jafnréttismálaráðherra (2017–2019)

## Félags- og barnamálaráðherra (2019–2021)

## Félags- og vinnumálaráðherra (2021-2024)

## Félags- og húsnæðismálaráðherra (2024-)
Henry Selick

**Henry Selick** (fæddur 30. nóvember 1952) er bandarískur leikstjóri og stopmotion teiknari. Hann þekktur fyrir að leikstýra *[[Martröð á jólanótt]]*, *[[Jói og risaferskjan (kvikmynd)|Jói og risaferskjan]]* og *[[Coraline (kvikmynd)|Coraline]]*.
Gervihjarta

**Gervihjarta** er tæki sem er notað í stað hjartans. Gervihjörtu eru notuð meðan á beðið er eftir nýju hjarta til ígræðslu eða þar sem líffæraflutningur er ómögulegur. Fyrsta ígrædda gervihjartað fékk Bandaríkjamaður árið 1982 en hann lifði í 112 daga eftir aðgerðina. 

## Tengt efni
* Gervihjartaloka
Líffæraflutningur

**Líffæraflutningur** er lækningaaðgerð þar sem líffæri er fjarlægt úr einum líkama og **grætt í** líkama þiggjanda. Tilgangur aðgerðarinnar er að skipta út gölluðu eða biluðu líffæri. Líffæragjafinn getur verið á sama spítala og þiggjandinn eða flytja má líffærið á spítalann annars staðar frá. Sjálfsgræðsla á við líffæraflutning innan sama líkama (svo sem húðgræðsla). 

Meðal líffæra sem hægt að flytja milli líkama eru hjartað, nýrun, lifrin, lungun, brisið, þarmurinn og hóstarkirtillinn. Ekki er hægt að flytja ákveðin líffæri, til dæmis heilann. Einnig má flytja vef, þar á meðal bein, sin, hornhimnur, húðina, hjartalokur, taug og æðir. Helstu vefirnir sem eru ígræddir eru hornhimnurnar og sinin.

Líffæragjafinn getur verið lifandi, heiladauður eða nýlátinn vegna blóðrásarvandamála. Hægt er að endurheimta vefi úr slíkum líffæragjöfum allt að sólarhringi eftir hjartað hætti að slá. Ólíkt líffærum er hægt að geyma flestar vefjartegundir í allt að fimm ár. Líffæraflutningur kallar fram siðfræðilegar spurningar eins og hvernig á að skilgreina dauða, hvenær og hvernig er rétt biðja um leyfi fyrir líffæraflutning og hvort greiða skuli fyrir ígrædd líffæri. Líffærasala er sérstakt vandamál á ákveðnum heimssvæðum.

Líffæraflutningur er eitt flóknasta svið innan læknisfræði. Huga þarf að líffærahöfnun, þar sem líkami þiggjandans hafnar ígrædda líffærinu með ónæmisviðbragði. Líffærahöfnun getur valdið því að líffærið bili og að þurfi svo að fjarlægja það úr þiggjandanum. Draga má úr líkindum höfnunar með því að finna líffæragjafa með sömu tegund ónæmisfruma og þiggjandinn og með ónæmisbælandi lyfjum.
Dómsmálaráðuneyti Íslands

**Dómsmálaráðuneyti Íslands** er eitt af níu ráðuneytum Stjórnarráðs Íslands. Æðsti yfirmaður þess er dómsmálaráðherra.

Frá 2011 til 2017 fór innanríkisráðuneytið með málefni dómsmálaráðuneytisins. Dómsmálaráðuneytið tók til starfa 1. maí 2017.

