open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
McDonnell Douglas MD-80

**McDonnell Douglas MD-80** er fjölskylda flugvéla, með fimm sætum í hverri sætaröð, þróaðar af McDonnel Douglas. Hún var framleidd af fyrirtækinu til ágúst 1997 þegar Boeing tók við. MD-80 er önnur kynslóð DC-9 fjölskyldunnar og hét upphaflega DC-9-80, eða DC-9 Super 80.

Vélin er lengd, með stærri væng og knúin af Pratt & Whitney JT8D-200 vélum. Framleiðsluferlið byrjaði í október 1977.

MD-80 flaug í fyrsta sinn 18. október 1979 og var vottuð 25. ágúst 1980. Fyrsta flugvélin var afhent Swissair 13. september 1980 sem byrjaði að nota hana 10. október 1980.

MD-80 vélin keppti við Boeing 737 Classic og Airbus A320ceo-fjölskylduna. MD-90, sem tók við, var lengd enn frekar og knúin af IAE V2500. MD-95 var styttri, knúin af Rolls-Royce BR715 og síðar markaðsett sem Boeing 717. Framleiðslu lauk 1999 eftir að 1.191 MD-80 vélar voru afhentar, þar af eru 116 flugvélar enn í notkun í ágúst 2022.

## Útgáfur
### MD-82
McDonnell Douglas MD-82 er farþegaþota sem er aðallega notuð í Evrópu. Iceland Express notaði um tíma MD-82. American Airlines var stærsti notandi MD-82 með yfir 200 slíkar vélar. Vélin í dag er aðalega í notkun í Suður-Ameríku og Mexíkó.

## Heimildir
Virgin Atlantic

**Virgin Atlantic Airways Limited** (starfar sem **Virgin Atlantic**) er breskt flugfélag sem var stofnað 1984 af Richard Branson. Flugfélagið fékk Vickers vélar, Airbus A320 og Boeing 737. Virgin Atlantic fékk Boeing 747 og Airbus A340 í stað Vickers vélana, Airbus A320 og Boeing 737. Flugfélagið kaupir Boeing 787 og Airbus A380.

Flugfélagið er í eigu Virgin Group (51%) og Singapore Airlines (49%). Höfuðstöðvar Virgin Atlantic eru í Crawley, Vestur-Sussex, Englandi sem liggur við London Gatwick-flugvöll.

Virgin Atlantic flýgur milli Bretlands og Bandaríkjanna, Karíbahafsins, Afríku, Austurlanda nær, Asíu og Ástralíu. Flest flug eru frá London Gatwick eða London Heathrow-flugvelli. Árið 2009 flutti Virgin Atlantic yfir 5,77 milljónir farþega og hagnaðist um 68,4 milljónir breskra punda.
Opið tafl

**Opið tafl** kallast sú staða sem kemur upp í skák eftir byrjunarleikina:
: 1.e4 e5
Hvítur færir kóngapeð sitt fram um tvo reiti og svartur svarar á sama hátt. Opið tafl er næst vinsælasti valkostur svarts eftir 1. e4 en sá vinsælast er sikileyjarvörn.
## Tengt efni
:Skák
:Listi yfir skákbyrjanir
Efla

**EFLA verkfræðistofa** er verkfræði- og ráðgjafarfyrirtæki. Það er með starfsemi á Íslandi og víðar í Evrópu.

## Tengill
* Heimasíða EFLU
Böðull

**Böðull** (eða **prófoss**) er maður sem framkvæmir líkamlega refsingu á dæmdum sakamönnum, t.d. aftöku, hýðingu eða annað. 

## Tenglar
* ''Böðlar í sögn og sögum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2001
Boeing

**The Boeing Company** er bandarískur flugvélaframleiðandi stofnaður af William E. Boeing í Seattle, Washington. Boeing hefur stækkað með tímanum og sameinaðist keppinaut sínum, McDonnell Douglas, árið 1997. Alþjóðlegu höfuðstöðvar fyrirtækisins hafa verið í Chicago, Illinois síðan 2001. Boeing er stærsti flugvélaframleiðandi í heimi eftir tekjum, pöntunum og sendingum. Fyrirtækið er líka stærsti útflytjandi Bandaríkjanna eftir verði. Boeing er skráð í Dow Jones-vísitölunni.

Flugvélar framleiddar af Boeing eru nokkrar þekktustu í heimi, til dæmis Boeing 737 og Boeing 747, þekktasta farþegaflugvél heims.
Guðrún Gottskálksdóttir

**Guðrún Gottskálksdóttir** (f. um 1510) var íslensk kona á 16. öld, dóttir Gottskálks Nikulássonar Hólabiskups og fylgikonu hans, Guðrúnar Eiríksdóttur, og systir Odds Gottskálkssonar.

Guðrún var í Skálholti með Oddi bróður sínum. Gissur Einarsson biskup og félagi Odds bað hennar og var festaröl þeirra drukkið í Skálholti sumarið 1542, áður en Gissur sigldi til Danmerkur að taka biskupsvígslu. Skyldi Guðrún bíða hans í Skálholti á meðan hjá móður hans og bræðrum, sem þá voru flutt þangað. En þegar Gissur kom aftur sumarið eftir var Guðrún farin, enda var hún þá þunguð eftir kirkjuprestinn, séra Eystein Þórðarson. Raunar var sagt að presturinn hefði einnig gerst fjölþreifinn við Gunnhildi biskupsmóður. Daginn eftir heimkomu biskups réðust bræður hans, séra Jón, Þorlákur og Halldór að séra Eysteini og særðu hann þrettán sárum þótt hann verðist hetjulega. Hann lifði þó af, var fluttur í Laugarás og græddur þar, og varð seinna prestur í Arnarfirði.

Guðrún fæddi þríbura í Bræðratungu síðar um sumarið en þeir dóu allir. Gissur vildi fyrirgefa Guðrúnu og ganga að eiga hana (hann á að hafa sagt „Það var hlaup og það var hofmannshlaup; ég skal taka Gunnu mína í sætt aftur“) en hún vildi þá ekkert með hann hafa. „Fór hún þá hingað og þangað, því hún vildi ekki heldur aðhyllast hann bróður sinn; var hún þversinnuð kona,“ segir í *Biskupasögum*. Hún dó þó hjá Oddi bróður sínum, ógift, og erfði sonur Odds eignir hennar.

## Heimildir
* 
*
HSBC

**HSBC Holdings plc** er almenningshlutafélag gert að hlutafélagi í Englandi og Wales árið 1990. Höfuðstöðvar fyrirtækisins hefur verið í London síðan 1993. Frá og með 2009 er HSBC stærsti banki í heimi og sjötta stærsta fyrirtækið í heimi, samkvæmt tímaritinu *[[Forbes]]*. Höfuðstöðvar þeirra voru staðsettar í Hong Kong þar til ársins 1992 þegar HSBC tók yfir Midland Bank, yfirtakan gerði að verkum að nauðsynlegt var að flytja höfuðstöðvarnar til London. Hong Kong er enn mikilvæg tekjuöflunarleið fyrir bankann. Í seinni tíð hafa HSBC yfirtekið nokkra banka í Kína og þannig kemur bankinn aftur í uppruna sína. HSBC hefur stóran markað í Asíu í útláni, fjárfestingu og vátryggingu.

HSBC er skrifað hjá kauphöllum í London, New York, Hong Kong, París og Bermúda og er líka skrifað í FTSE 100- og Hang Seng-vísitölunum.
Súgandafjörður

**Súgandafjörður** er fjörður á norðanverðum Vestfjarðakjálkanum, nyrsti fjörðurinn í Vestur-Ísafjarðarsýslu og gengur inn milli Sauðaness að sunnan og Galtar að norðan. Hann er um þrettán kílómetra langur. Þegar kemur inn að fjallinu Spilli, sem gnæfir yfir Suðureyri, sveigir hann til suðausturs, þrengist og grynnkar.

