open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Evþýdemos (Platon)

***Evtþýdemos*** er samræða eftir forngríska heimspekinginn Platon, samin um 380 f.Kr. Samræðan er háðsádeila á rökbrellur fræðaranna.

## Persónur
* Sókrates
* Kríton 
* Kleinías
* Evþýdemos
* Díonýsodóros
* Ktesippos
Tímajos (Platon)

***Tímajos*** eða ***Tímaíos*** er samræða eftir forngríska heimspekinginn Platon, samin um 360 f.Kr. Megnið af samræðunni er löng ræða sem Tímajos frá Lókrí flytur en meginumfjöllunarefnið er eðli efnisheimsins. Í *Tímajosi* kemur sagan um Atlantis fyrir í fyrsta sinn. Samræðan *[[Krítías (Platon)|Krítías]]* er framhald af *Tímajosi*.

## Persónur
* Sókrates
* Tímajos frá Lókrí
* Hermókrates
* Krítías

## Tengt efni
* Atlantis
* *[[Krítías (Platon)|Krítías]]*

## Tenglar
* 
*
Menon (Platon)

***Menon*** eða ***Menón*** er sókratísk samræða eftir forngríska heimspekinginn Platon. Meginumfjöllunarefnið er eðli dygðarinnar en markmið samræðunnar er að finna skilgreiningu á dygð sem slíkri. Í samræðunni setur Platon fram upprifjunarkenninguna svonefndu, sem kveður á um að allt nám sé upprifjun þekkingar sem sálin býr yfir. Samræðan er venjulega talin hafa verið samin undan *[[Fædon (Platon)|Fædoni]]*, *[[Ríkið (Platon)|Ríkinu]]* og *[[Samdrykkjan (Platon)|Samdrykkjunni]]*.
Prótagóras (Platon)

***Prótagóras*** er mikilvæg sókratísk samræða eftir forngríska heimspekinginn Platon. Megnumfjöllunarefnið er hvort hægt sé að kenna mönnum að vera dygðugir.

Samræðan á sér stað heima hjá Kallíasi í Aþenu og þangað eru saman komnir allir helstu fræðararnir.
Krítías (Platon)

***Krítías*** er samræða eftir forngríska heimspekinginn Platon. Hún er framhald af samræðunni *[[Tímajos (Platon)|Tímajosi]]* og fjallar um söguna um Atlantis og tilraun Atlantisbúa til þess að leggja undir sig Aþenu. Tilraunin fór út um þúfur vegna dygðar Aþeninga og spillingar Atlantisbúa.

*Krítías* er önnur í röð þriggja samræðna, á eftir *Tímajosi* og á undan *Hermókratesi*, sem var áætluð en aldrei skrifuð. *Krítías* er sjálf ókláruð.

## Tengt efni
* Atlantis
* *[[Tímajos (Platon)|Tímajos]]*

## Tengill
*
Kleitofon (Platon)

***Kleitofon*** er samræða sem er eignuð forngríska heimspekingnum Platoni en fræðimenn eru ekki á einu máli um hvort samræðan er ósvikin eða ekki. Samræðan er afar stutt og kann að vera ókláruð.
Vallarrýgresi

**Vallarrýgresi** eða **enskt rýgresi** (fræðiheiti: *Lolium perenne*) er fjölær tegund af ættkvísl rýgresis. Upprunalega fannst hún í Evrópu, Asíu og Norður-Afríku. Þaðan hefur tegundin borist víðar, enda afar vinsæl fóðurjurt í N- og S-Ameríku, í Evrópu, á Nýja-Sjálandi og í Ástralíu. 

## Greiningareinkenni

Vallarrýgresi nær allt að 90 sm hæð, hefur öflugt rótarkerfi og afar löng, dökkgræn blöð. Þau eru flöt og glansandi á neðra borði. Slíðurhimnan er 0,5-2,0 mm á lengd. Blómskipun rýgresis nefnist ax og það getur náð allt að 30 sm lengd. 
Hvert smáax er oftast með 3-10 blómum. 

## Notkun
Vallarrýgresi er frekar ný tegund í túnrækt á Íslandi. Sökum lítils vetrarþols kelur stór hluti þess yfir veturinn. Öflugt kynbótastarf hefur þó skilað harðgerðari yrkjum er henta betur til ræktunar hérlendis. Það hefur gott beitarþol, getur gefið mikla uppskeru sem er um leið auðmelt og næringarrík. Meltanleiki er meiri en hjá öðrum grösum og hentar grasið því vel kúm í hárri nyt, sem og öðrum skepnum í hröðum vexti.

## Tilvísanir
Dansinn

***Dansinn*** er kvikmynd eftir Ágúst Guðmundsson byggð á smásögunni Her skal danses eftir William Heinesen.

## Heimildir
Túnvingull

**Túnvingull** (fræðiheiti: *Festuca richardsonii* eða *Festuca rubra ssp. arctica*) er grastegund sem finnst villt á Íslandi, sem og beggja vegna Atlantshafs. Túnvingull er algengasta grastegund landsins og finnst upp í allt að 1200 metra hæð. Hann er talinn deilitegund af **rauðvingli** sem er heiti yfir Festuca rubra.
Rauðvingull er hávaxnari en túnvingull og verður rauðleitari þegar líðður á sumarið. Hann var innfluttur til sáningar á túnum og meðfram vegum. 

## Greiningareinkenni
Túnvingull er puntgras sem nær 40-80 sm hæð. Punturinn hefur yfirleitt fáar greinar sem bera stór smáöx (5-8 blóm). Þau eru gjarnan loðin og raða sér oftast upp öðru megin við stöngulinn, þannig að punturinn er afar grannur. Hann er ýmist gráleitur eða brúnn á litinn.

Blöð túnvinguls eru mjó (0,5-1 mm) og er hann duglegur að mynda þéttvaxna hliðarsprota. 

## Notkun
Túnvingli var sáð í tún fyrr á árum, en því er nú hætt að mestu, sökum þess að hann er frekar léleg fóðurplanta. Í dag er tegundin aðallega notuð til landgræðslu, enda afar þurrkþolin og hentar þar af leiðandi vel í sandjarðvegi.

## Latneskt heiti
Latneskt heiti túnvinguls er *Festuca rubra* sé það ræktað upp af fræi, en sé það villt, t.d. í íslenskri náttúru, heitir það *Festuca richardsonii*.

## Samlífi
Túnvingull er ein þeirra grastegunda sem sveppurinn korndrjóli vex á.

## Ítarefni
* *Studier over den genetiske variasjonen mellom og innen populasjoner av rødsvingel (Festuca rubra L.)*, doktorsritgerð Ríkharðs Brynjólfssonar frá Landbúnaðarháskólanum á Ási, 1976.

## Tilvísun
Foxtrot (kvikmynd)

***Foxtrot*** er kvikmynd eftir Karl Óskarsson og Jón Tryggvason um færslu hárra peningafjárhæða yfir  Ísland og vandræðin sem verða í kjölfarið af því.
Vallarsveifgras

**Vallarsveifgras** (fræðiheiti: *Poa pratensis*) er ein af mörgum tegundum sveifgrasa (*Poa*) sem finna má í heiminum. Á Íslandi vex tegundin villt en er einnig notuð til túnræktar, í íþróttavelli og í grasflatir. 

## Greiningareinkenni

Vallarsveifgras er fremur lágvaxin tegund, hún er oftast 30-50 sm á hæð. Tegundin tilheyrir puntgrösum og er puntur vallarsveifgrass keilulaga, þar sem neðstu greinar puntsins eru lengstar. Hvert smáax hefur 3-5 blóm. Axagnirnar eru oftast fjólubláar.

Blöð plöntunnar eru fremur breið (3-5 mm), flöt og enda í totu, líkt og bátsstefni. Það er gott greiningareinkenni sveifgrasa. Vallarsveifgras myndar öflugar neðanjarðarrenglur og fjölgar sér gjarnan þannig. 

