open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lakkrís

**Lakkrís** er sælgæti sem unnið er með því að nota bragðefnið lakkrísrót en það er rót af trénu Glycyrrhiza glabra. Í lakkrís er sykur, bindiefni sem er hveiti eða önnur sterkja og bragðefni sem oft er unnið úr lakkrísrót. Oft eru aðrar jurtir eins og anís notaðar í stað lakkrísrótar til að framkalla sambærilegt bragð. Í saltlakkrís er sett ammoníumklóríð. Lakkrís er oft húðaður með vaxi til þess að fá fram áferð og gljáa. 

Lakkrísrót er notuð sem bragðefni í fleira en sælgæti. Hún er notuð í tóbak og lyf og hefur um langan aldur verið notuð sem náttúrulyf við ýmsum kvillum. Óhófleg lakkrísneysla getur valdið hækkun á blóðþrýstingi, bjúg og höfuðverk.

## Heimildir
* 
* Lakkrís (lyfja.is) 
* Læknablaðið, Samhengi lakkríss og háþrýstings
Sítrónusýra

**Sítrónusýra** eða **sítrussýra** er veik lífræn sýra með efnaformúlu C6H8O7. Sítrónusýra er náttúrulegt þráavarnarefni/rotvarnarefni og finnst í sítrusávöxtum. Sítrónusýra er notuð til að bragðbæta mat og drykk og stýra sýrustigi.
Guðmundur Magnússon (fornfræðingur)

**Guðmundur Magnússon** (1741-1798) var íslenskur fornritafræðingur, sonur Magnúsar Guðmundssonar prests á Hallormsstað. Hann hóf nám í Kaupmannahafnarháskóla árið 1761 þar sem hann lagði stund á textafræði. Hann fékk stöðu við Árnasafn 1776 (*Arnamagnæansk Stipendiar*). Hann er þekktastur fyrir útgáfu 1. bindis *[[Eddukvæði|Sæmundar-Eddu]]* 1787 með latneskri þýðingu og skólaútgáfu á gamanleikjum Terentiusar 1788. Hann vann einnig að útgáfu *[[Egils saga|Egils sögu]]* með latneskri þýðingu sem kom út 1809.

## Heimildir
* Æviágrip á Heimskringla.no

## Tenglar
* Handrit tengd Guðmundi á Handrit.is
* Bækur tengdar Guðmundi á Bækur.is
Ammoníumklóríð

**Ammóníumklóríð** eða **salmíak**  er ólífrænt efnasamband með formúlunni  NH4Cl og er hvítt kristallað salt sem leysist auðveldlega upp í vatni. Ammóníumklóríð er notað í matvælaiðnaði, í sumar tegundir af lakkrís.

## Tilvísanir
Tröllahraun

**Tröllahraun** er basalthraun sem kom upp í eldgosi á Tungnaáröræfum  á árunum 1862-1864. Tröllagígar eru í Heljargjá norðaustur af Gjáfjöllum og mynda 16 km langa slitrótta gígaröð. Þeir tilheyra Bárðarbungukerfinu eins og margar aðrar gígaraðir á þessum slóðum og á Veiðivatnasvæðinu. Gosið var óvenju langvinnt og stóð með hléum í rúm tvö ár. Það hófst 30. júní 1862 og því lauk einhvern tíma haustið 1864.  
Lítið varð vart við gosið úr byggð. Gosmökkurinn sást þó frá Suðurlandi og eldsbjarmi þegar kom fram á haustið og veturinn. Einnig varð vart við allmikla blámóðu í lofti víða um land sem menn kenndu gosinu. Hraunið rann til suðvesturs eftir Heljargjá en síðan um skarð til vesturs meðfram norðanverðum Gjáfjöllum. 
Stórit hvítir feldspatdílar eru í hrauninu. Það er úfið og ógreiðfært yfirferðar, gráhvítt yfir að líta því það er vaxið mosa og skófum. Enginn jarðvegur er á því aðeins efnislitlir sandskaflar hér og hvar sem fokið hafa úr sandorpnum hraununum umhverfis.

Grímur Thomsen skáld fór ásamt nokkrum fylgdarmönnum í leiðangur í átt til gosstöðvanna í ágúst 1862. Þeir komust inn að Hágöngum og sáu þaðan til gossins úr fjarska og létu við svo búið standa.

Pálmi Hannesson mun hafa stungið upp á nöfnunum Tröllagígar og Tröllahraun. Eldra nafn er Galdrahraun en það er komið frá Fr. le Sage de Fontenay.
Edgar Froese

**Edgar Willmar Froese** (6. júní 1944 – 20. janúar 2015) var þýskur tónlistarmaður og brautryðjandi í raftónlist. Hann hóf feril sinn um miðbik 1960 og er þekktastur fyrir að vera stofnandi þýsku hljómsveitarinnar Tangerine Dream. Hann gaf jafnframt út sóló plötur og notaði nafnið *Edgar Froese* fram til ársins 2003 en eftir það *Edgar W. Froese*.

## Tenglar
* Tangerine Dream founder Edgar Froese dies  grein í the Guardian, 23. janúar 2015.
Dagleið

**Dagleið** er tíma- og lengdarmælieining. Dagleið á göngu getur verið um 15 – 25 km ef farið er um fjalllendi og lengra annars. Dagleið á hesti er um 30 – 50 km, langferðir á hestum kallar á þrjá til fjóra hesta á hvern ferðalanga. Til eru þingmannaleiðir, þá er dagleiðin um 37,5 km (eða um 5 þýskar mílur).

## Tilvísanir
904

**904** (**CMIV** í rómverskum tölum) var 4. ár 10. aldar og hlaupár sem hófst á sunnudegi samkvæmt júlíska tímatalinu.

## Atburðir

* 29. janúar - Sergíus 3. tók við sem páfi af Leó 5. og Kristófer mótpáfa sem báðir voru fangelsaðir og myrtir.
* 29. júlí - Serkneskir sjóræningjar undir stjórn Leó frá Trípólí fóru ránshendi um Þessalóníku.
* Herstjórinn Zhu Wen neyddi keisarafjölskylduna og alla íbúa höfuðborgar Tangveldisins, Chang'an, til að flytja til Luoyang.
* 22. desember - Zhu Wen drap Zhaozong keisara og tók sjálfur völdin.

## Fædd
* 30. júní - Guo Wei, sem síðar varð keisari síðara Zhou-veldisins (d. 954).

## Dáin
* Janúar - Kristófer mótpáfi.
* Október - Al-Qasim ibn Ubayd Allah, Abbasídavesír.
* Zhaozong, næstsíðasti keisari Tangveldisins.
* Yahya ibn Al-Qassim, soldán Marokkó.
* Ívar 2. konungur í Dyflinni.
* 30. desember - Harun ibn Khumarawayh, emír Egyptalands.
Sergíus 3.

**Sergíus 3.** getur átt við:
* Sergíus 3. páfa (ríkti 904-911)
* Sergíus 3. af Amalfi hertoga (1031-1073).
Sergíus 3. páfi

**Sergíus 3.** (um 860 – 14. apríl 911) var páfi frá 29. janúar 904 til dauðadags. Hann ríkti á tímum mikilla átaka milli aðalsfjölskyldna á Mið-Ítalíu um páfastólinn. Sergíus lét hugsanlega myrða báða fyrirrennara sína, Leó 5. og Kristófer mótpáfa. Hann er eini páfinn sem átti son sem síðar varð páfi (Jóhannes 11.). 

Hann var einn af þeim sem studdi Lambert keisara gegn Formósus páfa og tók þátt í líkþinginu 897 en þegar hann reyndi að ná páfakjöri eftir lát Þeódórusar 2. árið eftir studdi Lambert heldur Jóhannes 9. Sergíus var í kjölfarið bannfærður og hrakinn í útlegð. Aðstæður breyttust svo þegar Kristófer mótpáfi tók páfastólinn með valdi 903. Þeófylaktus af Tusculum sem Loðvík blindi hafði sett yfir Róm gerði uppreisn gegn Kristófer og fékk Sergíus gerðan að páfa. Við þetta varð hann nátengdur Þeófylaktusi og átti óskilgetinn son með dóttur hans, Maroziu, sem síðar varð Jóhannes 11. páfi. Sergíus lét gera við Lateranhöll og innrétta að nýju eftir jarðskjálftaskemmdir frá 896 og gripdeildir Kristófers mótpáfa. 

