open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vagnalestin

**Vagnalestin** (franska: *Le Caravane*) eftir Maurice de Bevere (Morris) og René Goscinny er 24. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1964, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Sval (f. Le Journal de Spirou) á árunum 1962-63.

## Söguþráður

Bakgrunnur þessarar sögu eru hinar miklu landnámsferðir frá Mississippi-dalnum til Kaliforníu á vesturströnd Bandaríkjanna sem hófust um miðja 19. öld. Lukku Láki tekur að sér að leiða vagnalest landnema slíka háskaför. Fljótlega eftir að lagt er upp kemur í ljós að einhver í hópnum ætlar sér með skemmdarverkum að koma í veg fyrir að vagnalestin komist á áfangastað. Vagnalestinni tekst þó við illan leik að komast yfir skrælnaða eyðimörkina til lastabælisins Kreysuvíkur (e. Crazy town) þar sem ægir saman spilavítum, krám og léttúðarhúsum. Eftir að kvenfélag bæjarins beitir sér fyrir siðbót í bæjarfélaginu heldur vagnalestin áfram ferðinni, en þá kárnar gamanið þar sem fara þarf um veiðilönd herskárra síuxa-indíána sem hafa það sem dægrastyttingu að safna höfuðleðrum.

## Fróðleiksmolar

* Eins og Þverálfujárnbrautin og fleiri Lukku Láka bækur fjallar Vagnalestin um hættuför yfir víðáttur villta vestursins. Bókin er kannski einkum eftirminnileg fyrir skemmtilegar aukapersónur: hárskerann franska Mussju Pérr, uppfinningamanninn Zakarías Zíhugsandi, múlrekann orðljóta Skralla Skrölt, óknyttastrákinn Pinna Pjakk og hinn samviskusama njósnara indíánanna Hrausta nautshaus.
* Sagan hefst á því að vagnalestin kemur til bæjarins Einskisneinsgils (e. Nothing Gulch) þar sem Lukku Láki slæst í för. Bærinn átti eftir að koma við sögu síðar í bókaflokknum, t.d. í bókunum Jessi Jamm og Jæja, Hvíti kúrekinn og Sálarháski Dalton bræðra.
* Fyrirmynd hins seinheppna uppfinningamanns Zakaríasar Zíhugsandi er bersýnilega prófessor Vilhjálmur Vandráður úr Tinnabókunum.
* Lukku Láki er orðinn bindindismaður í bókinni og drekkur bara berjasaft og mysu. Í fyrri bókum drekkur hann jafnan áfengi, en þó alltaf í hófi. Í næstu bókum hélt Láki áfram að drekka berjasaft, en í Heiðursverði Billa Barnunga pantar hann sér bjór á krá.
* Í bókarlok nær vagnalestin til Hollywood í Kaliforníu og í fyrsta skipti í bókaflokknum sést strönd Kyrrahafsins.
* Páfagaukurinn framan á kápu bókarinnar sést hvergi í sögunni sjálfri.

## Íslensk útgáfa

Vagnalestin var gefin út af Fjölva árið 1980 í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen. Þetta er 23. bókin í íslensku ritröðinni.
Jean Tabary

**Jean Tabary** (15. mars 1930 – 18. ágúst 2011) var franskur myndasöguteiknari. Hann er kunnastur fyrir samstarf sitt við René Goscinny við gerð Ævintýra Harúns hins milda um fúlmennið *Fláráð stórvesír*.

## Ferill

Jean Tabary fæddist í Stokkhólmi í Svíþjóð. Hann hóf feril sinn sem myndasöguhöfundur og -teiknari á síðum franska myndasögublaðsins *Vaillant* árið 1956. Þar samdi hann vinsælar sögur um uppátækjasöm Parísarbörn sem nutu mikilla vinsælda.

Árið 1960 hófst samstarf hans við René Goscinny. Þeir unnu saman sögur um fákænan þjóðarleiðtoga, *Harún hinn milda* fyrir myndasögublaðið *Record*. Fljótlega varð aukapersóna í sögunum, hinn undirförli *Fláráður stórvesír* að aðalsöguhetjunni. Eftir að Coscinny lést árið 1977 tók Tabary einn við gerð sagnaflokksins. Í kjölfar hjartaáfalls árið 2004 fól hann börnum sínum að halda áfram verki sínu.

Sama ár og Tabary og Coscinny sköpuðu Fláráð og Harún hinn milda, kynntu þeir til sögunnar aðra persónu: einfeldninginn og flækinginn *Valentin*. Alls gerði Tabary sjö bækur um ævintýri hans.
Með víkingum

**Með víkingum** (franska: *Le Serment des Vikings*) er fimmta bókin í sagnaflokknum um Hinrik og Hagbarð eftir belgíska myndasöguhöfundinn Peyo. Sagan birtist í myndasögublaðinu Sval á árunum 1955 til 1956 en kom út á bókarformi árið 1957.

## Söguþráður
Hinrik og Hagbarður eru á ferðalagi og kasta mæðinni hjá fátækum sjómanni. Meðan á dvöl þeirra stendur kemur hópur víkinga og rænir *Oddi litla*, ungum pilti af bænum. Ræningjarnir sleppa naumlega undan Hinrik og Hagbarði, sem rekast á annan hóp víkinga sem leggja þeim lið í eftirförinni.

Í ljós kemur að félagarnir veðjuðu á rangan hest. Oddur litli reyndist konungssonur í felum og ferðafélagar Hinriks og Hagbarðs í raun útsendarar valdaræningjans Sigurðar. Hinrik og Hagbarður slást í lið með vinum Odds litla og hafa hendur í hári Sigurðar.

## Íslensk útgáfa
Með víkingum kom út hjá bókaútgáfunni Iðunni árið 1984 í þýðingu Bjarna Fr. Karlssonar. Hún var fimmta og síðasta Hinriks og Hagbarðs-bókin sem kom út á íslensku, en jafnframt sú elsta.
Jón Páll Bjarnason

**Jón Páll Bjarnason** (f. 6. febrúar 1938, d. 16. ágúst 2015) var íslenskur gítarleikari. Hann fæddist á Seyðisfirði, sonur hjónanna Önnu G. Jónsdóttur hjúkrunarfræðings og Gunnars Bjarnasonar verkfræðings og skólastjóra Vélskóla Íslands.

Hann tók kornungur að leika með bestu hljómsveitum landsins fyrir dansi, fyrst hér á landi en sótti síðar á svipuð mið í Danmörku og Svíþjóð og um skeið  lék hann með erlendum tónlistarmönnum á skemmtiferðaskipum á Karíbahafi. Síðar á ævinni fór hann í framhaldsnám í list sinni í Los Angeles í Bandaríkjunum og lék þar m.a. með Buddy Rich's big band.

Hann stundaði gítarkennslu í einkatímum og kenndi bæði við tónlistarskóla FÍH og grunnskólann á Akranesi.

Jón Páll var þríkvæntur. Fyrsta kona hans var Elly Vilhjálms söngkona. Þau skildu en áttu  dótturina Hólmfríði Ástu. Önnur kona Jóns Páls var Erna Haraldsdóttir flugfreyja, sem fórst í flugslysinu mikla á Sri Lanka í nóvember 1978. Þriðja eiginkona hans var Roberta Ostroff rithöfundur í Bandaríkjunum, en hún lést 2004. 

## Neðanmálsgreinar


## Tenglar

* Glatkistan
Almennir vextir

**Almennir vextir** eru vextir sem skal greiða af af peningaláni eða sambærilegri fjárskuldbindingu. Á Íslandi ríkir almennt samningsfrelsi um vexti en að meginreglu er aðeins heimilt að innheimta fyrirfram umsamda vexti og geta samningsákvæði þar að lútandi verið með margvíslegu móti. Hafi hinsvegar verið samið um vexti en vaxtaviðmiðun eða prósenta þeirra ekki tilgreind, skulu vextir vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum útlánum hjá lánastofnunum.

Samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 ber lánastofnunum að tilkynna Seðlabanka Íslands um öll vaxtakjör og breytingar á þeim, jafnt verðtryggðum sem óverðtryggðum, og eru þær upplýsingar lagðar til grundvallar ákvörðunum um almenna vexti til viðmiðunar. Þannig er bæði um að ræða mælikvarða á vaxtakjör á lánamarkaði, og í senn opinbera viðmiðunarvexti. Vegna hlutverks seðlabankans í ákvörðun þeirra vaxta hafa þeir stundum verið kallaðir *seðlabankavextir* í daglegu tali.

Í kjölfar dóma Hæstaréttar Íslands í júní 2010 þess efnis að óheimilt væri að tengja fjárskuldbindingar við gengi erlendra gjaldmiðla með svokallaðri gengistryggingu, var lögum um vexti og verðtryggingu breytt með lögum nr. 151/2010. Var þá meðal annars kveðið á um að í slíkum tilvikum skyldi endurreikna lán eins og ef það hefði borið almenna vexti Seðlabanka Íslands frá upphafi og skyldi það jafnframt bera þá vexti til framtíðar, en þeir vextir höfðu sögulega verið talsvert hærri en hinir umsömdu vextir slíkra lána í flestum tilvikum. Var breytingin því mjög umdeild og meðal annars gagnrýnd fyrir inngrip í áður gerða samninga. Auk þess færi hún gegn 1. mgr. 14. laga um neytendalán nr. 121/1994 og 36. gr. c. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, sem væru sérákvæði á sviði neytendaréttar og ættu því að ganga framar almennum vaxtalögum þegar um neytendalán væri að ræða. Með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 600/2011 var komist að þeirri niðurstöðu að það færi gegn eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrár að beita lögunum með afturvirkum hætti sem væri íþyngjandi fyrir skuldara, enda hefði hann fengið ígildi fullnaðarkvittunar fyrir greiðslu vaxta fyrir liðna tíð í hvert sinn sem greitt var af láninu. Þessi sjónarmið hafa síðan verið staðfest í fleiri dómum.

## Tenglar
* Lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001
* Vextir Seðlabanka Íslands 

## Tengt efni
* Vextir
* Verðtrygging

## Tilvísanir
Jón Þorkelsson forni

**Jón Þorkelsson forni** (16. apríl 1859 – 10. febrúar 1924) var forstöðumaður Landsskjalasafns (Þjóðskjalasafns) til dauðadags 1924. Hann var stundum nefndur Jón Þorkelsson **yngri** til aðgreiningar frá Jóni Þorkelsssyni '''rektor''' (1822-1904)
.
Hann notaði skáldaheitið **Fornólfur**. 

Hann var fæddur árið 1859 í Ásum í Skaftártungu, varð stúdent úr latínuskólanum í Reykjavík 1882 og  lauk kandídatsprófi í norrænum fræðum frá Hafnarháskóla árið 1886 og doktorsprófi þaðan árið 1888.  Hann  var ljóðskáld og gaf ljóð sín út undir nafninu Fornólfur. Árið 1923 kom  út Vísnakver Fornólfs.

Sonur Jóns forna var Guðbrandur Jónsson prófessor og  bókavörður við Landsbókasafnið.

## Tilvísanir

## Heimildir

*  Í minningu afreksmanns, Lesbók Morgunblaðsins, 18. september 1999
*  Guðbrandur Jónsson prófessor bókavörður við Landsbókasafnið
* Vísnakver Fornólfs
Haraldur L. Haraldsson

**Haraldur Líndal Haraldsson** var bæjarstjóri í Hafnarfirði 2014-2018. Haraldur lauk námi i hagfræði frá Lundúnaháskóla árið 1978. Hann var ráðinn bæjarstjóri Ísafjarðar 1. júní 1981, tók þá við Bolla Kjartanssyni fráfarandi bæjarstjóra. Hann var um tíma framkvæmdastjóri Nýsis. 

## Tilvísanir


## Tenglar
* „Haraldur L. Haraldsson - Æviferill“; af vef Hafnarfjarðar 
* „Hver er Haraldur?“; grein af gaflara.is 2014
* „28 prósenta launahækkun bæjarstjóra“; grein af hringbraut.is 
* „Bæjarfulltrúar kvarta til Persónuverndar“; grein af Rúv.is 2015
* „Skoða þarf rekstur sveitarfélaga frá A til Ö“; grein í Sveitastjórnarmálum 2013
Bradley Cooper

**Bradley Cooper** (f. 5. janúar 1975) er bandarískur leikari og kvikmyndagerðarmaður. Hann hefur hlotið ýmis verðlaun og viðurkenningar, þar á meðal British Academy Film Award og tvö Grammy-verðlaun, auk tilnefningar til níu Óskarsverðlauna, sex Golden Globe-verðlauna og Tony-verðlauna. Cooper birtist þrisvar sinnum á Celebrity 100 lista *[[Forbes]]* og á lista *[[Time]]* yfir 100 áhrifamestu einstaklinga heims árið 2015. Kvikmyndir hans hafa þénað 11 milljarða á heimsvísu og hann hefur fjórum sinnum verið á lista yfir hæst launuðu leikara.

Cooper skráði sig í MFA námið hjá Actors Studio árið 2000 eftir að hafa byrjað feril sinn árið 1999 með gestahlutverki í sjónvarpsþáttunum *[[Beðmál í borginni|Sex and the City]]*. Hann lék sitt fyrsta kvikmyndahlutverk í gamanmyndinni *Wet Hot American Summer* (2001) og hlaut nokkra viðurkenningu sem Will Tippin í sjónvarpsþáttunum *Alias* (2001-2006). Eftir að hlutverk hans í þáttunum var minnkað fékk hann efasemdir um starfsferil sinn en hann öðlaðist nokkra viðurkenningu með aukahlutverki í gamanmyndinni *Wedding Crashers* (2005). Hann sló í gegn í vinsælu myndinni *The Hangover* (2009) og frá henni komu tvær framhaldsmyndir árin 2011 og 2013. Ferill hans þróaðist með aðalhlutverkum í *Limitless* (2011) og *The Place Beyond the Pines* (2012).

Cooper náði auknum árangri með rómantísku gamanmyndinni *Silver Linings Playbook* (2012), svörtu gamanmyndinni *American Hustle* (2013) og stríðsævimyndinni *American Sniper* (2014), sem hann framleiddi einnig. Fyrir hlutverk sín í þessum myndum var hann tilnefndur til fjögurra Óskarsverðlauna. Árið 2014 lék hann Joseph Merrick í Brodway-uppfærslu á *The Elephant Man* þar sem hann hlaut tilnefningu til Tony-verðlauna sem besti leikari í leikriti. Sama ár hóf hann að tala fyrir Rocket í kvikmyndaheimi Marvel. Árið 2018 framleiddi Cooper, skrifaði handritið, leikstýrði og lék í endurgerð á rómantísku tónlistarmyndinni *[[A Star Is Born (kvikmynd frá 2018)|A Star Is Born]]*. Hann var tilnefndur til þriggja Óskarsverðlauna fyrir kvikmyndina auk BAFTA-verðlauna og tveggja Grammy-verðlauna fyrir framlög hans til hljómplötu kvikmyndarinnar sem náði efsta sæti á bandaríska ''Billboard'' 200 vinsældalistanum og aðalsmáskífu hennar „Shallow“ sem náði toppsæti á vinsældalistum. Hann hlaut fleiri tilnefningar til Óskarsverðlauna fyrir að framleiða sálfræðitryllana *[[Joker (2019 kvikmynd)|Joker]]* (2019) og *Nightmare Alley* (2021).

Cooper hefur verið kallaður kyntákn af fjölmiðlum og var útnefndur „Kynþokkafyllsti maður á lífi“ af tímaritinu *[[People]]* árið 2011. Hann styður nokkur góðgerðarsamtök sem hjálpa til við að berjast gegn krabbameini. Cooper var í skamman tíma giftur leikkonunni Jennifer Esposito og með fyrirsætunni Irina Shayk, sem hann var í sambandi með, á hann dóttur.