Brött og allhá fjöll liggja að firðinum og er undirlendi lítið. Þau eru þó nokkuð gróin og sumstaðar er kjarr; Selárskógur er eitt mesta samfellda kjarrlendi á Vestfjörðum. Inn af botni fjarðarins er Botnsdalur. Þar er eitt af þremur mynnum Vestfjarðaganga, sem opnuð voru 1996, en áður lá vegur um Botnsheiði til Ísafjarðar og var hann yfirleitt ófær á veturna. Þaðan liggur svo malbikaður vegur með suðurströnd fjarðarins til Suðureyrar en handan fjarðarins er aðeins ómalbikaður sumarvegur sem tekur enda við Selá við miðjan fjörðinn, enda er þar engin byggð lengur, aðeins sumarbústaðir. Víða í firðinum er mikil snjóflóðahætta.

Surtarbrandslög er víða að finna og úr surtarbrandslögum í Botnsdal hafa verið unnin kol, síðast á árunum 1940-1942. Jarðhiti er í firðinum og er hann notaður til að hita upp hús á Suðureyri. Á Suðureyri er einnig að finna einu útisundlaug á norðanverðum Vestfjörðum. Um mestan fjörðinn er grágrýtisfjara en við norðursíðuna einkum við litlu eyrarnar tvær er svört sandströnd.

Samkvæmt því sem segir í Landnámu var það Hallvarður súgandi sem nam fjörðinn. Hann hafði barist við Harald konung hárfagra í Hafursfjarðarorrustu en hélt síðan til Íslands og nam Súgandafjörð og Skálavík til Stiga.
Hugvekja til Íslendinga

**Hugvekja til Íslendinga** er 24 blaðsíðna grein eftir Jón Sigurðsson sem var gefin út í Nýjum félagsritum árið 1848. Greinin var skrifuð í tilefni af því að Friðrik 7. Danakonungur lét af einveldi. Í henni færði Jón rök fyrir því að Ísland ætti að vera sjálfstætt land. Greinin er talin marka upphaf sjálfstæðisbaráttu Íslendinga. Alþingi var endurreist árið 1844, eftir að það hafði verið lagt niður 1800.

## Tengill
* ''Hugvekja til Íslendinga'' í Nýjum félagsritum 8. árgangur 1848
Caithness

**Caithness** (gelíska *Gallaibh*, í íslenskum fornsögum **Katanes**) er svæði í norðvesturhluta Skotlands, í Hálöndunum. Frá og með 2004 bjuggu 25.000 manns þar. Nyrsta þorpið í Bretlandi, John o’ Groats, er í Caithness.

Helstu þéttbýlisstaðir eru Wick og Thurso.
Tvíliða

**Tvíliða** er tegund af margliðu sem hefur tvo liði (þ.e. sem er summa tveggja einliða) en tvíliður eru oft umluktar svigum þegar þær eru notaðar í útreikningum. Dæmi um tvíliðu er til dæmis  a^2 - b^2  sem þátta má í tvær aðrar tvíliður:  a^2 - b^2 = (a + b)(a - b). 

## Tengt efni
* einliða
* margliða
* tvíliðudreifing
* tvíliðujafna, tvíliða jafna
* tvíliðuregla
* tvíliðuröð
* tvíliðusetning
* tvíliðustuðull
* uppfylling fernings
Eldlandið

**Eldlandið** (spænska: Tierra del Fuego) er eyjaklasi syðst í Suður-Ameríku. Stóra Eldlandsey (Isla Grande de Tierra del Fuego) er stærst og fjölmennust eyjanna. Eldlandið hefur skipst  milli Chile og Argentínu síðan 1881. Tréð snælenja er algengt þar.

Evrópumenn á vegum Magellans komu fyrst í leiðangur til eyjaklasans árið 1520, vegna þeirra fjölmörgu bála sem innfæddir höfðu gert fékk klasinn nafnið „Eldlandið“.

Í norðrinu er olíuvinnsla helsti iðnaðurinn, í suðrinu er það ferðamennska og þjónusta við leiðangra til Suðurskautslandsins.
Skattöld

**Skattöld** (latína: *indictio*) er tímatalseining sem notaðst var við í tímatalsreikningi í Evrópu og haft um 15 ára tímaskeið og taldist frá upphafsárinu 3. f.Kr. Talað var um fyrstu skattöld, aðra skattöld og þriðju skattöld o.s.frv.
Seisakþeia

**Seisakþeia** (gríska: σεισάχθεια, af orðunum: *seiein*, að hrista, og *akkþos*, byrði, það er hrista af sér byrðarnar, **byrðaléttir**) voru lög sem aþenski löggjafinn Sólon grundvallaði til að rétta bændaánauð og þrældóm, sem hafði farið úr böndunum á 6. öld f.Kr., með skuldaafléttingu. 

Þannig segir í lögunum:

:Nú er fjöldi réttlausra skuldara svo fullur af reiði gagnvart ósnertanlegum sjálftökumönnum að landið rambar á barmi byltingar. Óheft frelsi hefur gert fámennum hópi manna kleift að ná undir sig ógrynni eigna í krafti aðstöðu sinnar og færni þannig að stórskaði hefur hlotist af. Það hefur sýnt sig að frelsi og jafnrétti eru keppinautar en ekki samherjar. Landsstjórnin er í höndum kuldalegra húsbænda og handgengnir dómarar úrskurða þeim í vil. Lánardrottnar fá ekki innheimtar skuldir sínar þannig að þeim þykir horfa til vandræða.
Norður-Patagóníujökull

**Norður-Patagóníu-jökull** (spænska: *Campo de Hielo Patagónico Norte*) er þíðjökull í suður-Andesfjöllum í Aysén-héraði í Patagóníu í Síle. Hann er 4.200 ferkílómetrar en Suður-Patagóníujökull er fjórfalt stærri að flatarmáli.
Suður-Patagóníujökull

**Suður-Patagóníujökull** (spænska: *Campo de Hielo Patagónico Sur*) er þíðjökull staðsettur á suður-Andesfjöllum á mörkum Síle og Argentínu. Hann er stærsti jökull landanna bæði að flatarmáli og rúmmáli og stærsti jökull Suður-Ameríku eða 16.800 ferkílómetrar. Undir Suður-Patagóníu-jökli eru tvær þekktar eldstöðvar: Lautaro og Viedma. Torres del Paine-þjóðgarðurinn í Síle ásamt fleiri þjóðgörðum eru hluti af jöklinum.
Norður-Patagóníujökull er norðan hans.
Sorg

**Sorg** (**harmur** eða **tregi**) er tilfinning sem lýsir sér með söknuði til einhvers sem er horfin(n) með einum eða öðrum hætti. Oftast tengist sorgin látnum manni eða dauðri skepnu. Þeir sem eru uppfullir af sorg, syrgjendur, syrgja eða harma (sbr. *harma einhvern*, *syrgja einhvern*). 

Í fornöld voru sorgarsiðir við lát ættingja með vissum hætti. Austurlandabúar skáru hár sitt og eins gerðu Grikkir en Rómverjar létu hár og skegg vaxa meðan á sorginni stóð. Þessi mismunur á tískunni sýnir það að þjóðirnar létu í ljós sorg sína með því að vera gagnstætt því sem þeir voru vanir að vera. Grikkir höfðu sem sé mikið hár og skegg en Rómverjar stutt ef þeir voru þá ekki skegglausir með öllu. 

