open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tungumál í Evrópusambandinu

Fjölmörg tungumál eru töluð í ríkjum Evrópusambandsins, sum þeirra njóta sérstakrar stöðu innan þess og eru skilgreind sem opinber mál, það eru mál sem notuð eru innan stofnanna sambandsins. Til viðbótar finnast mörg tungumál í aðildarríkjunum sem ekki njóta slíkrar viðurkenningar en vaxandi hreyfing hefur verið í kringum að gera nokkur þeirra að opinberum málum, sérstaklega hvað varðar basknesku, katalónsku og gallísku.

## Opinber mál og nöfn ESB á þeim
* &#1045;&#1074;&#1088;&#1086;&#1087;&#1077;&#1081;&#1089;&#1082;&#1080; &#1089;&#1098;&#1102;&#1079; (búlgarska)
* Europæiske Union (danska)
* European Union (enska)
* Euroopa Liit (eistneska)
* Euroopan unioni (finnska)
* Union Européenne (franska)
* &#917;&#965;&#961;&#969;&#960;&#945;&#970;&#954;&#942; &#904;&#957;&#969;&#963;&#951; (gríska)
* Europese Unie (hollenska)
* An tAontas Eorpach (írska)
* Unione Europea (ítalska)
* Eiropas Savien&#299;ba (lettneska)
* Europos S&#261;junga (litháíska)
* L-Unjoni Ewropea (maltneska)
* Unia Europejska (pólska)
* União Europeia (portúgalska)
* Uniunea European&#259; (rúmenska)
* Európska únia (slóvakíska)
* Evropska unija (slóvenska)
* Unión Europea (spænska)
* Europeiska Unionen (sænska)
* Evropská unie (tékkneska)
* Európai Unió (ungverska)
* Europäische Union (þýska)

## Listi yfir tungumál í evrópusambandinu flokkað eftir fjölda
Í eftirfarandi töflu eru mest töluðu tungumál í evrópusambandinu flokkuð eftir hlutfalli íbúa sambandsins sem tala þau sem móðumál og sem erlent mál. Tölurnar eiga við stöðuna 2005, sem er áður en Búlgaría og Rúmenía gengu í evrópusambandið.
Evrópufáninn

**Evrópufáninn** samanstendur af tólf gulllituðum stjörnum á bláum bakgrunni. þó hann sé oftast tengdur við Evrópusambandið er það algengur misskilningur að hann eigi uppruna sinn að rekja þangað, en hann var upprunalega notaður sem merki Evrópuráðsins frá og með 1955. Hann á í dag að tákna Evrópu í heild sinni í stað einna samtaka eins og ESB eða ráðs Evrópu.

## Tenglar
* Um evrópufánann á europa.eu
* Vefsíða evrópusambandsfánans
Árni Thorsteinson (landfógeti)

**Árni Thorsteinson** (5. apríl 1828 – 29. nóvember 1907) var síðasti landfógeti á Íslandi frá 1861 til 1904 og alþingismaður 1877-1905 og forseti Alþingis árið 1885.

Árni var fæddur á Arnarstapa, sonur Bjarna Thorsteinssonar amtmanns og konu hans Þórunnar Hannesdóttur, sem var dóttir Hannesar Finnssonar biskups. Hann varð stúdent úr Lærða skólanum í Reykjavík 1847 og lauk lögfræðiprófi frá Kaupmannahafnarháskóla 1854. Árið 1856 varð hann sýslumaður í Snæfellsnessýslu og 18. febrúar varð hann bæjarfógeti í Reykjavík og jafnframt landfógeti. Bæjarfógetaembættið var skilið frá landfógetaembættinu með konungsúrskurði 1874 og frá 1. júlí það ár var Árni einungis landfógeti.

## Heimildir
* Æviágrip á vef Alþingis.
* „Árni landfógeti Thorsteinsson“; grein í Andvara 1908
*
Adrien-Marie Legendre

**Adrien-Marie Legendre** (18. september 1752 &ndash; 10. janúar 1833) var franskur stærðfræðingur, sem ásamt Lagrange og Laplace var í þriggja manna hópi sem tengdist frönsku byltingunni. Hann var vel þekktur á nítjándu öld, sem höfundur góðrar kennslubókar um rúmfræði Evklíðs, en meginstarf hans var á sviði örsmæðareiknings. Svokallaðar Legendre-margliður, sem eru lausnir vissra deildajafna, eru mikilvægar í stærðfræðigreiningu. Hann ásamt Euler leiddi út og sannaði að nokkru lögmál í talnafræði, sem þekkt er sem lögmálið um andhverfuna í öðru veldi.
Frank Sinatra

**Francis Albert Sinatra** (12. desember 1915 – 14. maí 1998) var bandarískur söngvari. Hann var einnig þekktur kvikmyndaleikari.

## Útgefið efni
### Hljómplötur

* *The Voice of Frank Sinatra* (1946)
* *Songs by Sinatra* (1947)
* *Christmas Songs by Sinatra* (1948)
* *Frankly Sentimental* (1949)
* *Dedicated to You* (1950)
* *Sing and Dance with Frank Sinatra* (1950)
* *Songs for Young Lovers* (1954)
* *Swing Easy!* (1954)
* *In the Wee Small Hours* (1955)
* *Songs for Swingin' Lovers!* (1956)
* *Close to You* (1957)
* *A Swingin' Affair!* (1957)
* *Where Are You?* (1957)
* *A Jolly Christmas from Frank Sinatra* (1957)
* *Come Fly with Me* (1958)
* *Frank Sinatra Sings for Only the Lonely* (1958)
* *Come Dance with Me!* (1959)
* *No One Cares* (1959)
* *Nice 'n' Easy* (1960)
* *Sinatra's Swingin' Session!!!* (1961)
* *Ring-a-Ding-Ding!* (1961)
* *Come Swing with Me!* (1961)
* *Swing Along With Me* (1961)
* *I Remember Tommy* (1961)
* *Sinatra and Strings* (1962)
* *Point of No Return* (1962)
* *Sinatra and Swingin' Brass* (1962)
* *All Alone* (1962)
* *Sinatra Sings Great Songs from Great Britain* (1962)
* *Sinatra–Basie: An Historic Musical First* (með Count Basie) (1962)
* *The Concert Sinatra* (1963)
* *Sinatra's Sinatra* (1963)
* *Sinatra Sings Days of Wine and Roses, Moon River, and Other Academy Award Winners* (1964)
* *America, I Hear You Singing* (með Bing Crosby og Fred Waring) (1964)
* *It Might as Well Be Swing* (með Count Basie) (1964)
* *12 Songs of Christmas* (með Bing Crosby og Fred Waring) (1964)
* *Softly, as I Leave You* (1964)
* *September of My Years* (1965)
* *Sentimental Journey* (1965)
* *My Kind of Broadway* (1965)
* *A Man and His Music* (1965)
* *Moonlight Sinatra* (1966)
* *Strangers in the Night* (1966)
* *That's Life* (1966)
* *Francis Albert Sinatra & Antonio Carlos Jobim* (með Antonio Carlos Jobim) (1967)
* *The World We Knew* (1967)
* *Francis A. & Edward K.* (með Duke Ellington) (1968)
* *The Sinatra Family Wish You a Merry Christmas* (með Frank Sinatra Jr., Nancy Sinatra, og Tina Sinatra) (1968)
* *Cycles* (1968)
* *My Way* (1969)
* *A Man Alone* (1969)
* *Watertown* (1970)
* *Sinatra & Company* (með Antonio Carlos Jobim) (1971)
* *Ol' Blue Eyes Is Back* (1973)
* *Some Nice Things I've Missed* (1974)
* *Trilogy: Past Present Future* (1980)
* *She Shot Me Down* (1981)
* *L.A. Is My Lady* (1984)
* *Duets* (1993)
* *Duets II* (1994)

## Tenglar

* 
*
Antonio Vivaldi

**Antonio Vivaldi** (4. mars 1678 – 28. júlí 1741), fæddist í Feneyjum og var einn frægasti tónlistarmaður barokktímabilsins.

