open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1700

Árið **1700** (**MDCC** í rómverskum tölum) var 100. og síðasta ár 17. aldar sem hófst á föstudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en hlaupár sem hófst á mánudegi samkvæmt júlíanska tímatalinu sem var ellefu dögum á eftir.

## Ísland
* 8. mars - Tugir fiskibáta fórust og drukknaði hátt í annað hundrað manns, flestir við Reykjanesskaga.
* 11. apríl - Hvergi var messað á landinu þó páskadagur væri vegna mikillar snjókomu að norðan. Veturinn var því kallaður páskavetur.
* 28. nóvember - Nýi stíll, gregoríska tímatalið, gekk í gildi á Íslandi. Til leiðréttingar voru 11 dagar klipptir úr árinu þannig að 28. nóvember kom í stað 17. nóvember.

### Fædd
* Æri Tobbi (Þorbjörn Þórðarson), íslenskt skáld.
* Nikulás Magnússon, sýslumaður Rangæinga.

### Dáin

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Andrés Þórðarson úr Borgarfirði, 60 ára, hengdur á Alþingi fyrir þjófnað.

## Erlendis

* 1. janúar - Flest ríki mótmælenda í Evrópu tóku upp gregoríska tímatalið. 
* 3. febrúar - Eldur eyðilagði miðborg Edinborgar.
* 12. febrúar -  Norðurlandaófriðurinn mikli hófst og stóð til 1721. Danir, Pólverjar og Saxlendingar réðust inn í sænskar lendur í Þýskalandi og Lettlandi.
* 27. febrúar - Eyjan Nýja-Bretland var uppgötvuð.
* 1. mars - Þýskaland og Dansk-norska ríkið tóku upp gregoríska tímatalið.
* 15. apríl - Friðrik 4. Danakonungur var krýndur.
* Apríl - Margar byggingar í Gondar í Eþíópíu eyðilögðust í eldi.
* 29. júní - Friðriki 4. konungi voru unnir trúnaðareiðar á Alþingi.
* 15. nóvember - Loðvík 14. tók við spænsku krúnunni. Spænska erfðastríðið braust út 4 mánuðum síðar.
* 23. nóvember - Giovanni Francesco Albani varð Klemens 11. páfi.
* 30. nóvember - Svíar unnu sigur á Rússum í orrustunni við Narva í Eistlandi.
* Don Kíkóti var fyrst þýdd á ensku.

### Fædd
* 2. febrúar - Johann Christoph Gottsched, þýskur rithöfundur (d. 1766).
* 8. febrúar - Daniel Bernoulli, svissneskur eðlis- og stærðfræðingur (d. 1782).

### Dáin
* 12. maí - John Dryden, enskt leikskáld (f. 1631).
* 23. maí - Jens Juel, danskur stjórnmálamaður (f. 1631).
* 15. september - André Le Nôtre, franskur landslagsarkitekt (f. 1613).
* 27. september - Innósentíus 12. páfi (f. 1615).
* 1. nóvember - Karl 2. Spánarkonungur (f. 1661).

## Tilvísanir
Rotaskross

**Rotaskrossar** eru galdrastafir og mjög áhrifamiklir sem verndarstafir. Allnokkrir eru kunnir s.s. Rotaskross Stefnis, Rotaskross Eiríks jarls hinn meiri og Rotaskross Eiríks jarls hinn minni og Rotaskross Ólafs Tryggvasonar auk nokkurra annarra sem eingöngu bera heitið Rotaskross. 

Almennt eru krossar þessir nefndir Róðu- eða Rúðukrossar en upprunalega heitið er Rotaskross, en það er dregið af nafninu Sator lesið öfugt og er komið úr galdratalbyrðingnum fræga Satorarepo. Satorarepo gefur öllum galdralestri kraft.

Rotaskrossar eru því betri og öflugri vörn sem fleiri koma saman.
Satorarepo

**Galdratalbyrðingurinn Satorarepo** gefur öllum galdralestri kraft og er notaður við alls konar gjörningar, særingar, ristur og lækningar. Talbyrðingurinn er forn og hefur fundist meðal annars á töflu frá Pompei. Annað gamalt satorsvers er að finna á vegg í dómkirkjunni í Siena á Ítalíu.

Satorarepo er þannig uppbyggður að hvort sem lesið er fram eða aftur, upp eða niður í byrðingnum þá koma ávallt út sömu orðin: „Sator, Arepo, Tenet, Opera, Rotas“. Ef reiknuð er þversumma talnagilda stafanna í hverri línu miðað við latneska stafrófið, verður hún sú sama (tíu) fyrir allar línurnar.

 **S A T O R**
 **A R E P O**
 **T E N E T**
 **O P E R A**
 **R O T A S**

Við lækningar sjúkdóma eða til að verjast illum öndum, draugum, sendingum, afturgöngum, óvættum, árum eða djöflum, voru þessi fimm orð rist á allar neglur viðkomandi sjúklings eða þess er verjast skyldi og um leið skyldi þylja versið.
Hrafn

**Hrafn** (eða **krummi**) (fræðiheiti: *Corvus corax*) er stór svartur fugl af hröfnungaætt. Hann er með sveigðan gogg. Hrafnar verða um 60 - 75 cm langir með um tvöfalt stærra vænghaf. Hrafnar þrífast í fjölbreyttu umhverfi og eru algengir um allt norðurhvel jarðar. Flestir hrafnar kjósa að gera sér hreiður í skóglendi, fjöllum eða við strendur.

Hreiður hrafnsins nefnist „laupur“ á íslensku. Hann verpir á vorin 4 – 6 eggjum. Ungarnir koma úr eggjunum eftir u.þ.b. þrjár vikur. Utan varptíma safnast hrafnar í stórum hópum saman á ákveðnum stöðum og þeir eru oftast tveir og tveir saman á ferð. Á haustin má sjá þrjá eða fleiri hrafna saman og eru þar að öllum líkindum á ferðinni foreldrar með nýfleyga unga. Hrafnar eru ákaflega tryggir maka sínum og endist hjúskapur þeirra ævilangt.

Líkt og aðrir hröfnungar getur hrafninn hermt eftir hljóðum úr umhverfi sínu, þar með töldu mannamáli.

Hrafninn er stærsti spörfuglinn á Íslandi og er einn af einkennisfuglum íslenskrar náttúru. Hann er algengur um allt land. Hann er staðfugl á Íslandi og duglegur að bjarga sér þegar hart er í ári. 

Leyfðar eru veiðar allt árið um kring á hrafninum á Íslandi og áætlað að yfir 3000 hrafnar séu drepnir árlega, Gríðarlega hefur dregið úr stofninum á landinu sökum þessa og er hann kominn á válista yfir fuglategundir í útrýmingarhættu á Íslandi.  

## Hrafninn í þjóðtrú og bókmenntum
Margar þjóðsögur og frásagnir af hröfnum eru kunnar, svo ekki sé minnst á fjölda vísna, ljóða og söngtexta.

Hrafninn er fugl Hrafna-Flóka og landnáms Íslands. Hann er jafnframt fugl Óðins en Huginn og Muninn voru tákn visku og spádómsgáfu.

Það er sagt að hrafnar haldi hrafnaþing tvisvar á ári, vor og haust, og að þeir semji sín á milli á vorþingum hvort þeir skuli vera óþekkir eða þægir.

Sagt er að þeir sem skilji hrafnamál séu gáfaðri en aðrir. Einnig að ef hrafn hoppi hingað og þangað uppi á húsum, skipti um hljóð og krunki upp í loftið, hristi vængina og yppti fiðrinu, boði það að einhver maður sé að drukkna.

Vel þekkt er að flug hrafna boði annaðhvort feigð eða fararheill, eftir því í hvaða átt þeir fljúga yfir mann.

Það þótti ekki gott að heyra krunkið í hröfnum um nætur við bóndabæi. Það var vegna þess að þá hélt fólk að það væru draugar. Þeir voru kallaðir nátthrafnar.

Krummi er sagður bæði stríðinn og hrekkjóttur. Hann er mikill spádómsfugl og hans er víða getið í hverskyns göldrum. Hrafnsgall og heili hrafnsins þykja t.d. nauðsynleg bætiefni í marga galdra, svo sem til að gera mann ósýnilegan.

