open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Astrid Lindgren

**''Astrid'' Anna Emilia Lindgren** (fædd *Ericsson* 14. nóvember 1907 - látin 28. janúar 2002) var sænskur barnabókahöfundur. 

Meðal þekktustu bóka hennar eru bækurnar um Línu langsokk, Emil í Kattholti, Lottu í Skarkalagötu, Kalla á þakinu, Ronju ræningjadóttur og Börnin í Ólátagarði.

## Ritaskrá

### Persónur

## Tenglar
* ''Tilviljun ein réði því að ég fór að skrifa af alvöru''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1978
* ''Astrid Lindgren''; grein í Alþýðublaðinu 1987
Ingmar Bergman

**Ernst** **Ingmar Bergman** (fæddur 14. júlí 1918, látinn 30. júlí 2007) var sænskur leikstjóri. Sonur danskættaðs prests í Uppsölum. Bergman leikstýrði á sviði og hvítu tjaldi og skrifaði handrit að kvikmyndum. Hann starfaði í rúm sextíu ár og á þeim tíma leikstýrði hann yfir 60 kvikmyndum, skrifaði flest handritin sjálfur, og jafnframt stýrði hann yfir 170 sviðsverkum. Hann er talinn einn af mikilvirkustu og mikilvægustu leikstjórum kvikmyndasögunnar.

## Kvikmyndaskrá
George Lucas

**Georg Lucas** (14. maí 1944) er bandarískur kvikmyndaleikstjóri og kvikmyndaframleiðandi. Lucas er frægastur fyrir hinar sex Stjörnustríðsmyndir og Indiana Jones-myndirnar. 

## Tenglar
Alexander Fleming

Sir **Alexander Fleming** (6. ágúst 1881 - 11. mars 1955) var skoskur líf- og lyfjafræðingur. Þekktur fyrir uppgötvun á ensíminu lýsósím árið 1922 og einangrun penisillíns úr sveppnum *Penicillium notatum * árið 1928. Frekari athugun og þróun reyndist honum erfið, hentaði betur efnafræðingum. Hann fékk ekki nægilegan stuðning frá læknasamfélaginu og á endanum hætti hann að vinna með efnið. 

Það var ekki fyrr en í seinni heimsstyrjöldinni að áhugi kviknaði á þessari uppgötvun. Tveir vísindamenn, Howard Florey og Ernst Boris Chain, tóku við vinnunni og þróuðu efnið á form sýklalyfs. Í byrjun fimmta áratugarins hófst fjöldaframleiðsla á lyfinu, penisillin.  

Fleming var sleginn til riddara árið 1944 fyrir framlag sitt og þeim Fleming, Florey og Chain voru veitt Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði fyrir einangrunina árið 1945.
Kjöt

**Kjöt** er vöðvi lífveru (spendýrs eða fugls) sem menn ásamt öðrum dýrum neyta sér til matar.

## Gerðir
* Nautakjöt
* Svínakjöt
** Beikon
* Lambakjöt
* Hrossakjöt
* Alifuglakjöt
** Kjúklingur
** Önd
** Gæs
** Kalkúnn
* Kanína
* Fiskakjöt
Tölvusneiðmynd

**Tölvusneiðmyndataka** (einnig þekkt sem **CAT** eða **CT** af enska heitinu *computed axial tomography*) er ein aðferð við sneiðmyndatöku. Myndirnar eru tvívíðar, en með því að vinna þær meira er hægt að búa til þrívíddarmynd af innvolsinu. 

Tölvusneiðmyndatæknin er algengust í heilbrigðisgeiranum, en er líka notuð þar sem ekki má eða ekki er hægt að eyðileggja þann hlut (t.d. vélapartar og fleira í þeim dúr) sem þarf að skoða innvolsið að. 

## Saga
Fyrsta tölvusneiðmyndatækið sem var hæft til sölu var þróað af Godfrey Newbol Housfield í Hayes á Englandi hjá stofnun sem hét *THORN EMI Central Research Laboratories*. Housfield þróaði hugmyndina árið 1967 og tilkynnti um hana opinberlega árið 1972. Allan McLeod Cormack hjá Tufts-háskóla þróaði samskonar tækni og hann og Housfield deildu saman Nóbelsverðlaunum í læknisfræði árið 1979.

Með upprunalegu frumgerðinni frá 1971 tók um fimm mínútur að safna gögnum fyrir hverja mynd og um 2,5 klukkutíma þurfti til að vinna gögnin í tölvu. Fyrsta fullgerða CAT-tækið safnaði gögnum fyrir hverja mynd á um fjórum mínútum og tók um sjö mínútur að vinna gögnin. Myndirnar voru í frekar lítilli upplausn, 80 x 80 píxlar. Fyrsta tölvusneiðmyndatækið var sett upp í Atkinson Morley's-spítalanum í Wimbledon, Englandi og fyrsta myndatakan á sjúklingi var gerð með því árið 1972.

Þau tæki sem notuð eru í dag eru mikið breytt frá þeim tækjum sem komu fram fyrst, t.d. taka þau minna pláss og skemmri tíma þarf til að taka myndir.

## Sjá einnig
* Sneiðmyndataka

## Heimildir
*
Walt Disney

**Walter Elias Disney** (5. desember 1901 – 15. desember 1966) var bandarískur teiknari og kvikmyndaframleiðandi sem er aðallega þekktur fyrir að hanna, leikstýra og framleiða teiknimyndir. Hann er ásamt bróður sínum Roy O. Disney stofnandi Walt Disney-fyrirtækisins.

Walt Disney og fyrirtæki hans sköpuðu margar eftirminnilegar teiknimyndapersónur; sú þekktasta er Mikki Mús. Mikki Mús var fyrsta persóna Disney kvikmyndafyrirtækisins. Meðal annarra eru Mína Mús, Andrés Önd, Guffi og Plútó. Walter gerði stuttmyndir um þessar persónur til ársins 1937 þegar fyrirtækið gerði sína fyrstu kvikmynd í fullri lengd *[[Mjallhvít og dvergarnir sjö|Mjallhvíti og dvergana sjö]]* (enska: *Snow White and the Seven Dwarfs*).

Walt Disney-samsteypan hefur búið til margar vinsælar kvikmyndir. Á meðan Disney sjálfur lifði komu út myndir á borð við *Mjallhvíti*, *[[Gosi (kvikmynd frá 1940)|Gosa]]*, *[[Öskubuska (kvikmynd frá 1950)|Öskubusku]]* og *[[Mary Poppins (kvikmynd)|Mary Poppins]]*, sem eru allar taldar til sígildra barna- og fjölskyldumynda í dag. Walt Disney lést nokkuð fyrir aldur fram 65 ára að aldri úr lungnakrabbameini, en hann hafði reykt mikið mest allt sitt líf.
Steven Spielberg

**Steven Allan Spielberg** (f. 18. desember 1946) er bandarískur kvikmyndaleikstjóri. Steven hefur hlotið fjölmörg verðlaun fyrir störf sín; á Óskarsverðlaunahátíðinni árið 1986 fékk hann minningarverðlaun Irving G. Thalberg fyrir framleiðslu kvikmynda, mynd hans *[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Listi Schindlers]]* (1993) hlaut Óskarsverðlaunin fyrir bestu leikstjórn og bestu kvikmynd og *[[Björgun óbreytts Ryans]]* (1998) fékk verðlaun fyrir bestu leikstjórn. 

## Kvikmyndaskrá

### Sem leikstjóri
Forsætisráðherra Ísraels

**Forsætisráðherra Ísraels** er sá sem gegnir forsæti í ríkisstjórn Ísraelsríkis. Yfirleitt er forsætisráðherrann leiðtogi þess flokks sem stærstur er á Knesset, ísraelska þinginu.

## Forsætisráðherrar


1 Árið 1968 sameinaðist Mapai öðrum flokkum til að mynda verkamannaflokkinn.

