1975

Árið **1975** (**MCMLXXV** í rómverskum tölum) var 75. ár 20. aldar sem hófst á miðvikudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu. Árið var lýst ár kvenna af Sameinuðu þjóðunum og arkitektúrverndarárið af Evrópuráðinu.

## Atburðir

### Janúar

* Tölvan Altair 8800 var fyrst kynnt í janúarhefti tímaritsins *[[Popular Electronics]]* og hratt örtölvubyltingunni af stað.
* 5. janúar - Málmflutningaskipið *Lake Illawarra* rakst á Tasmanbrúna í Tasmaníu með þeim afleiðingum að sjö skipverjar og fimm ökumenn létust.
* 11. janúar - *[[Sojús 11]]* lagði að geimstöðinni Saljút 4 þar sem áhafnarmeðlimir settu síðan met í lengd dvalar í geimnum.
* 13. janúar - Guðmundur Sigurjónsson náði stórmeistaratitli í skák, annar Íslendinga.
* 14. janúar - Samningur um skráningu hluta sem varpað er í himingeiminn var undirritaður.
* 17. janúar - Kínverska þingið kom saman í fyrsta sinn í tíu ár. Zhou Enlai var endurkjörinn forsætisráðherra og Deng Xiaopeng kjörinn varaforseti.
* 24. janúar - Djasspíanistinn Keith Jarrett lék Kölnarkonsertinn sem varð síðar mest selda hljómplata allra tíma með píanóeinleik.
* 25. janúar - Sheikh Mujibur Rahman lýsti yfir neyðarástandi í Bangladess. Skömmu síðar voru allir stjórnmálaflokkar, aðrir en Awami-bandalagið, bannaðir.
* 29. janúar - Weather Underground gerði sprengjuárás á utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna

### Febrúar

* 4. febrúar - Yfir 2000 létust í jarðskjálfta í Haicheng í Kína.
* 9. febrúar - *[[Sojús 11]]* sneri aftur til jarðar.
* 10. febrúar - Evrópuráðið gaf út Jafnlaunatilskipunina.
* 10. febrúar - Isabel Perón gaf hernum leyfi til að nota öll meðul til að brjóta á bak aftur andstöðu í Tucumán í Argentínu.
* 11. febrúar - Margaret Thatcher var kjörin formaður Breska íhaldsflokksins.
* 13. febrúar - Rauf Denktaş lýsti yfir stofnun Tyrkneska sambandsríkisins Kýpur.
* 17. febrúar - Fyrsta hljómplata AC/DC, *[[High Voltage]]*, kom út.
* 18. febrúar - Þjóðfrelsishreyfing Tígra stofnuð í Eþíópíu.
* 25. febrúar - Ragnhildur Helgadóttir var fyrst kvenna kosin forseti Norðurlandaráðs á þingi þess sem haldið var í Reykjavík.
* 27. febrúar - Hornstrandir norðan og vestan Skorarheiðar í Norður-Ísafjarðarsýslu voru friðlýstar.

### Mars
* 5. mars - Homebrew Computer Club hélt sinn fyrsta fund í Menlo Park, Kaliforníu. Einn viðstaddra var Steve Wozniak.
* 6. mars - Íran og Írak gerðu með sér Alsírsáttmálann sem batt endi á landamæradeilur ríkjanna.
* 7. mars - Mannbjörg varð er flutningaskipið *Hvassafell* strandaði á Skjálfanda.
* 21. mars - Flokkurinn Inkatha var stofnaður í Suður-Afríku.
* 24. mars - Varðskipið ''Týr'' kom til landsins.
* 25. mars - Vatnsfjörður í Barðastrandarsýslu var friðlýstur, um 100 km² lands. 
* 25. mars - Faisal konungur var skotinn til bana af frænda sínum, Faisal bin Musaid.