Þekkt er sú sögn frá Tower of London að meðan hrafnar lifi þar muni enginn erlendur innrásarher ná að vinna England.

Hrafninn kemur oft fyrir í bókmenntum sem boðberi válegra tíðinda. Sem dæmi má nefna kvæðið *[[Hrafninn (kvæði)|Hrafninn]]* eftir Edgar Allan Poe, leikritið *[[Óþelló]]* eftir William Shakespeare og *[[Hobbitinn]]* eftir J. R. R. Tolkien.

## Tenglar

* ''Hrafnamál''; grein í Sunnudagsblaði Vísis 1938
1639

Árið **1639** (**MDCXXXIX** í rómverskum tölum) var 39. ár 17. aldar sem hófst á laugardegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en þriðjudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* 15. mars - Brynjólfur Sveinsson varð biskup í Skálholti.
* Magnús Björnsson varð lögmaður norðan og vestan.

### Fædd

### Dáin
* 1. mars - Ólafur Egilsson, prestur á Ofanleiti í Vestmannaeyjum. (f. 1564)

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Ónafngreind stjúpfeðgin tekin af lífi á Alþingi fyrir blóðskömm, hann hálshogginn, henni drekkt.

## Erlendis

* Janúar -  Fyrsta prentverkið tók til starfa í Norður-Ameríku, í Cambridge, Massachusetts.
* 18. febrúar - Áttatíu ára stríðið: Spánverjar og Hollendingar mættust í sjóorrustu á Ermasundi. Um 1.600 Spánverjar féllu og 1.700 Hollendingar. Spánverjar misstu 3 skip og flýðu.
* 13. mars - Háskólinn *New College* á Nýja Englandi var nefndur *[[Harvardháskóli|Harvard College]]* í höfuðið á velgjörðarmanni skólans John Harvard.
* 14. apríl - Þrjátíu ára stríðið: Sænski herinn undir stjórn Johans Banér, vann sigur á keisarahernum í orrustunni við Chemnitz í Saxlandi.
* 18. júní - [Biskupastríðin]: [Karl 1. Englandskonungur gerði Berwick-friðarsáttmálann við Skota.
* 20. júní - Kirsten Svendsdatter fann lengra gullhornið í Møgeltønder á Jótlandi. 

### Ódagsettir atburðir
* Rússneskir kósakkar náðu til Kyrrahafsins við Okotsk þar sem þeir reistu síðar bækistöð.
* Danska hverfið Kristjánshöfn (Christianshavn) var stofnað.
* Japanir leyfðu Evrópubúum að versla við höfn nálægt Nagasaki.

### Fædd
* 30. mars - Ívan Mazepa, rúþenskur hernaðar- og stjórnmálaleiðtogi (d . 1709)
* 8. maí - Giovanni Battista Gaulli, ítalskur listmálari (d. 1709).
* 22. desember - Jean Racine, franskt leikskáld (d. 1699).

### Dáin
* 20. janúar - Mústafa 1. Tyrkjasoldán (f. 1592).
* 21. maí - Tommaso Campanella, ítalskt skáld (f. 1568).
* 6. ágúst - Hans van Steenwinckel, flæmskur arkitekt (f. 1587).
* 28. október - Stefano Landi, ítalskt tónskáld (f. 1587).

## Tilvísanir
Homo floresiensis

**Homo floresiensis** er nýlega uppgötvuð tegund manna sem er einstaklega smávaxin. Hún fannst á eyjuni Flores í Indónesíu. Talið er að hún sé kominn af *[[Homo erectus|hinum upprétta manni]]* og hafi komið til Flores fyrir um 800.000 árum en svo horfið af sjónarsviðinu fyrir um 13.000 árum.

## Tenglar
* Frétt á visir.is
* Fréttir úr New York Times
Flosi Þórðarson

**Flosi Þórðarson** (10. og 11. öld), einnig þekktur sem ***Brennu-Flosi***, eftir að hann fór að Njáli á Bergþórshvoli og brenndi hann inni ásamt sonum sínum öllum.

Flosi var mikill höfðingi og bjó á Svínafelli í Öræfum. Kona hans hét Steinvör og var laundóttir Síðu-Halls. Flosi var sonurr Þórðar Freysgoða Össurarsonar og Ingunnar dóttur Þóris á Espihóli Hámundarsonar heljarskinns. Hálfbróðir hans samfeðra var Starkaður Þórðarson, sem var faðir Hildigunnar Starkaðardóttur, sem fyrr var gift Höskuldi Hvítanessgoða og síðar Kára Sölmundarsyni. Eftir að Njálssynir, Kári og Mörður Valgarðsson (Lyga-Mörður) höfðu drepið Höskuld Hvítanessgoða að áeggjan Marðar, kom Hildigunnur því svo fyrir að Flosi varð að hefna vígsins. Æxluðust málin þannig að Flosi safnaði geysimiklu liði og fór að Bergþórshvoli að nóttu til síðsumars árið 1011 og bar eld að bænum. Bauð hann útgöngu konum öllum og vinnuhjúum. Bergþóra, kona Njáls, vildi ekki þiggja að ganga úr eldinum. Brann þarna inni mikill fjöldi fólks, en Kári Sölmundarson slapp úr eldinum einn manna og hefndi grimmilega fóstbræðra sinna og Þórðar sonar síns, sem fórst með afa sínum og ömmu í brennunni.

Síðar sættust þeir heilum sáttum, Kári og Flosi og var hápunktur sættanna þegar Kári gekk að eiga Hildigunni Starkaðardóttur. Flosi fór í hárri elli í verslunarferð til Noregs og varð seinn fyrir til baka. Menn sögðu honum að skip hans væri ekki gott til úthafssiglinga, en hann taldi það hæfa sér, því hann væri gamall og fúinn líka. Lét hann svo í haf og fórst skipið í hafi með öllu sem á var.

Kolbeinn Flosason lögsögumaður er oftast talinn sonur Flosa og konu hans, Steinvarar, dóttur Síðu-Halls.
Matthías Jochumsson

**Matthías Jochumsson** (11. nóvember 1835 - 18. nóvember 1920) var íslenskt skáld. Hann fæddist á bænum Skógum sem stóð um 100 metra frá sjó í austurhlíðum Þorskafjarðar undir Vaðalfjöllum. Átti hann heima í Skógum til 11 ára aldurs hjá foreldrum sínum. Matthías stundaði síðan ýmis störf, aðallega sjómennsku og sveitavinnu, en einnig verslunarstörf í Flatey. Matthías var nokkuð hverflyndur í trúarskoðunum sínum, en hann var greinilega hallur undir únítarisma.

Í Latínuskólann fór hann 24 ára gamall. Eftir Matthías liggja mörg ritverk og kvæði, t.d. leikritið Skugga-Sveinn og hann samdi ljóðið Lofsöngur sem síðar var tekið upp sem þjóðsöngur Íslands. Hann var ritstjóri Þjóðólfs um tíma og síðari hluta ævi sinnar bjó hann í Sigurhæðum á Akureyri, en húsið lét hann reisa sjálfur. Áður var hann prestur í Odda á Rangárvöllum og um tíma bjó hann í Móum á Kjalarnesi.
Að Skógum er minnismerki um Matthías, lágmynd eftir Helga Gíslason og bautasteinn úr stuðlabergi úr Vaðalfjöllum. Að Sigurhæðum á Akureyri er safn helgað minningu hans.

Matthías þýddi Friðþjófssögu og Sögur herlæknisins á íslensku.

Ævisaga hans, eftir Þórunni Valdimarsdóttur, *Upp á Sigurhæðir* kom út haustið 2006.