2 Eftir kosningarnar 1984 náðu Likud og verkamannaflokkurinn samkomalgi sem kvað á um að skipt yrði um forsætisráðherra á miðju kjörtímabili. Shimon Peres gegndi starfinu fyrstu tvö árin fyrir verkamannaflokkinn og svo tók Yitzhak Shamir við. Eftir kosningarnar árið 1988 gat Likud stjórnað án stuðnings verkamannaflokksins og Yitzhak Shamir tók við embætti að nýju.

3 Rabin var myrtur af landa sínum meðan hann gegndi embættinu.

4 Þann 21. nóvember 2005 sagði Sharon, auk annarra ráðherra, sig úr Likud meðan hann var enn í embætti vegna deilna um brotthvarf ísraelsmanna frá Gaza og samninga um vesturbakkann. Saman stofnuðu þeir nýjan flokk Kadima sem mun bjóða fram í næstu kosningum.

5 Eftir að Ariel Sharon fékk heilablóðfall þann 4. janúar 2006 tók Ehud Olmert við starfi forsætisráðherra tímabundið. 

6 Lést meðan hann gegndi starfinu.


## Tilvísanir
Þjóðsöngur Rússlands

**Sálmur rússneska sambandsins** (Rússneska: Госуда́рственный гимн Росси́йской Федера́ции, Gosúdarstvenníj Gímn Rossíjskoj Federatsíí) er þjóðsöngur Rússlands.

Lagið, sem Alexander Alexandrov samdi, er hið sama og var þjóðsöngur Sovétríkjanna 1944-1991, en nýr texti var saminn fyrir sönginn í núverandi mynd.

„Sálmur rússneska sambandsins“ tók við af **[[Föðurlandssöngurinn|Föðurlandssöngnum]]**, en töluverð óánægja hafði ríkt með hann þar sem það var enginn texti sunginn við hann.

Andstæðingar þess að taka upp lag gamla þjóðsöngsins hafa litið svo á að það sé skref aftur til tíma Sovétríkjanna en tillagan var samþykkt á neðri deild Rússneska þingsins, Dúmunni, þar sem 381 var fylgjandi, 51 á móti og einn sat hjá.

## Heimildir
Nefertítí

**Nefertítí** var æðsta eiginkona egypska faraósins Amenhótep IV (síðar nefndur Akhenaten) og tengdamóðir faraósins Tútankamons.

## Tenglar
* ''Nefertíti''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1982
Skjaldarmerki Mexíkó

**Skjaldarmerki [[Mexíkó]]** er prýtt mexíkóskum gullerni sem situr á kaktusi og rífur í sig snák.

Sagan segir að Astekar hafi reist borg sína þar sem örn sat á kaktusi með slöngu í goggi, en það var talið merki frá guði þeirra. Borg þeirra var þar sem nú er Mexíkóborg. Núverandi skjaldarmerki var tekið í notkun árið 1968 en örninn hefur verið í eldri útgáfum þess um lengri tíma.
Kirkjubæjarklaustur

**Kirkjubæjarklaustur** eða **Klaustur** er sveitaþorp í Skaftárhreppi. Þar voru 183 íbúar 1. janúar 2024. Á Kirkubæjarklaustri var áður nunnuklaustur og síðan stórbýli.

Kirkjubæjarklaustur hét upphaflega Kirkjubær á Síðu. Bærinn var landnámsjörð og bjó þar Ketill fíflski, sonur Jórunnar mannvitsbrekku, dóttur Ketils flatnefs. Hann var kristinn, en í Landnámu segir að áður hafi þar búið papar og heiðnir menn hafi ekki mátt búa á Kirkjubæ. Ekki er þess getið að Ketill hafi reist sér kirkju en þó kann svo að vera og hefur það þá líklega verið fyrsta kirkja á Íslandi. Þorlákur helgi dvaldist sex vetur á þessum stað á árunum 1162-1168.

Nunnuklaustur af Benediktsreglu var stofnað í Kirkjubæ 1186 og var þar til siðaskipta 1542. Á Sturlungaöld var Ögmundur Helgason staðarhaldari í Kirkjubæ en var gerður héraðsrækur eftir að hann lét taka Sæmund og Guðmund Ormssyni af lífi skammt frá Kirkjubæ 1252.

Kirkja var á Kirkjubæjarklaustri til 1859 en þá var hún flutt að Prestsbakka. Þekktastur presta þar á síðari öldum er séra Jón Steingrímsson eldklerkur, sem margir trúðu að hefði stöðvað hraunrennslið í farvegi Skaftár við Systrastapa með eldmessu sinni 20. júlí 1783. Hann er grafinn í kirkjugarðinum á Klaustri. Minningarkapella um hann var reist á Kirkjubæjarklaustri og vígð 17. júní 1974.

Kirkjubæjarklaustur er í fögru umhverfi við Skaftá og eru þar margir þekktir ferðamannastaðir á borð við Systrastapa, Systrafoss, Stjórnarfoss og Kirkjugólfið. Þar hafa verið gerðar mannaðar veðurathuganir síðan 1926. Grunnskóli er á Klaustri og þar er læknir, dýralæknir og héraðsbókasafn. Þar er gistihús, sundlaug, veitingasala og allmikil ferðamannaþjónusta.

## Tilvísanir

## Tenglar

* ''Kirkjugólfið á Kirkjubæjarklaustri''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1974
Þjóðhöfðingjar Danmerkur

**Danakonungar** hafa í gegnum tíðina ríkt yfir Danmörku og stórum hlutum Norðurlanda, svo sem Noregi, Íslandi, Skáni, einnig Eistlandi og víðar. Um stutt skeið eftir víkingaöld ríktu þeir í Englandi, fyrst að hluta, síðan landinu öllu á tímum Knúts ríka. Þeir áttu einnig lengi ítök í hertogadæmunum Slésvík og Holtsetalandi. Venjan er að telja konungaröðina hefjast með Gormi hinum gamla sem kom frá Englandi um árið 936 og Saxo Grammaticus nefnir Gorm enska. Á undan honum er röð sagnkonunga sem virðast sumir hverjir helst eiga sér fyrirmyndir í smákóngum eða héraðshöfðingjum. Þetta á t.d. við um Ragnar loðbrók.

Danmörk er með elstu konungsríkjum í heimi sem hefur haft samfellda röð kónga og drottninga fram á þennan dag. Aðeins japanska keisaraveldið er eldra. Konungar Danmerkur hafa skipst á að heita Kristján eða Friðrik frá því á 16. öld.

Frá 1413 hafa Danakonungar og -drottningar verið grafin í Hróarskeldudómkirkju. Safn tileinkað sögu dönsku krúnunnar, *De danske kongers kronologiske samling*, er í Rósenborgarhöll.

## Röð Danakonunga



### Gormsætt
* Um 936 – um 958: Gormur gamli 
* Um 944 – um 980: Haraldur blátönn 
* Um 990 – 1014: Sveinn tjúguskegg 
* 1014 – 1018: Haraldur 2. 
* 1018 – 1035: Knútur ríki 
* 1035 – 1042: Hörða-Knútur 
* 1042 – 1047: Magnús góði 
### Sveinsætt
* 1047 – 1076: Sveinn Ástríðarson eða Sveinn Úlfsson
* 1076 – 1080: Haraldur hein 
* 1080 – 1086: Knútur helgi eða Knútur Sveinsson
* 1086 – 1095: Ólafur hungur eða Ólafur Sveinsson 
* 1095 – 1103: Eiríkur góði 
* 1104 – 1134: Níels eða Nikulás Sveinsson
* 1134 – 1137: Eiríkur eymuni 
* 1137 – 1146: Eiríkur lamb 
* 1146 – 1157: Sveinn Eiríksson Grathe og Knútur Magnússon 
* 1154 – 1182: Valdimar mikli Knútsson 
* 1182 – 1202: Knútur 6. 
* 1202 – 1241: Valdimar sigursæli 
* 1241 – 1250: Eiríkur plógpeningur 
* 1250 – 1252: Abel Valdimarsson 
* 1252 – 1259: Kristófer 1. 
* 1259 – 1286: Eiríkur klipping 
* 1286 – 1319: Eiríkur menved 
* 1320 – 1326: Kristófer 2. 
* 1326 – 1329: Valdimar 3. 
* 1329 – 1332: Kristófer 2. 
* 1332 – 1340: Danmörk án konungs og undir stjórn greifanna í Holtsetalandi.
* 1340 – 1375: Valdimar atterdag

