open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mývatnsöræfi

**Mývatnsöræfi** er landsvæði austan Mývatns, milli vatnsins og Jökulsár á Fjöllum, og nær yfir stóran hluta Ódáðahrauns, sem er eign Reykjahlíðar við Mývatn.  Mývatnsöræfi eru flatlend, og þar skiptast á hraun, móbergsfell og gígar.  Þar er m.a. fjöllin: Búrfell, Skólamannafjöll, Jörundur, Eilífur, Herðubreið og Herðubreiðarfjöll.  

## Tenglar
* Vegurinn yfir Mývatnsöræfi
* ''Dapurlegt ferðalag á Mývatnsöræfum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1934
Bla Bla

***Bla bla*** er bók um stórfurðulegar staðreyndir um allt milli himins og jarðar.

Undirtitill bókarinnar á kápu er *600 ótrúlega gagnslausar staðreyndir til að segja frá þegar þú hefur ekkert að tala um.*
Bla Bla - Fræga fólkið

***Bla Bla - Fræga fólkið*** er bók sem kom út árið 2007 og er um aðskiljanlegastu efni er varða fræga fólkið. Bókin segir frá einu og öðru sem fáir vita um stjörnurnar, en hafa gaman af að komast að. 

## Dæmi um efni bókarinnar
*Sean Penn er með nafnið *Daisy* húðflúrað á stórutánni; það var gælunafnið hans á Madonnu þegar þau voru gift. 
*Anne Nicole Smith gladdi tíkina sína, Sugar Pie, með því að gefa henni Prozac.
*Jerry Seinfeld á yfir 500 pör af strigaskóm. Þeir eru allir hvítir. 
*Einu sinni tapaði Dolly Parton í samkeppni um það hver líktist mest Dolly Parton. 
*Paris Hilton fékk vörumerkið "That's Hot" skráð í október 2004.
Koolyanobbing

**Koolyanobbing** er bær staðsettur 54 kílómetra norð-norðaustur af bænum Southern Cross í Vestur-Ástralíu. Járnóxíð er unnið úr jörðinni þar af Portman Ltd, og er svo flutt með lest til Esperance í Vestur-Ástralíu til iðnaðar. WA Salt Supply vinna salt úr Deborahvatni sem fer svo með járnbraut til Kwinana í Vestur-Ástralíu.
Mercury-verðlaunin

**Mercury-verðlaunin** (e. *Mercury Prize*, áður *Mercury Music Prize*) eru tónlistarverðlaun sem veitt eru árlega fyrir bestu plötuna í Bretlandi og Norður-Írlandi.
Landvinningamaður

**Landvinningamaður** var blanda ævintýramanns og hermanns sem reyndi að ná yfirráðum á tilteknu byggðu landsvæði í nafni Spánarkonungs en fyrst og fremst að eigin frumkvæði. Landvinningamenn unnu oft lönd sem sá heimur sem þeir komu frá hafði takmarkaða vitneskju um. Þeir sóttust yfirleitt eftir landstjóratign frá konungi í krafti þess að hafa lagt svæðið undir hann. Hugtakið *landvinningamaður* má ekki rugla saman við landkönnuð, þó að landvinningamenn hafi oft verið landkönnuðir um leið. Hugtakið er nánast eingöngu notað um spænska leiðangursforingja (sp. *Conquistadores*) sem lögðu undir sig stór svæði í Mið- og Suður-Ameríku á 16. og 17. öld, en stundum líka um hliðstæður þeirra. Þannig er orðið stundum notað um t.d. norsku ævintýramennina sem stofnuðu Land Eiríks rauða á Grænlandi í byrjun 20. aldar.

## Þekktir landvinningamenn
* Diego de Almagro - lagði undir sig Inkaveldið
* Francisco Pizarro - lagði undir sig Inkaveldið
* Hernán Cortés - lagði undir sig Mexíkó
* Vasco Núñez de Balboa - lagði undir sig Panama
* Pedro de Valdivia - lagði undir sig Chile
Diego de Almagro

**Diego de Almagro** (fæddur ~1475, látinn í Cuzco í Perú 8. júlí 1538) var spænskur landvinningamaður sem talinn er að hafi verið fyrsti Evrópubúinn til að kanna Chile.
Ketsjúa

**Ketsjúa** er suður-amerískt frumbyggjamál talað af um 10 milljón manns í Perú, Ekvador og Bólivíu. Er líklega það lifandi ameríska frumbyggjamál sem sér flesta á mælendur. Flokkast það til andes-miðbaugsmála. Mállýskur eru um 20-30.

Talið er að fram til miðrar 15. aldar hafi ketsjúa aðeins verið talað á litlu svæði á suður-hálendi Perú en breiðst hratt út við útþenslu Inkaríkisins. Þegar Pizarro leggur undir sig Inkaríkið 1533 voru ketsjúa-mállýskur talaðar um endilanga vesturströnd Suður Ameríku, frá sunnanverðri Kólumbíu til miðhluta Chile og til austurs að mörkum Amazon.
Sín

**Sín** getur átt við:
* Sínus, í stærðfræði
* Eignarfall afturbeygða fornafnsins „sig“ 

## Sjá einnig
*Sin
Vísir

**Vísir** getur átt við:
* Vísi (stærðfræði)
* Veldisvísi, tala n sem útskýrir hve oft á að margfalda tölu m með sjálfri sér í jöfnunni  m^n = 1 \cdot m \cdot m \cdot m... \cdot m \!
* Vísi (tölvunarfræði), heiltala sem ákveður staðsetningu gagnastaks í runu staka
* Vísi (dagblað), sem síðar sameinaðist við DV
* Vísi (vefmiðil), fréttaheimasíða
* Ungmennafélagið Vísi, sem stofnað var í Suðursveit árið 1912
* Ungmennafélagið Vísi, sem stofnað var á Hvalfjarðarströnd á þriðja áratugnum
Nefnifallssýki

**Nefnifallssýki** nefnist sú tilhneiging að beygja ekki orð vegna þess að það er nafn fyritækis eða vefsíðu.

## Algeng dæmi um nefnifallssýki
* „Ég las frétt á vísir.is.“  þegar eðlilegra væri að segja „Ég las frétt á vísi.is.“
* „Ég þarf að fara í byggingu Stöð 2.“ þegar eðlilegra væri að segja „Ég þarf að fara í byggingu Stöðvar 2.“

## Tengt efni
*Eignarfallsflótti
* Þágufallssýki

## Tenglar
*
Max Beckmann

**Max Beckmann** (12. febrúar 1884 – 28. desember 1950) var þýskur listmálari, teiknari, mótlistamaður og rithöfundur. Hann er venjulega flokkaður sem expressjónisti, en hann afneitaði bæði hugtakinu og hreyfingunni. 

## Tenglar
* ''Maðurinn grímuberi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1984
Salka Valka

**Salka Valka** er skáldsaga eftir Halldór Laxness. Fyrri hlutinn, sem nefndist *Þú vínviður hreini*, kom út árið 1931, og seinni, *Fuglinn í fjörunni*, árið eftir, 1932. Bókin hefur eftir það komið út undir heitinu Salka Valka. Bækurnar segja uppvaxtarsögu Salvarar Valgerðar Jónsdóttur, sem er kölluð Salka Valka af móður sinni, Sigurlínu.

## Þú vínviður hreini
Við upphaf fyrstu bókar koma þær mæðgur til Óseyrar við Axlarfjörð, lítils sjávarpláss þar sem kaupmaðurinn Jóhann Bogesen ræður ríkjum. Upphaflega ætluðu mæðgurnar lengra suður en komust ekki lengra vegna veikinda Sigurlínar og fátæktar. Fyrst þegar þær koma til Óseyrar hafa þær engan samastað, þeim er vísað á Hjálpræðishersins þar sem þær hitta fyrir Steinþór Steinsson. Steinþór er ræfilslegur drykkjumaður sem leiðir mæðgurnar til gamalla hjóna, Eyjólfs sem er blindur og Steinunnar konu hans. Á bæ þeirra, Mararbúð, fá þær að vera. Í kjölfarið barnar Steinþór Sigurlínu sem eignast veiklulegan son en Steinþór yfirgefur þær mæðgurnar og heldur burt á báti.

