open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kreólamál

**Kreólamál** eða **kreólska** er tungumál sem hefur orðið til við blöndun tveggja eða fleiri tungumála. Munurinn á kreólamáli og blendingsmáli er að kreólamál er fullbúið tungumál sem er notað við allar aðstæður en blendingsmál er oft einfaldað og aðeins notað við tiltekna tegund samskipta, til dæmis í viðskiptum. Kreólamál verður til þegar fólk fer að tala blendingsmál sem móðurmál. Orðaforði kreólamáls er allur fenginn úr upprunamálunum en málfræðin getur verið gerólík. Oft eru kreólamál töluð við aðstæður þar sem eitt af upprunamálunum er opinbert tungumál meðan kreólamálið nýtur ekki opinberrar stöðu. Málhafar þurfa því líka að tala eitt af upprunamálum kreólamálsins sem leiðir til tíðra málskipta og getur orðið til þess að „afblanda“ kreólamálið og jafnvel útrýma því.

Málfræðingar eru ekki á eitt sáttir um skilgreiningu kreólamála. Sumir líta svo á að þetta sé sögulegt hugtak sem vísar til nýlendustefnu og þrælahalds þar sem myndun kreólamála sé í raun ekkert ólík myndun annarra tungumála og kreólamál því í engu frábrugðin öðrum tungumálum.

Dæmi um kreólamál eru bahamíska (Bahamaeyjar), áströlsk kríólska (Ástralía) og manglish (Malasía) sem hafa þróast út frá ensku; máritíska (Máritíus) og haítíska (Haítí) sem þróuðust út frá frönsku; kituba (Mið-Afríka) sem þróaðist út frá kikongo; chavacano (Filippseyjar) og papiamento (ABC-eyjarnar) út frá spænsku; júba-arabíska (Suður-Súdan) út frá arabísku og betawi (Djakarta) út frá malasísku.
ABC-eyjar

**ABC-eyjar** getur átt við:
* ABC-eyjar (Arúba, Bonaire og Curaçao) í Karíbahafi
* ABC-eyjar (Admiralty-eyja, Baranof-eyja og Chichagof-eyja) undan strönd Alaska
ABC-eyjar (Karíbahafi)

**ABC-eyjar** eru þrjár vestlægustu eyjar Hléborðseyja Litlu-Antillaeyja: Arúba, Bonaire og Curaçao. Allar eyjarnar eru hluti af Konungsríkinu Hollandi, Arúba og Curaçao með heimastjórn en Bonaire sem sérstakt hollenskt sveitarfélag.
Málskipti

**Málskipti** eiga sér stað þegar mælandi skiptir milli tungumála eða mállýska í einu samtali þannig að málfræði og hljóðfræði hvers tungumáls helst aðskilið. Málskipti eru því ólík lánsorðum, lánsþýðingum, yfirfærslu eða notkun blendingsmála. Díglossía eru málskipti sem leiða af tilteknum samskiptaaðstæðum og eru fasttengd þeim, eins og þegar maður í banka skiptir úr mállýsku í opinbert mál þegar hann hættir að spjalla á almennum nótum við gjaldkerann og snýr sér að erindi sínu. 

Áður fyrr var algengt að líta á málskipti sem mállýti en nú er almennt litið á þau sem eðlilega afleiðingu af tvítyngi og fjöltyngi.
Austurhvel

**Austurhvel jarðar** er landfræðilegt heiti á þeim hluta jarðarinnar sem er austan við núllbaug og vestan við 180. lengdarbaug. Á þessu svæði eru Evrópa, Afríka, Asía og Ástralía, meðan Ameríka er á vesturhveli jarðar. Stundum er austurhvel jarðar því notað í sömu merkingu og „gamli heimurinn“. 

Línan sem skiptir jörðinni í austur- og vestuhvel er hefðbundin, ólíkt miðbaug á milli norður- og suðurhvels jarðarinnar. Mörkin voru lögfest á Alþjóðlegu núllbaugsráðstefnunni í Washington D.C. árið 1884.
Malasíska

**Malasíska** (malasíska: *Bahasa Malaysia*) er opinbert tungumál Malasíu. Hún er stöðluð útgáfa Malakkamállýsku malajísku. Talið er að yfir tíu milljónir tali malasísku sem móðurmál og um átján milljónir tali hana sem annað mál.

## Tilvísanir
Tasmanhaf

**Tasmanhaf** er strandhaf í suðurhluta Kyrrahafs milli Ástralíu og Nýja Sjálands. Það er um 2000 km breitt og 2800 km langt. Það heitir eftir hollenska landkönnuðinum Abel Janszoon Tasman. Á maorísku heitir það *Te Tai-o-Rehua*. Hafið liggur að Kóralhafi í norðri, Kyrrahafi í norðaustri og austri, Suður-Íshafi í suðri og Bass-sundi í vestri. 

Helstu eyjar í Tasmanhafi eru Norfolkeyja, Howe-eyja, Pýramídi Balls, Middleton-rif og Elísabetarrif.
Kjarnræði

**Kjarnræði** (eða **elítismi**) er hugtak sem haft er um þá skoðun eða afstöðu sumra einstaklinga, sem mynda forréttindahóp (elítu) - sem er (sjálfskipað) einvalalið  sem telur sig vegna ættar eða stöðu, gáfna eða efnahags, reynslu eða sérstakrar þjálfunar - vera þess umkomið að geta stjórnað betur en aðrir eða að skoðanir þeirra hafi meira vægi en annarra og að meðal þeirra verði til einhverskonar þétting mikilvægis sem geti orðið til framfaraheilla fyrir heildina.
Patrice Evra

**Patrice Evra** (fæddur 15. maí 1981) er franskur fyrrum knattspyrnumaður sem spilaði meðal annars með West Ham United, Juventus, Manchester United og ýmsum frönskum liðum. Evra var með franska landsliðinu frá 2004-2016.
Robin van Persie

**
**Robin van Persie''' (fæddur 6. ágúst 1983 í Rotterdam) er hollenskur fyrrum knattspyrnumaður sem spilaði sem framherji fyrir ýmis lið og hollenska landsliðinu.

Persie hóf feril sinn hjá Feyenoord í heimalandinu en var keyptur árið 2004 til Arsenal, þar sem hann spilaði í átta ár. Hann var síðan keyptur til Manchester United sumarið 2012. Árið 2015 gekk Persie til liðs við Fenerbahce, Tyrklandi. Loks fór hann til heimafélagsins Feyenoord á ný.
Landgræðsla

**Landgræðsla** er safn aðgerða og aðferða til að koma í veg fyrir að land blási upp og jarðvegur fjúki burt eða efnasamband jarðvegs breytist með ofnotkun eða mengun. 
Landgræðsluaðferðir eru oft til að koma í veg fyrir eða stöðva gróður- og jarðvegseyðingu, endurheimta gróður og jarðveg og stuðla að sjálfbærri landnýtingu. 

## Landgræðsla á Íslandi

Árið 1882 voru miklar frosthörkur að vorlagi og stormur og þar sem ekki var snjór til að hlífa jörðinni eins og í Rangárvallasýslum þá var samfelldur sandstormur frá 20. apríl til 9. maí. Fjöldi jarða fór þá í eyði einkum í Landsveit og á Rangárvöllum. Níu jarðir á Rangárvöllum urðu að sandauðn.

Landgræðslan var stofnuð árið 1907.

## Heimildir

* Friðrik G. Olgeirsson, Sáðmenn sandanna, Saga landgræðslu á Íslandi 1907-2007, Reykjavík, 2007 
* Landbætur í úthaga - uppgræðsla
Boxviður

**Boxviður** eða **fagurlim** (fræðiheiti: *Buxus sempervirens*) er sígrænn runni eða lítið tré með litlum laufblöðum. Runnann má forma á ýmsa vegu með klippingu. Á Íslandi er boxviður viðkvæmur og sumir mæla með því að hafa hann utandyra frá vori til hausts en yfir veturinn í óupphituðum gróðurskála. Hins vegar getur hann lifað íslenskan vetur en hætta er þó á kali á laufi snemma árs.
Garðagullregn

**Garðagullregn** (fræðiheiti: *Laburnum ×watereri* ‘Vossii') er blendingstegund af gullregni sem er upprunið úr mið-Evrópu. Það er allt að átta metra tré sem blómgast stórum, gulum blómklösum á sumrin. Garðagullregn þarf kalkríkan og hæfilega rakan jarðveg. 