## Útgefið efni
* *[[A Star Is Born (tónlist)|A Star Is Born]]*  (2018)

## Tenglar
* 

## Heimildir

## Tilvísanir
Fjallaþöll

**Fjallaþöll** (fræðiheiti: *Tsuga mertensiana*) er barrtré sem vex í vesturhluta Norður-Ameríku. Það er einstofna beinvaxið tré með keilulaga krónu og slútandi toppsprota. Vex hægt og er mjög skuggþolin. Útbreiðsla nær frá Alaska og suður til Kaliforníu. Fjallaþöll er skyld marþöll og hefur verið reynd á Íslandi en hún þarf vetrarskjól í byrjun.  Fjallaþöll getur orðið 30-40 metra í heimkynnum sínum. 

## Tilvísanir
Geir Zoëga

**Geir Zoëga** (26. maí 1830 – 25. mars 1917) var kaupmaður og útgerðarmaður í Reykjavík. Geir var brautryðjandi í kútteraútgerð í Reykjavík. Afi hans, Jóhannes Zoëga (f. 1747), hafði komið til Íslands frá Danmörku árið 1780 til að vinna við Konungsverslunina, en þegar hún hætti gerðist hann tugtmeistari í tugthúsinu (Stjórnarráðshúsinu) í Reykjavík.

## Tilvísanir


## Heimildir
* Þættir úr ævi Geirs Zoega nr. 1 Lesbók Morgunblaðsins, 18. tölublað (17.05.1980), Blaðsíða 2
* Þættir úr ævi Geirs Zoega nr. 4 Lesbók Morgunblaðsins, 21. tölublað (07.06.1980), Blaðsíða 10
* Akranes, 9.-10. tölublað (01.09.1945), Blaðsíða 112
Marþöll

**Marþöll** (fræðiheiti: *Tsuga heterophilla*) er barrtré sem vex í vesturhluta Norður-Ameríku, aðallega nálægt sjó. Það verður vanalega 30-60 metra hátt í heimkynnum sínum. Marþöll er mjög skuggþolin og getur vaxið lengi undir trjáskermi. Toppsprotinn slútir eins og á flestum öðrum þöllum. Vaxtasvæðið spannar frá suðaustur-Alaska til Kaliforníu. Fjallaþöll er skyld tegund.

## Á Íslandi
Mikið var flutt inn af fræi á sjötta áratug síðustu aldar. Ræktun gafst ekki vel og fá tré lifðu af. Stálpuð tré má m.a. finna á Hallormsstað, Skorradal og í Grasagarði Reykjavíkur. Ræktun krefst skjóls. Marþöll hefur sáð sér út við Jökullæk í Hallormsstað.

## Tenglar
*Skógræktin - Marþöll 
## Heimildir
Jón Magnússon í Laufási

**Jón Magnússon í Laufási** (1601 – 1675) var prestur og skáld.

Foreldrar Jóns voru séra Magnús Eiríksson prestur á Auðkúlu í Svínadal og kona hans Steinvör Pétursdóttir. Yngri bróðir og alnafni Jóns var Jón Magnússon þumlungur.

Jón eldri var vígður til prests í Möðruvallaklaustri í Hörgárdal árið 1632 en fékk síðan Laufás árið 1637. Föðursystir Jóns var Agnes Eiríksdóttir en hún var kona séra Magnúsar Ólafssonar í Laufási (d. 1636). Jón lauk við ritun eða hreinritun orðasafns Magnúsar í Laufási (*Specimen Lexici Runici*) og sendi danska fræðimanninum Ole Worm. Hann var afkastamikið skáld og orti margar rímur, m.a. *Bíleams rímur* (um Bíleam) og *Rímur af Salómon konungi hinum ríka* (um Salómon konung).

Kona Jóns hét Guðrún Jónsdóttir, dóttir prestshjónanna í Miklagarð í Eyjafirði.

## Tilvitnanir


## Ytri tenglar
Kveðskapur Jóns Magnússonar í Laufási á óðfræðivefnum Braga

Jón Magnússon í Laufási á Ísmús vefnum

Anthony Faulkes. The Sources of Specimen Lexici Runici. ''Íslensk tunga'' 5 (1964): 30-138.
Ilmbjörk

**Ilmbjörk** (fræðiheiti: *Betula pubescens*) eða **birki** í daglegu tali er tré af birkiætt. Það er algengt í Norður-Evrópu. Tegundin er ljóselsk, hægvaxta, vind og frostþolin. Hún getur blandast við fjalldrapa og er þá afkvæmið runnkennt.

## Á Íslandi
Ilmbjörkin er eina innlenda tré landsins sem myndar skóga. Við landnám er talið að að fjórðungur Íslands hafi verið þakinn birkiskógi, jafnvel allt að 40% landsins. 
Stórvöxnustu birkiskógar landsins eru allir á því austanverðu, þ.e. frá Fnjóskadal austur um og suður til Bæjarstaðar nálægt Skaftafelli. Vestlenska birkið er af einhverjum ástæðum kræklótt og fremur lágvaxið. Hæstu tré í birkiskógum Íslands ná sjaldnast meira en 12 m hæð.  
Hæsta þekkta birkið er á Akureyri, tæpir 15 metrar. Fundist hefur birki í allt að um 680 metra hæð hér á landi, við Útigönguhöfða. Kynbætur hafa verið gerðar á ilmbjörk til að rækta beinstofna tré.

Árið 2015 fór fram kortlanging birkiskóga á landinu og niðurstöður voru þær að þá þakti birki 1,5% landsins, eða 1.506 ferkílómetra. Flatarmál þess jókst um tæp 10% frá árinu 1989, alls um 130 ferkílómetra.

Birki hefur verið valið tré ársins árin 1989, 1993 og 1998 af Skógræktarfélagi Íslands.

## Samlífi
Ilmbjörk lifir í samlífi við fjölda annarra lífverutegunda. Vitað er um að minnsta kosti 94 mismunandi tegundir smásveppa sem lifa í samlífi við ilmbjörk á Íslandi, hvort sem það er samhjálp eða sníkjulífi. Meðal þessara tegunda eru birkiryðsveppur og bládoppa.

Á berki ilmbjarkar finnst fjöldi fléttutegunda, meðal annars hin sjaldgæfa birkimerla sem finnst aðeins á örfáum stöðum á Íslandi.

## Skaðvaldar
Fyrir utan birkiryðsvepp eru birkifeti, birkikemba, birkiþéla og birkivefari skaðvaldar á laufblöðum birkis.

## Myndir

Mynd:Betula pubescens Ljungdalen August 2011.jpg|Ilmbjörk í Svíþjóð
Mynd:StammMoorbirke.jpg|Stofn og laufblað
Mynd:Hallormsstaðarskógi.jpg|Birki í Hallormsstaðaskógi.


## Heimildir
Degli

**Degli** (fræðiheiti: *Pseudotsuga menziesii*), einnig kallað **döglingsviður** eða **douglas-greni**, er barrtré upprunið frá vesturhluta Norður-Ameríku. Tréð er notað í timburiðnaði. Það getur orðið með hærri trjám heims eða um 123 metrar að hæð. 

Tvö afbrigði eru af degli:
* **Stranddegli** (*Pseudotsuga menziesii var. menziesii*) sem vex frá Bresku-Kólumbíu og suður að Kaliforníu. Það er önnur hæsta tegund barrtrjáa í heiminum og getur orðið yfir 100 metra
* **Fjalladegli** (*P. menziesii var. glauca*) sem vex frá fjalllendi í Bresku-Kólumbíu að Mexíkó þar sem dreifing er strjál og jafnvel er það talið vera annað afbrigði.

