open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Valbjörn Þorláksson

**Valbjörn Þorláksson** (9. júní 1934 – 3. desember 2009) var íslenskur frjálsíþróttamaður sem keppti í tugþraut og stangarstökki. Hann fór þrisvar á Ólympíuleikana; 1960, 1964 og 1968. Besti árangur hans á leiknunum var 1964 þegar hann náði 12. sæti. Árið 1968 varð hann hins vegar 26. í tugþraut. Hann var tvívegis kosinn íþróttamaður ársins, árin 1959 og 1964. Um tíma atti hann heimsmet í grindahlaupi í flokki 45 - 49 ára,15,1 sekúnda.

## Hlekkur
* Andlátsfregn Morgunblaðsins
Lúðursvanur

**Lúðursvanur** (Cygnus buccinator) er ein af 6 svanaategundum og er að finna í Norður-Ameríku. Tegundin er þyngsta fuglategund í Norður-Ameríku. Vænghaf fuglsins er 185 - 250 sm.

Árið 1933 var aðeins vitað um undir 70 einstaklinga á frjálsum vegum úti í náttúrunni en þá fundust nokkur þúsund í grennd við svonefnda Kopará í Alaska. Síðan þá hefur tegundin verið styrkt af mannavöldum á völdum svæðum í Bandaríkjunum og Kanada þannig í dag telur stofninn yfir 46.000.
Brísingamenið (Goðheimar)

**Brísingamenið** (danska: *Frejas smykke*) er áttunda bókin í bókaflokknum um Goðheima. Hún kom út árið 1992. Teiknari hennar var listamaðurinn Peter Madsen, en auk hans komu þeir Hans Rancke-Madsen, Per Vadmand og Henning Kure að gerð handritsins. Hún byggir á frásögn Eddu og *Sörla þætti*.

## Söguþráður
Það vorar í Ásgarði, frjósemisgyðjan Freyja vekur allt til lífsins og ástin svífur í loftinu. Guðinn Heimdallur verður ástfanginn af Freyju, sem Óðinn lítur einnig hýru auga. Óðinn ágirnist jafnframt hið einstæða *[[brísingamen]]* Freyju Loki lætur ástarhjal þetta fara í taugarnar á sér og dylgjar við Óðinn um vergirni Freyju. Óðinn tekur því illa og skipar Loka að færa sér brísingamenið.

Loki beitir blekkingum til að fá Heimdall til að stela skartgripnum. Freyja reynir að draga Heimdall á tálar, sem slær hann út af laginu. Heimdallur ásakar Freyju um lauslæti, en iðrast orða sinna þegar í stað. Loki stelur brísingameninu en Heildallur endurheimtir það eftir æsilegan bardaga þar sem þeir báðir bregða sér í ýmissa kvikinda líki. Brísingamenið kemst þó í hendur Óðins sem hyggst nota það sem skiptimynt til að njóta ásta með Freyju. Hún kennir honum lexíu um ástina og rifjar upp söguna um Óð, fyrrum eiginmann sinn sem gefið er í skyn að hafi í raun verið Óðinn sjálfur. Óðinn verður að sætta sig við einn blóðdropa úr Freyju sem endurgjald fyrir menið, en Freyja hleypir Heimdalli inn í meyjarskemmu sína og opnar faðm sinn fyrir honum.

## Fróðleiksmolar
* Brísingamenið hefur talsverða sérstöðu í Goðheima-bókaflokknum að því leyti að hún hefur sterka kynferðislega undirtóna og Freyja er ítrekað sýnd klæðalítil eða nakin. Þetta er jafnframt eina sagan þar sem Heimdallur er í einhvers konar hetjuhlutverki en í öðrum sögum er hann yfirleitt í hlutverki treggáfaðs aðstoðarmanns.
* Ýmsar goðsögulegar vísanir koma fyrir í bókinni. Auk sögunnar um Óð, hinn brottflúna fyrrum eiginmann Freyju, er vikið að fjandskap Loka og Heimdallar. Heimdallur klæðist hvítum fötum, sem vísar til viðurnefnis hans sem hinn *hvíti ás*. Þá er meginefni sögunnar fengið úr Sörla þætti í í Ólafs sögu Tryggvasonar hinni mestu, þar sem segir frá því hvernig Freyja eignaðist brísingamen með því að lofa dvergunum sem smíðuðu það blíðu sinni.
* Mannabörnin Þjálfi og Röskva ásamt trölladrengnum Karki koma ekkert við sögu í bókinni, sem er fátítt í sagnaflokknum.

## Íslensk útgáfa
*Brísingamenið* kom út hjá Forlaginu árið 2017, í íslenskri þýðingu Bjarna Fr. Karlssonar.
## Heimildir
*
Luis Díaz

**Luis Fernando Díaz Marulanda** (fæddur 13. janúar 1997) er kólumbískur knattspyrnumaður sem spilar sem vængmaður fyrir Bayern München og kólumbíska landsliðið.

Díaz hóf ferilinn með Baranquilla í heimalandinu en gekk til liðs við FC Porto ári 2019. Vann hann deildartitil í Primeira Liga ásamt bikartitlum.

Í janúar 2022 hélt hann til Liverpool fyrir £37.5 milljónir og samning í 5 ár. Hann skoraði sitt fyrsta mark fyrir félagið í febrúar á móti Norwich City. 

Árið 2025 fór Díaz til Bayern Munchen. Hann byrjaði vel hjá liðinu skoraði fimm mörk og lagði upp sjö í fyrstu 12 leikjum á tímabilinu. 

Díaz hefur spilað með landsliðinu síðan 2018 og lenti hann í 3. sæti með liðinu 2021 á Copa America. Þar var hann markahæstur ásamt Lionel Messi.

Díaz á ættir að rekja til Wayu-frumbyggja í N-Kólumbíu. Árið 2023 var foreldrum hans rænt í Kólumbíu.

## Tilvísanir
Ómar Ingi Magnússon

**Ómar Ingi Magnússon** (f. 12. mars 1997) er íslenskur handknattleiksmaður sem spilar með SC Magdeburg í Þýskalandi og íslenska landsliðinu.

Ómar var valinn íþróttamaður ársins árin 2021 og 2022 en hann var markahæstur í þýsku deildinni 2020-2021. Hann varð markahæstur á Evrópumótinu 2022 í Ungverjalandi með 59 mörk. Hann skoraði 10 mörk gegn Frakklandi í þeirra versta tapi á Evrópumóti, þar sem Íslandi vantaði 8 leikmenn vegna COVID-19. Ómar hefur unnið deildartitla og bikartitla í Danmörku og Þýskalandi. Hann vann Evrópudeildina með Magdeburg 2021.

Ómar var valinn besti leikmaðurinn í Þýskalandi tímabilið 2021-2022.

## Heimildir
Roberta Metsola

**Roberta Metsola Tedesco Triccas** (f. 18. janúar 1979) er maltnesk stjórnmálakona úr Þjóðernisflokknum sem hefur setið á Evrópuþinginu frá árinu 2013. Þann 18. janúar 2022 var hún kjörin forseti Evrópuþingsins. Hún tók við af David Sassoli og varð þriðja konan til að gegna þessu embætti.

## Æviágrip
Roberta Metsola er fædd árið 1979 í San Ġiljan og var elst þriðja barna foreldra sinna. Hún ólst upp í hafnarbænum Gżira.

Metsola er gift finnskum manni og á með honum fjögur börn.

### Menntun
Roberta Metsola er menntun í lögfræði. Hún hlaut doktorsgráðu frá Háskóla Möltu árið 2003 og útskrifaðist með mastersgráðu frá Evrópuháskólanum árið 2004. Á námsárum sínum var hún aðalritari samtakanna Evrópskra lýðræðissinnaðra stúdenta frá 2002 til 2003.

### Stjórnmálaferill
Metsola bauð sig fram í fyrstu kosningum Möltu á Evrópuþingið árið 2004 en náði ekki kjöri. Hún bauð sig aftur fram á Evrópuþingið í næstu kosningum en komst ekki fyrr en á þing fyrr en árið 2013 og tók þá við þingsæti Simons Busuttil. Hún stefndi þaðan af á feril í evrópskum stjórnmálum. 