## Málefni ráðuneytisins
Dómsmálaráðuneyti fer með mál er varða:

*Skipulag, rekstur og starfsmannahald ráðuneytisins.
*Ákæruvald
*Dómstóla, aðra en félagsdóm
*Réttarfar
*Réttaraðstoð
*Refsirétt
*Skaðabótarétt og sanngirnisbætur
*Lögmenn, dómtúlka og skjalaþýðendur, þ.m.t. málefni úrskurðarnefndar lögmanna
*Birtingu laga og stjórnvaldserinda
*Eignarrétt og veðrétt
*Fullnustu refsinga
*Almannavarnir
*Leit og björgun
*Lögreglu og löggæslu
*Sjómælingar og sjókortagerð
*Vopnamál
*Áfengismál, sem ekki heyra undir annað ráðuneyti

*Mannréttindi og mannréttindasáttmála
*Sifjarétt
*Rannsókn á starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn
*Persónurétt og persónuvernd
*Erfðarétt, lög um horfna menn og yfirfjárráð, skipti á dánarbúum
*Kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu
*Trúmál
*Persónuskilríki, þ.m.t. vegabréf, önnur en diplómatísk
*Ríkisborgararétt.
*Málefni útlendinga, að frátöldum atvinnuleyfum
*Happdrætti, veðmálastarfsemi, talnagetraunir og almennar fjársafnanir.
*Sýslumenn og hreppstjóra.
*Kosningar
*Málefni sjóða og stofnana sem starfa samkvæmt staðfestri skipulagsskrá
*Landhelgisgæslu Íslands

## Saga
Frá því að Ísland fékk Stjórnarráð árið 1904 fóru Ráðherrar Íslands með dóms- og kirkjumál þar til sér ráðherra var skipaður 1917, Jón Magnússon.

Ráðuneytið hét **dóms- og kirkjumálaráðuneytið** fram til 2009, þá var nafninu breytt yfir í **dóms­mála- og mannréttindaráðuneytið** (2009–2011) og meiri áhersla lögð á verkefni á sviði lýð- og mannréttindamála. Ráðuneytið hélt áfram að sjá um kirkjumál. Auk þess tók ráðuneytið þá við forræði yfir sveitastjórnarkosningum, fasteignamati, neytendamálum, og málum er vörðuð mansal.

Árið 2011 sameinaðist ráðuneytið samgöngu- og sveitar­stjórnar­ráðuneytinu og var þá innanríkisráðuneytið myndað. Innanríkisráðuneytið var svo klofið árið 2017 í dómsmálaráðuneyti og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti.

## Sjá einnig
*Dómsmálaráðherra Íslands

## Tilvísanir

## Tenglar
*Dómsmálaráðuneyti Íslands
Juniperus convallium

***Juniperus convallium***  er tegund af barrtré í Einisætt. Hann er tré sem finnst einvörðungu í fjöllum kínversku héraðanna; Tíbet, Qinghai, og Sichuan.

Hann skiftist í tvær undirtegundir; 
*  J. c. convallium
*  J. c. microsperma

## Tilvísanir

## Viðbótarlesning
* Conifer Specialist Group 1998.  Juniperus convallium.   2006 IUCN Red List of Threatened Species.   Downloaded on 10 July 2007.
Juniperus komarovii

***Juniperus komarovii***
 er tegund barrtrés af einisætt. Hann finnst eingöngu í Kína.

## Tilvísanir

* Conifer Specialist Group 1998.  Juniperus komarovii.   2006 IUCN Red List of Threatened Species.   Downloaded on 10 July 2007.

## Ytri tenglar
*
Skútagrýta

***Skútagrýta*** (fræðiheiti: *Solorina saccata*) er fléttutegund af ættkvísl grýtna. Hún er ein fimm tegundum grýtna sem vaxa á Íslandi.

## Útbreiðsla
Skútagrýta finnst á heimskautasvæðum, um Evrasíu í tempraða beltinu og hitabeltinu og Norður-Ameríku. Skútagrýta vex í lítt grónum jarðvegi, mosa, á klettaveggjum, hellisskútum eða á blautu móbergi.