Hann lærði á fiðlu hjá föður sínum, sem var fiðluleikari í Markúsarkirkjunni í Feneyjum. Vivaldi lærði til prests og tók vígslu en gat ekki sungið við messur vegna veikinda og þar með hófust mikil tengsl hans við munaðarleysingjahæli telpna. Þar var hann tónlistarkennari en munaðarleysingjahælið naut mikillar virðingar fyrir metnaðarfulla söng- og hljóðfærakennslu. Svo virðist vera sem Vivaldi hafi upplifað mikla lægð í sögu Feneyja en veldi þessarar annars mikilsvirtu borgar virtist hnigna mikið við fund Ameríku og nýrra siglingaleiða. Samt sem áður gegndu Feneyjar enn sem fyrr stóru menningarlegu hlutverki í listum álfunnar.

Sem tónlistarkennari munaðarleysingjahælisins reis Vivaldi upp sem áhrifamesti og afkastamesti tónlistarmaður síns tíma. Þar kom hann á fót telpnahljómsveit og telpnakór og lét þær syngja lög, sviðsetja óperur og dansa listdans. Hlutverk hans var að semja tónlist fyrir stúlkurnar. Það leysti hann vel af hendi. Konsertar hans skipta hundruðum og finnst mörgum þeir vera svo líkir að þar sé hreinlega einn og sami konsertinn.

Á þessum krepputíma Feneyja var mikill skortur á fjárframlögum, svo að Vivaldi átti við mikinn fjárskort að stríða og undi hann ekki við sitt hlutskipti og vildi ferðast um heiminn til að koma sér á framfæri. Það gerði hann og varð þekktur sem *rauði klerkurinn*, bæði vegna rauða hársins, sem hann skartaði, svo og menntunar hans sem prestur og að lokum ákvað hann að selja allar eigur sínar og freista gæfunnar. Hann fluttist frá Feneyjum til München og Vínarborgar. Þar ætlaði hann sér frægð og frama en vegna mikilla tískubreytinga urðu verk hans úrelt og dó hann að lokum í fátækt.
  
Vivaldi samdi um 40 óperur en aðeins hafa varðveist hlutar úr átján þeirra. Nú á síðari árum hefur verið unnið að því að endurreisa verk hans og þá helst konserta hans en óperur hans eru þó hver af annarri að vakna til lífsins af löngum vetrardvala.
Gunnar Dal

**Gunnar Dal** (skírður **Halldór Sigurðsson**) (4. júní 1923 – 22. ágúst 2011) var íslenskur rithöfundur, heimspekingur, kennari og skáld. Gunnar skrifaði mikið um heimspeki, en gaf einnig út nokkrar skáldsögur og öllu fleiri ljóðabækur. Hann þýddi einnig talsvert af ljóðum sem flest eru heimspekilegs eðlis.  Um árabil starfaði Gunnar við kennslu við Gagnfræðaskólann í Keflavík og síðar við Fjölbrautaskólann í Breiðholti þar sem hann kenndi heimspeki og íslensku.

## Verk Gunnars Dal
* Vera. Ljóð. 1949.
* Sfinxinn og hamingjan. Kvæði. 1953. (2. útg. 1954)
* Rödd Indlands. 1953.
* Þeir spáðu í stjörnurnar. 1954.
* Sókrates. 1957.
* K. Gibran: Spámaðurinn. 1958. (7. útg. 1986)
* Októberljóð. 1959.
* Leitin að Aditi. 1961.
* Tveir heimar. 1961.
* Líf og dauði. 1961.
* Hinn hvíti lótus. Indversk heimspeki. 1962. 
* Yoga Sútra Patanjalis. Indversk heimspeki. 1962.
* Sex indversk heimspekikerfi. 1962.
* Grískir heimpekingar. 1962. (2. útg. 1981)
* Öld Sókratesar. 1963.
* Varnarræða Sókratesar. 1963.
* Raddir morgunsins. Ljóð. 1964.
* R. Tagore : Móðir og barn. 1964.
* Plató. (1967).
* Aristóteles. (1967).
* Orðstír og auður. Skáldsaga. 1968.
* Á heitu sumri. Skáldsaga. 1970. Bók um ástir og æsku í uppreisn.
* Indversk heimspeki. 1972.
* Kamala. Saga frá Indlandi. Skáldsaga. 1976.
* Ef ég væri ekki hér þá væri ég þar.
* Kastið ekki steinum. Ljóðasafn. 1977.
* Með heiminn í hendi sér. Fimm hugsuðir á 19.og 20 öld. 1978.
* Existentíalismi. 1978.
* Lífið á Stapa. Ljóð. 1979.
* Heimspekingar Vesturlanda. 1979.
* Gúrú Góvinda. Skáldsaga. 1980.
* Öld fíflsins. Ljóð. 1981 (1982).
* Hundrað ljóð um Lækjartorg. 1982.
* Heimsmynd okkar tíma. 1983.
* Orð milli vina. Ljóð. 1984.
* Undir skilningstrénu. Ljóð. 1985.
* Borgarljóð. 1986.
* Mannssonurinn (þýdd ljóð). 1986.
* Reykjavíkurljóð. 1987.
* Dagur sem aldrei gleymist : afmælisbók með frumsömdum og þýddum ljóðum. 1988.
* Afmælisdagabók. 1988.
* Land minna mæðra. Ljóð. 1988.
* Hin trúarlega heimsmynd. 1990.
* Raddir morgunsins. Úrval ljóða. 1990.
* Hús Evrópu. 1991.
* Heimsmynd heimspekinnar. 1991.
* Heimsmynd listamanns. 1991.
* Að elska er að lifa. 1996.
* Í dag varð ég kona. 1997.
* Lífið eftir lífið. 1997.
* Þriðja árþúsundið. 2004.

## Tenglar
* Heimspekiskóli Gunnars Dal (mörg verka hans í stafrænu formi).
Kazoo

**Kazoo** er lítið munnblásturshljóðfæri sem að er spilað á með því að raula inn í það. Raulað er inn um breiðari endan og fær titringurinn í raulinu lítin pappaflipa til að hristast og mynda suðandi hljóð.

## Tenglar
* Kazoobie vefsíða Rick Hubbard
* Kazooco, síða kazoo safnsins og fyrsta framleiðandans.
* Eden, NY , vefsíða Kazooco
* This is a kazoo!  - Ýmislegt um kazoo.
* Listi af lista mönnum sem spilar á Kazoo m.a. Eric Clapton, The Kinks, og Pink Floyd.
Varsjárbandalagið

**Varsjárbandalagið** var hernaðarbandalag Sovétríkjanna og nokkurra annarra kommúnistaríkja í Austur-Evrópu á tímum Kalda stríðsins. Það var stofnað í Varsjá þann 14. maí 1955 að frumkvæði Nikita Krústsjov, þáverandi leiðtoga Sovétríkjanna. Bandalagið var hugsað sem svar við Atlantshafsbandalagi vesturveldanna sem stofnað var 1949. Sérstaklega var það innganga Vestur-Þýskalands í NATO sem varð kveikjan að stofnun Varsjárbandalagsins.

Varsjárbandalagið var formlega leyst upp hinn 1. júlí 1991.

## Meðlimir
* Sovétríkin
* Albanía, dró sig úr bandalaginu 1968
* Austur-Þýskaland
* Búlgaría
* Pólland
* Rúmenía
* Tékkóslóvakía
* Ungverjaland
Mengi

**Mengi** er í stærðfræði safn **staka** (einnig kallað **íbúar**), sem til samans mynda eina heild. **Mengjahugtakið** er eitt af grunnhugtökum í nútíma stærðfræði. Mengjafræði varð til við lok 19. aldar og er stærðfræðingurinn Georg Cantor upphafsmaður hennar.