Sergíus fékk ill eftirmæli. Valdatíð hans er talin vera upphafið að því sem á 16. öld var kölluð myrka öldin (*[[Saeculum obscurum]]*) og þýskir 19. aldar guðfræðingar kölluðu skækjuræði (*Pornokratie* eða *Hurenregiment*). Ástæða nafngiftarinnar er sú að á þeim tíma (fyrri hluta 10. aldar) höfðu Tusculum-hertogar mikil völd í Róm og Theodora, eiginkona Þeófylaktusar, og dóttir þeirra Marozia, mikil áhrif á páfastól.
New-York Mirror

***New-York Mirror*** var vikurit útgefið í New York-borg frá 1823 til 1842 og aftur sem dagblaðið ***The Evening Mirror*** frá 1844 til 1898. Ritið var bæði frétta- og bókmenntatímarit. Það var stofnað af George Pope Morris og Samuel Woodworth. Eftir dalandi sölu hóf Morris samstarf við rithöfundinn Nathaniel Parker Willis um að gefa blaðið út undir nýju heiti. Kvæði Edgar Allan Poe, *[[Hrafninn]]*, kom fyrst út undir hans nafni í þessu blaði 1845.
Egyptalandsher

**Egyptalandsher** (arabíska: القوات المسلحة المصرية‎) er herafli Egyptalands. Hann er stærsti herinn í Afríku og Mið-Austurlöndum. Egypski landherinn telur tæplega hálfa milljón manna að talið er, og hefur aðgang að 1.000.000 manna varasveit. Hann var stofnaður árið 1922 og skiptist í landher, flugher, flota og loftvarnalið.

Herinn hefur mikil pólitísk ítök í Egyptalandi. Allir forsetar landsins frá stofnun lýðveldis 1952 voru áður herforingjar nema Mohamed Morsi sem herinn steypti af stóli eftir aðeins ár í embætti.
Weather Underground

**Weather Underground Organization**, líka þekkt sem **The Weathermen**, voru bandarísk róttæk vinstrihreyfing sem stóð fyrir fjölda fangaflótta og sprengjutilræða gegn stjórnarbyggingum og bönkum á 7. og 8. áratug 20. aldar. Samtökin voru stofnuð á háskólasvæði Michigan-háskóla í Ann Arbor árið 1969. Þau spruttu upp úr klofningi annarra samtaka, Students for a Democratic Society. Meðal tilræða sem samtökin stóðu fyrir voru sprengingar í United States Capitol 1971 og Pentagon 1972. Þrír meðlimir samtakanna létust við sprengjugerð í Greenwich Village árið 1970 en annars létust engir í sprengjutilræðum samtakanna. Nokkrir fyrrum meðlimir tóku þátt í ráni á brynvörðum bíl 1981 sem leiddi til dauða þriggja manna.

Samtökin leystust smám saman upp eftir lok Víetnamstríðsins 1975 og liðu undir lok árið 1977. Árið 1975 var róttæki aðgerðahópurinn Prairie Fire Organizing Committee stofnaður á grundvelli marx-lenínisma innan samtakanna. Sá hópur starfar enn. Nokkrir meðlimir gáfu sig fram við yfirvöld eftir að Jimmy Carter gaf út almenna sakaruppgjöf fyrir þá sem höfðu komið sér undan herþjónustu.
Duke Nukem

**Duke Nukem** er tölvuleikjaröð sem 3D Realms þróaði á 10. áratug 20. aldar, upphaflega fyrir einkatölvur með MS DOS-stýrikerfi. Seinna keypti Gearbox Software leikinn og þróaði síðustu útgáfu hans, *Duke Nukem Forever*, sem kom út 2011. Fyrstu tveir *Duke Nukem*-leikirnir eru pallaleikir, en þeir síðari tveir fyrstu persónu skotleikir. Auk þessara fjögurra hafa komið út minni leikir fyrir leikjatölvur.

Þriðji leikurinn í röðinni, *Duke Nukem 3D*, naut mikilla vinsælda. Hann er fyrstu persónu skotleikur í þrívíðu umhverfi með tvívíðum kvikum, líkt *[[Wolfenstein]]* og *[[Doom]]*. Söguþráðurinn gengur út á að bjarga jörðinni úr klóm geimvera. Leikurinn er háðsádeila á bandarískar spennumyndir með vöðvastæltum hetjum, Hollywood-menningu og bandaríska poppmenningu. Leikurinn var gagnrýndur fyrir þá mynd af konum sem hann dregur upp og fyrir karlrembulegan húmor.
Utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna

**Utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna** (enska: *United States Department of State*) er bandarískt alríkisráðuneyti sem ber ábyrgð á alþjóðatengslum Bandaríkjanna. Það er staðsett í Truman-byggingunni í Washington-borg.

Yfir utanríkisráðuneytinu er utanríkisráðherra Bandaríkjanna sem skipaður er af Bandaríkjaforseta. Núverandi utanríkisráðherra er Marco Rubio.
Jón Bjarnason

*Jón Bjarnason getur átt við*
* Jón Bjarnason þingmaður VG
* Jón Bjarnason bóndi og fræðimaður í Vatnsdal
* Jón Bjarnason prestur á Staðarbakka (d. 1705)
* Jón Bjarnason prestur í Fellsmúla (d. 1628)
Jón Bjarnason (bóndi)

**Jón Bjarnason** (1791–1861) frá Þórormstungu í Vatnsdal var bóndi og sjálfmenntaður fræðimaður. Á árunum 1845–1852 vann Jón 9 binda alfræðiverk fyrir alþýðu um náttúrufræði, landafræði og ýmsan annan hagnýtan fróðleik. 

Ævi og störfum Jóns er gerð skil í bókinni *[[Bóndinn, spendýrin og fleiri undur alheimsins]]* (2014) eftir Árna H. Kristjánsson og Sigurð Gylfa Magnússon. Í bókinni er einnig orðréttur fyrsti hluti alfræðiverksins. Bókin varpar ljósi á heimsmynd bónda á Íslandi um miðja 19. öld og hvernig óskólagenginn alþýðumaður gat nýtt sér tiltæka þekkingu.

## Tengill
* Jón bóndi og alheimurinn (MA ritgerð)
* 9 binda alfræðiverk um náttúrufræði, landafræði og fleira

## Heimildir
Tyne-á

**Tyne-á** er á í Norðvestur-Englandi. Áin myndast þar sem Norður-Tyne, sem rennur frá landamærum Skotlands, kemur saman við Suður-Tyne, sem rennur frá Cumbria, nærri Hexham í Norðymbralandi. Hún rennur svo 200 mílur (321,8km) til sjávar við bæina South Shields og Tynemouth. Á leið sinni rennur hún framhjá borginni Newcastle upon Tyne og bæjunum Gateshead, Hebburn og Jarrow. 

Áin rennur um stórt kolanámusvæði og var því mikilvæg flutningsleið kola frá 13. öld fram yfir miðja 20. öld. Við ármynnið voru stórar skipasmíðastöðvar á 19. og 20. öld og neðri hluta árinnar var breytt mikið á þeim tíma.
Jóhann G. Jóhannsson (f. 1955)

:*Fyrir aðra má sjá aðgreiningarsíðuna [[Jóhann G. Jóhannsson]].*
**Jóhann Guðmundur Jóhannsson** (f. 9. maí 1955) er íslenskt tónskáld og píanóleikari sem meðal annars er þekktur fyrir ævintýrasöngleikinn Skilaboðaskjóðuna. Jóhann var tónlistarstjóri Þjóðleikhússins 1991–2010 og tónlistarstjóri hjá Leikfélagi Reykjavíkur í Borgarleikhúsinu og Iðnó 1981–1991.

