open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grundarfjörður

**Grundarfjörður** er bær á norðanverðu Snæfellsnesi á Íslandi, í miðjum firði umkringdur fjöllum, en vestanmegin við hann liggur Kirkjufell.  Bærinn er á milli Stykkishólms og Ólafsvíkur.

Helstu atvinnuvegir í Grundarfirði eru sjávarútvegur og ferðaþjónusta. Í sveitarfélaginu er Lúðrasveit Grundarfjarðar.

Skipaumferð hefur aukist til muna á Grundarfirði, enda þykja Grundarfjarðarhöfn og fjörðurinn sjálfur með eindæmum skjólgóð. Viðlegukantur Norðurgarðs Grundarfjarðarhafnar var lengdur árið 2002 og aftur árið 2021.

## Saga

Grundarfjörður hefur verið mikilvægur verslunarstaður í margar aldir og er það bæði því að þakka að bærinn býr yfir góðri höfn sem og legu hans mitt á Snæfellsnesi. Elstu heimildir um verslun á Grundarfirði eru frá landnámsöld þegar skip komu í Salteyrarós (sem að öllum líkindum er þar sem nú á tímum heitir Hálsvaðall vestur við Kirkjufell). Á þessu svæði er margar fornminjar að finna, sem gefur til kynna mikil umsvif á víkingaöld. **Grundarfjarðarkaupstaður** var forn kaupstaður sem stóð á Grundarkampi við botn fjarðarins og hafa þar fundist rústir frá ýmsum tímum. 

Verslun þar jókst verulega á 15. öld og eftir einokunarverslunina óx Grundarfirði fiskur um hrygg og var verslunarstaðurinn löggiltur sem einn af sex fyrstu kaupstöðum landsins með lagasetningu árið 1786. Þá var Grundarfjarðarkaupstaður gerður að höfuðstað Vesturamtsins og átti að vera miðpunktur verslunar og þjónustu í amtinu. Þessi lög voru einkennileg vegna þess að ekki mátti stunda verslun í vesturamti nema hafa borgararéttindi í Grundarfirði. Fyrsti skipulagsuppdráttur á Íslandi og líklega sá eini hérlendis byggður með borgarskipulagi er af Grundarfjarðarkaupstað. Finna má merki um þessa byggð á Grundarkampi.

Mikið segir um byggð á Snæfellsnesi í Íslendingasögunni *[[Eyrbyggja|Eyrbyggju]]*.

## Myndasafn

Mynd:Iceland Grundarfjördur.jpg
Mynd:Grundarfjörður, Vesturland, Islandia, 2014-08-14, DD 098.JPG
Mynd:Grundarfjörður, Vesturland, Islandia, 2014-08-14, DD 106.JPG


## Tenglar

*Vefur Grundarfjarðarbæjar
*Eyrarsveit verður Grundarfjarðarbær

## Heimildir
Peder Hansen Resen

**Peder Hansen Resen** (17. júní 1625 – 1. júní 1688) var danskur sagnfræðingur sem meðal annars átti stóran þátt í útgáfu íslenskra fornrita, svo sem *[[Snorra-Edda|Snorra-Eddu]]* og *[[Völuspá]]r*, í Kaupmannahöfn á 17. öld. Einnig stóð hann að útgáfu gamalla norrænna lögbóka, en er þó einkum frægur fyrir Danmerkurlýsingu sína, *[[Atlas Danicum]]*.

## Æviágrip
Peder Resen var sonur Hans Hansen Resen, Sjálandsbiskups. Hann útskrifaðist með próf í guðfræði frá Kaupmannahafnarháskóla árið 1645 og fór þá í hefðbundna námsreisu ásamt m.a. Rasmusi Bartholin til Hollands og Frakklands þar sem hann lagði stund á lögfræði og textafræði (*fílólógíu*). Eitt ár dvaldi hann í Padúa á Ítalíu og lærði lög. 1657 varð hann prófessor við háskólann í Kaupmannahöfn. Árið 1664 gerði konungur hann að borgarstjóra Kaupmannahafnar og 1669 að assessor í hæstarétti. Hann þjáðist af liðagigt síðustu ár sín og lést, barnlaus, í Kaupmannahöfn.

## Útgáfustarfsemi
Peder Resen hafði mikinn áhuga á útgáfu fornra norrænna lögbóka og gaf út 1675 *[[Noregur|norsku]] [[Hirðskrá]]na* og ýmsar gamlar danskar lögbækur í tengslum við lögfræðikennslu sína við háskólann. Hann varð fyrstur til að gefa út á prenti íslensku fornritin *[[Snorra-Edda|Snorra-Eddu]]*, *[[Hávamál]]* og *[[Völuspá]]* (1665), auk orðabókarinnar *[[Lexicon Islandicum]]* (1683) eftir Guðmund Andrésson.
Mervíkingar

**Mervíkingar** (franska: **Mérovingiens**) voru konungsætt Frankaríkisins frá 5. öld þar til Karlungar tóku við 751. Ættin dregur nafn sitt af Meroveusi, sem var leiðtogi Franka um miðja 5. öld og varð áberandi með sigrum Hildiríks I, sonar hans, yfir Alamönnum, Vísigotum og Söxum. Klóvis I, sonur hans, vann endanlegan sigur yfir Alamönnum, tók upp kristna trú og tók sér aðsetur í París.

Á 7. öld var staða konungs orðin að miklu leyti táknræn vegna þess hversu mikið vald var í höndum greifa sem fóru með varnir ríkisins. Hið eiginlega pólitíska vald lá orðið í höndum brytans (*maior domo*) sem var orðið arfgengt embætti í höndum Karlunga. Eftir að Karl hamar vann frægan sigur á márum við Poitiers árið 732 varð til stuðningur við að sonur hans Pípinn III yrði konungur. Árið 751 var síðasti Mervíkingurinn, Hildiríkur III, svo settur í klaustur og Pípinn varð fyrsti konungurinn af ætt Karlunga.
Karlungar

**Karlungar** voru konungsætt Frankaríkisins frá 751 þar til ríkinu var skipt með Verdun-samningnum árið 843. Karlungar ríktu síðan í ríkjunum þremur sem urðu til við samninginn; í Frakklandi þar til Kapetingar tóku við 987, í miðríkinu Lóþaringen til 887 og í hinu Heilaga rómverska ríki til 911.

Stofnandi ættarveldisins er venjulega talinn Arnúlfur af Metz, biskup af Metz á síðari hluta 7. aldar. Hann varð valdamikill eftir að hafa stutt Klóþar II í að sameina konungsríki Franka (Ástrasíu, Nevstríu og Búrgúndí). Sonur hans, Ansugisel, giftist Beggu, dóttur Pípins eldra, hallarbryta og varð sjálfur bryti eftir hann. Sonur hans Pípinn II náði völdum í ríkjunum þremur og sigraði konunginn, Þjóðrík III þegar hann reyndi að bola honum frá. Þar með var embætti hallarbrytans orðinn í raun valdamesta embætti ríkisins. 

Sonur Pípins, Karl hamar, náði svo miklum vinsældum (hjá páfa, meðal annarra) eftir sigur hans yfir márum í orrustunni við Poitiers 732 að syni hans, Pípin III tókst að velta síðasta Mervíkingnum úr sessi og verða Frankakonungur 751.

Sonur Pípins III og þekktasti konungur Karlunga, Karl mikli eða Karlamagnús, varð konungur eftir bróður sinn Karlóman árið 771. Sonur hans, Lúðvík guðhræddi, reyndi að sætta metnað þriggja sona sinna, en eftir dauða hans börðust þeir innbyrðis sem endaði með skiptingu ríkisins samkvæmt Verdun-samningum 843.