## Stök mengja
Stök mengis geta verið hvað sem er: tölur, fólk, bókstafir, önnur mengi o.s.frv. Mengi eru oftast táknuð með stórum bókstöfum eins og *A*,*B* og *C*. Tvö mengi *A* og *B* eru sögð jöfn, táknað *A*=*B*, ef þau innihalda sömu stök. Mengi getur verið lokað eða opið, bæði lokað og opið eða hvorki lokað né opið. Talnamengi hafa eingöngu tölur sem stök, en **tómamengið** hefur ekkert stak, táknað ∅. Líkt og núll í talnafræði, gegnir tómamengið mikilvægu hlutverki í mengjafræði.

## Skilgreining mengja
**Mengjaskilgreiningarritháttur** er sá ritháttur sem notaður er til að skilgreina mengi.
Mengi má lýsa með orðum, t.d.:
:*A* = fyrstu þrjár náttúrulegu tölurnar, stærri en núll
:*B* = litirnir gulur, rauður, grænn og blár
Önnur aðferð til að lýsa mengjum er að telja upp stök þess innan slaufusviga, t.d.:
:*C* = {1,2,3}
:*D* = {blár, grænn, gulur, rauður}
Jafnvel þótt að lýsa megi tveimur mengjum á mismunandi vegu, geta þau verið jöfn sem mengi. Til dæmis
er *A*=*C* og *B*=*D* í dæmunum að ofan, því stök þeirra eru þau sömu.

Það breytir engu í hvaða röð eða hversu oft stök eru talin upp í skilgreiningu á mengi. Til dæmis er 
{2,4} , {4,2} og {2,2,4,2} eitt og sama mengið þar sem stökin eru þau sömu.

## Fjöldi staka í mengi
Í dæmunum að ofan er ljóst hver fjöldi staka í menginu er, A inniheldur 3 stök og B fjögur. Mengi geta haft óendanlegan fjölda staka, en náttúrulegu tölurnar eru dæmi um óendanlegt, en teljalegt mengi. Fjöldatölur segja til um fjölda staka í endanlegum mengjum, en eru stærðfræðilegur mælikvarði á fjölda staka í óendanlegum mengjum.

## Tengt efni
* Grúpa
* Mengjaaðgerð
* Veldismengi
* Vísismengi

## Tilvísanir
Russell-þversögn

**Russell-þversögn** eða **þverstæða Russells** er stærðfræðileg þversögn, sem Bertrand Russell uppgvötvaði árið 1901 og sýnir fram á að hversdagsleg mengjafræði Georgs Cantors og Gottlobs Frege er þverstæðukennd. Þversögnin er líkast til það atriði sem átti stærstan þátt í að gera Russell jafn frægan og raun bar vitni.

Mengi má skilgreina sem mengi allra þeirra staka, *x*, sem uppfylla einhver tiltekin skilyrði. Nú er alveg ljóst að hugsanlegt er að mengi innihaldi ekki sjálft sig; til dæmis mengi náttúrulegra talna, það inniheldur ekki sjálft sig, því að það er ekki tala. En einnig er mögulegt að mengi innihaldi sjálft sig, til dæmis *[[almengi|mengi allra mengja]]*, en stök þess eru öll hugsanleg mengi og þá þar á meðal það sjálft. Bertrand Russell setti fram Russell-þversögnina árið 1901, þar sem hann benti á það, að *mengið sem inniheldur öll þau mengi, sem ekki innihalda sjálf sig* býr yfir þeim eiginleika, að *ef það inniheldur sjálft sig þá gerir það það ekki* samkvæmt skilgreiningunni og *ef það inniheldur ekki sjálft sig þá inniheldur það sjálft sig* samkvæmt sömu skilgreiningu. 

Þetta er rökleg hliðstæða svokallaðar *[[Þverstæða lygarans|þverstæðu lygarans]]*, ein þeirra allra einföldustu er setningin: „Þessi setning er lygi“. Önnur er „Ég lýg öllu sem ég segi, ég segi það satt“. Rakaraþverstæðan er afbrigði af þverstæðu Russells sem segir: „Rakarinn í þorpinu rakar alla (og aðeins þá) þorpsbúa sem ekki raka sig sjálfir. Hann býr sjálfur í þorpinu. Rakar hann sjálfan sig?“ en bæði játun og neitun leiða til mótsagnar.

## Tenglar
* 
* 
* 

## Tilvísarnir
Fjölbrautaskóli Suðurnesja

**Fjölbrautaskóli Suðurnesja** (**FS**) er framhaldsskóli starfræktur í Keflavík í Reykjanesbæ. Hann var annar í röð fjölbrautaskóla á Íslandi, stofnaður sumarið 1976 og settur í fyrsta sinn þann 11. september það ár. Skólinn var stofnaður og rekinn í samvinnu 7 sveitarfélaga (síðar 5 vegna samruna) og ríkisins. Skólinn varð til við samruna Iðnskóla Suðurnesja, Framhaldsdeilda Gagnfræðaskólans í Keflavík (sem nú heitir Holtaskóli) og Öldungadeildar Gagnfræðaskólans í Keflavík. Hann fékk til umráða húsnæði Iðnskólans, sem þá þegar var allt of lítið og var það bætt upp með leiguhúsnæði frá Gagnfræðaskólanum og víðar um bæinn. 

Strax á öðru starfsári skólans var byggt ofan á húsið, í stað einnar hæðar voru þær orðnar þrjár. Það var samt allt of lítið. Skömmu síðar var byggt við endann á húsinu og fjölgaði kennslustofum þá um sex auk þess sem kennarastofa stækkaði mikið. Enn var þetta ófullnægjandi. Árið 1990 var hafist handa við byggingu þverálmu á eldra húsið. Hún var 1000 fermetrar að grunnfleti og á 3 hæðum. Varð þá heildargólfflötur hússins um 6500 fermetrar og mátti með góðum vilja segja, að húsið fullnægði brýnustu þörfum þegar þessi álma var tekin í notkun haustið 1992, en ekkert var umfram það. 

Haustið 2004 var tekin í notkun enn ein álman, sem er einnig á þremur hæðum og á þriðja þúsund fermetrar að heildargólffleti. Einnig hafa farið fram gagngerðar endurbætur á eldra húsnæðinu. Er skólinn nú hinn glæsilegasti í alla staði og er starfsaðstaða nemenda og kennara mjög góð. Er nú loksins kominn salur sem risið getur undir því nafni, svo og glæsilegt nemendamötuneyti, nýjar og mjög vandaðar kennslustofur raungreina, ný kennaraaðstaða og svo mætti lengi telja.

Nemendur Fjölbrautaskóla Suðurnesja voru um 250 talsins þegar skólinn hóf starfsemi sína, en síðan hefur fjöldi þeirra fjórfaldast og voru nemendur um eitt þúsund á vorönn 2006. Þessi fjölgun nemenda samsvarar nokkurn veginn 5% stöðugri aukningu á ári frá upphafi til þess árs. Reyndar var fjölgunin ekki jöfn allan tímann heldur gekk hún í stökkum. Eftir 'hrunið' 2008 fjölgaði nemendum í framhaldsskólum á Íslandi verulega og var nemendafjöldinn í FS hátt á 12. hundrað árin 2009 og 2010, en hefur fækkað aftur og eru nú (haust 2014) aftur tæplega 1000.

Skólameistarar Fjölbrautaskóla Suðurnesja hafa verið eftirtaldir:
* Jón Böðvarsson (1976 &ndash; 1984), síðar ritstjóri Iðnsögu Íslendinga
* Ingólfur S. Halldórsson, aðstoðarskólameistari, vorönn 1984 (Jón í leyfi)
* Hjálmar Árnason (1984 &ndash; 1995), síðar alþingismaður, framkvæmdastjóri Keilis
* Ægir Sigurðsson, aðstoðarskólameistari, (1989 &ndash; 1990) (Hjálmar í leyfi)
* Ólafur Jón Arnbjörnsson (1995 &ndash; 2008)
* Oddný G. Harðardóttir, aðstoðarskólameistari, allt árið 2005, (Ólafur í leyfi), alþingismaður, fjármálaráðherra
* Kristján Ásmundsson, aðstoðarskólameistari,  (2008 &ndash; 2011) (Ólafur í leyfi)
* Ólafur Jón Arnbjörnsson (2011 &ndash; 2012)
* Kristján Ásmundsson (2012 &ndash;  )

## Tengill
* Vefsíða skólans
Karólína Eiríksdóttir

**Karólína Eiríksdóttir** (fædd 1951) er íslenskt tónskáld. Hún lærði í Tónlistarskólanum í Reykjavík og síðar við University of Michigan. Þar tók hún meistarapróf í tónlistarsögu- og rannsóknum árið 1976 og tveimur árum síðar, eða árið 1978, hlaut hún sömu gráðu í tónsmíðum. Ári síðar flutti hún aftur til Íslands og hefur síðan þá unnið sem tónskáld sem og kennt við ýmsa tónlistarskóla.