Jóhann fæddist í Reykjavík. Hann stundaði píanónám hjá Carl Billich (1964–1968) og síðan í Tónlistarskólanum í Reykjavík hjá Halldóri Haraldssyni (1968-1975). Framhaldsnám í tónlist stundaði hann við Brandeis háskólann í Boston (1975–1979), þar sem kennarar hans voru meðal annars Harold Shapero, Joshua Rifkin og Conrad Pope, og síðan hjá Ingmar Bengtsson við Tónvísindastofnun Uppsalaháskóla (1979–1980).

Jóhann hefur samið tónlist fyrir á þriðja tug leiksýninga, stjórnað tónlist í um það bil 80 leiksýningum og söngleikjum og oftast tekið þátt í þeim sem píanóleikari eða hljómsveitarstjóri. Auk leikhústónlistar af ýmsu tagi hefur Jóhann samið kammerverk, kórverk og fjölda sönglaga, meðal annars við ljóð eftir Þórarin Eldjárn og Halldór Laxness. Einnig hefur hann gert margvíslegar útsetningar fyrir sönghópa, svo sem *Bláa hattinn*, *Út í vorið* og *Sætabrauðsdrengina*.

Enn fremur hefur Jóhann fengist við textagerð og þýðingar. Hann þýddi meðal annars söngleikinn *The Phantom of the Opera* fyrir Þjóðleikhúsið 2014 og söngtextana í söngleiknum *Oliver!* fyrir uppfærslu Þjóðleikhússins 2008.

Sonur Jóhanns er Jóhann Páll Jóhannsson, stjórnmálamaður.

## Verk

### Frumsamin verk útgefin á geisladiskum

**[[Skilaboðaskjóðan]]* *- ævintýrasöngleikur í flutningi leikara Þjóðleikhússins og hljómsveitar við texta [[Þorvaldur Þorsteinsson|Þorvaldar Þorsteinssonar]]* (útg. 1994 og 2007, ÞLH CD001).
**Best að borða ljóð* *- 24 sönglög fyrir sópran- og barítónsöngvara, fiðlu, saxófóna, kontrabassa og píanó við ljóð Þórarins Eldjárns* (útg. 2000, heimur CD001).
**Lög við ljóð Laxness* – *níu sönglög með píanómeðleik við ljóð Halldórs Laxness* (útg. 2016, jgjCD001).

### Útgefin verk á nótum

**Lögin úr Skilaboðaskjóðunni* *- píanóútsetningar með söngtextum Þorvaldar Þorsteinssonar* (nótnabók, jgj útgáfa 2008).
**Best að borða ljóð* *- sönglög með píanómeðleik við ljóð Þórarins Eldjárns* (nótnabók, jgj útgáfa 2014).
**Svið, við og þið* *- tónlist úr fjórum barnaleiksýningum Þjóðleikhússins við texta Þórarins Eldjárns, útsett fyrir söngrödd og píanó* (nótnabók, jgj útgáfa 2014).
**Níu sönglög við ljóð Laxness* – *sönglög með píanómeðleik* (nótnabók, jgj útgáfa 2015).
**Stef fyrir stutta putta – og lög fyrir lengri fingur* *- 30 píanólög til að handleika* (nótnabók, jgj útgáfa 2016).

### Útsetningar fyrir Sinfóníuhljómsveit Íslands

**[[Skilaboðaskjóðan]]* – úts. f. sinfóníuhljómsveit, fjóra söngvara og barnakór, tónleikauppfærsla í Hörpu, sept. 2013.
Knattspyrnufélagið Skellur

**Knattspyrnufélagið Skellur** er íslenskt knattspyrnufélag sem leikur í Polar Beer deildinni. Félagið var stofnað þann 21.september 2010 og hefur tekið þátt í deildarkeppni Utandeildarinnar síðan árið 2011.
Colleen McCullough

**Colleen McCullough** (fædd 1. júní 1937 í Wellington, Nýja Suður-Wales, lést 29. janúar 2015 á Norfolkeyju) var ástralskur rithöfundur og taugavísindamaður. Hún var þekktur vísindamaður og virtur en sneri sér að ritstörfum alfarið eftir að fyrstu verk hennar nutu mikillar velgengni. Hennar þekktasta verk er Þyrnifuglarnir.


## Vísindastörf
McCullough hóf læknisnám við Háskólann í Sydney en varð að hætta sökum ofnæmis fyrir gúmmíinu í læknishönskum. Í staðinn hóf hún að nema taugavísindi og hóf störf við Royal North Shore sjúkrahúsið í Sydney. 1963 flutti hún til Bretlands og starfaði við Great Ormond Street sjúkrahúsið í Lundúnum. 1967 fór hún til Bandaríkjanna og hóf störf og kennslu við taugavísindadeild Yale-háskóla í New Haven. Þar vann hún í tíu ár eða þangað til að rithöfundaferill hennar fór á skrið.

## Ritstörf
Á meðan hún kenndi við Yale komst hún að því að hún var lægra launuð en karlkyns samstarfsmenn hennar. Hún var hrædd um hvernig henni myndi vegna í ellinni og fór því að skrifa bækur til að drýgja tekjur sínar eftir að hafa séð samstarfsmann sinn við Yale, fornfræðinginn Erich Segal, hagnast á verki sínu *Love Story*. 

Annað verk hennar, *Þyrnifuglarnir* náði gífurlegum vinsældum og hefur selst í meira en 30 milljónum eintaka um heim allann. Sjónvarpsþættir voru síðar gerðir upp úr verkinu. Velgengni hennar sem rithöfundur varð til þess að hún sneri sér alfarið að ritstörfum og hætti vísindastörfum,.

Hún ritaði einkum söguleg skáldverk sem tengdust Ástralíu eða Rómarveldi. *Masters of Rome* bókaflokkur hennar hefur notið mikilla vinsælda og virðingar, einkum sökum hinnar gífurlegu heimildarvinnu sem McCullough lagði í. Hún hlaut ítölsku Premio Scanno verðlaunin árið 2000, einkum vegna þessa bókaflokks.

## Helstu verk
### Skáldsögur
* Tim (1974)
* The Thorn Birds (1977) / Þyrnifuglarnir (1981)
* An Indecent Obsession (1981)
Viktor Ambartsúmjan

**Viktor Ambartsúmjan** (rússneska: Ви́ктор Амаза́спович Амбарцумя́н, armenska: Վիկտոր Համբարձումյան; 18. september 1908 – 12. ágúst 1996) var sovét-armenskur vísindafræðingur og einn stofnenda fræðilegrar stjarneðlisfræði. Hann starfaði við eðlisfræði um stjörnur og geimþokur, stjörnufræði og heimsmyndunarfræði í sambandi við stjörnur og stjörnuþokur. Auk þess lagði hann sitt að mörkum í stærðfræðilegri eðlisfræði.

Ambartsúmjan stofnaði stjörnustöðina í Bjurakan árið 1946. Hann var annar forseti Armensku vísindastofnunarinnar (1947–93) og var líka forseti Alþjóðlegu stjörnufræðisamtakanna frá 1961 til 1964. Tvisvar var hann kosinn í forsetastöðu Alþjóðlega vísindasamtakaráðsins (1966–72).
Futuregrapher

**Árni Grétar Jóhannesson** (6. desember 1983 - 4. janúar 2025, oftast nefndur **Futuregrapher** var íslenskur raftónlistarmaður og einn stofnenda Möller Records. Hann gaf út þrjár breiðskífur, ‘LP’, ‘Skynvera’ og 'Hrafnagil', og spilaði víða við góðar undirtektir - m.a. á Iceland Airwaves, Sonar Reykjavík, Aldrei fór ég suður, Extreme Chill og bæði í N-Ameríku og Evrópu. 
Futuregrapher gaf út fjöldan allan af smáskífum - og gerði endurhljóðblandanir fyrir ýmsa tónlistarmenn, t.a.m. Mick Chillage, Samaris, Ghostigital og Kimono. Árni Grétar starfarði einnig í hljómsveitinni Royal, ásamt Birni Kristjánssyni (Borko), og með tónlistarmanninum Jóni Ólafssyni (Jón Ólafsson & Futuregrapher).