## Á Íslandi
Degli hefur vaxið vel í Hallormsstaðaskógi og náð 20 metrum en það er erfitt í ræktun á Íslandi. Við Bjarmastíg 13 á Akureyri stóð degli sem var yfir 10 metra hátt. Degli vex við hærri sumarhita og lengri sumur en Ísland hefur að bjóða.  Það er viðkvæmt fyrir áföllum í æsku en áhugavert væri að reyna ræktun þess í auknum mæli undir skermi, sem kallað er. Þá eru litlar trjáplöntur gróðursettar í eldri skógi sem hlífir þeim við vor- og haustfrostum og öðrum áföllum í æsku. Hæstu tré hafa náð 20 metrum .

Árið 2021 fundust fyrstu sjálfsáðu degliplönturnar í Stálpastaðaskógi.

## Svipmyndir

Douglas-fir (2973069488).jpg|Fullorðið tré.
Bigcone Douglas-fir at mtbaldy.jpg|Degli í Mount San Antonio í Kaliforníu.
Pseudotsuga menziesii 28226.JPG|Barr og köngull.
Degli,Skorradal.jpg|Degli í trjásafninu í Skorradal.
Hellisgerdi3.jpg|Degli í Hellisgerði með óreglulega krónu.


## Tengt efni
*Listi yfir tré á Íslandi sem hafa náð 20 metra hæð

## Tengill
Kjarnaskógur.is - Degli

## Heimildir
Salómon konungur

**Salómon** (hebreska שְׁלֹמֹה) var konungur Ísraelsríkis á 10. öld f.Kr. Hann ríkti á eftir föður sínum, Davíð. Um ævi Salómons er fjallað í Biblíunni og í Kóraninum. Frægastur er Salómon fyrir visku og skáldskapargáfur. Honum er m.a. eignað Orðskviðirnir, Prédikarinn og Ljóðaljóðin.

## Salómon í Biblíunni
Foreldrar Salómons voru Davíð og Batseba Elíamsdóttir (líka skrifað Batsúa Ammíelsdóttir). Batseba var kona Úría Hetíta en varð þunguð af völdum Davíðs. Úría þjónaði í her Davíðs og Davíð skipaði herforingjanum sínum Jóab Serújusyni með launung að senda Úría í fremstu víglínu. Úría lét lífið í bardaga við Ammóníta og Davíð tók Batsebu síðan heim til sín. Davíð iðraðist ekki fyrr en Natan spámaður álasaði Davíð fyrir morðið. Elsti sonur þeirra Batsebu dó en þau átti fjóra aðra syni: Símea, Sóbab, Natan og Salómon. Annað nafn Salómons var Jedídjah.

Salómon átti fjölda hálfsystkina. Ósætti ríkti gjarnan meðal sona Davíðs og þegar Davíð varð ellihniginn gerði Adónía Davíðsson tilraun til að ná völdum. Jóab Serjúson og Abjatar prestur studdu Adónía. Salómon naut þó stuðnings Batsebu, Natans spámanns og fleiri í Jerúsalem. Batseba og Natan fóru á fund Davíðs og fengu hann til að staðfesta að Salómon skyldi verða næsti konungur Ísraelsríkis. Salómon var smurður til konungs í opinberri athöfn ekki löngu áður en Davíð dó. Adónía sótti eftir að fá fyrir konu Abísag frá Súnem sem hafði þjónað Davíð í elli konungsins og taldi Salómon það merki um að Adónía vildi ná af honum konungsríkinu. Salómon lét drepa Adónía og Jóab og senda Abjatar í útlegð.

Ríkisárum Salómons er lýst sem trúarlegu og menningarlegu blómaskeiði. Salómon á að hafa reist musteri í Jerúsalem og konungshöll. Eftir dauða Salómons klofnaði ríkið í norður (Ísreal) og suður (Júda).

## Salómon í bókmenntum og tónlist
* *Dialogus Salomonis et Marcolfi* (*Samtal Salómons konungs og Markólfs narra*)
* *Samviskurímur* eftir séra Guðmund Erlendsson í Felli
* *Rímur af Salómon konungi hinum ríka* eftir séra Jón Magnússon í Laufási
* *Rímur af Salómon og Markólfi* eftir Guðjón Jónsson í Grímsey (1829-1887)
* *Rímur af Salómon og Markólfi* eftir Björn Ólafsson á Hrollaugsstöðum í Hjaltastaðaþinghá (1807-1866)
* *Salómon* (óratóría eftir Georg Friedrich Händel, frumflutt árið 1749)
* Skáldsagan *[[Námur Salómons konungs]]* (e. *King Solomon's Mines*) eftir H. Rider Haggard, gefið út á ensku árið 1885 en þýtt á íslensku af Einari Kvaran (Winnipeg: Prentsmiðja Lögbergs, 1906)

## Heimildir
Batnandi englar

**Batnandi englar** (franska: *Les Dalton se rachètent*) eftir Maurice de Bevere (Morris) og René Goscinny er 26. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1965, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Sval á árunum 1963-64.

## Söguþráður

Hæstiréttur Bandaríkjanna með dómarann Jónka Jóns í fararbroddi hyggst beita sér fyrir umbótum á refsilöggjöf með því að gefa afbrotamönnum frelsi til reynslu. Lukku Láki er boðaður á fund réttarins í höfuðborginni Vostúni (e. Washington) og honum gert að sleppa verstu afbrotamönnum landsins, hinum illræmdu Daldónum, lausum úr fangelsi til reynslu í einn mánuð. Brjóti Daldónarnir af sér á reynslutímanum verða þeir lokaðir inni um aldur og ævi, en ella verða þeir frjálsir menn. Daldónum er gefinn kostur á að hefja nýtt líf í bænum Skorpugili (e. Tortilla Gulch) undir vökulu auka Lukku Láka, en fljótlega kemur í ljós að þeir eiga erfitt með að öðlast traust bæjarbúa, ekki síst þegar bófar í héraðinu taka upp á því að ræna banka og járnbrautir í nafni Daldóna. Eftir að Lukku Láki hefur hendur í hári hinna seku taka bæjarbúar Daldónana loks í sátt og allt virðist benda til þess að tilraun Jónka Jóns muni heppnast með glæsibrag.

## Fróðleiksmolar

* Batnandi englar er sjötta Lukku Láka bókin þar sem Daldónarnir eru í aðalhlutverki. Í þessari sögu er verkefni Lukku Láka þó snúnara en áður: Daldónum er sleppt lausum úr fangelsi til reynslu og Lukku Láki þarf að spjara sig í barnapíuhlutverki við að gæta þeirra og vernda þá bæði fyrir sjálfum sér og öðrum. Úr verður ein af eftirminnilegri Daldónasögunum með nokkrum óborganlegum snúningum, t.d. tilraun Daldónanna til að hasla sér völl í fjármálageiranum.
* Hundurinn og gáfnaljósið Rattati kemur mikið við sögu í bókinni. Á síðustu blaðsíðu bókarinnar, þar sem Rattati fær opinberun um það hver Lukku Láki er, ruglar hann Láka saman við teiknimyndahetjuna Jerry Spring sem kollegi og vinur Morris, belgíski teiknarinn Jijé (Joseph Gillain), skapaði og birtist á síðum Svals. Í íslensku útgáfu bókarinnar hefur nafni Jerry Spring verið breytt í Blástakk (f. Blueberry), en Fjölvi hóf að gefa út bækurnar um Blástakk á svipuðum tíma og Batnandi englar kom út.

## Íslensk útgáfa

Batnandi englar var gefin út af Fjölva árið 1978 í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen. Þetta er 13. bókin í íslensku ritröðinni.
Þrastarlilja

***Fritillaria pyrenaica*** er tegund blómstrandi plantna af liljuættis (Liliaceae), upprunnin frá Pyreneafjöllum á landamærum Spánar og Frakklands. Enska heitið er *Pyrenean fritillary*. Þetta er fjölær laukplanta sem verður allt að 45 sm á hæð. Hin lútandi, bjöllulaga blóm koma á vorin. Krónublöðin eru fjólubrún og gul með aftursveigðum endum.  Eins og aðrar tegundir í ættkvíslinni, (sérstaklega F. meleagris) eru þau með greinilegu reitamunstri.