## Tenglar
* ''Hin nýja skáldsaga Halldórs K. Laxness''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1932
Stofn (líffræði)

**Stofn** er hópur lífvera af sömu tegund sem lifa á afmörkuðu svæði. Í hverju vistkerfi komast þær lífverur helst af sem hafa lagað sig best að umhverfi sínu. Allir refir sem lifa á tilteknu svæði mynda stofn og öll birkitré í skógi mynda stofn. Allar lífverur í heiminum eru hluti af einhverjum stofni og þá sjaldan færri en tveim í einu. 

Umhverfið hefur áhrif á eiginleika stofnsins. Þannig veljast úr ákveðnir eiginleikar sem hjálpa lífverunni að lifa af. Það fer eftir umhverfinu hvaða eiginleiki gefur forskot. Þannig getur t.d. litur sem fellur betur inn í umhverfið hjálpað ákveðnum einstaklingum innan stofnsins að lifa af. Þeir sem ekki eru í góðum felulitum eru frekar veiddir af rándýrum og ná ekki að koma upp afkvæmum sem erfa litinn. Afkvæmum fjölgar sem hafa góðan felulit og þannig verður sá litur ríkjandi innan stofnsins og með tímanum jafnvel eini liturinn. Þetta kallast aðlögun. 

Lífverur af sömu tegund geta átt saman frjó afkvæmi. Á mjög löngum tíma fer breytileikinn á milli stofna að verða það mikill að þeir geta ekki lengur átt saman frjó afkvæmi. Þá er komin sitt hvor tegundin sem á sama forföður. Aðlögun stofna að umhverfi sínu er þannig ein af undirstöðum þróunar nýrra tegunda.

Erfðafræðilegur breytileiki innan stofns hefur áhrif á möguleika stofnsins að lifa af. Því stærri sem genapollurinn er þeim mun líklegra er að fleiri einstaklingar innan stofnsins lifi af þær áskoranir sem er að finna í umhverfinu (rándýr, sjúkdóma, fæðuskort, veðurfar o.s.frv.). Innræktun hefur áhrif á að breytileikinn verði minni og genapollurinn minnkar. Það eykur líkur á því að stofninn deyi út. Innræktun er þegar skyldir einstaklingar eignast saman afkvæmi.

## Tilvísanir
Fótboltastríðið

**Fótboltastríðið** var stríð milli El Salvador og Hondúras í júlí 1969. Réttindalaust farandverkafólk hafði streymt frá El Salvador til Hondúras og magnaði það upp spennu í samskiptum ríkjanna sem braust út í vopnuðum átökum eftir knattspyrnulandsleik milli ríkjanna tveggja í riðli fyrir heimsmeistaramótið í knattspyrnu 1970.

Um 3000 manns létust í stríðinu og 300.000 voru á flótta vegna þess
Kylfustríðið

**Kylfustríðið** var bændauppreisn sem hófst í Austurbotni 1596 í Finnlandi vegna harðstjórnar Claes Eriksson Fleming, en hún var barin niður af mikilli hörku. Kylfustríðinu lauk 1597.
Tata Motors

**Tata Motors Limited** er stærsti bílaframleiðandi Indlands, stofnað árið 1945. Fyrirtækið er hluti af Tata Group og er með höfuðstöðvar í Mumbai. Á lista Alþjóðasamtaka bílaframleiðanda árið 2007 er Tata 21. stærsti bílaframleiðandi í heiminum.

Tata setti bíl sinn Tata Nano á markað 10. janúar 2008 en hann hefur vakið athygli fyrir að vera ódýrasti bíll sem framleiddur er, en áætlað verð er um 160þús ÍSK.

Fyrri hluta árs 2008 hefur fyrirtækið verið í viðræðum við bílaframleiðandann Ford um kaup á þeirri deild sem sér um framleiðslu á Land Rover og Jagúar.

## Tengill
* Heimasíða Tata Motors Limited .

## Heimildir
* Frétt um væntanleg kaup Tata á Land Rover og Jagúar.
* Stærstu bílaframleiðendur heims skv. Alþjóðasamtökum bílaframleiðanda
Einar Gunnarsson

**Einar Gunnarsson** stofnaði Vísi árið 1910, og var hann eigandi og ritstjóri.

## Ytri tenglar
*Grein um DV (og að hluta um Vísi) á www.dv.is
*Grein um Einar Gunnarsson  á vef Blaðamannafélags Íslands
Höfði

**Höfði** er hús í Borgartúni í Reykjavík byggt 1909, Franski konsúllinn Jean-Paul Brillouin átti upprunalega aðsetur þar. Seinna átti Einar Benediktsson skáld húsið um nokkurt skeið og bjó í því með fjölskyldu sinni. Árið 2015 var styttan af Einari eftir Ásmund Sveinsson, sem staðið hafði á Miklatúni, flutt að Höfða og sett upp austanmegin við húsið.

Íslandsfundurinn á milli Ronalds Reagan og Mikhaíls Gorbatsjev átti sér stað þar 1986. Fáni Bandaríkjanna og fáni Sovétríkjanna hanga þar til minnis um fundinn.

Í ágúst 1991 komu utanríkisráðherrar Eystrasaltsríkjanna til fundar í Höfða, en þá var sjálfstæðisbarátta ríkjanna á lokastigi. Hittust þeir í Höfða ásamt Jóni Baldvin Hannibalssyni, þáverandi utanríkisráðherra og Davíð Oddssyni, þáverandi forsætisráðherra. Á þessum fundi í Höfða viðurkenndu Íslendingar sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna fyrstir allra þjóða.

## Kunnir íbúar
Fyrsti íbúi hússins var Brillouin, konsúll Frakka á Íslandi. Hann var kvæntur norskri konu sem kann að hafa ráðið því að ákveðið var að kaupa tilhöggvið hús frá Noregi. Á þessu fyrsta skeiði hússins var aðalinngangurinn sjávarmegin, en því var breytt fljótlega eftir að konsúlshjónin fluttu þaðan árið 1913.

Skáldið Einar Benediktsson bjó í Höfða ásamt fjölskyldu sinni milli 1914 og 1917. Í kjölfarið komst húsið í eigu Fossafélagsins Títan sem átti það næstu árin og er ekki vitað með fullri vissu um íbúa þess á þeim tíma.

Árið 1920 nýtti Reykjavíkurbær lagaheimild til að taka Höfða leigunámi til að bregðast við húsnæðisskorti. Húsið var fengið Páli Einarssyni til afnota. Hann var áður fyrsti borgarstjóri Reykjavíkur en hafði tekið við embætti hæstaréttardómara.

Frá 1924 til 1938 var húsið í eigu Matthíasar Einarssonar læknis og bjó dóttir hans, listakonan Louisa Matthíasdóttir þar einnig.

Breska utanríkisþjónustan keypti húsið af Matthíasi og hýsti það sendiráð og sendiherrabústað til ársins 1951. Eftir það hefur ekki verið búið í Höfða en byggingin gegnt ýmsum öðrum hlutverkum.

## Tenglar
* ''Höfði''; grein í Morgunblaðinu 1993 
* ''Var eitt sinn híbýli róna''; grein af Vísi.is
Finnmörk

**Finnmörk** (norska: **Finnmark**, norðursamíska: *Finnmárku*, kvenska: *Ruija*) er stærsta og nyrsta fylki Noregs, 48.649 km² að stærð og með um 72.000 íbúa. Stærsti bærinn í fylkinu er Alta, með um 17.000 íbúa. Höfuðstaður fylkisins er Vadsø, með um 6000 íbúa. Aðra bæi sem nefna má eru Hammerfest og Kirkenes. 

Í Finnmörku er helsta byggð samískumælenda í Noregi og eru opinber skilti í fylkinu bæði á norsku og norðursamísku og einnig er opinber þjónusta veitt á báðum málunum. Þing Sama situr í Karasjok.