Metsola er meðlimur í maltneska Þjóðernisflokknum og sat með Evrópska þjóðarflokknum á Evrópuþinginu. Hún sat í borgararéttindanefnd, dómsmála- og utanríkismálanefnd, sérstakri nefnd fyrir skipulagða glæpastarfsemi, spillingu og peningaþætti, og sendinefnd fyrir samskipti við Albaníu, Bosníu og Hersegóvínu, Serbíu, Svartfjallaland og Kósovó.

Þann 12. október 2020 varð Metsola fyrsti varaforseti Evrópuþingsins eftir að Mairead McGuinnes var útnefnd í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins.

Þann 24. nóvember 2021 var Metsola kjörin frambjóðandi Evrópska þjóðarflokksins í embætti forseta Evrópuþingsins þegar komi átti að embættisskiptum á miðju kjörtímabilinu. Hún var kjörinn fyrsti varaforseti þingsins og tók við forsetaembættinu til bráðabirgða þann 11. janúar 2022 eftir dauða þingforsetans Davids Sassoli.

Þann 18. janúar 2022 var Metsola kjörin forseti Evrópuþingsins í fyrstu umferð með 458 atkvæðum samkvæmt samkomulagi milli íhaldsmanna, miðjumanna og jafnaðarmanna.

Metsola tilkynnti að hún hygðist fara til Kænugarðs í apríl 2022 til að sýna Úkraínumönnum stuðning vegna innrásar Rússa í Úkraínu. Hún var fyrsti leiðtoginn á vegum Evrópusambandsins sem fór til Úkraínu eftir að innrásin hófst.

## Skoðanir
Metsola er talin tilheyra þeim væng Evrópska þjóðarflokksins sem er síður íhaldssamur og hún hefur meðal annars verið málsvari framfarasinnaðra viðhorfa um réttarríkið og innflytjendur. Hún hefur oft verið málsvari réttinda hinsegin fólks Hún er mótfallin þungunarrofum, sem eru ólögleg á Möltu. Þetta varð nokkuð umdeilt þegar hún var kjörin forseti Evrópuþingsins. Hún hafði jafnframt setið hjá við atkvæðagreiðslu um það að glæpavæða ofbeldi gegn konum um allt Evrópusambandið.

Í desember 2019 kallaði Metsola eftir afsögn forsætisráðherra Möltu, Joseph Muscat, eftir morðið á blaðakonunni Daphne Caruana Galizia.

## Tilvísanir
Krækt í orminn

**Krækt í orminn** (danska: *Ormen i dybet*) er sjöunda bókin í bókaflokknum um Goðheima. Hún kom út árið 1991. Teiknari hennar var listamaðurinn Peter Madsen, en auk hans komu þeir Hans Rancke-Madsen, Per Vadmand og Henning Kure að gerð handritsins. Hún byggir á frásögn Eddu og Hýmiskviðu.

## Söguþráður
Togstreita myndast á milli guðanna Þórs og Týs þegar þeir verða þess áskynja að Einherjar í Valhöll þrefa um hvor sé hinum fræknari. Ekki bætir úr skák að kappsfullur bartskeri klippir óþarflega mikið af hári Týs sem sýnir eyru hans og minnir á að Týr er í raun jötnaættar. Þessi uppruni stríðsguðsins kemur mörgum í opna skjöldu, hann verður fórnarlamb fordóma og er vantreyst.

Metingur Týs og Þórs verður til þess að Þór ákveður að sanna fyrir Tý styrk sinn með því að veiða Miðgarðsorm og eru pilturinn Þjálfi og Heimdallur teknir með til vitnis. Leiðin liggur til Útgarðs. Þegar þangað er komið tekur Týr að hegða sér undarlega. Hann sér öll tormerki á að leita gistingar á nálægum bóndabæ, en lætur þó til leiðast að lokum. Í ljós kemur að þetta er bær jötunsins Hymis, fáráðsins úr fyrri bókum sagnaflokksins (sjá: Hamarsheimt og Förin til Útgarða-Loka). Týr reynist vera sonur Hymis, sem hafi alist upp við ofbeldi og kúgun. Um leið og hann kemur aftur á æskuheimilið lyppast hann niður og leitar aftur í hlutverk hins kúgaða og undirokaða. Þór lækkar hins vegar rostann í Hymi með því að brjóta á kollinum á honum krúsina sem Hymir hafði áður beitt til að berja son sinn í æsku.

Daginn eftir heldur Þór út á bát með Hymi til að veiða Miðgarðsorm. Við taka æsileg átök Þórs og ófreksjunnar, þar sem Týr kemur til bjargar á ögurstundu, en rétt áður en Þór tekst að veiða orminn sker Hymir á línuna. Þór og Týr ná fullum sáttum.

## Fróðleiksmolar
* Þótt meginviðfangsefni bókarinnar eigi að heita goðsögnin um það þegar Þór reyndi að fanga Miðgarðsorm, er hið eiginlega umfjöllunarefni heimilisofbeldi og fordómar. Týr, sem yfirleitt er veigalítil aukapersóna í bókaflokknum er í óvenjustóru hlutverki.

* Dramatískur hápunktur sögunnar er barátta Þórs og Miðgarðsorms. Í henni er í fyrsta sinn í sagnaflokknum gripið til þess ráðs að láta myndirnar flæða út um alla síðuna í stað þess að afmarkast af myndarömmum teiknimyndasögunnar. Í seinni bókum áttu teikningarnar æ oftar eftir að sprengja utan af sér myndarammana.

## Íslensk útgáfa
*Krækt í orminn* kom út hjá Forlaginu árið 2016, í íslenskri þýðingu Bjarna Fr. Karlssonar.
## Heimildir
*
Amorphis

**Amorphis** er finnskt þungarokksband sem stofnað var árið 1990. Í upphafi spilaði hljómsveitin dauðarokk en fór um miðbik 10. áratugsins yfir í framsækið þungarokk, þjóðlagaþungarokk og melódískt dauðarokk. Sveitin hefur sótt í finnska þjóðsagnabálkinn Kalevala í textagerð. Söngvarinn Tomi Joutsen hefur sungið fyrir sveitina frá 2005. Áður var Pasi Koskinen (1995–2004) söngvarinn. 

Árið 2016 spilaði Amorphis á Eistnaflugi, Neskaupstað. 

## Meðlimir
*Esa Holopainen – Gítar (1990–)
*Tomi Koivusaari – Gítar, bakraddir (1990–), dauðarokksraddir (1990-1998)
*Santeri Kallio – Hljómborð (1998–)
*Jan Rechberger – Trommur (1990–1996, 2002–), hljómborð á plötum (1990–1993)
*Tomi Joutsen – Söngur (2005–)
*Olli-Pekka Laine – Bassi, bakraddir (1990–2000, 2017–)

## Breiðskífur
*The Karelian Isthmus (1992)
*Tales from the Thousand Lakes (1994)
*Elegy (1996)
*Tuonela (1999)
*Am Universum (2001)
*Far from the Sun (2003)
*Eclipse (2006)
*Silent Waters (2007)
*Skyforger (2009)
*The Beginning of Times (2011)
*Circle (2013)
*Under the Red Cloud (2015)
*Queen of Time (2018)
*Halo (2022)
*Borderland (2025)
Prešov

**Prešov** (slóvakíska: ; ; ungverska: *Eperjes*; þýska: *Eperies* eða *Preschau*) er þriðja stærsta borg Slóvakíu, með um 90 þúsund íbúa (2020). Borgin er í austurhluta Slóvakíu, um 30 km norður af Košice, næststærstu borg landsins.

## Tenglar
Opinber vefsíða Prešov
WeetBix

**WeetBix** er vinsælt ástralskt morgunkorn. Það er vinsælt um allan heim, sérstaklega í Ástralíu, Nýja-Sjálandi, Papúa Nýju Gíneu, Fídjí, Nýju Kaledóníu, Indónesíu, Singapúr, Malasíu og Frönsku Pólýnesíu. WeetBix er framleitt í Ástralíu (í Sydney, Brisbane og Perth) og á Nýja-Sjálandi (í Auckland). 

