open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stjörnustríð: Fyrsti hluti – Ógnvaldurinn

***Stjörnustríð: Fyrsti hluti – Ógnvaldurinn*** er bandarísk geimmynd eftir George Lucas frá 1999. Myndin var framleidd af Lucasfilm og dreift af 20th Century Fox. Í aðalhlutverkum voru Liam Neeson, Ewan McGregor, Natalie Portman, Jake Lloyd, Ian McDiarmid, Anthony Daniels, Kenny Baker, Ahmed Best, Pernilla August, Brian Blessed, Ray Park og Frank Oz. Þetta var fyrsta myndin í fyrirrennaraþríleik *[[Stjörnustríð]]s*, þar sem fyrstu myndirnar þrjár frá 1977, 1980 og 1983, voru settar upp sem númer 4, 5 og 6. 

Myndin gerist 32 árum fyrir fyrstu Stjörnustríðsmyndina og segir frá Jedi-riddaranum Qui-Gon Jinn (Neeson) og lærisveini hans Obi-Wan Kenobi (McGregor) sem eiga að fylgja Amidölu drottningu plánetunnar Naboo (Portman) til höfuðstöðva geimlýðveldisins á Coruscant. Á leiðinni lenda þau á plánetunni Tatooine þar sem þau rekast á ungan dreng, Anakin Skywalker (Jake Lloyd), sem Qui-Gon finnur að hefur máttinn í sér í miklum mæli. Hann slæst því í för með þeim til Coruscant og skilur móður sína eftir.

Þetta var fyrsta myndin sem Lucas leikstýrði eftir 22 ára hlé og fyrsta Stjörnustríðsmyndin í 16 ár. Lucas nýtti sér framfarir í tölvuvinnslu og mikið af sögusviðinu og sumar persónur myndarinnar voru alfarið unnin í tölvu. Myndin var tekin í Leavesden Studios í Hertfordshire á Englandi og í Túnis. Caserta-höll á Ítalíu var notuð sem tökustaður fyrir höll Amidölu á Naboo.

## Tenglar
*
Símboði

**Símboði** (sjaldnar **friðþjófur**) er þráðlaust símtæki sem tekur við símanúmeri þess sem hringir og/eða raddskilaboðum og pípir um leið. Notandi símboðans getur þá hringt í viðkomandi þegar hann hefur tíma og aðgang að síma. Sumir símboðar eru búnir senditæki og geta svarað þeim sem hringir og staðfest móttöku skilaboðanna. Símboðar eru háðir símboðakerfi, sem getur eftir atvikum verið staðbundin sendistöð eða landskerfi samtengdra stöðva. Símboðar urðu fyrst algengir á 8. áratug 20. aldar. Þeir voru um tíma mjög útbreiddir meðal starfsfólks í neyðarþjónustu, öryggisþjónustu og heilbrigðisþjónustu. Með aukinni notkun farsíma eftir aldamótin 2000 hurfu þeir mikið til af sjónarsviðinu.
Mír (geimstöð)

***Mír*** (rússneska: *Мир*, bókstaflega „friður“ eða „heimur“) var geimstöð á lágri sporbraut frá 1986 til 2001 sem starfrækt var af Sovétríkjunum og seinna Rússlandi. *Mír* var fyrsta einingageimstöðin og var sett saman á árunum 1986 til 1996. Það var þyngsta geimfar sögunnar á sínum tíma. *Mír* var jafnframt stærsti gervihnöttur á sporbraut umhverfis jörðina þangað til Alþjóðlega geimstöðin var tekin í notkun og sporbraut *Mír* braut niður. Um borð í *Mír* var rannsóknastofa þar sem áhöfnin gerði tilraunir í líffræði, líffræði mannsins, eðlisfræði, stjörnufræði og veðurfræði. Tilgangur geimstöðvarinnar var að þróa þá tækni sem þarf til að koma varanlegri geimsstarfsemi á laggirnar.

*Mír* var fyrsta langtímarannsóknastöð á sporbraut um jörðina sem var alltaf mönnuð. Metinu fyrir lengstu órofna dvöl í geimi var náð í *Mír* en það var 3.644 dagar þangað til nýju meti var náð í Alþjóðlegu geimstöðinni þann 23. október 2010. Lengsta geimflug sögunnar var í *Mír* þar sem Valerí Poljakov eyddi 437 dögum og 18 klukkutímum frá 1994 til 1995. Áhöfn var í *Mír* í tólf og hálft ár af fimmtán ára lífstíma hennar. Um borð í *Mir* var aðstaða fyrir tvo til þrjá einstaklinga til langtímadvalar eða fleiri í stuttri heimsókn.