## Tenglar
* ''Kynning mín við Matthías Jochumsson''; grein í Morgunblaðinu 1936
* ''Horsælu hérvistar slóðir''; grein í Morgunblaðinu 1993 
* ''Trúin og lífið: Grein um Matthías'' 
* *[https://glatkistan.com/2019/08/16/matthias-jochumsson/ Glatkistan]*

;Verk Matthíasar
* ''Frá Noregi og Danmörku - ferðasöguágrip''; grein í Þjóðólfi 1899
* ''Sandfellishretið''; bréf sem birtist í Morgunblaðinu 1959
1682

Árið **1682** (**MDCLXXXII** í rómverskum tölum) var 82. ár 17. aldar sem hófst á fimmtudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en sunnudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* Hannes Þorleifsson, konunglegur fornfræðingur, safnaði handritum á Íslandi um sumarið en skip hans fórst um haustið undan Langanesi á leiðinni til Danmerkur.

### Fædd

### Dáin
* 18. desember - Guðríður Símonardóttir (Tyrkja-Gudda) (f. 1598).
### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Jón Þorsteinsson, vinnumaður í Arnardal fremra, hálshogginn á Alþingi, fyrir morð á Adrian Jensson Munck.
* 4. júlí - Jón Pétursson, ættaður úr Önundarfirði í Ísafjarðarsýslu, hengdur á Alþingi fyrir þjófnað.
* Ónafngreind kona og ónafngreindur karl tekin af lífi í Norðlendingafjórðungi fyrir dulsmál.

## Erlendis

* 7. apríl - Landkönnuðurinn René-Robert Cavelier de La Salle kom að ósum Mississippifljóts. Hann gerði tilkall til landsvæðisins fyrir hönd Frakklands og nefndi  La Louisiane.
* 6. maí - Loðvík 14. flutti með frönsku hirðina til Versala frá Tuileries.
* 7. maí - Pétur mikli var krýndur Rússakeisari tíu ára gamall og tekinn fram fyrir 15 ára hálfbróður sinn Ívan 5.. 
* 11. maí - Streltsiuppreisnin átti sér stað í Moskvu vegna óánægju með krýningu Péturs. Pétur mikli og Ívan 5. voru því báðir krýndir keisarar meira en mánuði síðar.
* 19. júlí - Jósúa mikli tók við af föður sínum Jóhannesi 1. sem Eþíópíukeisari.
* 6. ágúst - Tyrkjaveldi lýsti stríði á hendur heilaga rómverska ríkinu.
* September - Edmund Halley fylgdist með halastjörnu og hélt því þá fram að hún væri sama halastjarnan og áður hefði sést 1531 og 1607.
* 27. október - Borgin Philadelphia var stofnuð í Norður-Ameríku af William Penn.

### Fædd
* 25. febrúar - Giovanni Battista Morgagni, ítalskur líffærafræðingur (d. 1771).
* 17. júní - Karl 12. Svíakonungur (d. 1718).
* 10. júlí - Roger Cotes, enskur stærðfræðingur (d. 1716).
* 26. desember - Calico Jack, enskur sjóræningi (d. 1720)

### Dáin
* 3. janúar - Olof Verelius, sænskur rúnafræðingur, málfræðingur, fornfræðingur og sagnfræðingur (f. 1618)
* 3. apríl - Bartolomé Esteban Murillo, spænskur listmálari (f. 1618).
* 7. maí - Fjodor 3. Rússakeisari (f. 1661).
* 12. júlí - Jean Picard, franskur stjörnufræðingur (f. 1620).
* 19. október - Thomas Browne, enskur læknir (f. 1605).
* 19. nóvember - Róbert Rínarfursti, þýskur herforingi (f. 1619).
* 23. nóvember - Claude Lorrain, franskur listmálari (f. um 1600).
* 29. nóvember - Róbert Rínarfursti, enskur herforingi (f. 1619)

### Ódagsett
* Jóhannes 1. Eþíópíukeisari.
* Trịnh Tạc, leiðtogi í Norður-Vítnam. (f. 1606)

## Tilvísanir
Bergþóra Skarphéðinsdóttir

**Bergþóra Skarphéðinsdóttir**, (10. öld - 1011) var kona Njáls Þorgeirssonar á Bergþórshvoli í Landeyjum. Njála segir um hana: „*Hún var ... kvenskörungur mikill og drengur góður og nokkuð skaphörð.*“ Svo miklir vinir sem þeir voru, Njáll og Gunnar á Hlíðarenda, þá ríkti fullkomin óvinátta á milli þeirra Bergþóru og Hallgerðar, konu Gunnars. Um nokkurra ára skeið létu þær drepa þræla og húskarla hvor fyrir annarri og gerðist það jafnan snemma sumars er menn þeirra voru á Alþingi, en þá áttu þær frítt spil heima fyrir. Bergþóra sendi Svart til skógarhöggs og kolagerðar í Rauðuskriðum, sem þeir áttu í félagi, Njáll og Gunnar. Fyrir það lét Hallgerður Kol, verkstjóra sinn, drepa Surt. Næsta vor lét Bergþóra Atla, húskarl sinn, drepa Kol. Hallgerður svarði með því að fá frænda sinn, Brynjólf rósta Svansson, til þess að vega Atla. Þá svaraði Bergþóra með því að fá Þórð leysingjason, sem var fóstri allra sona hennar, til þess að drepa Brynjólf rósta. Að ári fékk Hallgerður Sigmund Lambason, frænda Gunnars, og Skjöld hinn sænska til þess að vega Þórð og að lokum drápu Njálssynir þá Sigmund og Skjöld. Þar með voru bæði Njálssynir og Gunnar orðnir til eftirmála.
Þegar mikil mannvíg höfðu orðið um langa hríð og svo var komið að Njálssynir og Kári Sölmundarson höfðu drepið Höskuld Hvítanessgoða, fóstbróður sinn, fór Flosi á Svínafelli til Bergþórshvols og brenndi þá alla inni, nema Kára, sem einn slapp úr brennunni. Hann bauð Bergþóru útgöngu, en hún neitaði og sagðist ung hafa verið gefin Njáli og skyldi eitt yfir bæði ganga.
Henrik Bjelke

**Henrik Bjelke**, *Hinrik Bjelke*, *Hinrik Bjálki* (13. janúar 1615 – 16. mars 1683) var norskur aðalsmaður sem hófst til virðingar innan danska ríkisins þegar átök hófust milli Danakonungs og danska aðalsins um einveldið, en Bjelke studdi konung í því máli. Bjelke var fyrsti norsk-ættaði maðurinn til að fá sæti í danska ríkisráðinu 1660. Henrik Bjelke var ríkisaðmíráll í Svíastríðinu 1657 og vann þar sögufrægan sigur á Svíum í sjóorrustu við Moen. Bróðir hans Jørgen Bjelke vann auk þess til baka lönd sem Svíar höfðu tekið í Noregi.

## Æviágrip
Bjelke var sonur norska kanslarans Jens Bjelke og hélt ungur til náms og var skráður 1633 í háskólann í Padúa á Ítalíu. Nokkru síðar gerðist hann hirðmaður Friðriks af Óraníu. Hann sagði sig úr þjónustu Friðriks þegar hann frétti af innrás Lennarts Torstensons í Jótland 1644 og hélt til Danmerkur með liðssafnað. Í mars það ár sendi Kristján IV hann til Noregs með ofurstatign og átti hann að þjóna undir norska ríkisstjóranum Hannibal Sehested.

Eftir friðarsamningana í Brömsebro fékk hann leyfi konungs til að halda erlendis og var um skeið hjá Corfitz Ulfeldt í Hollandi en gekk síðan í þjónustu Peters Melander hershöfðingja keisarahersins í Vestfalíu. 1648 sneri hann aftur til Danmerkur, var gerður höfuðsmaður á Íslandi og síðan aðlaður sama ár.

Árið 1653 var hann gerður að skipherra og 1654 var hann sendur til Íslands gegn enskum sjóræningjum. Í Svíastríðinu vann hann, ásamt Niels Juel, frægan sigur á sænska flotanum undir stjórn Clas Bjelkenstjerna við Moen 12. september 1657. Hann tók við formennsku í flotaráðinu af Ove Gjedde árið 1660, fékk sæti í danska ríkisráðinu sama ár og var gerður að ríkisaðmírál 1662. Á sama tíma var hann samt í sambandi við Corfitz Ulfeldt og virðist hafa haldið vináttu við hann og Leonóru Kristínu eftir að þau komust í ónáð hjá Friðriki III. Hann virðist þó ekki hafa verið látinn gjalda þessa.