## Ytri hlekkir
*WeetBix Ástralía (á ensku)
*WeetBix Nýja-Sjáland (á ensku)
*WeetBix Suður-Afríka  (á ensku)
A Wendel ehf

**A. Wendel ehf.** er íslenskt fyrirtæki sem stofnað var í Reykjavík árið 1957 af Adolf Wendel. 

Fyrirtækið haslaði sér þegar völl á sviði innflutnings og sölu á vélum til mannvirkjagerðar, gatnagerðar, húsbygginga og iðnaðar. Fyrirtækið hefur oft rutt nýjum vörum og tækni braut hér á landi, meðal annars vélasamstæðuna sem notuð var til að steypa Keflavíkurveginn, titrings valtrara og jarðvegsþjöppur, fyrstu kantsteypuvél fyrir gangstéttakanta í Evrópu frá Power Curber í USA, Epoke salt og sanddreifara til hálkueyðingar á vegum og gangstéttum, beygjuvélar og klippur fyrir steypustyrktarstál.

Nú selur fyrirtækið aðallega tæki til vinnslu og niðurlagningar á steypu og malbiki, búnað til snjóruðnings og hálkueyðingar á vegum, umferðaröryggisbúnað í sambandi við vegavinnu, gólfslípivélar og iðnaðarryksugur, vatnsdælur fyrir verktaka, götuhreinsibíla og allan tækjabúnað til notkunar við sögun og kjarnaborun á steinsteypu og malbiki.

Meðal umboða eru Adamas, Ammann, Brokk, Epoke, Hilltip, Husqvarna, Hycon, Nissen, Faun, Rioned, Överaasen og Tuchel.

Fyrirtækið flutti í núverandi húsnæði að Tangarhöfða 1 í Reykjavík í Júní 2007.

## Tilvísanir

## Tengt efni

* Heimasíða fyrirtækisins
Acer erythranthum

**Acer erythranthum** er lauftré af ættkvísl hlyna (Acer) sem er frá Víetnam. Hann getur orðið allt að 15 m hár.

## Tilvísanir
Acer fabri

**Acer fabri** er lauftré af ættkvísl hlyna (Acer) sem er frá Víetnam og mið og suður Kína. Hann verður um 1 m hár.

## Tilvísanir
Yma Sumac

**Yma Sumac** (13. september, 1922 (fæðingarvottorð) eða 10. september, 1922 (seinni tíma skjöl) – 1. nóvember, 2008) var perúsk söngkona (coloratura sópran) og ein af frægustu flytjendum exotíkatónlistar á 6. áratugnum.

Yma Sumac hét Zoila Augusta Emperatriz Chávarri del Castillo og fæddist í Cajamarca í Perú. Hún hóf tónlistarferil með því að syngja suðuramerísk þjóðlög fyrir upptöku á vegum Odeon í Buenos Aires árið 1942. Sama ár giftist hún tónskáldinu Moisés Vivanco og tók upp sviðsnafnið Imma Sumack, sem síðar varð Yma Sumac. Þau ferðuðust um Suður- og Mið-Ameríku og fluttu loks til New York-borgar árið 1946 þar sem þau komu fram sem Inca Taqui Trio, ásamt frænku Sumac, Cholita Rivero. Les Baxter framleiðandi hjá Capitol Records heyrði í henni og framleiddi fyrstu breiðskífu hennar, *Voice of the Xtabay* árið 1950. Platan seldist í 500.000 eintökum og náði 1. sæti á lista *[[Variety (tímarit)|Variety]]* yfir metsöluplötur ársins 1950. Ferill hennar náði hátindi sínum á 6. áratugnum. Hún kom oft fram í Carnegie Hall og Roxy Theatre, lék í söngleikjum og kvikmyndum, og gaf út sjö breiðskífur til 1961. Eftir það kom hún fram á tónleikum með hléum og mörg lög hennar áttu endurkomu síðar, eins og „Ataypura“ sem heyrðist í *[[The Big Lebowski]]* og „Gopher Mambo“ sem heyrðist í *[[Confessions of a Dangerous Mind]]*. Hún lést á hjúkrunarheimili í Los Angeles, 86 ára að aldri.

Sumac sló í gegn á heimsvísu meðal annars vegna hins mikla raddsviðs sem hún bjó yfir. Samkvæmt sumum heimildum var hún fær um fimm áttundir, en upptökur benda til þess að hún hafi náð yfir fjóra og hálfa áttund á hátindi söngferilsins. Til samanburðar má nefna að þjálfaður söngvari nær oftast um það bil þremur áttundum. Yma Sumac seldi yfir 40 milljón plötur og er ein af mest seldu rómönsku söngvurum heims og söluhæsti perúski tónlistarmaður allra tíma.

Í einni tónleikaupptöku af laginu „Chuncho“ fer söngur hennar yfir fjórar og hálfa áttund, frá B2 að G#7. Hún gat sungið bæði lágar baritónnótur og nótur sem voru hærri en hefðbundin sópranrödd ræður við. Mörg af lögum hennar gengu einmitt út á að sýna þetta mikla raddsvið. Hún virðist líka hafa getað sungið „tvíraddað“.

## Tilvísanir
Alice Ball

**Alice Augusta Ball** (24. júlí 1892 – 31. desember 1916) var bandarískur efnafræðingur sem er þekktust fyrir að hafa fundið upp nýja meðferð við holdsveiki („Ball-aðferðina“) í upphafi 20. aldar. Hún var fyrsta konan og fyrsti þeldökka manneskjan sem lauk mastersprófi við Hawaii-háskóla og líka fyrsta konan og fyrsta þeldökka manneskjan sem gegndi prófessorsstöðu í efnafræði.

Ball fæddist í Seattle í Bandaríkjunum. Faðir hennar var ritstjóri dagblaðsins *[[The Coloured Citizen]]* og móðurafi hennar var frægi ljósmyndarinn James Presley Ball. Sumir höfundar hafa velt fyrir sér hvort vinna afa hennar og móður við framköllun og prentun ljósmynda hafi haft áhrif á efnafræðiáhuga Alice Ball. Hún lauk bachelor-gráðu í efnafræði við Washington-háskóla 1912 og í lyfjafræði tveimur árum síðar. Hún lauk mastersgráðu í efnafræði við Hawaii-háskóla með rannsóknum á efnafræði og virkum efnum í jurtinni kava. Á Hawaii var þá stór holdsveikranýlenda á eyjunni Molokai og Ball var fengin til að þróa meðferð byggða á chaulmoogra-olíu sem vitað var að virkaði gegn holdsveiki, en var þeim erfiðleikum bundin að hún virkaði illa sem áburður, var svo bragðvond að sjúklingar ældu henni oftast upp, og var ekki hægt að gefa með sprautu. Ball fann aðferð til að einangra estra úr olíunni sem höfðu sömu virkni og var hægt að gefa í æð. Hún veiktist hins vegar og dó árið 1916, aðeins 24 ára gömul, hugsanlega úr klóreitrun eftir kennslu í notkun gasgríma. Annar kennari við skólann, Arthur L. Dean, eignaði sér rannsóknir hennar og kenndi aðferðina við sjálfan sig. Ball-aðferðin var besta meðferðin sem í boði var við holdsveiki þar til sýklalyf voru fundin upp á 5. áratug 20. aldar. Það var ekki fyrr en undir lok 20. aldar að hún hlaut viðurkenningu fyrir rannsóknir sínar.

## Tilvísanir
Nnamdi Azikiwe

**Benjamin Nnamdi Azikiwe** (16. nóvember 1904 – 11. maí 1996), einnig þekktur undir gælunafninu „Zik“, var nígerískur stjórnmálamaður og fyrsti forseti Nígeríu.

## Æviágrip
Nnamdi Azikiwe var af þjóðerni Igbóa (fjölmennasta þjóðarbrotsins í austurhluta Nígeríu) og fæddist í Zungeru. Azikiwe fór til Bandaríkjanna árið 1925 og gekk þar í Lincoln-háskóla í Pennsylvaníu. Hann útskrifaðist með doktorsgráðu í mannfræði árið 1929 og sneri aftur til Afríku árið 1935.