## Ættarveldi Karlunga
* Arnúlfur af Metz
* Pípinn eldri (628-639)
* Pípinn II (687-714)
* Karl hamar (714-741)
* Karlóman I (741-747)
* Pípinn III (747-751, frankakonungur 751-768)
* Karlóman II (768-771)
* Karlamagnús (771-814)
* Lúðvík guðhræddi (814-840)
Gene Roddenberry

**Eugene Wesley Roddenberry** (19. ágúst 1921 - 24. október 1991) er best þekktur fyrir að hafa skapað Star Trek. Hann fæddist í borginni El Paso í Texas-fylki, Bandaríkjunum. Hann fór í flugherinn árið 1941 og varð flugmaður. Eftir að hann hætti herþjónustu vann hann áfram sem flugmaður hjá Pan Am flugfyrirtækinu en síðan vann hann hjá lögreglunni í Los Angeles frá 1949 til 1956. Ákvað hann síðan að gerast handritshöfundur og samdi handrit fyrir marga vinsæla þætti á 6. áratugnum og reyndi m.a. að koma af stað vísindaskáldsöguþáttum en flestir þeirra komust ekki langt. Hann gifti sig tvisvar yfir ævina og átti tvö börn með fyrri eiginkonu sinni, Eileen Rexroat, og eitt barn með þeirri seinni, Majel Barret, sem hefur mikið komið við sögu í Star Trek heiminum. Eftir lát hans, var hluti af brenndum líkamsleyfum hans sendur út í geiminn og var þar í 6 ár. Mörg fyrirbæri eru skýrð í höfuðið á honum og má m.a. nefna smástirnið 4659 Roddenberry, gígur á Mars, og hraðbraut í El Paso.
Ebichu

**Oruchuban Ebichu** (おるちゅばんエビちゅ) er anime sem er byggt á manga eftir Risa Ito(伊藤理佐) og fjallar um gæluhamsturinn Ebichu sem einbeitir sér að því í lífinu að hjálpa 25 ára kvenkyns eiganda sínum að giftast, þar sem hann heldur því fram að eftir 25 ára aldurinn sé fólk ekki lengur ungt.

Líkt og South Park í Bandaríkjunum, hefur þessi þáttaröð vakið athygli fyrir að sprengja ýmis siðferðisleg mörk en í þáttunum er mikið um ofbeldi, slæmt orðbragð og kynlíf, en þrátt fyrir það flokkast þeir ekki sem s.k. hentai, vegna þess að aðalundiröldur þáttanna eru kímni og kaldhæðni.

## Persónur
* **Ebichu** — Aðalpersóna þáttanna. Ebichu er hamstur og hefur dálæti a camembertosti. Rödd: Kotono Mitsuishi.
* **Eigandi** — Eigandi Ebichu. Rödd: Michie Tomizawa.
* **Kaishonachi** — Kærasti eigandans. Nafn hans þýðir einfandlega *ónytjungur* og honum er lýst sem ómerkilegum framhjáhaldara með of þrönga forhúð. Rödd: Tomokazu Seki.
* **Maa-kun**
* **Frú Watanabe**

## Ytri tengill
* Opinber heimasíða á ensku
Nýja-Gínea

**Nýja-Gínea** eða **Papúa** er eyja fyrir norðan Ástralíu sem varð viðskila við meginland Ástralíu þegar sjávarstaða breyttist þannig að flæddi yfir svæðið sem nú heitir Torressund um 5000 f.Kr. Papúa er önnur stærsta eyja jarðar, aðeins Grænland er stærra. Eyjan er 786.000 km2
að flatarmáli. Nýja-Gínea er skipt eyja og deila má um hvort hún tilheyri Eyjaálfu eða Asíu. Hið sjálfstæða ríki Papúa-Nýja-Gínea er á austurhlutanum en á vesturhlutanum eru héruðin Papúa og Vestur-Irian Jaya sem tilheyra Indónesíu. Á Nýju-Gíneu er hæsta fjall Eyjaálfu (telji maður eyjuna til hennar), Carstenz-pýramídinn (eða Puncak Jaya). Nafngiftin er eignuð spænsk-baskneska landkönnuðinum Yñigo Ortiz de Retez. Heitið „Nýja-Gínea“ kemur frá spænska landkönnuðinum Yñigo Ortiz de Retez þar sem honum þóttu frumbyggjar eyjarinnar líkjast svörtum Afríkubúum í Gíneu, sem var heiti á strönd Vestur-Afríku.

## Tilvísanir
Afleiðingarlögmálið

**Afleiðingarlögmálið** er lögmál um hvernig lífverur læra af afleiðingum hegðunar sinnar. Það var fyrst sett fram af dýrasálfræðingnum Edward Lee Thorndike árið 1911 í bókinni* [[Animal Intelligence]]*. Nokkuð einfaldað má setja afleiðingarlögmálið fram á þann hátt að líkur á hegðun sem veiti dýri ánægju aukist en að líkur á hegðun sem valdi dýri óþægindum minnki. Með ánægjulegum fyrirbærum á Thorndike við það sem dýr gerir ekkert til þess að forðast og reynir jafnvel að öðlast, en óþægileg fyrirbæri vísa til þess sem dýr reynir yfirleitt að forðast (Thorndike, 1911). 

## Heimildir
*Thorndike, E. L. (1911). Animal Intelligence. Rafræn útgáfa.
Sjálfvirka taugakerfið

**Sjálfvirka taugakerfið** er annar hluti úttaugakerfisins en hinn er viljastýrða kerfið. Í andstæðu við viljastýrða kerfið sem dýrið hefur meðvitaða stjórn yfir virkar sjálfvirka kerfið  sjálfkrafa. Það stýrir meltingu, líkamshita og svitamyndun, hjartsláttartíðni, blóðþrýstingi og öndun. Sjálfvirka kerfinu er síðan aftur skipt í driftaugakerfið (sympatíska taugakerfið) og seftaugakerfið (parasympatíska taugakerfið).

## Taugungar sjálfvirka kerfisins
Bæði sympatíska og parasympatíska taugakerfið hafa frálæga (*e. efferent*) taugunga sem ganga frá mænu að líffæri sem skal ítauga - marklíffæri. Í báðum kerfum koma tveir frálægir taugungar við sögu, fyrirtaugaþráður og eftirtaugaþráður. Þar á milli er frumuhnoð. 

### Driftaugakerfið (sympatíska taugakerfið)
Fyrirtaugaþráðurinn finnst aðeins í brjóstholshlutum og efstu tveimur eða þremur lenda-hlutum mænu. Þá er að finna í hliðlæga horni mænugrána. Þeir ganga út úr mænu að framan og sameinast mænutaug. Fyrirtaugaþráðurinn losar **acetýlkólín** á eftirtaugaþráðinn sem hefur frumubol sinn annaðhvort í hnoðu sympatísku keðjunnar (e. sympathetic chain) sem liggur meðfram hryggsúlu eða í fléttum (e.(sing.) plexus) í kringum ósæðina. Eftirtaugaþráðurinn gengur að marklíffærinu sem skal ítauga og losar **noradrenalín** á það.

### Seftaugakerfið (parasympatíska taugakerfið)
Fyrirtaugaþræðir frá parasympatíska kerfinu liggja í heilastofni og neðsta hluta mænu og koma að ítaugun í smáþörmum og ristli. Þá liggur fyrirtaugaþráðurinn úr mænu í hæð við hryggjarliði S2, S3 og S4 að frumuhnoði sem er staðsett við líffærið. Þar á eftirtaugaþráðurinn upptök sín og liggur frá hnoðinu að líffærinu. Báðir taugungarnir losa acetýlkólín öfugt við sympatíska kerfið.

## Tilvísanir
Johan Tzerclaes Tilly

**Johan Tzerclaes Tilly** (febrúar, 1559 – 30. apríl 1632) var hershöfðingi í her furstans af Bæjaralandi og síðar yfir keisaraher hins Heilaga rómverska ríkis í Þrjátíu ára stríðinu. Hann þótti gætinn hershöfðingi, sérstaklega miðað við hinn unga undirmann sinn, Pappenheim, og hann náði ekki sama árgangri í herförum sínum og helsti keppinautur hans, Albrecht von Wallenstein, yfirhershöfðingi keisarahersins til 1634. Tilly féll í orrustu gegn Gustavi Adolf II þegar sá síðarnefndi fór með her sinn yfir ána Lech.
Breiddargráða

**Breiddargráða**, sem gjarnan er táknuð með gríska stafnum φ (fí), gefur upp staðsetningu á jörðinni eða öðrum hnetti norðan eða sunnan miðbaugs.