## Kópavogsfundurinn
Bjelke stýrði Kópavogsfundinum 1662 þegar Íslendingar undirrituðu erfðahyllinguna. Á tímum sjálfstæðisbaráttunnar lagði Jón Sigurðsson ríka áherslu á að á Kópavogsfundinum hafi í raun átt sér stað málamiðlum milli fulltrúa Íslendinga og Bjelkes þar sem sá síðarnefndi hét því að engar breytingar yrðu á stjórnskipan landsins á meðan hans nyti við. Í samræmi við það hafi landinu ekki verið skipaður stiftamtmaður fyrr en árið 1683 og skipan æðstu embættismanna haldist óbreytt. Sú söguskoðun hefur verið margítrekuð í ræðu og riti til þessa dags.

Í MA-ritgerð sinni frá árinu 2022 færir sagnfræðingurinn Gunnar Marel Hinriksson fyrir því rök að túlkun Jóns og sporgöngumanna hans hafi mótast af pólitískri óskhyggju, erfðahyllingin á Íslandi hafi ekki verið á nokkurn hátt frábrugðin því sem gerðist í Danmörku, Noregi og Færeyjum og landsmenn ekki haft aðstöðu til að setja skilyrði eða fyrirvara við hyllinguna. Stjórnskipan Íslands hafi þá þegar farið að taka mið af veruleika einveldisins og rétt sé að líta svo á að staða Henriks Bjelke hafi breyst úr því að vera lénsherra eða hirðstjóra í stiftamtmann. 

## Heimildir
* Dansk Biografisk Leksikon hjá Projekt Runeberg
* Gunnar Marel Hinriksson: Amtið Ísland 1662-1683, MA-ritgerð í sagnfræði
Teiknimyndasaga

**Teiknimyndasögur** eru listform sem felst í því að listamaðurinn segir sögu í myndum sem raðað er upp í ákveðna röð. Sögurnar geta verið annað hvort með texta eða án en algengast er að einhver texti fylgi. Algengt er að stuttar teiknimyndasögur (1-5 rammar) birtist í dagblöðum en lengri teiknimyndasögur eru gjarnan gefnar út í blöðum og jafnvel í stærri brotum sem er þá kallað „graphic novels“ á ensku.
Teiknimyndasögur eru kallaðar comics á ensku, manga á japönsku og bande dessinée eða B.D. á frönsku.
Í Bretlandi er gjarnan talað um comics sem innlendar teiknimyndasögur en comic books sem teiknimyndasögur frá Bandaríkjunum.

## Saga og uppruni teiknimyndasagna

Í Evrópu er Svisslendingurinn Rodolphe Töpffer þekktur fyrir teiknimyndaraðir sínar frá upp úr 1830 en í Bandaríkjunum er guli krakkinn sem teiknaður var af Richard F. Outcault í dagblað í kringum 1890. Í Japan er löng hefð fyrir stjórnmálaskopmyndum en hinar japönsku manga urðu fyrst vinsælar með list listamannsins Hokasai seinna á 20. öld. Fyrirrennarar nútíma teiknimyndasagna eru hellamyndir í Frakklandi sem margar hverjar eru í tímaröð, egypskar híeróglýfur, Colonna Traiana í Róm, Bayeux-refillinn, mynd Michelangelo af síðustu kvöldmáltíðinni í Sixtínsku kapellunni og tímamyndir William Hogarth.
Framhaldsskólinn í Vestmannaeyjum

**Framhaldsskólinn í Vestmannaeyjum** er framhaldsskóli sem tók formlega til starfa í Vestmannaeyjum haustið 1979 við samruna Vélskólans í Vestmannaeyjum, Iðnskólans í Vestmannaeyjum og framhaldsdeilda Gagnfræðaskólans í Vestmannaeyjum (5. og 6. bekk). Upphaf hans má rekja til þess að haustið 1977 var ákveðið að kennan saman kjarnagreinarnar íslensku, ensku, dönsku og stærðfræði fyrir framhaldsdeildir Gagnfræðaskólans, Iðnskólans og Vélskólans. Um vorið 1977 útskrifaðist tvöfaldur árgangur úr Gagnfræðaskólanum því þá voru í fyrsta skipti haldin samræmd próf í 9. bekk ásamt því að nemendur luku landsprófi og gagnfræðaprófi. Í upphafi árs 1997 tók svo Framhaldsskólinn yfir rekstur Stýrimannaskólans í Vestmannaeyjum.

Í upphafi heyrðu elstu bekkir grunnskólans undir Framhaldsskólann. Var þá sami skólameistari yfir Framhaldsskólanum og Gagnfræðaskólanum og sumir kennarar kenndu á báðum skólastigunum.

Nemendafjöldi fyrsta árið var 85 nemendur. Þeim fjölgaði fram til ársins 1997 að nemendafjöldi náði 300. Það hefur nokkuð haldist í stað síðan, með sveiflur niður í um 250 nemendur.

Við Framhaldsskólann starfa tvö öflug nemendafélög, Nemendafélag Framhaldsskólans í Vestmannaeyjum, skammstafað NFFÍV og Kaffisjóður Vélstjórnarbrautar.

Byggingin sem Framhaldsskólinn í Vestmannaeyjum er í var upprunalega byggð fyrir Gagnfræðaskólann í Vestmannaeyjum. Þeir sem ákváðu staðsetningu Gagnfræðaskólans, Þorseinn Víglundsson, skólastjóri hans, og Páll Zoëga læknir, voru svo framsýnir að tryggja honum nægt landrými þannig að hægt var að byggja við húsið þá viðbót sem framhaldsskólinn þurfti til að geta sinnt fjölbreyttri kennslu.

## Heimildir
* Heimasíða Framhaldsskólans í Vestmannaeyjum
1991-2000

**1991–2000** var tíundi áratugur 20. aldar.

* Framkvæmdanefnd um einkavæðingu
* Upplausn Sovétríkjanna
* Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu
* Persaflóastríðið
* Þjóðarmorðið í Rúanda
* Oslóarsamkomulagið
* Umhverfisráðstefnan í Ríó
* Hubble-geimsjónaukinn
* 2000-vandinn
* Veraldarvefurinn
* Farsími
Konungur Íslands

**Konungur Íslands** er titill sem 30 konungar hafa borið í þremur konungssamböndum. Sá fyrsti var Hákon gamli Noregskonungur, en hann hlaut yfirráð yfir Íslandi með Gamla sáttmála. Samningurinn var þó ekki staðfestur að fullu fyrr en Magnús lagabætir, sonur Hákonar, hafði tekið við konungdómi í Noregi. Fram að Kópavogsfundinum var nýr konungur staðfestur af Alþingi, en eftir það einungis hylltur, enda var þá konungdómur yfir Íslandi orðinn arfgengur.

Konungar Íslands voru þjóðhöfðingjar landsins. Eftir lýðveldisstofnunina 17. júní 1944 hefur forseti Íslands gegnt því hlutverki.

## Konungssamband við Noreg
* 1262 – 1263: Hákon gamli 
* 1263 – 1280: Magnús lagabætir 
* 1280 – 1299: Eiríkur Magnússon prestahatari 
* 1299 – 1319: Hákon háleggur 

## Konungssamband við Svíþjóð
* 1319 – 1355: Magnús Eiríksson smek 
* 1343 – 1380: Hákon 6. Magnússon 
* 1380 – 1387: Ólafur 4. Hákonarson 

## Kalmarsambandið 1397–1523
* 1387 – 1412: Margrét Valdimarsdóttir mikla 
* 1412 – 1439: Eiríkur af Pommern 
* 1440 – 1448: Kristófer af Bæjaralandi 
* 1449 – 1450: Karl Knútsson Bonde eða Karl 1.
* 1450 – 1481: Kristján 1. 
* 1483 – 1513: Hans
* 1513 – 1523: Kristján 2. 