## Æviágrip
Árni Grétar fæddist á Sjúkrahúsinu á Patreksfirði þann 6. desember 1983, og var sonur Kristínar Ólafsdóttur, verkalýðskonu (f. 8. mars 1959, d. 9. janúar 2004) og Stefáns Jóhannesar Sigurðssonar, vélvirkja (f. 12. febrúar 1953, d. 23. janúar 1999).

Árni Grétar lést þann 4. Janúar 2025 af slysförum.
## Diskógrafía
### Breiðskífur
* Acid Hverfisgata (2010)
* ReBirth RB-338 (2016)
* Music For 2 iMac G3 Computers (2017)
* Natural white noise for babies and/or meditation (2018)
### Smáskífur
**LP* (2012)
**Skynvera* (2014)
**Eitt* (2015)
**Hrafnagil* (2016)

### Framleiðsla
* gugusar - Listen To This Twice (2020) - Mixing, Mastering

## Tilvísanir
Roy O. Disney

**Roy O. Disney**, fullt nafn **Roy Oliver Disney** (1893–1971) var bandarískur kvikmyndagerðamaður sem ásamt Walt Disney bróður sínum stofnaði Disney-fyrirtækið í október árið 1923. Fyrstu myndirnar sem fyrirtækið framleiddi tilheyrðu myndasyrpu sem kallaðist á ensku Alice Comedies þar sem Lísa í Undralandi var einhverskonar fyrirmynd. Í myndunum lenda Lísa og kötturinn Júlíus í ýmsum ævintýrum. Fyrsta mynd Disney-fyrirtækisins um Lísu nefndist Alice‘s Day at Sea og þar bregður Júlíusi rétt aðeins fyrir. Walt Disney hafði reyndar gert mynd um Lísu áður en þeir bræður stofnuðu fyrirtæki sitt en sú mynd fór ekki í dreifingu í kvikmyndahúsum. Hana má hins vegar sjá á YouTube. Myndirnar um Lísu eru ekki hreinræktaðar teiknimyndir þar sem Lísa er leikin persóna en Júlíus er aftur á móti teiknimyndapersóna.
Þjóðarsáttin

**Þjóðarsáttin** getur átt við:
* Þjóðarsáttina í Bretlandi: samninga milli ríkisstjórnar og verkalýðsfélaga um að halda aftur af launakröfum til að ná niður verðbólgu á 8. áratugnum.
* Þjóðarsáttina í Líbanon (Taifsáttmálann) sem batt enda á borgarastyrjöldina 1989.
* Þjóðarsáttina á Íslandi 1990: samninga milli verkalýðsfélaga, atvinnurekenda og ríkisstjórnar um hóflega kaupmáttaraukningu samhliða skattabreytingum og aðhaldi í ríkisfjármálum.
Forbes

***Forbes*** er viðskiptatímarit sem var stofnað af blaðamanninum B. C. Forbes í New York-borg árið 1917. Það kemur út hálfsmánaðarlega. Kjörorð tímaritsins er „tæki kapítalismans“ og það er einkum þekkt fyrir ýmsa lista sem það gefur út, eins og lista yfir 400 ríkustu Bandaríkjamennina (Forbes 400) og lista yfir stærstu fyrirtæki heims (Forbes Global 2000). Forstjóri og aðalritstjóri tímaritsins er Steve Forbes.
Genesis (hljómsveit)

**Genesis** var ensk framsækin rokk-hljómsveit sem var stofnuð árið 1967 í Godalming, Surrey í Englandi. Lykilmeðlimir voru Peter Gabriel, Tony Banks, Mike Rutherford og Phil Collins.
Platan *Selling England by the Pound* (1973) er talin sígilt verk þeirra í framsæknu rokki en sveitin fór meira í popp-átt þegar Phil Collins tók við hljóðnemanum og Peter Gabriel hætti. 

## Breiðskífur
*From Genesis to Revelation (1969)
*Trespass (1970)
*Nursery Cryme (1971)
*Foxtrot (1972)
*Selling England by the Pound (1973)
*The Lamb Lies Down on Broadway (1974)
*A Trick of the Tail (1976)
*Wind & Wuthering (1976)
*...And Then There Were Three... (1978)
*Duke (1980)
*Abacab (1981)
*Genesis (1983)
*Invisible Touch (1986)
*We Can't Dance (1991)
*Calling All Stations (1997)

## Tenglar
*www.genesis-music.com 

## Tilvísanir
Fjölprópýlen

**Fjölprópýlen** (einnig kallað **pólýprópýlen** eða **PP**) er plastefni notað í margvíslegum tilgangi eins og umbúðum, vefnaði (t.d. reipum og teppum), ritföngum, margnota ílátum, hátölurum, bílhlutum og peningaseðlum. Efnið er búið til úr própýleni en það er harðgert og hvarfast ekki við mörg leysiefni, basa og sýrur.

Árið 2008 náði heimsframleiðslu á fjölprópýleni 45,1 milljónum tonna.

## Tengt efni
* Fjöletýlen
* Fjölvínýlklóríð
Zoboomafoo

***Zoboomafoo*** er bandarískur barnaþáttur sem Chris og Martin Kratt sköpuðu. Þættirnir hófu göngu sína þann 25. janúar 1999 og hafa notið gríðarlegra vinsælda síðan.
Iguazu-fossar

**Iguazu-fossar** (portúgalska: *Cataratas do Iguaçu* [kataˈɾatɐʒ du iɡwaˈsu]; spænska: *Cataratas del Iguazú* [kataˈɾatas ðel iɣwaˈsu]; guarani: *Chororo Yguasu* [ɕoɾoɾo ɨɣʷasu]) eru fossar í ánni Iguazu sem rennur á milli héraðsins Paraná í Brasilíu og Misiones-héraðs í Argentínu.
Umami

**Umami** (úr japönsku: うま味) er eitt af grunnbrögðunum fimm, ásamt sætu, súru, beisku og söltu bragði. Umami einkennir bragð af soði og elduðu kjöti. Flestar bragðgóðar amínósýrur eru annað hvort sætar eða beiskar að nokkru leyti, og fjöldi tegunda af peptíðum eru einnig beisk. Mónónatríum glútamat og nokkur peptíð hafa einstakt bragð sem um eru notuð orð eins og „bragðmikið“. Þessi efni gefa nýja vídd í bragði matvæla sem innihalda mikið af þeim, sem eru meðal annars tómatar og ákveðnir þörungar sem og söltuð, þurrkuð og sýrð matvæli.

Fólk finnur bragðið umami með bragðskynfrumum sem bregðast við glútamati og kirni, sem eru til staðar í miklu magni í kjötsoði og gerjuðum matvælum. Glútamati er oft bætt við matvæli í formi kryddsins mónónatríum glútamats (MSG), og kirni er oft bætt við með dínatríum gúanýlati, inósín mónófosfati (IMP) eða gúanósín mónófosfati (GMP). Umami er ekki blöndun skynjunar úr hefðbundnum bragðskynfrumum, heldur hefur sínar eigin, og er því álitið sérstakt grunnbragð.

Árið 1908 uppgötvaði japanski efnafræðingurinn Kikunae Ikeda að soðinn þari (*[[kombu]]*) er sérstaklega rík uppspretta af mónónatríum glútamati (MSG) þegar hann sá að kristallar mynduðust á yfirborði á þurrkuðum þara. Hann uppgötvaði líka að mónónatríum glútamat gefur einstaka bragðskynjun, auk þess að auka skynjun annarra bragða. Hann nefndi þessa skynjun *umami*, og benti á að önnur matvæli, þar með talið kjöt og ostur, geti einnig veitt hana. Árið eftir stofnaði hann fyrirtækið Ajinomoto og setti fyrsta umamikryddið, MSG, á markað. Notkun MSG hefur síðan þá breiðst út um allan heim sem krydd í alls kyns réttum.

Árið 2000 uppgötvuðu rannsakendur við Miami-háskóla umamiskynjara á tungunni, og árið 2006 fundu rannsóknarstofur Ajinmoto svipaða nema í maganum.