Nafnið Finnmörk er fornt og þýðir *Samaskógur* en Samar voru kallaðir Finnar í Noregi fyrr á öldum. Samar voru frumbyggjar í Finnmörku og er þess oft getið í konungasögum og Íslendingasögum að norskir menn fóru í her- eða verslunarleiðangra til Finnmerkur. Á 13. öld fóru þeir að setjast þar að og Hákon háleggur lét reisa virki í Vargey (Vardø) til að verja Finnmörk gegn ásókn úr austri. Norrænir menn eru nú meirihluti íbúanna. Finnmörk varð sérstakt lén undir nafninu Vardøhuslén, sem varð Vardøhusamt árið 1660. Árið 1787 breyttist nafnið í Finnmerkuramt og árið 1919 í Finnmerkurfylki.

Mjög kalt getur verið í fylkinu og hefur frost farið niður í 50 gráður. 

## Sveitarfélög
* Alta
* Berlevåg
* Båtsfjord
* Gamvik
* Hammerfest
* Hasvik
* Karasjok
* Kautokeino
* Kvalsund
* Lebesby
* Loppa
* Måsøy
* Nesseby
* Nordkapp
* Porsanger
* Sør-Varanger
* Tana
* Vadsø
* Vardø

## Tilvísanir
Gljúfrasteinn

**Gljúfrasteinn** er hús efst í Mosfellsdal við ána Köldukvísl. Húsið var heimili Halldórs Laxness og fjölskyldu hans í meira en hálfa öld en hýsir nú safn um skáldið.  

Húsið var byggt árið 1945 af Halldóri Laxness og konu hans Auði Sveinsdóttur. Arkitekt hússins var Ágúst Pálsson og Birta Fróðadóttir hannaði innréttingarnar. Halldór valdi staðsetningu hússins en það er reist á æskuslóðum hans rétt hjá Laxnesi. Nafn hússins er dregið af stórum steini í nágrenninu sem kallaður var Gljúfrasteinn en um þann stein skrifaði Halldór smásöguna „Steinninn minn helgi“ 19 ára að aldri.

Stofan á Gljúfrasteini er viðarklædd og hljómburðurinn í stofunni er mjög góður. Halldór og Auður héldu tónleika á heimili sínu til margra ára og þar komu fram margir þekktir tónlistarmenn, bæði innlendir og erlendir. Oft spiluðu þar tónlistarmenn frá Ráðstjórnarríkjunum en Halldór var formaður MÍR í nokkur ár á 6. áratugnum. Sovéskir listamenn nýttu sér oft heimsóknir sínar til Íslands sem stökkpall yfir til Vesturlanda.

Halldór naut mikillar virðingar erlendis, ekki síst eftir að hann hlaut Nóbelsverðlaunin árið 1955. Þegar opinberir gestir komu til landsins var þeim oft boðið í heimsókn á Gljúfrastein. Sem dæmi má nefna að bæði Gústaf VI Adólf Svíakonungur og sonarsonur hans Karl XVI Gústaf heimsóttu Gljúfrastein, árin 1957 og 1987.  

Halldór lést árið 1998 en Auður bjó áfram á Gljúfrasteini til ársins 2002. Þá keypti íslenska ríkið Gljúfrastein og listaverkin en Auður gaf allt innbú hússins. Í september 2004 var húsið opnað sem safnið Gljúfrasteinn - hús skáldsins eftir viðhald og hefur verið opið gestum síðan þá. 

Húsið er í nánast upprunalegu ástandi og í því má finna ýmsa áhugaverða muni úr eigu Halldórs og Auðar, til að mynda allt bókasafn Halldórs. Á Gljúfrasteini má einnig finna listaverk eftir helstu listamenn tuttugustu aldarinnar, listamenn á borð við Jóhannes Kjarval, Nínu Tryggvadóttur, Louisu Matthíasdóttur, Svavar Guðnason, Karl Kvaran og Ásmund Sveinsson. Einnig er hægt að sjá þar verk eftir danska málarann og myndhöggvarann Asger Jorn og norska málarann Jakob Weidemann.
Á Gljúfrasteini er til sýnis eftirlíking af Nóbelsverðlaunamedalíu Halldórs Laxness en raunverulega medalían er geymd í Seðlabanka Íslands.

## Tengill
* Vefsíða Gljúfrasteins

## References
Nonnahús

**Nonnahús** er hús við Aðalstræti 54 á Akureyri þekkt fyrir að vera hús Jóns Sveinssonar. Jón skrifaði þar röð barnabóka um strákinn Nonna. Í húsinu er nú safn sem inniheldur 19. aldar húsgögn og greinar eftir höfundinn.
Sogn og Firðafylki

**Sogn og Firðafylki** (norska: *Sogn og Fjordane*) er fylki í Vestur-Noregi, 18.623 km² að stærð og íbúarnir eru um það bil 110.000 (2019). Stærsti bærinn í fylkinu er Førde með um 8800 íbúa. Höfuðstaður fylkisins er Leikanger, með um 2500 íbúa. Fylkið er í landshlutanum Vesturland.

## Sveitarfélög
* Árdalur
* Askvellir
* Aurland
* Balestrand
* Bremanger
* Eid
* Fjaler
* Flora
* Førde
* Gaular
* Gloppen
* Gulen
* Hornindal
* Hyllestad
* Høyanger
* Jølster
* Leikanger
* Luster
* Lærdal
* Naustdal
* Selje
* Sogndal
* Solund
* Stryn
* Vik i Sogn
* Vågsøy
Hörðaland

**Hörðaland** (norska: *Hordaland*) er fylki í vestur Noregi, 15.436,64 km² að stærð og íbúarnir eru um það bil 525.000 (2019). Höfuðstaðurinn og stærsta borgin í fylkinu er Björgvin (norska: *Bergen*), með um 283.000 íbúa. Björgvin er einnig næst stærsta borg Noregs. Fylkið er í landshlutanum Vesturland.

## Orðsifjar
Ein tilgátun um uppruna heitis þessa fylkis er sú að hinir svonefndu Herúlar sem nefndir eru í latneskum annálum og sagðir búa á eystri strönd Kimbur-skaga (Jótlands) hafi sest hér að og gefið svæðinu nafn sitt og virðist þessi kenning tekin alvarlega af sumum. Eftir því sem Fornaldarsögur Norðurlanda segja er hér þó einfaldlega um konungseftirnefni að ræða þar sem Hörður bróðir Þránds í Þrándheimmi gaf konungdæmi sínu nafn sitt.

## Sveitarfélög

* Askøy
* Austevoll
* Austrheim
* Bergen
* Bømlo
* Eidfjord
* Etne
* Fedje
* Fitjar
* Fjell
* Fusa
* Granvin
* Jondal
* Kvam
* Kvinnherad
* Lindås
* Masfjorden
* Meland
* Modalen
* Odda
* Os
* Osterøy
* Øygarden
* Radøy
* Samnanger
* Stord
* Sund
* Sveio
* Tysnes
* Ullensvang
* Ulvik
* Vaksdal
* Voss
Vendée

**Vendée** er frönsk sýsla (*département*) í héraðinu Pays-de-la-Loire í Vestur-Frakklandi við Atlantshafið. Höfuðstaður héraðsins er La Roche-sur-Yon. Íbúar eru um 600 þúsund.

## Tenglar
* Vefur sýslunnar
Álafoss

**Álafoss**, stundum nefndur **Tungufoss** er foss í ánni Varmá í Mosfellsbæ á Íslandi. Samnefnd ullarverksmiðja hefur verið rekin við fossinn síðan 1896 þegar Björn Þorláksson (1854-1904) bóndi á Varmá flutti inn vélar til að vinna ullina og notaði til þess vatnsorku úr fossinum, verksmiðjan átti stóran þátt í stofnun og vexti byggðar í Mosfellsbæ en hún var upphaflega tóvinnsla. Gekk tóvinnslan kaupum og sölum þar til bræðurnir Einar Pétursson og Sigurjón Pétursson á Álafossi (1888-1955) eignuðust ráðandi hlut og fóru í framleiðslu á hinum ýmsu ullarvörum.

Hljómsveitin Sigur Rós á þar hljóðver undir nafninu Sundlaugin sem var vígð 28. mars 1934. Seinni heimstyrjöldin stöðvaði allar framkvæmdir á viðbyggingum árið 1940.