## Konungssamband við Danmörku
*1523 – 1533: Friðrik 1. 
*1534 – 1536: Konunglaust – Greifastríðið 
*1537 – 1559: Kristján 3.  — Ríkisráð Noregs var lagt niður 1537, eftir það heyrði Ísland undir Ríkisráð Danmerkur.
*1559 – 1588: Friðrik 2. 
*1588 – 1648: Kristján 4. 
*1648 – 1670: Friðrik 3. 
*1670 – 1699: Kristján 5. 
*1699 – 1730: Friðrik 4. 
*1730 – 1746: Kristján 6. 
*1746 – 1766: Friðrik 5. 
*1766 – 1808: Kristján 7. 
*1808 – 1839: Friðrik 6. — Ísland var undir stjórn Jørgen Jørgensens í tvo mánuði 1809 og Noregur gekk undan dönsku krúnunni 1814.
*1839 – 1848: Kristján 8. 
*1848 – 1863: Friðrik 7. 
*1863 – 1906: Kristján 9. — Ísland fékk stjórnarskrá 1874 og heimastjórn 1904.
*1906 – 1912: Friðrik 8. 
*1912 – 1918: Kristján 10. — Ísland varð fullvalda ríki 1. desember 1918.

## Ísland fullvalda konungsríki
*1918 – 1944: Kristján 10. — Sveinn Björnsson, ríkisstjóri Íslands, fór með vald konungs 1941 – 1944.

## Tengt efni
* Forseti Íslands
* Noregskonungar
* Danakonungar
* Svíakonungar
1981-1990

**1981–1990** var níundi áratugur 20. aldar.

Merkisverðir atburðir á árunum 1980-1990.

* Óðaverðbólga á Íslandi og um allan heim.
* Glasnost stefna og Perestroika endurskipulagning Mikhail Gorbachev.
* Kjarnorkuslysið í Chernobyl.
* Bandarísk farþegaflugvél sprengd yfir bænum Lockerbie í Skotlandi.
* Berlínarmúrinn fellur.
* Gunnar Thoroddsen lést nokkrum mánuðum eftir að hann lét af embætti sem forsætisráðherra Íslands.
* Geir Hallgrímsson lætur af störfum sem formaður Sjálfstæðisflokksins.
* Steingrímur Hermannsson verður tvívegis forsætisráðherra Íslands.
* Bjór leyfður til almennrar sölu á Íslandi.
* Albert Guðmundsson segir sig úr Sjálfstæðiflokknum og stofnar Borgaraflokkinn.
* Stöð 2 og Bylgjan hefja útsendingar.
* Vigdís Finnbogadóttir kosin forseti Íslands.
* Leiðtogafundurinn í Höfða haldinn.
* Þorsteinn Pálsson verður formaður Sjálfstæðisflokksins.
* Bubbi gefur út Ísbjarnarblús og aðrar plötur.
* Kvikmyndin Rokk í Reykjavík eftir Friðrik Þór Friðriksson frumsýnd.
1941-1950

**1941–1950** var 5. áratugur 20. aldar.

* Seinni heimsstyrjöldin
* Helförin
* Hernám Íslands
* Sjálfstæði Íslands
* NATO
* Járntjaldið
* Sameinuðu þjóðirnar
1911-1920

**1911–1920** var 2. áratugur 20. aldar.

* Fyrri heimsstyrjöldin 1914 - 1918
* Spænska veikin 1918
* Áfengisbann
* Fullveldi 1918
* Hf. Eimskipafélag Íslands
* Fánamálið
* Háskóli Íslands
1901-1910

**1901–1910** var 1. áratugur 20. aldar.

## Meginatburðir
* Seinan Búastríðinu lauk 1902
* Samveldið Ástralía var stofnað 1901
* Lögmál Plancks um algeislun 1901
* Nóbelsverðlaunin veitt í fyrsta skipti 1901
* Ryksugan fundin upp 1901
* Viktoría Bretadrottning dó 82 ára að aldri 1901
* Fyrsta þráðlausa símskeytið sent yfir Atlandshafið 1902
* Fyrsta flugið 1903
* Fyrsti vestrinn kvikmyndaður 1903
* Knattspyrnufélag Vestmannaeyja stofnað, 1903
* Styrjöld Rússa og Japana 1904 varð til þess að menn fóru að efast um yfirburði hvíta kynstofnsins.
* Konur hlutu kosningarétt í sumum löndum og barátta súffragetta hélt áfram.
* Rússlandsbylting 1905
* Afstæðiskenning Einsteins kom út 1905
* Geislavirkni útskýrð
* Blériot flaug fyrstur yfir Ermasund
* Fyrsta T módel Fords kom á markað 1908
* Peary komst fyrstur manna á landfræðilega norðurpólinn 1909
* Ballet Russes stofnaður 1909

## Tengill
* ''Fyrsti áratugur aldarinnar 1901-1910''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1998
1891-1900

**1891-1900** var 10. áratugur 19. aldar.

## Atburðir
* Fótboltafélag Reykjavíkur stofnað, 1899
* Boxarauppreisnin 1900
* Freud þróar sálgreininguna 1900 (Die Traumdeutung)
1781-1790

**1781-1790** var 9. áratugur 18. aldar.

* *[[Gagnrýni hreinnar skynsemi]]* eftir Immanuel Kant kemur út 1781
* Franska byltingin 1789
Land

**Land** táknar oftast ríki eða viðurkennt svæði, sem heitir tilteknu nafni. Flest lönd eru afmörkuð hvert frá öðru með landamærum, sem hafa verið afskaplega breytileg og hreyfanleg í tímans rás. Sum lönd eru umlukin sjó eingöngu og hafa þá engin eiginleg landamæri. Þannig háttar til dæmis um Ísland og Japan. Önnur liggja að sjó að hluta og að öðrum löndum að hluta. Sem dæmi slíks má nefna Noreg og Danmörku. Þá eru einnig lönd sem eru algjörlega landlukt, en þau eiga hvergi land að sjó og allt umhverfis þau eru landamæri, sem liggja að einu eða fleiri öðrum ríkjum. Slík lönd eru sem dæmi Sviss og Tékkland. Til eru tvö lönd í veröldinni, sem kalla mætti tvílandlukt, en þau eru umkringd löndum, sem hvergi liggja að sjó. Þessi tvö lönd eru Úsbekistan og Liechtenstein.

Í annarri merkingu er orðið „*land*“ notað um svæði almennt án vísunar til heitis sérstaklega. Sem dæmi um slíka notkun orðsins mætti taka þessa setningu: „Í Himalajafjöllum liggur land að jafnaði hærra en annars staðar á jörðunni.“

Þriðja merking orðsins er stórt eða smátt svæði á jörðinni, sem stendur upp úr sjó, slíkt svæði nefnist meginland eða eyja og byggist aðgreiningin að mestu leyti á stærð. „Land fyrir stafni!“

Að síðustu mætti nefna þá merkingu orðsins sem vísar til eignar tiltekins manns eða lögaðila. 
„Möðrudalur á Fjöllum er ein landmesta jörð á Íslandi.“

## Tengt efni
*Ríki
*Listi yfir fullvalda ríki
Herbert Guðmundsson

**Herbert Guðmundsson** (fæddur í Reykjavik 15. desember 1953) er íslenskur tónlistarmaður, söngvari, lagasmiður, útsetjari, útgefandi og framleiðandi á eigin tónlist. Allar götur síðan hann kom fyrst fram á sjónarsviðið upp úr 1970, þá söngvari með ýmsum hljómsveitum hefur hann verið afkastamikill í íslensku tónlistarlífi. Fyrst með skólahljómsveitinni Raflost í Laugarlækjarskóla í Reykjavík um miðjan sjötta áratuginn. Síðan komu hljómsveitirnar Eilífð, Tilvera, Stofnþel, Eik, Pelican, Dínamít og síðast hljómsveitinni Kan sem gerð var út frá Vestfjörðum nánar tiltekið frá Bolungarvík á árunum 1982-84. Kan gaf út plötuna *Í Ræktinni* og þekktustu lög Kan voru „Megi sá draumur“ og „Vestfjarðaóður“, sem Herbert enduvann og gaf út á plötunni *Tree Of Life 2012*. 