## Tilvísanir
Williams-heilkenni

**Williams-heilkenni** er sjaldgæfur meðfæddur sjúkdómur sem stafar af úrfellingu eða eyðingu á hluta litnings númer 7. Sjúkdómurinn getur valdið margvíslegum byggingargöllum og truflun á starfsemi líffæra og líffærakerfa.

## Heimild
* Williamsheilkenni (Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins)
Stamford Raffles

**Sir Thomas Stamford Raffles** (6. júlí 1781 – 5. júlí 1826) var breskur stjórnmálamaður sem var landstjóri yfir Jövu 1811-1815 og Bencoolen 1817-1822. Hann er þekktastur fyrir að hafa stofnað borgina Singapúr árið 1819 og Dýragarðinn í Lundúnum 1825.
Eurocard

**Eurocard** var greiðslukortaþjónusta sem var stofnuð af Skandinaviska Banken árið 1964 og átti að veita American Express samkeppni. Árið eftir var stofnað alþjóðlegt fyrirtæki, Eurocard International N.V., með höfuðstöðvar í Brussel. Árið 1968 tók Eurocard upp samstarf við hið bandaríska MasterCard sem þýddi að Eurocard-kort voru samþykkt um allan heim og MasterCard-kort í Evrópu. Árið 2002 sameinuðust Eurocard og MasterCard undir nafni þess síðarnefnda.

Eurocard var fyrsta greiðslukortaþjónustan á Íslandi. Kreditkort hf. var stofnað 1980 af athafnamanninum Ástþóri Magnússyni og þjónustan hófst 1. júní sama ár. Árið 1997 hóf Kreditkort hf. útgáfu MasterCard-korta. 

## Tenglar
* Eurocard International website
Sjónvarpsmynd

**Sjónvarpsmynd** er kvikmynd í fullri lengd sem er framleidd fyrir sýningar í sjónvarpi fremur en í kvikmyndahúsi. Fyrsta kvikmyndin sem fékk þetta heiti var bandaríska kvikmyndin *[[See How They Run]]* frá 1964, en hún var frumsýnd á NBC.
Júlíus 1.

**Júlíus 1.** (d. 12. apríl 352) var Rómarbiskup frá 6. febrúar 337 til dauðadags. Hann er þekktur fyrir að hafa haldið fram valdi Rómar yfir Austurkirkjunni og varið Aþanasíus af Alexandríu, sem var stuðningsmaður þrenningarinnar, gegn Evsebíosi af Nikómedíu og öðrum austrænum biskupum sem studdu aríska túlkun.
Commodore PET

**Commodore PET** (*Personal Electronic Transactor*) er einka/heimilistölva sem Commodore International setti á markað árið 1977. Hún þótti sérstök fyrir að vera með öll jaðartæki (segulbandstæki, lyklaborð og tölvuskjá) í einum kassa. Tölvan notaðist við MOS Technology 6502-örgjörvann sem var þá ódýrasti alhliða örgjörvinn á markaðnum. Þetta var fyrsta eiginlega tölvan sem Commodore framleiddi. Hún náði miklum vinsældum í Bandaríkjunum og Kanada en fyrst og fremst sem skrifstofuvél þar sem aðrir aðilar á borð við Apple og Atari lögðu undir sig markaðinn fyrir heimilistölvur og skólatölvur (eftir 1980 náði Commodore svo stórum hluta af heimilistölvumarkaðinum með Commodore VIC-20 og Commodore 64). PET-vélarnar voru markaðssettar í Evrópu sem **CBM** (*Commodore Business Machines*) vegna deilna við Philips um PET-nafnið.
Greiðslukort

**Greiðslukort** eru spjaldkort sem handhafi getur notað til að greiða fyrir vöru og þjónustu þar sem boðið er upp á slíkar greiðslur og viðeigandi tæki er til staðar. Yfirleitt er greiðslukortið tengt bankareikningi handhafans. Helstu gerðir greiðslukorta eru útlánakort, kreditkort, debetkort, bankakort, geymslukort og eldsneytiskort. Tæknin við að framkvæma greiðslu hefur þróast frá svokölluðum strauvélum sem þrykktu upphleypta stafi á kortinu á greiðsluseðil, til segulkorta og snjallkorta þar sem upplýsingar eru lesnar af segulrönd eða rafrás á kortinu. Snertikort eða nándarkort eru kort sem endurvarpa upplýsingum þráðlaust í móttakara.

Flest greiðslukort eru af staðlaðri stærð (85,60 × 53,98 mm) í samræmi við ISO/IEC 7810-staðalinn.
Google Docs

**Google Docs**, **Sheets** og **Slides** eru ókeypis skrifstofuhugbúnaður (ritvinnsluforrit, töflureiknir og glæruforrit) með vefviðmót frá Google. Hægt er að nota þessi forrit, og mörg önnur, í skráahýsingaþjónustu Google, Google Drive. Hægt er að búa til skjöl, deila þeim með öðrum notendum og breyta þeim í samvinnu. Google Docs er nátengt Google Drive. Öll skjöl sem búin eru til í Google Docs eru sjálfvirkt vistuð í Google Drive. 

Google Docs er aðgengilegt sem vefforrit og sem smáforrit fyrir Chrome og Android þar sem hægt er að stofna og breyta skjölum án tengingar við Internetið. Hægt er að sækja skjölin í ýmsu sniði, svo sem Microsoft Office-sniðum og sem PDF-skjöl. 

Google Docs byggir á vefritvinnsluforritinu Writely sem var hleypt af stokkunum árið 2005 og Google Spreadsheets sem Google gaf út árið 2006. Fyrr það ár keypti Google fyrirtækið á bak við Writely. Árið 2007 fengu ákveðnir hópar notenda að prófa forritin sem þá voru í betu og sama ár bættist glæruforritið við eftir kaup Google á Tonic Systems. Árið 2009 voru forritin gefin út. Árið 2012 voru þau felld undir skráahýsingarþjónustuna Google Drive.

## Tenglar
* Google Docs
Visa

**Visa Inc.** er bandarískt fjármálafyrirtæki með höfuðstöðvar í Foster-borg í Kaliforníu. Fyrirtækið rekur greiðslumiðlun um allan heim með greiðslukortum (kreditkortum og debetkortum) sem það gefur út. 

Fyrirtækið á rætur að rekja til greiðslukortaþjónustunnar BankAmericard sem Bank of America hleypti af stokkunum árið 1958. Eftir töluverð vandræði dró bankinn sig út úr verkefninu 1970 en bankar sem höfðu leyfi til að gefa kortin út tóku sig þá saman og stofnuðu nýtt fyrirtæki sem fékk nafnið Visa árið 1975.

Á Íslandi hóf Landsbankinn útgáfu Visakorta árið 1981. Sameignarfélagið Visa Ísland var stofnað af íslenskum bönkum og sparisjóðum árið 1983. Því var breytt í hlutafélagið Greiðslumiðlun hf. árið 1986 sem varð Valitor árið 2007.
Glæruforrit

**Glæruforrit** er notendahugbúnaður til að búa til glærusýningu: röð af „glærum“ eða spjöldum sem ætluð eru til birtingar á tjaldi með skjávarpa eða stórum tölvuskjá. Helstu hlutar glæruforrita eru ritill til að setja upp myndir og texta, og ýmis sýningarvirkni eins og tímasettar flettingar, hreyfðar flettingar og framsögunótur fyrir fyrirlesara. Öflug glæruforrit styðja gerð hreyfimynda, gagnvirkni, hljóð- og myndbandsupptöku og fleira. Algengt er að glæruforrit séu hluti af skrifstofuhugbúnaði.