### Kalmarsambandið
* 1376 – 1387: Ólafur 2. 
* 1387 – 1412: Margrét Valdimarsdóttir mikla 
* 1396 – 1439: Eiríkur af Pommern 
* 1440 – 1448: Kristófer af Bæjaralandi

### Aldinborgarar
* 1448 – 1481: Kristján 1. 
* 1481 – 1513: Hans
* 1513 – 1523: Kristján 2. 
* 1523 – 1533: Friðrik 1. 
* 1534 – 1559: Kristján 3. 
* 1559 – 1588: Friðrik 2. 
* 1588 – 1648: Kristján 4. 
* 1648 – 1670: Friðrik 3. 
* 1670 – 1699: Kristján 5. 
* 1699 – 1730: Friðrik 4. 
* 1730 – 1746: Kristján 6. 
* 1746 – 1766: Friðrik 5. 
* 1766 – 1808: Kristján 7. 
* 1808 – 1839: Friðrik 6. 
* 1839 – 1848: Kristján 8. 
* 1848 – 1863: Friðrik 7.

### Lukkuborgarar
* 1863 – 1906: Kristján 9. 
* 1906 – 1912: Friðrik 8. 
* 1912 – 1947: Kristján 10.
* 1947 – 1972: Friðrik 9. 
* 1972 – 2024 : Margrét Þórhildur
* 2024 – : Friðrik 10.

## Tengt efni
* Konungar Íslands
* Noregskonungar
* Svíakonungar

## Tenglar
* Jómsvíkinga saga
* Sögubrot af nokkurum fornkonungum í Dana- ok Svíaveldi
Seglabúnaður

**Seglabúnaður** seglskips er allur sá búnaður sem þarf til að sigla skipi. Hugtakið lýsir þeirri tegund reiða og segla sem notaður er á tilteknu skipi og sem aðgreinir oft gerð þess. Seglbúnaður skips nær þannig yfir fjölda sigla, tegund og fjölda segla. Seglabúnaður skips er líka breytilegur eftir veðri. 

Seglabúnaður er hannaður með það fyrir augum að ef skipið missir stýri þá snúi það sér upp í vindinn og kljúfi ölduna fremur en fá hana á hlið. 

## Tengt efni
* Farviður
Segl

:*Segl getur líka verið ábreiðsla eða hlífðardúkur sem gerður er úr [[segldúkur|segldúk]].*

**Segl** er dúkur sem er hluti af seglbúnaði skips. Seglið tekur á sig vind og knýr þannig áfram seglskipið eða verkar sem hjálparsegl til að draga úr veltingi á vélbát. Þegar beitt er upp í vindinn getur seglið virkað eins og lóðréttur vængur. Á seglskútum er kjölur undir skrokknum sem myndar mótvægi við hliðarkraftinn þegar vindurinn kemur í seglið á hlið við bátinn.

## Tegundir segla

Segl skiptast gróflega í tvo flokka; stórsegl og framsegl, eftir því hvort þau eru fest upp við mastrið eða framan við það (t.d. á stög). Stórsegl skiptast aftur í þversegl og langsegl eftir því hvort þau liggja þvert á skipið eða langsum eftir því. Með langseglum er auðvelt að stagvenda upp í vindinn og krussa eða slaga á móti vindi, en þversegl eru betri þegar siglt er undan vindi. Framsegl skiptast í stagsegl sem fest eru eftir endilöngu stagi, og belgsegl sem eru hengd framan við mastrið á hornunum. 

## Hlutar segls

Hliðar seglsins eru kallaðar „faldur“, „jaðar“, „líg“ eða „lík“. Á langseglum er framfaldurinn sú hlið sem er næst mastrinu og afturfaldurinn á móti, en undirfaldur við bómuna að neðan. Ferhyrnd segl eru líka með yfirfald að ofan. Á þverseglum er framfaldurinn sú hlið sem er kulborðsmegin en afturfaldurinn hléborðsmegin.

Horn segls eru háls (fremra horn að neðan), kverk (fremra horn að ofan) hnokki, pikkur eða veðurkló (aftara horn að ofan á ferhyrndu langsegli) og kló (aftara horn að neðan). Á þverseglum eru ráhnokkar við enda ránnar en neðri hornin heita háls og kló eftir því hvernig seglið snýr við vindi þannig að kulborðshornið heitir háls og hléborðshornið kló. 

Dragreipi eða ráseil er fest í kverkina á langseglum eða rána á ráseglum til að draga seglin upp. Skaut eru bönd sem fest eru í aftara horn seglsins til að aka því til eftir vindi. Talað er um fokkuskaut sem stýrir fokku og stórskaut sem stýrir stórsegli. Á langseglum er stórskaut band sem fest er í bómuna aftanverða og stýrir horni seglsins miðað við bátinn. Á bátum með ráseglum getur auk þess verið stillanlegur beitiás til að halda hléborðsskautinu úti. Hálsinn á ráseglum er venjulega festur við borðstokkinn kulborðsmegin.
Mastur

**Mastur** er hátt og grannt mannvirki sem haldið er uppi með stögum, ólíkt turnum sem haldast uppi af eigin rammleik. Til eru meðal annars útvarpsmöstur, rafmagnsmöstur og möstur á seglskipum, sem kölluð eru siglur eða reiðar. Mastur Langbylgjustöðvarinnar á Gufuskálum (412 m) er hæsta mastur á landi í V-Evrópu.
Window Maker

**Window Maker** er gluggastjóri fyrir Unix-leg stýrikerfi. Window Maker er þekktur fyrir að þurfa minni vinnsluúrræði en sambærilegur hugbúnaður og er því vinsæll á kerfum með takmarkaða vinnslugetu. Stillingar eru gerðar með myndræna forritinu WPrefs en ekki með því að breyta löngum textaskrám líkt og í öðrum léttum gluggastjórum (eins og t.d. Fluxbox, Ion og Ratpoison).

Upphaflega hét gluggastjórinn **WindowMaker** (án bils), en nafninu var breytt eftir átök um netlén við fyrirtækið Windowmaker Software Ltd. sem selur hugbúnað fyrir framleiðslu glugga og hurða. 

## Tenglar
*Heimasíða Window Maker 
*Largo's Window Maker Page 
*dockapps.org - Dokkuforrit fyrir Window Maker
Diablo II

**Diablo II** er tölvuleikur fra tölvuleikjaframleiðandanum Blizzard Entertainment. Hann kom út bæði fyrir Microsoft Windows og Mac OS árið 2000. Leikinn má bæði leika einn, sem og í fjölspilun yfir internetið. Hann varð fljótt mjög vinsæll fyrir netspilunarmöguleika sinn. Síðar á árinu 2001 kom út aukapakki, *Diablo II: Lord of Destruction* sem innihélt talsverðar viðbætur við leikinn.
Keisari Japans

**Keisari [[Japan]]s** er tign sem gengur í erfðir. Keisarinn er aðeins þjóðhöfðingi og hefur í raun ekkert pólitískt vald. Líkt og þjóðhöfðingjar margra ríkja gegnir hann aðeins hlutverki sameiningartákns þjóðarinnar, en Japan er síðasta keisaradæmi heims.

Keisari Japans hefur ýmist haft tákrænt vald eða raunverulegt vald í gegnum tíðina, en einnig var hann lengi talinn „arahitogami“, eða lifandi guð. Síðasti keisari til að vera talinn guð var Showa, (Hirohito), en hann var neyddur til að afsala sér guðatigninni þegar seinni heimsstyrjöld lauk með ósigri Japana.