Breiddargráða er hornrétt mæling á staðsetningu þannig að hornið er 0° við miðbaug, en 90° við heimskautin. Aðrar breiddargráður sem eru mikilvægar eru krabbabaugur (einnig kallaður hvarfbaugur nyrðri; breiddargráða 23°27′ norður) og steingeitarbaugur (einnig kallaður hvarfbaugur syðri; breiddargráða 23°27′ suður); norðurheimskautsbaugur (66°33′ norður), og suðurheimskautsbaugur (66°33′ suður). Eingöngu á breiddargráðum á milli hvarfbauganna getur sólin náð hæsta punkti á himni. Eingöngu innan heimskautsbauganna (breiddargráður stærri en 66°33′ til norðurs eða suðurs) er miðnætursól sjáanleg.

Allar staðsetningar á gefinni breiddargráðu eru sagðar samsíða, þar sem þær eru á samsíða fleti, og allir slíkir fletir eru samsíða miðbaug. Breiddargráðulínur aðrar en miðbaugur eru smærri hringir á yfirborði jarðar: Þeir eru ekki gagnvegir sökum þess að stysta lína milli tveggja punkta á sömu breiddargráðu krefst þess að fjarlægjast miðbaug.

Breiddargráða skilgreinir lauslega hita- og veðurfarstilhneigingar, heimskautaljós, ríkjandi vindátt og önnur eðlislegum einkenni landfræðilegra staðsetninga.

Hverri breiddargráðu er skipt upp í 60 mínútur, sem hverri um sig er skipt í 60 sekúndur. Breiddargráða er því rituð á forminu 64° 05′ 20" N (breiddargráða ráðhúsklukkuturnsins í Garðabæ). Annar ritháttur er að nota gráður, mínútur og brot úr mínútu, t.d. 64° 05,297′ N (sami punktur). Stundum er norður-/suður-viðskeytinu skipt út þannig að mínusmerki tákni suður.

## Breiddarbaugar
Hægt er að draga óteljandi marga hringi umhverfis jörðina með þeim hætti sem lýst er að ofan, á bilinu [-90°, 90°]. Þessir hringir eru kallaðir breiddarbaugar, og eru þeir misstórir - ummál þeirra er næstum núll við pólanna, en jöfn ummáli jarðar við miðbaug.

## Tengt efni

* Lengdargráða
* Miðbaugur
* Rakleiðakerfið
* Rötun
Kristín Svíadrottning

**Kristín Svíadrottning** (8. desember 1626 – 19. apríl 1689) var drottning Svíþjóðar frá láti föður síns Gústafs 2. Adolfs sem féll í orrustu við Lützen, 16. nóvember 1632 þar til hún afsalaði sér embættinu til Karls 10., frænda síns, árið 1654. Hún giftist aldrei, aðhylltist í laumi kaþólska trú og fékk því framgengt að Karl, frændi hennar, var kjörinn eftirmaður hennar af sænska þinginu. Hún flutti til Rómar eftir afsögn sína og lést þar.

## Æviágrip
Eftir lát föður síns varð Kristín, þá ekki sex ára gömul, drottning undir forsjá móður sinnar Maríu Eleónóru af Brandenburg. Árið 1636 var hún þó tekin af móður sinni, meðal annars vegna deilna milli Maríu og ríkiskanslarans, Axels Oxenstierna sem þá sneri heim frá orrustuvöllunum í Þýskalandi. Oxenstierna tók þá að sér forsjá drottningar þar til hún tók sjálf við stjórnartaumunum við átján ára aldur 1644 og hann var áfram áberandi við völd þar til henni tókst að ýta honum til hliðar og skipa Johan Adler Salvius að ríkisráði árið 1648.

Hún stóð fast gegn tilraunum þingsins til að fá hana til að velja sér mannsefni og fékk því framgengt 1650 að þess í stað var frændi hennar, Karl Gústaf, systursonur Gústafs 2., kjörinn eftirmaður hennar á stéttaþinginu.

Árið 1654 tilkynnti hún þinginu fyrirætlan sína að afsala sér embætti til eftirmanns síns. Strax eftir konungsskiptin, 6. júní sama ár, hélt hún af stað til Þýskalands. Undir árslok 1655 var hún komin til Rómar, þar sem Alexander 7. var nýorðinn páfi. Henni var tekið með kostum og kynjum, og settist að í Villa Farnese, en hún var févana og þegar það varð opinbert, kólnuðu viðtökurnar. Næstu ár ferðaðist hún meðal annars til Frakklands og Þýskalands og einnig til Svíþjóðar, þar sem henni var markvisst gert erfitt fyrir. Árið 1668 flutti hún endanlega til Rómar og lést þar févana og áhrifalaus, en vinsæl meðal menntamanna og ferðamanna í borginni.
Yttrín

**Yttrín** (eftir sænska bænum Ytterby) er frumefni með efnatáknið **Y** og er númer 39 í lotukerfinu. Yttrín er silfraður, málmkenndur hliðarmálmur. Það er algengt í lantaníðagrýti en finnst aldrei í hreinu formi. Eina stöðuga samsæta yttríns, 89Y, er líka sú eina sem finnst í náttúrunni.

Tvö efnasambönd þess eru notuð í ljómefni til að gera rauða litinn í litasjónvörpum og ljóstvistum. Yttrín er líka notað í rafskaut, raflausnir, rafsíur, leysigeislatæki og ofurleiðara. 

## Einkenni
Yttrín er gljáandi, silfurlitur, kristallskenndur málmur. Það er fyrsti málmurinnn í fjórðu lotu d-blokk lotukerfisins.

Hreinn yttrínmassi er tiltölulega stöðugur vegna oxíðfilmu (Y2O3) sem myndast utaná honum. Fínrifið yttrín er hins vegar mjög óstöðugt og hvarfast auðveldlega við loft. Yttrínsvarf getur brunnið fyrirvaralaust með snertingu við loft í yfir 400&nbsp;°C hita.

## Notkun
Sirkon

**Sirkon** er frumefni með efnatáknið **Zr** og sætistöluna 40 í lotukerfinu. Það er gljáandi, hvítgrár, sterkur hliðarmálmur sem líkist títan. Sirkon er aðallega unnið úr steintegundinni zirkoni og hefur mikið tæringarþol. Sirkon er aðallega notað í kjarnorkuofna sem nifteindagleypir og í tæringarþolnar málmblöndur.
Mekka

**Mekka** er borg í Sádí-Arabíu. Múslimar telja hana heilaga og ætlast er til af þeim að þeir fari í pílagrímsför (*hadsjí*) í það minnsta einu sinni um ævina, hafi þeir möguleika á því. Á hverju ári koma rúmlega 3 miljónir pílagríma til Mekka og biðja í Masjid al-Haram eða stóru moskunni.

## Landafræði
Mekka er í 277 metra hæð yfir sjó og  inn til lands. Er  norðuraf miðbaug og  frá norður pólnum.
Týr

**Týr** er einhentur guð hernaðar í norrænni goðafræði, en einnig goð himins og þings. Hann missti höndina þegar æsir plötuðu Fenrisúlfinn til að láta binda sig með galdrakeðjunni Gleipni og gera þannig Miðgarð að öruggari stað fyrir mannkynið.
Týr er talinn vera sonur Óðins, en hann hefur einnig verið talinn sonur Hymis út frá því sem sagt er í Hymiskviðu. Hann var hugprúðastur og djarfastur allra ása og eru af honum margar sagnir. Stríðsmenn ristu galdrastaf hans á skefti sverða sinna og ákölluðu hann áður en þeir lögðu til atlögu í bardaga.
Týsdagur var nefndur eftir ásnum. 