Þess má geta að sundlaugin var byggð af Sigurjóni Péturssyni á Álafossi en hann rak íþróttaskóla fyrir börn á sumrin á árunum 1928 að seinni heimstyrjöld. Hinu megin á árbakkanum stendur Þrúðvangur en það var mötuneyti og íveruhús barnanna. Efndi Sigurjón til fánadaga til að fjármagna byggingu Sundhallarinnar eins og hún var kölluð.

## Tenglar
* Vefsíða ullarverksmiðjunnar álafoss
* ''Ullarrisinn verður annað stærsta iðnfyrirtæki landsins''; grein í Morgunblaðinu 1987
Johan Bülow

**Johan Bülow** (29. júlí 1751 – 22. janúar 1828), oftast kenndur við herragarðinn Sanderumgaard á Fjóni, var hirðmarskálkur og aðstoðarmaður krónprinsins, Friðriks 6. Styrktarmaður vísinda og lista.

Johan Bülow fæddist í Nýborg á Fjóni. Foreldrar hans voru af aðalsættum, en frekar fátæk. Tveggja ára gamall stóð hann uppi foreldralaus og fór þá til skyldmenna. Hann hlaut menntun í Sórey á Sjálandi (Sorø ridderlige Akademi). Hann gekk snemma í herinn, náði þar skjótum frama og varð liðsforingi í konunglega lífverðinum 1772.  Árið 1773 varð hann sérstakur tilsjónarmaður krónprinsins, Friðriks 6., sem þá var 5 ára, og hafði umsjón með menntun hans og uppeldi. Þegar prinsinn var 16 ára, 1784, tók hann í raun við stjórnartaumunum, vegna veikinda föður síns. Varð Johan Bülow þá mjög áhrifamikill vegna náinna tengsla sinna við krónprinsinn. Hann varð hirðmarskálkur árið 1784. 

Johan Bülow féll í ónáð hjá krónprinsinum árið 1793 og var neyddur til að segja af sér og yfirgefa Kaupmannahöfn. Fluttist hann þá til Sanderumgaard, sem hann hafði keypt á æskuslóðum sínum á Fjóni, og bjó þar til æviloka. Krónprinsinn sakaði hann um að hafa haft tengsl við menn sem unnu gegn ríkisstjórninni, en raunveruleg ástæða mun hafa verið sú að prinsinum þótti hann afskiptasamur og vildi hafa frjálsari hendur í einkalífi og við stjórn ríkisins. 

Bülow gerðist eftir þetta mikill stuðningsmaður vísinda og lista. Er talið að hann hafi varið a.m.k. 41.000 ríkisdölum af eigin fé til þeirra mála. Hefur hann í gamni stundum verið kallaður Carlsbergsjóður sinnar tíðar. Framlög hans skiptu því meira máli, af því að þau ár sem hann var hvað stórtækastur við styrkveitingar voru kreppuár í dönsku samfélagi. 

Meðal vina Johans Bülows var Grímur Jónsson Thorkelín. Þegar Bülow var í valdaaðstöðu við hirðina hafði hann milligöngu um ýmsa fyrirgreiðslu við Grím, m.a. styrki til Englandsfarar 1786–1791. Vinátta þeirra hélst eftir að Bülow féll í ónáð, og studdi hann Grím við undirbúning og útgáfu Bjólfskviðu, 1815, alls um 1.800 ríkisdali. Einnig studdi hann N. F. S. Grundtvig til að þýða kviðuna á dönsku og gefa hana út, 1820. Bülow veitti Finni Magnússyni styrk til fornritarannsókna eftir að hann kom til Kaupmannahafnar 1812. Loks má nefna að hann veitti Rasmusi Kristjáni Rask 2.000 ríkisdala styrk 1816–1817, sem gerði honum kleift að leggja í austurlandaför sína. 

Bülow varð heiðursfélagi í Hinu íslenska bókmenntafélagi 1818, og hann var fyrsti heiðursfélagi Fornfræðafélagsins 1825. 

Konungurinn tók Bülow smám saman í sátt á árunum 1808-1822. Hlaut hann eftir það ýmsa heiðurstitla og eftirlaun til æviloka.

Johan Bülow giftist 1885 auðugri konu, **Else Marie Bülow**, fædd **Hoppe**. Þau eignuðust eina dóttur sem dó ung.

## Tilvitnun

## Heimildir
* Jens Chrisoffersen: „Hvorledes Beowulf kom til Danmark: G.J. Thorkelin, Johan Bülow og N.F.S. Grundtvig“. *Bogvennen*, ny række, 2. bind, bls. 19-33, Kbh. 1947.
* H. P. Rohde: *Johan Bülow paa Sanderumgaard*. Odense 1961.
*
Mapuche-frumbyggjar

**Mapuche-menn** eru innfæddir íbúar í mið- og suður-Chile auk suður-Argentínu. Mapuche-menn töluðu upphaflega mapudungun en nú tala flestir spænsku.
Frumbyggjar Ameríku

**Frumbyggjar Ameríku** (oft kallaðir **Indíánar**) eru hópar fólks af ýmsu þjóðum og afkomendur þeirra, sem bjuggu í Ameríku áður en Evrópubúar komu þangað fyrst.
**Frumbyggjar Ameríku** skiptast í mikinn fjölda kynþátta og ættflokka, en gerður er greinarmunur á þeim og Inúítum og Aljútum.

Norrænir menn voru fyrstir Evrópumanna til að líta frumbyggja Ameríku augum og áttu við þá nokkur samskipti í upphafi 11. aldar, flest miður friðsamleg. Þegar Kristófer Kólumbus kom síðan til Ameríku, nærri 500 árum seinna, hitti hann þar fyrir frumbyggjana. Hann sagði drottningu sinni og konungi frá því að hann hafi séð frumbyggja, talaði vel um þá og var sannfærður um að geta kennt villimönnunum í Ameríku hætti Evrópumanna. Næstu fjórar aldir, frá 1492–1890 fluttu milljónir Evrópubúar til nýja heimsins en tóku með sér lifnaðarhætti sínu og venjur. Eftir að Kólumbus hafði dvalið um stund hjá nokkrum þjóðflokkum rændi hann höfðingjum þeirra og flutti þá með sér til Spánar til að sýna konungi sínum og drottningu.

Það tímabil sem mest skipti sköpum fyrir frumbyggja í Ameríku voru árin 1860–1890 og frá þessum árum er stærstur hluti skráðra heimilda og athugana. Þetta tímabil einkenndist af græðgi, ofbeldi og hörku og á þessum árum gerðu innflytjendur næstum út af við hina fornu menningu amerískra frumbyggja. Flestar þær heimildir sem til eru um menningu þeirra eru í skáldsögum, bókum og bíómyndum. Evrópumenn byrjuðu fljótt að ræna og drepa villimennina sem Spánarkonungur vildi láta skíra til kristni. Varnir Indíána máttu sín lítils gegn byssum og sverðum Spánverja og heilum ættbálkum, sem samanlagt töldu hundruð þúsunda manna var útrýmt á tæpum áratug frá því að Kólumbus steig fæti á strönd San Salvadors þann 12. október 1492.

Hvíti maðurinn kom ekki bara með sjálfan sig og búfé sitt heldur einnig með fjölda sjúkdóma eins og til dæmis ýmsa barnasjúkdóma og mislinga. Voru þeir ekki lengi að stinga sér niður meðal heimamanna og þurrkuðu út heilu ættbálkana. Einnig urðu hvítir menn varir við nýja sjúkdóma sem þeir þekktu ekki áður og má þar sem dæmi nefna kynsjúkdóma eins og til dæmis lekanda og sárasótt.

## Tenglar
* ''Frumbyggjar Ameríku''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955
Straumlögmál

**Straumlögmálið** eða **Straumlögmál [[Kirchhoff|Kirchhoffs]]** er lögmál í rafmagnsfræði, sem segir að summa rafstrauma í sérhverjum punkti rafrásar sé núll, þ.e. að straumur, sem streymir að hnútpunkti í rafrás, sé jafn þeim straumi sem frá honum fer, eða  \sum{I=0}.