## Keisarar
Ferð

**Ferð**  er stærð hraðavigursins, gjarnan táknuð með bókstafnum *v*. Ólíkt hraða hefur ferð enga stefnu, og eining ferðar er vegalengd (*d*) á hverja tímaeiningu (*t*). Það sem í daglegu tali er nefnt hraðamælir á bíl mælir því alla jafna ekki hraða heldur ferð, þar sem hann skráir engar upplýsingar um þá stefnu sem ekið er í. Til að fá upplýsingar um stefnuna þyrfti að notast við upplýsingar frá áttavita eða GPS tæki.

Athuga ber að oftast er talað um *hraða*, þegar átt er við *ferð*.

Stærðfræðilega má lýsa (meðal)hraða með eftirfarandi jöfnu:
:v = \frac {d}{t}

Algengar mælieiningar sem lýsa hraða eru:
* metrar á sekúndu, (tákn m/s), sem er sú hraðaeining sem SI einingakerfið notast við
* kílómetrar á klukkustund, (tákn km/h)
* mílur á klukkustund, (tákn mph)
* hnútar (sjómílur á klukkustund, merki kt)
* Mach tala, þar sem Mach 1 er hraði hljóðsins; Mach *n* er þá *n* sinnum meiri hraði
::Mach 1 = ~343&nbsp;m/s = ~1235&nbsp;km/h = ~768&nbsp;mi/h (sjá hljóðhraði fyrir nánari upplýsingar)
* ljóshraði í lofttæmi (tákn*c*) er einn af þeim grunnföstum sem eðlisfræðingar nota til að skilgreina mælieiningar
::*c* = 299,792,458&nbsp;m/s
* Önnur mikilvæg hlutföll:
::1 m/s = 3.6&nbsp;km/h
::1 mph = 1.609&nbsp;km/h
::1 knot = 1.852&nbsp;km/h = 0.514&nbsp;m/s 

Breyting ferðar á tímaeiningu nefnist hröðun.
Fjodor Tjúttsjev

**Fjodor Ívanovítsj Tjúttsjev** (5. desember 1803 - 27. júlí 1873) var rússneskt ljóðskáld og erindreki. Tjúttsjev bjó m.a. í München, Tórínó, þekkti Heine og Schelling. Hann tók engan þátt í bókmenntalífi og taldi sig ekki vera mann bókmenntalistar. Eftir hann eru hér um bil 400 ljóð, sem oft er vitnað í í Rússlandi. Öndverð ljóð Tjúttsjevs fylgja skáldskaparhefð 18. aldar. Á 1830-árunum varð evrópskur (sérlega þýskur) rómantismi áberandi í kvæðum hans. Þetta er heimspekilegur (hugleiðslu-) skáldskapur, þar sem meðal helstu efna eru hugleiðingar um alheiminn, mannaörlög og náttúru. Á 1840-árunum skrifaði Tjúttsjev nokkrar pólitískar greinar tileinkaðar samskiptum Rússlands og Vesturheimsins. Á 1850-árunum orti skáldið fjölda nístandi ástarljóða þar sem var litið á ást sem harmleik. Þessi ljóð voru síðar sameinuð í svo kallaðan „denisjevu-flokk“, sem var helgaður E.A. Denisjevu ástarkonu Tjúttsjevs. Árin 1860-1870 eru pólitísk efni efst á baugi í skáldskap Tjúttsjevs. Merkasta kvæðið úr því tímabili er „Silentium!“, bitur þagnaráskorun, þar sem harmað er því að annar maður mun aldrei skilja hinn. „Hugur borinn fram er lygi“ er eitt af oftast tilvitnuðum spakmælum Tjúttsjevs auk „Ekki er hægt að skilja Rússland með viti“ og „Okkur er ekki auðið að sjá fyrir hvernig orð okkar endurrómast“.

## Tenglar
Tuttsjeviana
Rudolf Hess

**Rudolf Walter Richard Hess** (þýska: *Rudolf Heß*, 1894-1987) var þýskur stjórnmálamaður, háttsettur meðlimur Nasistaflokksins og aðstoðarmaður Adolf Hitlers.

## Æska og yngri ár
Hess fæddist í Alexandríu í Egyptalandi og var sonur kaupmannsins Johanns Fritz Hess og Klöru, konu hans. Hess sótti þýska grunnskólann í Alexandríu en fór í menntaskóla í Bad Godesberg í Þýskalandi. Eftir menntaskólann hóf hann nám í Hamborg en lauk því aldrei, því hann gekk sjálfviljugur í þýska herinn þegar fyrri heimsstyrjöldin braust út. Í hernum var hann til að byrja með í fótgönguliðinu, en seinna flugmaður.

## Stjórnmálaferill
Eftir stríðið nam Hess við háskólann í München og gerðist þar þjóðernissinni. Á Münchenarárunum kynntist Hess Ernst Röhm og Heinrich Himmler. Árið 1920 gekk Hess í Nasistaflokkinn og var meðal fyrstu meðlima þess flokks. Hess tók þátt í bjórkjallarauppreisninni 1923. Þegar nasistar komust til valda í Þýskalandi 1933 var Hess skipaður ráðherra.

## Flugið til Bretlands
10. maí 1941 flaug Hess til Skotlands í herflugvél í þeirri von að geta liðkað til fyrir friðarsamningum milli Þýskalands og Bretlands. Bretar veittu honum hinsvegar enga áheyrn og settu hann í fangelsi. Hess var háttsettur í þýska kerfinu en þrátt fyrir það og að oft sé talið að Hess hafi átt að vera arftaki Hitlers, gerðu Þjóðverjar ekkert í þessu. Hitler sagði eftir að Hess var fangaður að Hess hefði misst vitið og farið á eigin vegum. Ólíklegt verður að teljast að Hess hefði gert þetta af eigin frumkvæði í því stífa skipulagi og alræði sem einkenndi Hitler. Viðkvæm hlið á þessu er einnig sú staðreynd að bróðir Bretlandskonungs, sem Hess fór til fundar við í Skotlandi, var talinn hallur undir Þjóðverjana, sem var mjög viðkvæmt mál í Bretlandi — og þess vegna hafði Hess væntingar um árangur viðræðna við hann. Bretar plötuðu þó Hess og þarna var hann handtekinn.

## Nürnbergréttarhöldin

Við réttarhöldin í Nürnberg að stríðinu loknu var Hess gefið að sök að hafa staðið að skipulagningu árásarstríðs og að hafa brotið gegn heimsfriðinum. Hann var af dómstólnum úrskurðaður sekur og dæmdur í ævilangt fangelsi.

## Eftir dóminn
Dóminn afplánaði Hess í fangelsinu í Spandau og var raunar mikinn hluta þess tíma sem hann sat þar eini fanginn í fangelsinu. Árið 1987 er hann sagður hafa framið sjálfsmorð í klefa sínum. Samkvæmt opinberum skýringum hengdi hann sig með rafmagnssnúru í klefa sínum.

## Tilvísanir
Þyngd

**Þyngd** hlutar er sá kraftur sem verkar á hlut af völdum þyngdarsviðs. Í daglegu tali eru hugtökin þyngd og massi oft notuð jöfnum höndum þótt í raun sé um tvö aðskilin fyrirbrigði að ræða. Það kemur þó yfirleitt ekki að sök þar sem þyngd hlutar er í réttu hlutfalli við massa hans þegar þyngdarsviðið breytist ekki. Auk þess eru einingar massa oft notaðar þegar rætt er um þyngd í daglegu tali (t.d. kílógrömm), svo þessi ónákvæmni veldur ekki vandkvæðum.

Málið verður hins vegar flóknara þegar þyngdarsviðið breytist. Ef 80 kg geimfari fer til tunglsins er massi hans óbreyttur - 80 kg. Þyngd hans (krafturinn sem tunglið togar í geimfarann með) er hins vegar orðin mun minni, eða sú sama og þyngd 13 kg hlutar hér á jörðinni.