## Óperur
* *Någon har jag sett* ('Mann hef ég séð') (1988, texti: Marie Louise Ramnefalk)
* *Maður lifandi - Óperuleikurinn um dauðans óvissan tíma* (1999, texti: Árni Ibsen)

## Heimildir

## Tenglar
* Vefsíða Karólínu
Járnsíða

**Járnsíða** var lögbók sem Magnús lagabætir Noregskonungur lét semja handa Íslendingum. Hún var lögtekin 1271–1273 og gömlu þjóðveldislögin, *[[Grágás]]*, voru felld úr gildi.

Meginuppistaða Járnsíðu var sótt í norsk lög. Efni bókarinnar þótti ekki henta Íslendingum og aðstæðum þeirra.  Fyrsta árið fékkst aðeins einn af bálkum hennar, Þingfararbálkur og tveir kapitular úr Erfðabálki, lögteknir.  Fullnaðarsamþykki fékk bókin ekki fyrr en tveimur árum seinna, 1273.  Ekki er ljóst hvers vegna mótstaðan var gegn lögtöku bókarinnar.  En á endanum lét Magnús konungur semja nýja bók, *[[Jónsbók]]*, sem var lögtekin 1281 og var í notkun í heild sinni fram á 18. öld.

## Tenglar
* Hin forna lögbók Íslendínga sem nefnist Járnsíða eðr Hákonarbók (1847) á Bækur.is
The Star-Spangled Banner

Árið 1814 samdi maður að nafni Francis Scott Key ljóð um sigur Bandaríkjamanna á Bretum. Það ljóð heitir „**The Star Spangled Banner**“. Það varð vinsælt að syngja ljóðið við vinsæla drykkjulagið „*To Anacreon in Heaven*”. Uppruni þess lags er óljós en það er talið að maður sem að hét John Stafford Smith (fæddur 1750) hafi samið lagið. Það var ekki fyrr en árið 1931 eftir tuttugu ára baráttu á þingi að lagið var samþykkt sem þjóðsöngur Bandaríkjanna þó svo að sjóherinn og landherinn hefði notað það í fjölda ára.

Á Woodstock hátíðinni í ágúst 1969 spilaði Jimi Hendrix lagið mjög eftirminnilega og hefur öskrandi gítarsóló hans oft verið innblástur margra tónlistarmanna.

## Texti ljóðsins

:Oh, say can you see, by the dawn's early light,
:What so proudly we hailed at the twilight's last gleaming?
:Whose broad stripes and bright stars, through the perilous fight,
:O'er the ramparts we watched, were so gallantly streaming?
:And the rockets' red glare, the bombs bursting in air,
:Gave proof through the night that our flag was still there.
:O say, does that star-spangled banner yet wave
:O'er the land of the free and the home of the brave?

:On the shore, dimly seen through the mists of the deep,
:Where the foe's haughty host in dread silence reposes,
:What is that which the breeze, o'er the towering steep,
:As it fitfully blows, now conceals, now discloses?
:Now it catches the gleam of the morning's first beam,
:In full glory reflected now shines on the stream:
:'Tis the star-spangled banner! O long may it wave
:O'er the land of the free and the home of the brave.

:And where is that band who so vauntingly swore
:That the havoc of war and the battle's confusion
:A home and a country should leave us no more?
:Their blood has wiped out their foul footstep's pollution.
:No refuge could save the hireling and slave
:From the terror of flight, or the gloom of the grave:
:And the star-spangled banner in triumph doth wave
:O'er the land of the free and the home of the brave.

:Oh! thus be it ever, when freemen shall stand
:Between their loved homes and the war's desolation!
:Blest with victory and peace, may the heaven-rescued land
:Praise the Power that hath made and preserved us a nation.
:Then conquer we must, for our cause it is just,
:And this be our motto: "In God is our trust."
:And the star-spangled banner forever shall wave
:O'er the land of the free and the home of the brave!
Georg Cantor

**Georg Ferdinand Ludwig Philipp Cantor** (1845 – 1918) var stærðfræðingur, fæddur í St. Pétursborg, en bjó lengst af og starfaði í Halle í Þýskalandi, þar sem hann kenndi við háskólann. Hann var sonur dansks kaupmanns og konu hans, sem var gyðingur og því taldist hann vera gyðingur. Hann var nemandi Karl Weierstrass. Hann átti allra manna mestan þátt í þróun mengjafræði og einnig í þróun óendanleikahugtaksins. Árið 1873 sýndi hann fram á teljanleika mengis ræðra talna. Jafnframt sýndi hann fram á að mengi rauntalna er ekki teljanlegt. Síðar fullkomnaði hann kenningu sína um óendanleg mengi og svokallaðar „ofurendanlegar“ tölur. Á seinni hluta ævi sinnar varð hann að glíma við erfiðan og vaxandi geðsjúkdóm.

## Tengt efni

* Aleph-tölur
* Cantor-Lebesgue fallið
* Cantor mengið
* Mengjafræði
Kína (menningarsvæði)

**Kína** (中国/中國; pinyin: *Zhōngguó*, Wade-Giles: *Chung-kuo*) er menningarsvæði á meginlandi Austur-Asíu ásamt nokkrum eyjum undan ströndinni sem síðan 1949 hefur verið skipt á milli Alþýðulýðveldisins Kína (nær yfir meginlandið auk Hong Kong og Makaó) og Lýðveldisins Kína (nær yfir Tævan auk nærliggjandi eyja). Höfuðborg Alþýðulýðveldisins er Beijing.

Kína er ein af elstu samfelldu siðmenningum á Jörðinni og ritkerfið sem þar var notað er það elsta sem var í sífelldri notkun. Saga þess hefur einkennst af stríði og friði til skiptis og blóðugum erjum mismunandi keisaraætta. Nýlendustefna Evrópumanna, innrás Japana og borgarastríð bitnaði illa á Kína á 19. og 20. öld og stuðlaði að núverandi skiptingu landsins.

Íbúar svæðisins telja vel yfir einn milljarð og eru flestir af þjóð Han-kínverja. Tungumál þeirra er kínverska sem notast að mestu við sama ritmálið en skiptist í margar talmáls-mállýskur. Að Kína liggja þrettán lönd; Víetnam, Laos, Myanmar, Indland, Pakistan, Kirgistan, Afghanistan, Kasakstan, Tadsjikistan, Rússland, Mongólía, Norður-Kórea og Nepal.

## Mongólsk yfirráð
Í byrjun 13. aldar hófu Mongólar undir forystu Genghis Khan að leggja undir sig Kína. Genghis Khan lagði undir sig stóran hluta norður Kína en sonur hans og barnabarn lögðu síðar undir sig suðurhluta Kína. Mongólaveldið varð mjög stórt og náði frá Víetnam og Kóreuskaganum í austri til Ungverjalands í vestri. Mongólaveldið klofnaði eftir dauða Kúblaí Khan en afkomendur hans ríktu yfir Kína allt til ársins 1368 og þá lauk yfirráðum mongóla yfir Kína.

## Tengt efni
* Alþýðulýðveldið Kína
* Lýðveldið Kína
1782

Árið **1782** (**MDCCLXXXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Stefán Þórarinsson tók við lögmannsembættinu norðan og vestan eftir lát Sveins Sölvasonar.
* Fyrsta ferð landpósts var farin.
* Stafrófskverið *[[Lítið ungt stöfunarbarn]]* eftir séra Gunnar Pálsson í Hjarðarholti var prentað í Hrappsey.
* *[[Egils saga]]* kom fyrst út á prenti.