Herbert varð fyrst þekktur á Íslandi þegar honum bauðst staða aðalsöngvara í Hljómsveitinni Tilveru. En á þeim tíma voru þekktustu hljómsveitir landsins ásamt Tilveru, Ævintýri og Trúbrot. Herbert söng inn á sína fyrstu plötu með Tilveru 1971, sem var 45 snúninga tveggja laga plata. Öðru megin var lagið „Sjálfselska og eigingirni“ sem Herbert söng og hinu megin „Lífið“ sungið af Axeli Einarssyni en Axel er aðalhöfundur lagsins „Hjálpum þeim“ sem Herbert söng ásamt landsliði íslenskra tónlistarmanna á þeim tíma. Á þessum árum voru gefin út lög í þeim tilgangi að styðja við hjálparstarf í Afríku og má þar nefna Band Aid. 

Herbert byrjaði sólóferill sinn 1985 með útgáfu á plötunni „Dawn Of The Human Revolution“ og lagið „Can't Walk Away“ af þeirri plötu fór í fyrsta sæti íslenska listans og var 13 vikur á honum. Herbert hefur síðan á eigin vegum gefið út fjölda hljómplatna og eru þær nú orðnar átján talsins auk DVD tónleikadisks (HG í Íslensku Óperunni - útgáfutónleikar plötunnar *Nýspor á íslenskri tungu*). Í gegnum tíðina hafa komið frá honum vinsælir smellir á borð við „Can't Walk Away“, „Hollywood“, „I Believe In Love“, „Time“, Eurovision-lagið „Eilíf Ást". Heimildarmyndin Can't Walk Away um feril tónlistarmannsins kom út í nóvember 2017 og árið 2018 kom út platan ,,Starbright" sem hefur að geyma tónlist í anda áttundaáratugarins en platan var samvinna þeirra feðga Herberts og Svans Herbertssonar. 

 
## Útgefnar plötur
* 1977 - Á ströndinni (ásamt hljómsveitinni Eik)
* 1984 - Í Ræktinni (ásamt hljómsveitinni Kan)
* 1985 - Dawn Of The Human Revolution
* 1986 - Transmit (tólf tommu plata)
* 1987 - Time flies
* 1993 - Being Human
* 1996 - Dawn of the Human Revolution (endurútgefin á geisladisk)
* 1998 - FAITH (safndiskur – öll helstu lög Herberts)
* 2001 - Ný spor á íslenskri tungu
* 2008 - Spegill Sálarinnar
* 2010 - Herbert Guðmundsson í Íslensku Óperunni DVD
* 2011 - Tree of Life (Lífsins Tré) - Herbertson
* 2013 - Nýtt Upphaf
* 2015 - Flakkað um ferilinn - safndiskur
* 2018 - Starbright

## Heimildarefni
* 2011 - Tónleikar í Íslensku Óperunni
* 2017 - Heimildarmyndin Can't Walk Away

## Tilvísanir

## Tenglar

* Herbert á Glatkistunni
Skóli

**Skóli** er stofnun þar sem ungum sem öldnum eru kenndar ýmsar fræðigreinar af kennurum, en það er mismunandi eftir skólastigi og tegund skóla hvað er kennt og á hvaða erfiðleikastigi. Á sumum skólastigum er mætingaskylda, svo nemendur þurfa að mæta á réttum tíma. Orðið *skóli* er einnig haft um ákveðan stefnu í listum, t.d. *vínarskólinn*.

## Fyrstu skólastofnanir á Íslandi
Fyrsti skólinn hér á landi er talinn hafa verið á Bæ í Borgarfirði. Rúðólfur biskup sem var hér á landi í 20 ár hélt þar uppi skóla, og var Sigfús Loðmundarson, faðir Sæmdundar fróða, einn af nemendum hans. Skólinn lagðist þó niður þegar Rúðólfur biskup fór af landi brott, en héðan fluttist Rúdólfur árið 1050 og hélt þá til Englands og gerðist ábóti í Abington. Sagt er að Sæmundur hafi fyrstur Íslendinga stundað nám í Frakklandi, og er líklegt að það hafi verið fyrir áeggjan Rúðólfs biskups. 

Næst stofnaði Ísleifur biskup skóla í Skálholti og Teitur sonur hans stofnaði síðan skóla í Haukadal, þar sem Ari fróði var við nám. Síðan koma skólarnir á Hólum og Odda, sem þeir stofnuðu vinirnir Jón Ögmundsson biskup og Sæmundur fróði. Ekki er gott að segja hvor skólinn er eldri, en sennilega er það skólinn í Odda. Um hann er lítið vitað, en talið er víst að þar hafi verið kennd þjóðleg fræði auk annars og margt fært í letur. Til dæmis um það hvert álit skólinn hafði á sér, er sagt frá því í sögu Þorláks biskups helga, að móðir hans hafi sett hann í skólann í Odda, sem þá hefði verið fremsti skóli hér á landi.

## Hlutverk skóla
Hulda Á. Stefánsdóttir (1897 - 1989) lagði sterkan grunn að menntun kvenna á Íslandi á fyrri hluta 20. aldar. Hún var kennari og húsmæðraskólastjóri meira og minna frá árinu 1921 til 1967. Hún hafði svo að segja um skólastofnanir í fjórða bindi ævisögu sinnar: *Skólastarf og efri ár*:
:Öllum skólum er það sameiginlegt, að í þeim vex nemendum kunnátta og leikni, svo framarlega sem tilsögn skólans er ekki hégómi einn. En það eru fleiri skyldur, sem skólarnir hafa að gegna. Þeim er ætlað að ala upp nýta þjóðfélagsþegna – góða Íslendinga, er jafnan séu á verði að gæta menningarverðmæta þjóðar sinnar. Þeim er ætlað að vera nokkurs konar landvættir, er verndi og hlúi að öllu því besta í íslenskri þjóðarsál, en vísi á bug öllum ófreskjum og ómenningu, er að þjóð vorri steðjar  

## Tilvísanir


## Tengt efni
* Menntun
* Skólastjóri

## Tenglar
* ''Hvernig Reykvíkingar eignuðust barnaskóla''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1950 
* ''Rúðólfur biskup í Bæ''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1953
* ''Hróðólfur biskup í Bæ - kenndi Íslendingum að lesa''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1972
* ''Fyrstu skólar í landinu''; grein í Morgunblaðinu 1999
Pieter Zeeman

**Pieter Zeeman** (25. maí, 1865 – 9. október,
1943) var eðlisfræðingur sem lærði hjá Hendrik Lorentz og deildi nóbelsverðlaununum í eðlisfræði með honum fyrir uppgtötvun sína á Zeeman hrifunum.

Zeeman var fæddur í Zonnemaire, Hollandi. Hann var stúdent hjá Lorentz í Háskólanum í Leiden. Hann byrjaði að halda fyrirlestra við Leiden árið 1890. Árið 1896 bað Lorentz hann um að athuga áhrif segulsviðs á ljósuppsprettu og uppgötvaði hann þá það sem í dag er þekkt sem Zeeman hrifin. Þessi uppgötvun sannaði kenningu Lorentz um rafsegulgeislun.

Zeeman var settur prófessor í eðlisfræði við Háskólann í Amsterdam árið 1900. 1908 var hann síðan settur yfirmaður náttúruvísindadeildarinnar þar.
1601-1610

**1601-1610** var fyrsti áratugur 17. aldar sem er hluti af árnýöld í sögu Evrópu. Á þessum árum kom barokkið upp í evrópskri myndlist, með fyrstu verkum Peter Paul Rubens, og byggingarlist með framhlið Kirkju heilagrar Súsönnu í Róm eftir Carlo Maderno sem var lokið við árið 1603. 

Á þessum árum hófst framleiðsla á sjónaukum og stjörnufræðingar á borð við Galileo Galilei notuðu þessi nýju tæki til að sýna fram á sólmiðjukenninguna.