Þess ber líka að geta að þyngdarsvið jarðarinnar er ekki nákvæmlega það sama alls staðar á yfirborði plánetunnar, svo hlutir hafa í raun örlítið mismunandi þyngd á mismunandi stöðum á jörðinni. Af þeim völdum er nauðsynlegt að stilla nákvæmar vogir fyrir þá staði sem þær eru á.

Þyngdarlögmálið skýrir þyngd með aðferðum sígildrar aflfræði, en afstæðiskenningin er skýring nútímaeðlisfræðinnar á þyngd með s.n. tímarúmi.

## Einingar massa og þyngdar

Einingarnar sem notaðar eru um massa og þyngd eru oft svipaðar eða þær sömu, eins og fram kemur að ofan, og er ástæðan sú að þegar þessar einingar voru valdar var mismunur þyngdar og massa ekki vel skilinn.

Þar sem þyngd er kraftur, eru einingar þyngdar (eins og vísindamenn nota þær), þær sömu og einingar krafts. SI-eining þyngdar er þess vegna njúton (N), sem einnig er hægt að tákna sem kg&nbsp;m/s2. SI-eining massa er kílógramm (kg). Þegar orðið kílógramm er notað um þyngd er átt við þann kraft sem verkar á eins kílógramms massa í staðalþyngdarsviði (sem er mjög svipað þyngdarsviði jarðarinnar við sjávarmál).

## Mælingar á þyngd

Þyngd (eða massa) hlutar má mæla á óbeinan hátt með vog sem notast við lóð. Þá er þyngd hlutarins borin saman við annan hlut með þekkta þyngd (eða massa). Þessi aðferð er óháð þyngdarsviði.

Með hefðbundum baðvogum er þyngd mæld með kraftnemum, sem nema kraftinn sem verkar á yfirborð vogarinnar. Þessar vogir skila mismunandi niðurstöðu eftir því í hve sterku þyngdarsviði þær eru, og því þarf að stilla þær ef ætlunin er að mæla með þeim massa (eins og oftast er raunin).

## Hlutfallsleg þyngd hluta á ýmsum hnöttum

Neðangreindur listi sýnir hlutfallslega þyngd hlutar með tiltekinn massa á reikistjörnunum, miðað við þyngd hans á jörðinni.
Sleikipinni

**Sleikipinni**, **sleikjó** og **sleikibrjóstsykur** og sjaldnar **sleikjubrjóstsykur** er tegund sælgætis sem er búin til úr sykri, vatni, litarefnum og fleiru. Sykurleðjan er svo mótuð í form, oft kúlu, og fest á pinna. Pinninn sem sykurleðjan er fest á er oft úr þéttum hvítum pappír en dýrari sleikipinnar eru oft settir á mjó tréprik eða plastprik.

## Tenglar
*
Kraftur

**Kraftur** í sígildri eðlisfræði eru áhrif sem valda hröðun lausra hluta. Er vigurstærð. Nettókrafturinn sem verkar á tiltekinn hlut getur verið summa margra einstakra krafta sem verka á hlutinn. SI-mælieining er njúton, táknuð með N.

Lögmál Newtons fjalla um krafta og áhrif þeirra á hluti. Annað lögmál Newtons skilgreinir kraft, sem fyrstu afleiðu skriðþunga:

:\mathbf F_{\text{net}} = {\mathrm{d}(m \mathbf v) \over \mathrm{d}t}
þar sem **F** er kraftvigur, *m* massi, **v** hraði og *t* tími.

Ef massi og hröðun hlutar eru þekkt er algengast að reikna kraftinn, sem á hann verkar með:

:**F** = *m* **a**,

þar sem **a** er hröðunin.

Kraftur, sem verkar utan massamiðju hlutar myndar snúningsvægi, sem hefur tilheygingu til að snúa hlutunum um s.n. snúningsás.

Í nútíma eðlisfræði er oftast talað um kraft sem víxlverkun einda með tilstuðlan annarra einda. T.d. er kjarnakrafturinn leiddur á milli kjarneinda með tilstuðlan miðeinda, rafsegulkrafturinn á milli hlaðinna agna að tilstuðlan ljóseinda og því vilja sumir eðlisfræðingar halda því fram að til séu svokallaða þungeindir sem eiga að leiða þyngdarkraftinn.
Bylgja

**Bylgja** er órói sem berst um rúmið og flytur í mörgum tilfellum orku. Sumar bylgjur, svo sem hljóðbylgjur og sjávaröldur, verða til vegna þess að efni er aflagað og kraftar valda því að efnið leitar aftur í upprunalega stöðu. Aðrar bylgjur, svo sem rafsegulbylgjur geta ferðast í gegnum lofttæmi og byggja ekki á því að þær hafi áhrif á efnið í kringum sig.

Þótt bylgjur í efni, og orkan sem þær bera, geti ferðast hratt og langt, flyst efnið í flestum tilfellum lítið úr stað, heldur sveiflast um upphafsstöðu sína. Hæsti punktur bylgju heitir öldutoppur og lægsti punktur öldudalur.

## Stærðfræðileg lýsing á bylgjum

Þegar bylgjum er lýst á stærðfræðilegan hátt þá er notast við breytur sem hafa vissa eiginleika, við skulum byrja á að skilgreina þær:

v = \lambda \cdot f

Þar sem "\lambda" (borið fram "lambda") er lengd bylgjunnar í metrum, *v* er hraði bylgjunnar og *f* er tíðni bylgjunnar.

\omega = 2\pi f

Þar sem \omega er hornhraði bylgjunnar, eða hversu marga hringi á sekúndu bylgan hreyfist á sekúndu, mælst í radíum á sekúndu.

k = \frac{2\pi}{\lambda}

Þar sem k er bylgjutala bylgjunnar, mælt í radíönum á metrum, sem svarar til fjölda hringja á hverjum metra.

\omega = v \cdot k

er svo samband sem fæst úr því sem nú þegar er komið fram.

\frac{dx}{dt}= \frac{\omega}{k} 

sem segir svo til um samband á milli breytingar á staðsetningu yfir tíma sé jafnt og hornhraði yfir bylgjuölu, sem má leiða út á einfaldan hátt með því að setja inn gildi og stytta rétt út einingar. 

Þegar verið er að lýsa bylgjum er best að notast við svokallað sínusfall þar sem það er einfaldasta hreyfing á bylgjum.

Þegar það er gert fæst jafnan:

y(x,t)=A \cos 2 \pi (kx- \omega t)

Sem gefur gildi á y, sem fall af tveimur breytistærðum, "x" sem er staðsetning sem er á x-ás í hnitakerfi og af "t" sem er tími t-ás, og eins og sést þá myndar þetta þrívítt graf, eða flöt í hnitakerfi. *A* er útslagið eða sveifluvíddin bylgjunnar.
Hljóð

**Hljóð** eða **hljóðbylgjur** eru þrýstingsbylgjur sem berast í gegnum efni. Eiginleikar hljóðs fara eftir bylgjulengd þess, tíðni og öðrum þeim eiginleikum sem einkenna bylgjur almennt. Hljóðbylgjur ferðast með hljóðhraða, sem er mjög misjafn eftir efnum, en oftast er átt við hraða hljóðsins í lofti. Hann er nálægt því að vera 330 m/s en breytist með hitastigi.

Menn skynja hljóð með heyrnarskynfærum sínum, og í sumum tilfellum er orðið hljóð notað einvörðungu um hljóðbylgjur sem menn geta heyrt. Í eðlisfræði er þó hljóð notað í víðtækari skilningi, og titringsbylgjur af hvaða tíðni sem er, og í hvaða efni sem er, eru taldar til hljóðs. Orðið hljóð getur líka þýtt *þögn*.
Rauði krossinn

**Rauði krossinn** er alþjóðleg fjöldahreyfing sem hefur það að markmiði að vernda líf, heilsu og mannréttindi fólks, stuðla að virðingu fyrir mannfólki, og koma í veg fyrir eða lina þjáningar, án þess að gera upp á milli þjóðernis, kynþáttar, trúarskoðana, þjóðfélagsstéttar eða stjórnmálaskoðana.