Árið 1943 hóf Azikiwe þátttöku í sjálfstæðisbaráttu Nígeríu. Árið 1944 tók hann þátt í að stofna sjálfstæðishreyfinguna Þjóðarráð Nígeríu og Kamerún (NCNC; nafninu var síðar breytt í Þjóðarráð nígerískra borgara) og varð forseti hennar. Árið 1947 varð hann meðlimur á löggjafarþingi Nígeríu og árið 1951 gekk hann á þing Austur-Nígeríu, sem hann leiddi sem forsætisráðherra frá næsta ári.

Azikiwe lagði áherslu á menntun, iðnþróun og almenn kosningaréttindi og reyndi að feta milliveg milli Breta og stuðningsmanna sinna án þess að gleyma sér við viðskipti eins og rekstur bankans African Continental Bank, sem hann hafði stofnað.

Árið 1953 var Azikiwe óumdeildur leiðtogi austurhluta Nígeríu. Stuttu eftir að Nígería hlaut sjálfstæði árið 1960 varð hann landstjóri og síðan fyrsti forseti landsins þegar Nígería var lýst lýðveldi árið 1963. Abubakar Tafawa Balewa varð forsætisráðherra í forsetatíð Azikiwe, sem gegndi aðallega táknrænu hlutverki sem forseti.

Þann 15. janúar 1966 var Azikiwe steypt af stóli ásamt borgaralegum stjórnvöldum Nígeríu í hallarbyltingu hershöfðingjans Johnsons Aguiyi-Ironsi.

Á tíma nígerísku borgarastyrjaldarinnar (1967–1970) gerðist Nnamdi Azikiwe talsmaður lýðveldisins Bíafra, sem reyndi að kljúfa sig frá Nígeríu, og forseta þess, Odumegwu Emeka Ojukwu. Árið 1969 lagði Azikiwe fram fjórtán liða friðaráætlun en henni var hafnað.

Eftir stríðið varð Azikiwe rektor Háskólans í Lagos frá 1972 til 1976. Hann stofnaði árið 1979 Þjóðarflokk Nígeríu og bauð sig fram til forseta á ný en lét í minni pokann á móti Shehu Shagari. Azikiwe bauð sig aftur fram í forsetakosningum árið 1983 en tapaði aftur á móti Shagari og hætti síðan afskiptum af stjórnmálum árið 1986.

Azikiwe lést árið 1996. Mynd af honum er á nígerískum 500 naira seðlum.

## Tilvísanir
Akasía

**Akasía** (fræðiheiti: *Acacia*) er stór ættkvísl runna og trjáa í undirættinni *[[Mimosoideae]]* sem tilheyrir belgjurtaætt (*Fabaceae*). Upphaflega náði heitið yfir flokk jurtategunda sem fundust bæði í Afríku og Ástralasíu, en nú hefur það verið takmarkað við ástralasísku tegundirnar sem eru miklu fleiri. Nafnið kemur úr grísku,  *akakía*, sem Pedaníos Díoskúrídes notaði um lyf gert úr laufum og aldinkjöti *[[Vachellia nilotica]]* sem var upprunalega einkennistegund ættkvíslarinnar.

Frumbyggjar Ástralíu hafa safnað fræjum af akasíutrjám og malað þau til að borða eða baka úr. Möluð akasíufræ eru notuð sem krydd í kökur og grillkrydd.

## Tilvísanir
Bertha Parker Pallan Cody

**Bertha Pallan Thurston Cody** (fædd **Parker**; 30. ágúst 1907 – 8. október 1978) var bandarískur fornleifafræðingur, þjóðfræðingur og safnafræðingur af frumbyggjaættum (Abenakar og Senekar) sem varð þekkt fyrir rannsóknir sínar og uppgötvanir í Gifshellunum í Nevada og vinnu sína í Southwest Museum of the American Indian í Los Angeles í Kaliforníu.

Hún var dóttir leikkonunnar Beulah Tahamont og fornleifafræðingsins Arthur C. Parker. Faðir hennar var fyrsti forseti fagfélagsins Society for American Archaeology. Bæði hún og móðir hennar komu fram í vestrasýningum Ringling Bros. og Barnum & Bailey. Afi hennar var kvikmyndaleikarinn og Abenakahöfðinginn Elijah Tahamont „Dark Cloud“. Bertha hóf feril sinn í fornleifafræði þegar hún gerðist aðstoðarkona Mark Raymond Harrington sem var eiginmaður frænku hennar. Rannsóknir þeirra á mannvistarleifum í Gifshellunum í Nevada árið 1930 voru á vegum Southwest Museum. Harrington kynnti þessar leifar sem elstu ummerki um mannabyggð í Norður-Ameríku. Bertha uppgötvaði sjálf hauskúpu risaletidýrs sem vakti mikla athygli og tryggði þeim aukið fjármagn.

Frá 1931 vann Bertha á Southwest Museum, fyrst sem ritari, en síðan sem aðstoðarfornleifafræðingur og þjóðfræðingur. Hún hafði enga formlega háskólamenntun. Hún gaf út fjölda greina í safntímaritinu *Masterkey*. Hún giftist þrisvar, fyrst Joseph Pallan sem hún átti með dótturina Wilma Mae árið 1925 en skildi svo við, síðan steingervingafræðingnum James Thurston sem lést skömmu síðar, og síðast leikaranum Iron Eyes Cody, en þau ættleiddu saman tvo drengi.
Dagbækur Berts

**Dagbækur Berts** er bókaflokkur eftir Anders Jacobsson og Sören Olsson. Aðalpersóna ritanna er Bert Ljung, sem á heima í Öreskoga (skáldaður staður) í Svíþjóð, í lok 1980 og snemma í 1990. Fyrsta bókin kom út 1987. 

## Bækur
### Eldri útgáfa
Fyrsta bókin er myndskreytt af Sören Olsson. Hinar af Sonja Härdin.

### Seinni útgáfa
Myndskreytt af Kwok-Hei Mak.
Dalir

**Dalir** eða **Dalirnir** getur átt við eftirfarandi:

* Dalina á Vesturlandi, þ.e. Dalasýslu
* sænsku Dalina (sænska: *Dalarna*)
Caroline Herschel

**Caroline Lucretia Herschel** (16. mars 1750 – 9. janúar 1848) var þýskur stjörnufræðingur sem er þekktust fyrir að hafa uppgötvað fjölda halastjarna, þar á meðal halastjörnuna 35P/Herschel-Rigollet sem ber nafn hennar. Hún var yngri systir stjörnufræðingsins William Herschel.

Caroline fæddist í Hanover. Hún veiktist af taugaveiki þegar hún var tíu ára sem stöðvaði líkamsvöxt hennar, svo hún náði aðeins 1,30 m hæð. Vegna þessa fékk hún aðeins kennslu í hússtjórnarstörfum því foreldrar hennar töldu að hún myndi aldrei giftast. Hún flutti til bræðra sinna í Bath á Englandi árið 1772 og tók að sér heimilisrekstur fyrir William sem starfaði við tónlist. William fékk áhuga á stjörnufræði og hóf að smíða eigin stjörnukíkja. Caroline gerðist skrásetjari hans og betrumbætti kerfið sem var notað til að flokka geimfyrirbæri auk þess að uppgötva sjálf ný fyrirbæri. William var skipaður hirðstjörnufræðingur Georgs 3. árið 1782 og þau fluttu frá Bath til Datchet. Árið eftir smíðaði William sérstakan stjörnukíki fyrir Caroline sem ætlaður var til að finna halastjörnur. Hún tilkynnti uppgötvanir sínar með bréfum til Joseph Banks, forseta Konunglega breska vísindafélagsins. Frá árinu 1787 fékk hún regluleg laun frá konungi, 50 sterlingspund á ári, fyrir vísindastörf sín. Árið 1802 var listi hennar yfir 500 nýjar stjörnuþokur og stjörnuþyrpingar gefinn út og bættist við þau 2.000 geimfyrirbæri sem þá voru þekkt. Flokkunarkerfið sem hún notaði varð grunnur að því sem síðar varð New General Catalogue yfir geimfyrirbæri. Hún flutti aftur til Hanover eftir að William dó 1822, en átti áfram í miklum samskiptum við bróðurson sinn, John Herschel. Hún hélt áfram stjörnuskoðun til 1824 og var virk og við góða heilsu allt til æviloka.

