Íslenska kvótakerfið

**Íslenska kvótakerfið**, oft nefnt **kvótakerfið** í daglegu tali, er fiskveiðistjórnunarkerfi (aflamarkskerfi) sem segir til um það hversu mikið íslenskir sjómenn eða íslenskar útgerðir mega veiða af hverri fisktegund á tilteknu tímabili. Kvótakerfinu var komið á til þess að vernda íslenska fiskistofna frá ofveiði. Það hefur sérlega mikið vægi þar sem sjávarútvegur hefur alla tíð verið veigamikill þáttur í efnahag Íslands, þó svo að hann fari minnkandi hlutfallslega. Kvótakerfið hefur lengi verið mjög umdeilt á Íslandi.

Kvótakerfinu var upprunalega komið á með lagasetningu árið 1983, sem tók gildi árið 1984, en því var breytt talsvert með nýrri lagasetningu árið 1990. Í fyrstu úthlutun kvóta, á árinu 1984, var miðað við aflareynslu skipsins þrjú næstliðin ár.

Ágúst Einarsson, prófessor, lýsir aflamarkskerfi þannig: „Fiskveiðistjórnunarkerfi sem notað er hérlendis. Oft einfaldlega kallað kvótakerfið. Úthlutað er hlutdeildarkvótum í einstökum fisktegundum á skip útgerðaraðila til langs tíma, til dæmis 0,1% af leyfilegum heildarafla í þorski. Síðan er úthlutað til eins árs í senn aflamarki, til dæmis 100 tonnum af þorski. Útgerðarmenn veiða kvótann eða framselja hann til annarra útgerðarmanna innan ársins (kvótaleiga) eða selja hann varanlega (kvótasala).“ 

## Úthlutun kvóta
Sjávarútvegsráðherra ákveður heildaraflamark, eða kvóta, í hverri tegund fyrir sig með reglugerð sem venjulega er gefin út í júlí ár hvert. Kvótaárið, eða fiskveiðiárið, er það tímabil sem skip skulu veiða kvóta sinn á og nær frá 1. september hvert ár til 31. ágúst. Ákvörðun sjávarútvegsráðherra um heildaraflamark er venjulega byggt á ráðgjöf Hafrannsóknarstofnunar Íslands en ráðherra er heimilt að víkja frá þeirri ráðgjöf.

Kvótanum er úthlutað til skipa af Fiskistofu, og er það tiltekið sem ákveðið hlutfall af heildarafla í viðkomandi fisktegund sem skipið má veiða. Þannig eykst kvóti skipsins ef heildaraflamark eykst, en minnkar þegar heildaraflamark minnkar. Kvótinn sem skip fær úthlutað ræðst af aflamarki skipsins síðasta fiskveiðiár, að viðbættum aflaheimildum sem skipið kann að hafa keypt en að frádregnum seldum aflaheimildum. Skip mega færa ákveðinn hluta kvóta síns á milli kvótaára, en þau mega ekki veiða fyrir fram úr kvóta næsta árs. Skip sem búið er með kvótann sinn, en hyggst halda áfram veiðum, verður annaðhvort að leigja eða kaupa viðbótarkvóta af öðru skipi.

Kvótakerfið hefur alla tíð verið mjög umdeilt og hefur meðal annars verið gagnrýnt fyrir það að ýta undir brottkast á fiski  og að kippa undirstöðunum undan sjávarþorpum sem byggja afkomu sína á sjávarútvegi .

Kvótaþak er á kerfinu sem á að koma í veg fyrir of mikla samþjöppun fiskveiðiheimilda á of fáar hendur. Eitt fyrirtæki má mest eiga 12 % af heildarkvóta fiskveiðiflotans.

