open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Greiningardeild

**Greiningardeild** er deild eða stofnun sem hefur það hlutverk að safna upplýsingum og greina þær til þess að geta veitt ráðgjöf við stefnumótun. Opinberar greiningardeildir sem starfa í þágu þjóðaröryggis kallast leyniþjónustur.
Kamakura

**Kamakura** getur átt við um:
* Borgina Kamakura í Japan
* Kamakuraumdæmi
* Kamakuratímabilið í sögu Japans
Alatri

**Alatri** (latína: *Aletrium*) er bær í Latíum á Ítalíu. Þann 31. desember 2013 voru íbúar Alatri 29.262.
Selma Jónsdóttir

**Sigþrúður ''Selma'' Jónsdóttir** (22. ágúst 1917 – 5. júlí 1987) var íslenskur listfræðingur og fyrsti forstöðumaður Listasafns Íslands frá 1950 til dauðadags. Hún var fyrsta konan sem varði doktorsritgerð við Háskóla Íslands, þann 16. janúar 1960. Í ritgerðinni sýndi hún fram á að útskornar fjalir úr Flatatungu hefðu upprunalega verið hluti af dómsdagsmynd í býsönskum stíl frá miðöldum.

## Æska og nám
Selma Jónsdóttir var fædd í Borgarnesi og var yngsta barn Jóns Björnssonar, kaupmanns í Borgarnesi, og konu hans Helgu Björnsdóttur. Að loknu prófi frá Verzlunarskóla Íslands stundaði hún nám í Þýskalandi þar sem hún lærði þýsku og þýskar bókmenntir. Selma fluttist til Bandaríkjanna árið 1941 og lauk B.A.-prófi í listfræði frá Columbia háskóla í New York. Þá stundaði Selma framhaldsnám við sama skóla á árunum 1944–1945 og við Warburg Institute í London 1946–1948. Hún lauk M.A.-prófi árið 1949. Meistaraprófsritgerð Selmu vakti mikla athygli, bæði hér á landi sem og erlendis, og birtist ritgerðin í tímaritinu The Art Bulletin í september 1950.

Sérsvið Selmu var miðaldalist og á því sviði vann hún mikið brautryðjendaverk. Selma varði doktorsritgerð sína við Háskóla Íslands þann 16. janúar 1960. Í ritgerðinni sýndi hún fram á að útskornar fjalir úr Flatatungu hefðu upprunalega verið hluti af dómsdagsmynd í býsönskum stíl frá miðöldum. Almenna bókafélagið gaf ritgerðina út, bæði á íslensku og ensku.

Selma giftist Dr. Sigurði Péturssyni, gerlafræðingi, árið 1955 sem síðar varð forstöðumaður gerlarannsóknarstofu Fiskifélags Íslands. Selma og Sigurður voru barnlaus.

### Listasafn Íslands
Selma var skipuð umsjónarmaður Listasafns Íslands árið 1953 og forstöðumaður safnsins 1961. Því starfi gegndi hún til dauðadags árið 1987. Það kom því í hlut Selmu að móta starfsemi Listasafns Íslands og marka stefnuna eftir að það tók til starfa sem sjálfstæð stofnun. Frá upphafi var safninu sniðinn þröngur stakkur bæði í húsnæði og fjárveitingum en af þrautseigju og alúð tókst henni að efla starfsemina og stækka safnið. Munaði þar mest um eigið húsnæði í hjarta borgarinnar en Selmu var það alla tíð mikið kappsmál. Fyrir baráttu hennar eignaðist safnið Fríkirkjuveg 7 árið 1972 og við tóku byggingarframkvæmdir og mikið uppbyggingarstarf.

Í tíð Selmu jókst sýningarhald safnsins til muna og stóð safnið fyrir fjölmörgum sýningum á safnkostinum í húsnæði safnsins, víðs vegar um landið og einnig erlendis, auk þess að halda fjölbreyttar sýningar á verkum einstakra listamanna, bæði innlendra og erlendra, og kynna erlenda myndlist fyrir landsmönnum. Selma var einnig hvatamaður að umfangsmiklu heimildasafni um íslenska myndlist og myndlistarmenn, sem hefur gegnt mikilvægu hlutverki í listfræðirannsóknum fræðimanna og nemenda á öllum skólastigum.
Franco Rossi

**Franco Rossi** (19. apríl 1919 – 5. júní 2000) var ítalskur handritshöfundur, framleiðandi og leikstjóri frá Flórens. Hann hóf feril sinn sem aðstoðarleikstjóri og varð síðan frægur fyrir gamanmyndir sínar eins og farsann *[[Flagarinn (kvikmynd)|Flagarann]]* (*Il seduttore*) frá 1954 með Alberto Sordi í aðalhlutverki. Hann var einn af fyrstu ítölsku kvikmyndaleikstjórunum sem tók að sér að leikstýra þáttaröðum fyrir sjónvarp. Hann leikstýrði meðal annars þáttaröðinni *[[Quo Vadis (sjónvarpsþættir)|Quo Vadis]]* árið 1985.
Giurtelecu Şimleului

**Giurtelecu Şimleului** (rúmenska: *Giurtelecu Şimleului*) er bær í Rúmeníu. Árið 2002 bjuggu 1.055 íbúar í bænum.

## Mannfjöldaþróun

## Þekkt fólk frá Giurtelecu Şimleului
* Alexander Ratiu

## Tengill
Top Gear

**Top Gear** er enskur BBC sjónvarpsþáttur um vélknúin ökutæki og alveg sérstaklega fólksbíla. Þátturinn hóf göngu sína árið 1977 sem „tímaritssjónvarpsþáttur“ um bíla. Í upphafi var hann öllu fræðilegri en hefur með tímanum orðið gamansamari. Top Gear hætti í sinni upprunalegu mynd árið 2001, en var hrundið af stað á ný árið 2002 með þáttastjórnendunum Jeremy Clarkson, Richard Hammond, James May og The Stig. Top Gear hefur unnið til Emmy verðlauna og um 350 milljón áhorfendur horfa á hann um allan heim. Á Íslandi er Top Gear sýndur á Skjá einum.

## Saga
Jeremy Clarkson, sem er þekktastur þeirra kynna sem voru með Top Gear fyrir árið 2002, bjó til nýtt form fyrir Top Gear ásamt framleiðandanum Andy Wilman. Þátturinn er með sína eigin braut í Dunsfold. Á brautinni prófar einkaökumaðurinn "Stig" sem þekkist ekki með öðru nafni, og stjörnur keppast við að ná sem bestum tíma á miðlungs bíl. Top Gear inniheldur "svala vegginn", þar sem bíladómar birtast á risastóru veggspjaldi og Top Gear flytur jafnframt bílafréttir.

Sérstakur þáttur var um pólferð Top Gear. Í pólferðinni fóru Top Gear á segulnorðurpólinn. Landfræðilegi norðurpóllinn, er 1.300 kílómetrum norðar. Top Gear notaði bæði breyttan Toyota Hilux í ferðina, og hundasleða, til að athuga hvor væri fljótari. Íslenska fyrirtækið Arctic Trucks breytti bílnum og veitti jafnframt aðstoð á leiðinni.

## Top Gear og Ísland
Top Gear hefur nokkrum sinnum komið við sögu á Íslandi. Einn af þáttagerðarmönnum Top Gear hafði þegar gert sérstakan þátt um Ísland árið 1995 sem heitir Jeremy Clarkson's Motorworld. Eins og nafnið gefur til kynna, voru þættirnir komnir frá Top Gear kynninum Jeremy Clarkson.

Richard Hammond endurtók þetta ævintýri Jeremy Clarksons, í Top Gear þegar hann fór á torfærubíl, sem knúinn var áfram á nitursoxíði yfir vatn, í keppni við snjóvélsleða. Snjósleðinn vann þá keppni.