### Fædd
* 12. júlí - Oddur Hjaltalín, landlæknir, fræðimaður og skáld. 
### Dáin
* 6. ágúst - Sveinn Sölvason, lögmaður, klausturhaldari og skáld (f. 1722).

## Erlendis
* 5. febrúar - Spánverjar náðu eynni Menorca úr höndum Breta.
* 27. mars - Charles Watson-Wentworth, markgreifi af Rockingham, varð forsætisráðherra Bretlands.
* 6. apríl - Taksin, konungur Síam, hálshöggvinn eftir stjórnarbyltingu. Rama 1. tók við kórónunni.
* 4. júlí - William Petty, lávarður af Shelburne, varð forsætisráðherra Bretlands.
* *[[Játningar]]* Rousseaus komu út.

### Fædd
* 18. janúar - Daniel Webster, bandarískur stjórnmálamaður (d. 1852).
* 27. október - Niccolò Paganini , ítalskur fiðluleikari og tónskáld (d. 1840). 
* 5. desember - Martin Van Buren, áttundi forseti Bandaríkjanna (d. 1862).
* 18. mars - John C. Calhoun, sjöundi varaforseti Bandaríkjanna (d. 1850).

### Dáin
* 17. mars - Daniel Bernoulli, svissneskur eðlis- og stærðfræðingur (f. 1700).
* 10. apríl - Taksim Síamskonungur (f. 1734).
* 1. júlí - Charles Watson-Wentworth, markgreifi af Rockingham (f. 1730).
* 16. júlí - Lovísa Úlrika Svíadrottning, kona Adólfs Friðriks.
1781

Árið **1781** (**MDCCLXXXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Jón Eiríksson fékk konferensráðsnafnbót.
* Björn Halldórsson í Sauðlauksdal gaf út bókina *Grasnytjar*.
* Tjöruhúsið var byggt á Ísafirði.

### Fædd
* 31. mars - Bjarni Thorsteinsson, amtmaður (d. 1876).
* 13. júlí - Hallgrímur Scheving, fræðimaður og kennari í Bessastaðaskóla (d. 1861).
* 27. ágúst - Finnur Magnússon, leyndarskjalavörður og fornfræðingur (d. 1847). 

### Dáin
* 8. ágúst - Jón Teitsson, Hólabiskup (f. 1716).

## Erlendis

* 13. mars - William Herschel uppgötvaði reikistjörnuna Úranus.
* 4. september - Los Angeles var stofnuð sem *El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de Los Ángeles de Porciuncula* af 44 spænskum landnemum.
* Immanuel Kant gaf út *[[Gagnrýni hreinnar skynsemi]]*.
* Jósef 2. keisari afnam bændaánauð.

### Fædd
* 5. október - Bernard Bolzano, tékkneskur stærðfræðingur, guðfræðingur, heimspekingur og rökfræðingur (d. 1848).

### Dáin
* 17. mars - Johannes Ewald, danskt leikskáld (f. 1743).
* Georg David Anthon, danskur arkitekt (f. 1714).
1780

Árið **1780** (**MDCCLXXX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 7. maí - Jón Teitsson var vígður biskup á Hólum. Hann dó ári síðar.
* Nóvember - Reynistaðarbræður og förunautar þeirra fórust við Beinahól á Kili. Lík bræðranna fundust árið 1846.
* Fyrsta íslenska barnabókin kom út, *Barna-Liood : med Ljuflings-Lag* eftir séra Vigfús Jónsson í Hítardal.
* Jón Sveinsson varð landlæknir.
* Bókin Atli eftir Björn Halldórsson í Sauðlauksdal kom fyrst út.
* Ólafur Olavius gaf út *Ökonomisk Reise igiennem Island* þar sem atvinnuháttum Íslendinga á seinni hluta 18. aldar var lýst.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 11. mars - Danir, Svíar og Rússar stofnuðu með sér vopnað hlutleysisbandalag.
* 12. maí - Bandaríska frelsisstríðið: Bretar náðu yfirráðum yfir Charleston í Suður-Karólínu.
* 2. júní - 7. júní: Gordon-óeirðirnar í London, milli 300-700 létust í and-kaþólskum mótmælum.
* 17. júlí - Fyrsti bankinn í Bandaríkjunum var stofnaður, Pennsylvaníubanki.
* 24. ágúst - Loðvík 16. Frakkakonungur bannaði notkun pyntinga til að þvinga fram játningar.
* 10.-16. október - Mikill fellibylur gekk yfir karabísku eyjarnar Barbados, Martinique og St. Eustasius. Um 22.000 manns fórust.
* 29. nóvember - Jósef 2. erfði Habsborgarríki móður sinnar, Maríu Teresu af Austurríki.
nts

;Fædd
* Jörundur hundadagakonungur (Jørgen Jørgensen), ævintýramaður (d. 1841).
* Seattle höfðingi, bandarískur frumbyggjahöfðingi. (d. 1866)

;Dáin
* 18. júlí - Henrik Hielmstierne, íslensk-danskur embættismaður, aðalsmaður, sagnfræðingur og bókasafnari (f. 1715).
* 4. september - Christian von Proeck, stiftamtmaður á Íslandi og amtmaður í Kaupmannahafnaramti (f. 1718).
* 29. nóvember - María Teresa af Austurríki, keisaradrottning (f. 1717).
Vigur (eyja)

**Vigur** er ein þriggja eyja á Ísafjarðardjúpi og önnur tveggja, sem eru byggðar. Eyjan liggur úti fyrir mynni Skötufjarðar. Hún er löng og mjó og dregur nafn af lögun sinni, en orðið vigur merkir spjót. 

Elsta byggingin í Vigur er vindmylla sem er í vörslu Þjóðminjasafns Íslands og var byggð um 1860, og er hún sú eina sem enn er uppistandandi á Íslandi. Auk þess er í Vigur elsti bátur landsins, Vigur Breiður, áttæringur sem smíðaður var um 1800, og var notaður allt til ársins 2000 til að flytja sauðfé milli lands og eyjar, og er hann í góðu ástandi og sjófær.

Við eyjuna er kennd geysifjölmenn ætt, Vigurætt, sem eru afkomendur Þórðar Ólafssonar í Vigur, sem venjulega er nefndur Þórður *stúdent*. *Vigurætt* var gefin út fyrir allnokkrum árum, mikið safn í 10 bindum.
Í Vigur var löngum stundaður heilsársbúskapur. Nú eru engar kýr lengur á eynni þó þar hafi verið mikill mjólkurbúskapur áður. Þar eru þó enn nýtt hlunnindi, þ.e. æðarvarp og fuglatekja. Vaxandi ferðaþjónusta er á eynni og eru erlendir ferðamenn sífellt tíðari gestir. Flatarmál eyjarinnar er 0,37 km2.

## Tenglar

* ''Vigrarseyð''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1982
* ''Innanstokks í Vigur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1982
Landnámsmaður

**Landnámsmaður** er maður sem nemur nýtt, áður óbyggt land og sest þar að til frambúðar. Þótt orðið merki formlega það sama og  *[[landnemi]]* er viss munur á notkun hugtakanna. Um *landnámsmenn* er nær eingöngu talað í tengslum við landnám Íslands, Færeyja og Grænlands á víkingaöld en *landnemar* geta byggt hvaða land sem er á hvaða tímaskeiði sögunnar sem er, jafnvel á fjarlægum hnöttum í fjarlægri framtíð.

Helsta heimild um landnámsmenn á Íslandi er Landnámabók. Auk þess fjalla flestar Íslendingasögurnar um þá landnámsmenn sem tengjast sögupersónum hverrar sögu.