Garðagullregn er blendingsgullregn milli hinna tveggja tegunda gullregns með langa blómklasa eins og fjallagullregn og þétt blómskrúð eins og strandagullregn.

## Tilvísanir
Sólbroddur

**Sólbroddur** (fræðiheiti: *Berberis thunbergii*) er þyrnóttur lauffellandi runni af míturætt. Hann verður um 150 sm að hæð. Runninn er ættaður frá Japan og fær mjög fallega haustliti. Hann ber ber að hausti og þolir vel klippingu. 

Yrkið **blóðbroddur** eða **rauður sólbroddur** (*Atropurpurea*) er með blá-rauðfjólublá blöð og hefur verið lengi í ræktun á Íslandi. 

## Heimild
*  Berberis thunbergii (Lystigarður Akureyrar)
Japanskvistur

**Japanskvistur** eða **rósakvistur** (fræðiheiti: *Spiraea japonica*) er lauffellandi blómstrandi runni. Blómin eru dökkbleik. Greinar japanskvists eru grannar og stökkar og brotna undan miklum snjóþunga. Hann verður 0,5 - 1 m að hæð á Íslandi. Runninn er notaður sem skrautrunni. 

## Heimildir

* Yrki af Japanskvist Spiraea japonica í safni  Yndisgróðurs á Reykjum 
* Japanskvistur (Lystigarður Akureyrar)
Beinviður

**Beinviður** (fræðiheiti: *Euonymus europaeus*) er blómstrandi runni sem vex víða í Evrópu í skógarjöðrum og við hæðir. Beinviður þrífst best í frjóum kalkríkum jarðvegi. Runninn er vinsæl skrautjurt í almenningsgörðum og heimilisgörðum vegna bleikra og fjóublárra aldina og fallegra haustlita en runninn þolir einnig vel frost og vind. Sums staðar í Bandaríkjum Norður-Ameríku hefur beinviður breiðst út og orðið ágeng jurt. Viðurinn er mjög harður og var notaður til að búa til snældur og heitir runninn "spindle wood" á ensku.

Hlutar af beinvið eru notaðir til lækninga en aldinið er eitrað og inniheldur þeóbrómín og koffín og er mjög beiskt. Eitrun er algeng hjá ungum börnum sem borða litrík aldinin. Eitrun getur valdið nýrnaskemmdum og verið lífshættuleg.

## Myndir

File:Illustration Euonymus europaea0.jpg|Mynd úr Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz frá 1885
File:Euonymus europaeus 1a.JPG|Blóm *Euonymus europaeus*
File:Celastraceae - Euonymus europaeus-2.JPG|Aldin *Euonymus europaeus*
File:Celastraceae - Euonymus europaeus.JPG|Nærmynd af aldinum *Euonymus europaeus*
File:Celastraceae - Euonymus europaeus-3.JPG|Laufblöð *Euonymus europaeus*
File:Euonymus europaeus Wzwz 3.jpg|Beinviðartré *Euonymus europaeus*


## Tenglar

* Beinviður (Lystigarður Akureyrar) 
*
*
Lokuð vörpun

Formengi vörpunar heitir **lokað undir** vörpuninni ef formengið og myndmengi vörpunarinnar eru eitt og hið sama.

## Tilvísanir


## Tengt efni
* Grúpa
Úttak

**Úttak** er stak í myndmengi. Í fallafræði á hvert inntak tiltekins falls sér hvorki fleiri né færri en eitt úttak. Fleiri en eitt inntak geta þó átt sér sama úttak. Úttak aðferða („falla“) í forritstexta eru hinsvegar háðar bæði inntaki og ástandi. Þannig eru aðferð sem skilar nýju úttaki í hvert skipti sem því er fengið sama inntak, með því að breyta í hvert skipti um ástand.

## Tengt efni
*Inntak
*Fall (vörpun)
Kristján Magnússon

**Kristján H. Magnússon** (1903 – 1937) var íslenskur listmálari frá Ísafirði. Hann fór 17 ára gamall til Bandaríkjanna og hóf skömmu síðar listnám við Massachusetts-listaskólann í Boston. Eftir fimm ára nám bjó hann áfram í Bandaríkjunum til ársins 1929 og tók virkan þátt í sýningarhaldi við góðan orðstír. Verk Kristjáns eru oftast gerð af mikilli leikni og skólaðri kunnáttu en viðfangsefnin einfölduð, drættirnir ljósir og litir með þíðum, áferðarfallegum blæ.

## Nám
* 1921-1926 Massachusetts School of Arts, Boston, Bandaríkin
* Tilsögn hjá Guðmundi Jónssyni frá Mosdal, Ísland

## Helstu sýningar
* 1994 Kristján H. Magnússon, Stöðlakot, Ísland
* 1986 Kristján H. Magnússon, Listasafn Ísafjarðar, Ísland
* 1952 Kristján H. Magnússon, Minningarsýning Listamannaskálinn Ísland
* 1936 London, Bretland
* 1933 Ísafjörður, Ísland
* 1933 "Paintings of Iceland by Kristján H. Magnússon", Worchester Art Museum, Bandaríkin
* 1933 Bankastræti 6, Ísland
* 1932 Sýning í Bandaríkjunum, Bandaríkin
* 1931 The Fine Art Society Ltd., Bretland
* 1930 The Alpine Club, Bretland
* 1929 Góðtemplarahúsið, Gúttó, Ísland
* 1929 K.R. húsið, Ísland
* 1927 Copley Gallery, Bandaríkin

## Heimildir
* http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3549703
* http://www.umm.is/UMMIS/Listamenn/Listamadur/455 
* http://www.mbl.is/greinasafn/grein/718117/
* http://www.listasafn.akureyri.is/v1/listak0901/frumh.htm
* http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/1030910/
Krosshóll

**Krosshóll** er eyðijörð í Skíðadal og tilheyrir sveitarfélaginu Dalvíkurbyggð. Bærinn stóð á háum hól vestan Skíðadalsár. Nú sjást þar aðeins gróin tóftarbrot. Nokkru sunnan bæjarins voru gömul stekkjarhús frá Krosshóli á öðrum hól. Nú er þar gangnamannahús Svarfdæla og kallast Stekkjarhús. Hluti jarðarinnar tilheyrir Sveinsstaðaafrétt. Búskapur á Krosshóli hefur verið stopull í aldanna rás. Vallakirkja átti jörðina þegar hún kemur fyrst fram í heimildum árið 1394. Þá var jörðin nefnd Hóll í Skíðadal. Nafnið Krosshóll sést fyrst í jarðaskrá frá 1525. Kirkjan seldi jörðina árið 1910 þáverandi ábúanda Sigurði Ólafssyni.  Eftir það var hún í bændaeign uns hún fór í eyði 1935. Síðustu ábúendur voru Eiður Sigurðsson og Valgerður  S. Júlíusdóttir sem fluttu sig þaðan í Ingvarir. Næsti bær utan við Krosshól var Hverhóll en næsti bær innan við hét Sveinsstaðir. 

## Heimild
*
Blátoppur

**Blátoppur** (fræðiheiti *Lonicera caerulea*) er runni af geitblaðsætt með mörgum grönnum greinum. Hann verður 1,5-2 metra hár. Laufið er dökkgrænt og oftast með bláleitri slikju. Hann er mjög harðgerð jurt og hentar vel í limgerði. Blómin eru gulhvít og berin hnöttótt og dökkblá. Sum afbrigðin eða undirtegundirnar eru með bragðgóð ber, kölluð Haskap á ensku eftir nafni þeirra á Ainúamáli. Önnur afbrigði hans eru bragðvond og jafnvel talin eitruð.

## Heimild

* Blátoppur (Lystigarður Akureyrar)
Glótoppur

**Glótoppur** (fræðiheiti *Lonicera involucrata*) er er runni af geitblaðsætt sem verður 0.5–5 metra hár. Hann hefur útbreiðslu í Norður-Ameríku, frá Alaska til norður-Mexíkó. 

Glótoppur hefur breiðst út í íslenskri náttúru og vex villtur við Mógilsá.