Í þáttaröð átta, voru Top Gear á Íslandi við Jökulsárlón. Á lóninu kepptu þeir við frægan kajak ræðara, Shawn Baker, á móti fjórhjóladrifnum bíl. Kajakinn er með mótor, og bíllinn er Tomcat, en Tomcat er íslenskt fyrirtæki. 

Umdeilanlegast var þó þegar Top Gear þáttastjórnandinn James May fór upp að Fimmvörðuhálsi á meðan gosið þar stóð yfir í mars/apríl 2010. Hann fór á sama Toyota Hilux bílnum og notaður var í ferðinni á segulnorðurpólinn. Bílnum, Toyota Hilux, var breytt til að aka í kringum heitt hraun, bæði með stálþaki, og alkóhól kælibúnaði.

## Heimildir
*
Louis Armstrong

**Louis Daniel Armstrong** (4. ágúst 1901 – 6. júlí 1971), kallaður **Satchmo**, **Satch**, and **Pops**, var bandarískur trompetleikari, tónskáld, söngvari og leikari sem var einn sá áhrifamesti í djassi. Ferill hans spannaði fimm áratugi, frá 1920 til 1960, og mismunandi tímabil í sögu djassins. Árið 2017 var hann fenginn í Rhythm & Blues Hall of Fame.

Armstrong er fæddur og uppalinn í New Orleans. Þegar Armstrong varð þekktur á þriðja áratuginum „hugvitssamur“ trompet- og kornettuleikari, hafði Armstrong áhrif á grunnatriði jazz og færði áherslu tónlistarinnar frá sameiginlegum spuna til einstaklings framtaks. Um 1922 fylgdi hann leiðbeinanda sínum, Joe „King“ Oliver, til Chicago til að spila í Creole Jazz Band. Í Chicago eyddi hann tíma með öðrum vinsælum djass tónlistarmönnum, styrkti böndin við vin sinn Bix Beiderbecke og eyddi tíma með Hoagy Carmichael og Lil Hardin. Hann fékk orðspor við þáttöku í útsláttarkeppnum og flutti til New York til að taka þátt í hljómsveit Fletcher Henderson.

Með sinni þekkjanlegu ríku, raspkenndu rödd, var Armstrong einnig áhrifamikill söngvari, góður í spuna og teygði á texta og tónum lags.  Armstrong er þekktur fyrir persónutöfra, rödd og trompetleik. Í lok ferils Armstrongs á sjöunda áratugnum höfðu áhrif hans breiðst út til dægurtónlistar almennt. Armstrong var einn af fyrstu vinsælu Afrísku-Amerísku skemmtikröftunum til að "komast yfir", sem þýddi að tónlist hans varð vinsæl hjá fólki með annan húðlit, í kynþáttaskiptri Ameríku. Hann hafði ekki áhrif á pólítík síns kynþátts opinberlega, sem olli óánægju afrískra Bandaríkjamanna, en hann tók opinbera afstöðu til skiptingar í Little Rock kreppunni. Hann hafði aðgang að efri stigum bandarísks samfélags á þeim tíma sem það var erfitt fyrir svarta menn. 

## Tilvísanir


## Heimildir
*
*Bergreen, Laurence (1997). Louis Armstrong: An Extravagant Life. ISBN 0-553-06768-0
Django Reinhardt

**Django Reinhardt** (23. janúar 1910 – 16. maí 1953) var belgískur sígauni sem spilaði jazztónlist. Hann er jafnan talinn upphafsmaður hins svokallaða sígaunajazz.
Kaupthing Singer & Friedlander

**Kaupthing Singer & Friedlander** er breskt fjármálafyrirtæki, upphaflega stofnað árið 1907 sem er með höfuðstöðvar í London, höfuðborg Bretlands. Það var keypt af Kaupþingi árið 2005. Framkvæmdastjóri Kaupthing Singer & Friedlander var Ármann Þorvaldsson. Í maí 2008 voru starfsmenn fyritækisins 773 talsins.

Singer & Friedlander var stofnað af Julius Singer og Ernst Friedlander árið 1907. Einn þekktasti fyrrverandi starfsmaður fjármálafyrirtækisins er George Soros.

Í kjölfar efnahagskreppunnar á Íslandi notuðu bresk yfirvöld hryðjuverka lög til þess að færa eignarhald á Kaupthing Singer & Friedlander til hollenska netbankans ING Direct.

## Neðanmálsgreinar

## Tengill
* Vefsíða Kaupthing Singer & Friedlander 
* Breska fjármála­eftirlitið gerði mistök að lofa Kaupþingi að eignast Singer & Friedlander 
* Eitt fyrsta útrásarverkefnið hjá Kaupþingi
Atvinnuleysi

**Atvinnuleysi** nefnist það þegar einstaklingur fær ekki atvinnu þegar hann leitar að henni, þótt hann sé fær um að vinna. Hlutfall atvinnulausra af vinnuafli er mikilvæg hagtala.

Margar ástæður geta legið að baki atvinnuleysi í löndum. Peningamagnsinnar telja að aðalatriðið sé að halda verðbólgu í skefjum og þá muni hagvöxtur sjá til þess að atvinna skapist. Þeir sem aðhyllast hugmyndir John Maynard Keynes (Keynessinnar) líta hins vegar á það sem eitt af hlutverkum hins opinbera að örva hagkerfið með opinberum framkvæmdum, og þannig koma í veg fyrir atvinnuleysi.

## Atvinnuleysi á Íslandi

Skilgreiningu á atvinnuleysi er að finna í lögum um atvinnuleysistryggingar. Felur hún m.a. í sér að viðkomandi þarf að leita sér að atvinnu með virkum hætti og vera tilbúinn til þess að hefja vinnu, bjóðist hún, vilji hann þiggja atvinnuleysisbætur. Á Íslandi er velferðarkerfi sem tryggir m.a. grunnatvinnuleysisbætur. Félagsmálaráðherra fer með málefni atvinnuleysisbóta og setur reglugerð. Vinnumálastofnun sér um afgreiðslu atvinnuleysistrygginga.

## Þróun á Íslandi í nútíma
Á árunum 1991-2007 var atvinnuleysi á Íslandi að meðaltali 3,3%.  Frá fjórða ársfjórðungi 2007 til fjórða ársfjórðungs 2008 fjölgaði atvinnulausum um 3.900 manns. Sökum efnahagskreppunnar sem hófst haustið 2008 jókst atvinnuleysi næstu 2 árin. Í janúar 2009 mældist atvinnuleysi 5,1% hjá körlum og 2,9% hjá konum, alls 4%. Atvinnuleysið var mest meðal fólks á aldrinum 16-24 ára, eða 10,8%. Samkvæmt Hagstofu Íslands var atvinnuleysi 7,7% í ágúst 2009.   Atvinnuleysið í febrúar 2010 reyndist hið mesta sem hefur mælst á Íslandi; um 9,3% atvinnuleysi eða að meðaltali 15.026 manns. Það féll svo niður í 7,7% í nóvember 2010.
Í febrúar árið 2016 var atvinnuleysi komið niður í 3,1%. 

Í mars árið 2017 var atvinnuleysi 1,7%  en síðsumars var það komið niður í 1% og hafði ekki verið minna síðan 2003. 

Vegna kórónuveirufaraldursins 2019-2021 jókst atvinnuleysi á Íslandi og var 11,6 prósent í janúar 2021. Einu og hálfu ári síðar var það komið niður í 3,9% 

## Tilvísanir

## Tenglar

* Alþjóðavinnumálastofnunin
* OECD atvinnuleysistölur 
* Vinnumálastofnun Íslands
* Lög um atvinnuleysistryggingar
Einkavæðing

**Einkavæðing** nefnist það þegar eignarhald á opinberu fyrirtæki eða stofnun er fært yfir til einkaaðila. Í víðari skilning getur þetta átt við hvers konar yfirfærslu á þjónustu eða rekstri frá hinu opinbera og til einkaaðila. Andstæðan við einkavæðingu, þegar ríkið kaupir eða tekur yfir rekstur af einkaaðila, nefnist þjóðnýting.