         Straumstefnan inn í hnútinum er skilgreind sem
         jákvæð, en stefnan út úr punktinum sem neikvæð.
         Skv. lögmálinu gildir því fyrir myndina hér til  
         hægri:\sum{I=0=I_{1}+I_{2}+I_{3}+I_{4}+I_{5}}

Á myndinni hér að ofan er:

{I_{1}= +5 [A]}

{I_{2}= +2 [A]}             

{I_{3}= +3 [A]}

{I_{4}= +4 [A]}

{I_{5}= ?? [A]}

\sum{I=0=I_{1}+I_{2}+I_{3}+I_{4}+I_{5}} => 
**<math>{I_{5}=I_{1}+I_{2}+I_{3}+I_{4}=5+2+3+4=14 }</math> [A]**

## Sjá einnig
* Spennulögmál

## Heimildir
Ralph J. Smith:  *Circuits, Devices, And Systems. Third Edition (1973).*
Hávingull

**Hávingull** (fræðiheiti: *Festuca pratensis*) er vingull sem vex gjarnan í þurrum, sand- eða leirblendnum jarðvegi. Hann nær 30 til 100 sentimetra hæð og er mikið notaður sem beitar- eða fóðurjurt.

## Tilvísanir
Spennulögmál

**Spennulögmálið**, einnig kallað **Spennulögmál [[Kirchhoff|Kirchhoffs]]**, er lögmál í rafmagnsfræði, sem segir að rafspennan umhverfis lokaða lykkju í rafrás sé núll þ.e.a.s. \sum{V=0}.
 
Þessa setningu má umorða þannig: Summa spennugjafa rásarinnar er jöfn summu spennufallanna yfir viðnámin.

      Skv. lögmálinu gildir því fyrir mynd 2:
      \sum{V=0=V_{ba}+V_{cb}+V_{dc}+V_{ed}+V_{ea}}
      Hér merkir {V_{ba}} spennuna í b m.t.t. spennunnar í a. Sé {V_{ba}} 
       jákvæð þá er b á hærrispennu en a. 
      Auðvelt að sannreyna þetta með AVO-mæli.

      Sé lögmálinu beitt á rásina hér að ofan og förum frá punkti a í gegnum b-c-d-e og aftur 
      yfir í a fæst: \sum{V=0=V_{s}-V_{R1}-V_{R2}-V_{R3}-0}
      Mínus er settur á {V_{R1}} vegna þess að plús merkið á myndinni segir að 
      punktur b sé á hærri spennu en c þ.e.a.s. {V_{cb}} = - {V_{R1}}

      Athugið að hægt er að fara í gegnum rásina í hvora áttina sem er og velja hvaða punkt
      sem er sem upphafspunkt. Niðurstaðan verður eftir sem áður hin sama.

**Dæmi**

Á myndinni hér að ofan er:

{V_{s}=24}  [V]

{V_{R1}=10} [V]

{V_{R2}=6}  [V]

{V_{R3}=??} [V]

\sum{V=0=V_{s}-V_{R1}-V_{R2}-V_{R3}-0} => **<math>{V_{R3}=8}</math> [V]** 

## Sjá einnig
* Straumlögmál

## Heimild
Ralph J. Smith: *Circuits, Devices, And Systems. Third Edition (1973)*
Grindhvalir

**Grindhvalir** (eða **grind**, en einnig nefnd **marsvín**) er ættkvísl tannhvala af höfrungaætt og er mjög algengur við Íslandsstrendur. Grindhvalirnir eru í aðalatriðum líkir höfrungum, en mun stærri og höfuðsvipurinn allur annar. Ennið er mjög kúpt og snjáldrið mjög stutt og ekki afmarkað frá enninu. 


## Tengt efni
* Grindadráp
 
## Tenglar
* ''Marsvínarekstur í Njarðvík fyrir 52 árum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1927
* ''Grindaveiðar í Færeyjum''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1933
* ''Grindaveiðar í Færeyjum''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1933
* ''Grindadráp í Atlantshafi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1933
Hallatala

**Hallatala** er mælikvarði á halla (bratta) ferils í tilteknum punkti. Nánar tiltekið er hallatala bratti snertils ferilsins í punktinum.

## Skilgreining
Hallatala ferils fallsins *f*(*x*) í punkti *p* er fyrsta afleiða fallsins í punktinum *p*, þ.e. *f* ' (*p*). M.ö.o. þá lýsir afleiðan halla ferils í sérhverjum punkti. Ef við köllum hallatölu línu h þá er jafna línu þar sem k er fasti: y = hx + k. Samsíða línur hafa augljóslega sömu hallatölu en um hallatölur tveggja hornréttra lína gildir að margfeldi þeirra jafngildir -1.

Föll úr föstum (eins og t.d. y=3) hefur hallatölu núll, vegna þess að gildi þeirra breytist ekki.
Árþúsund

**Árþúsund** eða **þúsöld** (einnig kallað **stóröld**, **aldatugur** eða **tíöld**) er tímabil sem nær yfir 1000 ár . 

## Saga orðsins
Orðið *árþúsund* er ekki ýkja gamalt í íslensku, og talið að íslendingar hafi fengið það að láni úr dönsku (*årtusind*) um miðja 19. öld. Tveimur árum fyrir aldamótin 2000 hófst óopinber leit að íslensku orði sem gæti verið þýðing á enska orðinu *millenium*. Í greinaþætti Gísla Jónssonar, sem nefndist *Íslenskt mál*, og birtist í Morgunblaðinu í mörg ár, komu fram orðin þúsöld, en einnig *tíöld*, *aldatugur* og *stóröld*. Helgi Hálfdánarson stakk upp á orðinu *stóröld*, og var Gísli hrifnastur af því orði af þeim sem fram höfðu komið.  En þúsöld virtist hafa vinningin, enda var það almennt notað. Orðið árþúsund er þó enn sem komið það orð sem flestir kannast við sem orð yfir þúsund ár. 

### Orðið þúsöld
Orðið þúsöld er mjög ungt í málinu, og fer í raun ekki að sjást á prenti fyrr en árið 1999, og þá sem þýðing á enska orðinu *millenium*. Forskeytið þús- eins og í þúsund, þýðir í raun *eitthvað stórt*, og er líklega skylt orðinu **þjós** = kjötflykki. Þannig merkir orðið þúsund: *stóra hundraðið*. Þúsöld þýðir því *stóra öldin*, þ.e.a.s. 1000 ár.

## Tengt efni
* Tími

### Tímaeiningar
* Sekúnda
* Mínúta
* Klukkustund
* Dagur
* Vika
* Mánuður
* Ár
* Áratugur
* Öld (árhundrað)

## Heimildir

* ''Hvers vegna þúsöld?''; grein í Morgunblaðinu 2000
* ''Upphaf stóraldar''; grein í Morgunblaðinu 1998
Söngvar Satans

***Söngvar Satans*** er bók eftir höfundinn Salman Rushdie. Bókin kom út árið 1988 og olli miklu fjaðrafoki innan íslamstrúar vegna þess hvernig mynd var dregin upp af Múhameð spámanni og var Rushdie dæmdur til dauða (fatva) af æðstaklerki Írans, Ruhollah Khomeini fyrir þessi skrif.

## Tilvísanir
Myllusetur

**Myllusetur** (franska: *Le château de Moulinsart*) er sveitasetur Kolbeins kafteins í myndasögubókunum *[[Ævintýri Tinna]]* eftir Hergé. Höllin var teiknuð eftir Cheverny-höll í Frakklandi og nafnið er dregið af nafni belgíska þorpsins Sart-Moulin.

Myllusetur kemur fyrst fyrir í bókinni *[[Leyndardómur Einhyrningsins]]* sem heimili bræðranna og forngripasalanna Þrastar og Starra. Í lok framhaldsbókarinnar *[[Fjársjóður Rögnvaldar rauða]]* kaupir Vandráður prófessor höllina fyrir kafteininn og á endanum finna þeir fjársjóðinn falinn í kjallara hallarinnar. 