## Notkun
Vallarsveifgras hefur í ríkum mæli verið notað til túnræktar, þó notkun þess hefur eilítið minnkað síðustu árin. Það gefur þokkalega uppskeru og gefur góðan endurvöxt. Fóðrið er lystugt, næringar- og steinefnaríkt. Því er gjarnan sáð í blöndu með vallarfoxgrasi. Það er einnig töluvert notað í íþróttavelli og grasflatir vegna þess hvað það þolir traðk vel.

## Samlífi
Á Íslandi eru að minnsta kosti níu tegundir sveppa þekktar sem lifa annað hvort með vallarsveifgrasi eða á vefjum þess, dauðum eða lifandi. Þessar tegundir eru grasdrjóli (*Claviceps purpurea*), grashólkur (*Epichloë typhina*), grasméla (*Erysiphe graminis*) og svo lítt þekktari tegundirnar, *[[Drechslera poae]]*, *[[Phaeoseptoria poae]]*, *[[Puccinia brachypodii]]* var. *poae-nemoralis* sem myndar ryðgró á vallarsveifgrasi, *[[Stagonospora montagnei]]*, *[[Stagonospora nodorum]]* og *[[Wojnowicia hirta]]*. 

## Tilvísanir
Entertainment Software Association

**Entertainment Software Association** (ESA) eru tölvuleikjasamtök í Bandaríkjunum. Þau voru stofnuð í apríl 1994 sem Interactive Digital Software Association (IDSA) og voru endurskírð í ESA 16. júlí 2003.
Fíaskó

***Fíaskó*** var fyrsta kvikmynd Ragnars Bragasonar. Hún skiptist í þrjá kafla og fjallar um þrjár kynslóðir í sömu fjölskyldu sem búa undir sama þaki í miðbæ Reykjavíkur. Fyrsti hlutinn fjallar um ellilífeyrisþegan Karl Barðdal Róbert Arnfinnsson sem gerir hosur sínar grænar fyrir heldri frú Kristbjörg Kjeld sem þjáist af Alzheimers. Miðkaflinn fjallar um Júlíu Barðdal Silja Hauksdóttir, unga konu sem lifir í óvissu um hver barnsfaðir sinn sé. Þriðji og síðasti hlutinn fjallar um Steingerði Barðdal og samband hennar við predikara Eggert Þorleifsson sem er í alvarlegum ógöngum. Kvikmyndin hlaut verðlaun dómnefndar á Kvikmyndahátíðinni í Kairó árið 2001.
Neytendasamtökin

**Neytendasamtökin** eru íslensk frjáls félagasamtök neytenda. Hlutverk þeirra er að vernda hagsmuni íslenskra neytenda með því að framkvæma verð- og þjónustukannanir og birta niðurstöður sínar í fjölmiðlum. Félagsmenn teljast um 10.600 talsins. Samtökin halda úti skrifstofu í Reykjavík og á Akureyri. Neytendasamtökin voru stofnuð árið 1953 og eru þar með þriðju elstu samtök sinnar tegundar í heiminum.

Á vegum samtakanna koma út fjögur tölublöð Neytendablaðsins á ári. Þau gefa sömuleiðis út útgáfurit um ýmiss málefni sem neytendur varða. Félagsmenn fá einnig aðgang að læstri heimasíðu samtakanna þar sem ýmsar upplýsingar standa til boða og þeim er boðin lögfræðiþjónusta. 

## Skipulag
Í lögum samtakanna segir að hlutverk þeirra sé:
* að vinna að því að sjónarmið neytenda séu virt þegar ákvarðanir eru teknar eða reglur settar er varða hagsmuni neytenda, 
* að annast útgáfu-, rannsóknar-, ráðgjafa- og fræðslustarfsemi til þess að auka skilning á hagsmunamálum neytenda, þar á meðal að auka verð- og vöruþekkingu þeirra, 
* að styðja réttmætar kröfur einstakra neytenda og berjast fyrir því að réttur neytenda sé virtur, 
* að vinna að umbótum á löggjöf til hagsbóta fyrir neytendur.

## Saga
Neytendasamtökin voru stofnuð að frumkvæði Sveins Gunnars Ásgeirssonar lögfræðings 26. janúar 1953. Eitt fyrsta málið sem laut að samtökunum var *Hvile-Vask málið* sem snerist um auglýsingu á dönsku „undra“ þvottaefni. Efnafræðingar á vegum samtakanna efnagreindu þvottaefnið og komust að þeirri niðurstöðu að það væri á engann hátt frábrugðið öðrum að því undanskildu að magn bleikiefnis var meira en í öðrum þvottaefnum. Samtökin sendu því frá sér fréttatilkynningu þar að lútandi og var í kjölfarið stefnt af innflytjanda þvottaefnisins. Neytendasamtökin töpuðu málinu fyrir sjó- og verslunardómi vorið 1957 en áfrýjuðu til hæstarétts og unnu málið 1959.

## Heimildir


## Tengill
* Heimasíða Neytendasamtakanna
Gemsar

***Gemsar*** er kvikmynd um unglingavinahóp í Reykjavík. Leikstjóri og höfundur handrits var Mikael Torfason.
Hvítir mávar

:*Getur líka átt við sönglagið [[Hvítir mávar (sönglag)|Hvítir mávar]].* 

***Hvítir mávar*** er kvikmynd frá árinu 1985.
Evþýfron (Platon)

***Evþýfron*** eða ***Evþýfrón*** er sókratísk samræða eftir forngríska heimspekinginn Platon. Hún er almennt talin hafa verið samin snemma á ferli Platons. Samræðan, sem er nefnd eftir viðmælanda Sókratesar Evþýfroni, á sér stað á götu úti í Aþenu skömmu fyrir réttarhöldin yfir Sókratesi árið 399 f.Kr. Hún fjallar um guðrækni, sem Sókrates biður Evþýfron að skilgreina fyrir sig en samræðunni lýkur án þess að niðurstaða hafi fengist.
Fræðarinn (Platon)

***Fræðarinn*** eða ***Sófistinn*** (forngríska: **Σοφιστής**) er samræða eftir forngríska heimspekinginn Platon. Samræðan er almennt talin hafa verið samin seint á ferli Platons, seinna en *[[Parmenídes (Platon)|Parmenídes]]* og *[[Þeætetos (Platon)|Þeætetos]]* en um svipað leyti og *[[Stjórnvitringurinn (Platon)|Stjórnvitringurinn]]*, að öllum líkindum eftir 360 f.Kr.
Málsvörn Sókratesar (Platon)

:*Þessi grein fjallar um rit [[Platon]]s. Um rit [[Xenofon]]s, sjá [[Málsvörn Sókratesar (Xenofon)|Málsvörn Sókratesar]].*
***Málsvörn Sókratesar*** eða ***Varnarræða Sókratesar*** er ritverk eftir forngríska heimspekinginn Platon. *Málsvörnin* er skálduð varnarræða Sókratesar fyrir réttinum árið 399 f.Kr. Hún er stundum talin vera fyrsta rit Platons af þeim sem varðveitt eru en nær allir fræðimenn eru sammála um að hún sé samin snemma á ferli Platons, innan fárra ára eftir réttarhöldin. Verkið kom út á íslensku árið 1973 í þýðingu Sigurðar Nordals í bókinni *Síðustu dagar Sókratesar* en hafði áður komið út í þýðingu Jón Gíslasonar og hét þá *Varnarræða Sókratesar*.

Xenofon, sem einnig ritaði Málsvörn Sókratesar, bendir á að fjöldi höfunda hafi skrifað verk Sókratesi til varnar. Málsvörn Sókratesar eftir Platon er almennt álitin besta heimildin um Sókrates en deilt er um hversu mikinn hluta Sókrates á í henni. Bent er á að ritið skeri sig um margt frá öðrum ritum Platons en á móti kemur að ekki hefur hún verið skrifuð upp orðrétt eftir minni, enda þótt textinn sé nánast allur í fyrstu persónu og settur fram eins og um ræðu Sókratesar við réttarhöldin sé að ræða og Sókrates nefnir í tvígang að Platon sé viðstaddur (34a og 38b). Ákærurnar á hendur Sókratesi tengdust miklum breytingum sem urðu á samfélagi Aþeninga sem varð mun herskárra en áður hafði verið, en hann var dæmdur til dauða fyrir að spilla æskulýðnum og trúa ekki á guðina en boða villutrú.