Ísraelsmenn sem áttu að sjá á bak ættingja slitu öll hár af höfði sér, lömdu sig alla í framan, tættu sundur föt sín frá hvirfli til ilja og gengu í ruddafötum, stráðum ösku (sbr. *að klæðast í sekk og ösku*). Þeir gengu berfættir, kveiktu aldrei eld, létu skegg og neglur vaxa og þvoðu sér aldrei.

Sorgin stóð í tíu mánuði hjá Rómverjum. Ef ekkja giftist áður en þessi tími var liðinn, var hún talinn ærulaus. Menn máttu ekki syrgja börn, er voru yngri en þriggja ára, en væru þau frá þriggja ára og upp í tíu ára, áttu menn að syrgja þau jafnmarga mánuði og börnin höfðu árin. Sorgartíminn var þá oft styttur með tilskipun frá öldungaráðinu. Eftir ósigurinn við Cannæ máttu menn til dæmis ekki syrgja lengur en 30 daga. Menn vildu afmá sem fyrst minninguna um ófarir lýðveldisins.

## Tengt efni
* Depurð
* Eftirsjá
* Sonatorrek
Petronas-turnarnir

**Petronas-turnarnir** (malasíska: *Menara Berkembar Petronas*) (einnig kallaðir **Petronas-tvíburaturnarnir**) í Kúala Lúmpúr í Malasíu eru tvíburaturnar og voru hæstu byggingar heims þar til Taípei 101-skýjakljúfurinn var reistur. Turnarnir voru í byggingu frá 1992 til 1998.
Hryggur (aðgreining)

**Hryggur** getur átt við:

* Það að finna fyrir depurð eða hryggð
* Fjallsás, hryggur fjalls
* Hryggsúluna
Montferrat

**Montferrat** (fjallalenska: **Monferà**; ítalska: **Monferrato**) er hérað í norðvesturhluta Ítalíu sem nú er hluti af héraðinu Fjallalandi og nær hér um bil yfir sýslurnar Alessandriu og Asti. Upphaflega var Montferrat greifadæmi en árið 961 var það gert að markgreifadæmi í hinu Heilaga rómverska ríki þegar Ottó mikli náði þar völdum. Montferrat-ættin var við völd þar til Spánverjar lögðu héraðið undir sig 1533 en 1536 lét Karl 5. Gonzaga-ættinni frá Mílanó markgreifadæmið eftir. 1574 var héraðið gert að hertogadæmi. 1631 náði Savojaættin helmingi Montferrat undir sig og árið 1708 fékk hún afganginn í Spænska erfðastríðinu. 1720 varð héraðið hluti af Konungsríkinu Sardiníu.
Alexander 8.

**Alexander 8.** (22. apríl 1610 – 1. febrúar 1691) sem hét upphaflega **Pietro Vito Ottoboni**, var páfi frá 1689 til dauðadags. Hann var af feneyskri aðalsfjölskyldu og tók próf í kirkjurétti við Háskólann í Padúu. Hann hóf störf í Páfagarði í valdatíð Úrbanusar 8. Hann var kjörinn eftirmaður Innósentíusar 11. fyrir milligöngu sendiherra Loðvíks 14. Frakkakonungs, en þá var hann orðinn nær áttræður og lifði aðeins sextán mánuði eftir páfakjör sitt. Á þeim tíma gerði hann lítið markvert nema styðja Loðvík og stunda frændhygli í stórum stíl, sem fyrirrennari hans hafði reynt að draga úr vegna mjög slæmrar fjárhagsstöðu Páfagarðs.
Gunnbjörn Úlfsson

**Gunnbjörn Úlfsson** var norskur maður, sonur Úlfs kráku, sem sigldi til Íslands um 900. Skip hans bar af leið og sá hann þá eyjar vestan við Ísland sem hann kallaði Gunnbjarnarsker og menn telja að hafi verið Grænland. Hann er því talinn vera fyrsti norræni maðurinn sem hafi séð til Norður-Ameríku. 

Synir hans voru Gunnsteinn og Halldór, sem námu Skötufjörð, Laugardal, Ögurvík og Mjóafjörð.
Gustave Doré

**Paul Gustave Doré** (6. janúar 1832 – 23. janúar 1883) var franskur myndlistarmaður, myndskeri, bókaskreytingamaður og myndhöggvari. Hann fékkst aðallega við gerð viðarskurðarmynda og stálskurðarmynda. Meðal þekktustu verka hans eru myndskreytingar við *[[Biblían|Biblíuna]]*, *[[Don Kíkóti|Don Kíkóta]]* og *[[Hinn guðdómlegi gleðileikur|Hinn guðdómlega gleðileik]]*.
Loftur Þorsteinsson

**Loftur Þorsteinsson** (1702 - ?) var íslenskur menntamaður á 18. öld sem miklar þjóðsögur hafa farið af og er þekktastur undir nafninu **Galdra-Loftur**.

Loftur var sonur Þorsteins Jónssonar fálkafangara á Vörðufelli í Skógarstrandarhreppi og fyrri konu hans, Ástu Loftsdóttur. Hann ólst að einhverju eða öllu leyti upp hjá Þormóði Eiríkssyni í Gvendareyjum, sem talinn var kraftaskáld og fjölkunnugur. Hann var settur í Hólaskóla árið 1716. Samkvæmt þjóðsögunum stundaði hann galdrakukl í skóla og í leikriti Jóhanns Sigurjónssonar, *[[Galdra-Loftur|Galdra-Lofti]]*, verður það banabiti hans á meðan hann er enn á Hólum en Loftur lauk raunar stúdentsprófi árið 1722 og er ekkert vitað um hann með vissu eftir það.

Í þjóðsögunum af Galdra-Lofti segir að hann hafi sturlast eftir að honum mistókst að ná galdrabókinni *[[Rauðskinna|Rauðskinnu]]* og hafi þá verið komið fyrir hjá öldruðum presti á Staðarstað en hann slapp úr gæslu hans, reri einn út á litlum bát og var sagt að grá hönd og loðin hefði sést koma upp og draga bátinn í djúpið.

Hvað sem sögunum líður er víst að Loftur hefur dáið ungur en óvíst er hvenær það var eða hvernig dauða hans bar að höndum.

## Tenglar
Savojaættin

**Savojaættin** (ítalska: *Casa Savoia*) er aðalsætt kennd við héraðið Savoja í norðvesturhluta Ítalíu og suðausturhluta Frakklands. Upphaf ættarinnar er rakið til greifans Húmberts 1. (1003 – 1047/8). Greifarnir af Savoja náðu yfirráðum yfir mikilvægum fjallvegum yfir Alpafjöll. Sonur Húmberts, Ottó af Savoja, giftist Adelaide af Tórínó og eignaðist þannig bæina Tórínó, Susa, Ivrea, Pinerolo og Caraglio í Fjallalandi. 1416 var Savoja gert að hertogadæmi. Frakkar lögðu Fjallaland undir sig 1494 og landlaus ættin settist þá að í Tórínó. 1553 hóf Emmanúel Filibert hertogi að ná löndum ættarinnar aftur á sitt vald. Efnahagslegur uppgangur varð í löndum ættarinnar á 17. öld með þróun iðnaðar í Tórínó og verslunar í Nice. Í kjölfar Spænska erfðastríðsins fékk ættin Konungsríkið Sardiníu og varð við það konungsætt. Við sameiningu Ítalíu 1861 lét ættin eftir lönd sín í Frakklandi en varð þess í stað konungar Ítalíu.