## Tenglar
* Forsætisráðuneyti Íslands - Einkavæðing
* Skýrsla Ríkisendurskoðunar um einkavæðingu á Íslandi árin 1998-2003
Ríkissjóður Íslands

**Ríkissjóður Íslands** er sjóður í eigu íslenska ríkisins sem er notaður til að halda utan um skatta og tekjur, vegna umsýslu svokallaðs A-hluta í fjárreiðum ríkisins, og ráðstöfun þeirra.

Í 3 grein laga um fjárreiður ríkisins segir að ríkisreikningur skiptist í eftirfarandi hluta:
# **A-hluti**. Til hans teljast æðsta stjórn ríkisins, þ.e. embætti forseta Íslands, Alþingi, ríkisstjórn og Hæstiréttur, sem og ráðuneyti og ríkisstofnanir, þar með taldir sjóðir í eigu ríkisins sem sinna starfsemi er að stærstum hluta er fjármögnuð af almennum skatttekjum. Sama á við um verðmiðlunar- og verðjöfnunarsjóði, öryggis- og eftirlitsstofnanir og þjónustustofnanir við ríkisaðila sem starfa samkvæmt sérstökum lögum þótt kostnaður við starfsemi þeirra sé ekki greiddur af almennu skattfé. Í A-hluta skal jafnframt gerð grein fyrir fjárreiðum þeirra sem ekki eru ríkisaðilar ef ríkissjóður kostar að öllu eða að verulegu leyti starfsemi þeirra með framlögum eða ber rekstrarlega ábyrgð á starfseminni samkvæmt lögum eða samningi.
# **B-hluti**. Til hans teljast ríkisfyrirtæki er starfa á markaði og standa að öllu eða verulegu leyti undir kostnaði við starfsemi sína með tekjum af sölu á vöru eða þjónustu til almennings og fyrirtækja, hvort sem er í samkeppni eða í skjóli einkaréttar, enda séu þau hvorki sameignar- né hlutafélög.
# **C-hluti**. Til hans teljast lánastofnanir í eigu ríkisins aðrar en innlánsstofnanir, enda séu þær hvorki sameignar- né hlutafélög.
# **D-hluti**. Til hans teljast fjármálastofnanir ríkisins, þar með taldir bankar og vátryggingafyrirtæki í eigu ríkisins, enda séu þær hvorki sameignar- né hlutafélög.
# **E-hluti**. Til hans teljast sameignar- og hlutafélög sem ríkið á að hálfu eða meira.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Ríkiskassinn.is
* Fjárlagavefur Fjármálaráðuneytisins
* Lög um fjárreiður ríkisins, 1997 nr. 88 27. maí
* 
* 
* 
*
Guðmundur Ólafsson (hagfræðingur)

**Guðmundur Ólafsson** (fæddur 9. október 1947) er íslenskur hagfræðingur.

## Menntun
Rússneska og stærðfræði í St. Pétursborg 1968-69.

Stærðfræði við Háskóla Íslands 1970-73.

Heimspeki og málvísindi 1975-76. 

Cand oecon við Háskóla Íslands 1985-89.

## Störf
Guðmundur er lektor í hagfræði við Háskóla Íslands og er einnig lektor við Háskólann á Bifröst.

Guðmundur heldur úti vikulegum útvarpsþætti á Útvarpi Sögu ásamt Sigurði G. Tómassyni.

## Tengill
* Vefsvæði Guðmundar
Vöruskiptajöfnuður

**Vöruskiptajöfnuður** er mismunurinn á andvirði útfluttra og innfluttra vara til og frá tilteknu landi á ákveðnu tímabili. Sé mismunirinn jákvæður er talað um *viðskiptaafgang* í kerfinu en sé hann neikvæður er talað um *viðskiptahalla*.

## Tengill
*
Vinnuafl

**Vinnuafl** er sá hluti þegna í ríki sem geta framkvæmt vinnu. Árið 2005 taldist vinnuafl heimsins vera um 3 milljarðar manna. Að öllu jöfnu er miðað við að viðkomandi einstaklingur hafi náð vinnualdri, þ.e. sé orðinn fullþroska en ekki kominn á ellilífeyrisaldur. Sumir einstaklingar geta ekki unnið sökum örorku.
Arðsemi

**Arðsemi** er hlutfall hagnaðar eða taps af upphaflegri fjárfestingu. Það hlutfall er oftast mælt sem prósentutala.
RDS

**RDS** getur átt við:

*Ráðlagður dagsskammtur, magn nauðsynlegra næringarefna sem á að hæfa flestu fólki hvern dag
*Radio Data System
*Random dot stereogram
*Rate Determining Step
*RDS-37
*Realistic disaster scenario
* Reddish South railway station
*Remote Data Services
*Remote Development Services 
*Respondent Driven Sampling
*Report Data Source
*Research Defence Society
*Réseau des sports
*Respiratory distress syndrome
*Reward Deficiency Syndrome
*Romania Data Systems
*Rough Draft Studios
*Royal Dublin Society
*Royal Dutch Shell
*Run Drop Slide
*Runway Distance Supplement
*Red dot sight
Alexander 7.

**Alexander 7.** (13. febrúar 1599 – 22. maí 1667), upphaflega **Fabio Chigi**, var páfi frá 7. apríl 1655 til dauðadags. Hann var frá Siena af hinni frægu Chigi-ætt. Hann lærði heimspeki, guðfræði og lögfræði við Siena-háskóla. 

Hann var skipaður rannsóknardómari á Möltu og síðar sendifulltrúi páfa í Köln til 1651. Þegar Vestfalíufriðurinn var saminn til að binda endi á Þrjátíu ára stríðið 1648 neitaði hann að taka þátt í samningaviðræðunum þar sem hann vildi ekki tala við fólk sem hann áleit trúvillinga og hann mótmælti samningnum sjálfum. Þremur árum síðar gerði Innósentíus 10. hann að ríkisritara. Þegar Innósentíus lést var hann kjörinn páfi, þrátt fyrir andstöðu Mazarins kardinála. Sama ár og hann var krýndur staðfesti hann endurskírn Kristínar Svíadrottningar í Róm.

Hann átti alla tíð í deilum við Mazarin kardinála og gallikanista innan frönsku kirkjunnar. Hann dró taum Jesúíta gegn Jansenistum og hratt Formáladeilunni af stað þegar hann krafðist þess að allir klerkar í Frakklandi undirrituðu sérstakan formála gegn kenningum Jansenista. 

Hann studdi líka kröfur Spánar gegn Portúgal sem hafði lýst yfir sjálfstæði árið 1640.
Ártíð

**Ártíð** (einnig **dánardægur** eða **dánarafmæli**) kallast sá tími sem liðið hefur frá dauða einstaklings. Aftast í Lundarbókinni er til dæmis messudagatal þar sem ártíð Erlends biskups er rituð.

## Tengt efni
*Afmæli
Péturslögmálið

**Péturslögmálið ** (eða **Pétursreglan**) (enska: *The Peter Principle*) er það lögmál að „í stigskiptu valdakerfi hættir hverjum starfsmanni til að enda í því starfi þar sem viðkomandi er vanhæfur“. Péturslögmálið var sett fram af þeim Laurence J. Peter og Raymond Hull í bók sinni: *The Peter Principle*, árið 1968. 

Péturslögmálið gerir ráð fyrir því að mönnum sé umbunað fyrir vel unnin störf með stöðuhækkunum, uns þeir færast yfir eigið getumark og þá verður árangur þeirra í starfi eftir því. Samkvæmt lögmálinu eru því flestar tröppur metorðastigans í stofnunum og fyrirtækjum skipaðar mönnum sem ættu í rauninni að vera einni tröppu neðar. 