## Hvernig Týr missti höndina
Fenrisúlfur var eitt af ógurlegum afkvæmum Loka. Meðan hann var lítill hvolpur höfðu Æsir bara gaman af honum, en hann stækkaði hratt og varð að risavöxnum úlfi sem ógnaði öllum sem komu nálægt honum og Týr, djarfastur Ása, var sá eini sem þorði að fóðra hann. Því hafði einnig verið spáð að Fenrir myndi vinna Ásum óbætanlegt tjón svo þeir urðu að finna leið til að halda honum í skefjum. Eftir tvo misheppnaða fjötra fengu þeir dverga úr Svartálfaheim til að smíða fjötur sem nefndist Gleipnir er gæti fjötrað úlfinn endanlega. Fjöturinn leit sakleysislega út, hann líktist þunnum spotta en var í raun búinn göldrum. En Úlfinn grunaði að þetta væri enginn venjulegur spotti og neitaði að láta binda sig nema einhver Ásanna myndi leggja hönd sína í kjaft hans. Týr var sá eini sem þorði að leggja hönd sína að veði og galt fyrir hugrekki sitt með henni, Fenrisúlfurinn beit af honum höndina og heitir þar úlfliður hvar höndin hrökk af. Fenrisúlfur stendur síðan bundinn í Jötunheimum til Ragnaraka staðráðinn að ná hefndum á Ásunum sem sviku hann.

## Ragnarök
Í Ragnarökum berst Týr við hundinn Garm sem var bundinn fyrir Gnipahelli í Hel. Týr er vanur að berjast við úlfkynjaða óvætti og berst hraustlega en Garmur er sterkari og gleypir Tý. Áður en Týr gefur upp öndina í kviði Garms stingur hann sverði sínu í hjarta hundsins innanfrá og verður þeim báðum að bana.
Gleipnir

**Gleipnir** var galdrafjötur sem æsir notuðu til að binda Fenrisúlf.

## Sagan af tilkomu Gleipnis
Eftir að Fenrir hafði slitið tvo hlekki sem æsir komu á hann, ákváðu þeir að leita hjálpar hjá dvergi nokkrum sem var víðkunnur galdrameistari. Skírnir boðberi Freys var sendur til neðanjarðarsmiðju dvergsins til að fá hann til að smíða galdra fjötur fyrir æsi.

Dvergurinn féllst á að taka verkið að sér en bað Skírni um að koma aftur eftir mánuð, því að það tæki nokkuð langan tíma að afla efnispartanna sem þyrfti í fjötrana.

Skírnir kom aftur að mánuði liðnum og spurði dverginn um fjötrana. Dvergurinn sagði: „Fjöturinn er fullbúinn og ég skal segja þér úr hverju hann er gerður. Ég hef sett hann saman úr sex efnispörtum svo haglega tengdum, að hvergi hattar fyrir.“  

„Hverjir eru þessir frábæru efnispartar?“ spurði Skírnir.

Hann er gerður úr dyn kattarins, skeggi konunnar, rótum bjargsins, sinum bjarnarins, anda fisksins og af fugls hráka.
„Ekki fæ ég trúað þessu,“ mælti Skírnir. „Enginn hefur nokkurn tíma heyrt getið um dyn af hlaupi kattarins og ekki hafa konur skegg né fiskar andardrátt né björg rætur. Þessir hlutir eru einfaldlega ekki til.“  „Þess vegna tók mig mánuð að finna þá“ mælti dvergurinn.

Skírnir sneri aftur til Valhöll með örþunnann þráðinn fullur efasemda.

Æsir voru ekki síður vantrúaðir þegar Skírnir sneri aftur með fjöturinn, en Óðinn ákvað að reyna hann samt sem áður vegna orðspors dvergsinns.

Æsirnir plötuðu Fenri til að koma með sér til fjarlægs staðar sem kallaður var Lyngvi.
Þegar þeir komu til Lyngva, spurðu þeir Fenri hvort hann væri ekki til í að reyna að slíta smá band sem þeir hefðu haft með sér, til að prófa styrk sinn.

Úlfurinn sagði: „Mér líst þannig á þennan dregil að enga frægð muni ég hljóta af að slíta svo mjótt band.“  En úlfinn grunaði að bandið væri gert með einhverjum töfrum, svo að hann fékkst ekki til að setja það á sig, nema einhver ásanna myndi legga hönd sína í munn hans að veði.

Enginn ásanna nema Týr þorði að leggja hönd sína í munn Fenris. Þegar Fenrir áttaði sig á að Gleipnir var gerður með göldrum, beit hann tönnunum saman og höndina  af Tý.

Þegar ljóst var að máttur Gleipnis var svo mikill að Fenrir gat ekki slitið hann, drógu æsir endann á þræðinum í gegnum hellu eina sem nefnist Gjöll, og festu helluna langt niður í jörð.  Þá tóku þeir stórt bjarg og skutu enn lengra, það hét Þviti, og höfðu það fyrir festarhælinn.  Þar mun Fenrisúlfur liggja til Ragnaraka.
Lengdargráða

**Lengdargráða** (oft táknað með λ), lýsir staðsetningu á jörðinni austan eða vestan við núllbaug sem gengur í gegnum Royal Greenwich Observatory í Greenwich á Englandi. Daglínan liggur að hluta til eftir þeim lengdarbaug sem er gagnstæður núllbaugnum við 180°. Hún er þó ekki lengdarbaugur heldur pólitískt ákvörðuð lína milli tveggja tímabelta. Hádegisbaugur er stórbaugur sem tengir saman punkta með sömu lengdargráðu. 

## Lýsing
Hverri lengdargráðu er skipt upp í 60 mínútur sem hver um sig skiptist í 60 sekúndur. Lengdargráða er því rituð á forminu 18° 55′ 04" V (lengdargráða vegamóta Hafnargötu og Suðurgötu á Siglufirði). Annar ritháttur er að nota gráður og mínútur og brot úr mínútu, t.d. 18° 55,145′ V (sami lengdarbaugur). Stundum er austur-/vestur-viðskeytinu skipt út þannig að mínusmerki tákni vestur, en þó er ekki óþekkt að einhverjir noti mínus fyrir austur. Ástæðan fyrir því að nota frekar vestur fyrir mínus er að láta núllbaug tákna y-ás á kartísku hnitakerfi, þ.e. að allt austan við núllbaug sé í plús á x-ásnum.

Tiltekna lengdargráðu má sameina við tiltekna breiddargráðu til þess að gefa nákvæma staðsetningu á yfirborði jarðar.

Ólíkt breiddargráðu, sem er alltaf um það bil 111 km löng á yfirborði jarðar, þá er lengd lengdargráðunnar breytileg, allt frá 0 til 111 km, þ.e. 111 \cdot \cos{\phi}km (111 km margfaldað með kósínus breiddargráðunnar). Á pólunum hefur lengdargráða enga lengd, en á miðbaug er hún jafnlöng breiddargráðunum.

Lengdargráðu í tilteknum punkti má finna með því að reikna tímamismuninn milli þess punkts og alheimstímans (UTC) í Greenwich. Þar sem 24 klukkustundir eru í einum degi, og 360 gráður í hring, þá er tilfærsla sólar á himni 15 gráður á klukkustund (360°/24 klst = 15°/klst). Þannig er ljóst að ef tímabelti þar sem einhver er staddur er þremur tímum á undan UTC, þá er viðkomandi nálægt 45° lengdargráðu (3 klst × 15°/klst = 45°). Það er „nálægt“ en ekki „á“ vegna þess að punkturinn getur verið hvar sem er í tímabeltinu, og þar að auki eru tímabelti ákveðin pólitískt, þannig að miðjur þeirra og jaðrar liggja oft ekki á lengdarbaugum með 15° mismun. Til þess að reikna þetta nákvæmlega á þennan hátt þarf því tímamælitæki (t.d. klukku) sem er stillt á UTC, og svo þarf að finna réttan staðartíma með því að athuga gang sólar eða með stjörnufræðilegri athugun.