Í síðari bókum kemur Myllusetrið fyrir sem bækistöð Kolbeins og Tinna og sagan *[[Vandræði Valíu Veinólínó]]* gerist nær öll í höllinni.
Songveldið

**Songveldið** (kínverska *宋朝*; pinyin *Sòng Cháo*; Wade-Giles *Sung Ch'ao*) var ættarveldi sem ríkti yfir Kína frá 960 til 1279. Songveldið kom upp í kjölfar tímabilsins sem er kennt við Fimm konungsættir og tíu konungsríki. Songveldið var fyrsta kínverska miðstjórnarvaldið sem gaf út peningaseðla. 

Á 10. öld tvöfaldaðist íbúafjöldi landsins vegna aukinnar hrísgrjónaframleiðslu með nýjum fljótsprottnum afbrigðum frá Suðaustur-Asíu. Aukin framleiðni og meiri umframframleiðsla leiddu til efnahagslegrar byltingar og með tilkomu byssupúðurs þróuðu menn nýjar aðferðir í hernaði.  

Songveldinu er skipt í tvö tímabil: Norður-Songveldið (kínverska: 北宋, 960–1127) með höfuðborg í Bianjing (nú Kaifeng) og Suður-Songveldið (kínverska: 南宋, 1127–1279), eftir að Songveldið missti stjórn norðurhluta landsins í hendur Jinveldisins. Árið 1234 lögðu Mongólar Jinveldið undir sig og 45 árum síðar, árið 1279, lögðu þeir undir sig síðustu leifar Songveldisins eftir tveggja áratuga styrjöld.
Tangveldið

**Tangveldið** (kínverska: 唐朝; pinyin: Táng Cháo; mið-kínverska: dhɑng) var ættarveldi sem ríkti yfir Kína frá 618 til 907 á eftir Suiveldinu og á undan tímabili fimm konungsætta og tíu konungsríkja. Það var stofnað af Li-ættinni (李) sem hrifsaði til sín völdin eftir að Suiveldinu hafði hnignað. Höfuðborg ríkisins var í Chang'an (nú Xi'an). 

Hin mannskæða An Shi-uppreisn 755 til 763 veikti miðstjórnarvaldið mikið og Huang Chao-uppreisnin 875 til 884 greiddi miðstjórninni högg sem henni tókst ekki að ná sér eftir. Ríkið leystist upp og í norðrinu tók við tímabil þar sem fimm konungsættir ríktu næstu 50 árinu en í suðrinu urðu til tíu sjálfstæð konungsríki.
Júanveldið

**Júanveldið** (kínverska: 元朝; pinyin: Yuáncháo; mongólska:  Их Юань улс) var mongólskt ættarveldi sem ríkti yfir Kína frá 1271 til 1368 á eftir Songveldinu og á undan Mingveldinu. Það var stofnað af Kúblaí Kan, barnabarni Djengis Khan, stofnanda Mongólaveldisins í Asíu. Að nafninu til ríkti Kúblaí Kan líka yfir allri Norður-Asíu allt til Rússlands þar sem hann hafði erft stórkanstitilinn, en í reynd viðurkenndi aðeins eitt af hinum kanötunum yfirráð hans. Eftirmenn hans reyndu ekki að taka upp stórkanstitilinn og kölluðu sig keisara í Kína. Smám saman misstu Júankeisararnir völdin yfir héruðum sínum í Mongólíu og misstu um leið áhrif í Kína. Á endanum féll veldi þeirra þegar nokkrir hirðmenn gerðu hallarbyltingu og gerðu Zhu Yuanzhang að fyrsta keisara Mingveldisins.
Leyndarskjalasafnið í Kaupmannahöfn

**Leyndarskjalasafnið í Kaupmannahöfn** (danska: *Gehejmearkivet*) var á einveldistímanum skjalasafn Danakonungs og danska ríkisins. Nafnið vísar til þeirrar leyndar, eða trúnaðar, sem átti að ríkja um æðstu stjórn ríkisins, samanber Leyndarskjalasafn Vatíkansins.

Upphaf Leyndarskjalasafnsins má rekja til ársins 1582, en þá voru gömul skjalasöfn flutt frá aðsetrum Danakonunga í Vordingborg og Kalundborg, og sameinuð skjalasafninu í Slotinu í Kaupmannahöfn, sem stóð þar sem Kristjánsborgarhöll er nú. Þessi söfn urðu kjarninn í Leyndarskjalasafninu. Vegna endurbyggingar Slotsins var Leyndarskjalasafnið flutt í Rósenborgarhöll um 1700, en fékk svo eigin byggingu á Hallarhólmanum árið 1720. Byggingin var tengd við Kaupmannahafnarhöll með gangi svo hægt væri að sækja þangað gögn.

Einveldistímanum í Danmörku lauk 1848. Nokkru síðar, eða 1861, var stofnað annað skjalasafn fyrir nýju stjórnardeildirnar í Kaupmannahöfn, „Skjalasafn konungsríkisins“. Þessi tvö skjalasöfn fengu sameiginlega yfirstjórn 1883, og voru svo formlega sameinuð árið 1889, þegar Ríkisskjalasafnið var stofnað. Varð Leyndarskjalasafnið þá að sérstakri deild þar, 1. deild og Skjalasafn konungsríkisins að 2. deild þess. 

## Leyndarskjalavörður
Leyndarskjalavörður (danska: *gehejmearkivar*) var embættistitill yfirmanns Leyndarskjalasafnisins. Þetta var bæði virðulegt og ábyrgðarmikið embætti, sem framan af fól m.a. í sér skjalagerð, en að meginhluta var um skjalavörslu að ræða. Þrír Íslendingar gegndu stöðu leyndarskjalavarðar: Árni Magnússon (1725–1730) var ritari á safninu með hléum frá 1697; Grímur Jónsson Thorkelín (1791–1829) starfaði á safninu frá 1780; og Finnur Magnússon (1829–1847) starfaði á safninu frá 1823.

Leyndarskjalaverðir voru þessir:
* Peder Schumacher Griffenfeld (1663–1676)
* Fredrik Wolf (1676–1677)
* Kasper Schøller (1677–168?)
* Mathias Moth (168?–1699)
* Frederik Rostgaard (1700–1725)
* Árni Magnússon (1725–1730)
* Hans Gram (1731–1748)
* Jacob Langebek (1748–1775=
* Gerhard Schøning (1775–1780)
* Christian Eberhard Voss (1780–1791)
* Grímur Jónsson Thorkelín (1791–1829)
* Finnur Magnússon (1829–1847)
* Caspar Frederik Wegener (1848–1882)
* Adolf Ditlev Jørgensen (1883–1889)

Árið 1883 var Leyndarskjalasafninu stjórnað af Adolf Ditlev Jørgensen sem einnig veitti Skjalasafni konungsríkisins (Kongerigets arkiv, stofnað 1861) forstöðu. Þegar Ríkisskjalasafnið var stofnað, 1889, tók hann við embætti ríkisskjalavarðar (sem samsvarar embætti þjóðskjalavarðar á Íslandi).

## Tilvísanir
Wind Point-viti

**Wind Point-viti** (enska: *Wind Point Lighthouse* eða *Wind Point Light Station*) er viti við norðurenda hafnarinnar í Racine við Michigan-vatn í Wisconsin.
Michiganvatn

**Michiganvatn** er eitt af Vötnunum miklu í Norður-Ameríku og það eina af þeim sem er allt innan landamæra Bandaríkjanna. Það er í fylkjunum Wisconsin, Illinois, Indiana og Michigan. Orðið *Michigan* átti upphaflega aðeins við vatnið sjálft og er talið koma úr máli ojibweindíána þar sem það merkir „stórt vatn“. Tólf milljónir manna búa við vatnið og þar eru meðal annars borgirnar Chicago og Milwaukee.
Amadou Toumani Touré

**Amadou Toumani Touré** (4. nóvember 1948 – 10. nóvember 2020) var forseti Malí. Hann leiddi byltingu gegn fyrrum herforingjastjórn landsins undir stjórn Moussa Traoré árið 1991 og lét borgaralegri stjórn eftir völdin ári síðar. Hann vann síðan forsetakosningarnar 2002 og var endurkjörinn 2007. Hann lét af embætti árið 2012.