Fyrsta glæruforritið sem kom á markað var VCN ExecuVision árið 1982. Algeng glæruforrit eru Microsoft PowerPoint, Apple Keynote og LibreOffice Impress, og vefforritin Google Docs, Emaze og Prezi.
Stafræn borgaravitund

**Stafræn borgaravitund** (e. *digital citizenship*) er að hafa þekkingu, færni og viðhorf sem þarf til að sýna ábyrga og virðingaverða hegðun þegar tækni er notuð eða þegar tekið er þátt í stafrænu umhverfi.
Hún er víðtækari en almennar siðareglur í tölvupóstsamskiptum og snýst um að forðast ritstuld, hvernig á að finna og meta upplýsingar, virða höfundarétt, vernda persónuupplýsingar, örugga netnotkun, og vita hvernig á að takast á við neteinelti.

Við erum að undirbúa nemendur til þrífast á 21. öldinni. Stafræn borgaravitund, með áherslu á bæði siðferðilega hegðun og öryggi, er lykilþáttur í að kenna nemendum að nota stafræna tækni til að nemendur nýti sem best möguleika sína í námi.

## Skilgreining
Hægt er að skipta stafræn borgaravitund í níu þætti:

# **Aðgengi** — Full þátttaka í stafrænu samfélagi. Til að tryggja öllum nemendum þessi grunn mannréttindi þarf að hafa í huga sama tækni hentar ekki öllum. Það þarf að hafa í aldur notandans í huga og taka tillit til fötlunar sé hún til staðar. Nemandi sem er sjónskertur/blindur getur ekki nýtt sér allt það sama og heilbrigður nemandi og getur þá þurft að velja tæki sem hentar honum.

# **Verslun** — Kaup og sala á netinu. Ólöglegt niðurhal, fjárhættuspil.
# **Samskipti** —Rafræn umferð upplýsinga. 
# **Læsi** — Þekking á því hvenær og hvernig viðeigandi er að nota stafræna tækni. Miðlalæsi.
# **Siðfærði** — Siðgæðisvitund sem búist er við af notendum stafrænnar tækni. Neteinelti.
# **Lög og reglur** — Lög og reglur sem gilda um tækninotkun. Auðkennisþjófnaður, ólöglegt niðurhal.
# **Réttindi og ábyrgð** — Réttindi og frelsi sem notendur stafrænnar tækni hafa og þær væntingar um ábyrga hegðun sem fylgja því. Réttur barna til verndar gegn skaðlegu efni, friðhelgi einkalífs, Við berum ábyrgð á því sem við segjum og gerum.
# **Heilsa og velferð** — Líkamleg og sálræn heilsa í tengslum við notkun stafrænnar tækni. Tölvunotkun getur valdið álagi á líkamann, netávani.
# **Öryggi** — Varúðarráðstafanir sem hver og einn notandi þarf að gera til að tryggja öryggi sitt. Netsíur, Facebook ekki fyrir yngri en 13 ára.

## Heimildir
* Stafræn borgaravitund, efni á íslensku
* Digital Citizenship, skilgreining á ensku
Prinsinn af Wales

**Prinsinn af Wales** (enska: *Prince of Wales*, velska: *Tywysog Cymru*) er titill sem er veittur óumdeildum arftaka bresku krúnunnar. Núverandi prinsinn af Wales er Vilhjálmur prins, elsti sonur Karls 3., konungs Bretlands og fjórtán annarra samveldisríkja og leiðtoga Breska samveldisins, til hvers heyra 53 ríki. 

## Hlutverk
Prinsinn af Wales er óumdeildur arftaki bresku krúnunnar. Hann hefur ekkert opinbert hlutverk eða ábyrgð sem hefur verið skipað af þinginu eða lögum. Hann fer þó í opinberar heimsóknir og er fulltrúi konungsins þegar hann getur ekki mætt á athöfnum og viðburðum.

Vilhjálmur prins, eins og margir fyrri prinsar of Wales, er líka hertoginn af Cornwall og sér því um hertogadæmið Cornwall, sem fjármagnar arftaka krúnunnar með sjóðum og landareignum.
Höll

**Höll** er mikilfenglegt setur og heimili fyrir þjóðhöfðinga eða aðra opinbera manneskju eins og biskup eða erkibiskup. Hallir er víða að finna í Evrópu en í mörgum þeirra býr aðallinn. Í dag eru margar hallir notaðar í öðrum tilgangi en heimili, til dæmis sem þinghús, söfn, hótel eða skrifstofur.

## Tengt efni
* Listi yfir hallir
* Kastali
Ríkistrúarbrögð

**Ríkistrúarbrögð** eru trúarbrögð sem ríkisvaldið styður. Þótt ríki hafi opinber trúarbrögð, og sé ekki veraldlegt, er það ekki endilega klerkaveldi. Hugtökin **þjóðkirkja** eða **ríkiskirkja** eru oft mikið notuð, en það felur í sér að kirkjur eru studdar af ríkinu. Slíkar kirkjur eru ekki endilega undir stjórn ríkisins, en gætu verið fjármögnuð að hluta til eða fullkomlega af ríkinu. Ennfremur er ríkið ekki endilega undir stjórn kirkjunnar.

Umfang og eðli stuðnings ríkis við trúarbrögð eru mismunandi eftir löndum. Einfaldasta fyrirkomulag stuðnings er áhersla á ákveðin trúarbrögð (með eða án fjárhagslegs stuðnings) ásamt trúfrelsi. Strangasta fyrirkomulagið getur falið í sér bann á öllum trúarbrögðum nema þeim opinberu.

Einu ríkistrúarbrögðin í dag eru kristni, íslam og búddismi.

## Tengt efni
* Aðskilnaður ríkis og kirkju
* Íslenska þjóðkirkjan
* Veraldarhyggja
Galaxian

**Galaxian** er tölvuleikur sem Namco þróaði og gaf út í Japan í október 1979. Leikurinn átti að veita Space Invaders frá Taito samkeppni. Líkt og í Space Invaders stýrir leikmaður geimskipi neðst á skjánum og getur fært það til hægri eða vinstri. Ofan við það eru raðir af geimverum sem færast taktfast neðar á skjáinn og varpa sprengjum á geimskip leikmannsins. Helsta nýjung leiksins var að með vissu millibili steypa geimverurnar sér niður að geimskipi leikmannsins sem gerði leikinn erfiðari en í Space Invaders. Leikurinn var einn þeirra fyrstu sem nýttu sér litaskjá til hins ýtrasta með marglitum kvikum og sprengingum, bakgrunnstónlist og stjörnuhiminn í bakgrunni sem rúllar upp eftir skjánum. Leikurinn sló í gegn og tveimur árum síðar gaf Namco út framhaldsleikinn Galaga sem náði líka miklum vinsældum.
Aðskilnaður ríkis og kirkju

**Aðskilnaður ríkis og kirkju** lýsir tengslum þjóðríkis við trúfélög. Hugtakið getur átt við sköpun veraldlegs ríkis eða breytt samband ríkis og trúarbragða. 

Þó að hugtakið hafi verið tekið upp í nokkrum löndum er gráða aðskilnaðar misjöfn, en hún ræðst af lögum og afstöðu fólksins til hvernig sambandið milli ríkis og kirkju eigi að vera. Til dæmis, í landi þar sem skýr greinarmunur er gerður á ríki og kirkju geti þau samt haft tengsl í „armslengd“, þar sem þau hafa samskipti sem sjálfstæðar stofnanir. Í sumum löndum, til dæmis Frakklandi og Tyrklandi, er gengið enn lengri en þar ríkir lögmálið *[[laïcité]]*. Hins vegar í löndum þar sem samfélagið er veraldlegt, eins og Bretlandi og Danmörku, eru opinber tengsl ríkis við kirkjuna skráð í stjórnarskránni.

Aðskilnaður ríkis og kirkju á sér hliðstæðu við önnur hugtök á borð við veraldarhyggju, aðskilnaðarhyggju og trúfrelsi. Í mörgum Evrópulöndum hafa ríkið smátt saman tekið við hlutverk kirkjunnar í gegnum aldirnar sem hefur getið af sér veraldlegt samfélag.

## Tengt efni
* Ríkistrúarbrögð
* Trúleysi
Kristbjörg Kjeld

**Kristbjörg Þorkelína Kjeld** (f. 18. júní 1935) er íslensk leikkona fædd í Reykjavík. Kristbjörg er ein þekktasta og reynslumesta leikkona landsins en leikferill hennar spannar tæp 70 ár en hún steig fyrst á svið árið 1955. 