*Mír* var næsta geimstöðvarverkefni Sovétríkjanna eftir Soljut-áætlunina. Fyrstu einingu *Mír*, svokölluðu kjarnaeiningunni, var skotið upp á loft árið 1986 en henni fylgdu sex einingar til viðbótar. ''Proton''-geimflaug voru notuð til að skjóta öllum einingunum upp nema tengieiningunni sem bandarísk geimskutla setti upp árið 1995. Þegar geimstöðinni var lokið stóð hún saman af sjö loftþrýstum einingum og nokkrum óloftþrýstum. Geimstöðin var knúin af nokkrum sólarsellum sem festar voru beint við einingarnar. *Mír* var á sporbraut á milli 296km og 421km fyrir ofan jörðina. Meðalhraði hennar var 27.700 km/klst. og lauk hún 15,7 sporbrautum umhverfis jörðina á hverjum degi.
Bartólómeusarkirkjan í Marne

**Bartólómeusarkirkjan** (Ítalska: *Chiesa di san Bartolomeo*) er kirkja í Marne á Ítalíu. Kirkjan var byggð 12. öld.

## Bibliography

* Kubach, Hans Erich. *Architettura romanica*, Milano, Electa, 1978, ISBN 88-435-2474-7
* Le Goff, Jacques, *L'uomo medievale*, Laterza, 1999, ISBN 88-420-4197-1
* Labaa, Gian Maria. *San Tomè in Almenno. Studi, ricerche, interventi per il restauro di una chiesa romanica.* Bergamo, Lubrina, 2005, ISBN 88-7766-312-X
* Moris, Lorenzo and Alessandro Pellegrini. *Sulle tracce del romanico in provincia di Bergamo*, Bergamo, Prov. Bergamo, 2003
* Keller, Raffaella Poggiani; Filli Rossi; and Jim Bishop. *Carta archeologica della Lombardia: carta archeologica del territorio di Bergamo*. Modena, Panini, 1992. ISBN 88-7686-210-2
* Tosco, Carlo. *Architetti e committenti nel romanico lombardo*, Roma, Viella, 1997, ISBN 88-85669-54-9
* Labaa, Pino Capellini Giovan Maria. *Itinerari dell'anno Mille*, Bergamo, Sesab

## Myndir

Image:Marne4.JPG|apsis
Image:Baptistery St Bartholomew church in Marne Italy.JPG| skírnarfontur þar sem Maurizio Malvestiti var skírður.


## Tilvísanir


## Tenglar

* Antenna Europea del Romanico
Brian Blessed

**Brian Blessed** (f. 9. október 1936 í Mexborough, Yorkshire) er enskur leikari sem er einkum þekktur fyrir hljómmikla rödd. Frægustu hlutverk sem hann hefur leikið eru Ágústus keisari í þáttaröðinni *[[Ég, Kládíus]]* frá 1976, Vultan prins í *[[Flash Gordon]]* frá 1980 og Ríkharður 4. í fyrstu þáttaröð *[[Svarta naðran|Svörtu nöðrunnar]]* (*The Black Adder*) frá 1983. Hann hefur oft leikið hlutverk í verkum eftir William Shakespeare bæði á sviði og í kvikmyndum, þar á meðal í fjórum af fimm Shakespeare-myndum Kenneth Branagh. Hann hefur líka fengist við raddleik, meðal annars fyrir Stjörnustríðsmyndina *[[Stjörnustríð: Fyrsti hluti – Ógnvaldurinn]]* frá 1999.
Johannes Fibiger

**Johannes Andreas Grib Fibiger** (23. apríl 1867 – 30. janúar 1928) var danskur læknir og prófessor í „anatómískri sjúkdómafræði“ við Kaupmannahafnarháskóla

Hann hlaut læknanóbelinn 1926 fyrir rannsóknir á tengslum þráðorma við krabbamein. Sýndi hann fram á að þráðormur sá sem hann nefndi *Spiroptera Carcinoma* en hét með réttu *Gongylonema neoplasticum* gæti orsakað krabbamein í maga í músum og rottum. Sumar af niðurstöðum hans reyndust síðar ekki réttar ályktanir af fyrirliggjandi gögnum.