## Listar yfir landnámsmenn
* Landnámsmenn á Íslandi, í stafrófsröð
* Landnámsmenn á Íslandi eftir landsfjórðungum, raktir réttsælis um landið:
** Landnámsmenn í Sunnlendingafjórðungi
** Landnámsmenn í Vestfirðingafjórðungi
** Landnámsmenn í Norðlendingafjórðungi
** Landnámsmenn í Austfirðingafjórðungi
* Landnámsmenn í Færeyjum
* Landnámsmenn á Grænlandi

## Tengt efni
* Landnemi
Listi yfir íslenskar stafsetningar- og málfræðivillur

Listi yfir algengar málvillur og ritvillur í íslensku, hér eru aðeins skráð orð og orðasambönd sem alltaf teljast röng en ekki bara röng í vissu samhengi. Minni háttar stafsetningarvillum (t.d. *afhverju* og *aldrey*) er sleppt þar sem þær eru nánast óteljandi, en fróðleik um slíkar villur má finna í íslenskum ritreglum.

## Tenglar
* 
* Yfirlestur.is Málrýni fyrir íslensku
* Málfríður Gervigreindardrifið leiðréttingarforrit fyrir íslensku

## Tilvísanir
Guðríður Símonardóttir

**Guðríður Símonardóttir** (1598 – 18. desember 1682) (**Tyrkja-Gudda**) var húsmóðir í Vestmannaeyjum sem var gift Eyjólfi Sólmundarsyni (eða Sölmundarsyni) (d. 1636), sem líklega hefur verið sjómaður þar. Árið 1627 komu svokallaðir Tyrkir og rændu í Vestmannaeyjum og víðar, meðal annars í Grindavík og á Djúpavogi. „Tyrkirnir“ voru sjóræningjar frá Alsír og voru að líkindum allra þjóða kvikindi, en rán þetta er alltaf kallað Tyrkjaránið í Íslandssögunni. Rændu þeir bæði fólki og fé og var Guðríður ásamt Sölmundi, syni sínum, í hópi þeirra sem rænt var.

## Ambátt í Alsír
Guðríður var ánauðug í tæpan áratug í Alsír. Þá keypti konungur Danmerkur nokkra Íslendinga lausa úr „barbaríinu“ og var Guðríður þeirra á meðal, en Sölmundur sonur hennar varð þar eftir og hafði tekið Múhameðstrú. Þessi hópur var sendur til Kaupmannahafnar og fékk þar uppfræðslu í kristnum fræðum og upprifjun á móðurmáli sínu veturinn 1636 til 1637. Þá kennslu annaðist Hafnarstúdentinn Hallgrímur Pétursson, sem þá var á síðasta námsári sínu í Frúarskóla í Kaupmannahöfn. Felldu þau hugi saman og fór Hallgrímur með henni til Íslands og yfirgaf skólann án þess að ljúka prófi.

## Húsfreyja á Íslandi
Fyrstu árin var Guðríður húsfreyja í Bolafæti í Njarðvík, en það var tómthúshjáleiga frá Ytri-Njarðvík. Þar bjó þá Grímur Bergsson, sem talið er að hafi reynst þeim hjónakornum vel. Eyjólfur, elsta barn þeirra hjóna er að líkindum fæddur í Bolafæti. Árið 1644 varð Hallgrímur prestur á Hvalsnesi og var þá Guðríður orðin prestsfrú þar. Þar eignuðust þau Steinunni, sem Hallgrímur orti mjög innilegt kvæði eftir, er þau misstu hana unga. Ennfremur hjó hann út legstein hennar, sem nú er geymdur í Hvalsneskirkju. Þarna var Guðríður til 1651, en það ár fluttust þau að Saurbæ á Hvalfjarðarströnd og bjuggu þar í allmörg ár. Síðustu ár Hallgríms bjuggu þau á Kalastöðum og á Ferstiklu og þar dó Hallgrímur úr holdsveiki árið 1674.

*Reisubók Guðríðar Símonardóttur* eftir Steinunni Jóhannesdóttur kom út árið 2001 og er þar rakinn ferill hennar í formi sögulegrar skáldsögu.

## Heimildir
* Páll Eggert Ólason, *Íslenskar æviskrár* (Reykjavík, 1952).
* Magnús Jónsson, *Hallgrímur Pétursson, ævi hans og starf* (Reykjavík, 1947).
Sekúnda

**Sekúnda** er SI grunneining tíma, táknuð með **s**. (Algeng íslensk skammstöfun er „*sek.*“). Er einnig grunneining tíma í cgs-kerfinu. Sekúnda er venjulega skilin sem og í sögulegu samhengi skilgreind sem \tfrac{1}{86400} úr degi. Af eðlisfræðingum er hún hins vegar nákvæmlega skilgreind sem sem 9.192.631.770 sveiflutímar ákveðinnar raföldu loftkennds sesíns. Sextíu sekúndur eru ein mínúta (mín.) og 3.600 sekúndur eru ein klukkustund (klst.) (hvorug eininganna eru þó SI-mælieining). Gráða, í hornamáli er 60 bogamínútur og 3.600 bogasekúndur.
Langanes

**Langanes** er stór skagi fyrir austan Þistilfjörð og norðan við Bakkaflóa. Skaginn teygist næstum 40 km út í hafið til norðausturs, allbreiður vestast en mjókkar út í örmjóan bjargtanga austast sem heitir Fontur. Framnes er sá hluti Langaness kallaður, sem er sunnan Þórshafnar, miðnes út að Eiðisskarði en utan þess útnes. Öll býli á útnesinu eru nú komin í eyði. Nesið hefur ávallt verið strjálbýlt, stærsta byggðin er sjávarþorpið Þórshöfn á vesturströndinni.

Lág fjöll og fell liggja norður eftir Langanesi, 200-400 m há og er austurhlutinn miklu hálendari og undirlendi lítið. Gunnólfsvíkurfjall er hæsta fjallið, 719 m. Nálægt miðju nesinu er Eiðisskarð, sem sker fjallgarðinn. Að norðanverðu er Langanes láglent og er breiðasta undirlendið frá Sauðanesi og út að Heiðarfjalli. Útnesið er víða grýtt og hrjóstrugt en að sunnanverðu er það betur gróið. Fjöllin eru úr móbergi að suðaustanverðu en að öðru leyti er nesið úr grágrýti. Láglendið skiptist að mestu í mýrar, grýtta mela og holt. Nokkrar sjaldgæfar jurtategundir vaxa á Langanesi svo sem flétta ein sem kallast klettakróða.

Mikið fuglalíf er á Langanesi, það eru einkum lundi, langvía, álka, teista, fýll og rita sem verpa þar í fuglabjörgum. Undir Skoruvíkurbjargi er klettadrangur, sem heitir Stórikarl og er þar eina súlubyggðin á þessum slóðum.

Bandaríkjaher rak ratsjárstöð á Heiðarfjalli 1954-68. Önnur ratsjárstöð á vegum NATO var reist á Gunnólfsvíkurfjalli 1989.
Wilhelm Conrad Röntgen

**Wilhelm Conrad Röntgen** (f. 27. mars 1845, d. 10. febrúar 1923) var þýskur eðlisfræðingur sem uppgötvaði röntgengeislun. Röntgengeislar eru rafsegulbylgjur sem frumeind lætur frá sér þegar rafeind hoppar á milli innstu orkuástanda frumeindarinnar.

Þegar Röntgen var við að gera tilraunir með rafmagn þann 8. nóvember 1895 uppgötvaði hann fyrir tilviljun geisla sem hann nefndi upphaflega x-geisla (x er gjarnan látið tákna óþekkta breytu í stærðfræði) en voru síðar nefndir röntgengeislar, þrátt fyrir mótmæli Röntgens sjálfs. Röntgen hlaut heiðursgráðu í læknavísindum hjá Háskólanum í Würzburg fyrir þessa uppgötvun sína og fyrstu nóbelsverðlaunin í eðlisfræði. Röntgen gaf verðlaunaféð til háskólans og hafnaði (líkt og Pierre Curie gerði nokkrum árum síðar) einkaleyfi á uppgötvun sinni af siðferðilegum ástæðum.

Mælieiningin *roentgen*, sem notuð var fyrir *raffræðilegan [[geislaskammtur|geislaskammt]]*, er nefnd eftir honum.