Í íslömskum löndum er í flestum tilfellum notast við rauðan hálfmána í stað rauða krossins á fánum hreyfingarinnar, þar sem krossinn þykir of tengdur kristinni trú, og á ensku er hreyfingin titluð *The International Red Cross and Red Crescent Movement*. Einnig hefur verið notuð rauð Davíðsstjarna, en á árinu 2005 var samþykkt nýtt merki, rauði kristallinn, sem hefur engar trúarlegar tilvísanir.

Orðið *Alþjóða rauði krossinn* er oft notað um hreyfinguna, en í raun er engin stofnun til með því nafni. Hreyfingin samanstendur af nokkrum mismunandi stofnunum sem eru lagalega sjálfstæðar hver frá annarri, en sameinast undir merkjum hreyfingarinnar á grundvelli sameiginlegra gilda, markmiða, táknmynda, reglugerða og stjórnsýslu. Hreyfingin samanstendur af eftirfarandi hlutum:

* *Alþjóðaráð Rauða krossins* er líknarfélag stofnað 1863 í Genf í Sviss. Ráðið, sem í sitja 25 meðlimir, hefur sérstakt hlutverk undir alþjóðalögum, við að vernda líf og virðingu fórnarlamba stríðsátaka.

* *Alþjóðasamband Rauða kross félaga* stuðlar að samstarfi og samskiptum hinna fjölmörgu landsfélaga Rauða krossins og skipuleggur neyðarhjálp vegna náttúruhamfara eða annarra atburða á alþjóðlegum vettvangi.

* *Landsfélög Rauða krossins* eru starfandi í flestum löndum heims, og eru nú um 186 landsfélög viðurkennd af Alþjóðasambandi Rauðakrossfélaganna. Hvert félag starfar í sínu heimalandi í samræmi við gildi alþjóðlegra mannréttindalaga og samþykktir alþjóðahreyfingarinnar. Þau geta líka starfað að einstökum verkefnum sem ekki tengjast alþjóðahreyfingunni beint.

## Tengill
* Rauði krossinn á Íslandi
* Alþjóðasamband Rauða krossins og Rauða hálfmánans
* Alþjóðaráð Rauða krossins og Rauða hálfmánans
* Landsfélög Rauða krossins og Rauða hálfmánans
Hraði

**Hraði** er vigurstærð, sem lýsir ferð og stefnu hreyfingarinnar. SI-mælieining er metri á sekúndu, táknað m/s. Hraði núll þýðir að hlutur sé kyrrstæður. Hraði bifreiða er mældur í kílómetrum á klukkustund (km/h), en 1 km/h = 0,278 m/s. Ljóshraði, sem er 299.792.458 m/s í tómarúmi, er mesti mögulegi hraðinn. 

Athuga ber að stærð hraðavigursins kallast *[[ferð]]* (enska: *speed*), þó yfirleitt sé aðeins talað um hraða þegar átt er við ferð.

## Skilgreining

Í daglegu tali er orðið hraði oft notað á óformlegan hátt, og getur þá átt við hugtökin ferð eða um meðalhraða.

Meðalhraða hlutar (*v*) sem hreyfist eftir beinni línu um vegalengd (*d*) á tímanum (*t*) er lýst með jöfnunni:

: V = \frac{D}{T} 

Formlega er hraði þó skilgreintur með aðstoð deildunar, þannig að hraði (*v*) hlutar sem hefur staðsetninguna *x*(*t*) á sérhverjum tíma (*t*) er fyrsta afleiðan af staðsetningunni *x*(*t*):

:v={\mathrm{d}x \over \mathrm{d}t} = \lim_{\Delta t \to 0}{\Delta x \over \Delta t}.

Sé hraði hlutar á tilteknu tímabili þekktur, ásamt upphafsstaðsetningu hans, er hægt að finna staðsetningu hlutarins hvenær sem er á þessu tímabili með því að nota heildun.

Þar sem hröðun er fyrsta afleiða hraða er einnig er hægt að nota heildun til að finna hraða (*v*) hlutar hvenær sem er á tilteknu tímabili, að því gefnu að upphafshraði *v**0* og hröðun hlutarins á tímabilinu sé þekkt, með jöfnunni:

:v_2 = v_1 + at\;\!.

## Meðalhraði
Meðalhraði er sá hraði sem hlutur hreyfist að jafnaði á yfir tiltekna vegalengd. Hægt er að finna hann með því að deila vegalengdinni sem hluturinn fór með þeim tíma sem tók að fara hana. 

:\bar{v} = \frac{v}{t} \,

Meðalhraði er táknaður með \bar{v} (bókstafurinn *v* með lárétta línu yfir). Eins og þessi táknun ber með sér, þá er meðalhraðinn skilgreindur sem vigur.

Meðalhraði er reiknaður svona:

:\bar{v} = \frac{s_2 - s_1}{t_2 - t_1} = \frac{\Delta s}{\Delta t}

:s_2 - s_1 \! er heildarvegalengdin sem farin er og t_2 - t_1 heildarlengd tímabilsins. 

## Tengt efni
* Doppler hrif
Fyrirhugun

**Fyrirhugun** er trúarhugmynd um tengsl milli upphafs hlutar og örlaga hans. Tengsl hugtaksins við trú á æðri máttarvöld eru það sem greinir það frá hugtökum eins og andstæðunni milli nauðhyggju og frjáls vilja. Nánar tiltekið snýst fyrirhugun um mátt guðs til að skapa og stjórna sköpunarverkinu og að hve miklu leyti guð ákvarðar fyrir fram örlög hópa og einstaklinga. Fyrirhugun er þungamiðja í kenningum ýmissa hópa mótmælenda.
Réttlæting (guðfræði)

**Réttlæting** er í kristinni guðfræði sú athöfn guðs að gera eða lýsa syndara réttlátan fyrir guði. Hvenær, hvernig og að hve miklu leyti þetta gerist er deiluefni milli kirkjudeilda kristinna manna í Vesturkirkjunni og eitt af því sem skilur milli kaþólskra og mótmælenda.
Tólf taflna lögin

**Tólf taflna lögin** (*Lex Duodecim Tabularum* eða einfaldlega *Duodecim Tabulae*) var forn löggjöf sem lá til grundvallar rómverskum lögum. Tólf taflna lögin voru meginstoð rómverska lýðveldisins og kjarninn í *[[mos maiorum]]* (siðum forfeðranna). Lögin voru rituð um miðja 5. öld f.Kr.
Vespasíanus

**Titus Flavius Vespasianus** (17. nóvember 9 – 23. júní 79), þekktur sem **Vespasíanus**, var keisari í Rómaveldi frá 69 til 79. Vespasíanus var fyrstur flavísku keisaranna en synir hans Títus og Domitíanus voru við völd eftir hans dag. Vespasíanus komst til valda í lok árs hinna fjögurra keisara. Stjórnartíð hans er einkum þekkt fyrir umbætur sem hann stóð fyrir að fordæmi júlísku-cládísku ættarinnar og fyrir stríð gegn Júdeu.

Vespasíanus var hershöfðingi í rómverska hernum í stjórnartíð keisaranna Claudíusar og Nerós. Sem hershöfðingi tók hann þátt í innrás Rómverja í Bretland og hann var sendur af Neró til Júdeu til að kveða niður uppreisn gyðinga á svæðinu. Í Júdeu naut hann aðstoðar Títusar sonar síns þar sem þeir náðu á sitt vald stærstum hluta skattlandsins af uppreisnarherjunum. Áður en þeir náðu Jerúsalem á sitt vald urðu þeir þó að fresta hernaðaraðgerðum þar sem Neró hafði framið sjálfsmorð og Galba orðinn keisari. Galba var þó fljótlega myrtur af Otho sem beið svo ósigur í orrustu gegn Vitelliusi. Í kjölfarið lýstu herdeildirnar í Júdeu og Egyptalandi Vespasíanus keisara og hann náði að tryggja sér völdin eftir að hafa sigrað Vitellius í bardaga árið 69.
Títus

**Titus Flavius Vespasianus** (30. desember 39 – 13. september 81), þekktur sem **Títus**, var keisari í Rómaveldi frá 79 til 81. Hann tók við völdum af föður sínum Vespasíanusi. Yngri bróðir hans, Dómitíanus, tók við völdum eftir hans dag.