## Inngangur

Sókrates hefur mál sitt á því að lýsa yfir að honum sé ekki kunnugt hvort Aþeningar hafi þegar látið ákærendur sannfæra sig um sekt hans. Þau orð eru mikilvæg og segja fyrir um hvert þema ræðunnar verður, enda er algengt í verkum Platons að í upphafi sé sett fram meginhugmynd verksins. Þessi játning á þekkingarleysi gefur til kynna að heimspekin sem sett er fram í textanum feli í sér að játa fáfræði sína, enda sprettur öll þekking hans af því að vita ekkert: „Ég veit aðeins að ég veit ekki neitt“.

Sókrates biður kviðdóminn að dæma sig ekki eftir mælskusnilld sinni heldur af sannleikanum sem hún leiðir fram. Ræðan sem lesandinn les dugði ekki til að sannfæra dóminn, Sókrates var dæmdur til dauða en hann hefur verið dáður fyrir æðruleysi sitt andspænis dauðanum.
Kratýlos (Platon)

***Kratýlos*** (forngríska: Κρατυλος) er samræða eftir forngríska heimspekinginn Platon. Í samræðunni ræða þeir Sókrates, Kratýlos og Hermógenes um eðli tungumálsins. Meginspurningin er sú hvort nöfn vísi til þess sem þau standa fyrir einungis í krafti samkomulags um orðanotkun eða hvort þau hafi einhver náttúruleg tengsl við það sem þau standa fyrir. *Kratýlos* er ein fyrsta tilraunin í vestrænni heimspeki til þess að fjalla um málspeki, málvísindi og orðsifjafræði.

## Tenglar
* ''Cratylus''  grískur texti úr Oxford Classical Text röðinni í ritstjórn John Burnets (1903)
* ''Cratylus'' þýtt af Harold N. Fowler (1921)
Alkibíades I (Platon)

***Alkibíades fyrri*** eða ***Alkibíades I*** er samræða sem er eignuð forngríska heimspekingnum Platoni. Í samræðunni ræðir Sókrates við Alkibíades um gagnsemi heimspekinnar. Í fornöld var *Alkibíades fyrri* vinsæl samræða og talin besti inngangurinn að platonskri heimspeki.

## Yfirlit
Í *Alkibíadesi fyrri* lýsir Sókrates ást sinni á Alkibíadesi í stuttum formála en ræðir svo allar helstu ástæður þess að Alkibíades þarfnast hans. Tilraunir Sókratesar til þess að lokka Alkibíades frá stjórnmálum yfir í heimspeki takast ekki en heilla þó Alkibíades. 

## Ósvikin samræða?
Í fornöld var aldrei dregið í efa að *Alkibíades fyrri* væri réttilega eignuð Platoni. Árið 1836 lýsti þýski fræðimaðurinn Friedrich Schleiermacher því yfir að samræðan væri ranglega eignuð Platoni. Í kjölfarið dvínuðu vinsældir hennar. Stílfræðilegar rannsóknir benda hins vegar til þess að samræðan sé ósvikin, og sumir fræðimenn hafa haldið því fram að Platon hafi raunverulega samið hana.

## Ritunartími
*Alkibíades fyrri* er venjulega talin hafa verið rituð snemma á ferli Platons. Sumir fræðimenn hafa þó haldið því fram að samræðan hafi verið samin mun seinna, ef til vill á 5. áratug 4. aldar f.Kr.

## Tilvísanir

## Heimildir
*Denyer, Nicholas, "introduction", in Plato, *Alcibiades*, Nicholas Denyer (ed.) (Cambridge: Cambridge University Press, 2001): 1-26.
* Young, Charles M., "Plato and Computer Dating", in Nicholas D. Smith (ed.), *Plato: Critical Assessments volume 1: General Issues of Interpretation* (London: Routledge, 1998): 29-49.
Þeætetos (Platon)

***Þeætetos*** (stundum skrifað ***Þeaítetos***, forngríska: Θεαιτητος) er samræða eftir forngríska heimspekinginn Platon. Hún er almennt talin hafa verið samin eftir miðjan feril Platons (þ.e. eftir samræður á borð við *[[Fædon (Platon)|Fædon]]*, *[[Fædros (Platon)|Fædros]]*, *[[Samdrykkjan (Platon)|Samdrykkjuna]]* og *[[Ríkið (Platon)|Ríkið]]*) en á svipuðum tíma og *[[Parmenídes (Platon)|Parmenídes]]*.

Í samræðunni, sem fjallar um þekkingarfræði, er leitað að skilgreiningu á þekkingu. Samræðunni lýkur án þess að endanleg niðurstaða hafi fengist.

## Tenglar
* 
*
Fædon (Platon)

***Fædon*** (forngríska Φαίδων; stundum skrifað *Faídon*) er samræða eftir forngríska heimspekinginn Platon. Samræðan er talin vera samin á miðjum ferli Platons, á eftir samræðum á borð við *[[Evþýfron (Platon)|Evþýfron]]*, *[[Gorgías (Platon)|Gorgías]]* og *[[Menon (Platon)|Menon]]*, en á undan samræðum eins og *[[Ríkið (Platon)|Ríkinu]]* og *[[Samdrykkjan (Platon)|Samdrykkjunni]]*.

Samræðan gerist í fangelsi í Aþenu árið 399 f.Kr. þar sem Sókrates bíður þess að vera tekinn af lífi. Samræðan lýsir síðustu stundum í lífi Sókratesar. Megnið af samræðunni lýsir samræðum hans við félaga sína um ódauðleika sálarinnar. Í samræðunni koma fyrir ýmis pýþagórísk stef. Þá lýsir samræðan aftökunni og dauða Sókratesar.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Frumtextinn hjá Perseus
Alkibíades II (Platon)

***Alkibíades síðari*** eða ***Alkibíades II*** er samræða sem er eignuð forngríska heimspekingnum Platoni. Fræðimenn eru flestir sammála um að samræðan sé ekki ósvikin, þótt hún hafi varðveist með ritum Platons frá fornöld og hafi þá verið talin ósvikin. Í samræðunni ræða saman Sókrates og Alkibíades.
Lögin (Platon)

:*Þessi grein fjallar um rit Platons. Um rit Ciceros, sjá [[Lögin (Cicero)|Lögin]].*

***Lögin*** eru samræða eftir forngríska heimspekinginn Platon. Samræðan er bæði sú lengsta og sú síðasta sem Platon samdi. Hún er frábrugðin öðrum samræðum Platons að því leyti að í henni kemur Sókrates alls ekki fyrir.
Mínos (Platon)

***Mínos*** er samræða sem er eignuð forngríska heimspekingnum Platoni. Margir fræðimenn telja að samræðan sé ekki ósvikin en sé eftir sama höfund og samræðan *[[Hipparkos (Platon)|Hipparkos]]*.

Samræðan fjallar um réttarheimspeki og hefst á spurningunni „Hvað eru lög?“. Þá hefst heimspekileg rannsókn á eðli laga.
Epinomis

***Epinomis*** (orðrétt „eftir lögin“) er samræða sem er eignuð forngríska heimspekingnum Platoni. Flestir fræðimenn telja að samræðan sé ekki ósvikin. Titill samræðunnar er dreginn af því að í fornöld var hún álitin eins konar viðauki við *[[Lögin (Platon)|Lögin]]*.