## Heimild
* ''Alessandro Pluchino, et al.'' The Peter Principle Revisited: A Computational Study

## Tenglar
* „Péturslögmálið“; grein í Tímanum 1973
Meet the Parents

***Meet the Parents*** er bandarísk gamanmynd frá árinu 2000 skrifuð af Greg Gilenna og leikstýrð Jay Roach (hann leikstýrði líka *[[Austin Powers]]*). Robert De Niro og Ben Stiller fara með aðalhlutverkin. Myndin fjallar um karlkyns hjúkrunarfræðing sem á ekki sjö dagana sæla þegar hann heimsækir foleldra kærustu sinnar.

Myndarin var framleidd fyrir 55 milljónir bandaríkjadala og myndin skilaði aftur þeirri upphæð á um ellefu dögum. Velgengni myndarinnar hvatti framleiðendur til þess að gera framhald árið 2004, *[[Meet the Fockers]]*. Universal Studios og DreamWorks dreifðu myndinni. 

## Persónur og leikendur
* Robert De Niro — Jack Byrnes
* Ben Stiller — Gaylord „Greg“ Focker
* Teri Polo — Pam Byrnes
* Blythe Danner — Dina Byrnes
* Owen Wilson — Kevin Rawley
* Nicole DeHuff — Debbie Byrnes
* Jon Abrahams — Denny Byrnes
* Thomas McCarthy — Bob Banks
* James Rebhorn — Larry Banks
* Phyllis George — Linda Banks
Þófaplanta

**Þófaplanta** kallast sú planta sem vex í eða myndar þúfur. Þetta gera plöntur til að verjast kælingu og eru blöðin oft þannig sett að þau hitni sem mest af sólarljósi. Algengastar eru þófaplöntur til fjalla og heimsskautssvæðum jarðar. Lambagras er dæmi þófaplöntu.
Frostþurrkun (grafsiður)

**Frostþurrkun** er ný aðferð við að búa lík til greftrunar sem er ætlað að koma í stað líkbrennslu eða hefðbundinnar greftrunar í kistu. Aðferðin hefur það að markmiði að auðvelda náttúrulegt niðurbrot líkamsleifanna og þess vegna má til að mynda ekki smyrja líkið. (Með tilliti til aðstæðna á Íslandi er þess reyndar að geta að vart er hægt að segja að líksmurning tíðkist hér.)

Þeir, sem standa að aðferðinni, lýsa henni þannig að líkið sé fyrst kælt niður í –18°C og þar næst kælt enn frekar með fljótandi köfnunarefni. Við þetta verði líkaminn mjög stökkur og nægi þá að beita fremur litlum titringi til að sundra honum í smáar agnir. Duftið, sem þannig verði til, sé flutt í lofttæmt rými þannig að unnt sé að láta það, sem eftir er af raka, gufa upp. Loks fari duftið í gegnum málmskilju til þess að fjarlægja ígræði, svo sem hjartagangráða, og kvikasilfur úr tannfyllingum.

Að þessu loknu er fyrirhugað að koma duftinu fyrir í öskju úr maíssterkju. Það er þá lyktarlaust og þolir langa geymslu þar sem allt vatn hefur verið fjarlægt. Líkamsleifarnar vega í þessu ástandi aðeins um 30% af upphaflegri þyngd, þar eð vatn er hér um bil 70% af líkamsþyngd mannsins. Þetta er þó nokkru meira en verður eftir af líkamanum við líkbrennslu.

Greftrunin á að fara fram með þeim hætti að askjan með duftinu sé lögð grunnt í lífrænan jarðveg og verður hvorttveggja þá að mold á 6–12 mánuðum.

Frostþurrkun líkamsleifa er enn á tilraunastigi en stefnt er að því að unnt verði að nota hana í tengslum við útfarir áður en langt um líður. Í Suður-Kóreu er hún þegar orðin lögleg. Aðferðin er þó umdeild og bíður enn fullrar viðurkenningar í upphafslandinu, Svíþjóð. Þar hafa m.a. komið fram efasemdir um virkni aðferðarinnar eins og henni er lýst, enda hafi engar sannanir verið lagðar fram fyrir henni opinberlega.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Promessa Organic AB , fyrirtækið sem á einkaleyfi á aðferðinni.
* „Promession: A Return to the Living Soil“, myndskreytt grein um frostþurrkun líkamsleifa.
Skunkakál

**Skunkakál** (fræðiheiti: *Symplocarpus foetidus*) er lítið, illalyktandi blóm sem vex í votlendi. Það á heimkynni sín í austurhluta Norður-Ameríku frá Nova Scotiu og Suður-Quebec vestur til Minnesota og allt suður til Norður-Karólínu og Tennessee. Einnig vex það í norðaustur-Asíu, austur-Síberíu, norðaustur-Kína, Kóreu og Japan.

## Greiningareinkenni
Laufin eru stór; um 40 til 55 cm löng og 30 til 40 cm breið. Skunkakál blómstrar senmma á hverju vori og er blómið eini hluti plöntunnar sem sést upp úr jörðinni. Laufin koma seinna, en plantan getur brætt af sér 10 til 15 cm þykkan snjó með efnaskiptum. Forða til þess geymir blómið í stólparót sinni sem er oft 30 cm þykkur. Blómin 5 til 10 cm löng og fjólublá á litinn.

Ef laufin eru særð eða rifin af plöntunni gýs upp fnykur.

## Tilvísanir
Gosberg

**Gosberg** er storkuberg, sem myndast þegar kvika brýst upp úr jarðskorpunni. Gosberg er fínkornótt, dílótt eða glerkennt berg, sem myndast hefur í eldgosi og storknað hratt. Gosberg getur verið *súrt*, sem merkir að hlutfall kísils (SiO2) í berginu sé hærra en 65% af þunga. Basískt gosberg, eins og t.d. basalt og blágrýti, hefur minna en 52% kísilinnihald, en *ísúrt* gosberg, t.d. andesít og íslandit, hefur hlutfall kísils milli 52-65%.
Norræna (ferja)

**Norræna** (***Norröna***) er farþegaferja í eigu færeyska hlutafélagsins Smyril Line. Nafnið hefur fyrirtækið notað síðan fyrsta ferja þess var tekin í notkun árið 1984, árið 2003 var tekið í notkun nýtt skip sem hlaut þetta nafn og var þá nafni eldra skipsins breytt í Norræna I (*Norröna I*), sem það bar þar til það var selt frá fyrirtækinu.  Norræna hefur frá upphafi verið í áætlunarsiglingum milli Íslands og annarra Evrópulanda.

## Gamla Norræna
Gamla Norræna (*Norröna I*) var smíðuð árið 1973 í Rendsborg og bar þá nafnið „Gustav Wasa“. Árið 1984 komst hún eigu Smyril Line og fékk nafnið Norröna og sigldi hún í áætlunum milli Íslands, Færeyja, Danmerkur og Noregs. Árið 2003 tók Smyril Line í gagnið nýtt skip sem var sérsmíðað fyrir fyrirtækið og var því einnig gefið nafnið Norröna. Gamla ferjan siglir enn undir færeyskum fána en ber nú heitið „Logos Hope“ og gegnir hlutverki trúboðaskips og er í eigu félagsins „OM Ships International“.

## Nýja Norræna
Nýja Norræna er bílferja sem hefur upp á mikil þægindi að bjóða fyrir farþega. Hún var smíðuð í Lübeck í Þýskalandi árið 2003 og hóf áætlanasiglingar þá um vorið.

Lengd skipsins eru 164m og breiddin 30m, um borð er pláss fyrir 1500 farþega og 800 bíla. Yfir sumartímann telur starfsmannafjöldinn um borð u.þ.b. 120 manns.

Um borð í Norrænu eru klefar fyrir farþega, stór verslunarkjarni, veitingastaðir, barir, næturklúbbur, leiksvæði fyrir börn, spilakassasalur, sundlaug, líkamsræktarsalur o.fl.

Kostnaður við smíði skipsins var um 100 milljón evrur, sem var stór biti fyrir Smyril Line og lenti fyrirtækið í vandræðum um tíma. En með aðstoð Íslendinga, Hjaltlendinga og fleiri var það tryggt að Norræna yrði áfram færeyskt skip.