## Heimild

* Glótoppur (Lystigarður Akureyrar)
Biblíulandasafnið

**Biblíulandasafnið** (hebreska: מוזיאון ארצות המקרא ירושלים, *Muzeon Artzot HaMikra*) er safn helgað fornum löndum og menningarheimum í Biblíunni. Safnið er staðsett í Jerúsalem, við hliðina á Ísraelska safnið.

## Tenglar

* Heimasíða Biblíulandasafnsinns
Súlueyjar

**Súlueyjar** eru eyjaklasi í Kyrrahafi sem myndar norðurmörk Súlavesíhafs og suðurmörk Súluhafs. Eyjarnar liggja í röð frá norðausturhluta Borneó til suðurhluta Filippseyja (Mindanaó). Eyjarnar eru hluti af Sjálfstjórnarhéraðinu íslamska Mindanaó á Filippseyjum. Eyjarnar voru hluti af Soldánsdæminu Súlu frá 1405 til 1915 þegar völd þess voru lögð niður. Þá höfðu Bretar lagt norðurhluta Borneó undir sig sem varð hluti af Malasíu og Spánverjar eyjarnar sem urðu hluti af Filippseyjum.
Sundaeyjar

**Sundaeyjar** eru eyjaklasi í Malajaeyjaklasanum. Þær skiptast í Stóru-Sundaeyjar og Litlu-Sundaeyjar. Eyjarnar tilheyra fjórum löndum: Indónesíu, Malasíu, Brúnei og Austur-Tímor. Eyjan Borneó skiptist milli Indónesíu, Brúnei og Malasíu. 

## Eyjarnar
* Stóru-Sundaeyjar
** Borneó
** Java
** Súlavesí
** Súmatra
* Litlu-Sundaeyjar
** Balí
** Lombok
** Súmbava
** Flóres
** Súmba
** Tímor
** Aloreyjar
** Barat Daya-eyjar
** Tanimbareyjar

## Tengt efni
* Sundadjúpáll
* Sundaland
* Sundaboginn
Súlavesíhaf

**Súlavesíhaf** eða **Celebeshaf** (indónesíska: *Laut Sulawesi*; tagalog: *Dagat Selebes*) er strandhaf í vesturhluta Kyrrahafs sem markast í norðri af Súlueyjum og Mindanaó á Filippseyjum, í austri af Sangiheeyjum og Súlavesí, í vestri af Borneó og í suðri af Súlavesí. Hafið tengist Jövuhafi um Makassarsund. 

Súlavesíhaf er gamalt djúphafsflæmi sem myndaðist fyrir 42 milljónum ára. Það einkennist af flóknu samspili sterkra hafstrauma, dúpála og virkra eldfjalla.
Paraffínvax

**Paraffínvax** eða **olíuvax** er hvítt eða litlaust fast efni unnið úr steinolíu, kolum eða leirsteini og er myndað úr kolvetni með 20 til 40 kolefnisfrumeindir. Það er fast við stofuhita en bráðnar við 37°C og sýður við 370°C. Parafínvax er notað í smurningu, sem einangrari og í kerti. Það er ólíkt keróseni sem er stundum kallað paraffínolía.
Sigríður Einarsdóttir

**Sigríður Einarsdóttir** (fædd 18. mars 1831, dáin 22. nóvember 1915) var íslensk leikkona og kvenréttindasinni. 

Sigríður ólst upp í Brekkubæ sem stóð í Grjótaþorpinu í Reykjavík en móðir hennar Guðrún hafði skólapilta í fæði og var einn þeirra Eiríkur Magnússon sem Sigríður giftist 1857. Sigríður tók þátt í leiksýningum í Reykjavík og lék ásamt Benedikt Gröndal í leikritinu Pakk sem sett var upp árið 1854 og var þá í leikskrá kölluð Sigga Tipp. Hún kenndi á gítar í Reykjavík og flutti með manni sínum til London árið 1862 en maður hennar Eiríkur varð seinna (1871) bókavörður í Cambridge. Vinkona Sigríðar gaf henni 200 pund árið 1884 og fyrir það fé lét Sigríður reisa árið 1885 timburhúsið Vinaminni á sama stað og bernskuheimili hennar Brekkubær stóð. Vinaminni stendur ennþá og er við Mjóstræti 3. Sigríður stofnaði kvennaskóla í Vinaminni sem tók til starfa árið 1891 en starfaði aðeins einn vetur og voru skólastúlkur 15 en 5 þeirra voru í heimavist í Vinaminni. Sigríður var ritari nefndar sem stóð að fjársöfnun fyrir bágstadda Íslendinga haustið 1882. Sigríður tók víða þátt í handavinnusýningum og sýndi íslenska handavinnu og silfurmuni og stundaði verslun með íslenska muni. Hún flutti fyrirlestra um Ísland og bág kjör íslenskra kvenna. Sigríður merkti tvær silfurkeðjur á sýningu í Chicago þannig að önnur átti að hafa verið í eigu Jóns Arasonar og hin í eigu Snorra Sturlusonar og urðu nokkrir Íslendingar til að gagnrýna það.

Sigríður lést í Skodsborg Sanatorium í Danmörku þann 22. nóvember 1915. Hún er jörðuð í Søllerød á Sjálandi.

## Heimildir
* Hún Sigríður ... og Eiríkur ... (Blogg Hörpu Hreinsdóttir 20. apríl 2014) 
* Sigríður Magnússon, braskið, betlið og meinta kvenréttindabaráttan (Blogg Hörpu Hreinsdóttir 27. apríl 2014) 
* Vinaminni,hús með fáheyrða sögu  Morgunblaðið 23.01.1998

## Tilvísanir
Vinaminni

**Vinaminni** er þriggja hæða timburhús við **Mjóstræti 3** reist árið 1885 af Sigríði Einarsdóttur leikkonu og kvenréttindakonu. Sigríður ólst upp á lóð hússins en hús foreldra hennar, Brekkubær stóð þar. 

Sigríður var kunn hannyrðakona og safnaði fyrir byggingu hússins í nokkur ár með því að sýna og selja íslenskt handverk víða erlendis. Hún fékk enska smiði til að reisa húsið eftir breskri teikningu.

Sigríður stofnaði kvennaskóla í Vinaminni sem tók til starfa árið 1891. Skólinn var ekki ríkisstyrktur og átti í harðri samkeppni við Kvennaskólann í Reykjavík og starfaði aðeins einn vetur og voru skólastúlkur 15 en 5 þeirra voru í heimavist í Vinaminni. Iðnskólinn og Verslunarskólinn byrjuðu seinna skólahald sitt í húsinu.

Árið 1895 tók athafnamaðurinn Einar Benediktsson herbergi á leigu í Vinaminni og hafði þar skrifstofuaðstöðu í mörg ár. Frá 1909-1915 hafði Ásgrímur Jónsson listmálari aðstöðu í húsinu. Við lát Sigríðar árið 1915 komst húsið í eigu sr. Haraldar Níelssonar en hann var kvæntur systurdóttur Sigríðar. Um 1940 komst húsið í eigu kaupmannanna Sigurliða Kristjánssonar og Valdimars Þórðarsonar, betur þekktir sem Silli og Valdi og leigðu þeir út herbergi í húsinu. Síðar eignaðist Reykjavíkurborg húsið og stóð það autt um árabil og varð aðsetur útigangsfólks. Borgin seldi húsið árið 1992.