Í störfum sínum við stofnun líffærafræðilegrar sjúkdómafræði í Kaupmannahöfn greindi hann áður ótilgreinda þráðorma árið 1907 frá viltum rottum. Kom honum til hugar að þráðormar þessir lægju bak við krabbamein í maga í þessum rottum. Árið 1913 staðhæfði hann að hann gæti undir tilraunakringumstæðum framkallað krabbamein í heilbrigðum rottum notandi þessa þráðorma.

Eftir að hann lést tókst öðrum rannsakendum að sanna að *G. neoplasticum* geti ekki valdið krabbameini. Þau krabbamein og æxli sem Fibiger framkallaði voru vegna skorts á A-vítamíni. Sagnfræðileg endurskoðun á gögnum Fibigers sína að hann ruglaði saman krabbameins-æxlum og ekki-krabbameins-æxlum.

Rannsóknaraðferð hans við athuganir á barnaveiki er talinn uppruni mikilvægrar rannsóknaraðferðar í læknisfræði svonefndrar, stýrðrar meðferðarprófunar.

Rithöfundurinn Karl Adolph Gjellerup, sem fékk Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1919, var frændi Fibiger og ólst upp hjá honum.
Norður-Jemen

**Norður-Jemen** er almennt heiti á þeim ríkjum sem hafa farið með völd í því landsvæði sem í dag eru norðvestuhéruð Jemen á sunnanverðum Arabíuskaga. Þetta á einkum við um Konungsríkið Jemen frá 1918 til 1962 og Arabíska lýðveldið Jemen frá 1962 til 1990. Höfuðborg þessa svæðis var Sana'a.

Hvorugt þessara ríkja notaðist við heitið „Norður-Jemen“. Það heiti varð ekki almennt fyrr en Sambandsríki Suður-Arabíu, sem síðar varð Suður-Jemen, hlaut sjálfstæði frá Bretlandi árið 1967. Norður- og Suður-Jemen sameinuðust svo í eitt ríki árið 1990.
Gullkrókus

**Gullkrókus** (fræðiheiti: *Crocus flavus*) er blómstrandi planta af ættkvísl krókusa. Vex í hlíðum Grikklands, löndum fyrrum Júgóslavíu, Búlgaríu, Rúmeníu og norðvestur Tyrklands. 

## Útlit
Hann er með ilmandi skær-rauðgul blóm sem Tennyson líkti við eld. Hann er smár krókus, 5 - 6 sm hár, þrátt fyrir nöfn sumra afbrigðanna í samanburði við vorkrókus. Afbrigði hans eru notuð sem skrautplöntur, sem dæmi *Golden Yellow* (syn. 'Dutch Yellow', 'Yellow Mammoth')Fræðiheitið *flavus* þýðir "hrein gulur".

### Undirtegundir
# *Crocus flavus* subsp. *dissectus* T.Baytop & B.Mathew - western Turkey
# *Crocus flavus* subsp. *flavus* - Greece, Turkey, Balkans; naturalized in Utah
# *Crocus flavus* subsp. *sarichinarensis* Rukšans - Turkey

## Myndir

Image:Crocus_aureus_Sturm51.jpg|Myndir úr *Deutschlands Flora in Abbildungen*
Image:Floral illustrations of the seasons (Plate 1) (6049519480).jpg|Myndir af Crocus flavus eftir Margaret Roscoe
Image:Crocus flavus ssp flavus 07.jpg|*Crocus flavus* subsp. *flavus*


## Tilvísanir


## Tenglar
* Özdemir, Canan. The Morphology and Anatomy of ''Crocus flavus'' Weston subsp. ''flavus'' (Iridaceae), Turk J Bot 30 (2006) 175-180 
* ITIS
* Alpine Garden Society 
* International Flower Bulb Centre 
* Uniprot Taxonomy
Costco

**Costco Wholesale Corporation** er bandarísk heildverslun sem byggir á meðlimaaðild. Costco er annað stærsta smásölufyrirtæki í heimi á eftir Walmart. Höfuðstöðvar Costco eru í Issaquah í Washington-fylki en fyrsta verslun Costco var opnuð í Seattle árið 1983. Costco starfrækir 890 verslanir á heimsvísu en þær er að finna í Bandaríkjunum, Kanada, Ástralíu, Íslandi, Bretlandi, Nýja-Sjálandi, Mexíkó, Japan, Suður-Kóreu, Taívan, Spáni, Kína, Frakklandi og Svíþjóð.