Norræna er stærsta farþegaskip Færeyinga. Hún siglir milli ýmist Hirtshals í Danmörku, Þórshafnar í Færeyjum og Seyðisfjarðar á Íslandi.

## Myndir

## Tenglar
* SmyrilLine.is
Duke Ellington

**Edward Kennedy Ellington** betur þekktur sem **Duke Ellington** (29. apríl 1899 – 24. maí 1974) var bandarískt tónskáld, píanóleikari og hljómsveitarstjóri. Hann fæddist í Washington-borg þar sem hann hóf feril sinn sem ragtime- og djasspíanóleikari og stofnaði sína fyrstu hljómsveit 1917. Nokkru eftir að Harlem-endurreisnin hófst í upphafi 3. áratugarins fluttist hann til New York-borgar og 1932 fékk hljómsveit hans fastan samning við næturklúbbinn Cotton Club þar sem þeir léku næstu tíu árin. Cotton Club var næturklúbbur í miðju Harlem-hverfinu þar sem þeldökkir skemmtikraftar komu reglulega fram en gestir voru nær eingöngu hvítir. Að auki var vikulegur útvarpsþáttur sendur út frá staðnum sem varð til þess að skapa Ellington vinsældir erlendis. Á síðari hluta áratugarins varð dansvæn sveiflutónlist með stórsveitum vinsæl og að sama skapi minnkuðu vinsældir hinna flóknu djasstónsmíða Ellingtons. Hljómsveit hans átti þó stórleik í tónleikaferð um Evrópu rétt fyrir upphaf Síðari heimsstyrjaldar og gaf út hvern smellinn á fætur öðrum við upphaf 5. áratugarins. Eftir styrjöldina varð tónlist Ellingtons aftur undir í samkeppni við nýjar stefnur í djasstónlist þegar bebop-tónlistin kom fram á sjónarsviðið og sjónvarpið með áherslu á einsöngvara á borð við Frank Sinatra. Gullöld stórsveitanna var á enda. Á sama tíma missti hann marga lykilmenn úr hljómsveitinni.

Undir lok 6. áratugarins endurheimti Ellington vinsældir sínar að miklu leyti. Lengri tónsmíðar hans nutu velgengni meðal djassáhugafólks og 1957 tók Ella Fitzgerald upp þriggja hljómplatna verk, *[[Duke Ellington Songbook]]*, með hljómsveit Ellingtons. Hann fékkst líka við kvikmyndatónlist. Á 7. áratugnum átti hann samstarf við ýmsa aðra frumkvöðla djasstónlistar svo sem Count Basie, Coleman Hawkins og John Coltrane. Á sama tíma lék hann mikið um allan heim. Mörg eldri laga hans voru orðin að sígildum smellum sem öfluðu honum tekna. 

Duke Ellington fékk Heiðursverðlaun Grammy-verðlaunanna 1965, Frelsisorðu Bandaríkjaforseta 1969 og varð meðlimur í Frönsku heiðursfylkingunni árið 1973.
Aaron Lennon

**Aaron Lennon** (fæddur 16. apríl 1987) er enskur fyrrum knattspyrnumaður. Hann var yngsti leikmaður ensku úrvalsdeildarinnar þegar hann lék fyrsta leik sinn með Leeds United; 16 ára og 129 daga gamall. Hann var valinn leikmaður tímabilsins 2008-2009 af stuðningsmönnum Tottenham. 

Árið 2015 fór hann til Everton en þremur árum seinna til Burnley.
Kristján 5.

**Kristján 5.** (danska: *Christian d. femte*; 15. apríl 1646 – 25. ágúst 1699) var konungur Dansk-norska ríkisins frá 1670 til dauðadags. Hann var sonur Friðriks 3. og Soffíu Amalíu af Brunswick-Lüneburg. Hann giftist árið 1667 Charlotte Amalie af Hessen-Kassel og átti með henni átta börn, þar á meðal ríkisarfann Friðrik. Hann var fyrsti erfðakonungur Danmerkur sem tók við samkvæmt Konungslögum Friðriks 3.

Kristján var vinsæll meðal alþýðu í Danmörku. Hann reyndi að ná Skáni aftur undir Danmörku í Skánska stríðinu 1675-1679 sem skilaði Dönum engum ávinningi. Hann leyfði alþýðufólki að fá stöður innan ríkisins meðal annars Peder Schumacher sem Kristján sló til greifa af Griffenfeld árið 1670 en um sama leyti tók hann upp nýju aðalstitlana „greifi“ og „fríherra“ í Danmörku.

Kristján lét lögtaka Dönsku lög 1683 og Norsku lög 1687.
Öskra

**Öskra** var hreyfing byltingasinnaðra háskólanema við Háskóla Íslands, sem var stofnuð í janúar 2009. Hreyfingin lognaðist út af síðar sama ár.

## Aðgerðir
* Þann 20. janúar 2009 hvatti Öskra háskólanema að hittast við Háskólatorg kl 12:30 og fylkja liði niður að Alþingi til þess að stöðva setningu þingsins.
* 28. janúar 2009 gaf Öskra háskólanemum mat og hvatti fólk til að mótmæla NATO fundinum fyrir utan Hotel Hilton.
* 22. febrúar 2009 mótmælti Öskra á Lækjartorgi um kvöldið. Boðað var til mótmælanna á netinu og mótmælendur hvattir til að mæta með eldivið og byltingarandann, en fáir svöruðu kallinu því einungis um 20 manns mættu til að mótmæla. Kveikt var bál sem lögregla og slökkvilið sáu til að yrði slökkt með þeim afleiðingum að mótmælendur létu sig hverfa. Á vefsíðu hreyfingarinnar var fólk hvatt til að láta í sér heyra þar sem mótmæli hafi verið „undarlega þögul“ um eitthvert skeið og því haldið fram að stjórnvöld beittu lögreglunni til að viðhalda vinnufriði.

## Tengill
*Vefur Öskra (geymt 24.11.2009 í Vefsafninu)
Kvísker

**Kvísker** er austasti bær í Öræfum og stendur undir Bæjarskeri, vestan við Breiðamerkursand. Á bænum bjuggu lengi sjö systkini en svokallaðir *[[Kvískerjabræður]]* eru kunnir fyrir fræðistörf og athuganir á ýmsum sviðum náttúrufræði. *[[Kvískerjabók]]* var gefin út árið 1998. 

## Veður
Þar hefur lengi verið veðurstöð en 10. janúar 2002 mældist þar mesta sólarhringsúrkoma á Íslandi, 293,3 mm.

Árið 2024 mældust 23,8 gráður þar í nóvember, methiti fyrir mánuðinn.
Dóra Takefusa

**Dóra Takefusa** (fædd 8. janúar 1971) er íslensk sjónvarpskona, japönsk í föðurætt en á íslenska móður. Hún stýrði meðal annars stefnumótaþættinum *[[Djúpa laugin]]* á Skjá einum. Dóra er hálfsystir knattspyrnumannsins Björgólfs Takefusa.
Hún var dagskrárgerðarkona á Skjá 1.

## Tenglar
* Mynd af starfsfólki á 1. dagi útsendingar á SKjá 1, Dagblaðið Vísir - DV, 241. tölublað (20.10.1999)
Georg-August-háskólinn í Göttingen

**Georg-August-háskóli** (*Georg-August-Universität Göttingen*), eða **Háskólinn í Göttingen**, er háskóli í borginni Göttingen í Neðra-Saxlandi í Þýskalandi. Hann var stofnaður 1734 af Georg II Englandskonungi og kjörfursta af Hannover. Skólinn er meðal þeirra virtustu í Þýskalandi.
Tintron

**Tintron**, einnig þekktur sem **Tinntrom**, er hellir og gervigígur í Gjábakkahrauni skammt frá veginum á milli Þingvalla og Laugarvatns.