## Lengdarbaugar
Lína allra punkta á sömu lengdargráðu er kölluð lengdarbaugur, og er hálfur hringur frá norðurpól til suðurpóls (180° af hring).

Hægt er að draga óteljandi marga hringi umhverfis jörðina með þeim hætti sem lýst er að ofan, á milli pólanna. Þessir hringir eru kallaðir lengdarbaugar, og eru þeir allir jafnir að stærð. Þeir koma allir saman á tveimur punktum, á norðurpólnum og suðurpólnum.

## Tengt efni

* Breiddargráða
* Miðbaugur
* Rakleiðakerfið
* Rötun
Efnatákn

**Efnatákn** frumefnanna eru skammstafanir sem notaðar eru til að einfalda framsetningu ritaðra efnaformúla. Þessar skammstafanir eru ákveðnar af Alþjóðasamtökum um fræðilega og hagnýta efnafræði (enska: *International Union of Pure and Applied Chemistry*, skammstafað *IUPAC*). Efnatáknin eru ýmist einn eða tveir bókstafir úr latneska stafrófinu.

Núverandi kerfi efnatákna var búið til af Jöns Jakob Berzelius árið 1816. Áður höfðu efnafræðingar notast við myndtákn sem sum hver höfðu verið notuð frá miðöldum í alkemíu. Dæmi um slíkt er táknið fyrir plánetuna Merkúr ☿ sem var tákn fyrir kvikasilfur.

Alþjóðleg heiti margra frumefna eru fengin úr latínu eða grísku. Stundum er það vegna þess að efnið sem um ræðir var þekkt frá klassískri fornöld, en seinni tíma nöfn fylgja sömu formúlu. Þannig er efnatáknið fyrir blý, Pb, stytting á latneska orðinu yfir blý: *plumbum*; Hg er stytting á gríska orðinu yfir kvikasilfur, *hydrargyros*; og He er stytting á *helium* sem er nýlatneskt heiti fyrir helín, en það frumefni var uppgötvað á síðari hluta 19. aldar. Ein undantekning er frá þeirri reglu að nota stafi úr latneska stafrófinu; efnatáknið fyrir volfram, W, er dregið af þýska orðinu *wolfram*, frá *wolf rahm* „úlfarjómi“.

Þegar ný frumefni eru búin til á tilraunastofu fá þau þriggja stafa tímabundið efnatákn. Þannig fékk frumefnið hassín í fyrstu efnatáknið Uno, sem var stytting á *unniloctium* og var opinbert efnatákn efnisins frá 1979 til 1996 þegar það fékk efnatáknið Hs.

## Viðurkennd efnatákn

## Tilvísanir
Esja (aðgreining)

**Esja** getur átt við:

* Esjuna, fjall nærri Reykjavík
* Esju, íslenskt kvenmannsnafn 
* Esju, kiwanisklúbbinn
* Esju, JCI
* Esju, kvenfélagið
* Esju, kjötvinnslu
* Esju, hótel
* Esju, hljómsveit
* Esju, strandferðaskip sem fór Petsamoförina
Japönsk teathöfn

**Japönsk teathöfn** (sadō, 茶道) er helgiathöfn undir áhrifum frá Zen-búddisma þar sem beiskt, grænt te er lagað fyrir lítinn hóp gesta og drukkið.

Að læra að framkvæma teathöfnina er mjög erfitt og það tekur mörg langan tíma, jafnvel heila lífstíð en hún er mjög vinsælt áhugamál í Japan þar sem fólk fer í sérstaka skóla og námskeið til að læra siðina. Í sumum heimahúsum er sérstakt teherbegi til að framkvæma teathöfnina.
Tókýó-turn

**Tókýó-turn** (japanska: 東京タワー (umritað: *Tōkyō tawā*)) er járnturn í Minato-hverfinu í Tókýó. Hann er 332.6 metra hár og hönnun hans er byggð á Eiffelturninum í París.
Björn Malmquist

**Björn Malmquist** er fréttaritari Ríkisútvarpsins í Brussel. Hann er fæddur á Akranesi 1964 og lauk stúdentsprófi frá Fjölbrautaskólanum á Akranesi árið 1985. Lauk BS-prófi frá Háskóla Íslands 1992 og MA-prófi í fjölmiðlafræði frá Wayne ríkisháskólanum í Detroit, Michigan árið 1997. Hann hefur starfað sem blaðamaður á ýmsum miðlum, meðal annars sem útvarpsmaður á fréttastöð NPR í Bandaríkjunum. 

Björn tók við stöðu forstöðumanns Ríkisútvarpsins á Austurlandi sumarið 2002 og gegndi því fram til maí 2005 þegar hann flutti til Bandaríkjanna. Hann hefur síðan þá starfað á RÚV sem fréttamaður, en hóf störf sem fréttaritari í Brussel snemma árs 2023.
Nerima

**Nerima** (練馬区) er eitt af 23 borgarhverfum í Tókýó og var stofnað 1. ágúst 1947.
Hverfið er þekkt fyrir daikon-hreðkur og skrúðgarða.

## Tengill
* Opinber vefur á japönsku
Grafarþögn

**Grafarþögn** er spennusaga eftir Arnald Indriðason, sem út kom árið 2001. 

Ensk þýðing eftir Bernard Scudder hlaut Gullrýtinginn árið 2005.
Títan

**Títan** er frumefni með efnatáknið **Ti** og sætistöluna 22 í lotukerfinu. Þetta er léttur, sterkur, gljáandi, tæringaþolinn (þar með talið þol gagnvart sjó og klór) hliðarmálmur með silfurhvítan, málmgljáandi lit. Títan er notað í sterkar og jafnframt léttar málmblöndur (aðallega með járni og áli) og algengasta efnasamband þess, títandíoxíð, er notað í hvít litarefni. 

Títan finnst í margvíslegum steintegundum en aðaluppspretta þess eru rútíl og ilmenít, sem finnast víða á jörðinni. Til eru tvö fjölgervisform þess og fimm náttúrulegar samsætur; Ti-46 til Ti-50, og er Ti-48 algengasta samsætan (73,8%). Einn af þekktustu einkennum títans er það að það er jafn sterkt og stál en helmingi léttara. Eiginleikar títans eru efnafræði- og eðlisfræðilega svipaðir sirkoni.
Pétur Guðmundsson

**Pétur Karl Guðmundsson**, fæddur 30. október 1958 í Reykjavík, var fyrsti íslenski körfuknattleiksmaðurinn til að ganga til liðs við NBA lið. Það var árið 1981 sem hann var valinn í þriðju umferð nýliðavalsins og samdi í kjölfarið við Portland Trail Blazers. Seinna lék hann með Los Angeles Lakers og San Antonio Spurs.

Pétur, sem er 218 cm hár, var einnig atvinnumaður í Argentínu í stuttan tíma og einnig í Englandi.

Á Íslandi lék hann með Val, ÍR, Tindastóli og Breiðabliki, skoraði að meðaltali 21,7 stig í 82 leikjum.  Hann lék 53 A-landsleiki, en megnið af sínum ferli var hann útilokaður frá landsliðinu samkvæmt reglum FIBA, rétt eins og aðrir atvinnumenn í íþróttinni.

Í byrjun árs 2001 var Pétur kjörinn leikmaður 20. aldarinnar í karlaflokki, og um leið leikmaður í liði aldarinnar. Pétur var tekinn inn í heiðurshöll ÍSÍ árið 2015.

## Heimildir
**Leikni framar líkamsburðum* eftir Skapta Hallgrímsson, útg. Körfuknattleikssamband Íslands 2001
*KKÍ.is

## Tenglar
*Ferill Péturs á Íslandi
*Ferill Péturs í NBA
Vanadín

**Vanadín** (eða **vanadíum**) er frumefni með efnatáknið **V** og sætistöluna 23 í lotukerfinu. Þetta er sjaldgæft, mjúkt og sveigjanlegt frumefni sem finnst blandað í ýmsum steintegundum og er aðallega notað til að framleiða ýmsar málmblöndur. Frumefnið er eitt af þeim 26 frumefnum sem fyrirfinnast að jafnaði í lífverum.