## Helstu atburðir

* Einokunarverslun var komið á á Íslandi þar sem eingöngu borgarar frá Kaupmannahöfn, Málmey og Helsingjaeyri höfðu leyfi konungs til að stunda verslun. Þetta fyrirkomulag leiddi til átaka milli kaupmanna og Íslendinga sums staðar og verslun við Englendinga og Þjóðverja var áfram mikil.
* Elísabet 1. lagði Írland endanlega undir enska konungdæmið með sigri í umsátrinu um Kinsale. Elísabetartímabilinu í sögu Englands lauk síðan þegar Elísabet lést 1603 og Jakob 1. tók við. Hann sameinaði fyrstur England, Írland og Skotland undir einn konung. Ýmsar tilraunir kaþólskra Englendinga til að ráða hann af dögum voru gerðar fyrst eftir valdatöku hans, s.s. Samsæri Watsons, Maine-samsærið og Púðursamsærið sem enn er minnst á Guy Fawkes-nótt.
* Tímabilið frá um 1600 til 1608 er kallað „harmleikjatímabilið“ hjá William Shakespeare þegar hann samdi meðal annars harmleikina *[[Óþelló]]*, *[[Lér konungur]]* og *[[Makbeð]]*. Á sama tíma var ný grein sviðslista, ópera, að ryðja sér til rúms á Ítalíu og Claudio Monteverdi samdi elstu óperuna sem enn er reglulega sett upp, *[[Orfeus (ópera)|Orfeus]]*, árið 1607.
* Jedótímabilið hófst í sögu Japans þegar Tokugawa Ieyasu varð sjógun 1603. Það stóð til 1868.
* Englendingar og Frakkar stofnuðu landnemabyggðir í Norður-Ameríku: í Virginíu og Quebec. Henry Hudson kannaði norðurslóðir og norðausturströnd Norður-Ameríku í leit að norðausturleiðinni til Kína.
* Stórveldistími Svíþjóðar hófst þegar þeir reyndu að leggja undir sig Eystrasaltslöndin undir stjórn Karls hertoga. Sigmundur 3. Vasa, konungur Pólsk-litháíska samveldisins var hindraður í því að taka við sænsku krúnunni þegar stéttaþingin samþykktu að gera mótmælendatrú að ríkistrú.
* Í Rússlandi stóðu rósturtímarnir frá 1599 þar til Rómanovættin tók við völdum 1613. 1601 til 1603 geisaði versta hungursneyð í sögu Rússlands og er áætlað að allt að þriðjungur íbúanna hafi látist. 1606 hóf Ívan Bolotnikov bændauppreisn gegn Vasilíj Sjúiskíj, keisara, sem var barin niður ári síðar.
* Framleiðsla hófst á kíkjum og Galileo Galilei notaði einn slíkan til að afsanna jarðmiðjukenninguna byggt á athugunum sínum 1609 og 1610.

## Ráðamenn
Firefox

**Mozilla Firefox** eða einfaldlega **Firefox** (áður þekktur sem **Phoenix** og **Mozilla Firebird**) er frjáls vafri, þróaður af Mozilla Foundation og hundruðum sjálfboðaliða. Vafrinn, sem fellur undir hugtakið opinn hugbúnaður, á að mæta þörf fólks á vafra sem er hraður og einfaldur. Firefox býr einnig yfir viðbótarkerfi sem gerir fólki mögulegt að sníða vafrann að þörfum sínum. Samkvæmt StatCounter er Firefox árið 2019 annar vinsælasti vinsælasti vafri heims á eftir Chrome á hefðbundnum PC tölvum.

Notkun á Firefox jókst upp í mest 32.21% í nóvember 2009, þegar Firefox 3.5 varð vinsælli en Internet Explorer 7, en þó ekki vinsælli en allar útgáfur af Internet Explorer til samans.

Óopinberar útgáfur af vafranum er til fyrir ýmis stýrikerfi t.d. FreeBSD, OpenBSD, NetBSD, illumos og Solaris Unix.

## Saga

Firefox byrjaði sem tilraun hjá Dave Hyatt og Blake Ross í Mozilla-verkefninu. Þann 3. apríl 2003 kynnti Mozilla Organization að þeir ætluðu að breyta áherslunni frá Mozilla Suite í Firefox og Thunderbird. Verkefnið hefur síðan skipt um nafn nokkrum sinnum. Í upphafi hét það Phoenix en var endurnefnt út af Phoenix Technologies. Í staðinn kom Firebird en var skipt yfir í Mozilla Firebird til að rugla ekki saman við Firebird free database software project. Vegna pressu frá Firebird skiptu þeir þann 9. febrúar yfir í Mozilla Firefox.

Firefox var í mörgum útgáfum áður en útgáfan 1.0 kom út þann 9. nóvember 2004. 24. október 2006 gaf Mozilla út Firefox&nbsp;2.

Firefox er sá vafri sem lengst af studdi Windows XP (af stóru nöfnunum í vafraheiminum). T.d. hætti Microsoft að styðja Windows XP fyrr.

## Annað
* Helstu keppinautar Mozilla Firefox eru Google Chrome, Safari, Microsoft Edge, Opera og Internet Explorer.
* Vafrinn og merki hans draga nafn sitt af rauðu pöndunni, sem er einnig þekkt sem eldrefurinn.
* Linux dreifingin Debian þurfti að breyta nafni vafrans vegna höfundaréttar á nafni og lógói. Forritið kallast Iceweasel innan Debian og er með annað lógó.

## Heimildir

## Tenglar
* Vefsíða Mozilla Firefox
Alkóhól

:*Þessi grein fjallar um hugtakið í efnafræði. Alkóhól getur einnig vísað til [[Áfengi|áfengis]].* 

**Alkóhól** eru afleiður vatns (H—O—H), sem einkennast af skautuðum hýdroxýl hóp, þar sem að lífrænir hópar hafa skipt út öðru vetnisatóminu. Alkóhól hafa því formúluna: R—OH; þar sem R táknar „leif“ (enska „residue“). 

Dæmi um *alkóhól*:
* Etanól (vínandi): CH3CH2OH
* Glýseról: C3H8O3
* Metanól (tréspíritus): CH3OH
* Própanól 

Í almennu tali er oftast átt við vínanda þegar talað er um *alkóhól*.

Samkvæmt nafnakerfi IUPAC enda nöfn *alkóhóls* á *–ól* og hliðargreinar fá forskeytið *hydroxy–*. Alífatísk alkóhól hafa almennu formúluna C_nH_{2n+1}OH. 

Einfaldasta ómettaða alkóhólið er etenól, einnig þekkt sem vínýlalkóhól':

Einfaldasta arómatíska alkóhólið er fenól (fenýlalkóhól).
Vefsíða

**Vefsíða** er skjal er situr á Veraldarvefnum, venjulega skrifuð í ívafsmálinu HTML. Vefsíða inniheldur venjulega tengla á aðrar vefsíður og er þannig hluti af neti vefsíðna eða vef. Sá hugbúnaður sem notaður er til að skoða vefsíður nefnist vafri.

## Tenglar
*
Henri Becquerel

**Antoine Henri Becquerel** (15. desember, 1852 – 25. ágúst, 1908) var franskur eðlisfræðingur, nóbelsverðlaunahafi og einn þeirra sem uppgötvaði geislavirkni.

Becquerel fæddist í París inn í fjölskyldu vísindamanna og telst sonur hans vera 4 ættliðurinn sem leggur fyrir sig vísindin. Hann lærði náttúruvísindi við École polytechnique og verkfræði við École des Ponts et Chaussées. Árið 1892 varð hann þriðji fjölskyldumeðlimurinn til að verma stól yfirmanns eðlisfræðideildarinnar í náttúruvísindasafninu í Frakklandi (*Muséum National d'Histoire Naturelle*). 1894 varð hann síðan yfirverkfræðingur deildar sem hafði umsjón með brúar- og vegagerð í Frakklandi.

1896 uppgötvaði hann geislavirkni fyrir tilviljun þegar hann var að rannsaka fosfórljómun frá úransalti. Fyrir þessa uppgötvun deildi hann nóbelsverðlaununum 1903 í eðlisfræði með Pierre og Marie Curie og honum til heiðurs var SI-einingin fyrir geislavirkni, bekerel, nefnd eftir honum.
Listi yfir lönd eftir mannfjölda

Þetta er **listi yfir lönd og yfirráðasvæði eftir mannfjölda**. Hann inniheldur fullvalda ríki, byggðar hjálendur, og í sumum tilfellum, sambandsríki sjálfstæðra landa. Listinn er gerður eftir ISO staðlinum ISO 3166-1. Sem dæmi er Bretland talið sem eitt land, meðan sambandsríki konungsríkisins Hollands eru talin í sitthvoru lagi. Að auki inniheldur listinn sum lönd með takmarkaða viðurkenningu sem ekki finnast í ISO 3166-1. Einnig er gefin prósenta varðandi hlutfall þess við íbúafjölda heims. 