Á Íslandi er skútagrýta algeng frá láglendi upp í 600 metra hæð en finnst hæst í Nýjadal í 870 metra hæð og í Gæsavötnum í 930 metra hæð. Skútagrýta er nokkuð algengari á Suðurlandi en á Norðurlandi.

## Lýsing

## Efnafræði
Engar þekktar fléttusýrur finnast í skútagrýtu. Þalsvörun hennar er K-, C-, KC- og P-.

## Greining
Skútagrýta er lík móagrýtu í útliti. Þær er hægt að greina í sundur á því að skútagrýta hefur fjögur gró í hverjum aski en móagrýta hefur átta minni gró í hverjum aski. Einnig er þalsvörun skútagrýtu KC- en móagrýta hefur þalsvörun KC+ í miðlagi vegna litunar fléttuefnisins methýlgýrófórats.

## Tilvísanir
Abd al-Fattah as-Sisi

**Abdel Fattah Saeed Hussein Khalil el-Sisi** (arabíska: عبد الفتاح سعيد حسين خليل السيسي; f. 19. nóvember 1954) er sjötti og núverandi forseti Egyptalands, í embætti frá árinu 2014.

## Æviágrip
Sisi fæddist í Kaíró og var staðsettur sem hermaður í Sádi Arabíu eftir að hafa gengið í herinn. Hann stundaði hernám í herstjórnarskóla Egyptalands og frá árinu 1992 í herstjórnarháskólanum í Watchfield, Oxfordshire í Bretlandi. Árið 2006 hlaut hann þjálfun í stríðsháskóla Bandaríkjanna í Carlisle, Pennsylvaníu. Eftir egypsku byltinguna árið 2011 og kjör Mohameds Morsi til forseta var Sisi útnefndur varnarmálaráðherra þann 12. ágúst 2012.

Sem varnarmálaráðherra og yfirforingi egypska hersins tók Sisi þátt í valdaráni gegn Morsi þann 3. júlí árið 2013 í kjölfar fjöldamótmæla gegn forsetanum. Hann leysti upp stjórnarskrá ársins 2012 og lagði fram tillögu ásamt höfuðpaurum stjórnarandstöðunnar og helstu trúarleiðtoga um að kosið yrði um nýja stjórnarskrá, nýtt þing og nýjan forseta. Morsi var leystur af hólmi af bráðabirgðastjórn sem hófst síðan handa við að uppræta Múslimabræðralagið sem Morsi tilheyrði og íslamista sem studdu það. Síðan sneri stjórnin sér að því að berja niður frjálslynda andstæðinga ríkisstjórnarinnar. Þann 13. ágúst 2013 drap egypska lögreglan hundruð almennra borgara og særði þúsundir í hinu svokallaða „Rabaa-blóðbaði“.

Þann 26. mars 2014 hætti Sisi hernaðarferli sínum og lýsti því yfir að hann myndi gefa kost á sér í egypsku forsetakosningunum sama ár. Kosningarnar fóru fram frá 26. til 28. maí á milli Sisi og eins mótframbjóðanda, Hamdeen Sabahi. Sisi hlaut afburðasigur með um 97% atkvæða og þátttöku um 47% kjósenda. Sisi tók við forsetaembætti þann 8. júní 2014. Ríkisstjórn Sisi hefur veitt egypska hernum ótakmörkuð völd og því líta margir á Sisi sem einræðisherra.

Sisi var endurkjörinn forseti í apríl árið 2018, aftur með 97% atkvæða. Eini mótframbjóðandi hans sem leyft var að gefa kost á sér var lítið þekktur stjórnmálamaður, Moussa Mostafa Moussa, sem studdi sjálfur endurkjör Sisi.

Sisi bauð sig aftur fram til endurkjörs árið 2023 og var þá þannig bundið um hnútana að hann myndi vinna. Sisi vann kosningarnar samkvæmt opinberum tölum með 89,65 prósentum atkvæða.

## Tilvísanir