## Saga
Andrés Manuel del Río uppgötvað vanadín í Mexíkó árið 1801. Hann kallaði efnið „brúnt blý“.
Svíinn Nils Gabriel Sefström gaf málmi þessum sitt núverandi nafn eftir Vanadís sem var annað heiti fyrir Freyju.
Króm

**Króm** er frumefni með efnatáknið **Cr** og sætistöluna 24 í lotukerfinu. 

## Almennir eiginleikar
Króm er stálgrár, harður málmur sem tekur á sig mikinn gljáa, er sambræðanlegur með erfiði og er þolinn gagnvart tæringu og mettingu.

## Eiginleikar tengdir rafmagni
Algengustu oxunartölur króms eru +2, +3 og +6 og er +3 sú stöðugasta en +4 og +5 eru frekar sjaldgæfar. Krómefnasambönd með oxunartöluna +6 eru kraftmiklir oxarar.

## Notkun
* Í málmvinnslu til að gefa tæringarþol og gljáandi áferð:
** sem partur af málmblöndu, til dæmis ryðfrítt stál,
** í krómhúðun,
** í rafhúðað ál (sem bókstaflega breytir yfirborði áls í roðastein).
* Í litarefni og málningu:
** Króm (III) oxíð (Cr2O3) er málmgljái þekktur sem grænn blóðsteinn.
** Krómsölt lita gler smaragðsgrænt.
** Króm er það sem gerir roðastein rauðan og er þar af leiðandi notað til að framleiða gerviroðasteina.
* Sem hvati.
* Krómít er notað til að búa til eldmót fyrir múrsteina.
* Krómsölt eru notuð í sútun á leðri.
* Kalíumtvíkrómat er efnafræðilega virkt efni, sem notað er til að hreinsa glermuni á rannsóknarstofum og sem títrunarþáttur. Það er einnig notað sem festiefni fyrir litarefni í vefnaði.
* Króm (IV) oxíð (CrO2) er notað til að framleiða segulbönd, þar sem það hefur betri afseglunareiginleika en járn og skilar því meiri gæðum.

## References
Leifur Sigfinnur Garðarsson

**Leifur Sigfinnur Garðarsson**, fæddur 23. febrúar 1968, er íslenskur fyrrum íþróttamaður, þjálfari og körfuknattleiksdómari.

## Körfuknattleikur
### Leikferill
Leifur lék u.þ.b. 100 leiki með meistaraflokki Hauka í körfuknattleik og varð bikarmeistari með liðinu 1985 og 1986. Hann var auk þess fyrirliði drengjalandsliðsins í körfuknattleik á keppnisferðalagi um Svíþjóð árið 1984.

### Dómaraferill
Hann lauk dómaraprófi árið 1987 og dæmdi sinn fyrsta leik 6. nóvember sama ár.  Árið 1993 tók hann alþjóðlegt dómarapróf á Ítalíu og var alþjóðlegur dómari fram til 2018. Leifur dæmdi u.þ.b. 100 leiki á alþjóðlegum vettvangi, 389 leiki í úrvalsdeild og hátt á níunda hundraðið samtals. Hann lagði flautuna á hilluna fyrir haustið 2004 en tók hana svo fram aftur haustið 2013. Hann var tekinn af dómaraskrá Körfuknattleikssambandsins eftir að hafa orðið uppvís á að senda óviðeigand skilaboð til kvenkyns leikmanns árið 2021. Leifur sat í dómaranefnd KKÍ í 14 ár, þar af 11 ár sem formaður.

## Knattspyrna
### Leikferill
Á ferli sínum sem knattspyrnumaður lék Leifur um 60 leiki með FH og Þór Akureyri í 1. deildinni. Hann lék um 20 leiki með ÍK úr Kópavogi sumarið 1991 og skoraði sex mörk. Hann lék og þjálfaði einnig Sindra á Hornafirði í 4. deild sumarið 1992.

### Þjálfaraferill
Leifur starfaði við knattspyrnuþjálfun í hartnær 20 ár hjá FH, KR, Sindra og Þór Akureyri. Hann var aðstoðarþjálfari Íslandsmeistara FH 2004 og 2005. Haustið 2005 var Leifur ráðinn aðalþjálfari Fylkis í úrvalsdeild karla í knattspyrnu. Þaðan var hann svo rekinn 28. ágúst 2008. Þann 29. september sama ár var hann ráðinn þjálfari Víkings í Reykjavík sem lék þá í 1. deild. Hann stýrði liðinu svo til sigurs í 1. deild 2010 en var svo sagt upp störfum hjá félaginu 3. mars 2011.

## Tilvísanir

## Heimildir
* KKDÍ.is  6. apríl 2005
Sven Hassel

**Sven Hassel** (fæddur *Børge Willy Redsted Pedersenn*) (19. apríl, 1917 - 21. september, 2012) var danskættaður hermaður og rithöfundur sem skrifaði skáldsögur sem voru að hluta til sjálfsævisögulegar, byggðar á reynslu hans í heimsstyrjöldinni síðari. Eftir hann hafa selst um 53 miljónir bóka sem gera hann að einum mest seldu rithöfunda dana alþjóðlega.

Í bókunum sínum lýsir Hassel stríðinu í gegnum fyrstu-persónu sögumann með sama nafn og hann. Bækurnar lýsa ævintýrum 27. (Refsi) skriðdrekaherdeildar sem samanstendur af dæmdum glæpamönnum og hermönnum sem hafa komið fyrir herrétt. Fyrir utan Sven, eru það t.d. Legjónarinn (fyrrverandi meðlimur frönsku útlendingaherdeildarinnar), risastór maður sem ber nafnið Lilli, svartamarkaðsbraskarinn Porta, Barcelona Bloom sem dreymdi um að rækta appelsínur á Spáni að stríði loknu, Gregor Martin sem hafði verið lækkaður í tign sem herforingjabílstjóri vegna svartamarkaðsbrasks og sendur í refsisveitina sem óbreyttur hermaður, riðilstjórinn Gamlingi og Julius Heide, maður sem trúir á Foringjann og Flokkinn. Einnig ber að minnast á Tangóinn, Rumenskan sjálfboðaliða sem kemur fram í einni bókinni og Albert, þýskan blökkumann ættaðan frá Kongó.  Þeir berjast á flestum vígstöðvum frá norðanverðu Finnlandi til Rússlands.

Sýn Hassels á stríð er slæm: Hermenn berjast aðeins til að lifa af, fólk er drepið óvart eða af lítilfjörlegum ástæðum, Prússneskir foringjar hóta mönnum sínum stöðugt með herrétti, og pirraðir hermenn drepa foringja sína stundum til að losna við þá.

Danskur fréttamaður, Erik Haaest, hefur eytt mörgum árum í að reyna að "fletta ofan af" Hassel. Haaest heldur því fram að Hassel hafi eytt lengstum hluta af stríðinu í hertekinni Danmörku, og að þekking hans á stríði komi frá dönskum SS mönnum sem hann hafi hitt eftir stríðið.

## Bækur eftir Sven Hassel
Eftirfarandi eru íslenskir titlar á verkum Hassels:

* *Hersveit hinna fordæmdu* (1959)
* *Dauðinn á skriðbeltum* (1968)
* *Stríðsfélagar* (1969)
* *Í fremstu víglínu* (1973)
* *Gestapó* (1974)
* *Monte Cassino* (1972)
* *Tortímið París* (1975)
* *SS-Foringinn* (1976)
* *Martröð undanhaldsins* (1978)
* *Barist til síðasta manns* (1977)
* *Guði gleymdir* (1979)
* *Herréttur* (1980)
* *GPU-Fangelsið* (1981)
* *Kommisarinn* (1985)

## Kvikmyndir
Árið 1987 var bókin *Hersveit hinna fordæmdu* kvikmynduð undir heitinu *The Misfit Brigade* í leikstjórn Gordon Hessler
* 

## Tenglar
* Opinber heimasíða Sven Hassel
Nýhil

**Nýhil** var íslensk jaðarbókaútgáfa og félag ungra ljóðskálda, stofnað árið 2004, sem vakti athygli með nýstárlegum ljóðaupplestrum.  Fagurfræði hópsins markaðist ýmist af samfélagslegri gagnrýni eða framúrstefnutilraunum í ljóðlist.