Hún var fyrsta konan sem fékk laun frá konungi sem raunvísindamaður. Hún var líka fyrsta konan á Englandi sem gegndi opinberri stöðu. Hún var auk þess fyrsta konan sem fékk birta grein í tímaritinu *[[Philosophical Transactions]]*, sem hlaut gullmerki Konunglega stjörnufræðifélagsins (1828) og var gerð að heiðursfélaga í Konunglega stjörnufræðifélaginu (1835, ásamt Mary Somerville). Hún var líka gerð að heiðursfélaga í Konunglegu írsku vísindaakademíunni (1838). Friðrik Vilhjálmur 4. Prússakonungur veitti henni gullmerki í vísindum á 96 ára afmæli hennar 1846.

## Tilvísanir
Austurglugginn

**Austurglugginn** er vikublað sem gefið hefur verið út á Austurlandi frá árinu 2002 af Útgáfufélagi Austurlands, sem heldur jafnframt úti vefmiðlinum Austurfrétt. Blaðið varð til við sameiningu Austra, málgagns Framsóknarmanna á Fljótsdalsheraði og Austurlands, málgagns Alþýðubandalagsins á Austurlandi. Við samrunan átti að koma á fót öflugu, óháðu landshlutablaði. 

Fyrsti ritstjóri Austurgluggans var Brynjólfur Þorvarðarson, en í dag ritstýrir Gunnar Gunnarsson bæði Austurglugganum og Austurfrétt.is.

## Heimildir
Elfar Aðalsteins

**Elfar Aðalsteins** (f. 1. júní 1971) er íslenskur leikstjóri og handritshöfundur. Áður en Elfar fór að starfa við kvikmyndagerð var hann forstjóri útgerðarfyrirtækisins Eskju á Eskifirði. Elfar er barnabarn Aðalsteins Jónssonar sem oft er kallaður *Alli ríki* en Elfar var ættleiddur af honum og ömmu sinni, Guðlaugu Stefánsdóttur.
Fyrsta kvikmynd Elfars í fullri lengd, *[[End of Sentence]]* (2017), er á ensku og er samstarfsverkefni Íslands, Írlands og Bandaríkjanna. Önnur kvikmynd Elfars, *[[Sumarljós og svo kemur nóttin]]* (2022), er byggð á samnefndri bók Jóns Kalmans Stefánssonar frá 2005.

## Kvikmyndir

* *Sailcloth* (2011) (Stuttmynd)
* *Subculture* (2012) (Stuttmynd)
* *[[End of Sentence]]* (2017)
* *[[Sumarljós og svo kemur nóttin (kvikmynd)|Sumarljós og svo kemur nóttin]]* (2022)

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Elsa María Jakobsdóttir

**Elsa María Jakobsdóttir** (f. 27. mars 1982) er íslenskur kvikmyndaleikstjóri og handritshöfundur. Hún útskrifaðist úr Danska kvikmyndaskólanum í Kaupmannahöfn (Den Danske Filmskole) árið 2017. Útskriftarmynd Elsu Maríu, *Atelier* (2017), var valin til þáttöku á Karlovy Vary kvikmyndahátíðinni í Tékklandi. Fyrsta kvikmynd Elsu Maríu í fullri lengd er *[[Villibráð]]* (2022).

## Kvikmyndir

* *Teipið gengur* (2008) (Heimildarmynd)
* *Megaphone* (2013) (Stuttmynd)
* *Atelier* (2017) (Stuttmynd)
* *[[Villibráð]]* (2022)

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Constance Tipper

**Constance Tipper** (fædd **Constance Fligg Elam**; 16. febrúar 1894 – 14. desember 1995) var enskur málmfræðingur og kristallafræðingur. Hún rannsakaði stökkvabrot og seigju-stökkvamörk málma sem notaðir voru í herskip. Hún var fyrsta konan sem var fastráðin við verkfræðideild Cambridge-háskóla.

Hún lærði verkfræði og málmfræði og vann verðlaun fyrir rannsóknir sínar á togþoli áls, en mátti ekki mæta í verðlaunaafhendinguna þar sem konum var ekki heimill aðgangur. Í síðari heimsstyrjöld uppgötvaði hún ástæðuna fyrir sprungum í frelsisskipum Bandaríkjamanna, sem voru soðin saman úr fjöldaframleiddum einingum. Hún komst að því að ástæðan væri ekki í suðunni heldur vegna stökkva málmsins í köldum sjó og að suðan ylli því að þær næðu meiri útbreiðslu en í hnoðuðum plötum. Hún þróaði Tipper-prófið til að kanna brotþol málma sem notaðir voru í skipasmíði. Eftir stríð var hún fyrst til að rannsaka málma með rafeindasmásjá Charles Oatley í Cambridge.

Árið 1949 var hún skipuð reader í verkfræði við Cambridge-háskóla þar sem hún vann til 1960 þegar hún fór á eftirlaun. Hún var eina konan sem var fastráðin við verkfræðideild skólans allan þann tíma.

## Tilvísanir
Dorothy Hodgkin

**Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin** (12. maí 1910 - 29. júlí 1994) var breskur efnafræðingur sem var þekkt fyrir rannsóknir sínar á sviði sameindalíffræði. Hún var þriðja konan sem hlaut Nóbelsverðlaun árið 1964 fyrir að uppgötva byggingu B<sub>12</sub>-vítamíns.

Hodgkin var frumkvöðull í notkun röntgenkristallafræði til að greina byggingu flókinna lífsameinda. Árið 1945 greindi hún ásamt samstarfsfólki sínu byggingu pensillíns. Árið 1948 hóf hún að greina byggingu B12-vítamíns sem hún gaf út 1955 og hlaut Nóbelsverðlaun fyrir árið 1964. Árið 1969 tókst henni ásamt rannsóknarteymi að greina byggingu insúlíns, sem gerði bæði mögulegt að fjöldaframleiða það og bæta virkni þess.

Dorothy Hodgkin þjáðist af liðagigt sem greindist þegar hún var 24 ára gömul. Gigtin leiddi smám saman til þess að hendur hennar og fætur afmynduðust og hún var síðustu ár sín í hjólastól.

## Tilvísanir
Elvar Gunnarsson

**Elvar Gunnarsson** (f. 16. júlí 1982) er íslenskur kvikmyndaleikstjóri og handritshöfundur.
Elvar var um tíma í hljómsveitinni XXX Rottweilerhundum. Elvar útskrifaðist úr Kvikmyndaskóla Íslands árið 2005 og hóf þar störf eftir útskrift.

## Kvikmyndir

* *Einn* (ókláruð)
* *[[It Hatched]]* (2022)

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Maria Sibylla Merian

**Maria Sibylla Merian** (2. apríl 1647 – 13. janúar 1717) var þýskur náttúrufræðingur og vísindateiknari. Hún var einn af fyrstu evrópsku náttúrufræðingunum sem athugaði skordýr beint. Merian var afkomandi Frankfurt-greinar svissnesku Merian-ættarinnar.

Merian hlaut listræna þjálfun hjá stjúpföður sínum, Jacob Marrel, sem var nemandi kyrralífsmálarans Georg Flegel. Merian gaf út sína fyrstu bók með náttúrumyndskreytingum árið 1675. Hún byrjaði að safna skordýrum sem unglingur. Þegar hún var 13 ára ræktaði hún silkiorma. Árið 1679 gaf Merian út fyrsta bindið af tveggja binda ritröð um lirfur; annað bindið fylgdi í kjölfarið árið 1683. Hvort bindi innihélt 50 myndir sem hún greypti og ætti. Merian skráði upplýsingar um ferli myndbreytingar og plöntuhýsla 186 evrópskra skordýrategunda. Ásamt myndskreytingunum innihélt bók Merian lýsingar á lífsferli þeirra.

Árið 1699 ferðaðist Merian til hollensku Súrínam til að rannsaka og skrá hitabeltisskordýr frá svæðinu. Árið 1705 gaf hún út bókina *Metamorphosis insectorum Surinamensium,* sem talið er að hafi haft áhrif á marga náttúrufræðinga. Vegna nákvæmra athugana sinna og skrásetningar á myndbreytingu fiðrilda taldi  David Attenborough hana meðal mikilvægustu rannsakenda á sviði skordýrafræði. Með rannsóknum sínum uppgötvaði hún margar nýjar staðreyndir um líf skordýra.