Í samræðunni ræða saman aþenskur aðkomumaður, Kleinías frá Krít og Megillos frá Lakedæmoníu. Umræðunum frá *Lögunum* er haldið áfram en nú er meginviðfangsefnið viskan. Í samræðunni eru útúrdúrar er varða stjörnufræði og stærðfræði.
Elskendurnir (Platon)

***Elskendurnir*** er samræða sem er eignuð forngríska heimspekingnum Platoni. Hún er almennt ekki talin vera ósvikin.
Halkýon (samræða)

***Halkýon*** er stutt samræða sem er eignuð forngríska heimspekingnum Platoni. Þegar í fornöld var dregið í efa að hún væri ósvikin og nær allir fræðimenn eru sammála um að hún sé ekki eftir Platon.

Í samræðunni segir Sókrates Kærefóni vini sínum söguna um Halkýon, konu sem breyttist í fugl.
Skilgreiningar

***Skilgreiningar*** er eins konar heimspekileg orðabók sem er varðveitt með verkum forngríska heimspekingsins Platons. Flestir fræðimenn eru sammála um að *Skilgreiningarnar* séu ekki eftir Platon en þær gætu hafa verið teknar saman af einhverjum innan Akademíunnar.
Eftirmæli (Platon)

**Eftirmæli** eru 18 stutt kvæði (undir elegískum hætti) sem eru eignuð forngríska heimspekingnum Platoni. Einhver þeirra gætu verið eftir Platon en fornar heimildir greina frá því að hann hafi samið harmleiki áður en hann hóf að rita um heimspeki. Þegar Platon kynntist Sókratesi á hann aftur á móti að hafa brennt alla harmleiki sína. Brotin eru varðveitt hjá mörgum fornum höfundum sem eigna þau Platoni, þ.á m. hjá Díogenesi Laertíosi sem varðveitir fyrstu tíu brotin.
Franzl Lang

**Franzl Lang** var (fæddur *Franz Lang* þann 28. desember, 1930, í München, Þýskalandi; d. 6. desember 2015), var þekktur í Þýskalandi sem „Jodlerkönig“ (jóðlkonungurinn). Hann er frægur jóðlari frá Bæjaralandi í suðurhluta Þýskalands.

Franz syngur og spilar einnig á gítar og harmonikku. Hann hefur gefið út allnokkrar bækur um listina að jóðla. Lang er álitinn besti Alpajóðlari í heiminum; hann er allavega sá söluhæsti.

Tónlistarstefna Langs er þýsk þjóðdansatónlist; Hann syngur oftast á bæversku. Hann notar jóðl á einhverjum tíma í hverju lagi. Hann er nú hættur störfum sem flytjandi, en tekur einstöku sinnum upp.

Hann ólst upp í München, og lærði til verkfærasmiðs. Hann byrjaði að spila á harmonikkuna á níunda aldursári. Fyrsti stóri smellurinn hans var lagið „Kufsteinlied“ árið 1968. Á 8. áratugnum kom hann stundum fram í tónlistarþáttum í sjónvarpinu í Vestur-Þýskalandi, sérstaklega þættinum Lustige Musikanten á ZDF.

Lang hefur selt meira en 10 milljónir platna. Hann hefur fengið 20 gullplötur og eina platínuplötu í Þýskalandi.
Puntgrös

**Puntgrös** eru einn þriggja flokka grasa en hinir eru axgrös og axpuntgrös.

Hjá puntgrösum sitja smáöxin á greinilegum leggjum sem standa í gisnum klasa. Dæmi um algeng íslensk puntgrös eru snarrótarpuntur, vallarsveifgras, língresi, túnvingull og varpasveifgras.
Axgrös

**Axgrös** eru einn þriggja flokka grasa en hinir eru axpuntgrös og puntgrös. 

Smáöx axgrasa sitja beint á stráinu. Mismunandi er hversu þétt smáöxin sitja. Til dæmis eru húsapuntur og rýgresi með tvær gagnstæðar raðir, en sexraða bygg með sex raðir.
Axpuntgrös

**Axpuntugrös** eru einn þriggja flokka grasa en hinir eru axgrös og puntgrös. 

Hjá axpuntgrösum sitja smáöxin á stuttum leggjum út frá stráinu. Þau raða sér þétt upp umhverfis stöngulinn og mynda svokallaðan kólf. Dæmi um íslensk axpuntgrös eru vallarfoxgras, háliðagras og knjáliðagras.
Rokk

**Rokk** er tegund af vinsælli tónlist sem er oftast spiluð á rafmagnsgítara, bassa og trommur. Í sumum tegundum rokktónlistar eru notuð önnur hljóðfæri eins og píanó og hljómborð.
## Undirstefnur
* Fólk rokk
* Blúsrokk
* Framsækið rokk
* Glysrokk
* Krátrokk
* Kristilegt rokk
* Ósungið rokk
* Pönk
** Harðkjarnapönk
*** Síð-harðkjarni
** Síð-pönk
* Rafrokk
* Sýrurokk
* Harðrokk
* Þungarokk
** Framsækið þungarokk
** Dauðarokk
** Glysþungarokk
** Gotneskt þungarokk
** Þrass
** Svartmálmur
** Stóner rokk
** O.fl.
* Öðruvísi rokk
** Bretapopp
** Grugg
** Skógláp

## Tenglar
* 100 Great Rock Classics
Smáax

Blóm grasa raða sér saman í svokölluð **smáöx**. Afar mismunandi er milli tegunda hversu mörg blóm finnast í hverju smáaxi. Hjá língresi er t.a.m. aðeins eitt blóm í hverju smáaxi, en hjá rýgresi finnast oft sex til átta blóm í einu smáaxi. 

Smáöxin raða sér svo mismunandi þétt á stráið, annað hvort á leggjum eða legglaus. Röðun smáaxa er gott greiningareinkenni grasa og er þeim skipt upp í þrjá flokka eftir því: axgrös, axpuntgrös eða puntgrös.

Axagnir (*glumes*) liggja utan um hvert smáax en utan um hvert blóm liggja svokallaðar blómagnir (*palea* og *lemma*).
Windows Vista

**Windows Vista** er útgáfa stýrikerfisins Microsoft Windows, sem er ekki lengur studd. Áður en það var kynnt þann 22. júlí 2005, var það þekkt sem *Longhorn*. Þann 8. nóvember 2006, var stýrikerfið tilbúið og gefið út til fyrirtækja. 30. janúar var það gefið út til almennings. Útgáfan kom fimm árum eftir þá seinustu sem gerir það lengsta bil milli tveggja útgáfna af Windows. í Windows Vista er endurskrifaður NT-kjarni. Það er notendavænt stýrikerfi og búið er að bæta öryggi þess mikið miðað við hinar útgáfurnar af Windows. Þetta stýrikerfi er mjög stórt og tekur 15 gígabæti af hörðum disk og þess vegna er gott að vera með tölvu með 40 gígabæta stóran harðan disk eða meira, 512 megabæta vinnsluminni eða meira, minnsta kosti 1&nbsp;GHz örgjörva og meira en 62 megabæta skjákort. Vista inniheldur fjöldann allan af nýjum möguleikum, sumir bættu verulega notandaviðmótið, bætt leit, ný forrit eins og Windows DVD Maker og fleira. Vista eykur einnig samskipti véla í heimiliskerfinu og notar peer-to-peer tæknina sem gerir það auðveldara að deila skjölum og stafrænum hlutum milli tölva. Vista er einnig með útgáfu 3.0 af .NET Framework sem gerir forriturum auðveldara fyrir að skrifa forrit sem ekki byggja á Windows API.

## Útgáfur

Windows Vista fæst í sex útgáfum, Windows Vista Basic, Windows Vista Home Basic, Windows Vista Home Premium, Windows Vista Business, Windows Vista Enterprise og Windows Vista Ultimate. Allar útgáfur nema Windows Vista Basic styðja bæði 32-bit (x86) og 64-bit (x64). Arftaki stýrikerfisins, Windows 7, kom á markað seinni hluta ársins 2009.

## Þjónustupakkar
Microsoft gefur út reglulega þjónustupakka fyrir stýrikerfi sín til að kynna nýja eiginleika og bæta þeim.

### Þjónustupakki 1
Fyrsti þjónustupakkinn var gefinn út af Microsoft þann 4. febrúar 2008, fyrir Windows Vista og Windows Server 2008 á sama tíma. Hann var í prufutíma í fimm mánuði.