## Lífsferill
Röntgen var fæddur í Lennep í Þýskalandi en fjölskylda hans fluttist til Hollands þegar hann var þriggja ára. Hann hóf nám stofnun Martinus Herman van Doorn og síðar við tækniskólanum í Utrecht þaðan sem hann var rekinn fyrir að teikna háðmynd af einum kennaranum, glæpur sem hann staðfastlega neitaði að hafa framið.

Árið 1865 hóf hann nám í Háskólanum í Utrecht og síðar við Tækniháskólann í Zurich þar sem hann lærði vélaverkfræði. Hann hlaut doktorsgráðu frá Háskólanum í Zurich árið 1869 fyrir rannsóknir sínar á gösum.

Árið 1874 varð hann fyrirlesari við Háskólann í Strassborg og ári seinna prófessor við Landbúnaðarháskólann í Hohenheim, Württemberg. Árið 1876 snéri hann aftur til Strassborgar og þá sem prófessor í eðlisfræði. Þremur árum síðar varð hann formaður eðlisfræðideildarinnar við Háskólann í Giessen. Árið 1888 varð hann formaður eðlisfræðideildarinnar við Háskólann í Würzburg og 1900 varð hann formaður eðlisfræðideildarinnar við Háskólann í Munchen þar sem hann dvaldi til æviloka.

## Tenglar
*
Bragðavellir

**Bragðavellir** eru sveitabær í Hamarsfirði í Suður-Múlasýslu. Snemma á 20. öldinni fundust þar tveir rómverskir koparpeningar frá 270–305 e.Kr. Margar kenningar eru uppi um þessa peninga og aðra, sem fundust síðar á Suðurlandi. Ekki er vitað hvort þeir hafi borist með skipi Rómverja til Íslands sem þangað hafa hrakist í vondu veðri frá Englandi eða hvort þeir hafi komið með víkingum mun síðar. Þarna hafa fundist fleiri fornminjar en þær skýra ekki tilvist peninganna.

Á hægri hönd austan Hamarsár í Hamarsfirði er grjóthrúga, sem *Djáknadys* heitir. Lengi var hún áningarstaður ferðamanna. Vestan Hamarsár er bærinn Bragðavellir. Í landi þeirrar jarðar fundust tveir rómverskir peningar, annar frá tíð Árilíusar keisara, sem uppi var um 270-275. Hann fannst árið 1905. Hinn er frá tíð Prombusar keisara sem uppi var 276-282. Hann fannst árið 1933. Með fundi þessara tveggja mynta, sem nú eru geymd á Þjóðminjasafni Íslands, var sagt á sínum tíma að Jón Sigfússon, bóndi á Bragðavölum hafi lengt sögu Íslands um allt að 500 ár aftur í tíman.

## Tilvísanir
Hendrik Antoon Lorentz

**Hendrik Antoon Lorentz** (f. 18. júlí 1853 í Arnhem, d. 4. febrúar 1928 í Haarlem) var hollenskur eðlisfræðingur. Hann hlaut nóbelsverðlaunin í eðlisfræði árið 1902 fyrir rannsóknir sínar á rafsegulgeislun.

Lorentz stundaði grunnskólann í Arnhem þangað til hann náði 13 ára aldri, þá fór hann í nýjan menntaskóla þar. Hann hóf nám við Háskólann í Leiden árið 1870 en tveim árum síðar sneri hann aftur til Arnhem til að stunda kvöldkennslu. Á meðan hann kenndi vann hann að doktorsverkefni sinu og hlaut Ph.D. gráðu sína 1875.

Í doktorsritgerð sinni endurskilgreindi Lortentz rafsegulfræði Maxwells og útkýrði betur speglun ljóss og ljósbrot. Nafn hans er núna tengt við Lorentz-Lorenz jöfnuna. Hann var settur sem prófessor í stærðfræðilegri eðlisfræði við Háskólann í Leiden árið 1878. Á meðan hann var þar vann hann aðallega að því að finna eina kenningu sem útskýrði sambandið á milli rafmagns, seglunar og ljóss. Lorentz gat sér til um að frumefni væru gerð úr hlöðnum eindum og kom með þá tillögu að sveiflun þessara agna væri uppruni ljóss. Þetta var sannað með tilraun árið 1896 af Pieter Zeeman, sem var lærisveinn Lorentz.

Árið 1895 þegar hann reyndi að útskýra niðurstöður Michelson-Morley tilrauninnar innleiddi hann hugmyndina um staðartíma (þ.e. að tíminn breytist mismunandi eftir staðsetningu). Hann lagði einnig til að hlutir sem nálguðust ljóshraða degðust saman í þá átt sem hluturinn hreyfðist (sjá Fitzgerald-Lorentz samdráttur). Árið 1904 (ári áður en Einstein birti sína grein) útvíkkaði Lorentz þessa vinnu og þróaði Lorentz ummyndanirnar. Þessar stærðfræðiformúlur lýstu grunnatriðum afstæðiskenningarinnar nefnilega massaaukningu, lengdarstyttingu og timalengingu sem eru einkennandi fyrir hlut á hreyfingu.

Lorentz var formaður fyrstu Solvey ráðstefnunnar sem var haldin í Brussel haustið 1911. Þessi ráðstefna leit á vandræðin sem stöfuðu af því að hafa tvær aðferðir til að lýsa heiminum, nefnilega klassísk aflfræði og skammtafræði. Hins vegar samþykkti Lorentz aldrei skammtafræði og vonaði að hún yrði innlimuð í klassísku aðferðina. Lorentz varð forstöðumaður rannsókna við Teyler stofnunina í Haarlem, hann var þó áfram heiðursprófessor við Leiden og var með fyrirlestra þar í hverri viku. Lorentz var margheiðraður fyrir framlög sín til vísinda. Hann var kosinn meðlimur í Royal Society árið 1905. Þeir veittu Lorentz Rumford orðuna árið 1908 og Copley orðuna árið 1918.

Lorentzkraftur er kenndur við hann.
Henry Cavendish

**Henry Cavendish** (f. 10. október 1731 - d. 24. febrúar 1810) var lítið þekktur breskur vísindamaður, hann er af mörgum talin vanmetinn enda uppgötvaði hann ýmislegt en birti oftast ekki niðurstöður sínar. 

Hann fæddist á Englandi 10. október 1731 og var sonarsonur annars hertogans af Devonskíri. Hann gekk í Háskólann í Cambridge á árunum 1749-1753 en útskrifaðist ekki með neina gráðu. Hann var afar feimin og mannfælinn (hugsanlega hefur hann þjáðst af asperger heilkenni). Hann hafði svo dæmi sé tekið samskipti við brytann sinn með bréfaskriftum.

Það var líklegast vegna feimni hans sem að verk hans urðu ekki þekkt fyrr en mörgum árum síðar þegar James Clerk Maxwell tók að sér að fara yfir skjalasafnið hans. Hann hafði meðal annars, á undan öðrum, útskýrt viðnám (*lögmál Ohms*), lögmál Daltons, grunninn að leiðni, Lögmál Charles og margt annað. Hann mældi einnig massa jarðarinar og skeikaði aðeins um 1%, nákvæmari tölur fengust ekki fyrr en 200 árum seinna. Hann uppgötvaði einnig frumefnið vetni, þótt hann hafi ekki nefnt það því nafni.
Áratugur

**Áratugur** er 10 ára tímabil.

Á íslensku er talað um fimmta, sjötta, sjöunda o.s.frv. áratuginn, hver áratugur hefst þá á ári sem endar á tölustafnum 1 og endar á ári sem endar á tölustafnum 0, sem er sama afmörkun og er notuð um aldir. Tímabilið 1981–1990 er þannig 9. áratugur 20. aldarinnar og 2011-2020 er 2. áratugur 21. aldarinnar.