## Ævi
Kristbjörg fæddist í Reykjavík en ólst upp í Innri-Njarðvík til fermingaraldurs en fluttist þá til Hafnarfjarðar og hóf nám við Flensborgarskóla. Foreldrar Kristbjargar voru Jóna Guðrún Finnbogadóttir Kjeld (1911-1994) húsmóðir og Jens Sófus Matthíasson Kjeld (1908-1980) smiður fæddur í Færeyjum. 

Kristbjörg lauk námi frá Leiklistarskóla Þjóðleikhússins árið 1958 og var áheyrnarnemandi við Leiklistarskóla Konunglega leikhússins í Kaupmannahöfn frá 1959-1960. Árið 1992 lauk hún námi í uppeldis- og kennslufræðum frá Kennaraháskóla Íslands. 

Kristbjörg gekk í hjónaband með Guðmundi Steinssyni (1925-1996) leikritahöfundi árið 1962. Þau eignuðust eina dóttur, Þórunni (f. 1974) sem þau ættleiddu frá Kolumbíu árið 1974 en fyrir átti Kristbjörg soninn Jens Guðjón (f. 1954).

## Starfsferill
Eftir að Kristbjörg lauk námi við Flensborgarskólann starfaði hún um tíma í verslun í Hafnarfirði og á skrifstofu leigubílastöðvarinnar Hreyfils.

Leikferill hennar spannar tæp 70 ár en fyrsta hlutverk hennar var þegar hún var 15 ára gömul og lék heimskonu í verkinu *Aumingja Hanna* sem sýnt var hjá áhugaleikfélagi í Hafnarfirði. Hún var fastráðinn leikkona í Þjóðleikhúsinu frá 1957-2005 en hefur einnig leikið í Borgarleikhúsinu, hjá Leikfélagi Akureyrar og Frú Emilíu. Hún var einn af stofnendum leikhópsins Grímu árið 1962 og leikstýrði með hópnum. Á árunum 1986-1998 var hún kennari við Leiklistarskóla Íslands.

Kristbjörg hefur leikið í fjölda íslenskra kvikmynda og meðal þekktustu hlutverka hennar má nefna hlutverk í kvikmyndunum ''79 af stöðinni'' árið 1962 og í ''Mamma Gógó'' árið 2010.

Hún lét af störfum hjá Þjóðleikhúsinu vegna aldurs árið 2005 þá sjötug en frá þeim tíma hefur hún leikið í fjölda verka á sviði, í sjónvarpi og kvikmyndum. 

## Ferill í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum

## Viðurkenningar

* 1996 - Menningarverðlaun DV fyrir hlutverk Möllu í *Taktu lagið Lóa.*
* 1998 - Riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu fyrir leiklistarstörf.
* 2001 - Edduverðlaun sem besta leikkona í aukahlutverki í kvikmyndinni *Mávahlátur*
* 2004 - Edduverðlaun sem besta leikkona í aukahlutverki í kvikmyndinni *Kaldaljós*
* 2011 - Besta leikkonan á alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni Funchal IFF á Madeira fyrir hlutverk í myndinni Mamma Gógó
* 2013 - Grímuverðlaun sem besta leikkona í aðalhlutverki fyrir *Jónsmessunótt* í Þjóðleikhúsinu
* 2014 - Grímuverðlaun Heiður­sverðlaun Leik­list­ar­sam­bands Íslands fyr­ir ævi­starf í þágu sviðslista á Íslandi
* 2017 - Heiðursverðlaunahafi Menningarverðlauna DV
* 2020 - Grímuverðlaun sem besta leikkona í aukahlutverki fyrir hlutverk í *Er ég mamma mín?*
* 2024 - Edduverðlaun sem besta leikkona í aðalhlutverki í kvikmyndinni *Á ferð með mömmu*

## Tenglar
* Umfjöllun á IMDB
* Um líf og list Kristbjargar Kjeld  Rúv

## Tilvísanir
Pokabuxur

**Pokabuxur** eru buxur sem eru víðar um skálmar en teknar saman um hné. Slíkar buxur voru vinsæll  klæðnaður karlmanna og drengja á fyrri hluta 20. aldar í Bandaríkjunum. Ökklasíðar pokabuxur voru notaðar af skíðafólki fyrir seinni heimsstyrjöldina.
Ólöf eskimói

**Ólöf Sölvadóttir** eða **Ólöf eskimói** var smávaxin kona um 1,22 m á hæð sem fæddist á Ytri-Löngumýri í Svínavatnshreppi í  Blöndudal í Húnavatnssýslu  árið 1858 en fór til Vesturheims með föður sínum, stjúpmóður og systkinum árið 1876 og bjó fjölskyldan eitt ár í  Nýja Íslandi en flutti síðan til Winnipeg. Ólöf var fyrst vinnukona en starfaði svo með fjölleikahúsum og bjó til sýningaratriði þar sem hún sagði frá uppvexti sínum á Grænlandi. Hún var þekktur og virtur fyrirlesari um tíma. Ekki komst upp um blekkingar hennar á meðan hún lifði og var ævisaga hennar  *Olof Krarer, the Esquimaux Lady: A Story of Her Native Home* skráð af Albert S. Post og kom út árið 1887.

Inga Dóra Björnsdóttur mannfræðingur skrifaði bókina *Ólöf eskimói - ævisaga íslensks dvergs í Vesturheimi* um rannsóknir sínar á lífi Ólafar. 

## Heimildir
* Íslensk kona í gervi eskimóa Morgunblaðið, Morgunblaðið B (05.05.2002), Blaðsíða 5
* Olof Krarer, the Esquimaux Lady: A Story of Her Native Home (Project Gutenberg)
* Ólöf eskimói (Forlagið)
Ahnighito

**Ahnighito** er loftsteinn úr járni sem rakst á jörðina fyrir um 10 þúsund árum. Stór loftsteinn sem þá rakst á jörðina splundraðist í þúsundir mola fyrir ofan Thulesvæðið á Grænlandi og dreifðust brotin þar yfir stórt svæði í grennd við Yorkshöfða (Cape York) og einkum þar sem þorpið Savissivik er. Ahnighito er langstærsta brotið sem fundist hefur úr þessum loftsteini og er um 31 tonna þungur. Það fannst á ey sem nú er kölluð Meteoritöen eða Loftsteinseyja.

Inúítar á Grænlandi nýttu járnið í steinunum í margar aldir. Fyrstu heimildir um steinana bárust til vísindamanna á Vesturlöndum um 1818 en fimm heimskautaleiðangrar sem farnir voru á árunum 1818 til 1883 leituðu að uppsprettu járnsins en fundu ekki. Landkönnuðurinn John Ross kom á þessar slóðir árið 1818 en hann var að leita að norðvestur siglingaleiðinni. Hann varð þess áskynja að Inúítar á Thulesvæðinu höfðu aðgang að járni og höfðu búið til beitta hnífa og afar vandaða járnodda á hvalskutla sína á meðan Inúítar á Grænlandsslóðum voru ennþá á steinöld. Nafnið Savissivik þýðir á máli Inúíta "staðurinn þar sem maður finnur járn". Ross fann ekki uppsprettu járnsins enda vildu Inúítar leyna staðnum sem þeir kölluðu járnfjallið. 

Ahnighito er stærsti steinninn af þremur sem Inúítar kölluðu tjaldið, konuna og hundinn eftir lögun þeirra. Ahnighito eða tjaldið var 31 tonn, konan var 2½ tonn og hundurinn var ½ tonn.

Árið 1864 komst Robert Peary að staðnum þar sem stærstu loftsteinastykkin voru því leiðsögumaður hans úr hópi Inúíta fylgdi honum þangað. Þremur árum seinna tókst Peary að koma Ahnighito á skipsfjöl og þaðan var siglt með hann til Bandaríkjanna. Nafnið Ahnighito kemur úr  grænlensku en rétt stafsetning væri *Arnakittoq* ("stelpukind"). Peary seldi svo steininn fyrir $40.000 til American Musem of Natural History og þar er steinninn ennþá til sýnis. Annað stórt stykki, Agpalilik (20 tonn), er varðveitt á safni í Kaupmannahöfn.