## Heimildir
* Vinaminni,hús með fáheyrða sögu  Morgunblaðið 23.01.1998
* Vinaminni (gömul ljósmynd)
Spanskreyr

**Spanskreyr** er efni unnið úr um 600 tegundum pálmatrjáa af hópnum *[[Calameae]]* sem vaxa í hitabelti Afríku, Asíu og Eyjaálfu. Spanskreyr er fléttaður í körfur og notaður í húsgagnagerð.
Betelhneta

**Betelhneta** eða **areca-hneta** er fræ betelpálma (*Areca catechu*) sem vex í hitabelti Asíu, Eyjaálfu og Austur-Afríku. Hún dregur nafn sitt af því að hún er oft tuggin vafin í betellauf (*Piper betle*) og hefur þá mild örvandi áhrif. Að tyggja betelhnetur með þessum hætti hefur verið tíðkað í Suður- og Suðaustur-Asíu og Eyjaálfu í þúsundir ára. Rannsóknir hafa sýnt að betelhnetur eru krabbameinsvaldandi.
Kanó

**Kanó** eða **eikja** er opinn bátur sem er róið með róðrarspaða með einu árablaði. Kanóar voru áður höggnir úr trjábol (eintrjáningar) eða gerðir úr léttri trégrind sem er klædd með berki (barkarkeipur) eða skinni (húðkeipur). Nú til dags eru kanóar gerðir úr ýmsum efnum eins og striga, plasti og trefjaplasti. Kanóróður hefur verið ólympíugrein frá ólympíuleikunum 1936. Kanóar léku stórt hlutverk við landnám Kyrrahafsins og hjá frumbyggjum Norður-Ameríku.
Túrban

**Túrban** eða **vefjarhöttur** er höfuðfat sem gert er með því að vefja klæðisstranga um höfuðið. Slíkur höfuðbúnaður er algengur í Suður-Asíu, Suðaustur-Asíu, Suðvestur-Asíu, Norður-Afríku og sums staðar í Austur-Afríku. Túrbanar tengjast sérstaklega síkisma og íslam, þótt þeir tíðkist líka meðal fólks sem aðhyllist önnur trúarbrögð.
Tónik

**Tónik** er kolsýrður gosdrykkur sem inniheldur uppleyst kínín. Drykkurinn var upphaflega drukkinn til að fyrirbyggja malaríu og var framleiddur frá miðri 19. öld til notkunar í hitabeltinu þar sem sjúkdómurinn var algengur. Blandaði drykkurinn gin og tónik er upprunninn í Breska Indlandi. Líklega hefur gini upphaflega verið blandað við tónik til að draga úr beisku bragði kínínsins. Nú til dags inniheldur tónik mun minna af kíníni en áður og er fyrst og fremst drukkið sem beiskur svaladrykkur eitt og sér eða blandað við sítrónusafa eða blandað saman við áfengi eins og gin eða vodka.
Kris

**Kris** eða **kriss**  er ósamhverfur langur rýtingur með einkennandi öldóttu blaði sem er notaður sem vopn og sem hluti af hátíðarbúningi í Suðaustur-Asíu, sérstaklega í Indónesíu. Svipað sverð frá Filippseyjum heitir kalis. 

Krishnífar eru oft erfðagripir og stundum helgigripir þar sem sumum hnífum fylgir lán og öðrum ólán. Slíkir hnífar voru gjarnan bornir sem stöðutákn.
Stóru-Sundaeyjar

**Stóru-Sundaeyjar** eru norðvesturhluti Sundaeyja og telja fjórar stórar eyjar: Súmötru, Jövu, Borneó og Súlavesí. Stærstur hluti Stóru-Sundaeyja er hluti af Indónesíu, en Borneó skiptist milli Indónesíu (héruðin Norður-, Suður-, Austur- og Vestur-Kalimantan), Brúnei og Malasíu (fylkin Sabah og Sarawak).

Litlu-Sundaeyjar eru röð lítilla eyja sem liggur í austur frá Jövu, sunnan við Súlavesí.
Litlu-Sundaeyjar

**Litlu-Sundaeyjar** (indónesíska: *Nusa Tenggara*) eru röð lítilla eyja sem mynda suðvesturhluta Sundaeyja. Eyjarnar eru hluti af eldfjallahring, Sundahringnum, sem stafar af niðurstreymi við Sundadjúpálinn í Jövuhafi. Flestar Litlu-Sundaeyja eru hluti af Indónesíu (héruðin Balí, Vestur-Nusa Tenggara og Austur-Nusa Tenggara og syðri hluti Malukuhéraðs), en austurhluti eyjunnar Tímor er ríkið Austur-Tímor. 

Litlu-Sundaeyjar mynda tvo aðskilda eyjaklasa. Í þeim nyrðri eru eyjarnar Balí, Lombok, Súmbava, Flóres og Wetar, sem eru eldfjallaeyjar með nokkur virk eldfjöll. Í syðri eyjaklasanum eru eyjarnar Súmba, Tímor og Babareyjar, sem ekki eru eldfjallaeyjar og eru hluti af Ástralíuflekanum. Nyrðri eyjaklasinn á margt sameiginlegt með Mólúkkaeyjum sem eru framhald hans til austurs. 

Lífríki eyjanna er fjölbreytt og þar eru margar einlendar tegundir, þeirra á meðal kómodódrekinn á Kómodóeyjum. Breski náttúrufræðingurinn Alfred Russel Wallace setti árið 1859 fram hugmyndina um Wallace-línuna, mörk sem greindu að fánu Asíu og Wallacíu sem er sambland Asíu og Ástralíu. Línan liggur að vestanverðu um hið djúpa Lomboksund milli eyjanna Balí og Lombok. World Wildlife Fund hefur skilgreint laufskóga Litlu-Sundaeyja sem sérstakt vistsvæði.
Kjaransvík

**Kjaransvík** er vík á Hornströndum. Víkin er kennd við Kjaran sem var þræll Geirmundar heljarskinns og gætti búss hans í Kjaransvík.

## Tengill
* Útivist á Hornströndum, Lesbók Morgunblaðsins, 26. tölublað (07.07.1979), Blaðsíða 8-9
Sarong

**Sarong** er klæði sem vafið er um mittið þannig að það hylur læri og hné. Sarong er hluti af fötum bæði karla og kvenna í Suður-, Suðvestur- og Suðaustur-Asíu, á Kyrrahafseyjum og Austur-Afríku. Oftast er klæðið mynstrað með köflóttu mynstri eða litað með batikmynstri. Á Vesturlöndum eru slík klæði stundum notuð yfir sundföt.
Kryddeyjar

**Kryddeyjar** getur átt við:

* Grenada sem er líka þekkt sem „Kryddeyja“
* Mólúkkaeyjar í Suðaustur-Asíu
* Portsmouth Point líka þekkt sem „Kryddeyja“
* Sansibareyjar undan strönd Austur-Afríku
Jövuhaf

**Jövuhaf** er stórt grunnt hafsvæði milli eyjanna Jövu, Borneó, Súmötru og Súlavesí. Í norðvestri tengist það Suður-Kínahafi um Karimatasund. Hafið er yfir Sundagrunni og myndaðist þegar sjávarborð hækkaði við lok síðustu ísaldar.
Alþjóðlegi náttúruverndarsjóðurinn

**Alþjóðlegi náttúruverndarsjóðurinn** (**World Wide Fund for Nature**, skammstafað **WWF**; áður **World Wildlife Fund**) eru alþjóðasamtök sem vinna að rannsóknum og verndun og viðreisn umhverfis um allan heim. Samtökin eru með fimm milljón stuðningsaðila og starfa í um hundrað löndum. WWF reka sjóð sem þiggur framlög sín aðallega frá einstaklingum en líka frá opinberum aðilum og fyrirtækjum. Sjóðurinn styður um 1300 umhverfisverndarverkefni. Yfirlýstur tilgangur stofnunarinnar er að „stöðva hnignun náttúrulegs umhverfis jarðarinnar, og skapa framtíð þar sem fólk lifir í sátt við náttúruna“. 

World Wide Fund for Nature var stofnað 29. apríl árið 1961 að undirlagi nokkurra breskra umhverfissinna, og setti upp höfuðstöðvar í Morges í Sviss (nú í Gland). Merki samtakanna er stílfærð mynd af risapöndunni Chi Chi sem var flutt í Dýragarðinn í London frá Dýragarðinum í Beijing sama ár og samtökin voru stofnuð.
Morges

**Morges** er sveitarfélag í svissnesku kantónunni Vaud. Það er á norðurbakka Genfarvatns, um 10km suðvestur af Lausanne. Íbúar eru um 15 þúsund.
Súluhaf

**Súluhaf** er hafsvæði í Suðaustur-Asíu sem markast af Filippseyjum í norðri, austri og suðri, en Borneó í suðvestri. Í norðvestri skilur Palawan milli Súluhafs og Suður-Kínahafs og í suðri skilja Súlueyjar milli Súluhafs og Súlavesíhafs. Í hafinu er Tubbataharif sem er á heimsminjaskrá UNESCO. Í hafinu eru margar eyjar, eins og Cuyo-eyjar, Mapun og Skjaldbökueyjar. 