Í kjölfar Síðari heimsstyrjaldar var ákveðið í þjóðaratkvæðagreiðslu að gera Ítalíu að lýðveldi. Í stjórnarskrá Ítalíu var auk þess lagt bann við því að afkomendur síðasta konungsins, Húmberts 2. í beinan karllegg stigju fæti á ítalska jörð. Banninu var aflétt 2002 en um leið hafnaði Viktor Emmanúel, prins af Napólí öllu tilkalli til krúnunnar samkvæmt samkomulagi við ítalska ríkið.
Textahöfundur

**Textahöfundur** er maður sem semur söngtexta við sönglög sem samin eru af lagahöfundi eða tónskáldi, öfugt við söngvaskáld sem semur bæði lag og texta.
Sönglag

**Sönglag** er lag með texta sem er ætlað til söngs, andstætt hljóðfæratónlist (instrúmental tónlist). Sönglag hefur þannig oft einkennandi laglínu og söngtexta sem getur verið sérstaklega saminn fyrir lagið af textasmið, eða notast við ljóð sem hefur verið samið áður af ljóðskáldi. Lagið getur verið hugsað fyrir einsöng með bakraddasöngvurum, dúett eða tríó, eða margradda hópsöng. Hugtakið sönglag er samt yfirleitt ekki notað yfir klassísk kórverk, óperulög eða óratoríur. Sönglag getur verið flutt án undirleiks (a capella) eða með stuðningi hljóðfæraleiks eða hljómsveitar. Djasssöngur getur til dæmis farið fram við undirleik á eitt píanó eða gítar eða heillar stórsveitar.

Mikið af þjóðlagatónlist og dægurtónlist eru sönglög. Þjóðlög hafa mótast í flutningi alþýðufólks í langan tíma, en dægurlög eru oft samin af atvinnulagahöfundum fyrir stóra markaði. Þau eru bæði flutt sem lifandi tónlist og gefin út. Sönghefti er safn sönglaga þar sem oft er vísað í lagboða (þekkt lag sem sungið er við söngtextann). Sönglög koma víða fyrir sem hluti af leikritum, söngleikjum, kvikmyndum og sjónvarpsþáttum.

Ólíkar hefðir hafa skapast í kringum flutning á ólíkum tegundum sönglaga, eins og ljóðasöng, sagnadansa, gamanvísur, vinnusöngva, vögguvísur og messusöng. Rödduð sönglög sungin af litlum hópi söngvara, eins og keðjusöngvar og madrígalar, urðu vinsæl á barokktímanum. Farandsöngvarar sem ferðast á milli staða og flytja sönglög eiga sér ríka hefð víða um heim. Hópsöngvar eru sungnir í veislum, á krám, íþróttaleikjum og í skrúðgöngum.

Dæmigert sönglag er þáttaskipt og hefur tiltekna uppbyggingu sem er ólík eftir því um hvers konar tónlist er að ræða. Mörg nútímasönglög byggjast á erindum sem skiptast á við endurtekið viðlag með krók. Erindin eru sungin við sama lag, en stundum er annað lag notað í brú eða millikafla á milli annars og þriðja erindis, þannig að lagið fær bygginguna AABA (þar sem B er brúin). Stundum er inngangskafla og niðurlagi bætt við upphaf og enda lagsins. 

## Tengt efni
* Kvæði
* Vísa
Vísa

**Vísa** er ein tegund af sönglagi með alþýðilegum texta í bundnu máli. Á Norðurlöndunum er lifandi vísnahefð sem nær aftur til farandskálda miðalda. 

## Tengt efni
* Vísnasöngvari
* Þjóðvísa
Estri

**Estri** er efnasamband sem verður til þegar oxósýra hvarfast við hýdroxýl á borð við alkóhól eða fenól. Estrar tilheyra sýruafleiðum og eru oftast myndaðir úr karboxýlsýru og alkóhóli. 

Estrar eru algeng efni: Margar náttúrulegar olíur eru estrar myndaðir úr fitusýru og glýseróli. Estrar með lágan mólmassa koma fyrir í ilmkjarnaolíum og ferómónum. Fosfórtvíestertengi eru uppistaðan í DNA-erfðaefni lífvera. Nítratestrar eins og nítróglýserín eru þekktir fyrir sprengfimi og pólýestrar eru mikilvæg plastefni.
Maltósi

**Maltósi** eða **maltsykur** er tvísykra mynduð úr tveimur glúkósasameindum tengd saman með glýkósíðtengi. Maltósi brotnar auðveldlega niður í glúkósa með vatnsrofi og efnahvatanum maltasa í lífverum. 

Maltósi er framleiddur úr meltu byggi eða öðru spírandi korni með því að láta efnahvata vinna hann úr sterkjunni. Þetta ferli er kallað mesking og er mikilvægur þáttur í bruggun öls. Maltósanum er síðan breytt í etanól og koltvísýring með gerjun.
Alfaamýlasi

**Alfaamýlasi** er ensím (amýlasi) sem rýfur alfatengi í stórum fjölsykrum eins og sterkju og glýkógenum og brýtur þær niður í maltósa og dextrín. Alfaamýlasi er algengasti amýlasinn í mönnum og dýrum. Hann finnst í fræjum með orkuforða í formi sterkju og myndast líka í nokkrum tegundum sveppa.
Kynjalyf

**Kynjalyf**  (eða **skottulyf**) er haft um meðöl sem hafa ótilgreinda eiginleika, eru af dularfullum uppruna og hafa óræð áhrif, ef þá nokkur. Í lok 19. aldar komu á markað á Íslandi Kínalífselixír og Bramalífselixír sem teljast til kynjalyfja.

## Tilvísanir
  

## Tenglar
* ''Upphaf kynjalyfja 19. aldar''; grein í Tímanum Sunnudagsblaðinu 1965
Google Earth

**Google Earth** er  sýndarheimsforrit gefið út af Google sem gerir notendum kleift að sjá loftmyndir og kort af Jörðinni í þrívídd. Upprunalega var forritið framleitt af Keyhole, Inc en Google keypti fyrirtækið árið 2004. Með því að nota Google Earth er hægt að skoða upphleypt kort af Jörðinni, en myndirnar eru teknar með  gervihnöttum. Sumar stórar borgir eru líka með þrívíddarlíkön af byggingum sem hægt er að skoða með forritinu. Google Earth leyfir notendum að stilla sjónarhorn, til dæmis er hægt að skoða kortið frá jörðu niðri eða úr lofti.

Fyrsta útgáfa Google Earth kom út árið 2005. Til eru útgáfur fyrir Microsoft Windows, Mac OS X, Linux og FreeBSD. Google Earth er líka til sem tengiforrit fyrir ýmsa vafra. Árið 2008 varð Google Earth fáanlegt í App Store fyrir notendur iPhone símans. Til eru útgáfur af Google Earth á 37 tungumálum.

Gæði loftmyndanna eru mjög mismunandi, en flestir fjölfarnir og áhugaverðir staðir eru sýndir í háum gæðum. Flest lönd heims eru birt með upplausn sem nemur 15 m sundurgreiningu. Nokkrir staðir eins og Melbourne í Ástralíu, Las Vegas í Bandaríkjunum og Cambridge í Englandi eru sjáanlegir á 15 cm sundurgreiningu. Meginhluti heimsins er aðeins sýnilegur í tvívídd, en það er eins og að skoða stóra ljósmynd frekar en að skoða þrívíddarkort af heiminum. Í nokkrum löndum er hægt að skoða ljósmyndir af götum, þetta heitir Google Street View. Notendum er gert kleift að leita að sérstökum heimilisföngum í flestum löndum eða skrá inn hnit til að skoða kortið.

Nýlega var notendum gert kleift að skoða kort af Mars, Tunglinu og stjörnum (Google Sky). Einnig er nú hægt að skoða kort af hafsbotninum með upplýsingum frá vísindamönnum og haffræðingum.
Loftmyndun

**Loftmyndun** er þegar teknar eru ljósmyndir úr lofti, það er að segja myndavélin sem tekur myndirnar er ekki staðsett á jörðu. Ljósmyndari getur tekið myndirnar eða þær eru teknar á sjálfvirkan hátt. Hægt er að halda á myndavélinni í hendi eða festa við eitthvert yfirborð. Loftmyndun gerist oft um borð í flugvélum, þyrlum, loftbelgjum, loftskipum, eldflaugum, flugdrekum eða fallhlífum. Loftmyndun er ekki það sama og gervihnattamyndun en báðar geta verið notaðar í sama tilgangi.