Í skýrslu frá Microsoft sem gefin var út í lok ágúst 2007 var talað um þrjú bætingarsvið. Þau eru: *traustleiki og geta*, *stjórnandareynsla* og *stuðningur fyrir nýja staðla og vélbúnaði*.

## Tengt efni
* Windows
* Windows XP
* Microsoft
* Útgáfur af Windows Vista
Kjörbarn

**Kjörbarn** er barn sem hefur verið ættleitt. **Ættleiðing** á sér stað þegar barn eignast nýtt lagalegt foreldri, ýmist til viðbótar eða með útskiptingu. Hið nýja foreldri mun því bera sömu lagalegu réttindi og skyldur gagnvart kjörbarninu líkt og það væri sitt eigið barn, og einnig slitið á lagaleg tengsl við fyrri foreldri ef því er að skipta. Áhrifin eru gjörólík því að taka barn í fóstur, en þar slitna ekki hin lagalegu tengsl barnsins við kynforeldri sín.

Þegar einstaklingur ættleiðir stjúpbarn sitt, þ.e. barn maka síns frá fyrra sambandi, er talað um stjúpættleiðingu en annars er talað um frumættleiðingu. 

## Frumættleiðing
Frumættleiðing er ættleiðing á barni sem ekki er barn eða kjörbarn maka umsækjanda eða sambúðarmaka. Frumættleiðing greinist svo í ættleiðingar innan lands og ættleiðingar milli landa.

## Ættleiðingar á Íslandi
Á Íslandi hlýtur ættleitt barn sömu lagalegu tengsl við kjörforeldra sína eins og ef barnið væri þeirra eigið. Ekki er hægt að fella ættleiðingu niður.

Ef fólk vill ættleiða barn á Íslandi er miðað við að væntanlegir foreldrar séu 25-45 ára, séu heilbrigðir andlega og líkamlega, hafi hreina sakaskrá og geti framfleytt fjölskyldu. Fólk sem er í óvígðri sambúð þarf að hafa búið saman í fimm ár, en gift fólk í þrjú ár. Einhleypum einstaklingum er heimilt að ættleiða barn ef sérstaklega stendur á og ættleiðing er ótvírætt talin barninu til hagsbóta.

Eina ættleiðingarfélagið á Íslandi er *Íslensk ættleiðing.* Það annast milligöngu um ættleiðingar frá Búlgaríu, Kína, Kólumbíu, Tékklandi og Tógó.

## Tenglar
* Lög um ættleiðingar
* Barnarverndarlög
* Foreldrafélag ættleiddra barna 
* Íslensk ættleiðing

## Sjá einnig

* Fósturbarn

## Tilvísanir
Wacken

**Wacken** er þorp í Þýskalandi, nánar tiltekið í Steinburg-héraði í Schenefeld-amti í Holtsetalandi. Þar búa um 2110 manns (2023). Bæjarstjórinn heitir Axel Kunkel. Póstnúmerið er 25596 og svæðisnúmerið er 04827. Í grennd við þorpið er bærinn Itzehoe.

Wacken er fyrst getið í heimildum árið 1148, en þar hafa fundist mun eldri mannvistarleifar.

## Wacken Open Air
Árið 1989 var þungarokkshátíðin **Wacken Open Air** haldin í fyrsta skipti og hefur verið haldin á hverju ári síðan. Hún er haldin fyrstu helgina í ágúst og er ein stærsta þungarokkshátíð heims, með yfir 80.000 gesti á ári. Síðan árið 2000 hafa Íslendingar sótt hana í hópum og íslensk þungarokksbönd spilað þar. Guðni Th. Jóhannesson þáverandi forseti, heimsótti hátíðina árið 2023 en þá spiluðu fjórar íslenskar sveitir þar.

## Tenglar
* Opinber heimasíða bæjarins
* Wacken Open Air
Húsið

**Húsið** getur átt við eftirfarandi:
* Íslensku kvikmyndina *[[Húsið (kvikmynd)|Húsið]]*
* Húsið á Eyrarbakka þar sem verslunin Lefolii var til húsa
Næpa

**Næpa** (**hvítrófa**, **fóðurnæpa** eða **næpukál**)  (fræðiheiti: *Brassica rapa L. var. rapifera*) er vetrareinær planta af krossblómaætt sem safnar forða fyrir veturinn. Forðinn safnast í efra hlut rótar og neðra hlut stönguls, sem bólgna upp og mynda svokallaða *næpu*. Næpan er þess vegna talin rótargrænmeti.

## Líffræði
Næpan er oftast hvít á litinn, getur þó einnig tekið fjólubláan lit á rótarhálsinum (mismunandi milli afbrigða). Lögun hennar er einnig allbreytileg eftir afbrigðum. Sum afbrigði mynda hnöttóttar næpur, á meðan önnur mynda ílangar. Út frá næpunni vaxa blöðin í hvirfingu. Þau eru stór og fjaðurskipt. 

Á seinna ári notar næpan forða sinn og fer í kynvöxt í þeim tilgangi að mynda blóm og setja fræ. Næpan minnkar eftir því sem forðinn er nýttur og stöngullinn hækkar og styrkist. Blóm næpunnar eru gul. Á Íslandi lifir plantan þó ekki yfir veturinn og er aðeins ræktuð til grænfóðurs og þá nýtt um haustið.

## Notkun
Á Íslandi hefur næpa verið ræktuð til manneldis, en einnig lítillega verið notuð sem fóður fyrir mjólkurkýr og lömb. Hún hefur langan vaxtartíma, eða minnst 100-130 daga. Hún er því aðallega verið nýtt til beitar á haustin.

## Tilvísanir
Dys (hljómsveit)

**Dys** var íslensk harðkjarna-pönkhljómsveit stofnuð í kringum 2002. Meðlimir voru Siggi pönk, Heiða, Elvar, Loftur og Stefán.

## Útgáfur
* Ísland brennur, 2003
* Andspyrna, 2007

## Tilvísanir
Gagnkynhneigð

**Gagnkynhneigð** er kynhneigð sem felst í því að laðast að einstaklingum af því kyni sem er gagnstætt eigin kyni, innan hefðbundinnar kynjatvíhyggju. Þetta nær til dæmis til karla sem laðast að konum, og kvenna sem laðast að körlum. Hinsegin sjónarmið gefa til kynna að hugtakið byggi á mikilli kynjatvíhyggju, hugmyndinni um að kynin séu bara tvö.

Gagnkynhneigð er, ásamt samkynhneigð og tvíkynhneigð, ein af þremur helstu flokkum á kynhneigðarskalanum. Gagnkynhneigð er algengasta kynhneigðin, en vísindalegar rannsóknir hafa sýnt að margvíslegar kynhneigðir eru eðlilegur hluti af breytileika innan margra dýrategunda.

## Tengt efni
* Samkynhneigð
* Tvíkynhneigð

## Tilvísanir
Luciano Floridi

**Luciano Floridi** (fæddur 1964) er ítalskur heimspekingur. Hann er félagi á St Cross College, University of Oxford og prófessor í heimspeki við Universita' degli Studi di Bari.

## Helstu ritverk

* *Augmented Intelligence — A Guide to IT for Philosophers*. Rome: Armando, 1996.
* *Scepticism and the Foundation of Epistemology - A Study in the Metalogical Fallacies*. Leiden: Brill, 1996. 
* *Internet - An Epistemological Essay*. Milano: Il Saggiatore, 1997.
* *Philosophy and Computing: An Introduction*. London/New York: Routledge, 1999. 
* *Sextus Empiricus, The Recovery and Transmission of Pyrrhonism*. Oxford: Oxford University Press, 2002.
* *The Blackwell Guide to the Philosophy of Computing and Information*. Oxford: Blackwell, 2003.