### Apríl

* 3. apríl - Bobby Fischer neitaði að tefla við Anatólíj Karpov og lét honum þannig eftir heimsmeistaratitil sinn.
* 4. apríl - Bill Gates og Paul Allen stofnuðu fyrirtækið Microsoft.
* 13. apríl - Forseti Tsjad, François Tombalbaye, var myrtur í herforingjauppreisn sem Félix Malloum leiddi gegn honum.
* 14. apríl - Söngleikurinn *[[Chorus Line]]* var frumsýndur á Shakespearehátíð í New York-borg.
* 16. apríl - Hosni Mubarak var skipaður varaforseti Egyptalands.
* 17. apríl - Rauðu kmerarnir náðu höfuðborg Kambódíu, Phnom Penh, á sitt vald.
* 19. apríl - Siglingaklúbburinn Þytur var stofnaður í Hafnarfirði.
* 24. apríl - Sex meðlimir Baader-Meinhof-gengisins hertóku sendiráð Vestur-Þýskalands í Svíþjóð og kröfðust lausnar fanga. 
* 30. apríl - Fall Saigon: Duong Van Minh, forseti Suður-Víetnam, lýsti yfir uppgjöf.

### Maí
* 3. maí - Mao Zedong gagnrýndi fjórmenningagengið opinberlega.
* 10. maí - Sony setti Betamax-myndbandstækið á markað í Japan.
* 11. maí - Um 75.000 manns fögnuðu lokum Víetnamstríðsins í Central Park í New York-borg.
* 16. maí - Konungsríkið Sikkim í Himalajafjöllum varð 22. fylki Indlands.
* 24. maí - *[[Sojús 18]]* hélt út í geim og lagði að geimstöðinni Saljút 4 næsta dag.
* 28. maí - Fimmán Vestur-Afríkuríki stofnuðu Efnahagsbandalag Vestur-Afríkuríkja.

### Júní
* 5. júní - Súesskurðurinn var opnaður aftur í fyrsta sinn eftir Sex daga stríðið átta árum fyrr.
* 7. júní - Gríska þingið samþykkti að afnema konungsríkið og stofna lýðveldi.
* 11. júní - Ný löggjöf um fóstureyðingar tók gildi á Íslandi og urðu þá fóstureyðingar löglegar við sérstakar aðstæður.
* 12. júní - Dómstóll á Indlandi komst að þeirri niðurstöðu að forsætisráðherra landsins, Indira Gandhi, hefði komist á þing vegna spillingar og mætti því ekki gegna opinberu embætti.
* 17. júní - Íbúar Norður-Maríanaeyja samþykktu að ganga inn í Bandaríkin.
* 25. júní - Mósambík lýsti yfir stofnun sjálfstæðs ríkis. 
* 29. júní - Kanadísku umhverfisverndarsamtökin Greenpeace Foundation hófu sínar fyrstu aðgerðir gegn sovéskum hvalveiðiskipum. Meðal þátttakenda var Paul Watson.

### Júlí

* 1. júlí - Samningur um alþjóðaverslun með tegundir í útrýmingarhættu gekk í gildi eftir að 10. ríkið undirritaði hann.
* 1. júlí - Varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna lýsti því yfir að ARPANET væri orðið virkt.
* 5. júlí - Grænhöfðaeyjar fengu sjálfstæði frá Portúgal. 
* 6. júlí - Þing Kómoreyja samþykkti að lýsa yfir sjálfstæði frá Frakklandi.
* 9. júlí - Borgarastyrjöldin í Angóla hófst.
* 12. júlí - Saó Tóme og Prinsípe fengu sjálfstæði frá Portúgal.
* 17. júlí - Mannað Appollógeimfar tengdist mönnuðu Sojúsgeimfari á braut um jörðu.
* 23. júlí - MITS fær tíu ára einkaleyfi á notkun fyrsta hugbúnaðar Microsoft, Altair BASIC.
* 24. júlí - Filippseyjar og Taíland lýstu því yfir að Suðaustur-Asíubandalagið (SEATO) yrði lagt niður.