## Tilvísanir
Svavar Halldórsson

**Svavar Halldórsson** (f. 10. apríl 1970) er markaðsstjóri líftæknifyrirtæksins Algalífs og rekur einnig fyrirtækið Rabb ráðgjöf.

Svavar er stjórnmálafræðingur með meistaragráðu í stjórnsýslufræðum frá Háskóla Íslands og meistaragráðu í matarmenningu, samskiptum og markaðsfræðum frá University of Gastronomic Sciences á Ítalíu.

Hann starfaði lengi sem fréttamaður, vaktstjóri og þáttagerðarmaður á RÚV og Stöð 2 og víðar í fjölmiðlum. Svavar gerði sjónarpsþættina *Íslenskur matur* sem sýndir voru á RÚV og eru aðgengilegir á YouTube. Þá hefur hann skrifað fjölmargar blaðagreinar sem m.a. hafa birst í *[[Morgunblaðið|Morgunblaðinu]]*, *[[Fréttablaðið|Fréttablaðinu]]*, *[[Bændablaðið|Bændablaðinu]]*, *[[Kjarninn|Kjarnanum]]* og víðar. Hann gaf út Íslensku hamborgarabókina árið 2013.  

Svavar vann einnig að markaðsmálum fyrir íslenska sauðfjárbændur í nokkur ár og sá þar meðal annars um stofnsetningu og rekstur markaðsstofunnar Icelandic lamb sem vann að markaðssetningu á íslensku lambakjöti til erlendra ferðamanna á Íslandi. Svavar hefur kennt markaðsfræði við Landbúnaðarháskóla Íslands og UNISG á Ítalíu.

Svavar situr í stjórn Hjallastefnunnar ehf.

Eiginkona hans er Þóra Arnórsdóttir, fyrrverandi ritstjóri fréttaskýringarþáttarins *[[Kveikur (sjónarpsþáttur)|Kveiks]]*.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Bloggsíða
Ásgeir Sigurðsson (kvikmyndagerðarmaður)

**Ásgeir Sigurðsson** (f. 9. maí 2000) er íslenskur leikari, leikstjóri og handritshöfundur. Fyrsta kvikmynd eftir Ásgeir í fullri lengd er *[[Harmur (kvikmynd)|Harmur]]* (2021) þ.s. hann er leikstjóri ásamt Antoni Karli Kristensen, handritshöfundur, framleiðandi og fer með aðalhlutverk. Ásgeir gerði þættina *Bömmer* fyrir RÚV núll.

## Kvikmyndir

* *[[Harmur (kvikmynd)|Harmur]]* (2021)

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Orri Björnsson

**Orri Björnsson** (f. 1971) er forstjóri líftæknifyrirtækisins Algalífs í Reykjanesbæ. Orri hefur leitt uppbyggingu fyrirtækisins frá 2012 sem er eitt öflugasta fyrirtæki á sínu sviði í heiminum. Velgengni Algalífs hefur hlotið mikla innlenda og alþjóðlega umfjöllun. Bæði Orri og Algalíf hafa hlotið fjölda innlendra og alþjóðlegra verðlauna og viðurkenninga fyrir árangursríka nýsköpun í grænni líftækni.

Orri er fæddur í Reykjavík árið 1971 en flutti ungur til Hafnarfjarðar. Hann hefur búið og starfað víða um heim þar sem hann leiddi ýmis verkefni í lyfja- og líftæknigeirunum. Hann var einnig um skeið sérstakur ráðgjafi á vegum Sameinuðu þjóðanna.

Orri hefur starfað fyrir Sjálfstæðisflokkinn og gengt fjölmörgum trúnaðarstöðum fyrir flokkinn bæði í Hafnarfirði og á landsvísu.

Í bæjarmálum hefur hann gengt formennsku í ýmsum starfshópum, ráðum og nefndum, auk starfa í bæjarstjórn. Þá var Orri einnig um árabil fulltrúi Hafnfirðinga og Sjálfstæðisflokksins í stjórn HS Veitna. Stuðningsmenn Orra halda út vefsíðunni www.xorri.is þar sem lesa má um áherslur hans í stjórnmálum.  

Orri var lengi í forystusveit íslensku glímuhreyfingarinnar en hann er liðtækur glímumaður og vann Grettisbeltið árið 1994. Á yngri árum var hann í Gettu betur liði Flensborgar og hann keppti fyrir hönd Hafnarfjarðar í spurningaþættinum Útsvari á RÚV.

## Tilvísanir
Chien-Shiung Wu

**Chien-Shiung Wu** (吳健雄; 31. maí, 1912 – 16. febrúar, 1997) var kínversk-bandarískur kjarneðlisfræðingur og tilraunaeðlisfræðingur sem er fræg fyrir framlög sín til öreindafræði. Wu vann við Manhattanverkefnið þar sem hún þróaði aðferð til að aðgreina úranísótópa í úran-235 og úran-237 með gasdreifingu. Hún er þekktust fyrir Wu-tilraunina sem sannaði að speglun varðveitist ekki. Þessu uppgötvun varð til þess að samstarfsmenn hennar, Tsung-Dao Lee og Chen-Ning Yang, fengu Nóbelsverðlaun árið 1957, en hún sjálf fékk Wolf-verðlaunin í eðlisfræði 1978. Færni hennar í tilraunaeðlisfræði varð til þess að hún var kölluð „forsetafrú eðlisfræðinnar“, „kínverska Marie Curie“ og „drottning kjarneðlisfræðinnar“.

## Tilvísanir
Algalíf

**Algalíf** er íslenskt líftæknifyrirtæki sem stofnað var árið 2012. Það framleiðir náttúrulegt astaxanthín úr örþörungum. Efnið er einkum vinsælt í fæðubótaefni vegna margþættrar virkni en er einnig að einhverju leyti notað í snyrtivörur.  Efnið hefur verið nokkuð rannsakað. 

Náttúlegt astaxanthín er efnið sem meðal annars gefur laxi rauðan lit. Það er nokkuð notað í laxeldi. Yfirgnæfandi meirihluti fiskeldisfyrirtækja í veröldinni notast þó við kemíska útgáfu af astaxanthíni sem eingöngu er litarefni en hefur ekki sömu jákvæðu heilsufarslega áhrif og náttúrulegt astaxanthín. Gervi (e.synthetic) astaxanthín er kemískt efni og unnið úr jarðolíu. 

Forstjóri Algalífs er Orri Björnsson, en hann hefur leitt uppbygginguna frá upphafi. 

Fyrirtækið er staðsett að Bogatröð 10 á Ásbrú í Reykjanesbæ. Starfsmenn eru rúmlega 50. Algalíf er stærsti framleiðandi á náttúrulegu astaxanthíni í Evrópu. Árið 2020 var tilkynnt um full fjármagnaða fjögurra milljarða króna stækkun fyrirtækisins.  Framleiðsla mun rúmlega þrefaldast út 1.500 kg af hreinu astaxanthíni í rúmlega 5.000 kg. Húsnæðið mun stækka úr 5.500 m² í 7.500 m² og fjöldi starfa verða til, bæði tímabundin og varanleg. Eftir stækkun verður Algalíf stærsti framleiðandi á náttúrlegu astaxanthíni í heimi. Fyrsta skóflustunga var tekin í júní 2021 og verkið er komið vel á veg. Þegar er risið yfir 3.000 m² gróurhús og einnig rúmlega 3.000 m² stálgrindarhúsi.

Langmest af framleiðslunni er seld sem hráefni til fyrirtækja víða um heim en Algalíf selur þó örlítið í neytendaumbúðum innanlands undir eigin vörumerki (Iceland Harvest)  og einnig er astaxanthín frá Algalíf í vörum annarra íslenskra framleiðenda. Helstu markaðssvæðin eru í Norður-Ameríku, Evrópu og Asíu. Algalíf tekur árlega þátt í fjölmörgum vörusýningum. Markaðsstjóri Algalífs er Svavar Halldórsson.

