Hólmgarður

**Hólmgarður**, **Novgorod** eða **Velíkíj Novgorod** – (rússneska: Великий Новгород; íslenska: **Mikla Novgorod** eða **Mikla Nýborg**) er hinn forni höfuðstaður Garðaríkis og með merkustu sögustöðum Rússlands. Borgin er á milli Moskvu og St. Pétursborgar og er 180 km suðaustur af Pétursborg við ána Volkhov sem rennur úr Ilmen-vatni. Í borginni búa nú 240 þúsund manns og er hún stjórnarsetur fyrir Novgorod-sýslu (Novgorod-oblast). Loftslag er þurrt og er meðalhiti á sumrin +25&nbsp;°C og á veturna –10&nbsp;°C. Fornminjar í Novgorod voru settar á Heimsminjaskrá UNESCO árið 1992.

## Hólmgarður (gamli bærinn)
*Hólmgarður* (gamli bærinn) var um 2 km sunnan við Novgorod, á austurbakka Volkhov-árinnar, þar sem hún rennur úr Ilmen-vatni. Bærinn stóð á dálítilli hæð, en í kring var votlendi sem fór í kaf í vatnavöxtum, og var þá eins og bærinn stæði á hólma. Á síðari öldum var staðurinn kallaður *Gorodisjtje*, sem merkir *Gamli bærinn*, eða *Gamla virkið*. Í byrjun 19. aldar fóru fræðimenn að kalla staðinn *Rjurikovo Gorodisjtje* eftir hinum norræna Rúrik (Hræreki) sem uppi var 830 – 879 en honum var boðið til bæjarins til að koma þar á friði. Hann settist að í bænum og gerði hann að höfuðstað sínum. Árið 882 vann eftirmaður Hræreks, Helgi frá Hólmgarði, Kænugarð.

## Hólmgarður (nýi bærinn) – Novgorod
Um 950 fór að myndast umtalsvert þéttbýli við Volkhov-ána, 2 km norðan við Gamla bæinn, þar sem Novgorod er nú. Sá þéttbýliskjarni varð brátt mikilvægari í stjórnkerfi svæðisins. Árið 988 var kristin trú innleidd í Garðaríki, og ári síðar var fyrsta timburkirkjan í landinu byggð í Novgorod (Soffíukirkjan), og stofnað biskupssetur. Skömmu eftir 1015 flutti stórfurstinn Jarisleifur hinn vitri aðsetur sitt frá Gamla bænum til Novgorod og var þar þá bæði miðstöð kirkjulegs og veraldlegs valds á svæðinu. Árið 1044 var byrjað að byggja virki þar á staðnum, og varð þá Gamli bærinn smábær sem hafði ekki mikla þýðingu. 

Hólmgarður var mikilvæg miðstöð í viðskiptaferðum Væringja milli landanna við Eystrasalt og Miklagarðs. 

## Fornleifarannsóknir
Fyrsta fornleifarannsókn í Gamla bænum var gerð 1901, og var haldið áfram á árunum 1910–1969, en aðeins í takmörkuðum mæli. Á árunum 1975–1989 var svo ráðist í frekari rannsóknir á vegum Rússnesku vísindaakademíunnar í Pétursborg, og fundust þá mikilvægar heimildir um hlutverk Gamla bæjarins í sögu svæðisins. Einnig hafa farið fram umfangsmiklar fornleifarannsóknir í Novgorod sem hafa leitt í ljós miklar sögulegar heimildir um svæðið. Meðal þeirra eru um 750 sendibréf frá 11.–15. öld, skrifuð með griffli eða ritstíl á birkibörk. Talið er líklegt að enn eldri bréf eigi eftir að finnast, frá því fyrir 1000. Einnig hafa fundist nokkrar rúnaristur, sem sýna tengsl við Norðurlönd. 

Fornminjafundir benda til þess að *Gorodisjtj* geti verið frá miðri 9. öld. Um miðja 11. öld er Novgorod orðinn þróaður miðaldabær og stjórnarsetur. Rúrik-konungdæmið hélt velli í Rússlandi í meira en 750 ár.

## Tengt efni
* Garðaríki
 


Mynd:Varangian routes.png|Verslunarleiðir Væringja milli Uppsala og Miklagarðs.
Mynd:Early Rus.png|Borgir Væringja um miðja 10. öld (borgir með rauðu letri).


## Heimildir
* *Vikingernes Rusland – Staraja Ladoga og Novgorod*, Roskilde 1993.
* 

## Tenglar

* Vefsetur borgarinnar Novgorods
* Söguleg gögn
* Heimsminjar á skrá Unesco í Novgorod
* Ferðamannaupplýsingar 
* Háskólinn í Novgorod (á rússnesku)