### Ágúst
* 1. ágúst - Helsinkisamþykktirnar um landamæri Evrópuríkja og mannréttindi voru gerðar á fundi hjá Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu í Finnlandi.
* 3. ágúst - Franskur ævintýramaður, Bob Denard, velti forseta Kómoreyja úr stóli með aðstoð málaliða.
* 8. ágúst - Banqiao-stíflan í Kína gaf sig með þeim afleiðingum að 26 þúsund manns drukknuðu og ellefu milljónir misstu heimili sín.
* 15. ágúst - Sheikh Mujibur Rahman var myrtur ásamt fjölskyldu sinni í valdaráni í Bangladess þar sem Khondaker Mostaq Ahmad tók við forsetaembættinu.
* 15. ágúst - Sexmenningarnir frá Birmingham voru dæmdir í lífstíðarfangelsi fyrir sprengjuárásir í Birmingham árið áður. Þeir voru hreinsaðir af sökum árið 1991.
* 20. ágúst - NASA sendi könnunargeimfarið *[[Viking 1]]* í átt til Mars.
* 23. ágúst - Skæruliðar Pathet Lao fóru sigurför inn í höfuðborg Laos og komu á kommúnistastjórn í landinu.
* 26. ágúst - Furstinn af Barein leysti upp þing landsins og kom aftur á einræði. 
* 30. ágúst - Alþjóðasamningur um varnir gegn mengun hafsins vegna losunar úrgangsefna og annarra efna í það tók gildi.

### September

* 1. september - Concorde-þota fór fyrst flugvéla fjórum sinnum yfir Atlantshafið á einum degi.
* 5. september - Lynette Fromme reyndi að myrða Bandaríkjaforseta, Gerald Ford, í Sacramento í Kaliforníu.
* 8. september - Jónas Kristjánsson, fyrrum ritstjóri Vísis, og fleiri starfsmenn þaðan stofnuðu Dagblaðið.
* 12. september - Þörungaverksmiðjan á Reykhólum tók til starfa.
* 16. september - Papúa-Nýja Gínea fékk sjálfstæði frá Ástralíu.
* 18. september - Patricia Hearst var handtekin í San Francisco.
* 18. september - Siglingafélagið Snarfari var stofnað í Reykjavík.
* 22. september - Sara Jane Moore reyndi að myrða Bandaríkjaforseta, Gerald Ford, í San Francisco.
* 26. september - Kvikmyndin *[[The Rocky Horror Picture Show]]* var frumsýnd í Los Angeles.

### Október

* 1. október - Gilbert- og Elliseyjar klofnuðu rétt áður en þær fengu sjálfstæði frá Bretlandi. Gilberteyjar urðu síðan Kíribatí og Elliseyjar Túvalú.
* 1. október - Marokkó og Máritanía gerðu leynilegt samkomulag um að skipta Vestur-Sahara milli sín.
* 4. október - Fyrsti fjölbrautaskóli Íslands, Fjölbrautaskólinn í Breiðholti, hóf starfsemi.
* 11. október - Fyrsti þátturinn af *[[Saturday Night Live]]* fór í loftið hjá NBC.
* 13. október - 5000 maoríar gengu til Wellington til að krefjast þess að fá land sitt aftur.
* 15. október - Lög um útfærslu íslensku fiskveiðilögsögunnar í 200 mílur tók gildi og þorskastríð hófst við Breta.
* 16. október - Fimm ástralskir blaðamenn voru myrtir þegar Indónesíuher gerði innrás í Austur-Tímor.
* 24. október - Kvennafrídagurinn 1975: Þúsundir íslenskra kvenna lögðu niður vinnu á degi Sameinuðu þjóðanna.

### Nóvember
* 6. nóvember - Græna gangan: 300.000 sjálfboðaliðar gengu frá Marokkó til Vestur-Sahara til stuðnings við tilkall Marokkó til þessarar fyrrum nýlendu Spánar.
* 11. nóvember - Angóla fékk sjálfstæði frá Portúgal.
* 14. nóvember - Spánverjar hurfu frá Vestur-Sahara. 
* 15. nóvember - Norræni fjárfestingarbankinn var stofnaður á Norðurlandaráðsþingi í Stokkhólmi.
* 22. nóvember - Jóhann Karl 1. tók við sem þjóðhöfðingi á Spáni eftir lát Franciscos Franco.
* 25. nóvember - Súrínam fékk sjálfstæði frá Hollandi.
* 28. nóvember - Portúgalska Tímor lýsti yfir sjálfstæði sem Austur-Tímor.