## Tenglar

*Vefsíða Floridi
*Um Floridi hjá Blackwell Publishing 
*„Where are we in the philosophy of information?“ Upptaka frá málstofu við háskólann í Bergen 
*„Floridi's Information Ethics, video of a workshop at NA-CAP“
Síðkrítartímabilið

**Síðkrítartímabilið** er jarðsögulegt tímabil sem nær yfir síðari helming krítartímabilsins eða frá því fyrir um 99,6 milljónum ára (± 0,9 m.á.) til fyrir um 65,5 milljónum ára (± 0,3 m.á.). Á þessum tíma greindust margar nýjar tegundir risaeðla og fuglar urðu fjölbreyttari og útbreiddari. Nútíma háfiskar komu fyrst fram á sjónarsviðið.
Jón Oddur & Jón Bjarni

***Jón Oddur & Jón Bjarni*** er kvikmynd eftir Þráin Bertelsson gerð eftir samnefndri sögu Guðrúnar Helgadóttur. Myndin var fyrsta kvikmynd Þráins í fullri lengd og þótti metnaðarfull barnamynd.
Karlakórinn Hekla

***Karlakórinn Hekla*** er kvikmynd eftir Guðnýju Halldórsdóttur sem fjallar um karlakór sem fer til Þýskalands til að verða að síðustu ósk eins meðlimar kórsins áður en hann dó.
Börn (kvikmynd)

***Börn*** er kvikmynd eftir Ragnar Bragason frumsýnd árið 2006 sem er sköpuð í samvinnu við leikara úr leikhópnum Vesturport. Vinnuaðferðin við gerð myndarinnar var óhefðbundin á þann hátt að ekki var notast við hefðbundið kvikmyndahandrit, heldur spunnu leikarar leiktexta sinn fyrir framan myndavélina. Börn er fyrri hluti tvíleiks, seinni hlutinn Foreldrar var frumsýnd árið 2007

## Hlekkir
* http://www.children-movie.com/
* Gagnrýni Topp5.is á Börnum 
* Sjá bíóbrot (trailer 1) fyrir Börn
* Sjá bíóbrot (trailer 2) fyrir Börn 
* Sjá bíóbrot (trailer 3) fyrir Börn
De Oratore

***De Oratore*** eða ***Um ræðumanninn*** er rit eftir rómverska stjórnmálamanninn, heimspekinginn og rithöfundinn sem fjallar um mælskulist. Ritið var samið árið 55 f.Kr. Í ritinu kemur leiðaraðferðin, sem er minnistækni, í fyrsta sinn fyrir í varðveittum heimildum.
Brútus (Cicero)

***Brútus*** er rit eftir rómverska stjórnmálamanninn, heimspekinginn og rithöfundinn sem fjallar um sögu mælskulistarinnar í Rómaveldi. Ritið var samið árið 46 f.Kr.
Pro Milone

***Pro Tito Annio Milone ad iudicem oratio***, þekktust sem ***Pro Milone*** eða ***Til varnar Milo*** á íslensku, er ræða sem rómverski stjórnmálamaðurinn, heimspekingurinn og rithöfundurinn Marcus Tullius Cicero samdi árið 52 f.Kr. til varnar vini sínum Titusi Anniusi Milo, sem var gefið að sök að hafa myrt pólitískan andstæðing sinn Publius Clodius Pulcher á Via Appia.
Etatsráð

**Etatsráð** var dönsk tignarnafnbót sem sumir báru fyrr á öldum. Tignin gekk ekki í arf. Um 1930 var hætt að notast við þessa nafnbót. Konungur sæmdi menn tigninni, en hún taldist vera af „þriðja flokki“ (da. *tredje rangklasse*), þ.e.a.s. þeim mönnum leyfðist að líta á sig sem nokkurs konar aðalsmenn, sem hana báru. Einnig fylgdi sá réttur tigninni, að mönnum leyfðist að koma dætrum sínum að í Vemmetofte-klaustri.

Etatsráðstign fylgdi hvorki embætti né aðrar skyldur, og var hún aðeins virðingartitill, í það minnsta frá því um 1700. Til dæmis var H.C. Andersen etatsráð. Meðal þekktra Íslendinga sem þessi nafnbót var veitt voru Finnur Magnússon og Magnús Stephensen.

## Tengt efni
* Einveldi
* Geheimeráð
* Jústitsráð
* Kansellíráð
* Konferensráð
* Ríkisráð

## Tenglar og heimildir
* Einar Hreinsson, „Íslenskur aðall – ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld“, erindi á Söguþingi 2002.
Embættisaðall

**Embættisaðall** kom til sögunnar um svipaðar mundir og einveldið. Þá hættu konungar að úthluta erfðatitlum, en í staðinn voru konunglegir æðri embættismenn sæmdir aðalstign sem ekki erfðist. Skyldleiki við konung eða eldri aðalsættir, og embætti eða nafnbætur, réðu því hversu langt menn komust í virðingarstiganum, hvort menn öðluðust nafnbætur á borð við etatsráð eða konferensráð.

Íslendingar voru engin undantekning að þessu leyti á einveldistímanum.  Finnur Magnússon var etatsráð og Magnús Stephensen líka þangað til hann varð konferensráð. Sama átti við um amtmenn, stiftamtmenn og, lengi vel, biskupa.

Um 1930 var hætt að úthluta embættisaðalsnafnbótum.

## Embættisaðalstignir
* Etatsráð
* Geheimeráð
* Jústitsráð
* Kansellíráð
* Konferensráð
* Ríkisráð

## Tengt efni
* Einveldi

## Tenglar og heimildir
* Einar Hreinsson, „Íslenskur aðall – ættartengsl og íslensk stjórnsýsla á 18. og 19. öld“, erindi á Söguþingi 2002.
Rentukammer

**Rentukammer** var stjórnardeild í danska einveldinu, sem lét sig efnahagsmál varða: Bókhald, launamál hins opinbera, toll- og skattheimtu, og hafði umsjón með eignum ríkisins, svo sem skógum, vegum og byggingum. Þegar einveldi var aflagt 1848 tók fjármálaráðuneyti við stærstum hluta af umsjónarefnum rentukammersins.

Danska Rentukammerið var í upphafi skrifstofa í Kansellíinu og undir stjórn konunglegs rentumeistara, en við einveldistökuna 1660 var nafninu breytt og nefndist það þá *Skattkammerkollegíið* og varð skipulagslega sjálfstæðara undir stjórn ríkisskattstjóra. Fyrsti ríkisskattstjóri Danmerkur var Hannibal Sehested. Árið 1680 var nafninu aftur breytt í Rentukammer.

Í áranna rás jukust umsvif Rentukammersins og tóku breytingum. Nokkrar skrifstofur voru klofnar út úr því, til dæmis *Þýska sekretaríatið* (1699), *Verslunarkollegíið* (1735), *Yfirtollkammerið* (1760), *Yfirskattstjórnin* (1762) og *Yfirlandbúnaðarkollegíið* (1768).

## Skjalasafn Rentukammers
Árið 1928 afhenti Ríkisskjalasafn Danmerkur Þjóðskjalasafni Íslands mikinn hluta þeirra skjala Rentukammersins, sem snerta íslensk málefni. Eru þau varðveitt þar sem sérstök deild: *Skjalasafn Rentukammers* eða *Rentukammerskjöl*.

Meðal merkra heimilda í skjalasafni Rentukammers er Manntalið 1703, sem Hagstofa Íslands gaf út á árunum 1924–1947. Handritið að manntalinu var lánað hingað til lands 1921, til að undirbúa útgáfu þess, en varð eign Íslendinga með samningunum 1927, sem voru undanfari skjalaskiptanna 1928.

## Tengt efni
* Kansellíið
* Kirkjustjórnarráð
* Einveldi
Orðræða um aðferð

***Orðræða um aðferð*** er ritgerð um heimspeki eftir franska heimspekinginn René Descartes sem kom út árið 1637. Fullur titill verksins er *Orðræða um aðferð til að beita skynseminni rétt og leita sannleikans í vísindum* (á frönsku: *Discours de la méthode pour bien conduire sa raison, et chercher la verité dans les sciences*).