Í *[[Landið þitt Ísland]]*, eftir Þorstein Jósepsson, stendur um Tintron: 
:hraunketill í Reyðarbarmshrauni, sunnan Gljábakka í Þingvallasveit og ekki langt frá veginum austur að Laugarvatni. Hann er hyldjúpur og myrkur í botni hans. Giskað er á, að hann hafi myndast við mjög heitt gufuuppstreymi. Nokkru neðan við Tintron er hellir í hrauninu hjá svokallaðri Taglaflöt. Hann er sem næst 300-400 metra langur og myrkur í honum. Hellisopið er örskammt frá þjóðveginum. 

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Guðmundur Árni Stefánsson

**Guðmundur Árni Stefánsson** (f. 31. október 1955 í Hafnarfirði) er íslenskur sendiherra, stjórnmálamaður og fyrrverandi ráðherra. Hann var Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra frá 1993 til 1994 og félagsmálaráðherra árið 1994. Hann var þingmaður frá 1993–2005 fyrir Alþýðuflokkinn, Samfylkinguna. Hann var sendiherra Íslands í Washington D.C.og er núverandi varaformaður Samfylkingarinnar.

## Ævi
Guðmundur er sonur Stefáns Gunnlaugssonar alþingismanns og konu hans Margrétar Guðmundsdóttur. Tveir bræður hans, Finnur Torfi Stefánsson og Gunnlaugur Stefánsson, hafa einnig verið alþingismenn. 

Guðmundur starfaði við blaðamennsku og þáttagerð í útvarpi þar til hann varð bæjarstjóri í Hafnarfirði fyrir Alþýðuflokkinn 1986. Því starfi gegndi hann þar til hann settist á þing árið 1993 og í júní sama ár varð hann heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra. Ári síðar varð hann félagsmálaráðherra en gegndi embættinu aðeins í nokkra mánuði.

Hann var í hópi yngstu leiðtoga Alþýðuflokksins og oft rætt um hann sem arftaka Jóns Baldvins Hannibalssonar, þáverandi utanríkisráðherra og leiðtoga flokksins. Guðmundur Árni varð hins vegar fyrir gagnrýni vegna embættisfærslna sinna, einkum fyrir að hygla vinum og frændum þegar kom að embættisveitingum og ýmsum sporslum. Mest gekk á út af starfslokum Björns Önundarsonar tryggingayfirlæknis árið 1993. Varð þetta til þess að Guðmundur sagði af sér ráðherraembætti 11. nóvember 1994. 

Hann sat áfram á Alþingi þar til hann var skipaður sendiherra Íslands í Svíþjóð árið 2005. Þann 17. janúar 2012, afhenti hann Barack Obama Bandaríkjaforseta trúnaðarbréf sitt sem sendiherra Íslands í Washington D.C. 

Guðmundur bauð sig  á ný fram til bæjarstjórnar í Hafnarfirði í kosningunum 2022. Á landsfundi Samfylkingarinnar í október sama ár bauð hann sig fram til varaformanns flokksins og var sjálfkjörinn án mótframboðs. Guðmundur tilkynnti um að hann sæktist eftir forystusæti á lista Samfylkingar í Suðvesturkjördæmi fyrir alþingiskosningar 2024 en féll svo frá því af heilsufarsástæðum og lýsti yfir stuðningi við Ölmu Möller í efsta sæti listans.

## Fjölskylduhagir
Guðmundur Árni og kona hans, Jóna Dóra Karlsdóttir, misstu tvo elstu syni sína í eldsvoða árið 1985. Þau eiga fjögur önnur börn.

## Tilvísanir
Angelicum

***Angelicum*** (latína: *Pontificia Studiorum Universitas a Sancto Thoma Aquinate in Urbe*) er kaþólskur háskóli í Róm á Ítalíu. 

## Saga

*Angelicum* var stofnaður árið 1580 og nefndur eftir Tómasi af Aquino (latína: *Collegium Divi Thomæ de Urbe*).

## Markverðir nemendur
* Jóhannes Páll 2., Páfi
* Noël Kinsella, forseti öldungadeildar kanadíska þingsins
* Georges Pire, hlaut friðarverðlaun Nóbels árið 1958
* Hilary Paweł Januszewski, kaþólskur prestur og píslarvottur, dó 25. mars 1945 í útrýmingarbúðunum í Dachau.
* Leó 14. páfi

## Neðanmálsgreinar

## Tenglar

* ''Pontificia Universitas Studiorum a Sancto Thoma Aquinate in Urbe'' - ''Angelicum''  opinber heimasíða (en) (ít)
* ''Angelicum University Press''  (en) (ít)
* ''Angelicum Newsletter'' Blog (en) (ít)
* ''Angelicum''STOQ (Science, Theology and the Ontological Quest)  (en)
* Associazione Studentesca Pontificia Università San Tommaso (ít) 
* YouTube: ''Angelicum'' University (en) (ít)
Hallbjörg Bjarnadóttir

**Hallbjörg Bjarnadóttir** (11. apríl 1915 – 28. september 1997) var tónlistarmaður og skemmtikraftur. Hallbjörg var frá Brunnstöðum á Akranesi. Hún söng og samdi einkum djasslög og varð fyrst kvenna til að fást við djasstónlist. Meðal þekktustu laga Hallbjargar má nefna *Vorvísu* við kvæði Jóns Thoroddsen, *Björt mey og hrein* við kvæði Stefáns Ólafssonar frá Vallanesi og *Ennþá man ég hvar*. Tvíburasystir Hallbjargar var Kristbjörg, kölluð Títa. Systir þeirra var Steinunn og einnig tónlistarkona. Hallbjörg lærði í Danmörku og bjó og starfaði þar lengi. Einnig bjó hún um tíma í Bandaríkjunum en flutti til Íslands árið 1992.

## Tenglar
Um Hallbjörgu Bjarnadóttur á Glatkistunni
Náttúrumyndun

**Náttúrumyndun** er atburður eða fyrirbæri sem ekki er af mannavöldum, þótt atburðurinn geti haft áhrif á menn (eins og bakteríur, öldrun, náttúruhamfarir). Dæmi um náttúrumyndun eru til dæmis eldgos eða veður.
HMS Hood

**HMS ''Hood*** var 48.000 lesta [[orrustubeitiskip]] [[Bretland|breska]] [[floti|flotans]]. [[Kjölur (skip)|Kjölurinn]] var lagður [[1916]] hjá [[John Brown & Co]] skipasmíðastöðinni í [[Skotland]]i, en skipinu var hleypt af stokkunum [[1918]]. Það var tekið í notkun af breska flotanum [[1920]], þá 42.000 tonn og stærsta herskip Breta. *Hood* tók þátt í leitinni að þýska orrustuskipinu [[Bismarck (skip)|*Bismarck*]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni ásamt [[orrustuskip]]inu [[HMS Prince of Wales|HMS *Prince of Wales*]], en var sökkt að morgni [[24. maí]] [[1941]] eftir snarpa [[sjóorrusta|sjóorustu]] við *Bismarck* og beitiskipið [[Þýska beitiskipið Prinz Eugen|*Prinz Eugen*]] vestur af [[Ísland]]i. Aðeins þrír af 1421 sjóliðum komust lífs af. *Hood'' var stærsta orrustuskip sem sökkt var við Íslandsstrendur í síðari heimsstyrjöldinni. 

## Frekari lesning

* 
* 
* 
* 
* 
*
Sannmæliskenningin

**Sannmæliskenningin** um réttlæti er kenning Þorsteins Gylfasonar en hann hélt því fram að menn væru í rauninni að segja ósatt, þegar þeir ynnu ranglát verk, en satt, þegar þeir ynnu réttlát verk. Samkvæmt henni er réttlæti sannmæli og ranglæti svikmæli.
Málfríður Einarsdóttir

**Málfríður Einarsdóttir** (23. október 1899 – 25. október 1983) var íslenskur rithöfundur og þýðandi. Hún er þekktust fyrir sérstakan og leikandi ritstíll sinn sem kemur best fram í fyrstu tveimur bókum hennar: *[[Samastaður í tilverunni]]* og *[[Úr sálarkirnunni]]*. 