Fyrsta loftmyndin var tekin árið 1858 af Frakkanum Gaspard-Félix Tournachon úr loftbelg sem var að fljúga yfir París. Nú á dögum hefur almenningur aðgang að loftmyndum með hugbúnaði eins og Google Earth.

## Tengt efni

* Gervihnattamyndun

*Hraunfossar*
Checkpoint Charlie

**Checkpoint Charlie** var ein þekktasta landamærastöð í Berlín á þeim árum er Berlín var skipt borg. Hún var staðsett í Friedrichstrasse, milli bandaríska og sovéska hernámsvæðanna. Varðstöð þessi var aðeins ein af þremur bandarískum landamærastöðum í og við borgina en þar sem hún var staðsett í miðborginni, var hún þekktust þeirra.

## Saga varðstöðvarinnar
Friedrichstrasse í miðborg Berlínar náði frá sovéska hernámshlutanum í miðborginni og inn í bandaríska hlutann þar fyrir sunnan. Þegar Berlínarmúrinn var reistur 1961, var götunni lokað til að byrja með. Fljótt var þó ákveðið að setja upp landamærastöð, þar sem margir diplómatar og yfirmenn herjanna þurfti að komast á milli. Landamærastöðin fékk heitið Checkpoint Charlie, en Charlie stendur fyrir bókstafinn C í alþjóða stafrófinu. Tvær aðrar bandarískar landamærastöðvar voru þegar komnar upp og Checkpoint Charlie var sú þriðja.

Landamærastöðin var í stöðugri notkun frá 1961 til 1990. Almenningi var bannað að nota hana, hún var eingöngu fyrir diplómata og erindreka. Þrátt fyrir það reyndu nokkrir að flýja til vesturs gegnum stöðina. Að minnsta kosti tveir voru skotnir í slíkum tilraunum. 

22. júní 1990 var stöðin lögð niður. Þetta var sjö mánuðum eftir fall Berlínarmúrsins og rúmum þremur mánuðum fyrir opinbera sameiningu landanna. Varðskálinn stóð eftir tómur, en var svo fluttur í Mauermuseum (*Múrsafnið*) aðeins steinsnar frá. Árið 2000 var eftirmynd skálans sett niður á staðinn við Friedrichstrasse þar sem upphaflegi skálinn stóð.

## Heimildir
* 

## Tenglar
Beda prestur

**Beda prestur** (fæddur um 672, dáinn 26. maí 735), einnig þekktur sem **heilagur Beda** eða **Beda hinn æruverðugi** var engilsaxneskur klerkur og fræðimaður við klaustrið að Jarrow í Norðymbralandi. Hann var víðfrægur fræðimaður á sinni tíð og raunar langt fram eftir miðöldum. Hann er stundum nefndur *faðir enskrar sagnfræði*. Meðal þekktra rita hans eru Kirkjusaga Englendinga (*Historia ecclesiastica gentis Anglorum*) og aldarfarsbók hans (*Chronica maiora*). 

Í Landnámabók er frásögn af eylandinu *Týli* höfð eftir aldarfarsbók Beda og tekin til vitnis um að Ísland hafi verið þekkt fyrir landnám, en Ari fróði virðist hafa haldið Beda í miklum metum.

## Heimildir

## Tenglar
* Beda prestur, 1200 ára minning Grein í *Lesbók Morgunblaðsins* 26. maí 1935.
* Um söguritun Beda prests Grein í *Lesbók Morgunblaðsins* 22. júní 1996.
* ''Beda Venerabilis OSB'' @ Helgisetur. Skoðað 8. september 2010.
Hákon Aðalsteinsfóstri

**Hákon Aðalsteinsfóstri** (d. um 961) eða **Hákon góði** var konungur Noregs um miðja 10. öld. Hann var yngsti sonur Haraldar hárfagra og hafði alist upp frá tíu ára aldri við hirð Aðalsteins (Aethelstans) Englandskonungs.

Hákon sneri aftur heim frá Englandi þegar hann var um tvítugt. Eiríkur konungur bróðir hans var þá orðinn mjög óvinsæll. Hann flúði land þegar Hákon kom og var hann þá þegar tekinn til konungs. Hann hafði verið skírður í Englandi og hafði með sér presta til Noregs en þurfti að kasta kristninni þegar hann tók við ríkinu, að minnsta kosti í orði.

Gunnhildur kóngamóðir, kona Eiríks blóðaxar, hafði sest að í Danmörku ásamt fjórum sonum þeirra og þaðan herjuðu þeir á ríki Hákonar með tilstyrk Haraldar blátannar Danakonungs, sem líklega var bróðir Gunnhildar. Þeir fóru í þrjár herferðir til Noregs og í þeirri seinustu, 960 eða 961, tókst þeim að særa Hákon konung til ólífis. Hann átti engan son og elsti sonur Eiríks og Gunnhildar, Haraldur gráfeldur, tók við ríkinu.

## Heimildir
*
Haraldur gráfeldur

**Haraldur gráfeldur** (d. um 970) var konungur Noregs frá því um 961 til dauðadags. Foreldrar hans voru Eiríkur blóðöx, sonur Haraldar hárfagra, konungur Noregs um 933 og síðar konungur á Norðymbralandi, og Gunnhildur kóngamóðir, líklega systir Haraldar blátannar Danakonungs. Foreldrar hans hröktust frá Noregi þegar hann var barn að aldri og hann og bræður hans ólust upp í Danmörku og Englandi.

Haraldur blátönn veitti Eiríkssonum þrívegis liðsinni í herför gegn Hákoni Aðalsteinsfóstra Noregskonungi. Þeir biðu lægri hlut í öll skiptin en í seinustu herförinni særðist Hákon til ólífis. Hann átti engan son og stóðu Eiríkssynir næstir til erfða. Haraldur var elstur þeirra og tók við konungstigninni. Hann varð þó skattkonungur Haralds blátannar. Skömmu síðar réðu Eiríkssynir niðurlögum Sigurðar Hlaðajarls, en Hákon sonur hans flúði land. Eftir það réði Haraldur gráfeldur öllum Noregi norður til Hálogalands.

Valdabaráttan i Noregi hélt þó áfram og Haraldur gráfeldur lét meðal annars drepa tvo frændur sína og lénsmenn, Guðröð Björnsson og Tryggva Ólafsson (Eiríkur faðir hans hafði komið feðrum þeirra, bræðrum sínum, fyrir kattarnef). Um 970 ginnti Haraldur blátönn Harald gráfeld til Danmerkur til að fara með sér í herför gegn Frönkum en gerði honum í staðinn fyrirsát í Limafirði og felldi hann. Bræður hans, þeir sem eftir lifðu, flýðu land en Haraldur blátönn veitti Hákoni Sigurðarsyni Hlaðajarli æðstu völd í Noregi þótt hann fengi ekki konungstign.

## Heimildir
*
Hákon Sigurðarson Hlaðajarl

**Hákon Sigurðarson Hlaðajarl** (d. í febrúar 995) réði ríkjum í Noregi frá því um 970 til dauðadags. Hann bar þó aldrei konungsnafnbót. Fyrstu árin var hann skattkonungur Haraldar blátannar Danakonungs. 

