Slefsýki

**Slefsýki** er sjúkdómur sem finnst í nýbornum lömbum. Sjúkdómurinn oraskast af smiti af E. coli bakteríum úr umhverfinu og er aðallega í þéttum stíum þar sem ekki er hægt að huga vel að hreinindum. Lömb sem að fá ekki brodd frá móður á fyrstu klukkutímum eru margfalt líklegri til þess að fá slefsýki. Framvinda sjúkdómsins er hröð og lömb deyja venjulega innan sólahrings eftir að einkenni koma fram. Dánartíðni sýktra lamba er mjög há. 

Á ensku kallast slefsýki ***Watery Mouth Disease***. 

## Einkenni
Lömb smituð af slefsýki verða slöpp og köld, þau hengja haus og eyrun lafa, hafa lítin áhuga á því að standa upp eða teygja sig. Slefsýki dregur nafnið sitt af einkennandi miklu slefi, þar sem lömbin hætta fljótlega að sjúga og kyngja. Þar sem bakterían leggst á meltingarfærin, skerðist starfsemi meltingafæranna og hættir svo alveg, en lömbin geta verið með eðlilegan saur eða niðurgang, og hætta alveg að hafa hægðir þegar meltingarstarfsemi hefur hætt. Lömbin verða oft uppþembd á kviði og því ekki tekið eftir því að þau eru orðin næringarsnauð, en ef hlustað er á vinstrað má heyra einkennandi *skrölt* sem orsakast af gas- og vökvafylltu vinstri.  

## Smit, forvarnir og meðhöndlun sjúkdóms
Smit berst þegar lömb sjúga óhreina spena eða sjúga óhreina ull í leit að spena. Einnig getur óhreinn undirburður orsakað sjúkdóminum. 
Mikilvægast er að huga að hreinlæti í fjárhúsum til þess að draga úr útbreyðslu e. coli bakteríunnar, t.d. með því að: 

- Skipta reglulega um hálm þar sem hann er notaður sem undirstaða og skipt um hann um leið og að hann bleytist mikið. Eins á við um aðrar tegundir undirburðs.

- Að stíur séu hreinsaðar og sótthreinsaðar þegar á er færð og áður en sú næsta er stíuð.

- Tryggja að loftræstikerfi sé gott og það sé vel loftað út.

- Bændur skulu stunda reglulegan handþvott og/eða nota einnota hanska.

- Tryggja að spenar séu hreinir þegar lömb fara á, t.d. með því að þrífa spena með einnota þvottaklútum um leið og burði er lokið.

- Helst að bíða með að marka þar til eftir fyrsta sólahring, þar sem mörkunin getur valdið vanlíðan í lömbum sem getur leitt til þess að þau hætti að drekka.

- Að fylgjur séu teknar úr stíum eins snemma og hægt er.

-Reglulega á að sjóða/sótthreinsa burðartól. 

Eldri lömb og kindur smitast ekki af sjúkdóminum þar sem magasýran inniheldur mótefni gegn bakteríunni. Nýfædd lömb skortir magasýru og því einnig mótefnin, og þá þrífst bakterían í meltingarfærunum og losa eiturefni sem sleppa svo í blóðið. Mikilvægast er því að koma meltingarstarfseminni í gang með því að tryggja að lömb fái brodd á fyrstu klukkutímum og í nóg og miklu magni. Tví- og þrílembingar eru því sérstaklega í hættu á smiti, sem og lömb þar sem mæður mjólka illa eða eru með júgurbólgu eða önnur vandamál. 

### Sýklaónæmi
Mikið hefur verið stundað að gefa lömbum sýklalyf, oft kölluð *lambapilla,* stuttu eftir burð sem fyrirbyggjandi meðferð gegn slefsýki, en með innleiðingu reglugerðar Evrópusabandsins um dýralyf þann 15. febrúar 2022 varð sú meðferð bönnuð. Miklar áhyggjur eru um vaxandi hlutföll sýklaónæmra baktería og farið hefur verið í herferð gegn ofnotkun sýklalyfja. Á íslandi hefur ekki tekist að innleiða þetta af neinni alvöru og enn eru dýralæknar að skrifa upp á lyfseðla fyrir bændur, en samkvæmt reglugerðum er það aðeins leyfilegt þar sem hópsmit hefur komið upp, eða við lambi sem er nú þegar smitað. 

Í kjölfar umræðunnar um sýklaónæmi bæði á Íslandi og úti í heimi, hafa menn farið að leita að öðrum valkostum til að koma í stað fyrirbyggjandi áhrifa lambapillunnar. T.a.m. er íslensk rannsókn frá 2013 sem sýndi fram á það að gefa ný bornum lömbum AB-mjók hafði markviss áhrif á tíðni slefsýkinar. Svipuð óformleg rannsókn frá LBHÍ sýndi fram á að fæðurbótaefni með góðgerlum og broddi dragi einnig úr smitum.

Einnig er í boð i bóluefni sem hefur verið nýtt í svínum til að verja gegn nokkrum tegundum, af E. coli sýklum, en engar rannsóknir hafa verið gerðar hér á landi til þess að sanna verkun þess á búfé.

Fleiri rannsóknir á bóluefnum gegn E. coli fyrir sauðfé hafa verið framkvæmdar í heimnum, en niðurstöðut ekki almennt leitt til bóluefna sem að hafa endað á markaði. 

###### Meðhöndlun smits
Næringarskorturinn og ofþornun í kjölfar sýkingarinnar er það sem veldur dauða hjá lömbunum, þar sem þau falla fljótt í dá og drepast svo ef að gripið er ekki inn í nóg nog snemma og bætt upp næringinn sem að þeim vantar. Oftast er sýkinginn greind of seint, þar sem lambið hefur þegar farið að þvorna upp og ekki næst að snúa við næringarskortinum en í þeim tilfellum sem hægt er að bjarga lambinu er því gefin sérstök næring í magasondu og sýklalyf til að drepa bakteríuna og koma á eðlilegri meltingarstarfsemi.