Ritgerðin kom fyrst út á frönsku. Hún var gefin út árið 1637 í Leiden í Hollandi og var inngangur að ritum hans um náttúruvísindi („Dioptrique, Météores e Géométrie“). Hún var síðar þýdd yfir á latínu og kom latneska þýðingin út í Amsterdam árið 1656.

*Orðræða um aðferð* er frægust fyrir margfræga tilvitnun „*[[cogito ergo sum]]*;“ „Ég hugsa, þess vegna er ég.“ Að auki er fyrsta framsetning Descartes kartesísku hnitakerfi að finna í þessari ritgerð.

Ritgerðin er ein sú áhrifamesta í sögunni. Tilgangur hennar var að leggja grunninn sem nútímavísindi áttu að rísa á. Í ritgerðinni tekst Descartes einnig á við efahyggju, en forn efahyggja — sem menn höfðu kynnst m.a. í ritum Sextosar Empeirikosar, Ciceros og Díogenesar Laertíosar — hafði haft þó nokkur áhrif á heimspekinga í um hundrað ár þegar ritgerðin var samin, t.d. Michel de Montaigne. Descartes reyndi að hrekja efahyggjuna í eitt skipti fyrir öll með því að finna sannindi sem ekki yrði efast um. Þau sannindi taldi hann sig finna í fullyrðingunni „Ég hugsa, þess vegna er ég til“ (sem er fengin að láni frá Ágústínusi)

*Orðræða um aðferð* er ásamt *[[Hugleiðingar um frumspeki|Hugleiðingum um frumspeki]]* og *[[Lögmál heimspekinnar|Lögmálum heimspekinnar]]* kjarninn í þeirri þekkingarfræði og frumspeki sem kallast cartesismi.

## Tengt efni
Lögmál heimspekinnar

***Lögmál heimspekinnar*** (á latínu ***Principia philosophiae***) er rit um heimspeki eftir franska heimspekinginn René Descartes. Ritið var samið á latínu og kom fyrst út árið 1644. Því var ætlað að koma í stað rita Aristótelesar um heimspeki og rita hefðbundinnar skólaspeki sem þá voru lesin í háskólum.

Árið 1647 birtist frönsk þýðing eftir Claude Picot undir titlinum *Principes de philosophie*. Þýðingin var unnin í samraði við Descartes. Í formálanum var bréf frá Descartes til Kristínar Svíadrottningar.

## Heimild
*
Vélinda

**Vélinda** (áður vjelindi) er rör eða pípa sem flytur fæðuna frá munninum niður í maga. Í fullvöxnum manni er vélindað yfirleitt 25-30 cm að lengd. 

Vöðvarnir í vélindanu sjá til þess að flytja fæðuna úr kokinu niður að magaopinu. Að innan er vélindað þakið slímhúð sem auðveldar fæðunni að renna niður og ver vélindaveggina fyrir áreiti. Neðst í vélindanu, þar sem það opnast inn í magann, er sterkur hringvöðvi sem lokar yfirleitt fyrir flæði úr maganum upp í vélindað en opnast þegar hleypa þarf fæðu eða vökva úr vélindanu niður í magann. Ef þessi vöðvi starfar ekki sem skyldi geta magasýrur flætt upp í vélindað og ef það gerist oft og iðulega (vélindabakflæði) geta magasýrurnar skemmt slímhúðina, ert vélindavöðvana og valdið bólgum og óþægindum.

Í spendýrum er vélindað svipað og í mönnum en í flestum fiskum er það mjög stutt. Þó eru líka til fiskar sem hafa engan eiginlegan maga og tengist þá vélindað beint við smáþarmana. Í mörgum fuglum gegnir vélindað einnig hlutverki forðabúrs, þar sem úr því er útvöxtur eða poki sem kallast sarpur og getur fuglinn geymt ómelta fæðu í honum og látið hana ganga síðar niður í fóarnið eða ælt henni upp til að fæða unga sína.

## Heimild
*
Global Positioning System

**Global Positioning System**, þekktast undir skammstöfuninni **GPS**, er tækni sem gerir fólki kleift að finna staðsetningu sína á jörðinni með skekkju innan við tuttugu metra.

## Uppsetning
GPS er byggt á að minnsta kosti 24 gervihnöttum, sem senda stanslaust staðsetningar til móttakaranna á jörðinni. Hver gervihnöttur ferðast tvisvar á sólarhring í kringum jörðina. Þeir eru staðsettir þannig að það eru ávallt að minnsta kosti 4 gervihnettir sjáanlegir á hverjum bletti jarðarinnar. 5 jarðstöðvar, fjórar venjulegar og ein aðalstöð, fylgjast með hnöttunum og senda leiðréttingarmerki til gervihnattana til að leiðrétta klukkur eða staðsetningar þeirra. Stöðvarnar fimm eru í Hawaii, Ascension, Diego Garcia, Kwajalein og Colorado Springs. GPS móttakararnir taka við merkjum af hnöttunum og reikna með hjálp fjarlægðar frá hverjum hnetti staðsetninguna á jörðinni.

## Virkni
Til að fá staðsetningu þarf móttakarinn 4 tungl þeas. 3 tungl sem ákvarða x,y,z og 1 sem ákvarðar tíma. Hann fær merki frá hnetti nr. 1 og veit hvað er langt síðan að merkið var sent. Þannig veit hann hvað hann er langt frá hnettinum. Sama með hnetti nr. 2 og 3. Það gefur okkur tvær mögulegar staðsetningur. Ein á jörðinni og ein í geimnum. Tækið útilokar punktinum í geimnum og er þá aðeins ein staðsetning eftir sem tækið sýnir á skjánum. En það þýðir að GPS tæknin virkar ekki í geimnum.

## DGPS
GPS tæki geta sýnt nákvæmni upp á 4-20 metra. En ný tækni, DGPS, eykur nákvæmnina í 1-2 metra.

Merkið, sem kemur frá hnöttunum, þarf að komast í gegnum andrúmsloft jarðarinnar. Þar með villist merkið aðeins af leið og skilar sér of seint, sem breytir staðsetningunni sem móttakarinn gefur upp.

DGPS notar jarðstöðvar, sem senda út leiðréttingarmerki til móttakaranna. Því að stöðvarnar vita nákvæmlega hvar þær sjálfar eru og ef þær fá vitlausa staðsetningu, senda þær út leiðréttingu.

## GPS sem áttaviti
Móttakarinn þekkir staðsetningu gervihnattana. Þegar hann fær merki frá einum hnetti frá einni átt og annað frá hinni veit hann nákvæmlega hvar norður er. Alveg eins og sæfararnir í gamla daga, sem notuðu stjörnurnar til að finna áttina og einnig staðsetninguna þeirra.

## Önnur gervihnatta staðsetningakerfi
Þróun á kerfinu hófst 1973 í Bandaríkjunum, en önnur lönd hafa einnig verið að rannsaka í þessa átt og koma upp eigin kerfum. Evrópubandalagið ætlar sér að setja Galileo kerfið í gang í lok 2010 með 30 hnöttum. GLONASS kerfið rússa kom í gang 1996 með 24 hnöttum.
Língresi

**Língresi** (eða **hvingras**) (fræðiheiti: *Agrostis*) er ættkvísl af grasaætt. Allar tegundir língresis eru puntgrös. Skriðlíngresi og hálíngresi eru algengar tegundir í gömlum túnum á Íslandi. Rauðbrúni punturinn gerir það að verkum að slík tún eru oft brún yfir að líta. 