Málfríður fæddist í Munaðarnesi í Stafholtstungum. Hún var dóttir hjónanna Einars Bjarnasonar bónda þar og konu hans Kristjönu Björnsdóttur, ljósmóður. Málfríður lauk brottfararprófi frá Kennaraskóla Íslands 1921 og giftist 1928 Guðjóni Eiríkssyni, kennara. Hann lést árið 1970.

Málfríður lagði stund á ritstörf um árabil. Auk skáldsagna og „minningarbóka“ hennar birtust kvæði og greinar eftir hana í dagblöðum og tímaritum og einnig þýddi hún bækur um ýmisleg efni. Málfríður hlaut viðurkenningu frá Menntamálaráði 1978. 

## Helstu verk Málfríðar
* 1977 – *[[Samastaður í tilverunni]]* 
* 1978 – *[[Úr sálarkirnunni]]*
* 1979 – *[[Auðnuleysingi og Tötrughypja]]*
* 1981 – *[[Bréf til Steinunnar]]* 
* 1983 – *[[Tötra í Glettingi]]* 
* 1986 – *[[Rásir dægranna]]* (eftirlátin rit) 

## Tenglar
* ''Málfríður Einarsdóttir''; minningagreinar í Morgunblaðinu 1983
* ''Málfríður með Tötru í Glettingi''; grein í DV 1983
;Verk Málfríðar
* ''Bréf til Önnu''; Þjóðviljinn 1956
Andrej Tarkovskíj

**Andrej Arsenjevítsj Tarkovskíj** (rússneska: *Андре́й Арсе́ньевич Тарко́вский*) (4. apríl 1932 – 29. desember 1986) var sovéskur kvikmyndagerðarmaður, rithöfundur og óperuleikstjóri. Hann gerði aðeins sjö kvikmyndir í fullri lengd á ferli sínum, en hefur haft mikil áhrif á aðra leikstjóra. Kvikmyndir hans þykja oft tormeltar en sjálfur lagði hann jafnan áherslu á að myndir hans ættu ekki að tjá hlutlægan veruleika heldur drauma, hugsanir og endurminningar. 

Guðrún Gísladóttir, leikkona, lék hlutverk völvunnar í síðustu kvikmynd Tarkovskíjs, *Fórninni* (1986).

## Kvikmyndaskrá

## Tenglar
* Andrej Tarkovskíj á Internet Movie Database.
* ''Einn helsti boðberi óhefðbundinnar kvikmyndagerðar''; grein í Morgunblaðinu 1986
Svörtu munnmælin

**Svörtu munnmælin**  (spænska: *La Leyenda Negra*) er hugtak sem Julián Juderías setti fram árið 1914 í bók sinni: *La leyenda negra y la verdad histórica* (Svörtu munnmælin og hinn sagnfræðilegi sannleikur). Hugtakið er notað þegar talað er um hinar neikvæðu lýsingar á Spáni og Spánverjum í sagnfræðiritum þar sem þeir eru t.d. sagðir vera „grimmir“, „óbilgjarnir“ og „ofsafengnir“. Andstæða svörtu munnmælanna eru hvítu munnmælin. 

## Tilvísanir
Bacillus anthracis

***Bacillus anthracis*** er Gram-jákvæð, grómyndandi, valfrjálst loftsækin, staflaga baktería. Náttúrleg heimkynni hennar eru í jarðvegi þar sem hún brýtur niður plöntuleifar og annan úrgang. Hún er sýkill og berist hún í dýr eða menn getur hún valdið miltisbrandi. 

## Saga
*B. anthracis* var fyrsta bakterían sem sýnt var óyggjandi fram á að ylli sjúkdómi, en það gerði Robert Koch árið 1876.

## Heimildir
Möttull

**Möttull** jarðar er stærsta hvel jarðar og nær frá neðra borði jarðskorpunnar að ytra borði kjarna jarðar á um 2900 km dýpi. Möttullinn er þéttur og fastur niðri við kjarnann vegna mikils þrýstings. Bergið linast þegar ofar dregur og á um 200 km dýpi er hann seigfljótandi. Síðan verður hann fastur aftur á 100 km dýpi. 

Möttullinn er með mun málmríkari efnasambönd en jarðskorpan. Við mörk möttuls og kjarna er hitinn um 3250 °C. Þrátt fyrir þennan mikla hita er efnið á þessu dýpi í föstu formi. Hitastigið lækkar svo eftir því sem ofar dregur. Á um 200 km dýpi hefur þrýstingurinn lækkað verulega en hitinn er enn það mikill að bergið fer að linast (verður deigt). Það heldur áfram að linast eftir því sem nær dregur yfirborði og þrýstingi léttir en á 100 km dýpi harðnar það snögglega vegna þess að hitastigið fer þar ört lækkandi. Þetta deiga lag sem nær þá frá um 100 km dýpi og niður á 200 km dýpi kallast deighvel.
Mycobacterium tuberculosis

***Mycobacterium tuberculosis*** er nauðháð loftsækin baktería sem veldur berklum. Hún tilheyrir fylkingu geislagerla og flokkast því sem Gram-jákvæð þó hún litist reyndar illa eða ekki með hefðbundinni Gramlitun vegna vaxkenndrar slímhúðar úr mýkóliksýru sem umlykur frumurnar. Hún litast, hins vegar, vel með svokallaðri sýrufastri litun, eða Ziel-Nielsen litun, og er því gjarnan sögð sýruföst.

## Saga
Robert Koch uppgötvaði *M. tuberculosis* og lýsti henni í grein sem kom út 24. mars 1882 og nú þykir klassísk. Hann hlaut nóbelsverðlaunin í læknis- eða lífeðlisfræði árið 1905 fyrir uppgötvun sína.

## Heimildir
Sjálfskviknun

**Sjálfskviknun** (sjaldnar skrifað **sjálfkviknun**) er úrelt kenning sem fjallar um upphaf lífsins í lífvana efni og segir að þetta sé daglegt brauð.

## Sjálfskviknun og orðaruglingur
Sjálfskviknun má ekki rugla saman við sjálfsíkviknun , eins og t.d. getur gerst þegar eldur kemur upp í fernisblautu sagi vegna efnahvarfa. Og sjálfskviknun má ekki heldur rugla saman við sjálfkveikju  í sambandi við bíla. Né heldur má rugla sjálfskviknun við sjálfsíkveikju sem stundum er haft um hið sama og sjálfsíkviknun, en einnig um það þegar sjálfsprottinn eldur tekur sig upp í líkama manns (enska: *Spontaneous human combustion*) sem á íslensku er þó oftast nefnt sjálfvakinn bruni. 

## Heimildir
Týsgata

**Týsgata** er stutt gata í miðbæ Reykjavíkur sem teygir sig frá Þórsgötu í norðri til Skólavörðustígs í suðri.
Carl Vogt

**Carl Christoph Vogt** (1817 – 1895) var svissneskur náttúrufræðingur og rithöfundur. Hann tók þátt í Bernaleiðangrinum og skrifaði  um þetta ferðalag bókina *Nord-Fahrt entlang der Norwegischen Küste, nach dem Nordkap, den Insel Jan Mayen und Island* (útg. 1863).

Leiðangurinn var farinn vorið 1861 og var það dr. Georg Berna, þýskur náttúrufræðingur, sem skipulagði og fjármagnaði leiðangurinn. Aðrir sem tóku þátt í þessum leiðangri voru Johann Heinrich Hasselhorst, þýskur myndlistamaður, Alexander Gressly, dýrafræðingur, og Alexander Herzen, læknir og lífeðlisfræðingur. Þeir silgdu á *Joacim Hinrich* frá Hamborg 29. maí 1861.

## Heimild
* Frank Ponzi, *Ísland á 19. öld*.
Amanz Gressly

**Amanz Gressly** (17. júlí 1814 – 13. apríl 1865) var svissneskur jarðfræðingur og steingervingafræðingur. Hann er talinn einn af upphafsmönnum nútímajarðlagafræði og fornvistfræði.