Íbúafjöldi náði 8 milljörðum árið 2022.
## Lönd og nýlendur raðað eftir mannfjölda
Ath. að númeruð sæti eru einungis áætluð þeim 193 aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna, ásamt tveim áheyrnarríkjum á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Hjálendur, sambandsríki og ríki með takmarkaða viðurkenningu eru ekki gefin númeruð sæti. 

## Tengt efni
* Listi yfir fullvalda ríki
* Lönd eftir flatarmáli

## Tilvísanir

## Heimildir

*
1719

Árið **1719** (**MDCCXIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 26. febrúar - Bærinn á Lækjamóti í Víðidal brann og Guðbrandur Arngrímsson sýslumaður og Ragnheiður Jónsdóttir kona hans brunnu inni.
* Peter Raben varð stiftamtmaður.
* Lögmönnunum Oddi Sigurðssyni og Páli Vídalín falið að semja frumvarp að nýrri íslenskri lögbók. Því verki var þó aldrei lokið.
* Galdramáli sem Markús Bergsson sýslumaður hafði dæmt í var vísað til Alþingis en þingmenn ávítuðu sýslumann fyrir að eyða tíma þingsins í slíkt fáfengi.
* 170 skipbrotsmenn af danska herskipinu Göteborg, sem strandaði við Þorlákshöfn 1718, fara úr landi.
* *[[Sögubrot af nokkrum fornkonungum]]* kom fyrst út í Svíþjóð.
* Hæstiréttur í Danmörku staðfesti undirréttardóm um að Niels Fuhrmann amtmaður á Bessastöðum skyldi efna loforð sitt um að giftast Appolloniu Schwartzkopf.

### Fædd
* 17. maí - Bjarni Pálsson landlæknir (d. 1779).
* Arnes Pálsson, útileguþjófur og tugthúslimur (d. 1805).

### Dáin
* 31. janúar - Þormóður Torfason sagnaritari (f. 1636).
* 4. febrúar - Jón Steinsson Bergmann læknir, sonur Steins biskup (f. um 1696).
* 26. febrúar - Guðbrandur Arngrímsson Vídalín, sýslumaður í Vestur-Húnavatnssýslu (f. 1639).

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Halldór Sumarliðason, þá 82 ára gamall, dæmdur til dauða í Ísafjarðarsýslu og dómur staðfestur á Alþingi, fyrir hans þriðja hórdómsbrot.

## Erlendis

* 8. janúar - Norðurlandaófriðurinn mikli:  Finnsk-sænski karólínski herinn missti 3.700 menn í snjóstormi í Tydal í Noregi.
* 23. janúar - Furstadæmið Liechtenstein varð til.
* 17. mars - Úlrika Leónóra krýnd drottning Svíþjóðar.
* 25. apríl - Skáldsagan *[[Róbinson Krúsó]]* eftir Daniel Defoe kom út.
* 19. ágúst - Spánverjar gáfust upp fyrir Frökkum sem höfðu ráðist inn í Navarra fyrr á árinu.
* 28. október - Norðurlandaófriðurinn mikli: Svíþjóð og Dansk-norska ríkið skrifuðu undir vopnahlé. Stuttu síðar lét Svíþjóð af hendi Bremen og Verden til Hannover.
* Manntal var tekið í Prússlandi og var það fyrsta allsherjarmanntal á meginlandi Evrópu.
* Kartöflur fyrst ræktaðar í Danmörku. Kartöflur náðu þó ekki útbreiðslu þar fyrr en löngu síðar.

### Fædd
* 22. maí - Otto von Rantzau greifi, stiftamtmaður á Íslandi (d. 1768).
* 14. nóvember - Leopold Mozart, austurrískt tónskáld (d. 1787). 

### Dáin
* Michel Rolle, franskur stærðfræðingur (f. 1652).
* Desember - Ulrik Christian Gyldenløve, stiftamtmaður Íslands og yfirforingi danska flotans (f. 1678).

## Tilvísanir
1559

Árið **1559** (**MDLIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Páll Stígsson varð hirðstjóri.

### Fædd
* 31. ágúst - Oddur Einarsson biskup í Skálholti (d. 1630).

### Dáin

## Erlendis

* 1. janúar - Friðrik 2. varð konungur Danmerkur.
* 15. janúar - Elísabet 1. var krýnd drottning Englands í Westminster Abbey.
* 25. desember - Píus IV (Giovanni Angelo Medici) kjörinn páfi.
* Rómverski rannsóknarrétturinn lét gera *Index Liberorum Prohibitorum*, lista yfir bannaðar bækur.

### Fædd
* Febrúar - Johan Tzerclaes Tilly, hershöfðingi keisarahersins í Þrjátíu ára stríðinu (d. 1632).

### Dáin
* 1. janúar - Kristján 3. Danakonungur (f. 1503)
* 25. janúar - Kristján 2., fyrrverandi konungur Danmerkur (f. 1481).
* 10. júlí - Hinrik 2. Frakkakonungur (f. 1519).
* 18. ágúst - Páll IV páfi (f. 1476).
* 8. nóvember - Christoffer Huitfeldt, hirðstjóri á Íslandi 1541-1542 og flotaforingi (f. um 1501).
Lénsskipulag

**Lénsskipulagið** var fyrirkomulag um eignarhald og notkun á landi sem notað var í Evrópu á miðöldum (svipað fyrirkomulag var einnig notað í Japan á sjogún tímabilinu).

Við fall Rómaveldisins úthlutuðu keisararnir landsvæðum til aðalsmanna sem í staðinn hétu þeim stuðningi sínum. Þessi svæði voru kölluð höfuðból eða herragarðar og aðalsmaðurinn á höfuðbólinu átti landið og allt sem á því var, sem var yfirleitt kastali, lítið þorp og ræktað land. Aðalsmennirnir tóku landið formlega að láni (*léni*) og var landssvæðið því kallað „lén“ og aðalsmaðurinn „lénsherra“.

Bændurnir fengu að búa á landinu og fengu vernd lénsherrans í skiptum fyrir vinnu eða skatta. Flestir bændur urðu þá ánauðugir bændur og máttu ekki flytja af landinu nema að kaupa sér frelsi (sbr. vistarband). Þessir ánauðugu bændur höfðu það litlu betra en þrælar, eini munurinn var sá að það mátti ekki selja þá á milli höfuðbóla. 
 
Þeir þurftu oft að vinna 3-4 daga vikunnar fyrir lénsherra upp í leiguna og afganginn af vikunni unnu þeir við að rækta mat fyrir sig og fjölskyldu sína. Sumir bændur unnu eingöngu á akrinum en þeir þurftu þá að borga lénsherranum  mikinn meirihluta þess sem þeir ræktuðu. 

## Lénsskipulag og óðalsréttur
Ein kenning gengur út frá því að lénsskipulagið í Evrópu hafi stangast á við óðalsrétt bænda á Norðurlöndum, og að óréttur sá sem Haraldur hárfagri beitti er hann gerði Noreg að konungsríki, hafi falist í því að koma á lénsskipulagi, sem í raun þýddi eignaupptöku allra jarða og hlunninda þeim tengdum. Segja má að takmörkuðu lénsskipulagi hafi verið komið á á Íslandi við siðaskiptin þegar konungur eignaðist stóran hluta jarða og eins á 17. öld þegar konungur krafðist yfirráða yfir öllu vogreki og fálkatekju.

## Heimildir
* Ole Lindquist, „Fornnorrænn réttur sjávarjarða til auðlinda við strendur Íslands“, erindi flutt á stofnfundi Samtaka eigenda sjávarjarða, 5. júlí 2001.