## Undirtegundir
Tvær undirtegundir eru þekktar:

*Fritillaria pyrenaica* subsp. *boissieri* (Costa) Vigo & Valdés

*Fritillaria pyrenaica* subsp. *pyrenaica*

## Ræktun

*Fritillaria pyrenaica* hefur fengið "Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit".


File:Fritillaria nigra (buds).JPG|Fyrir blómgun
File:Fritillaria nigra (buds) 03.JPG|Blómknúppar
File:Fritillaria nigra 003.JPG|Blóm (að utan)
File:Fritillaria nigra inside flower.JPG|Blóm (að innan)
File:Fritillaria nigra - mature seedpods.JPG|Þroskaðir fræbelgir


## Heimildir
Fritillaria brandegeei

***Fritillaria brandegeei*** er jurtategund einlend í Kaliforníu, þekkt eingöngu frá Kern County og Tulare County. Hún vex eingöngu í opnum skógum í 1500–2100 metrum yfir sjávarmáli.

## Lýsing
*Fritillaria brandegeei* er fjölær laukplanta sem verður að 1m á hæð. Laufin eru 4-8 í 1-2 hvirfingum á hverjum lið. Blómin eru lútandi, bleik til fjólublá.

## Heimildir
Fritillaria chitralensis

***Fritillaria chitralensis***  er tegund blómstrandi plantna af liljuætt, upprunnin frá  Afghanistan og Chitral héraði í norður Pakistan.

Hún er náskyld hinni þekktu *[[Fritillaria imperialis|F. imperialis]],* Keisarakrónu."

*Fritillaria chitralensis* myndar lauka allt að 30 mm að þvermáli. Stöngullinn nær 45 sm á hæð. Blómin eru bjöllulaga, lútandi, skærgul.

## References
Fritillaria crassicaulis

***Fritillaria crassicaulis*** er asísk tegund jurta í liljuætt, upprunnin frá Sichuan og Yunnan í Kína.

*Fritillaria crassicaulis* er fjölær laukplanta, allt að 80 sm há. Blómin eru lútandi, gul og grængul, oft með brúnum eða fjólubláum blettum.

Flora of China listar *[[Fritillaria wabuensis]]* sem samheiti fyrir *F. crassicaulis,* en World Checklist álítur *[[Fritillaria wabuensis|F. wabuensis]]* sem samnefni fyrir *[[Fritillaria unibracteata|F. unibracteata]]* var. *wabuensis*.

## Heimildir
Fritillaria dagana

***Fritillaria dagana*** er tegund af  Liljuætt sem vex eingöngu í suður Síberíufjöllum. Henni var fyrst lýst af Nikolaj Stepanovitsj Toertsjaninov 1834.

## Lýsing
*Fritillaria dagana* verður á milli 20 og 35 sentimetrar. Blöðin eru lensulaga, 8 sm löng og 5 - 15 mm breið, 2 til 5 saman í krans. Blómin eru klukkulaga og lútandi. Krónublöðin eru um fjögurra sm löng og 10-13mm breið.Blómið að utan brúnfjólublátt með teningalaga mynstri, gulu.
Krómósóntala er 2n = 24

## Útbreiðsla og kjörlendi

*Fritillaria dagana* vex í suður Síberíu.  Vex í Irkutskhéraði, Chita,Buryatia, Tuva og Jakutíu.   Tegundin vex í fjallatúndrum, grasklæddum fjallaskógum, engjum og skógum.

## Myndir


File:Fritillaria dagana-IMG 6558.JPG
File:Fritillaria dagana-IMG 6559.JPG
File:Рябчик 4539.jpg


## Heimildir
Edmonton

**Edmonton** er höfuðborg Alberta-fylkis í Kanada. Íbúar stórborgarsvæðisins eru rúm milljón. Edmonton er nyrsta borg Norður-Ameríku með íbúafjölda yfir milljón. North Saskatchewan-áin rennur í gegnum borgina en hún er umkringd stórum grænum svæðum. Calgary, stærsta borg fylkisins, liggur fyrir sunnan Edmonton.

Borgin var stofnuð árið 1795 sem virki fyrir Hudsonflóa-félagið.

## Áhugaverðir staðir
*Alberta Legislature. Þinghúsið.
*Fort Edmonton Park. Sögusafn um Alberta. Stærsta sinnar tegundar í Kanada.
*West Edmonton Mall. Verslunarmiðstöð (stærsta verslunarmiðstöð heims frá 1981 til 2004).
*Telus World of Science. Vísindasafn 
*Edmonton Valley Zoo.  Dýragarður.
Risalífviður

**Risalífviður** (fræðiheiti: *Thuja plicata*) er sígrænt tré af sýprisætt (*Cupressaceae*) sem ættað er úr vesturhluta Norður-Ameríku, er það finnst aðallega við Kyrrahafsströnd Bresku Kólumbíu í Kanada og Washington-fylki og Oregon-fylki Bandaríkjanna. Trén verða allt að 70 m há og yfir 800 ára. Tegundin er skuggþolin og þrífst í rökum eða blautum jarðvegi. Risalífviður er einstofna, beinvaxið tré með keilulaga krónu.

## Á Íslandi
Risalífviður hefur t.d. verið ræktaður við Jökullæk í Hallormsstaðaskógi og Lystigarði Akureyrar. Risalífviður þarf algjört skjól undir skermi annarra trjáa í æsku og vex hægt til að byrja með.

## Heimildir
Lauftré

**Lauftré** eru tré af fylkingu dulfrævinga (*Angiospermae*) sem hylja þau fræ sín aldini. Sum þeirra eru sumargræn sem þýðir að lauf þeirra haldast að sumri til en falla að hausti. Á haustin draga sumargræn lauftré nitur og kolefni úr laufþekjunni niður í rætur áður en laufin falla af. Af þeim sökum litast laufin haustlitum. Efnin sem dregin eru í ræturnar nýtast í vöxt næsta ár. Laufskógar eru einkennandi fyrir laufskógabeltið sem tekur við sunnan barrskógabeltisins. Í laufskógabeltinu eru mildir, stuttir vetur og hlý sumur.

## Lýsing
Lauftré hafa flöt og misbreið lauf. Lauftré vaxa bæði á hæðina og breiddina þótt mikill munur sé á því frá einni tegund til annarrar. Króna lauftrjáa er gjarnan kúlulaga. Laufin eru breið til að þau geti sem best tekið við sólarljósinu. Flest lauftré blómstra á vorin en hjá mörgum þeirra eru blómin mjög lítil og lítt áberandi. Á sumum lauftrjám myndast þyrpingar smárra blóma sem kallast reklar. og sum tré blómstra og mynda síðar ber.

### Á Íslandi
Þrjár tegundir lauftrjáa hafa fundist villtar á Íslandi: ilmbjörk, ilmreynir og blæösp. Gulvíði og loðvíði mætti ef til vill telja með en þeir eru oftast smávaxnir runnar. Ótal aðrar tegundir hafa verið fluttar til landsins á 20. öld.