## Tilvísanir
Modibo Sidibé

**Modibo Sidibé** (f. 7. nóvember 1952) var forsætisráðherra Malí frá september 2007 til apríl 2011. Hann var áður lögregluforingi en var ráðuneytisstjóri undir ýmsum ráðherrum frá 1986 þar til hann varð heilbrigðisráðherra í ríkisstjórn Alpha Oumar Konaré 1993. Hann varð utanríkisráðherra árið 1997 og síðan forsetaritari (með stöðu ráðherra) þegar Amadou Toumani Touré var kjörinn forseti 2002. Touré skipaði hann forsætisráðherra 2007.
Senegalfljót

**Senegalfljót** er 1.790 km langt fljót í Vestur-Afríku sem myndar landamæri Senegal og Máritaníu. Fljótið á upptök sín við Bafoulabé í Malí þar sem árnar Semefé og Bafing renna saman og rennur út í Atlantshafið við strönd Senegal.
Mótmæli

**Mótmæli** er aðferð manna til að lýsa yfir óánægju sinni með stjórnarfar (t.d. ríkisstjórnar eða ríkjablokka), stöðu mála eða tiltekin atburð. Á mótmælum láta mótmælendur skoðanir sínar sjást og heyrast, knýja á um breytingar og reyna að hafa áhrif á almenningsálitið. Mótmæli geta verið friðsamleg, en einnig stympingar við lögreglu, en einnig mjög ofbeldiskennd, jafnvel svo að sumir láta lífið. Sumir sem vilja sýna samstöðu með því sem mótmælt er, gerast stundum and-mótmælendur, og mótmæla þeim sem mótmæla. Ellegar reyna hleypa mótmælafundinum upp til að koma óorði á mótmælendur. 

## Tengt efni

* Aðgerðastefna
* Borgaraleg óhlýðni
* Beinar aðgerðir
* Hvítliðar
* Listi yfir mótmæli og óeirðir á Íslandi
Ganaveldið

**Ganaveldið** var konungsríki í Vestur-Afríku þar sem nú eru vesturhluti Malí, suðausturhluti Máritaníu og austurhluti Senegal. Ganaveldið stóð frá því um 200s til 1076. Það blómstraði einkum vegna Saharaverslunarinnar með gull, salt og þræla. Það féll að lokum eftir fimm ára styrjöld við Almoravída frá Marokkó sem ásældust verslunina og blésu því til heilags stríðs gegn Gana. Höfuðborgin, Koumbi Saleh, féll í hendur Abu-Bakr Ibn-Umar árið 1076.
Malíveldi

**Malíveldi** var konungsríki mandinka á bökkum Nígerfljóts í Vestur-Afríku. Það stóð frá um 1235 til um 1610. Ríkið var stofnað af Sundiata Keita. Það varð þekkt um allan heim fyrir ríkidæmi sitt, einkum eftir pílagrímsferð mansans Musa 1. til Mekka árið 1324 sem er sögð hafa valdið almennu verðfalli á gulli. Grunnurinn að auði Malíveldisins var Saharaverslunin með gull, salt og þræla.
Spænski rannsóknarrétturinn

**Spænski rannsóknarrétturinn** var rannsóknarréttur stofnaður á Spáni árið 1478 af Ferdinand og Ísabellu með leyfi frá Sixtusi 4. páfa til að viðhalda kaþólskum rétttrúnaði í ríkjum þeirra. Hann átti sér rætur í ýmsum rannsóknarréttum sem stofnaðir höfðu verið af kirkjunni á miðöldum til að berjast gegn villutrú. Spænski rannsóknarrétturinn var undir beinni stjórn Spánarkonungs. Hann var ekki formlega lagður niður fyrr en árið 1834. 

Rétturinn hafði aðeins lögsögu yfir kristnu fólki, en þar sem gyðingum og márum var vísað úr landi 1492 og 1502 náði lögsaga réttarins í reynd yfir alla íbúa Spánar. Tilgangurinn með stofnun rannsóknarréttarins var að styrkja konungshjónin í sessi og bæla niður pólitíska andstöðu. Ferdinand beitti Sixtus páfa þrýstingi með því að hóta að draga hersveitir sínar til baka í stríðinu gegn Tyrkjaveldi. Síðar reyndi Sixtus að banna rannsóknarréttinn en neyddist til að draga það til baka. Rannsóknarrétturinn var undir stjórn konungs en fylgdi kirkjurétti sem settur var af Vatíkaninu. 

Á 16. öld fékkst rannsóknarrétturinn aðallega við baráttu gegn villutrú og varð á tímum gagnsiðbótarinnar tæki til að berjast gegn mótmælendum á öllum svæðum undir spænskri stjórn. Refsingar gátu verið allt frá fjársektum til aftöku með brennu. Yfirheyrslur voru nákvæmlega skrásettar og pyntingum var beitt til að knýja fram játningu. Áætlað er að um 2000 manns hafi verið líflátnir í kjölfar dóma rannsóknarréttarins. Rannsóknarrétturinn bar einnig ábyrgð á því að taka saman lista yfir bannaðar bækur og sjá um förgun þeirra. Rannsóknarrétturinn dæmdi fólk einnig fyrir hjátrú, galdra, samkynhneigð og (í upphafi 19. aldar) fyrir aðild að félögum frímúrara.
Franska Súdan

**Franska Súdan** (franska: *Soudan*) var frönsk nýlenda í Frönsku Vestur-Afríku sem var til á tveimur aðskildum tímabilum: fyrst frá 1890 til 1899 og síðan frá 1920 til 1960. Nýlendan fékk sjálfstæði og varð ríkið Malí 22. september árið 1960 eftir að hafa um stutt skeið myndað sambandsríki með Senegal.
Franska Vestur-Afríka

**Franska Vestur-Afríka** (franska: *Afrique occidentale française, AOF*) var sambandsríki átta franskra nýlendna í Vestur-Afríku: Máritaníu, Senegal, Frönsku Súdan (nú Malí), Frönsku Gíneu (nú Gínea), Fílabeinsströndinni, Níger, Efri Volta (nú Búrkína Fasó) og Dahómey (nú Benín). Sambandið var myndað 1895 og var lagt niður eftir þjóðaratkvæðagreiðslu 1958.
Heilagur andi

**Heilagur andi** er andi Guðs, eins og segir í biblíunni og hluti heilagrar þrenningar. Hans er fyrst getið í 1. Mósebók 1. kafla og 2. versi. Þar segir að jörðin hafi verið auð og tóm og að andi Guðs hafi svifið yfir vötnunum. 

Andi Guðs kemur síðan til sögunnar mjög reglulega gegnum alla biblíuna. Síðast er hann nefndur í loka kafla biblíunnar eða í Opinberunarbók Jóhannesar 22. kafla og 17. versi þar sem andinn og brúðurin eru að kalla menn og konur til fylgis við Jesú.

## Gamla testamentið

Í gamla Gamla testamentinu kom andi Guðs yfir einn og einn einstakling í einu og þá í einhverjum ákveðnum tilgangi.  

## Nýja testamentið

Samkvæmt biblíunni varð María móðir Jesú þunguð af heilögum anda. Engill sagði henni að heilagur andi myndi koma yfir hana og kraftur hins hæsta yfirskyggja hana og þess vegna myndi barnið verða kallað heilagt og vera sonur Guðs.

Þegar Jesús tók skírn, í ánni Jórdan, steig heilagur andi yfir hann í líkamlegri mynd eins og dúfa. Þessum atburði fylgdi einnig rödd af himni.
  
Jesús sagði við lærisveina sína að það væri þeim til góðs að hann færi því þá myndi faðir hans senda þeim andann heilaga. Hann sagði að þeir myndu öðlast kraft er heilagur andi kæmi yfir þá og að þeir myndu verða vottar hans allt til endimarka jarðarinnar.

## Hvítasunnudagur

Fjörutíu dögum eftir upprisu Jesú, eða á hvítasunnudag, varð síðan úthelling heilags anda og rættist þá það sem Jesús hafði talað.

Í Nýja testamentinu kemur fram að eftir að heilögum anda var úthellt á hvítasunnudag hafi hverjum þeim er tók við Jesú staðið til boða að fyllast heilögum anda og að svo muni verða allt til enda veraldar.   