*[[Star Trek]]*-persónan Hikaru Sulu heitir eftir Súluhafi.
Tímorhaf

**Tímorhaf** er hafsvæðið milli Tímor og Ástralíu. Það mætir Indlandshafi í vestri og Arafurahafi í austri. Hafið er um 480 km breitt og nær yfir 610.000 km² svæði. Dýpsti punktur hafsins er Tímordældin sem nær 3.300 metra dýpi. 

Aðeins ein stórborg er við hafið, Darwin, á Norðursvæði Ástralíu.
Gland (Sviss)

**Gland** er sveitarfélag í Nyon-umdæmi í svissnesku kantónunni Vaud. Bærinn stendur norðan megin við Genfarvatn. Íbúar eru tæplega tólf þúsund.
Genfarvatn

**Genfarvatn** (franska: *Lac Léman*, stundum *Lac de Genève*; þýska: *Genfer See*) er stöðuvatn á landamærum Sviss og Frakklands. Það er tæplega 8000 km² að stærð og eitt af stærstu vötnum Vestur-Evrópu. Tæplega 60% af því eru í svissnesku kantónunum Genf, Vaud og Valais, en afgangurinn í franska héraðinu Haute-Savoie.
Kolönd

**Kolönd** (fræðiheiti Melanitta deglandi) er sjóönd og önnur af tveimur tegundum korpanda. Kolönd hefur sést við Ísland.
Kolendur halda sig í stórum flokkum við sjávarstrendur. Fuglarnir verpa 5-11 eggjum og tekur útungun 25 til 30 daga. Eftir um 21 daga verða nálægir kvenfuglar árásargjarnir við aðra kvenfugla við hreiður og sölsa undir sig unga. Kvenfugl getur þegar útungun er lokið verið með allt að 40 afkvæmi úr slíkum erjum. Kvenfuglinn hugsar um ungana í þrjár vikur en yfirgefur þá svo en ungahópurinn heldur saman í þrjár vikur í viðbót. Endurnar verða fleygar 63 til 77 daga gamlar.

## Tenglar
* Kolönd 

## Tilvísanir
Sjóendur

**Sjóendur** eða fiskiendur (fræðiheiti *Merginae*) eru andartegundir sem lifa flestar á sjó utan varptíma og lifa á norðlægum breiddargráðum. Þær eru allar kafendur og lifa á ýmiss konar hryggleysingjum. Nokkrar tegundir sjóenda verpa við Ísland.
Þessar tegundir verpa við Ísland:

* Æðarfugl
* Hrafnsönd er sú eina svokallaðra svartanda (ættkvíslin Melanitta) sem verpur á Íslandi.  Blikinn er hrafnsvartur og hljóð tegundarinnar minnir á krunk í hrafni.
* Hávella dregur nafn sitt af ómfögrum hljóðum fuglsins. Hávella skiptir litum eftir árstíðum. 
* Húsönd verpa við Mývatn og í Veiðivötnum. Í Norður-Ameríku verpa þær í stórum trjám en hérlendis verpir tegundin í gjótum eða útihúsum.
Tvær tegundir svonefndra fiskianda (ættkvísl Mergus) á Íslandi, þ.e. sjóendur sérhæfðar að fiskiáti eru:
* Toppönd er algeng önd með  úfinn kamb á höfði
* Gulönd  dregur nafn sitt af gulum lit í síðum blika
Vetursetu á Íslandi hafa:
* æðarkóngur 
* Hvinönd

## Heimildir
* Hverjar eru sjóendur? (Rannsóknarsetur Háskóla Íslands á Snæfellsnesi)
*
Mauri Kunnas

**Mauri Tapio Kunnas** (fæddur 1. febrúar 1950) er finnskur teiknimyndahöfundur, teiknari og barnabókahöfundur. Hann lauk námi frá Aalto háskólanum í Helsinki árið 1975 og vann sem teiknari á mörgum finnskum dagblöðum. Hann býr í Espoo. Kunnas er þekktur fyrir barnabækur sínar sem hann myndskreytir sjálfur. Þekktustu verk hans eru bókaröðin *Koiramäki* (hvuttahólar) sem gerist í Finnlandi fyrri tíma. Meðal verka hans er einnig bækur um *Riku, Roope ja Ringo* sem á íslensku eru kallaðir Olli, Polli og Alli og bækur um finnskan jólasvein Joulupukki. Í sögum Kunnas eru hópar af dýrum í fötum eins og í bókum Richard Scarry. Kona hans, Tarja Kunnas, er aðstoðarmaður hans og litar teikningar hans.

Þessar bækur eftir Kunnas hafa verið þýddar á íslensku:
* Grímur og gjafirnar tólf. Jólasaga um undirbúning jóla lengst í norðri þar sem jólasveinninn býr. Þorsteinn frá Hamri þýddi.
* Víkingarnir koma, Sigurður Karlsson þýddi.
* Sagan af jólasveininum og búálfum hans á Korvafjalli, Vilborg Dagbjartsdóttir þýddi (Reykjavík: Iðunn, 1982).
* Börnin á Hvuttahólum koma í bæinn, Álfhildur Álfþórsdóttir þýddi (Reykjavík: Iðunn, 1983).
* Næturbókin, Þorsteinn frá Hamri þýddi (Reykjavík: Iðunn, 1985).
* Litríkur dagur, Þorsteinn frá Hamri þýddi (Reykjavík: Iðunn, 1986). 
* Ferð til tunglsins, Þorsteinn frá Hamri þýddi (Reykjavík: Iðunn, 1986).
* Reikningsveisla (Reykjavík: Iðunn, 1986).
* Í sjónvarpinu (Reykjavík: Iðunn, 1986).
Skræklóa

**Skræklóa** (fræðiheiti *Charadrius vociferus*) er farfugl af lóuætt sem hefur einstaka sinnum komið til Íslands. Skræklóa sást á Íslandi á páska­dag 2014 og hefur  ein­ung­is þris­var sinn­um áður sést hér á landi en það voru  árin 1939, 1970 og síðast 1980. Skræklóa er varp­fugl víða í Norður-Am­er­íku og er ná­skyld­ur sand­lóu.

Búsvæði skræklóunnar eru aðallega strandvotlendi, strandsvæði og strandakrar. Hún finnur fæðu í opnum ökrum með stuttum gróðri. Þó hún sé strandfugl þarf hún ekki endilega að verpa nálægt vatni. Skræklóan nærist fyrst og fremst á skordýrum.

## Myndasafn

Killdeer_and_child.JPG|Fullorðin skræklóa að verja unga sína
Killdeer (Charadrius vociferus) -female on nest.jpg|Kvenfugl í hreiðri
Charadrius vociferus -Sandy Hook, New Jersey, USA -juvenile-8.jpg| Ung skræklóa
Baby_Killdeer.png|Skræklóuungi skömmu eftir að hann kom úr hreiðri
Charadrius vociferus MHNT.ZOO.2010.11.147.5.jpg |Eggjasýni á safni 


## Tilvísanir
Arafurahaf

**Arafurahaf** er hafsvæði í Kyrrahafi yfir landgrunni Ástralíu milli Ástralíu og indónesíska hluta Nýju Gíneu. Arafurahaf tengist Kóralhafi um Torressund í vestri og Tímorhafi í austri. Í norðvestri mætir það Bandahafi við Litlu-Sundaeyjar. Í suðri er Carpentaria-flói. 

Arafurahaf er grunnt hitabeltishaf (aðeins um 50-80 metra djúpt að jafnaði) þar sem margir fellibylir verða til. Arafurahaf liggur yfir hluta Sahulgrunns sem tengir Ástralíu, Nýju Gíneu og austurhluta Litlu-Sundaeyja.
Torressundseyjar

**Torressundseyjar** eru minnst 274 litlar eyjar sem liggja dreifðar um Torressund milli Ástralíu og Nýju Gíneu. Flestar eyjarnar eru hluti af ástralska fylkinu Queensland, en nokkrar eru hluti af Vesturhéraði Papúa-Nýju Gíneu, þar af Daru-eyja þar sem höfuðstaður héraðsins, Daru, er. Höfuðstaður eyjanna Ástralíumegin er Fimmtudagseyja.