#### Listi lauftrjáa sem ræktuð hafa verið á Íslandi
(listinn er ekki tæmandi)
* Alaskavíðir
* Alaskaösp
* Alpareynir
* Askur
* Álmur
* Blæösp
* Broddhlynur
* Dodongreynir
* Fjallagullregn
* Fjallareynir
* Fuglakirsuber
* Garðagullregn
* Gulvíðir
* Garðahlynur
* Gljáhlynur
* Gljávíðir
* Gráelri
* Gráreynir
* Gráösp
* Gullregn
* Hengibjörk
* Hestakastanía
* Hjartartré
* Hjartalind
* Heggur
* Ilmreynir
* Ilmbjörk
* Kasmírreynir
* Kínareynir
* Knappareynir
* Koparreynir
* Kristþyrnir
* Körfuvíðir
* Lensuvíðir
* Lækjarvíðir
* Rósakirsiber
* Ryðelri
* Selja
* Seljureynir
* Silfurreynir
* Sitkaelri
* Sitkavíðir
* Skógarbeyki
* Skrautreynir
* Snælenja
* Steinbjörk
* Sumareik
* Týrólareynir
* Sýrena
* Svartelri
* Úlfareynir
* Viðja
* Virginíuheggur
* Þyrnar

## Tengt efni
*Tré
*Barrtré
*Skógur

## Heimildir
Lárus Sigurbjörnsson

**Lárus Sigurbjörnsson** (22. maí 1903 – 5. ágúst 1974) var íslenskur rithöfundur, leikskáld og minjavörður. Foreldrar Lárusar voru Sigurbjörn Ástvaldur Gíslason og Guðrún Lárusdóttir. Móðir hans var kosin á Alþingi 1930 en lést í bílslysi árið 1938 með tveimur systrum Lárusar.

Lárus útskrifaðist árið 1922 með stúdentspróf í stærðfræðideild Menntaskólans í Reykjavík en fór utan til Kaupmannahafnar í nám. Hann lauk prófi í heimspeki við Kaupmannahafnarháskóla og gaf síðan út smásagnasafn á dönsku. Þegar hann snéri aftur til Íslands varð hann formaður Leikfélags stúdenta um tíma og skrifaði leikrit sem komu út 1930.

Lárus þýddi fjölda leikrita, m.a. *Hrekkir Scapins* (*Les fourberies de Scapin*) eftir Molière (meðþýðandi), *Jóhann úlfstjarna* (*Johan Ulfstjerna*) eftir Tor Hedberg og *Jeppi á fjalli* (*Jeppe paa Bierget*) og fleiri gamanleikrit eftir Ludvig Holberg. Auk þess skrifaði hann greinar og bækur um leiklist og leiklistarsögu Íslands.

Á árunum 1954 til 1968 var hann forstöðumaður Minjasafns Reykjavíkur og varð sá fyrsti til að gegna því embætti. Hann beitti sér fyrir stofnun Árbæjarsafns. Árbæjarsafn var fyrsta útisafnið á Íslandi og var opnað árið 1957.

## Ritverk (úrval)

## Tilvísanir


## Heimildir
Steinunn Bjarman, 'Lárus Sigurbjörnsson: safnafaðir Reykjavíkurborgar,' í *Söguspegill: afmælisrit Árbæjarsafns* (Reykjavík: Árbæjarsafn, 1992), 30-48.
Sigríður Bogadóttir

**Sigríður Bogadóttir** (21. ágúst 1818 – 10. mars 1903) var leikskáld. Hún er talin hafa skrifað elsta leikritið sem hefur varðveist eftir íslenska konu.

Sigríður var dóttir Jarðþrúðar Jónsdóttur og Boga Benediktssonar á Staðarfelli. Hún sigldi til menntunar til Kaupmannahafnar en snéri aftur til Íslands og giftist Pétri Péturssyni árið 1841. Sama árið fæddist elsta dóttir þeirra, Elinborg. Þau hjónin fluttu til Reykjavíkur árið 1847 þegar Pétur var skipaður forstöðumaður Prestaskólans. Í Reykjavík fæddust dóttirin Þóra og sonurinn Bogi Pétur.

Sigríður skrifaði leikritið „Gleðilegur afmælisdagur" á tímabilinu 1873–1874. Leikritið gerist í Reykjavík og varpar ljós á stöðu kvenna í borginni. Aðalsögupersónur eru bláfátækar mæðgur úr sveitinni en karlmennirnir í fjölskyldunni kæra sig ekki um annað en brennivín og beita konurnar heimilisofbeldi. Allt fer þó vel að lokum þegar í ljós kemur að konurnar eru ríkar og af góðum ættum.

## Tilvísanir


## Heimildir
Helga Kress, „Það er ekki ljósunum að því lýst": Um leikrit Sigríðar Bogadóttur, Gleðilegur afmælisdagur, fyrsta Reykjavíkurleikritið og elsta leikrit sem varðveist hefur eftir íslenska konu. *Skírnir* 189 (vor 2015): 218-248.
Alaskaösp

**Alaskaösp** (fræðiheiti: *Populus trichocarpa*) er lauftré af asparættkvísl (*Populus*) og víðisætt (*Salicaceae*). Heimkynni alaskaaspar er vesturströnd Norður-Ameríku; sunnan frá Kaliforníu norður til Kenaiskaga og Kodiakeyju í Alaska. 

Alaskaöspin er með stórvöxnustu aspartegundum og nær venjulega um og yfir 30 m. Á stöðum eins og í Oregon- og Washington-fylki í Bandaríkjunum verður hún allt að 60 metra há.  Ársvöxtur getur orðið allt að 1 metri á ári, og greinar vaxa 40-60 cm. á ári. Tegundin kýs sér helst frjóan jarðveg með ferskan jarðraka. Alaskaöspin er ekki langlíf og er talið að hún verði yfirleitt ekki eldri en 100 ára. Alaskaöspin myndar einnig mikið af rótarskotum sem koma upp í nokkurra metra fjarlægð frá móðurplöntunni.

Laufblöðin eru egglaga. Börkur er ljósgrár eða gulgrár á ungum trjám en dökkgrár á eldri trjám. Af brumum alaskaaspar leggur sterkan balsamilm. Haustlitir alaskaaspar eru gulir. Öspin er afar fjölbreytileg að útliti og vaxtarlagi eftir kvæmum og klónum.

Tegundin er náskyld balsamösp og tæpast er hægt að sjá mun nema á reklum tegundanna.

## Á Íslandi
Alaskaösp var fengin til Íslands frá Alaska að frumkvæði Hákons Bjarnasonar árið 1943 eða 1944 og var fyrst reynd sem garðtré. Elstu eintökin má finna í Múlakoti í Fljótshlíð. Tegundin er meðal hæstu trjáa á Íslandi og hefur náð tæpum 26 metrum á hæð. Fram undir 1999 var hún fyrst og fremst ræktuð sem garðtré en eftir það er farið að nota hana í stórum stíl í skógrækt og skjólbeltagerð. Þó að ræktun alaskaasparinnar hafi gengið vel hér á landi virðast mjög vindasamir staðir við sjávarsíðuna og votar mýrar henta henni ákaflega illa. Hérlendis eru einkum notuð kvæmi frá Kenai skaga og Prince Williams flóa í Alaska Asparryðsveppur er sjúkdómur sem leggst á ösp og hefur verið vandamál á Suðurlandi. Einnig er komin ný skordýrategund asparglytta; sem étur blöð plantna af víðiættkvísl.

Árin 2013 og 2016 hefur alaskaösp verið valin tré ársins af Skógræktarfélagi Íslands.

Öspin hefur reynst góður smíðaviður og hafa hús og innréttingar verið gerðar úr henni. 


Mynd:Populus-trichocarpa.JPG|Lauf
Mynd:Seeds and Fluff of Cottonwood.jpg|Reklar og fræ á karlkyns alaskaösp.
Mynd:Reykjavik Botanical Garden, arboretum.jpg|Aspir í Grasagarði Reykjavíkur.


## Tengt efni
*Listi yfir tré á Íslandi sem hafa náð 20 metra hæð

## Heimildir
Alaskasýprus

**Alaskasýprus** (fræðiheiti: *Cupressus nootkatensis*, áður þekkt sem *Chamaecyparis nootkatensis* ) er barrtré af grátviðarætt (*Cupressaceae*). Það vex í strandhéruðum Bresku Kólumbíu, sunnanverðu Alaska og allt suður til Norðvestur-Kaliforníu. Það verður 30–40 m á hæð og vaxtalag er eins og grönn keila. Kýs mikinn loftraka og djúpan jarðraka. Er skuggþolið og vex upp inni í greni- og þallarskógum. Alaskasýprus er hægvaxta og getur náð 1.000 – 3.500 ára aldri.