Haraldur gráfeldur og bræður hans, Eiríkssynir, drápu Sigurð Hlaðajarl, föður Hákonar, eftir að Haraldur tók við ríkjum í Noregi og Hákon flúði þá land. Hann sneri þó aftur og barðist gegn veldi Eiríkssona næstu árin. Eftir að Haraldur blátönn felldi Harald gráfeld í Limafirði um 970 fékk hann Hákoni völdin. Þeir voru bandamenn í stríði við Ottó Þýskalandskeisara um 973-974 en töpuðu og neyddist Haraldur blátönn meðal annars til að heita því að kristna Noreg. Hann þvingaði Hákon jarl til að taka skírn en þegar jarlinn kom heim til Noregs kastaði hann kristninni, sagði sig undan yfirráðum Danakonungs og greiddi honum engan skatt eftir það. Haraldur reyndi að herja á Noreg næstu árin en eftir að lið hans og Jómsvíkinga tapaði orrustunni í Hjörungavogi, eins og segir frá í *[[Jómsvíkinga saga|Jómsvíkinga sögu]]*, hætti hann þeim tilraunum.

Þótt Hákon væri úr Þrændalögum og nyti framan af mikils stuðnings þar fór svo að Þrændahöfðingjar snerust gegn honum og þegar Ólafur Tryggvason kom með her í Þrændalög 995 flykktust þeir til hans. Hákon jarl lagði á flótta ásamt Karki þræl sínum og földu þeir sig í svínabæli. Þar skar þrællinn Hákon jarl á háls og fór síðan með höfuð hans til Ólafs Tryggvasonar í von um að fá góð laun fyrir verkið en Ólafur lét hálshöggva hann. Voru höfuð beggja sett á staura og grýtt.

## Heimildir
*
Ronald Ross

**Sir Ronald Ross** (13. maí 1857 – 16. september 1932) var skoskur læknir sem þekktastur er fyrir að hafa uppgötvað hvernig malaría berst með moskítóflugum af *Anopheles* ættkvísl og fyrir að hafa fundið malaríusýkilinn og leitt út lífsferli hans í flugum og mönnum. Fyrir rannsóknir sínar á malaríu hlaut hann nóbelsverðlaun í lífeðlis- og læknisfræði árið 1902. 

## Tenglar

* Æviágrip á vefsíðu nóbelnefndarinnar
Warhammer 40,000

***Warhammer 40,000*** er tindátaspil frá breska leikjaframleiðandanum Games Workshop. Það gerist í vísindafantasíuheimi eftir 38.000 ár. Rick Priestley bjó leikinn til árið 1987 sem framtíðarútgáfu fantasíuleiksins Warhammer Fantasy Battle og með sömu reglum. Síðan þá hafa komið fjórar nýjar útgáfur. Leikurinn er fyrir tvo eða fleiri leikmenn. Hann er leikinn á borði sem hægt er að setja upp hvernig sem er, með litlum fígúrum úr plasti eða tinblöndu. Hluti af skemmtuninni við leikinn er módelsmíði, það er að setja fígúrurnar saman og mála þær og setja upp umhverfi á borðinu þar sem leikurinn fer fram.

## Tenglar
* Vefur Games Workshop
Warhammer

**Warhammer** getur átt við um nokkra leiki frá breska leikjaframleiðandanum Games Workshop:
* *[[Warhammer Fantasy Battle]]* tindátaleikinn 
* *[[Warhammer 40,000]]* tindátaleikinn
* *[[Warhammer-tölvuleikir|Warhammer-tölvuleikina]]*
Games Workshop

**Games Workshop** er breskt leikjafyrirtæki sem var stofnað í London árið 1975 af John Peake, Ian Livingstone og Steve Jackson. Upphaflega framleiddi fyrirtækið spilaborð fyrir borðspil eins og skák, go, myllu og kotru. Fljótlega færði það sig þó yfir í sölu „óhefðbundinna“ spila, þar á meðal tölvuspila sem varð til þess að Peake hætti 1976. Fyrirtækið fékk einkarétt á dreifingu á spilum frá bandaríska leikjafyrirtækinu TSR í Bretlandi. Sala þessara spila, eins og t.d. Dungeons & Dragons-hlutverkaspilanna, gekk vel og varð til þess að fyrirtækið óx hratt. 1979 fjármögnuðu þeir stofnun tindátaframleiðandans Citadel Miniatures í Newark-on-Trent en það var síðar innlimað í Games Workshop.

Fyrirtækið hefur vaxið hratt og er nú skráð á kauphöllinni í London. Uppistaðan í framleiðslunni eru tindátar og herkænskuspil þeim tengd í fantasíuumhverfi á borð við Warhammer og Lord of the Rings.
Stöðugleikasáttmálinn

**Stöðugleikasáttmálinn** er óformlegur samstarfssamningur og viljayfirlýsing á milli hins opinbera á Íslandi og helstu aðila atvinnulífsins og stéttarfélaga. Samningurinn var gerður eftir bankahrunið á Íslandi og er markmið hans að tryggja stöðugleika í íslensku efnahagslífi. Stöðugleikasáttmálinn var undirritaður í Þjóðmenningarhúsinu 25. júní 2009. Efnahagsleg markmið sáttmálans eru þau að í lok árs 2010 verði verðbólga ekki yfir 2,5%, halli hins opinbera ekki meiri en 10,5% af VLF, dregið hafi úr gengissveiflum, gengið styrkist og nálgist jafnvægisgengi. Þá er við það miðað að vaxtamunur við evrusvæðið verði innan við 4%. Nánar tiltekið eru aðilar sáttmálans Alþýðusamband Íslands (ASÍ), Bandalag háskólamanna (BHM), Bandalag starfsmanna ríkis og bæja (BSRB), Kennarasamband Íslands (KÍ), Samtök starfsmanna fjármálafyrirtækja (SSF), Samtök atvinnulífsins (SA), ríkisstjórnin og Samband íslenskra sveitarfélaga.

Samtök atvinnulífsins sögðu sig einhliða frá stöðugleikasáttmálanum. Meðal ástæða sögðu SA að skattar hefðu verið hækkaðir umfram það sem gert var ráð fyrir og að aðgerðir til að stuðla að minna atvinnuleysi hefði ekki gengið eftir. Í viðtali við RÚV sagði Vilhjálmur Egilsson, formaður SA, að afleiðingar af þessu yrði minni samstarfsvilji þegar kæmi að næstu kjarasamningum. Sama dag lýsti önnur ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur yfir vonbrigðum sínum með afstöðu SA og gerði í yfirlýsingu sinni skötuselsfrumvarpið, frumvarp um veiðar á skötusel sem SA höfðu sagt síðasta kornið sem fyllti mælinn, að aðalefni.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Stöðugleikasáttmáli í höfn
* Framlenging kjarasamninga við ASÍ – Stöðugleikasáttmáli 
* Stöðugleikasáttmáli undirritaður og kjarasamningur framlengdur 
* Stöðugleikinn í uppnámi - brenndir eftir síðasta samstarf, Vísir.is 19. september 2010
Málþóf

**Málþóf** kallast það þegar þingmaður eða þingmenn í löggjafarþingi reyna að hindra kosningu um frumvarp. Ein leið til þess er að draga umræður um frumvarpið á langinn með ræðuhöldum þangað til að flytjendur þess gefast upp á umræðunum og draga frumvarpið til baka. Á sumum löggjafarþingum er málþóf bannað, og lengi hefur verið deilt um hvort banna eigi málþóf á Bandaríkjaþingi.

## Bandaríkin

Þingmenn í fulltrúadeild Bandaríkjaþings beittu málþófi í fyrsta sinn árið 1854 til þess að koma í veg fyrir að Kansas-Nebraska lögin yrðu samþykkt.