### Desember

* 1. desember - Reykjanesfólkvangur var stofnaður.
* 2. desember - Skæruliðar Pathet Lao tóku við stjórnartaumunum í Laos.
* 6. desember - Borgarastyrjöldin í Líbanon: Svarti laugardagurinn þegar 200 líbanskir múslimar voru myrtir í hefndarskyni fyrir morð á fjórum kristnum mönnum.
* 7. desember - Indónesía gerði innrás í Austur-Tímor.
* 8. desember - Borgarastyrjöldin í Líbanon: Kristnir og íslamskir herflokkar hertóku hótel og aðrar háar byggingar til að skjóta frá eldflaugum og fallbyssuskotum.
* 9. desember - Sameinuðu þjóðirnar samþykktu Yfirlýsingu um réttindi fatlaðra.
* 10. desember - Skæruliðasamtökin Polisario hófu vopnaða baráttu við hernámslið Marokkó og Máritaníu í Vestur-Sahara.
* 17. desember - Heimsminjaskrá UNESCO tók gildi þegar 20 ríki höfðu undirritað hana.
* 20. desember - Kröflueldar hófust með hraungosi á sprungu við Leirhnjúk. Gosið stóð með hléum til 18. september 1984.
* 21. desember - Sex manna hópur palestínskra skæruliða, þar á meðal Sjakalinn Carlos, tóku orkumálaráðherra 13 OPEC-ríkja í gíslingu í Vínarborg.
* 21. desember - Samþykkt um votlendi sem hafa alþjóðlegt gildi, einkum fyrir fuglalíf sem var undirrituð í Ramsar í Íran 1971 tók gildi.
* 24. desember - Breska þungarokksveitin Iron Maiden var stofnuð.
* 27. desember - 372 kolanámumenn létust í slysi í kolanámu í Chasnala á Indlandi.
* 28. desember - Þriðja þorskastríðið: Breska freigátan *Andromeda* sigldi á varðskipið *[[Týr (varðskip)|Tý]]*.

### Ódagsettir atburðir
* Samtök herstöðvaandstæðinga voru formlega stofnuð.
* Kirkja Jesú Krists hinna síðari daga heilögu hóf trúboð á Íslandi eftir langt hlé.
* Hljómsveitin Sex Pistols var stofnuð í London.

## Fædd
* 11. janúar - Timbuktu, sænskur tónlistarmaður.
* 13. janúar - Daniel Kehlmann, þýskur rithöfundur.
* 9. febrúar - Rósa Björk Brynjólfsdóttir, íslensk stjórnmálakona.
* 18. febrúar - Þóra Arnórsdóttir, fjölmiðlakona.
* 18. febrúar - Gary Neville, enskur knattspyrnumaður.
* 7. mars - Audrey Marie Anderson, bandarísk leikkona.
* 10. mars - DJ Aligator, íranskur raftónlistarmaður.
* 12. mars - Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, stjórnmálamaður og formaður Miðflokksins.
* 15. mars - Eva Longoria, bandarísk leikkona.
* 27. mars - Stacy Ferguson, bandarísk söngkona.
* 2. apríl - Adam Rodríguez, bandarískur leikari.
* 6. apríl - Zach Braff, bandarískur leikari.
* 8. apríl - Stefán Pálsson, íslenskur sagnfræðingur.