Aðeins fjórtán eyjanna eru byggðar. Margar þeirra eru í hættu vegna hækkandi yfirborðs sjávar.
Torressund

**Torressund** er 150 km breitt sund milli Ástralíu (Jórvíkurhöfðaness) og Nýju Gíneu. Sundið tengir Arafurahaf í vestri og Kóralhaf í austri. 

Í sundinu eru Torressundseyjar. Fjórtán þeirra eru byggðar.
Gargönd

**Gargönd** (fræðiheiti *Anas strepera*) er fugl  af andarætt Anatidae. 

Gargönd er 46 - 56 sm löng og er vænghafið 78 - 90 sm. Karlfuglinn er aðeins stærri en kvenfuglinn og vegur að meðaltali  990 g á meðan meðalþyngd kvenfugls er 850 g. Gargönd verpir á Íslandi en er sjaldgæf. 

## Tenglar
* Gargönd Fuglavefurinn 

## Tilvísanir
Buslendur

**Buslendur** (Anatini) eða hálfkafarar eru  undirflokkur fugla af andaætt. Buslendur (Anatini) eru algengar í íslenskri fuglafánu.  Meðal buslanda eru stokkönd, rauðhöfðaönd, urtönd, grafönd og taumönd. Þegar buslendur kafa eftir æti þá fer haus, háls og hálfur búkurinn á kaf en stélið stendur beint upp í loftið.
Húsönd

**Húsönd** (fræðiheiti *Bucephala islandica*) er fugl af andaætt. Húsönd er sjóönd. Hún verpir hvergi í Evrópu nema á Íslandi. Húsönd verpir við Mývatn og í Veiðivötnum. Í Norður-Ameríku verpa þær í stórum trjám en hérlendis verpir tegundin í gjótum í hrauni eða útihúsum. Húsönd er alfriðuð.

## Tengill
* Endur (Náttúrufræðistofa Kópavogs) 

## Tilvísanir
Gulönd

**Gulönd** (fræðiheiti *Mergus merganser*) er fugl af andaætt. Gulönd er fiskiönd eins og toppönd og lifir mest á hornsíli og seiðum laxfiska. Hún er alfriðuð.

## Tilvísanir
Hrafnsönd

**Hrafnsönd** (fræðiheiti Melanitta nigra) er fugl af andaætt. Hrafnsönd verpir við Ísland en er  með sjaldgæfustu öndum sem verpa á Íslandi. Hrafnsendur halda sig fyrst og fremst á Mývatni og svipuðum votlendissvæðum í Þingeyjarsýslum.

## Heimild
* Rannsóknir á hrafnsönd (Náttúrufræðistofnun Íslands) 

## Tilvísanir
Bandahaf

**Bandahaf** er hafsvæði í Kyrrahafi milli Súlavesí, Litlu-Sundaeyja, Barat Daya-eyja og Mólúkkaeyja. Hafið liggur yfir litlum jarðfleka, Bandaflekanum. Jarðskjálftar eru tíðir í hafinu. 

Bandaeyjar, Tanimbareyjar, Kaieyjar og aðrar litlar eyjar í Bandahafi hafa verið skilgreindar sem sérstakt vistsvæði í austurenda Wallacíu, þar sem þær geyma blöndu af plöntu- og dýralífi frá bæði Asíu og Ástralíu, auk fjölda staðbundinna tegunda. Flestar eyjarnar eru þaktar nær ósnortnum regnskógi.
Fagurgæs

**Fagurgæs** (fræðiheiti *Branta ruficollis*) er fugl af andaætt. Fagurgæs er með mjög sérkennilega rauða reiti á vöngum og brjósti. Hún er þekktur varpfugl í Síberíu. Á Íslandi sást fagurgæs fyrst í Vatnsdal 25. apríl 2004.

## Tilvísanir
Kipfenberg

**Kipfenberg** er markaðsbær í Bæjaralandi í Eichstätt-sýslu í héraðinu Efra-Bæjaralandi (Oberbayern) í Þýskalandi. Bærinn er staðsettur á landfræðilegri miðju Bæjaralands og liggur við Altmühl-ána. Hann er frægur fyrir miðaldakastalann sinn.

Kipfenberg er aðsetur sveitafélagsins af sama nafni sem á samtals um 5600 íbúa. Rómverski Limes-múrinn sem er á heimsminjaskrá UNESCO lá þvert yfir svæðið sem nú er Kipfenberg, en það voru rómverskar herbúðir í hverfinu Böhming þar sem nú stendur kirkja.

Kipfenberg var fyrst nefnt árið 1266. 1352 varð það að markaðsbæ og prestssetri. Í tímanna rás var Kipfenberg ýmist hluti af Frankalandi og Efra-Bæjaralandi, en varð að lokum partur af hinu síðara árið 1972. Sveitarfélagið í núverandi mynd varð til 1971-74 þegar fimmtán þorp voru sameinuð með Kipfenberg. Hverfin sextán eru þessi:

## Reglulegir viðburðir

* Kipfenberger Fasching: kjötkveðjuhátíð, skrúðganga með fólki í áhrifamiklum búningi *Fasenickl* sem er ein elsta hefð bæjarins
* Limesfest: þjóðhátíð, haldin í miðju ágúst
* Altmühltaler Lammabtrieb: smölunarhátíð, haldin í Böhming í byrjun október

## Myndir


Mynd:Burg Kipfenberg 2010.JPG|Kastalinn í Kipfenberg frá 12. öld, endurreist 1925
Mynd:Kipfenberg Burg und Kirche vom Markt.JPG|Aðalkirkjan (1624-27) og kastalinn
Mynd:Kipfenberg Rathaus von O.JPG|Ráðhúsið (16. öld)
Mynd:Kipfenberg St.Georg von SO.JPG|Georgskirkjan í Kipfenberg (16. öld)
Mynd:Limes Wachturm 14 78 bei Kipfenberg Fundament.JPG|Leifar Limes-múrsins
Mynd:Böhming Kirche von SO.jpg|Kirkjan í Böhming (15. öld) og gamla djáknahúsið
Mynd:Arnsbergimaltmuehltal.jpg|Arnsberg með kastalanum (12./13. öld)
Mynd:Geographical center of bavaria Kipfenberg.jpg|Landfræðileg miðja Bæjaralands
Mynd:Schelldorf01.JPG|Lárentíusarkirkjan í Schelldorf frá 1711
Mynd:Pfarrkirche St. Johannes Baptist Phaldorf.jpg|Kirkjan í Pfahldorf frá 1760
Mynd:Arnsberger_Schambachtal_%286%29.JPG|Pílagrímskirkjan í Schambach frá 1755
Mynd:Grüntopf.JPG|Grüntopf-lind í Grösdorf
Mynd:VSAN_Wgt_2015_064_Kipfenberg.jpg|Maður í Fasenickl-búningi
Mynd:Kipfenberg von SW vor 1900.jpg|Kipfenberg í lok 19. aldar (með kastalanum enn í rústum)
Móðir

**Móðir** er kona sem hefur alið upp barn, fætt barn eða gefið eggið sem þróaðist í barn. Orðið getur líka verið notað um dýr. Nákvæmlega skýringu á orðinu er erfitt að finna, því hlutverkið móðir er mismunandi eftir ástæðum og menningum. Í óformlegu tali er átt við móður sem *mamma*.

Hlutverkið hefur breyst með tíma og tilkoma nýrrar tækni, til dæmis er staðgöngumóðir kona sem ber fósturvísi sem er frá eggfrumu annarrar konu. Staðgöngumóðir er þess vegna ekki kynmóðir barnsins þó að það hafi vaxið í kviði hennar. Hlutverkið er líka samfélagslegt, til dæmis er kjörmóðir móðir sem hefur ættleitt barn sem hún fæddi ekki sjálf og alið það upp. Stjúpmóðir er kona sem er ekki erfðafræðilega skyld föður barns 

Samsvarandi karlkynshlutverkið er faðir.

## Tengt efni
* Brjóstagjöf
* Einstætt foreldri
* Kjarnafjölskylda
* Mæðradagur
* Mæðraveldi
Faðir

**Faðir** er maður sem hefur alið upp barn eða gefið sæðisfrumuna sem þróaðist í barn. Feður ákvarða kyn barnsins í gegnum sæðisfrumuna sem inniheldur annaðhvort X-litning (kvenkyns) eða Y-litning (karlkyns). Í óformlegu tali er átt við föður sem *pabbi*.