Hann tók þátt í Bernaleiðangrinum, sem þýski náttúrufræðingurinn dr. Georg Brenna skipulagði og fjármagnaði. Lagt var upp í leiðangurinn á *Joacim Hinrich* 29. maí 1861 til Noregsstranda, Jan Mayen og Íslands. Svisslendingurinn Carl Vogt, náttúrufræðingur og rithöfundur, var með í för og gaf út bókina *[[Nord-Fahrt]]* 1863.
Alexander Herzen

**Alexander Herzen** (fæddur 6. apríl 1812, dáinn 21. janúar 1870) var læknir og lífeðlisfræðingur tók þátt í Bernaleiðangrinum, sem fór 20. maí 1861 frá Hamborg.

## Heimild
* Frenk Ponzi, *Ísland á 19 öld*.
Sólmyrkvi

**Sólmyrkvi** (sem til forna var nefnt **myrkur hið mikla** ) er það kallað þegar tunglið fer fyrir sólu frá jörðu séð og skyggir þannig á hana að hluta til (deildarmyrkvi eða hringmyrkvi) eða öllu leyti og nefnist þá almyrkvi. 

Tunglmyrkvi kallast það þegar jörð myrkvar sólu frá tungli séð. Þá er jörðin í beinni línu á milli sólar og tungls og skuggi jarðarinnar lendir á yfirborði tunglsins, það kallast raðstaða eða okstaða.

## Sólmyrkvar á Íslandi
* Sólmyrkvinn 20. mars 2015
* Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Sólmyrkvi við lok 20. aldarinnar''; grein í Morgunblaðinu 1999
*Vísindavefur: ''Hvað er sólmyrkvi og hvað varir hann lengi?''
Hamskiptin

***Hamskiptin*** (eða ***Umskiptin***) (þýska: *Die Verwandlung*) er stutt skáldsaga eftir Franz Kafka sem kom út árið 1915. Sagan er ein af þekktari skáldverkum 20. aldar og fjallar um farandsölumanninn Gregor Samsa. Hann vaknar einn daginn í líki risavaxinnar bjöllu, og er því lýst hvernig Samsa og fjölskylda hans takast á við þessar miklu breytingar.

Hamskiptin er sterklega tengd tilvistarstefnu enda má líta á söguþráðinn sem heimspekilegar vangaveltur um tilvist.

## Tenglar
* Smásagan í heild sinni ásamt fleiri verkum Kafka á þýsku
* Smásagan  á DigBib.org (text, pdf, HTML)
* Ensk þýðing  eftir Ian Johnston
* Spænsk þýðing (þýðandi óþekktur)
* Fyrirlestur um Hamskiptin  eftir Vladimir Nabokov
*
Neðra-Saxland

**Neðra-Saxland** (þýska: *Niedersachsen*) er næststærsta sambandsland Þýskalands (á eftir Bæjaralandi) með rúmlega 48 þúsund km². Það er því tæplega helmingur á við Ísland að stærð. Íbúar eru átta milljónir (2021) og er Neðra-Saxland því fjórða fjölmennasta sambandsland Þýskalands. Höfuðborgin er Hannover.

## Lega og lýsing
Neðra-Saxland liggur við Norðursjó norðarlega í Þýskalandi. Það umlykur sambandsríkið Bremen og liggur að auki að 8 öðrum sambandslöndum. Auk þess á Neðra-Saxland landamæri að Hollandi í vestri. Landið er að mestu leyti flatt, enda er meginþorri þess hluti af norðurþýsku lágsléttunni (*Norddeutsche Tiefebene*). Aðeins syðst er hálendi að finna, en þar eru Harzfjöllin. Mjög fá stöðuvötn eru í sambandslandinu. Þeirra stærst er Steinhuder Meer með aðeins 29 km². Helstu ár eru Saxelfur, Weser og Ems. Öll ströndin tilheyrir Vaðhafinu, en það er sá hluti Norðursjávarins þar sem gríðarlegur munur á flóði og fjöru gætir. Vaðhafið er á heimsminjaskrá UNESCO. Austurfrísnesku eyjarnar í heild tilheyra sambandslandinu. Helstu borgir eru Hannover, Brúnsvík og Osnabrück. Íslendingaborgin Cuxhaven er einnig í sambandslandinu.

## Fáni og skjaldarmerki
Fáni Niedersachsens er þýski fáninn með skjaldarmerkinu fyrir miðju. Skjaldarmerkið sýnir hvítan prjónandi hest á rauðum grunni. Hesturinn er tákn saxa fyrr á tímum. Fáninn var samþykktur 1946 við stofnun sambandslandsins og staðfestur 1951.

## Tungumál
Opinbert tungumál í Neðra-Saxlandi er þýska og er háþýskan langalgengust. Í nyrstu héruðunum er einnig töluð lágþýska (*Plattdeutsch*, sem aftur er skipt niður í fjórar mállýskur) og á Austurfrísnesku eyjunum er töluð frísneska. Allar þessar mállýskur eru verndaðar og reynt er að halda þeim við.

## Orðsifjar
Áður fyrr, á tímum Karlamagnúsar, bjuggu saxar í hartnær öllu Norður-Þýskalandi. Var landsvæðið því kallað Sachsen (Saxland). Seinna, þegar ríkinu var skipt, skiptist landsvæðið einnig upp með tímanum, allt eftir því hvaða furstar stjórnuðu hvar. 1946, eftir hertöku Breta, var ákveðið að landið skyldi heita Niedersachsen (Neðra-Saxland), þ.e. landið nær sjónum. Önnur saxnesk svæði í dag eru Saxland-Anhalt og bara Saxland, bæði í gamla Austur-Þýskalandi.

## Söguágrip
Á svæði núverandi Niedersachsen voru áður fyrr mörg furstadæmi og smærri sjálfstæð héröð og fríborgir. Það var Napoleon sem stofnaði til konungdæmisins Hannover í upphafi 19. aldar, sem Prússar hertóku og innlimuðu 1866. Héraðið Aldinborg var sænskt um tíma. Núverandi Niedersachsen var stofnað 1946 af breska hersetuliðinu.

## Borgir
Stærstu borgir Neðra-Saxlands (31. desember 2013):

## Heimildir
*
Georg Berna

**Georg Berna** (fæddur 30. júní 1836, dáinn 18. október 1865) var þýskur náttúrufræðingur. Hann skipulagði og fjármagnaði leiðangur, sem farinn var á *Joacim Hinrich* frá Hamborg 29. maí 1861 til Noregsstranda, Jan Mayen og Íslands.

Aðrir þátttakendur voru Carl Vogt (1817 – 1895) svissneskur náttúrufræðingur og rithöfundur, sem skrifaði bókina Nord-Fahrt (útg. 1863) um ferðalagið. Bókin hét fullu nafni: *Nord-Fahrt entlang der Norwegischen Küste, nach dem Nordkap, den Insel Jan Mayen und Island*. Í Bernaleiðangrinum voru líka Johann Heinrich Hasselhorst, þýskur myndlistamaður — og myndir hans skreyttu bókina. Frummyndirnar eyðilögðust trúlega í loftárásunum á Frankfurt.
Georg Berna sneri heim með íslenskan kvenbúning sem varðveittur var í kastala Berna í nágrenni Frankfurt í meira en öld, hann slapp heill umdan tveimur heimsstyrjöldum. Búningnum fylgdi skotthúfa, nisti og víravirkisbelti. Árið 1895 var tekin ljósmynd af búningnum í kastalanum. Johann Heinrich Hasselhorst teiknaði líka 1863 *Ladies on Horseback* sem hékk lengi í vinnustofu Berna.

Auk þeirra voru í ferðinni: Alexander Gressly, dýrafræðingur og Alexander Herzen, læknir og lífeðlisfræðingur.

## Heimild
* Ponzi, Frank. *Ísland á 19. öld*.

## Tenglar
* ''Í leit að 19. öldinni'': grein í Lesbók Morgunblaðsins 1986