Alþjóðleg ljóðahátíð Nýhils fór fram í sjötta sinn Norræna húsinu haustið 2010. Þá rak forlagið um tíma ljóðabókabúð í Kjörgarði við Laugaveg.

## Norrænar bókmenntir
Nýhil gerði árið 2006 samning við Landsbankann þess efnis að bankinn keypti 130 áskriftir á níu bóka röðinni *Norrænar bókmenntir* sem forlagið var með í vinnslu. Ætlunin var að dreifa bókunum til bókasafna um allt land. Eftirfarandi titlar voru í bókaröðinni:

## Tengill
* Vefur Nýhils (2007)

## Tilvísanir
Dietrich Buxtehude

**Diderik Buxtehude** (um 1637 – 9. maí 1707) var barokktónskáld og organisti frá Helsingjaborg á Skáni, sem þá var undir stjórn Dana. Síðar á ævinni notaðist hann við þýska útgáfu nafns síns og kallaði sig **Dietrich Buxtehude**. Hann varð organisti 1657 við Maríukirkju í Helsingjaborg. Svíar fengu Skán við friðarsamningana í Hróarskeldu 1658 og tveimur árum síðar sótti hann um sem organisti á Helsingjaeyri í kirkju sem þjónaði þýska minnihlutanum í bænum. Þaðan barst orðstír hans til Þýskalands og 1668 varð hann organisti í Maríukirkju í Lýbiku (Lübeck) og starfaði þar til dauðadags. Hann hafði mikil áhrif á tónskáld barrokktímans eins og Händel og Bach sem varð fyrir sterkum áhrifum frá honum.
Þorsteinn Hallgrímsson (f. 1942)

**Þorsteinn Hallgrímsson** (jafnan kallaður **Doddi Hallgríms**) (fæddur 25. júlí 1942) var fyrsti íslenski körfuknattleiksmaðurinn sem vann landsmeistartitil utan Íslands, alls 4, er hann lék með SISU í Danmörku á sjöunda áratug síðust aldar þegar hann.var þar við nám og störf.

Doddi fæddist 25. júlí 1942 og var yngsti leikmaður fyrsta landsliðs Íslands í körfuknattleik, tæplega 17 ára gamall. Leikurinn, sem var gegn Dönum, fór fram í Kaupmannahöfn 16. maí 1959. Þorsteinn varð margoft Íslandsmeistari með ÍR, meðal annars fimm ár í röð á árunum 1960 – 1964.

Með landsliðinu lék Doddi venjulega stöðu bakvarðar eða jafnvel framherja en lék sem miðherji á keppnisferðalagi um Danmörku og Noreg um áramótin 1974 – 1975. Hann er því eini leikmaðurinn sem hefur afrekað það að spila allar stöður á vellinum með íslenska landsliðinu í körfuknattleik.

Doddi var valinn besti leikmaður efstu deildar árin 1969 og 1971.

## Titlar
*9x Íslandsmeistari (1960–1964, 1969–1971, 1977)
*4x Danmerkurmeistari (1966, 1967, 1972, 1973)

## Heimildir
* *Leikni framar líkamsburðum* eftir Skapta Hallgrímsson, útg. Körfuknattleikssamband Íslands 2001
* KKÍ.is
Teitur Örlygsson

**Teitur Örlygsson** (f. 9. janúar 1967) er einn sigursælasti körfuknattleiksmaður Íslands frá upphafi.  Á árunum 1984-2002 vann hann tíu titla með liði sínu, UMFN.

Teitur lék allan sinn feril með liði UMFN, ef undan er skilinn veturinn 1996-1997, en þá lék hann með Larissa í Grikklandi.  Hann lék samtals 405 deildarleiki og skoraði í þeim 6.579 stig, eða 16,2 stig að meðaltali í leik. Mest skoraði hann 21,2 stig að meðaltali, veturinn 1995-1996.

Teitur er handhafi flestra Íslandsmeistaratitla í úrvalsdeildinni í körfuknattleik, en Agnar Friðriksson, ÍR, vann einnig tíu titla í 1. deild karla, forvera úrvalsdeildarinnar, á árunum 1962-1977.

Titillinn *Leikmaður ársins* í úrvalsdeild hefur fallið Teiti í skaut fjórum sinnum á ferlinum (1989, 1992, 1996 og 2000), og er hann efstur á þeim lista. Hann var einnig valinn 11 sinnum í úrvalslið úrvalsdeildar, og verður að teljast ólíklegt að nokkur nái að skáka honum þar. Þá var Teitur kjörinn í lið 20. aldarinnar, sem tilkynnt var snemma árs 2001, sem byrjunarliðsmaður.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Tölfræði úr Úrvalsdeild á Körfustatt.is
*Ferill Teits í Grikklandi
Birgir Ísleifur Gunnarsson

**Birgir Ísleifur Gunnarsson** getur átt við:
* Birgi Ísleif Gunnarsson fyrrverandi seðlabankastjóra.
* Birgi Ísleif Gunnarsson tónlistarmann.
Gísli Oddsson

**Gísli Oddsson** (1593 – 2. júlí 1638) var biskup í Skálholti frá 1632 til dauðadags.

## Æviágrip
Gísli var sonur Odds Einarssonar Skálholtsbiskups og Helgu Jónsdóttur. Hann gekk í Skálholtsskóla og fór til frekara náms í Kaupmannahöfn 1613. Hann varð kirkjuprestur í Skálholti 1616 og rektor í Skálholtsskóla 1621. Hann varð formlega aðstoðarmaður föður síns 1629 og officialis (staðgengill biskups) eftir lát hans. Hann var kjörinn biskup á Alþingi 29. júní 1632.

Gísli kvæntist 1622 Guðrúnu Björnsdóttur, dóttur Björns Benediktssonar sýslumanns á Munkaþverá og Elínar konu hans, dóttur Staðarhóls-Páls og Helgu Aradóttur. Þau voru barnlaus. Áður hafði Gísli átt barn með Gróu Eyjólfsdóttur en það dó ungt.

## Undur Íslands
Gísli ritaði stutta bók um undur Íslands (*De mirabilibus Islandiæ*) þar sem er að finna mikinn fróðleik um ýmis fyrirbrigði á himnum og þjóðtrú Íslendinga á 17. öld, og segir höfundur í inngangi að það hafi að geyma „lýsingu þeirra undraverðu hluta, sem fyrir koma í föðurlandi mínu, og vildi eg óska, að árangurinn yrði að sama skapi farsæll og happasæll, sem viljinn er einlægur, hugurinn hreinskilinn og áhuginn fyrir sannleikanum.“ Ritið ber þess merki að vera ritað undir áhrifum raunhyggju, en er jafnframt gegnsýrt eldri heimsmynd. Með ritinu ætlaði Gísli mögulega að bæta við *Íslandslýsingu* föður síns.
Ófærufoss

**Ófærufoss** er tvískiptur foss í ánni Nyrðri-Ófæru þar sem hún fellur ofan í Eldgjá. Yfir neðri fossinn var náttúruleg brú eða steinbogi, sem hrundi í ána í vorleysingum vorið 1993. Steinboginn var úr hrauni og var ofan af Eldgjárarmi, og hafði sigið niður, en áin svo grafið sig undir og í gegn. Framhald blágrýtislags þess sem myndaði steinbogann er að finna í vegg gjárinnar sunnan Ófæru. 

Atriði úr kvikmyndinni *[[Í skugga hrafnsins]]* var tekið upp við Ófærufoss meðan steinboginn var enn heill.