Árssprotar vaxa í fleti eins og í blævæng og hafa ekki eiginleg endabrum, heldur stöðva þeir bara vöxtinn í bili við óhagstæð veðurskilyrði. Barrnálar eru skellaga.

Börkurinn er grábrúnn og sléttur og flagnar af í stórum flögum á eldri trjám. Könglar eru kúlulaga.

## Á Íslandi
Alaskasýprus hefur ekki náð mikilli hæð hérlendis en reynsla er ekki mikil, eintök má finna á t.d. í Lystigarði Akureyrar, Hallormsstað, Mógilsá, í Skorradal, á Reykjavíkursvæðinu, í Múlakoti og í Fljótshlíð. Hann vex mjög hægt hérlendis og vantar líklega meiri hita. Hann þarf mjög gott skjól og vex ágætlega í hálfskugga af öðrum trjám. Hann þolir illa þurranæðinga í frosti og vetrarsól, og verður því að skýla honum vel fyrir því og norðanáttinni. Vetrarskýli er því nauðsynlegt fyrstu árin, nema hann hafi mjög gott skjól af öðrum gróðri í kring.

## Tengill
Lystigarður Akureyrar - Alaskasýprus
Ilmreynir

**Ilmreynir** (fræðiheiti: *Sorbus aucuparia*), **reynir** eða **reyniviður** í daglegu tali er sumargrænt lauftré af rósaætt. Ilmreynir vex villtur um nær alla Evrópu, Mið-Asíu og Vestur-Síberíu. 

## Lýsing
Laufblöð eru 10–20 cm löng með 12, 13 eða 15 smáblöðum. Börkur er grár til grágulur, þunnur og sléttur. Blóm eru hvít. Ber eru kúlulaga og litur þeirra er frá því að vera appelsínugulur yfir í dökk rauð. Haustlitur laufa er frá gulu yfir í rautt. Ilmreynir verður 10–15 metra hátt, oft margstofna tré og nær yfirleitt 80–100 ára aldri þó stöku tré verði eldri.

## Á Íslandi

Ilmreynir finnst villtur dreifður um birkiskóga á Íslandi. Tré af íslenskum uppruna eru að jafnaði með uppsveigðar greinar. Kvæmi hafa einnig verið fengin frá Skandinavíu. Blómgun verður yfirleitt í júní. Ilmreynir er eitt algengasta garðtré hérlendis og hefur verið í ræktun í görðum síðan 1824. 
 Hér nær hann 10-14 metra hæð. 

Af innlendum stofni hafa helst verið fjórir algengir í ræktun. Það er reynir frá Nauthúsagili í Goðalandi undir Eyjafjöllum, Skaftafelli, Núpsstað og Skriðu í Hörgárdal (sem er afkomendi Möðruvallatrésins).

Stakstæður ilmreynir í Öræfasveit var valinn tré ársins 2015. Tréð var gróðursett árið 1923.  . Einnig hefur ilmreynir verið valinn tré ársins 1995.

## Nytjar
Reynir hefur verið nýttur vegna viðarins, til skrauts, til beitar og vegna berjanna. Viðurinn er einna helst nýttur í útskurð og til upphitunar, en oft voru hömlur á nýtingunni vegna átrúnaðar. Berin eru römm og helst notuð í sultur, en afbrigði reynis sem fannst 1810 í Mæri (*Sorbus aucuparia* var. *dulcis* Kraetzl, eða var. *edulis* Dieck, or var. *moravica* Dippel,) er með stærri ber og sætari. Úrval af því varð að ræktunarafbrigðunum 'Konzentra' og 'Rosina', einnig 'Rossica' og 'Rossica Major'. Rússneski grasafræðingurinn Ivan Vladimirovich Michurin byrjaði 1905 að kynblanda ilmreyni við aðrar tegundir (epli, perur ofl.) til að fá harðgerð ávaxtatré. Afrakstur tilrauna hans urðu afbrigðin  'Burka', 'Likjornaja', 'Dessertnaja', 'Granatnaja', 'Rubinovaja', og 'Titan'. Álíka blendingar sem komu um 1980 eru 'Apricot Queen', 'Brilliant Yellow', 'Chamois Glow', 'Pink Queen', og 'Salmon Queen'.

## Samlífi og sjúkdómar

Fléttur vaxa á berki ilmreynis, til dæmis birkidumba sem er algeng á Íslandi og reyniglæða sem er á válista yfir tegundir í útrýmingarhættu þar sem hún er flokkuð sem tegund við hættumörk.

Að minnsta kosti fjórtán tegundir smásveppa eru þekktar á ilmreyni á Íslandi: *[[Aposphaeria subtilis]]*, *[[Coronophora gregaria]]*, reyniáta (*Cytospora rubescens*) sem veldur sýkingu, *[[Dothichiza sorbi]]*, reyniflaga (*Dothiora pyrenophora*), hið sérkennilega hornryð (*Gymnosporangium cornutum*), *[[Myxosporium aucupariae]]*, rifsvarta (*Nectria cinnabariana*), *[[Pleurotheciopsis bramleyi]]*, barkflesja (*Propolis farinosa*) sem vex á viði ilmreynis, *[[Rhabdospora inequalis]]*, *[[Tubercularia vulgaris]]* og trjákylfa (*Xylaria polymorpha*).

## Tenglar
*Skógargátt, ilmreynir 

## Heimildir
20. riddarasveitin

**20. riddaraliðssveitin** (franska: *Le 20e de cavalerie*) eftir Maurice de Bevere (Morris) og René Goscinny er 27. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1965, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Sval (f. Le Journal de Spirou) árið 1964.

## Söguþráður

Ófriður vofir yfir í Wyoming héraði þar sem Kayenna-indíánar saka hvíta landnema um óleyfilegar vísundaveiðar. Lukku Láki er sendur af ríkisstjórninni til Kayenna-virkis þar sem 20. riddaraliðssveitin hefur aðsetur undir stjórn hins stranga Skarpgeirs ofursta. Lukku Láka gengur illa að koma á friðarsamningum við indíánana þar sem í þeirra röðum er fúlmennið Flónjón, liðhlaupi úr 20. riddaraliðssveitinni sem hefur svarið þess eið að ná sér niðri á riddarasveitinni og kyndir undir ófriði. Kayennar koma á hernaðarbandalagi við aðrar indíánaþjóðir - Oglalagg-síuxa, Eld-síuxa og Araphóa - og hefja umsátur um virkið. Þegar matarbirgðaskemman brennur til kaldra kola eftir áhlaup indíánanna verður ljóst að eina von 20. riddaraliðssveitarinnar er að senda Lukku Láka og Geirskarp riddara, son ofurstans, til að sækja hjálp til Framneskaupstaðar (e. Frontier Gulch) þar sem riddarafylkið hefur aðalbækistöð. Er það mikil hættuför þar sem virkið er umkringt af indíánunum.

## Fróðleiksmolar

* Bókin er lauslega byggð á vestrunum Fort Apache frá árinu 1948 og Rio Grande frá árinu 1950 sem báðum var leikstýrt af John Ford og skörtuðu John Wayne í aðalhlutverki. Fyrri myndin er oft talin fyrsta Hollywood kvikmyndin þar sem frumbyggjar Ameríku eru sýndir í jákvæðu ljósi. Að sama skapi er dregin upp mun geðfelldari mynd af indíánum í 20. riddaraliðssveitinni heldur en gert var í Bardaganum við Bláfótunga sem kom út sjö árum fyrr. Þremur árum síðar kom út önnur Lukku Láka bók sem byggð var á kvikmynd eftir John Ford, Póstvagninn (f. La Diligence).
* 20. riddaraliðssveitin er fyrsta Lukku Láka bókin þar sem Asíubúi er í áberandi hlutverki: þvottahússeigandinn frá Kanton Ming Lí Fú.
* Bókin er oft talin í hópi bestu Lukku Láka bókanna. Gagnrýnandinn Frank Plowright var á sama máli í ritdómi á vefmiðlinum Slings and Arrows um enska útgáfu bókarinnar, en gaf henni þó aðeins tvær stjörnur (af fimm mögulegum) þar sem hann taldi teikningar Morris af Ming Lí Fú einkennast af kynþáttafordómum.
* Skarpgeir ofursti er skopstæling á bandaríska leikaranum Randolph Scott (1898-1987) sem lék í fjölda vestrakvikmynda á ferli sínum.