## Heimildir

*  Járnsteinninn frá Thule (Haraldur Sigurðsson eldfjallafræðingur)
* Kenn Harper, How to Steal a Meteorite, Taissumani, April 4, 2008
Ableton Live

**Ableton Live** er forrit til þess að semja og leika raftónlist á eða til þess að stýra hljóðgervlum.

## Dæmi um tónlistarmenn sem notað hafa Ableton Live
* Skrillex
* Armin Van Buuren
* Daft Punk
* Mogwai
* Nine Inch Nails
* Pete Townshend
* Robert Henke (AKA Monolake)

Forritið er hægt að nota á tvenna vegu með Session view og Arrangement view. Session view er hugsað fyrir þá tónlistarmenn sem eru að spila sína tónlist á tónleikum "live" og er þá oft notast við ýmiss MIDI stjórntæki, eins og til dæmis Akai APC40. Í þessum ham eru svo kölluð clips sett í gang til þess að mynda tónlistina.

Arrangement er hugsað fyrir þá sem eru að setja upp sína tónlist fyrirfram og jafnvel til þess að svo yfirfæra tónlistina í skrá sem hægt er að hlusta á eða brenna á disk. Einnig er hægt að setja aðal laglínuna upp í arrangement og nota svo session haminn á tónleikum til þess að fyrr upp í til tilbreytinga.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Artists list that use Ableton Live
Helgi Sigurður Guðmundsson

**Helgi Sig­urður Guðmunds­son** (fædd­ur 29. des­em­ber 1948 í Reykja­vík, d. 30. apríl 2013) var íslenskur athafnamaður í viðskiptalífinu og áhrifamaður innan Framsóknarflokksins. Blaðamaðurinn Jóhann Hauksson sagði að Helgi hefði verið „eins konar talsmaður og hagsmunavörður Framsóknarflokksins í fjármálalífinu”.

## Tilvitnanir

## Tenglar
* And­lát: Helgi Sig­urður Guðmunds­son
* Fékk 200 milljónir eftir einkavæðingu
Pebble

**Pebble** er snjallúr þróað af Pebble Technology Corporation. Það var fyrsta sinnar tegundar sem kom á markað og virkaði bæði fyrir Android og iOS stýrikerfið. Fyrsta útgáfan kom út árið 2013 og var hún fjármögnuð í gegnum Kickstarter. Úrið er með baklýstum 1,26 tommu rafeindapappírsskjá og fæst í tveimur útgáfum: Pebble og Pebble Steel. Úrin eru með svipaða virkni, tengjast bæði símanum í gegnum Bluetooth, skilaboð, tölvupóstur, símtöl og tilkynningar frá samfélagsmiðlum birtast á skjánum, en úrin titra einnig þegar skilaboð berast á samtengdu tækni.

## Pebble Steel

Pebble Steel var kynnt til sögunnar á CES-ráðstefnunni árið 2014. Úrið er þynnra, og er ytra lag úrsins úr ryðfríu stáli. Úrið kemur með leður ól en einnig er hægt að fá ól úr ryðfríu stáli. Úrið er vatnshelt niður að 50m og ólíkt öðrum snjallúrum þar sem rafhlaðan endist í allt að 7 daga. 

## Fjármögnun
Pebble-verkefnið byrjaði út fra Kickstarter-söfnun sem sett var á stað árið 2012. Eric Migicovsky hóf Kickstarter söfnunina þann 11. apríl 2012 með það markmið að safna $100.000. Þeir sem ákváðu að styrkja verkefnið um að minnsta kosti $115 áttu að fá Pebble úr þegar framleiðsla hæfist. Eftir einungis tvær klukkustundir var búið að fjármagna framleiðsluna og innan sex daga var þetta orðin stærsta fjármögnun Kickstarter og búið að styrkja Migicovsky um $4,7 milljónir. Þegar fjármögnun verkefnisins lauk þann 18. mai 2012 var búið að safna $10,3 milljónum.. Hægt er að skoða Kickstarter síðuna hérna.

### Listi yfir upphæðir sem hægt var að styrkja verkefnið um

Samtals voru 68.929 einstaklingar sem styrktu verkefnið fyrir samtals $10.266.845.

## Heimildir
John Ross

**John Ross** (24. júní 1777 – 30. ágúst 1856) var landkönnuður á Norðurslóðum og breskur sjóliðsforingi. Hann fór í nokkra leiðangra til að kanna siglingaleiðir. 

Árið 1818 stýrði hann heimskautaleiðangri á vegum breska sjóhersins og var sá leiðangur fyrsta tilraun til að finna siglingaleið Norðvesturleiðina. Hann lagði af stað frá London í apríl 1818 með skipinu Isabella og í förinni var einnig skipið Alexander undir forystu William Edward Parry. Skipin sigldu rangsælis kringum Baffinflóa og endurtóku athuganir William Baffin sem gerðar voru tvö hundruð árum fyrr. 

Þessi leiðangur bætti litlu við þekkingu sem fyrir var á þessu svæði en opnaði siglingaleið fyrir hvalveiðiskip til norðurhluta Baffinsflóa.
Afl (aðgreining)

**Afl** getur verið:
* Afl, mælikvarði í eðlisfræði .
* AFL Starfsgreinafélag Austurlands, eitt af stofnstéttarfélögum *AFL Starfsgreinafélag*.
* AFL Starfsgreinafélag, stéttarfélag á Austurlandi.
Tab

**Tab** er sykurlaus gosdrykkur sem Coca-Cola Company setti á markað árið 1963. Hann átti að keppa við kóladrykkinn Diet Rite frá Royal Crown. Drykkurinn er kóladrykkur sættur með sakkaríni. Árið 1982 kom síðan Diet Coke á markað og varð fljótlega vinsælla en Tab.

Á Íslandi var Tab framleitt af Vífilfelli frá 1982 til 2007.
Segulómun

**Segulómun**  eða **MRI** er læknisfræðileg rannsókn sem notuð er til að greina sjúkdóma. Rannsóknin er framkvæmd með sérstöku tæki þannig að segulsvið og útvarpsbylgjur búa til myndir af líkamanum og getur tækið tekið þunnar sneiðmyndir af hvaða hluta líkamans sem er frá hvaða sjónarhóli sem er.

Segulómtæki virka þannig að þau nýta sér seguleiginleika vetnisatóma vatns í líkamanum og býr til mynd út frá því.

Starfræn segulómmyndun (**fMRI**) er notkun á MRI til að mæla virkni í heila eða mænu. Mælingin er þó óbein og byggir fremur á breytingum á blóðflæði og súrefnisnotkun sem talin er fylgja breytingum í taugavirkni. Aðalkostur starfrænnar segulómmyndunar er að hún krefst ekki inngrips, það er vefir líkamans skaddast ekki. Starfræn segulómmyndun hefur aftur á móti ekki sérlega góða tímaupplausn, það er erfitt getur verið að fylgjast náið með því hvernig virknin breytist með tíma. Aftur á móti er rýmdarupplausn þokkaleg, það er hægt er að staðsetja virknina nokkuð návæmlega í taugakerfinu.

## Heimildir
* Segulómun (doktor.is) 
*
Cheech & Chong

**Cheech & Chong** eru leikaradúett bandarísku gamanleikaranna Cheech Marin og Tommy Chong. Þeir nutu mikilla vinsælda á 8. og 9. áratug 20. aldar fyrir uppistand og gamanmyndir þar sem þeir koma fram sem seinheppnir hasshausar með vísun í hippamenningu 7. áratugarins. Þeir hafa gefið út ellefu hljómplötur og gert sex kvikmyndir auk þess að koma fram í aukahlutverkum. Þegar vinsældir þeirra tók að dala um miðjan 9. áratuginn slitu þeir samstarfinu. Frá 2008 hafa þeir komið fram saman með uppistand og árið 2014 tilkynntu þeir að þeir ynnu saman að nýrri kvikmynd.