Hlutverkið hefur breyst með tíma og tilkoma nýrrar tækni. Kynfaðir er faðir sem hefur gefið sæðisfrumuna sem óx í barn, en hann er endilega sá sem elur upp barnið. Hlutverkið er líka samfélagslegt, til dæmis er kjörfaðir faðir sem hefur ættleitt barn sem hann er ekki skyldur og alið það upp. Stjúpfaðir er maður sem er ekki erfðafræðilega skyldur móður barns.

Samsvarandi kvenkynshlutverkið er móðir.

## Tengt efni
* Einstætt foreldri
* Kjarnafjölskylda
* Feðradagur
* Feðraveldi
Kex

**Kex** er lítil stökk bökuð kaka eða brauðflaga úr hveiti eða öðru mjöli. Kex getur verið annað hvort sætt eða salt. Til er margs konar kex, en við sætt kex er oft bætt ávöxtum, kryddi eða súkkulaði. Oft er kex hart en nýbakaðar smákökur geta verið mjúkar eða seigar. Hart kex mýkist með tímanum.

Saltkex er oft mjög hart og þynnra en sætt kex. Það er frekar brotthætt og er borðað með áleggi eins og osti og kæfu.

Fyrsta kexið var fundið upp sem endingargóður matur fyrir langar ferðir, sérstaklega sjóferðir (skipskex). Þetta kex var miklu þurrara en það kex sem við þekkjum í dag en það var ekki sætt. Í upphafi var kex bakað einu sinni og svo aftur við lægra hitastig til að þurrka það (sbr. tvíbaka). Slíkt kex gat enst í nokkur ár að því tilskildu að það héldist þurrt. Fyrir lengri ferðir var þetta kex bakað fjórum sinnum, frekar en tvisvar.

Orðið *kex* á rætur að rekja til danska orðsins *kiks*, sem er komið frá enska orðinu *cakes* „kökur“. Á mörgum tungumálum er orðið yfir kex komið frá franska orðinu *biscuit*, sem þýðir „bakað tvisvar“.

## Tengt efni
* Smákaka
* Tvíbaka
* Hrökkbrauð

## Heimildir
Hólasandur

**Hólasandur** er sandflæmi og stórt uppblásturssvæði milli Mývatns og Laxárdals. Þar er unnið að stóru landgræðsluverkefni.  Um Hólasand liggur svokallaður Kísilvegur en það er vegur  sem var lagður til að stytta leiðina frá Mývatni til Húsavíkur vegna  kísilgúrverksmiðju sem starfaði við Mývatn. Landgræðslusvæðið er  130 km2 og er það svæði friðað og afgirt og er þar sáð lúpínu, birki, víði og fleiri tegundum.

## Heimild
* Mat á umhverfisáhrifum vegna uppgræðslu Hólasands
Hænugæs

**Hænugæsir**  (fræðiheiti *Cereopsis*)er ættkvísl gæsa. Í þessari ættkvísl er aðeins ein tegund en það er hænugæs (Cereopsis novaehollandiae)  sem lifir villt í Ástralíu og Tasmaníu. Margir fuglafræðingar flokka hænugæs sem sérætt við hliðina á hornögldum (Anhimidae) og skjógæsum (Anseranas semipalata). Hænugæsin er með  sérkennilega lagað nef og minnir það á hænu. Hún er 75 sm á lengd, vegur um 3,5 kg og öskugrá að lit með einkennandi svarta bletti í fjöðrum.
Uppeldi

**Uppeldi** er sú aðferð að styðja líkamlega, tilfinningalega, samfélagslega og vitsmunalega þróun barns frá fæðingu til fullorðinsára. Algengast er að kynforeldrar barnsins ali það upp, en það getur líka verið eldra systkin, forráðamaður, annar fjölskyldumeðlimur eða fjölskylduvinur sem gerir það eða tekur þátt í því. Stjórnvöld og samfélagið hafa líka hlutverki að gegna í uppeldi barns. Í mörgum tilfellum alast munaðarleysingjar upp hjá fólki sem er ekki skylt þeim. Önnur börn eru ættleidd, alast upp í fóstri eða eru sett á munaðarleysingjaheimili.

Uppeldi er mjög margvíslegt og ræðst mikið til af samfélagsaðstæðum foreldranna. Stétt og efnahagur eru sterkustu áhrifaþættir í uppeldi barna. 
## Tengt efni
* Uppeldisfræði
Kjaransbraut

**Kjaransbraut** (einnig kallað **Svalvogavegur**) er  vegur milli Keldudals í Dýrafirði og Stapadals í Arnarfirði. Vegurinn er sorfinn utan í bjargbrún og er vegastæðið í senn hrikalegt og ægifagurt. Vegurinn  liggur undir Skútabjörgum  utan Stapadals í norðanverðum Arnarfirði. Sæta verður lagi að fara þennan veg á fjöru en þá er mögulegt að aka um grýtta, mjóa fjöru undir björgunum en á flóði fer vegurinn undir sjó sem nær alveg upp í björgin. Vegurinn er kenndur við Elís Kjaran ýtustjóra sem lagði veginn og hélt honum við.

Dýrafjarðarmeginn er vegurinn bara venjulegur einbreiður malarvegur en torfærari Arnarfjarðarsmeginn. Allar árnar sem fara þarf yfir eru Arnarfjarðarmeginn, vegurinn er þar grasi gróinn milli dekkjafaranna og dýpri för. Fjörukaflann Arnarfjarðarmeginn þarf að gera upp á hverju vori og er oft orðinn ófær síðsumars þegar öldugangur hefur unnið sitt verk á honum.

## Tengill
*Grein um Kjaransbraut á mbl.is

## Sjá einnig
* Vesturgatan
Vestfirsku alparnir

**Vestfirsku alparnir** eru skagi og fjallgarður milli Arnarfjarðar og Dýrafjarðar sunnan frá Þingeyri.

## Tenglar
* Hiking tails in þe Westfjords Alps
* Gönguleiðir (Þingeyri)
Sjófuglar

**Sjófuglar** eru fuglar sem aðlagaðir eru lífi í sjó. Sjófuglabyggðir við strönd Íslands eru með þeim stærstu í heimi.

Meðal sjófugla við Ísland eru
* Fýll
* Rita
* Súla
* Ísmáfur
* Bjartmáfur
* Hvítmáfur
* Svartbakur
* Sílamáfur
* Silfurmáfur
* Hettumáfur
* Kría
* Svartfugl  (langvía, álka, stuttnefja)
* Haftyrðill
* Lundi
* Teista
* Skarfur

* Stormsvala
* Sjósvala
* Skrofa
* Dílaskarfur
* Toppskarfur
* Æðarfugl
* Skúmur
* Stormmáfur
* Geirfugl (útdauður)

## Sjá einnig
* Strandfuglar

## Heimildir
* Arnþór Garðarsson,Dreifing sjófugla vestan Íslands
* Skráning sjófuglabyggða
Skeiðönd

**Skeiðönd** (fræðiheiti *Anas clypeata*) er fugl af andaætt. Hann verpir í noðurhluta Evrópu og Asíu og á flestum svæðum Norður-Ameríku.

## Tenglar
* Shoveler at RSPB A to Z of UK Birds
* Northern Shoveler Species Account – Cornell Lab of Ornithology
* Northern Shoveler - ''Anas clypeata''  - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
*[Northern Shoveler Species Account at Massachusetts Breeding Bird Atlas](http://www.massaudubon.org/our-conservation-work/wildlife-research-conservation/statewide-bird-monitoring/breeding-bird-atlases/bba2/find-a-bird/(id)/196) 
* Northern Shoveler on the Birds of India

## Tilvísanir
Brúðönd

**Brúðönd** (*Aix sponsa*) er fugl af andaætt sem algengur er í skóglendi við vötn í Norður-Ameríku. Brúðönd fækkaði mikið seint á 19. öld þegar náttúrulegt vistsvæði þeirra þvarr og þær voru veiddar til matar en einnig vegna eftirspurnar á skrautlegum fjöðrum þeirra í kvenhatta í Evrópu. Með friðunaraðgerðum (Migratory Bird Treaty Act of 1918) voru veiðar takmarkaðar og vistsvæði þeirra verndað. Þróaðir voru hreiðurkassar fyrir brúðendur í kringum 1930 og settir upp nálægt vötnum og lækjum. Gefist hefur vel að færa mörk á verndarsvæði bifurs í kringum vistsvæði brúðanda því bifur búa til votlendi sem er kjörlendi fyrir brúðendur. Fjöldi brúðanda hefur vaxið seinustu ár. Brúðönd er önnur algengasta önd í Norður-Ameríku. Brúðendur eru sjaldgæfar á Íslandi.