## Íslensk útgáfa

20. riddaraliðssveitin var gefin út af Fjölva árið 1977 í íslenskri þýðingu Þórs Stefánssonar. Þetta er önnur bókin í íslensku ritröðinni.
Þernulilja

File:Fritillaria sewerzowii 1.jpg
File:Fritillaria sewerzowii.jpg|
File:Fritillaria sewerzowii 3.jpg
File:Korolkowia sewerzowii.jpg


## Heimildir
Heiðursvörður Billa Barnunga

**Heiðursvörður Billa barnunga** (franska: *L'Escorte*) eftir Maurice de Bevere (Morris) og René Goscinny er 28. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1966, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Sval (f. Le Journal de Spirou) á árunum 1964-65.

## Söguþráður

Billi barnungi situr í fangelsi í Texas þar sem hann á eftir að afplána 1245 ár af refsidómi fyrir ýmis afbrot. Þegar dómstóll í Bykkjugili í Nýju Mexíkó fer fram á að Billi verði sendur þangað til að mæta fyrir rétti vegna annarra afbrota er Lukku Láki fenginn til að fylgja Billa. Ferðin á þó eftir að reynast viðburðarík þar sem Billi notar hvert tækifæri til að strjúka úr gæslunni. Ekki bætir úr skák að smábófinn Berti Bulla fylgir í humátt á eftir og ætlar sér að frelsa Billa úr klóm réttvísinnar í von um ágóðahlut.

## Fróðleiksmolar

* Heiðursvörður Billa barnunga er önnur Lukku Láka bókin þar sem byssubófinn með barnsandlitið er í aðalhlutverki. Sú fyrri, Billi Barnungi, kom út fjórum árum fyrr.
* Í byrjun bókarinnar kemur fulltrúi hraðpóstþjónustunnar Fljúgandi Fákanna Fótfráu (e. Pony Express) með hraðbréf til Lukku Láka. Eins og lýst er í bókinni Söngvírnum var hraðpóstþjónustunni komið á fót árið 1860, en hún lagði upp laupana rúmu ári síðar þegar ritsíminn varð að veruleika. Hinn raunverulegi Billi barnungi var þá aðeins tveggja ára, en hann fæddist árið 1859.
*Á bls. 14 í bókinni raular Billi þekkt bandarískt þjóðlag, Streets of Laredo, en í íslensku útgáfunni er texta lagsins þó breytt.

## Íslensk þýðing

Heiðursvörður Billa barnunga var gefin út af Fjölva árið 1979 í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen. Þetta er 19. bókin í íslensku ritröðinni.
Tildrulilja

***Fritillaria uva-vulpis*** er fjölær laukplanta af ættkvísl vepjulilja *[[Fritillaria]]* upprunnin frá austur Tyrklandi, norðvestur Írak og vestur Íran. Hún finnst helst í skóglendum lágfjöllum Zagros, þar sem þær vaxa í rökum engjum  og kornökrum milli 900–1800 m yfir sjávarmáli.

## Nafn
Latneskt heitið þýðir "refa-vínber", og var gefið í Kew eftir kúrdíska nafninu *tarsi raiwi* skráðu af Guest.
Grasafræðingurinn Guest safnaði þessari plöntu í norðaustur Írak 1931 og kom með til Kew. Rannsóknir Rix sýndu að þetta safn var blanda af  *Fritillaria assyriaca* og *Fritillaria uva-vulpis*. Tegundinni var fyrst lýst af Christabel Beck undir heitinu *Fritillaria assyriaca* in 1953. Plöntum var safnað af Paul Furse 1962 í Persíu, og komu í ræktun undir því heiti. Árið 1974 mælti Martyn Rix hjá Kew fyrir hinu nýja nafni *Fritillaria uva-vulpis* fyrir *Fritillaria assyriaca* sensu Beck. Flestar garðplöntur seldar sem *Fritillaria assyriaca* eru í raun af tegundinni *F. uva-vulpis*.

## Lýsing
Laukur *Fritillaria uva-vulpis* er 3 sm að þvermáli. Blómstrandi er plantan um 30 - 45sm á hæð. Þrjú til fimm, vanalega fjögur skærgræn laufblöð eru 8–12 sm löng og 1–2 sm breið, efri blöðin eru smærri. Hver stöngull ber eitt, sjaldan tvö lútandi, bjöllulaga blóm. Krónublöðin eru rúnnuð og dökkfjólublá með málmgljáa að utan, með skærgula bryddingu við mynnið, og gul að innan. Stíllinn er stuttur og gulur, ódeildur og 5–7 mm langur. Fræbelgurinn er sívalur, um.þ.b. 3 sm langur og 1 sm í þvermál. 

Hún líkist mjög Fritillaria assyriaca sem, hinsvegar, hefur sprota á stönglinum, grænleitari blóm og aðeins víðari munn og vex yfirleitt hærra yfir sjó.

## Ræktun
*Fritillaria uva-vulpis* þarf hlý og þurr sumur, og frjósaman, humus-ríkan jarðveg. Í Bretlandi er talið best að hafa hana í pottum. Hún fjölgar sér auðveldlega með smálaukum, sem þurfa nokkur ár áður en hún nær blómgunarstærð. Laukunum ætti að vera plantað um 10 sm dýpt. Blómstrar í apríl í Bretlandi.

## Heimildir
Svölulilja

***Fritillaria tubiformis*** er fjölær laukplanta í liljuætt, ættuð frá Alpasvæðum suðvestur Frakklands og norður Ítalíu.


File:Fritillaria_tubiformis_20052002.JPG
File:Fritillaria_tubiformis_20052002_2.JPG 
File:Fritillaria_tubiformis_20052002_3.JPG


;Undirtegundir
* *Fritillaria tubiformis* var. *burnatii* (Planch.) Rouy
* *Fritillaria tubiformis* subsp. *tubiformis*
* *Fritillaria tubiformis* subsp. *moggridgei* (Boiss. & Reut. ex Planch.) Rix


File:Fritillaria_tubiformis_var._moggridgei.jpg|Fritillaria tubiformis subsp. moggridgei


## Heimildir

## Ytri tenglar
*Alpine Garden Society Plant Encyclopedia, ''Fritillaria tubiformis''
*Botany Czech, ''Fritillaria tubiformis'' subsp. ''moggridgei''  in Czech with color photos
*Acta Plantarum Galleria della Flora italiana, ''Fritillaria tubiformis'' 
*Flore Alpes
Álkulilja

***Fritillaria ruthenica*** er jurt af liljuætt sem var lýst af Wikst.  

## Myndir


Fritillaria ruthenica 1.jpg
Fritillaria ruthenica 2.jpg
Fritillaria ruthenica 3.jpg


## Heimildir


## Ytri tenglar
Fritillaria rhodia

***Fritillaria rhodia***, nefnd Rhodos-Vepjulilja er  Grísk tegund plantna í liljuætt. Hún finnst aðeins vilt á Rhódos í gríska eyjahafinu, þó hefur hún verið ræktuð annarsstaðar.

## Heimildir

## Tenglar
*Pacific Bulb Society, European Fritillaria Two ljósmyndir af *Fritillaria rhodia* ásamt fleiri tegundum
*Fritillaria Group, The Alpine Garden Society, Fritillaria species R-S ljósmyndir af *Fritillaria rhodia* ásamt fleiri tegundum