Vörur Algalífs eru vottaðar kolefnishlutlausar og fyrirtækið fylgir strangri umhverfisstefnu. Fyrirtækið hefur hlotið fjölda verðlauna og viðurkenninga, m.a. sem besti framleiðandi á náttúrulegu astaxanthíni í heiminum árið 2021. 

## Tilvísanir
Vetraríþrótt

**Vetraríþrótt** er íþrótt sem er stunduð á og í snjó og ís. Flestar vetraríþróttir fela í sér notkun skauta, skíða eða sleða. Áður voru þessar íþróttir bundnar við staði þar sem frost er ríkjandi yfir vetrarmánuðina, en síðustu áratugi hafa gervisnjór og skautahallir skapað möguleika til iðkunar vetraríþrótta á fleiri stöðum og yfir fleiri mánuði en áður.

Algengar einstaklingsíþróttir eru skíðaganga, alpagreinar, snjóbretti, skíðastökk, skautahlaup, listdans á skautum, magasleði, bobbsleði, skíðaratleikur og snjósleðakeppni.

Algengar hópíþróttir eru íshokkí, ringette, broomball, ísbandý og krulla. Íshokkí er vinsælasta vetrarhópíþróttin miðað við fjölda þátttakenda, en ísbandý er í öðru sæti.

Vetrarólympíuleikarnir eru eitt stærsta vetraríþróttamót heims.

## Tilvísanir
Skjaldsveinn

**Skjaldsveinn** var á miðöldum ungur maður sem sá um skjöld og brynju riddara og hélt stríðshesti hans. Upphaflega voru skjaldsveinar unglingspiltar sem hugðust sjálfir gerast riddarar. Piltar gátu gerst vikapiltar við 7 ára aldur og orðið skjaldsveinar 14 ára. Stundum báru skjaldsveinar líka merki riddarans í orrustu.

Frá miðöldum til okkar daga hafa óðalsbændur án formlegs aðalstitils gjarnan verið kallaðir „skjaldsveinar“ (enska: *squire*, stytting úr frönsku *esquire*) í Bretlandi. Titillinn tengist þannig landeigendum í sveitum sem bjuggu á herragarði eða stærsta húsinu í þorpi. Slíkir skjaldsveinar geta tengst aðalsfjölskyldum og átt eigin skjaldarmerki. Skjaldsveinninn er þá eins konar aðalstitill, hærra settur en herramaður en lægra settur en riddari. Í Skotlandi er lávarður (*laird*) hliðstæður titill.

Í ensku er *Esquire* (stytt *Esq.*) kurteisistitill sem í dag er oftast settur aftan við nafn karlmanna af aðalsættum eða hátt settra embættismanna eins og dómara og lögmanna.
Kristín Pálsdóttir

**Kristín Bergþóra Pálsdóttir** (f. 7. desember 1948) er íslensk kvikmyndargerðarkona, kvikmyndaleikstjóri og handritshöfundur. Kristín útskrifaðist úr Menntaskólanum á Akureyri árið 1968. Kristín lærði svo í Kvikmyndaskóla Lundúna (*London Film School*, þá *London International Film School*). 

## Kvikmyndir

* *[[Skilaboð til Söndru]]* (1983)
* *[[Ævintýri á Norðurslóðum]]* (1992)

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Acer laevigatum

**Acer laevigatum** er sígrænt lauftré af ættkvísl hlyna (Acer) sem er frá Nepal, Myanmar, norður Indlandi (Arunachal Pradesh, Sikkim), Víetnam og suður Kína (Guizhou, Hong Kong, Hubei, Shanxi, Sichuan, Tíbet, Yunnan). Hann verður um 10 til 15 m hár.

## Tilvísanir
Acer oligocarpum

**Acer oligocarpum** er lauftré af ættkvísl hlyna (Acer) sem er frá Kína (Tíbet og Yunnan). Hann verður að 12 m hár.

## Tilvísanir
Bláturnablús

**Bláturnablús** er 5. breiðskífa Gillons, en það er flytjandanafn Gísla Þórs Ólafssonar. Platan kom út á streymisveitum þann 22. febrúar 2022 og var fáanleg á vínyl þann 23. maí 2022.

Á plötunni eru 9 lög og textar eftir Gísla Þór Ólafsson.

Upptökur fóru fram í Stúdíó Benmen á Sauðárkróki 2020-2021 og var upptökustjórn í höndum Sigfúsar Arnars Benediktssonar.

Mynd á umslagi: Óli Þór Ólafsson.

Fyrstu kynningarlög plötunnar komu út á 7" smáskífu haustið 2020, en um var að ræða frumútgáfu Gillons á vínyl og á Spotify. Smáskífan inniheldur lögin Lukkuklukkur og Á hárréttum tíma. Þann 1. janúar 2021 kom annað kynningarlag plötunnar út, lagið Fíll og köttur og var það í fyrsta skiptið sem Gísli gaf út lag á afmælisdeginum sínum. Þann 22. apríl sama ár kom svo út þriðja kynningarlagið, lagið Má ekki elska þig. Fjórða kynningarlagið kom svo út á afmælisdegi höfundar, þann 1. janúar 2022 og nefnist það Tímaglas. 

## Lagalisti
*Lukkuklukkur
*Vertu þér í vil
*Tímaglas
*Má ekki elska þig
*Fíll og köttur
*Bláturnablús
*Kaðalskikkjur
*Á hárréttum tíma
*Engirauð tár

## Hljóðfæraleikur
* Gísli Þór Ólafsson
* Sigfús Arnar Benediktsson
* Sigurlaug Vordís Eysteinsdóttir: Söngur í laginu Engirauð tár
* Emelíana Lillý Guðbrandsdóttir: Söngur í laginu Engirauð tár
* Eysteinn Ívar Guðbrandsson: Söngur í laginu Engirauð tár

## Umfjöllun
Jens Guð fjallar um plötuna á bloggsíðu sinni 23. október 2022 https://jensgud.blog.is/blog/jensgud/entry/2283545/
Karolina Lewicka

**Karolina Lewicka** er pólsk-kanadískur kvikmyndaleikstjóri, handritshöfundur og framleiðandi. Karolina útskrifaðist úr *The Poznan University of Economics and Business* í Póllandi. Hún nam einnig viðskiptafræði við Torontóháskólann (*The University of Toronto*) í Kanada. Hún var handritshöfundur og framleiðandi af hinni margverðlaunuðu heimildarmynd Reiði guðanna (2006) ásamt Jóni Einarssyni Gústafssyni sem segir af gerð kvikmyndarinnar Bjólfskviðu (2005) eftir Sturlu Gunnarsson.

## Kvikmyndir

* *In a Heartbeat* (2010) (Stuttmynd)
* *[[Skuggahverfið (kvikmynd)|Skuggahverfið]]* (2020)

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Fíflsmát

**Fíflsmát** er stysta mögulega mát sem hægt er að gera. Venjulega er þessi aðferð með hvorum sem er litnum kölluð þessu nafni. Þar sem hægt er að ná mátinu í 2 leikjum með svörtum en 3 með hvítum er *fíflsmát með svörtum* stysta mögulega mát. Næstfljótlegasta mátunaraðferðin er nefnd smalamát.
Kanaríeyjastraumurinn

**Kanaríeyjastraumurinn** er hafstraumur sem er hluti af Norður-Atlantshafshringstraumnum. Þessi jaðarstraumur rennur í suðurátt við vesturströnd Norður-Afríku og síðan suðvestur til Senegal þar sem hann snýr í vestur og verður hluti af Norður-Miðbaugsstraumnum. Straumurinn er kenndur við Kanaríeyjar sem liggja í honum miðjum. Ekman-flutningur við strönd Marokkó veldur uppstreymi og skapar auðug fiskimið.
Henrietta Swan Leavitt

**Henrietta Swan Leavitt** (4. júlí 1868 – 12. desember 1921) var bandarískur stjörnufræðingur. Hún lærði við Harvard-háskóla (Radcliffe College) og starfaði sem reiknari á Stjörnuathugunarstöð Harvard-háskóla. Hún átti að skoða ljósmyndir til að mæla og skrá birtustig stjarna. Í þessari vinnu uppgötvaði hún tengsl milli birtustigs og púlslotu sefíta. Þessi uppgötvun varð til þess að stjörnufræðingar fengu „staðalkerti“ sem hægt var að nota til að mæla fjarlægðir til annarra stjörnuþoka.