## Heimild:
* Biblían
Yayi Boni

**Yayi Boni** (f. 1952) var forseti Benín frá 2006 til 2016. Hann tók við embætti 6. apríl 2006 eftir að hafa sigrað kosningar í apríl sama ár. Boni er menntaður hagfræðingur og var aðstoðarbankastjóri Seðlabanka Vestur-Afríkuríkja og síðar forstjóri Vesturafríska þróunarbankans.
Skíðadalur

**Skíðadalur** er strjálbýll dalur sem skerst inn í fjallendi Tröllaskagans inn af Svarfaðardal við Eyjafjörð. Skíðadalur er í beinu framhaldi af aðaldalnum með stefnu til suðurs en innri hluti Svarfaðardals sveigir mjög til vesturs. Dalirnir klofna um hið svipmikla fjall Stól um 10 km frá sjó. Miklir  og fornir berghlaupshólar sem nefnast Hvarfið liggja í mynni dalsins. Inn frá Skíðadal ganga margir afdalir inn milli hárra og hrikalegra fjalla. Innst í Skíðadal og afdölum hans er Sveinsstaðaafrétt. 
Gljúfurárjökull virðist vera fyrir botni Skíðadals eins og hann blasir við frá Dalvík en Skíðadalur nær lengra vestur inn á hálendið. Jökullinn er um 2 km þar sem hann er breiðastur og myndar hann nokkurs konar þríhyrning sem endar neðst í brattri skriðjökultotu sem nær nokkuð niður fyrir snjólínu, þ.e. 550 m hæð. 

Hæsta fjall við Skíðadal er Dýjafjallshnjúkur og er hann talinn hæsti tindur á fjalllendi því sem er vestan Hörgár- og Öxnadals, 1456 m hár.  Aðrir háir tindar við Skíðadal eru meðal annars Vörðufell (1321 m), Blástakkur (1325 m), Steingrímur (1312 m) og Grjótárdalshnjúkur (1384 m). Gjarnan er talað um Stólinn sem einkennisfjall sveitarinnar. Hæsti hluti Stólsins ber nafnið Kerling (1212 m) og þaðan sést norður í Dumbshaf, til Dalvíkur sem og til allra byggðra býla í sveitinni. 

Ásgrímur Jónsson málaði allmargar stórar landslagsmyndir í Skíðadal á efri árum sínum. Í ævisögunni, sem Tómas Guðmundsson skáld færði í letur, segir Ásgrímur að hann hafi uppgötvað dalinn full seint á starfsævi sinni, en þá var hann 75 ára.  Um þetta segir Ásgrímur:
 "Skíðadalur er einn þeirra staða sem ég mundi hafa kosið að kynnast miklu fyrr, og fegurri dal getur naumast á þessu landi. Ber þar einkum til, að fjöllunum er þar skipað niður af fágætri list, eða þvílíkt sem snillingur hafi verið þar að verki, og á rennur eftir dalnum, sem fellur með sama listrænum hætti inn í landslagið." 

Helstu bæir í Skíðadal eru:
* Syðra-Hvarf
* Hlíð
* Hnjúkur
* Klængshóll
* Kóngsstaðir
* Þverá
* Másstaðir
* Dæli

Innst í Skíðadal má sjá tóftarbrot allmargra eyðibýla sem voru í byggð á fyrri öldum. Bæir þessir virðast hafa verið í stopulli byggð í aldanna rás en á 19. öld var búið á þeim flestum enda var þá skortur á jarðnæði um land allt. Byggðin lagðist síðan af á fyrri hluta 20. aldar. Nöfn bæanna voru: Holárkot, Gljúfurárkot, Stafn, Sveinsstaðir, Krosshóll og Hverhóll.

## Heimildir
Deilireglur

**Deilireglur** eru flýti- eða hjálparaðgerðir t.a. kanna hvort tala sé deilanleg með annarri tölu, þannig að leifin verði núll, án þess að framkvæma deilinguna sjálfa. Hér verður einungis tekið fyrir tugakerfi fyrir tölur frá 1 til 15, en allar tölur ganga upp í tölunni núll.

Nota má deilatöflu til að finna *deila* talna.

## Deilanleiki talna

## Rök fyrir deilanleika með 2 til 6

**[[2 (number)|2]]**     Hugsum okkur tveggja sæta tölu TE (E fyrir tölustafinn í einingasæti og T fyrir tölustafinn í tugasæti). Þá gildir 10*T + E = 2*5*T + E. Nú er ljóst að 2 gengur upp í fyrri liðinn og því er talan TE aðeins deilanleg með 2 ef 2 gengur upp í E, síðasta tölustafinn.

**[[3 (number)|3]]**     Hugsum okkur tveggja sæta tölu TE. Þá gildir 10*T + E = 9*T + (T + E). Hér er ljóst að 3 gengur upp í fyrri liðinn þ.e. 9*T og því er talan aðeins deilanleg með 3 ef 3 gengur upp í (T +E), sem er þversumma tölunnar TE.
Þetta er hægt að útvíkka fyrir stærri tölur. t.d. fjagra tölustafa tölur ÞHTE (Þ = tölustafur í þúsundasæti, H = tölustafur í hundraðasæti, og T = tölustafur í tugasæti, E = einingasæti). Við fáum þá: 1000*Þ + 100*H + 10*T + E = (999*Þ + 99*H + 9*T) + (Þ + H + T + E).
Talan 3 gengur upp í fyrri svigann þ.e. (999*Þ + 99*H + 9*T) og þar sem (Þ + H + T + E) er þversumman þá gengur talan 3 aðeins upp í töluna ef hún gengur upp í þversummuna.

**[[4 (number)|4]]**     Hugsum okkur fjagrastafa töluna ÞHTE. Þá gildir:
1000*Þ + 100*H + 10*T + E = (4*250*Þ + 4*25*H) + (10*T + E). 
Nú gengur 4 upp í fyrri svigann, þ.e. (4*250*Þ + 4*25*H), því þarf 4 að ganga upp í seinni svigann, þ.e. (10*T + E) sem er talan TE til að ganga upp í töluna ÞHTE.

**[[5 (number)|5]]**     Hugsum okkur tveggja stafa tölu TE, þá gildir 10*T + E = 5*2*T + E. Þar sem 5 gengur upp í fyrri liðinn, þá þarf 5 að ganga upp í seinni liðinn, E, sem þýðir að E verður að vera annað hvort 0 eða 5 til að  talan 5 gangi upp í töluna TE.

**[[6 (number)|6]]**     Þar sem 2 og 3 eru frumþættir tölunnar 6, þá eru allar tölur sem hafa þessa frumþætti deilanlegar með 6.

## Tengt efni
*Deilireglur á enska Wikipedia
*Divisibility of Numbers e. John Holder á ensku

## Heimildir
* John Holder, **Divisibility of Numbers**, sótt 15.2.2008 á vefslóðina http://en.wikipedia.org/wiki/Divisibility_rule
* Wikipedia, **Divisibility rule**, sótt 15.2.2008 á vefslóðina http://en.wikipedia.org/wiki/Divisibility_rule
Samoki

**Samoki** í stærðfræði er tvinntala, \overline{z}\ , sem vensluð er ákveðinni tvinntölu, *z* á þann hátt að þverhlutinn er neikvæður þverhluti hinnar tvinntölunnar, en raunhlutinn er sá sami.
## Skilgreining
Tvinntala:
: z=a+ib \, 

þar sem a og b eru rauntölur, en *i* er þvertala og samoki hennar:

:\overline{z} = a - ib.\ 
## Reiknireglur
: \overline{(z + w)} = \overline{z} + \overline{w} \!\ 

: \overline{(z - w)} = \overline{z} - \overline{w} \!\ 

: \overline{(zw)} = \overline{z}\; \overline{w} \!\ 

: \overline{\left({\frac{z}{w}}\right)} = \frac{\overline{z}}{\overline{w}},   ef w er ekki núll

: \overline{z} = z \!\ ,  ef og aðeins ef z er rauntala

: \overline{z^n} = \overline{z}^n,  fyrir heiltölu n 

: \left| \overline{z} \right| = \left| z \right|

: {\left| z \right|}^2 = z\overline{z}

: z^{-1} = \frac{\overline{z}}{{\left| z \right|}^2},  ef z er ekki núll.