## Ísland
Málþófi hefur oft verið beitt á Alþingi Íslendinga. Þar sem Ísland er þingræðisríki og meirihlutastjórnir tíðkast er málþóf eitt af fáum tækjum stjórnarandstöðunnar til þess að láta í ljós óánægju sína. Frá og með 1. janúar 2008 er málþóf einungis mögulegt við aðra umræðu lagafrumvarpa, þar sem ræðutími þingmanna er takmarkaður við tvær ræður í fyrstu og þriðju umræðu. Takmarkanir á ræðum eiga þó ekki við um flutningsmenn frumvarpa né ráðherra. Málþóf má stöðva með meirihlutakosningu í kjölfar tillögu forseta Alþingis að umræðu skuli hætt samkvæmt 71. gr. þingskaparlaga. Því var síðast beitt árið 2025 eftir tæpa 160 klukkustunda umræðu (þar af 130 klukkustundir í annari umræðu), en þar á undan hafði ákvæðinu ekki verið beitt síðan árið 1959.

## Tengt efni
* Málþóf í öldungadeild Bandaríkjaþings

## Tengill
* Þingræðið og meint málþóf, grein eftir Ragnheiði Elínu Árnadóttur, þingsflokksformann Sjálfstæðisflokksins 30. maí 2012
Kolefnisflokkur

**Kolefnisflokkur** er flokkur númer 14 í lotukerfinu og inniheldur frumefnin kolefni, kísil, german, tin, blý og fleróvín. Hvert þessara efna hefur fjórar gildisrafeindir á ysta rafeindahveli. Í flestum tilvikum hneigjast þau því til að deila rafeindunum en tilhneiging til að missa gildisrafeindirnar eykst með hækkandi sætistölu. Einungis kolefni myndar neikvæðar karbíðjónir C-4. Kísill og german eru bæði málmungar og geta myndað jákvætt hlaðnar jónir Si+4 og Ge+4. Tin og blý eru málmar sem geta báðir myndað +2-jónir, en fleróvín er tilbúið skammlíft geislavirkt efni.

Fyrir utan german koma öll þessi efni fyrir bæði í hreinu formi og í efnasamböndum. Kolefni myndar mikinn fjölda ólíkra efnasambanda í lífríkinu og kísill er annað algengasta efnið í jarðskorpunni á eftir súrefni.
Kjörnir alþingismenn 1946

Þetta er **listi yfir kjörna Alþingismenn** eftir Alþingiskosningar 1946.

## Reykjavíkurkjördæmi

## Hafnarfjörður

## Gullbringu og Kjósarsýsla

## Árnessýsla

## Rangárvallasýsla

## Vestmannaeyjar

## Vestur Skaftafellssýsla

## Austur Skaftafellssýsla

## Suður Múlasýsla

## Norður Múlasýsla

## Seyðisfjörður

## Norður Þingeyjarsýsla

## Suður Þingeyjarsýsla

## Eyjafjarðarsýsla

## Akureyri

## Siglufjörður

## Skagafjarðarsýsla

## Austur Húnavatnssýsla

## Vestur Húnavatnssýsla

## Strandasýsla

## Ísafjörður

## Norður Ísafjarðarsýsla

## Vestur Ísafjarðarsýsla

## Barðastrandasýsla

## Dalasýsla

## Snæfells og Hnappadalssýsla

## Mýrasýsla

## Borgarfjarðarsýsla

## Landskjörnir

## Samantekt

## Ráðherrar

## Forsetar Alþingis
Fleróvín

**Fleróvín** er skammlíft geislavirkt frumefni með sætistöluna 114. Niðurbrot fleróvínatóma hefur sést um áttatíu sinnum, í fyrsta skipti í Sameinuðu kjarnorkurannsóknastofnuninni í Rússlandi árið 1998. Tilvist efnisins hefur verið staðfest með seinni tilraunum. Langlífasta samsæta þess sem vitað er um er 289114 með helmingunartímann ~2,6 sekúndur.
Helgafell

**Helgafell** getur átt við:

* Helgafell, bæ og fell í Helgafellssveit.
* Helgafell, bæ í Svarfaðardal.
* Helgafell, fjall upp af Hafnarfirði.
* Helgafell, fjall í Vestmannaeyjum.
* Helgafell, fjall í Mosfellssveit.
* Helgafell, bókaútgáfu (Vöku-Helgafell).
Ragnar í Smára

**Ragnar Jónsson** (1904-1984) betur þekktur sem **Ragnar í Smára** var íslenskur atvinnurekandi og menningarfrömuður. Ragnar rak Smjörlíkisgerðina Smára og var ásamt því áhrifamikill maður í menningarlífi Íslendinga á 20. öld. Hann stofnaði bókaútgáfuna Helgafell árið 1942 sem gaf m.a. út  verk Halldórs Laxness.

Árið 1961 gaf Ragnar Alþýðusambandi Íslands málverkasafn sitt og lagði þannig grunninn að Listasafni ASÍ. Gjöfin innihélt 120 myndir eftir þekktustu listamenn þjóðarinnar. Í safninu voru m.a. verk eftir Ásgrím Jónsson, Gunnlaug Scheving, Jóhannes Kjarval og Nínu Tryggvadóttur.

## Tilvísanir
Harry Frankfurt

**Harry Gordon Frankfurt** (fæddur 29. maí 1929; d. 16. júlí 2023) var prófessor emeritus í heimspeki við Princeton-háskóla. Hann kenndi áður við Yale-háskóla og Rockefeller-háskóla.

Frankfurt lauk B.A.-gráðu árið 1949 og Ph.D.-gráðu árið 1954 frá Johns Hopkins-háskóla. Hann fæst einkum við siðfræði, hugspeki og athafnafræði auk rökhyggju 17. aldar. Ritgerð hans „Um kjaftæði“ (e. „On Bullshit“) frá 1986 kom út í bókarformi árið 2005 og varð metsölubók. Þar tekur greinir hann hugtakið kjaftæði (e. bullshit) heimspekilega. Árið 2006 gaf hann út bókina *Um sannleika* (e. *On Truth*) sem fjallar um áhugaleysi samfélagsins á sannleikanum.

Meðal heimspekinga var Frankfurt lengi þekktastur fyrir túlkun sína á rökhyggju Renés Descartes; fyrir kenningu sína um frelsi viljans, sem byggir á hugmynd hans um annars stigs langanir, það er að segja langanir manns til þess að hafa einhverjar tilteknar langanir (svo sem ef mann langar ekki til þess að mennta sig en langar til þess að langa það); og fyrir að þróa það sem kallast Frankfurt-gagndæmi (það er hugsunartilraunir sem eiga að sýna fram á möguleikann á aðstæðum þar sem maður hefði ekki getað breytt öðruvísi en hann gerði þrátt fyrir að innsæi okkar segi okkur eftir sem áður að hann hafi breytt af frjálsum vilja). Á síðari árum hefur Frankfurt þó hlotið athugli fyrir pælingar sínar um ást og umhyggju. 

## Helstu rit
* *On Truth* (2006)
* *Taking Ourselves Seriously & Getting It Right* (2006)
* *On Bullshit* (2005)
* *The Reasons of Love* (2004)
* *Necessity, Volition, and Love* (1999)
* *The Importance of What We Care about: Philosophical Essays* (1988)
* *Demons, Dreamers, and Madmen* (1970)

## Tengt efni
* Frankfurt-gagndæmi
Dómkirkjan í Berlín

**Dómkirkjan í Berlín** stendur á Museumsinsel (safnaeyjunni) í miðborg Berlínar, rétt sunnan við söfnin frægu. Hún telst vera með merkustu evangelískra kirkjubygginga í Þýskalandi. Í kirkjunni er grafhýsi fyrir tæplega hundrað meðlimi Hohenzollern-ættarinnar (þó ekki keisarana sjálfra).