## Tegundir
Algengustu tegundir língresis á Íslandi eru:
* *[[Agrostis stolonifera]]* - Skriðlíngresi
* *[[Agrostis capillaris]]* - Hálíngresi
* *[[Agrostis vinealis]]* - Títulíngresi
Sveifgrös

**Sveifgrös** (fræðiheiti: *Poa*) er ættkvísl af grasaætt. Allar tegundir sveifgrasa eru puntgrös. 

## Tegundir
Algengustu tegundir sveifgrasa á Íslandi eru:
* *[[Poa pratensis]]* - Vallarsveifgras
* *[[Poa trivialis]]* - Hásveifgras
* *[[Poa alpina]]* - Fjallasveifgras
* *[[Poa flexuosa]]* - Lotsveifgras
* *[[Poa glauca]]* - Blásveifgras
* *[[Poa annua]]* - Varpasveifgras
* *[[Poa nemoralis]]* - Kjarrsveifgras

## Tengill
* Evrópski sveifgrasa gagnagrunnurinn
Tún

**Tún** er ræktað land til sláttar eða beitar handa grasbítum. Í túnum má aðallega finna grös, en einnig ýmsa tvíkímblöðunga. Tún þarf reglulega að endurrækta til að fá fram á ný æskilegar tegundir, er hafa hopað undan ágengari tegundum eftir því sem túnin eldast. Uppskera túna fer að mestu fram með slætti og er uppskeran að stærstum hluta hirt í heyrúllur.

## Algengustu tegundir túngrasa á Íslandi eru:
* *[[Phleum pratense]]* - Vallarfoxgras
* *[[Poa pratensis]]* - Vallarsveifgras
* *[[Festuca rubra]]* - Túnvingull
* *[[Alopecurus pratensis]]* - Háliðagras
* *[[Agrostis]]* - Língresi
* *[[Lolium perenne]]* - Vallarrýgresi

## Aðrar eftirsóttar tegundir í túnum:
* *[[Trifolium repens]]* - Hvítsmári
* *[[Trifolium pratense]]* - Rauðsmári

## Eftirfarandi tegundir eru algengar í eldri túnum og teljast til illgresis:
* *[[Deschampsia caespitosa]]* - Snarrótarpuntur
* *[[Poa annua]]* - Varpasveifgras
* *[[Alopecurus geniculatus]]* - Knjáliðagras
* *[[Ranunculus acris]]* - Brennisóley
* *[[Cerastium fontanum]]* - Vegarfi
* *[[Taraxacum spp.]]* - Túnfífill
* *[[Stellaria media]]* - Haugarfi
* *[[Rumex acetosa]]* - Túnsúra
Blossi/810551

***Blossi/810551*** er íslensk kvikmynd frá árinu 1997 sem er leikstýrt af Júlíusi Kemp og skrifuð af Lars Emil Árnasyni. 

Myndin fjallar um tvö ungmenni sem keyra hringveginn og eru á flótta frá fíkniefnasala.

Hún var framlag Íslands til Óskarsverðlaunanna sem besta erlenda myndin.

## Tenglar
*Kvikmyndavefurinn 
## Tilvísanir
Kristnihald undir Jökli (kvikmynd)

***Kristnihald undir Jökli*** er fyrsta kvikmynd Guðnýjar Halldórsdóttur gerð eftir samnefndri skáldsögu Halldórs Laxness. Hún fjallar um „Umba“, umboðsmann biskups (Sigurður Sigurjónsson), sem er sendur til að heimsækja séra Jón Prímus á Snæfellsnesi (Baldvin Halldórsson) vegna kvartana sem borist hafa vegna hans. Kvikmyndafélagið Umbi dregur nafn sitt af aðalpersónu myndarinnar þar sem þetta er fyrsta kvikmyndin sem fyrirtækið framleiddi.
Gylfi Pálsson

**Gylfi Pálsson** (f. 1. febrúar 1933, d. 28. desember 2024) var skólastjóri, kennari og þulur. 

Gylfi útskrifaðist árið 1963 úr Háskóla Íslands með BA-próf í mannkynssögu og bókasafnsfræði ásamt prófi í uppeldis- og sálarfræðum til kennsluréttinda. 
Árið 1966 og til 1993 var Gylfi skólastjóri Gagnfræðiskólans á Brúarlandi (síðar Gagnfræðaskóli Mosfellsbæjar)

Hann lék lítið hlutverk í kvikmyndinni Kristnihald undir Jökli sem guðfræðingur. Hann er þó líklega frægastur fyrir að vera röddin í viðvörunar-kvikmynd Kvikmyndaeftirliti ríkisins. Í henni les hann upp aldurstakmark kvikmyndarinnar og lýkur viðvöruninni með því að segja: „Góða skemmtun“. 

## Tenglar
* Leyfð öllum aldurshópum á YouTube
* 

## Tilvísanir
Litlulaugaskóli

**Litlulaugaskóli** er grunnskóli á Laugum í Reykjadal en hann sækja nemendur búsettir í Reykjadal. Skólaárið 2006-2007 stunduðu 47 nemendur nám við skólann. Skólinn er rekinn af sveitarfélaginu Þingeyjarsveit en skólastjóri er Baldur Daníelsson. Þingeyjarsveit rekur einnig tónlistarskóla og leikskóla í eins hæðar byggingu við hlið skólans.

## Aðstaða
Í skólabyggingunni eru 5 kennslustofur en einnig er þar Bókasafn Reykdæla. Skólinn er útbúinn 8 fartölvum ásamt 5 borðtölvum. Íþróttakennsla fer fram í íþróttahúsinu á Laugum sem er í eigu Framhaldsskólans á Laugum.

## Tengt efni
* Listi yfir íslenska grunnskóla

## Tenglar
* Vefsíða Litlulaugaskóla 
* Vefsíða sveitarfélagsins Þingeyjarsveitar
* Vefsíða Framhaldsskólans á Laugum
* Vefalbúm skólans
The Hollies

**The Hollies** var bresk hljómsveit. Allan Clarke var aðalsöngvarinn og Graham Nash sem spilaði á gítar höfðu verið bestu vinir síðan í barnæsku í Manchester. Þeir stofnuðu svo hljómsveitina Hollies ásamt Eric Haydock sem var á bassa.
Gifhorn

**Gifhorn** er borg með 42.945 íbúa (31. desember 2005).
Borgin er staðsett í sambandslandinu Neðra-Saxlandi í Þýskalandi. Borgin liggur norðan við Harz-fjöllin við ána Ise sem tengir Norðursjóinn við árnar Aller og Weser.
Magnús (kvikmynd)

***Magnús*** er kvikmynd eftir Þráin Bertelsson með Egil Ólafsson í aðalhlutverki sem Magnús Bertelsson, 45 ára lögfræðingur sem greinist með krabbamein og þarf að taka líf sitt til endurskoðunar.
Mávahlátur

***Mávahlátur*** er kvikmynd eftir Ágúst Guðmundsson eftir samnefndri skáldsögu Kristínar Marju Baldursdóttur.
Morðsaga

***Morðsaga*** er kvikmynd sem  Reynir Oddsson skrifaði, leikstýrði, klippti og framleiddi árið 1977. Framleiðslan þótti mjög djörf á sínum tíma enda var íslensk kvikmyndagerð ekki komin almennilega á lappirnar þá.
Bretónska

**Bretónska** (*Brezhoneg*) er keltneskt tungumál sem enn er talað á Bretaníuskaga, vestasta hluta Frakklands. Bretónska er náskyld velsku og kornbresku. Bretónska var töluð á öllum Bretaníuskaganum þegar Júlíus Sesar bar að garði, og hún var mál menntamanna og yfirstétta langt fram á miðaldir. Um aldamótin 1900 voru um milljón manns sem aðeins töluðu bretónsku, en nú eru aðeins um 300 þúsund mælendur sem nota málið daglega, en þeir eru allir tvítyngdir.
 
Með framtaki félagasamtaka og duglegra manna á Bretaníu hefur nú verið unnt að tryggja að kennt er á bretónsku frá forskólastigi til doktorsstigs, en það er í raun gert í trássi við frönsk landslög. Reiknað er með að mælendum fækki (vegna aldurs) til ársins 2010 en upp úr því fari þeim fjölgandi á ný.
## Tengill
Óðal feðranna

***Óðal feðranna*** er fyrsta kvikmynd Hrafns Gunnlaugssonar í fullri lengd. Hún fjallar meðal annars um fólksfækkun í dreifbýli á Íslandi. Tónlistin er eftir Magnús Eiríksson og Gunnar Þórðarson.