* 23. apríl - Jón Þór Birgisson, söngvari í hljómsveitinni Sigur Rós.
* 25. apríl - Hannes Sigurbjörn Jónsson, formaður Körfuknattleikssambands Íslands.
* 27. apríl - Sigþór Júlíusson, íslenskur knattspyrnumaður.
* 2. maí - David Beckham, enskur knattspyrnumaður.
* 7. maí - Árni Gautur Arason, knattspyrnumaður.
* 7. maí - Sigfús Sigurðsson, íslenskur handknattleiksmaður.
* 9. maí - Chris Diamantopoulos, kanadískur leikari.
* 11. maí - Coby Bell, bandarískur leikari.
* 15. maí - Andri Óttarsson, íslenskur lögfræðingur.
* 21. maí - Juuso Pykälistö, finnskur rallökumaður.
* 24. maí - Will Sasso, kanadískur leikari.
* 26. maí - Nicki Lynn Aycox, bandarísk leikkona.
* 29. maí - Sólveig Anna Jónsdóttir, íslenskur aktívisti.
* 4. júní - Angelina Jolie, bandarísk leikkona.
* 7. júní - Allen Iverson, bandarískur körfuknattleiksmaður.
* 25. júní - Vladimir Kramnik, rússneskur stórmeistari í skák.
* 3. júlí - Ryan McPartlin, bandarískur leikari.
* 8. júlí - Amara, indónesísk söngkona.
* 10. júlí - Stefán Karl Stefánsson, íslenskur leikari.
* 11. júlí - Jon Wellner, bandarískur leikari.
* 24. júlí - Eric Szmanda, bandarískur leikari.
* 7. ágúst - Charlize Theron, suðurafrísk leikkona.
* 15. ágúst - Steinar Bragi, rithöfundur og ljóðskáld.
* 25. ágúst - Tinna Hrafnsdóttir, íslensk leikkona.
* 9. september - Michael Bublé, kanadískur söngvari og leikari.
* 12. september - Þórunn Erna Clausen, íslensk leikkona.

* 20. september - Moon Bloodgood, bandarísk leikkona.
* 6. október - Olga Færseth, íslensk knattspyrnu- og körfuknattleikskona.
* 27. október - Aron Ralston, bandarískur fjallgöngumaður.
* 2. nóvember - Ófeigur Sigurðsson, rithöfundur og ljóðskáld.
* 12. nóvember - Jason Lezak, bandarískur sundmaður.
* 17. nóvember - Diane Neal, bandarísk leikkona.
* 17. desember - Milla Jovovich, bandarísk fyrirsæta.
* 30. desember - Haukur Gröndal, klarínett- og saxófónleikari.
* 30. desember - Tiger Woods, bandarískur atvinnumaður í golfi.

## Dáin

* 3. febrúar - Umm Kulthum, egypsk söngkona (f. 1900).
* 9. mars - María Maack, íslensk hjúkrunarkona (f. 1889).
* 13. mars - Ivo Andrić, júgóslavneskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. 1892).
* 5. apríl - Chiang Kai-shek, leiðtogi Kuomintang og forseti Taívan (f. 1887).
* 8. apríl - Brynjólfur Jóhannesson, íslenskur leikari (f. 1897).
* 17. maí - Gerður Helgadóttir, íslenskur myndhöggvari (f. 1928).
* 9. júlí - Eðvarð Sigurðsson, verkalýðsforingi og alþingismaður (f. 1910).
* 9. ágúst - Dímítríj Sjostakovítsj, rússneskt tónskáld (f. 1906).
* 22. ágúst - Guðrún frá Lundi, íslenskur rithöfundur (f. 1887).
* 27. ágúst - Haile Selassie, keisari Eþíópíu (f. 1892).
* 20. september - Saint-John Perse, franskt skáld (f. 1887).
* 7. október - Peregrino Anselmo, úrúgvæskur knattspyrnumaður (f. 1902).
* 20. nóvember - Francisco Franco, spænskur einræðisherra (f. 1892).
* 21. nóvember - Gunnar Gunnarsson, íslenskur rithöfundur (f. 1889).
* 5. desember - Hannah Arendt, þýskur stjórnmálahugsuður (f. 1906).

## [[Nóbelsverðlaunin]]
* Eðlisfræði - Aage Niels Bohr, Ben Roy Mottelson, Leo James Rainwater
* Efnafræði - John Warcup Cornforth, Vladimir Prelog
* Læknisfræði - David Baltimore, Renato Dulbecco, Howard Martin Temin
* Bókmenntir - Eugenio Montale
* Friðarverðlaun - Andrei Dmitrievich Sakharov 
* Hagfræði - Leonid Kantorovich, Tjalling Koopmans