Áður en Leavitt uppgötvaði lotulýsilögmálið byggðust aðferðir stjörnufræðinga til að mæla fjarlægðir á hliðrun og þríhyrningamælingum. Hægt er að nota slíkar aðferðir fyrir fjarlægðir upp að nokkur hundruð ljósárum. Aðferð Leavitt gerði stjörnufræðingum kleyft að mæla fjarlægðir upp á 20 milljónir ljósára. Meðal annars vegna þessa er nú vitað að okkar eigin stjörnuþoka, Vetrarbrautin, er um 100.000 ljósár í þvermál. Síðar meir notaði Edwin Hubble lotulýsilögmálið ásamt rauðvikum sem Vesto Slipher hafði fyrstur mælt, til að sanna að alheimurinn væri að þenjast út (sjá lögmál Hubbles).

Leavitt barðist við veikindi sem trufluðu vísindastarf hennar við stjörnuathugunarstöðina og hún missti smám saman heyrn. Hún lést aðeins 53 ára úr magakrabba. Loftsteinninn 5383 Leavitt og Leavitt-gígurinn á tunglinu heita eftir henni.

## Tilvísanir
Hryðjuverkin á Balí árið 2002

**Hryðjuverkin á Balí árið 2002** áttu sér stað 12. október í ferðamannahverfum í Kuta, Balí, Indónesíu. Árásin var gerð af meðlimum Jemaah Islamiyah, íslömskum hryðjuverkahópi og bandamönnum Al-Kaída.

## Dauðsföll eftir þjóðerni

## Heimildir
Acer sino-oblongum

**Acer sino-oblongum** er lauftré af ættkvísl hlyna (Acer) sem er frá suðuraustur Kína (Hong Kong og Guangdong). Hann verður um 7 m hár.

## Tilvísanir
Acer wangchii

**Acer wangchii** er sígrænt lauftré af ættkvísl hlyna (Acer) sem er frá suðvestur Kína(Guangxi og Guizhou). Hann verður um 15 m hár.

## Tilvísanir
Acer campbellii

**Acer campbellii** er lauftré af ættkvísl hlyna (Acer) sem er frá Bútan, norður Indlandi, Myanmar, Nepal, Víetnam og Kína (Sichuan, Xizang, Yunnan). Hann verður um 15 m hár.

## Tilvísanir
Acer confertifolium

**Acer confertifolium** er lítið tré eða runni af ættkvísl hlyna (Acer) sem er frá suðaustur Kína(Fujian, Guangdong og Jiangxi). Hann verður að 4 m hár.

## Tilvísanir
Acer elegantulum

**Acer elegantulum** er lauftré af ættkvísl hlyna (Acer) sem er frá austur Kína (Anhui, Fujian, Guangxi, Guizhou, Hunan, Jiangxi, Zhejiang). Hann verður um 15 m hár.

## Tilvísanir
Acer erianthum

**Acer erianthum** er lauftré af ættkvísl hlyna (Acer) sem er frá Kína (Gansu, Guangxi, Hubei, Shaanxi, Sichuan og Yunnan). Hann verður um 15 m hár.

Acer_erianthum_fruits_and_leaves_Kew.jpg
Acer_erianthum_Kew.jpg


## Tilvísanir
Niceair

**Niceair** var flugfélag sem var með starfsemi á Akureyri. Flogið var til Bretlands, Danmerkur og Spánar í 150 sæta Airbus-vél. Fyrsta ferðin var í júní, 2022. Vandræði voru með Bretlandsflug og var þeim aflýst vegna flækju alþjóðasamninga vegna Brexit.

Hluthafar í félaginu voru fyrirtæki, einstaklingar og stofnanir, þar á meðal KEA og Kaldi. 

Félagið varð gjaldþrota í maí 2023. 

Þýski athafnamaðurinn Martin Michael hyggst endurreisa ferðaskrifstofuna/flugfélagið Niceair. Þetta var tilkynnt á blaðamannafundi í desember 2025 og er stefnt að því að fyrsta flugið til Kaupmannahafnar fari fram 19. feb 2026.

## Tilvísanir
Navtex

**Navtex** (úr ensku: ***Nav'''igational '''Te'''le'''x***) er sjálfvirk fjarskiptaþjónusta á millitíðni sem sendir út stafrænar veðurspár og öryggistilkynningar til skipa á sjó. Navtex-skilaboð eru send út frá Navtex-stöðvum á fjögurra tíma fresti frá miðnætti. Hver stöð fær fastan 10 mínútna glugga til að senda boðin út. Navtex-móttakarar um borð í skipum prenta skilaboðin út eða sýna á skjá. Jörðinni er skipt í 16 Navtex-svæði þar sem sent er út ýmist á 424, 490 eða 518 kHz tíðni. Svæði 1 nær til dæmis yfir Norður-Atlantshaf, Norðursjó og Eystrasalt og þar er sent út á 518 kHz. Á Íslandi eru fjórar Navtex-sendistöðvar, í Grindavík og á Sauðanesi við Siglufjörð sem senda út á 518 kHz á ensku og 490 kHz á íslensku.

Kosturinn við Navtex miðað við aðra tækni sem byggist á VHF-bylgjum er að útsendingin næst á mjög stóru svæði. Síðustu ár hafa tæki sem nýta sér samskipti um gervihnött tekið við þessu hlutverki. Navtex er hluti af GMDSS-staðlinum um öryggisfjarskiptakerfi á sjó.

## Tilvísanir
AIS

**AIS** getur verið:
* Sjálfvirkt auðkenniskerfi skipa á sjó (enska: *Automatic identification system*).
* Upplýsingaþjónusta flugmála (enska: *Aeronautical Information Service*)
Rafrænt sjókort

**Rafrænt sjókort** eru stafræn sjókortagögn frá sjómælingstofnun sem ætluð eru til sýningar á tölvuskjá. Rafræn sjókorta- og upplýsingakerfi eru með rafræn sjókort sem uppfylla staðalinn S-57 frá Alþjóðasjómælingastofnuninni. Opinber rafræn sjókort sem eru viðurkennd til notkunar í slíkum kerfum eru með rafrænni undirskrift og seld af viðurkenndum endursöluaðilum. Stundum er hægt að fá sömu kort eða rastakort byggð á sömu gögnum fyrir mun lægra verð eða í opnum aðgangi til notkunar í sjókortakerfum sem ekki uppfylla staðalinn og eru algeng í minni bátum og skemmtibátum.
Alþjóðasjómælingastofnunin

**Alþjóðasjómælingastofnunin** er alþjóðastofnun sem fæst við sjómælingar. Í janúar 2022 voru aðildarríki stofnunarinnar 97 talsins. Ísland gerðist aðili að stofnuninni árið 1957.

Markmið Alþjóðasjómælingastofnunarinnar er að tryggja að þau höf og vötn jarðar þar sem skipaumferð er séu vel könnuð og kortlögð. Helstu tæki sem stofnunin hefur til þess eru alþjóðastaðlar og leiðsögn til að samræma vinnu sjómælingastofnana um allan heim.

Stofnunin hefur áheyrnaraðild að Sameinuðu þjóðunum þar sem hún er alþjóðlega viðurkennt stjórnvald á sviði sjómælinga og sjókortagerðar. Oftast eru staðlar stofnunarinnar notaðir þegar vísað er til sjómælinga og sjókorta í alþjóðasamningum.

## Tilvísanir
Guðrún Ragnarsdóttir

**Guðrún Ragnarsdóttir** (f. 6. febrúar 1953) er íslenskur leikstjóri og handritshöfundur. Fyrsta kvikmynd Guðrúnar í fullri lengd er Sumarbörn (2017) og hlaut hún INIS verðlaunin á Alþjóðlegu barnakvikmyndahátíðinni í Montreal (*FIFEM*) í Kanada.

## Kvikmyndir

* *Konfektkassinn* (2008) (Stuttmynd)
* *[[Sumarbörn]]* (2017)

## Tilvísanir


## Tenglar
*