Mynd af brúðönd er kanadískri mynt frá 2013.

## Myndir

File:Brautentenpaar 2008-03-21 072.jpg|Brúðandarpar
File:Male Wood Duck (Aix sponsa), Parc du Rouge-Cloître, Brussels.jpg | Bliki
File:WoodDuckicetakeoffDec08.jpg|Hefja sig til flugs frá ís
File:Wood duck eclipse.jpg|Bliki
File:Aix sponsa chick.jpg|Brúðandarungi
File:Wood Duck in profile (Aix sponsa).jpg|Bliki
File:Wood Duck.JPG|Bliki
File:Wood Duck, Central Park.jpg|Brúðönd
File:Male Aix sponsa portrait.jpg|Bliki
Aix sponsa MHNT.ZOO.2010.11.27.4.jpg |Museum specimen 


## Tenglar
* Wood Duck Society 
* Skrautlegur gestur óvænt í heimsókn, Morgunblaðið, 292. tölublað (26.10.2004), Blaðsíða 10

## Tilvísanir
Hreiðurkassi

**Hreiðurkassi** eða fuglahús er kassi sem oftast er úr ómeðhöndluðum við og er ætlaður til að laða að fugla til að verpa þar. Slík fuglahús eru oft með opi sem passar fyrir þá fuglategund sem húsið er gert fyrir.
Blámeisa

**Blámeisa** (fræðiheiti *Cyanistes caeruleus*) er fugl af meisuætt sem finnst víða í Evrópu.

## Tilvísanir
Lómur

**Lómur** (fræðiheiti: Gavia stellata) er fugl af brúsaættbálki.

## Heiti
Stofninn Gavia er sóttur úr latínu þar sem hann merkir "sjáfarmáfur". Latneska auknefnið stellata merkir "stjörnóttur" og vísar til þess hve hann er doppóttur á bakinu sem heiður himinnn um nótt.
"Lómur" er talið leitt af hljómi hans og kvaki sbr. barlómur (bagindakvein) og latína lamentum. Ennfremur er mannsnafnið Colombo/Kólumbus af svipuðum toga. 

## Tenglar
* Lómur (Fuglavefurinn)
Stefán Kristjánsson

**Stefán Kristjánsson** (fæddur 8. desember, 1982, látinn 28. febrúar, 2018) var íslenskur stórmeistari í skák.

Stefán var útnefndur alþjóðlegur meistari í skák árið 2002 og árið 2011 varð hann stórmeistari í skák. Hann var fastamaður í landsliði Íslands frá 2000-2008 og keppti fimm sinnum á Ólympíuskákmóti.

## Tilvísanir
Gráhegri

**Gráhegri** (fræðiheiti *Ardea cinerea*) er stórvaðfugl af hegraætt. Hann er háfættur og hálslangur og ljós á kvið en með gráa vængi. Svartar flikrur eru á kvið og höfði. Vængirnir eru breiðir og langir. Vænghafið er 155-175 cm. en standandi eru þeir 84-102 cm. á hæð, eftir því hvort hálsinn er uppréttur. Gráhegri er útbreiddur varpfugl í Evrópu og á hverju hausti koma til Íslands gráhegrar sem halda sig við vötn og sjó. Talið er að flestir gráhegrar komi hingað frá Noregi og hafi villst af leið sinni til suðlægari slóða. Gráhegri er aðallega fiskiæta.
Hvíti herinn

**Hvíti herinn** eða **hvítliðar** var heiti á ýmsum herjum sem börðust gegn Bolsévikum í rússnesku borgarastyrjöldinni 1917-1923. „Hvítur“ í þeirri merkingu var hefðbundinn litur konungssinna í Evrópu og myndaði auk þess andstæðu við „rauður“, þ.e. Rauða herinn sem Bolsévikar skipulögðu.

## Önnur notkun
Orðið „hvítliði“ hefur stundum verið notað sem uppnefni á þá sem aðstoða lögreglu í átökum við róttæka hópa eða taka sig sjálfir til og berja á þeim sem mótmæla. Einnig er talað um að hvítliðar reyna að koma óorði á mótmælendur með því að ganga í raðir þeirra og vinna illvirki (sbr. flugumaður). Orðið hvítliði er einnig notað í niðrandi merkingu um hægrimenn almennt.

Í Nóvu-deilunni árið 1933 mættu „hvítliðar“ til að hindra mótmælendur á Torfunefsbryggju á Akureyri. Þeir strengdu kaðal sín á milli og reyndu ryðja bryggjuna og lá við slysum. 

## Tilvísanir
Teikningastækkari

**Teikningastækkari** (pantograph) er tól til afrita letur eða myndir þannig að hreyfingar eins penna kalli fram sams konar hreyfingar í öðrum penna. Ef farið er í útlínur í einum punkti þá kemur fram sams konar stærri eða minni mynd. Pantograph er einnig  notað um strúktúr sem getur dregist sundur og saman eins og skæraspeglar sem festir eru á vegg  og skæralyftur.

Fyrsti teiknistækkarinn var gerður árið 1603. Upphaflega voru  teiknistækkarar gerðir til að afrita og skala flatarmálsteikningar.  Núna eru slík tól seld sem leikföng.


Mynd:Pantograph 2X.gif
Mynd:Pantograph etching mechanism.JPG
Mynd:Pantograph toy 1.jpg
Mynd:Pantograph toy 3.jpg


Tólið polygraph sem byggir á sama og teikningastækkari var notað snemma á 19. öld til að tvöfalda bókstafi.

## Tenglar

* Pantograph Java applet 
* Pantograph at mathworld.wolfram.com
* How to build a pantograph
* 3 D Pantograph Process
* Pantograph Cradle used in Building Facade Access System
Kabukiheilkenni

**Kabukiheilkenni** er sjúkdómur hjá börnum sem lýsir sér í ónæmisbælingu og greindarskerðingu. Kabukiheilkenni er sjaldgæft eða um eitt af 32.000 fæðingum. Heilkenningu var uppgötvað og lýst árið 1981 af tveimur japönskum rannsóknarhópum. Einkennið er talið stafa af stökk­breyt­ingu í geni sem hef­ur áhrif á virkni margra litn­inga. Orðið kabuki er komið frá förðun japanskra leikara en andlitsdrættir þeirra sem þjást af heilkenninu þykja líkjast því.

## Tenglar
* Morgunblaðiðr 6.10.2013
Jósef 1.

**Jósef 1.** getur átt við:
* Jósef 1. keisara hins Heilaga rómverska ríkis (1678–1711)
* Jósef 1. patríarka kaldeakirkjunnar (ríkti 1681–1696)
* Jósef 1. af Portúgal (1750–1777)
* Joseph Bonaparte, konung af Napóli og Spáni (1768 – 1844)
* Jósef 1. af Búlgaríu (1877–1915)
Varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna

**Varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna** er samningur sem gerður var um varnir Íslands milli Íslands og Bandaríkjanna 5. maí 1951. Samningurinn var undirritaður af Bjarna Benediktssyni utanríkisráðherra og Edward B. Lawson sendiherra. Með samningnum fengu Bandaríkjamenn afnot af svæði við Keflavíkurflugvöll og reistu þar Keflavíkurstöðina, en Íslendingar tóku við borgaralegu flugi á flugvellinum. Varnarlið Íslands var stofnað sama ár. 

Í samningnum eru ákvæði um tólf mánaða uppsagnarfrest að undangenginni endurskoðun á þörf fyrir hervernd á vegum Atlantshafsbandalagsins. Þann 15. mars 2006 tilkynnti Bandaríkjaher að Íslenska varnarliðið yrði lagt niður og að Bandaríkjamenn myndu uppfylla samninginn með því að senda herlið til Íslands ef á þyrfti að halda. Í kjölfarið var Keflavíkurstöðinni lokað. 

## Tenglar

* Varnarsamningurinn á vef utanríkisráðuneytis Íslands