## Saga dómkirkjunnar
### Forsaga

Á reitnum hefur staðið kirkja síðan 15. öld. Páll II páfi hóf hana til dómkirkju 1465. Síðan þá hefur kirkjan tvisvar verið gerð upp. Á 19. öld urðu raddir æ hærri um að dómkirkjan væri ekki nógu stór og aðlaðandi fyrir hið rísandi Prússland. Var þá gamla dómkirkjan rifin og byrjað að reisa nýja. En sökum pólitísks óróa og skorts á fjármunum var verkinu hætt 1848.

### Byggingarsaga

Það var ekki fyrr en Prússland var orðið að keisaraveldi að nýjar áætlanir um dómkirkju voru teknar fyrir aftur. Var þá byrjað á því að rífa niður þá kirkju sem enn var í framkvæmdum. Fyrstu skóflustungu að nýju kirkjunni var tekin 17. júní 1894 og hún vígð 1905. Kirkjan er ferningslaga með fjóra hornturna, en fyrir miðju gnæfir stórt hvolfþak. Á öllum turnum voru fagrar spírur og á hvolfþakinu 15 metra hár kross. Kostnaðurinn nam 11,5 milljónir marka á virði þess tíma.

### Eyðilegging
Í loftárásum heimstyrjaldarinnar síðari stórskemmdist dómkirkjan. 24. maí 1944 varð hvolfþakið fyrir sprengjuregni og hrundi við það brennandi inn í kirkjuskipið. Sökum þunga þess braut það aðalgólfið og hafnaði í grafhvelfingunni fyrir neðan. Einnig brunnu allir hliðarturnarnir. Strax eftir stríð var aðalþakinu lokað til að varna frekari skemmda vegna veðurs. Þannig stóð kirkjan sem rústir einar allt til 1975.

### Viðgerðir
1975 var hafist handa við að lagfæra dómkirkjuna. Hvolfþakið var þó haft talsvert einfaldara en það var áður. Krossinn mikli var settur á aftur. Þök hliðarturnanna voru lækkaðir um 16 metra hver. 1983 var lokið við ytri viðgerðirnar. Var þá hægt að einbeita sér að inniviði kirkjunnar. Fall Berlínarmúrsins og sameining landanna hafði engin áhrif á starfið. Því lauk 1993 og var dómkirkjan þá tekin í notkun á ný. 2006 var krossinn mikli tekinn niður vegna ryðs. Nýr kross var ekki settur á fyrr en 2008. Orgelið slapp við allar meiriháttar skemmdir. Pípurnar voru hreinsaðar og settar á aftur. Þær eru 7.269 alls.

## Grafhvelfingin
Síðan kirkja var fyrst reist á reitnum á 16. öld var farið að jarða meðlimi Hohenzollern-ættarinnar þarna. Líkin hvíla í kistum úr mismunandi efni. Samtals hvíla þar tæplega hundrað manns úr ættinni, svo sem kjörfurstar og konungar sem ríkt hafa í Berlín í hartnær 500 ár, ásamt drottningum, prinsum og prinsessum. Þó hvíla þar engir keisarar. 

## Nýting í dag
Í dómkirkjunni eru haldnir reglubundnar guðsþjónustur. Safnaðarmeðlimir eru 1.100. Meðan á viðgerðunum stóð fóru guðsþjónusturnar fram í grafarkapellunni og skírnarkapellunni. 1993 fóru þær á ný fram í aðalskipinu. Á seinni árum hafa einnig verið haldnar minningarguðsþjónustur í dómkirkjunni. Þannig var haldin slík minningarathöfn fyrir þýska forsetann Johannes Rau árið 2006, en hann lést á því ári. Í kirkjunni fara einnig fram tónleikar.

## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
Urðarmáni

**Urðarmáni** (**eldhnöttur**, **hnattelding** eða **kúluelding**) er umdeilt fyrirbrigði sem minnir á lýsandi eldhnoðra. Urðarmáninn getur svifið um í loftinu eða jafnvel oltið á jörðunni og sundrast oft með miklum gný. Lítið er vitað um hvað urðarmáninn er og hvað veldur honum. Varast ber að rugla urðarmána saman við vígahnött. 

Urðarmáni fer stundum með miklum hraða um loftið, en annars staðar svífur hann ofurhægt og stundum sést hann hátt á lofti, en í annan tíma er hann alveg niður við jörðu. Urðarmáninn líkist eldhnetti og er mismunandi að stærð. Hefur honum stundum verið líkt við tungl í fyllingu, og nafnið þannig til komið, og hefur líklega verið kenndur við urð þar sem hann hefur sést fara um út í náttúrunni. Til eru lýsingar á því þegar urðarmáni hefur svífið fyrirvaralaust inn um glugga eða dyr, hafi runnið meðfram veggjum niður við gólf og sundrast svo með blossa og hvelli og horfið. 

Urðarmáninn hefur enn ekki verið skýrður til hlítar, og oft hefur hann vakið ótta hjá fólki. Fyrr á öldum var urðarmáninn tengdur við draugagang, enda þótti hann víða versti vágestur. Í þjóðtrú var urðarmáni haft um forlagatungl eða illan fyrirboða, því sagt var að þegar skyggnir menn sæju „urðarmánann“ þá áttu þeir von á manndauða. Einhvers konar urðarmáni boðar til dæmis manndauða í Eyrbyggju, eins og kemur fram í kafla 52:

:*Að Fróðá var eldaskáli mikill og lokrekkja innar af eldaskálanum sem þá var siður. Utar af eldaskálanum voru klefar tveir, sinn á hönd hvorri. Var hlaðið skreið í annan en mjölvi í annan. Þar voru gervir máleldar hvert kveld í eldaskála sem siður var til. Sátu menn löngum við eldana áður menn gengu til matar. Það kveld er líkmenn komu heim, þá er menn sátu við málelda að Fróðá, þá sáu menn á veggþili hússins að komið var tungl hálft. Það máttu allir menn sjá þeir er í húsinu voru. Það gekk öfugt um húsið og andsælis. Það hvarf eigi á brott meðan menn sátu við elda. Þóroddur spurði Þóri viðlegg hvað þetta mundi boða. Þórir kvað það vera urðarmána „mun hér eftir koma manndauður“. segir hann. Þessi tíðindi bar þar við viku alla að urðarmáni kom inn hvert kveld sem annað. 

== Tilvísanir ==
<div class="references-small"><references/></div>

== Tenglar ==
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4017451 *Urðarmáninn hoppaði upp úr rakvélinni*; grein í Tímanum 1982]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2886604 *Sovéskir vísindamenn segja frá''; grein í Þjóðviljanum 1983]
Eyðir

**Eyðir** getur átt við:
* Eitthvað sem útrýmir
* Eyðir, í forritun

## Sjá einnig
*bakteríueyðir
*illgresiseyðir
*kláðamaurseyðir
*lyftieyðir
*lykteyðir
*meindýraeyðir
*örverueyðir
*stíflueyðir
*sveppaeyðir
*termítaeyðir
*veirueyðir
Fyrirboði

**Fyrirboði** (**teikn**, **forboði**, **undanboði** eða **fyrirfurða**) er fyrirbæri eða atburður sem boðar óorðinn hlut, þ.e. veit á eitthvað annað sem á eftir að gerast, oftast í náinni framtíð. Fyrirboði er því einhverskonar spá eða viðvörun um eitthvað sem á eftir að gerast. Þó orðið jarteikn sé notað í sumum norðurlandamálum um fyrirboða, er ekki svo í íslensku. 

Fyrirboðar geta verið góðir og slæmir. Talað er um illan fyrirboða um eitthvað sem boðar illt en slíkur fyrirboði er einnig nefndur, *illsviti*, *argspæingur* eða *váboði*.