Á ýmsum öðrum tungumálum er hugsunin og reglan með öðrum hætti, oft með því að bæta fleirtöluendingu aftan á ártöl en slíkt gengur illa upp í íslenskri málfræði. Samkvæmt enskri venju er þannig talað um 1980s (nineteeneighties) og samkvæmt þýskri 1980er (neunzehnachtziger) sem þau ár sem eru 198x, þ.e. fyrsta árið í slíkum áratug endar á tölustafnum 0 og hið síðasta endar á tölustafnum 9. Slíkt fellur ekki að íslensku eins og áður sagði, engin nöfn eru til fyrir tvo áratugi hverrar aldar (t.d. 190x og 191x) og fellur heldur ekki að skiptingu ára í aldir því t.d. 1900 er þá hluti af 1900s en samt hluti af öldinni á undan.

## Tengt efni
* Listi yfir áratugi
Johann Müller

**Johann Müller** (1436 – 1476) var þýskur stærðfræðingur. Hann skrifaði undir nafninu Regiomontanus, sem er latneska útgáfan af nafni fæðingarborgar hans, Königsberg. Þekktasta verk hans er *[[De triangulis omnimodis]]* (Um allar gerðir þríhyrninga) og var fyrsta heildarúttekt á þríhyrningum og hornafræði. Verkið hafði mikil áhrif á vesturlöndum þó svo að það kæmi ekki út fyrr en árið 1533.
GNU Aspell

**GNU Aspell** eða **Aspell** er stafsetningarvilluleiðréttingarforrit sem er hluti af stöðluðu GNU stýrikerfi. Því er ætlað er að koma í stað Ispell (sambærilegt forrit á öðrum Unix–legum kerfum). Það þýðist einnig á öðrum Unix-legum stýrikerfum auk Microsoft Windows.

Aðal forritinu sem haldið við af Kevin Atkinson er undir LGPL leyfi og handbókin undir GFDL, orðabækur eru til fyrir það á um 70 tungumálum.

Núverandi útgáfa er frá 15. október 2019

## Tenglar
* Vefsíða Aspell á Sourceforge
* Aspell handbókin
* [ftp://ftp.gnu.org/gnu/aspell/ Niðurhalssíða]
* Yfirlit yfir verkefnið á Savannah
* Samanburðarprófanir við önnur stafsetningarvilluleiðréttingarforrit
* Mac OS X viðmót fyrir aspell
Georg Friedrich Bernhard Riemann

**Georg Friedrich Bernhard Riemann** (17. september 1826 – 20. júlí 1866) var þýskur stærðfræðingur sem var stórt nafn í stærðfræðisögu 19. aldar. Á ýmsan hátt má telja hann arftaka Gauss á vitsmunasviðinu. Í rúmfræði hóf hann þróun þeirra aðferða, sem Einstein notaði síðar til þess að lýsa alheiminum. Grunnhugmyndir hans í rúmfræði koma fram í innsetningarræðu hans við háskólann í Göttingen. Þar var Gauss á meðal áheyrenda. Hann átti stóran þátt í þróun heildunar og nafn hans lifir í Riemann heildinu, einnig í svokölluðum Cauchy-Riemann jöfnum og Riemannflötum. Hann fann einnig samband á milli frumtalna og stærðfræðigreiningar, setti fram Riemann tilgátuna, sem fjallar um hið dularfulla \zeta-fall (Zetufall Riemanns) og er enn ósönnuð, en gæti gefið mikilvægar upplýsingar um dreifingu frumtalna í \mathbb{N}.

## Tenglar
* Útgefin verk Riemanns  á LaTeX, DVI, PDF og PostScript sniði.
Einhyrningur

**Einhyrningur** er goðsögulegt dýr sem býr nær undantekningarlaust yfir jákvæðum eigindum. Einhyrningurinn hefur líkingu af hvítum hesti og er með stakt horn sem stendur fram úr miðju enni hans. Hornið er langt og mjótt og gormsnúið og er ekki ólíkt horni náhvalsins, alltént ef litið er til þess hvernig listamenn hafa framfært hann í áranna rás. Einhyrningurinn er þó ekki alveg eins og venjulegur hestur, að frátöldu horninu, því hann er með klofna hófa, ljónshala og undir höku hans er sömuleiðis oft að finna krullað geitarskegg. Þetta er þó ekki algilt, enda sýn manna mismunandi eftir því á hvaða tíma er litið, hver sögumaðurinn er eða listamaðurinn sem hefur endurskapað hann á striga eða sem höggmynd. 

## Tenglar
* ''Pína og dauði einhyrningsins''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1994
Þór (norræn goðafræði)

**Þór** sem einnig er kallaður **Ása-Þór** eða **Öku-Þór** (*Þórr á [[Forn-norræna|norrænu]]*) er þrumuguð í norrænni goðafræði. Hann er sterkastur allra ása og sagður verndari ása og manna. Honum er oft lýst sem sterklegum og rauðskeggjuðum með stingandi augnaráð. Þór er mest dýrkaður allra Ása að fornu og nýju.

Þór var samfélagsgoð, verndari þinga og þeirra sem yrkja jörðina en einnig himnagoð og hamar hans er tákn þrumu og eldinga. Himnarnir skulfu við þrumur þær og eldingar sem fylgdu honum er hann reið yfir himinhvolfið og klettar og fjöll brustu. Margar sagnir bæði grimmlegar og skoplegar eru af ferðum hans til Jötunheims að berja á jötnum.

Þór býr í höll sem heitir Bilskirnir í ríki sínu sem kallast Þrúðvangur. Í Bilskirni voru um 540 herbergi (fimm hundruð gólfa og fjórir tigir) og var stærst allra húsa sem menn kunnu skil á. 

## Fjölskylduhættir
Þór er sonur Óðins og Jarðar og er verndari mannanna og Miðgarðs. Kona hans er Sif og börn þeirra eru Þrúður og Móði en einnig á Þór soninn Magna með jötunmeynni Járnsöxu. Einnig átti Sif son sem var stjúpsonur Þórs. Hann hét Ullur. Í *Snorra-Eddu* segir: „Ullur heitir einn, sonur Sifjar, stúpsonur Þórs. Hann er bogmaður svo góður og skíðfær svo að enginn má við hann keppast. Hann er fagur álitum og hefur hermanns atgervi. Á hann er og gott að heita í einvígi.“

## Einkennisgripir
Þór á nokkra dýrgripi sem einkenna hann. Fyrst má nefna vagn sem hann ferðast á en hann er dreginn af tveimur höfrum sem heita Tanngrisnir og Tanngnjóstur. Á ferðum sínum át Þór oft hafra sína til kvöldverðar, safnaði svo beinum þeirra saman eftir matinn og vígði þá til lífs á ný með hamri sínum. Vagninum ók hann um himininn og það fylgja honum bæði þrumur og eldingar. 

Aðrir dýrgripir í eigu Þórs eru megingjörð, járnglófar og stafurinn Gríðarvölur sem hann fékk hjá gýginni Gríði. Merkasti gripurinn er þó hamarinn Mjölnir sem er máttugasta vopn hans í baráttunni við jötna og jafnframt tákn Þórs. Mjölnir eða Þórshamarinn er nú eitt helsta tákn heiðinna manna.

## Vikudagur
Þórsdagur var nefndur eftir ásnum og helst það nafn á flestum germönskum málum (til dæmis *hósdagur* á færeysku) en Jón Ögmundsson biskup afnam hin heiðnu daganöfn á Íslandi.

Fimmtudagur er kenndur við Þór í flestum germönskum tungumálum, svo sem þýsku (Donnerstag), ensku (Thursday) dönsku, sænska og norsku (torsdag).

## Dýrkun
Þór var einkum dýrkaður í vesturhluta Noregs og á Íslandi. Hann var mjög vinsælt goð og við kristnitökuna á Íslandi var hann sá ás sem erfiðast var að útrýma. Margs konar athafnir voru tengdar honum. Til dæmis var hamar lagður í kjöltu brúðar við brúðkaup, honum haldið yfir höfði nýfædds barns og mynd af hamri klöppuð á landamerkjasteina eða ristur á grafsteina. Norrænir menn báru oft hamarsmen úr silfri um hálsinn.

## Ragnarök
Í Ragnarökum mun Þór berjast við erkióvin sinn Miðgarðsorm og munu þeir drepa hvor annan.

## tilvísanir