## Tilvísanir
Gissur Einarsson (biskup)

**Gissur Einarsson** (um 1512 – 24. mars 1548) var biskup í Skálholti frá 1540 og fyrsti lútherski biskupinn á Íslandi.

Gissur var sonur Einars Sigvaldasonar á Hrauni í Landbroti og Gunnhildar Jónsdóttur. Hann var í Skálholtsskóla hjá Ögmundi Pálssyni, sem hafði mikið álit á honum og sendi hann til frekara náms í Hamborg. Þar komst hann í kynni við mótmælendahreyfingar í Norður-Þýskalandi. Hann var vígður til prests skömmu eftir heimkomuna 1538, settist að í Skálholti og var þar í hópi með nokkrum öðrum ungum menntamönnum sem hneigst höfðu til lúthersku, þar á meðal Oddi Gottskálkssyni. Ögmundur kaus Gissur sem eftirmann sinn árið 1539 og er ekki ljóst hvort hann vissi þá af trúarskoðunum Gissurar. Konungur staðfesti valið í Kaupmannahöfn árið eftir. Gissur fór þá heim og tók við skyldustörfum biskups en þegar lútherska hans kom berlega í ljós virðist Ögmundur hafa séð eftir valinu og virðist hafa haft í hyggju að reyna að fá hann dæmdan úr embætti. Áður en til þess kæmi kom Christoffer Huitfeldt til landsins með danskan herflokk, handtók Ögmund 2. júní 1541 á Hjalla í Ölfusi og flutti hann um borð í skip, þar sem hann lést á leið til Danmerkur. Gissur var svo formlega vígður til biskups í Kaupmannahöfn haustið 1542.

Gissur þýddi kirkjuskipan Kristjáns konungs 3. yfir á íslensku og kom á lútherstrú í biskupsdæmi sínu. Ekki voru allir viljugir til að samþykkja siðbreytinguna og margir prestar sögðu af sér en hvergi kom þó til átaka eða blóðsúthellinga. Gissur og Jón Arason Hólabiskup gerðu með sér samkomulag og létu hvor annan í friði og var Ísland því hálflútherskt og hálfkaþólskt á árunum 1542-1550. Gissur reyndi mikið að breyta ýmsum kaþólskum siðum og venjum og lét meðal annars taka niður krossinn helga í Kaldaðarnesi, sem mikill átrúnaður hafði verið á. Ekki löngu síðar veiktist hann og dó og voru margir sannfærðir um að það stafaði af vanhelgun krossins.

Gissur skildi eftir heitkonu í Skálholti, Guðrúnu Gottskálksdóttur systur Odds félaga síns, þegar hann fór út að taka biskupsvígslu, en þegar hann kom aftur sumarið 1543 var hún þunguð eftir kirkjuprestinn í Skálholti og vildi ekkert með Gissur hafa þótt hann vildi fyrirgefa henni. Hann reið þá vestur á firði og bað Katrínar, dóttur Eggerts Hannessonar hirðstjóra á Núpi í Dýrafirði, og Guðrúnar Björnsdóttur. Brúðkaup þeirra var haldið í Skálholti 7. október 1543. Þau áttu tvö börn sem bæði dóu nýfædd. Eftir lát Gissurar 1548 giftist hún aftur Þórði Marteinssyni presti í Hruna, syni Marteins Einarssonar eftirmanns Gissuarar.

## Heimildir
*
Gísli Jónsson (biskup)

**Gísli Jónsson** (latína: Gilbertus Ionas Islandus) (um 1515 – 3. september 1587) var biskup í Skálholti frá 1558. 

Hann var sonur Jóns Gíslasonar prests í Hraungerði og Gaulverjabæ í Flóa og fylgikonu hans, Vilborgar Þórðardóttur. Hann lærði hjá Ögmundi Pálssyni í Skálholti og hélt síðan til Þýskalands. Hann var prestur í Skálholti frá 1538 og var einn af siðaskiptamönnunum þar í tíð Ögmundar. Hann varð prestur í Selárdal í Arnarfirði frá 1546 en hrökklaðist til Danmerkur undan Jóni Arasyni sem bar upp á hann guðlast, uppreisn gegn kirkjulögum og boðun villutrúar. Hann kom þó aftur til Íslands 1551 og fór aftur í Selárdal en var kosinn biskup 1556. Veitingarbréfið er dagsett 28. febrúar 1558. 

Gísli reyndi að bæta úr brýnni þörf fyrir sálma í anda lúterstrúar og þýddi talsvert en af vanefnum. Hann gaf út sálmabók 1558 og er aðeins til eitt eintak af henni svo vitað sé. Gísli reyndi að uppræta ýmsar menjar kaþólskunnar og lét meðal annars kljúfa og brenna krossinn helga frá Kaldaðarnesi, sem Gissur Einarsson hafði flutt heim að Skálholti.

Kona hans var Kristín Eyjólfsdóttir (f. um 1515), yngsta dóttir Eyjólfs mókolls Gíslasonar í Haga á Barðaströnd. Árið 1535 eignaðist hún dóttur, Guðrúnu, með Gísla bróður sínum, sem einnig hafði barnað Þórdísi systur þeirra. Gísli flúði úr landi og sneri ekki aftur en systurnar flúðu í Skálholt á náðir Ögmundar biskups sem var frændi þeirra og var engu þeirra refsað fyrir sifjaspellin, enda var Stóridómur ekki settur á laggirnar fyrr en tæpum 30 árum síðar. Svo var látið heita að í báðum tilvikunum hefði verið um nauðgun að ræða. Í Skálholti kynntust þau Kristín og Gísli. Á meðal barna þeirra voru Helga kona Erasmusar Villadtssonar skólameistara í Skálholti og seinast prests á Breiðabólstað í Fljótshlíð, Guðrún kona Gísla Sveinssonar Skálholtsráðsmanns og sýslumanns á Miðfelli, Stefán prestur í Odda, Árni prestur í Holti undir Eyjafjöllum og Vilborg kona Þorvarðar Þórólfssonar á Suður-Reykjum.
Þórður Þorláksson

**Þórður Þorláksson** (14. ágúst 1637 – 17. mars 1697) var biskup í Skálholti frá 1674. Hann hafði mikinn áhuga á náttúruvísindum, jarðfræði og landafræði. Hann flutti prentverkið frá Hólum til Skálholts og varð fyrstur til að láta prenta fornrit á Íslandi.

Þórður var sonur Þorláks Skúlasonar biskups á Hólum og Kristínar Gísladóttur. Hann lærði í Hólaskóla og fór til Kaupmannahafnar til frekara náms. Var skólameistari í Hólaskóla 1660 til 1663 en fór svo utan, stundaði nám við háskólana í Rostock og Wittenberg, heimsótti París og sneri aftur um Belgíu og Holland. 1669 dvaldist hann á Stangarlandi í Noregi hjá Þormóði Torfasyni. Hann var vígður biskup 25. febrúar 1672 og tók við embætti við lát Brynjólfs Sveinssonar.

Þorlákur samdi, áður en hann varð biskup, Íslandslýsingu (*Dissertatio chorographico-historica de Islandia*) sem fyrst var prentuð í Wittemberg 1666. Til eru eftir hann landakort af bæði Íslandi og Grænlandi. Hann fékk prentverkið flutt til Skálholts og gerði fyrstur tilraun til að prenta íslensk fornrit, meðal annars fyrstu prentuðu útgáfu *[[Landnáma|Landnámu]]* 1688. Hann er og sagður hafa endurbætt prentverkið mikið. Hann gerði einnig tilraunir með kornrækt í Skálholti.

Kona Þórðar var Guðríður (1651-1707), dóttir Vísa-Gísla Magnússonar sýslumanns á Hlíðarenda. Synir þeirra voru Þorlákur skólameistari í Skálholti og Brynjólfur Thorlacius Þórðarson sýslumaður í Rangárvallasýslu og bóndi á Hlíðarenda.