## Ævi
Títus var fæddur í Róm árið 39, sonur Vespasíanusar og Domitillu eldri. Yngri bróðir hans var Dómitíanus sem síðar varð keisari. Títus varð ungur hershöfðingi og starfaði í Germaníu og á Bretlandi. Árið 66 hófst uppreisn gyðinga í Júdeu og var Vespasíanus þá sendur, af Neró keisara, til að kveða hana niður. Stuttu síðar var Títus sendur með liðsauka til Júdeu til að aðstoða föður sinn. Árið 68 höfðu Títus og Vespasíanus náð stærstum hluta Júdeu á sitt vald en áttu þó eftir að ná Jerúsalem, stærsta vígi gyðinganna, þegar fréttir bárust af dauða Nerós. Hernaðaraðgerðum í Júdeu var þá slegið á frest og við tók borgarastyrjöld þar sem Galba, Otho og Vitellius börðust um völdin. Eftir nokkra mánuði á valdastóli var Galba myrtur af stuðningsmönnum Othos og nokkrum mánuðum síðar framdi Otho sjálfsmorð eftir að Vitellius sigraði hann í bardaga. Herdeildirnar í Júdeu og Egyptalandi hylltu þá Vespasíanus sem keisara. Vespasíanus fór þá til Ítalíu og sigraði her Vitelliusar, sem var skömmu síðar tekinn af lífi.

Títus varð eftir í Júdeu og árið 70 hóf hann umsátur um Jerúsalem. Umsátrið varaði í nokkra mánuði og að sögn var mannfallið gríðarlegt. Þar að auki voru tugir þúsunda teknir til fanga og seldir í þrældóm auk þess sem borgin var rænd af Rómverjum og lögð í rúst. Títus fagnaði síðar sigrinum í Róm og Títusarboginn var reistur honum til heiðurs.

Ólíkt Dómitíanusi var Títus valdamikill á meðan faðir þeirra var keisari. Hann var m.a. skipaður yfirmaður lífvarðasveitar keisarans auk þess sem hann var konsúll nokkrum sinnum. Hann var því hylltur sem keisari, án nokkurrar mótstöðu, þegar Vespasíanus lést árið 79.

Títus hafði aðeins verið keisari í um tvo mánuði þegar eldfjallið Vesúvíus gaus, og lagði borgirnar Pompeii og Herculaneum í rúst. Títus lét í kjölfarið skipuleggja hjálparstarf auk þess sem hann gaf sjálfur háar fjárhæðir til að aðstoða fórnarlömb hamfaranna.

Á valdatíma Títusar var Flavíska hringleikahúsið, betur þekkt sem Colosseum, opnað. Bygging þess hafði hafist á valdatíma Vespasíanusar árið 70 og var opnuninni fagnað með miklum hátíðarhöldum sem entust í hundrað daga.

Títus lést svo árið 81 úr hitasótt, eftir aðeins tvö ár á valdastóli, og við keisaratigninni tók þá Dómitíanus, yngri bróðir Títusar. Dánarorsök Títusar er ókunn en fornir sagnaritarar kenndu margir Dómitíanusi um að hafa átt sök á dauða hans eða að hann hafi að minnsta kosti ekki látið hlúa að Títusi á meðan hann var veikur. Slíkar getgátur þykja þó ekki áreiðanlegar þar sem Títus var almennt vel liðinn sem keisari en Dómitíanus var óvinsæll.
Nerva

**Marcus Cocceius Nerva** (8. nóvember 30 – 27. janúar 98) var keisari í Rómaveldi eftir dauða Domitíanusar árið 96 þar til hann lést árið 98. Þrátt fyrir stutta valdatíð hefur Nerva verið talinn fyrstur hina svonefndu „fimm góðu keisara“ sem réðu frá 96 til 180 e.kr. 

Nerva var fyrsti keisarinn til að velja sér eftirmann á meðal þeirra sem hæfastir voru og ættleiða hann frekar en að velja eftirmann sinn meðal skyldmenna eins og tíðkaðist áður og gat þessi hefð af sér hina fyrrnefndu „fimm góðu keisara“.

## Yfirlit
### Fjölskylda
Nerva var fæddur í borginni Narni rúmum 80 km norður af Róm í fjölskyldu Marcus Cocceius Nerva og Sergia Plautilla. Fornar heimildir segja að hann hafi annaðhvort verið fæddur 30 eða 35 í þá virðulegu ætt. Faðir hans Nerva eldri var öldungaráðsmaður og afi hans sem bar einnig sama nafn og Nerva var í keisaralega aðstoðarliði Tíberíusar um það leiti sem Nerva fæddist.

### Þjóðfélagsþjónusta

Ekki er mikið vitað um fyrrihluta ferils Nerva. Þó er ekki talið líklegt að hann hafi farið hinar hefbundnu leiðir eins og í herinn sem tíðkaðist yfirleitt á tímum Rómaveldis. Samkvæmt Tacítusi var Nerva kosinn praetor á valdatíma Nerós árið 65 og lék þar Nerva mikilvægt hlutverk í að svifta hulunni af pisonian samsærinu og fékk fyrir það mikinn heiður og styttur af sér í kringum höllina. Nerva og Vespasíanus störfuðu báðir sem aðstoðarmenn Nerós og því er ekki fráleitt að Nerva hafi þurft að gæta hins unga Domitíanusar þegar Vespasíus var sendur í burtu til að kveða niður gyðingauppreisnina árið 67. Í kjölfarð á dauða Nerós árið 68 var Nerva hliðhollur flavísku ættinni á meðan borgarastyröldinni stóð árið 69, hinu svokallaða ári keisaranna fjögurra. Það ár varð Nerva vitni að valdatöku og falli Galba, Othos og Vitelliusar og að lokum valdatöku Vespasíanusar, fyrsta keisarans af flavísku ættinni. Nerva hélt áfram að þjóna Vespasíanusi og árið 71 fékk Nerva svo loksins verðlaun fyrir tryggð sína með sínu fyrsta ráðgjafastarfi. Hann hélt svo áfram að þjóna sem ráðgjafi undir báðum sonum Vespasíanusar, Títusi og Dómitíanusi.

## Keisari
Þann 18. september 96 var Domintíanus ráðinn af dögum af samsærismönnum í höllinni og þann sama dag var Marcus Cocceius Nerva krýndur keisari.

## Neðanmálsgreinar
30

Árið **30** (**XXX** í rómverskum tölum) var í gregoríanska tímatalinu almennt ár sem byrjaði á sunnudegi.

## Atburðir

* Rómverjar stofna borgina Tournai í Belgíu.
* 7. apríl - Krossfesting Jesú Krists samkvæmt einni kenningu (samkvæmt annarri kenningu átti hún sér stað 3. apríl 33).
* Líklegt upphaf páfadóms Péturs postula (stóð til 64).
* Fedros þýðir *[[Dæmisögur Esóps]]* og semur sínar eigin.

## Fædd
* 8. nóvember - Nerva, rómverskur keisari (d. 98).

## Dáin
* 7. apríl (föstudaginn langa) - Jesús Kristur krossfestur (f. um 4 f.Kr.) samkvæmt einni kenningu, en venja er að segja hann hafa dáið árið 33.
* Jóhannes skírari samkvæmt sumum kenningum, en líklegra ártal er um 36.
98

Árið **98** (**XCVIII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Trajanus tekur við af Nerva.
* Uppljóstrararnir sem Dómitíanus notaði við harðstjórn sína reknir frá Róm.
* Trajanus opnar aftur skipaskurðinn milli Nílar og Rauðahafsins til að styrkja höfnina í Alexandríu.
* Tacitus lýkur við samningu *[[Germanía|Germaníu]]*.
* Evaristus verður páfi í Róm

## Fædd

## Dáin
* 27. janúar - Nerva, rómverskur keisari (f. 30)
*Apollonius frá Tyana
81

Árið **81** (**LXXXI** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Dómitíanus tekur við af Títusi bróður sínum sem keisari Rómar.
* Títusarboginn reistur í Róm.