## Forsaga

Frá þjóðveldisöld fram að lýðveldisstofnun var almenna reglan sú að öllum var heimilt að veiða í hafalmenningum kringum landið. Efnahagslögsaga Íslands varð 200 mílur 1976, bátafloti orðinn mjög stór og aflakvóta úthlutað til að stýra síldarveiðum en almennt ekki takmarkað hversu mikið var tekið á land af hverjum stofn (sjá harmleikur almenninganna).  Árið 1977 voru settar takmarkanir á þorskveiði (skrapdagakerfið) en árin 1982 og 1983 dróg verulega úr þorskveiði þrátt fyrir mikla sókn og endurskoðun á *lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands* (nr. 81, 31. maí 1976) hófust:

Frumvarpið varð að lögum sama ár og tóku gildi 1. janúar 1984 og með því „[l]ögfest [...] ótvíræð heimild fyrir ráðherra til þess að ákveða heildarkvóta“ en giltu til loka árs 1984.  Þessi lög voru síðan endurnýjuð þar til við tóku *lög um stjórn fiskveiða* en ætla má að þessi fyrstu bráðabirgðalög hafi verið mótandi fyrir löggjöf síðar, til dæmis með því að úthluta aflaheimildum eftir veiðireynslu.

Lögin voru gagnrýnd á sínum tíma meðal annars vegna þess að þau þóttu gefa sjávarútvegsráðherra *[[alræði]]svald* sem gæti með reglugerð sett útgerðir á hausinn. Eins hefur verið bent á að lögin voru í fyrstu sett í neyð og af nýrri ríkisstjórn, því hafi ákvarðanataka um fiskveiðistjórn frá sjónarhorni þingstjórnarkenninga ekki verið lýðræðisleg, þar sem enginn flokkur gekk til kosninga með mótaða stefnu um fiskveiðistjórn og engin umræða átti sér stað innan flokka um málið fyrir kosningar, hafi þingmenn ekki haft umboð til að setja lög um þessi efni. Í megindráttum hafi stefnan verið mótuð á Fiskiþingi 1983 og af samtökum útvegsmanna.

## Lög um stjórn fiskveiða
*Lög um stjórn fiskveiða* eru núgildandi lög sem lýsa núverandi kvótakerfi — eins og það nefnist í daglegu máli — en önnur löggjöf eins og til dæmis lög um samningsveð og stjórnarskráin skipta hér einnig máli, þá sérstaklega ákvæði stjórnarskrár um atvinnufrelsi (75. grein) og eignarétt (72. grein).  *Lög um stjórn fiskveiða* voru þá, eins og löggjöf er almennt, ótímabundin og sú breyting gerð að eitt aflamarkskerfi réði úthlutun og sóknarmarkskerfi aflagt.

Fyrsta grein stjórnarfrumvarpsins sem síðar varð að lögum segir:

Í athugasemdum við frumvarpið er talað um mikilvægi þessarar auðlindar og forræði Íslendinga yfir henni, þá segir:

Eftir umræður á Alþingi hafði fyrstu grein verið breytt með eftirfarandi hætti:

Þessi síðari viðbót um að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki eignarétt hefur verið umdeild, meðal annars í tengslum við framsal og veðsetningu aflaheimilda.  Sömuleiðis hefur hugmyndin um *sameign þjóðarinnar* eða *þjóðareign* verið umdeild.  Nokkrar hugmyndir hafa verið um hvernig megi sætta þennan ágreining, til dæmis hafa verið flutt nokkrum sinnum frumvörp um úthlutun veiðiheimilda til íslenskra ríkisborgara eða skattgreiðanda  í þeim tilgangi að skýra eignarétt á veiðiheimildum og auka þannig arðsemi útvegsfyrirtækja, meðal annars með því að minnka pólítíska áhættu (veiðigjöldum er breytt með lögum og eru háð stjórn landsins hverju sinni).  Í megindráttum snúast slíkar hugmyndir um að taka hluta heildaraflans til hliðar í skrefum og leigja hann eða setja á uppboð, þannig sé hægt að verðleggja eðlilega aflaheimildir á frjálsum markaði.

Í þriðju grein laganna er kveðið á um að heildarafli hvers veiðitimabils sé ákveðinn með reglugerð eftir tillögum Hafrannsóknarstofnunar.  Samkvæmt 9. grein laga er aflahlutdeild  úthlutað miðað við veiðireynslu skipa síðustu þriggja veiðitímabila ef samfelld veiðireynsla er á nytjastofni sem takmörkuð er samkvæmt þriðju grein, ef ekki er samfelld aflareynsla fyrir hendi getur ráðherra ákveðið aflahlutdeild einstakra skipa.  Úthlutun hlutdeildar á skip frekar en til dæmis fiskvinnslur, sjómenn eða bæjarfélög er annað deiluefni um kvótakerfið.  Ráðherra þarf ekki að fylgja tillögum Hafrannsóknarstofnunar og tilhneiging getur verið til að gefa út meiri kvóta en ráðleggingar vísindamanna gefa tilefni til.

Tólfta grein laganna fjallar um framsal eða flutning aflaheimilda milli skipa við ákveðnar aðstæður. Útgerð heldur aflaheimildum skips sem ferst í tvö fiskveiðitímabil, framsal aflaheimilda að hluta eða öllu leiti er leyfilegt innan ákveðinna marka og þær skorður settar á sölu skipa að sveitafélaginu þaðan sem skipið er gert út sé boðinn forkaupsréttur.  Síðari túlkun dómstóla á þessari grein er að sveitarfélög hafi aðeins forkaupsrétt á skipum en ekki aflaheimildum eða hlutabréfum í útgerðarfélagi, þannig geti aflaheimildir flust — beint eða óbeint — í annað sveitarfélag frá sveitarfélagið þar sem aflaheimildir voru upprunalega án þess að það öðlist forkaupsrétt. Meginrökin fyrir frjálsu framsali aflaheimilda eru að útgerðir geti hagrætt í rekstri, til dæmis með því að færa kvóta af nokkrum gömlum skipum yfir á einn nýmóðins frystitogara, en það var eitt af markmiðum fyrstu laga um stjórn fiskveiða og bráðabirgðalaga að minnka skipaflotann. Framsal aflaheimilda hefur verið gagnrýnt meðal annars vegna þess að með þessu var hægt að flytja kvótann úr byggðum sem voru mjög háðar sjávarútvegi, eins og til dæmis þegar Guggan var flutt frá Ísafirði. Eins hefur því verið haldið fram að framsalið hafi ýtt undir óeðlilega samþjöppun auðs í hendur fárra og þeir stundum nefndir *kvótakóngar* eða *sægreifar* sem bröskuðu með veiðiheimildir.

## Tegundir undir aflamarki

* Þorskur
* Ýsa
* Ufsi
* Steinbítur
* Karfi
* Grálúða
* Sandkoli
* Skrápflúra
* Skarkoli
* Þykkvalúra

* Langlúra
* Keila
* Langa
* Skötuselur
* Síld (íslensk sumargotssíld)
* Úthafsrækja
* Humar
* Hörpudiskur
* Innfjarðarækja

## Sjá einnig

* Sjávarútvegur á Íslandi

## Tilvísanir

## Tenglar
* Sjávarútvegur.is
* Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti Íslands 
* Landssamband íslenskra útvegsmanna , hagsmunasamtök
* Lög um stjórn fiskveiða, 2006 nr. 116 10. ágúst
* Reglugerð um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2008/2009, Nr. 742/2008

### Kvótakerfið í fjölmiðlum
* ''Margar leiðir til, en kvótinn sú versta''; grein í Þjóðviljanum 1984
* ''Aflakvótinn hefur leitt til verðmætaaukningar''; grein í Morgunblaðinu 1984
* ''Kvótakerfinu ekki breytt í ár''; grein í Þjóðviljanum 1984
* ''Aflamark á skip eða aflamark á fisktegundir''; grein í Morgunblaðinu 1984
* ''Bálviðri um kvótakerfið''; grein í Alþýðublaðinu 1994
* ''Flestir óánægðir með kvótakerfið''; grein í Morgunblaðinu 2004