## Fædd

## Dáin
* 13. september - Títus, rómverskur keisari (f. 39).
9

Árið **9** (**IX** í rómverskum tölum) var í gregoríanska tímatalinu almennt ár sem byrjaði á þriðjudegi.

## Atburðir

* Illyría er gerð að skattlandi eftir að uppreisn hefur verið kveðin niður.
* Rínarfljót er gert að landamærum milli Rómaveldis og germanskra þjóða eftir ósigur Rómverja gegn Hermanni í Varusarbardaganum.
* Pannónía beygir sig undir rómversk yfirráð.

## Fædd
* 18. nóvember - Vespasíanus, rómverskur keisari (d. 79).

## Dáin
* Publius Quinctilius Varus, rómverskur landstjóri í Germaníu.
Colosseum

**Colosseum** (einnig ritað **Coliseum** eða **Kólosseum**), upprunalega **Flavíanska hringleikahúsið** (latína: *Amphitheatrum Flavium*), er stærsta hringleikahúsið sem byggt var í Rómaveldi. Það gat upprunalega tekið við 50.000 manns í sæti og var notað fyrir bardaga skylmingaþræla og annarra svipaðra skemmtana. Colosseum var byggt á árunum 72 til 80, það var Vespasíanus sem lét hefja byggingu þess en sonur hans Títus var kominn til valda þegar húsið kláraðist. Það var notað til ársins 217 þegar það skemmdist þegar það varð fyrir eldingu. Það var ekki gert upp fyrr en árið 238 en eftir það var það notað til ársins 524. Hætt var að sýna bardaga skylmingaþræla stuttu eftir að kristni varð ríkistrú en húsið var enn notað fyrir ýmsar aðrar skemmtanir. Á miðöldum átti Colosseum mjög erfiða tíma en þá skemmdist húsið mikið í jarðskjálftum, var notað sem virki og kirkja reist í hluta þess. Þar að auki var mikið af steinunum sem byggingin er gerð úr teknir til að byggja nýjar byggingar, til dæmis fór mikið af marmaranum í Péturskirkjuna. Á síðari tímum hefur Colosseum, eða það sem eftir er af því, orðið eins konar tákn fyrir borgina og hið forna Rómaveldi.
Friður

**Friður** er ástand laust við átök. Oftast er þá um stríðsátök að ræða, og friður er í þeim skilningi andheiti stríðs. En einnig er vísað til friðar sem ástands þar sem læti og persónuleg átök eru ekki til staðar, og er þá samheiti kyrrðar. Enn ein merkingin vísar til hugarástands þar sem einstaklingur á ekki í innri átökum eða efasemdum, og er þá talað um innri frið.

## Tengt efni
* Friðarsinni
* Heimsfriður
39

Árið **39** (**XXXIX** í rómverskum tölum) var í gregoríanska tímatalinu almennt ár sem byrjaði á fimmtudegi.

## Atburðir

* Calígúla Rómarkeisari fyrirskipar að stytta af sér verði reist í musterinu í Jerúsalem.

## Fædd
* Britannicus, sonur Cládíusar verðandi Rómarkeisara
* 30. desember - Títus, rómverskur keisari (d. 81).

## Dáin
* Seneca eldri, rómverskur mælskumaður.
* Heródes Antípas, fjórðungshöfðingi Galíleu og Pereu.
Pákur

**Pákur** (**ketiltrommur** eða **ketilbumbur**) eru slagverkshljóðfæri af þeirri gerð sem gefa frá sér einn tiltekinn tón. Sjaldan er talað um eina páku vegna þess að alltaf er leikið á tvær eða fleiri pákur saman. Páka er koparskál sem skinn er strengt yfir. Oftast er hægt að strekkja á skinninu með fótstigi og stilla þannig tónhæð hverrar páku. Á pákur er leikið með sérstakri gerð af kjuðum, pákukjuðum. Þeir eru með mjúkt höfuð, oft með trékjarna og feltfóðri, handfangið er vanalega úr viði. Mismunandi kjuðar eru notaðir, jafnvel í sama verki, til að ná fram mismunandi tónblæ úr hljóðfærinu. Pákur þróuðust út frá trumbum, sem voru notaðar í hernaði, og urðu fast hljóðfæri í hljómsveitum á 16. öld og hafa verið það síðan. Algengast er að notaðar séu tvær pákur, önnur stillt á grunntón en hin á fortón tóntegundarinnar sem verkið er í. Frá því á rómantíska tímabilinu (og raunar að einhverju leyti fyrr) hefur þeim þó farið fjölgandi og venjulegt er orðið að hafa fjórar pákur í hveri hljómsveit. Þó það sé mjög sjaldgæft hafa verið samin nokkur verk fyrir pákur og hljómsveit, til dæmis samdi Philip Glass árið 2000 konsert fyrir tvo pákuleikara og hljómsveit, þar sem hvor pákuleikari notar sjö pákur.
Maríus (aðgreining)

**Maríus** getur átt við um:
* Gaius Marius (157 f.Kr. – 86 f.Kr.), rómverskan herforingja og stjórnmálamann.
* Gaius Marius yngri (110 f.Kr./108 f.Kr. &ndash; 80 f.Kr.), son Gaiusar Mariusar.
* Mannsnafnið Maríus
Súlla

**Lucius Cornelius Sulla Felix** eða **Súlla** (um 138 f.Kr. &ndash; 78 f.Kr.) var rómverskur herforingi og alræðismaður (*dictator*). Hann hlaut viðurnefnið Felix &mdash; hinn hamingjusami &mdash; á eldri árum vegna farsællar herstjórnar sinnar. 

Honum var oft lýst sem hálfum ref, hálfu ljóni vegna þess að hann var rómaður fyrir að vera klókur og hugrakkur. Hann var óvenjulegur Rómverji að því leyti að hann hafði ríka kímnigáfu og var óútreiknanlegur, bæði í athöfnum og lunderni. Hann var einkar hagsýnn maður en þó afar hjátrúarfullur og trúði á heppni sína. Hann var hygginn maður og gerði ítarlegar hernaðaráætlanir en ef mótlæti lét á sér kræla gat hann einnig brugðist snögglega við og harkalega. Súlla er ef til vill dularfyllstur og torskildastur allra rómverskra stjórnmálamanna og herforingja.

Súllu er einkum minnst fyrir ógnarstjórn sína undir lok stjórnmálaferils síns. Að loknu borgarastríði árið 82 f.Kr. fól öldungaráð Rómar Súllu alræðisvald. Í kjölfarið fylgdi ógnarstjórn. Súlla lét taka andstæðinga sína af lífi hundruðum saman. Hann tvöfaldaði stærð þingsins og jók völd þess á kostnað alþýðufunda. Árið 80 f.Kr. lagði Súlla niður völd og hætti afskiptum af stjórnmálum.
Orrustan við Actíum

**Orrustan við Actíum** var sjóorrusta milli herja Octavianusar annars vegar og Marcusar Antoniusar og Kleópötru, drottningar Egyptalands, hins vegar. Orrustan var háð 2. september árið 31 f.Kr. skammt frá rómversku nýlendunni Actíum á norðvestanverðu Grikklandi við Jónahaf. Fyrir flota Octavianusar fór Marcus Vipsanius Agrippa en Antonius stjórnaði sjálfur flota þeirra Kleópötru. Floti Octavianusar hafði sigur. Í kjölfarið varð Octavíanus valdamesti maður Rómar, hlaut titilinn *princeps* Augustus og varð fyrsti keisari Rómaveldis. Af þessum sökum eru endalok lýðveldistímans í Róm stundum miðuð við þessa orrustu.

Orrustan við Actíum var síðasta mikla sjóorrustan í fornöld.