Meðlimafjöldi Costco á heimsvísu var 136 milljónir árið 2024. Costco er þekkt fyrir að selja hágæðavörur í bland við ódýrar vörur sem seldar eru í miklu magni. Í verslunum Costco er boðið upp á meðal annars raftæki, matvörur, snyrtivörur, lyf, áfengi, fatnað, leikföng, skartgripi og húsgögn. Í flestum verslunum Costco er einnig hjólbarðaverkstæði og veitingasölu með heitan mat.

Costco opnaði verslun á Íslandi þann 23. maí 2017 í Kauptúni í Garðabæ. Koma Costco til Íslands þótti hafa jákvæð áhrif á íslenska verslun með því að auka samkeppni og búa til neikvæðan þrýsting á verðlag. Sem dæmi má nefna að bensínlítri var 9% lægri í Costco við opnun en hjá ódýrustu íslensku olíufélögunum.

## Tengill
* Heimasíða Costco á Íslandi

## Heimildir
Fjallkrækill

**Fjallkrækill** (fræðiheiti: *Sagina caespitosa*) er plöntutegund af hjartagrasaætt sem vex á Íslandi. Útbreiðsla fjallkrækils á Íslandi er til fjalla á Norður- og Austurlandi. Hann er nokkuð sjaldgæfur og vísbendingar eru um að útbreiðsla hans hafi hafi dregist saman í kjölfar loftslagsbreytinga.

## Tilvísanir

## Frekari lestur
* Hörður Kristinsson (2008). Fjallkrækill - Fyrsta fórnarlamb hlýnandi loftslags á Íslandi? *Náttúrufræðingurinn 76*(3-4): 115-120.
Hryðjuverkin í Manchester árið 2017

**Sjálfsmorðsárás við [[Manchester Arena]]** í Manchesterborg var gerð þann 22. maí árið 2017 eftir tónleika bandarísku söngkonunnar Ariana Grande. 

Árásarmaðurinn, Salman Abedi, kom sér fyrir í fordyri tónleikasalarins og sprengdi heimagerða sprengjum með nöglum með þeim afleiðingum að 22 létust og 64 særðust. Yngsta fórnarlambið var 8 ára. 

Abedi, 22 ára, var fæddur í Manchester og kom úr líbískri fjölskyldu sem hafði flúið Muammar Gaddafi. Fjölskyldan hafði farið aftur til Líbíu eftir að Gaddafi hafði verið komið frá völdum.

Árásin var sú mannskæðasta síðan hryðjuverkin 7. júlí 2005 í London voru gerð og fyrsta hryðjuverkaárásin í Manchester síðan IRA sprengdi þar verslunarmiðstöð árið 1996. Theresa May forsætisráðherra Bretlands færði viðbúnaðarstigið í *krítískt* eftir árásina; að árásir væru yfirvofandi.

Grande hélt góðgerðartónleikana One Love Manchester þann 4. júní til styrktar þeirra særðu. Á þeim söfnuðust um 17 milljón pund.

## Heimild
Skeggburkni

**Skeggburkni** (fræðiheiti: *Asplenium septentrionale*) er tegund burkna af klettaburknaætt. Skeggburkni vex á þurrum, sólríkum stöðum, til dæmis í klettasprungum. Aðeins þrír skeggburknar eru þekktir á Íslandi, allir í Höfðahverfi í Eyjafirði og er hann því stundum nefndur sjaldgæfasta tegund íslensku flórunnar. Tveir þessara skeggburkna hafa vaxið þar síðan árið 1960 en nýr einstaklingur fannst þar árið 2014. Önnur náttúruleg heimkynni skeggburkna eru í Norður-Ameríku, Evrópu og Asíu.

Skeggburkni er friðlýstur á Íslandi í verndarflokki tegunda í bráðri hættu (CR).

## Tilvísanir
Mánajurt

**Mánajurt** (fræðiheiti: *Botrychium boreale*) er sjaldgæfur burkni af naðurtunguætt sem vex aðallega á norðurhluta Íslands. Hún er með stuttann, uppréttann jarðstöngul með einu blaði.

## Tilvísanir
Keilutungljurt

**Keilutungljurt** (*Botrychium minganense*) er burkni af naðurtunguætt sem var lýst af Frère Marie-Victorin. 

## Útbreiðsla
Keilutungljurt vex í Norður Ameríku, frá Alaska og norður Kanada til Arizona. Hún er sjaldgæf á öllu útbreiðslusvæðinu en vex á dreifðum blettum í tempruðum barrskógum og blautum svæðum eins og mýrum. Þetta er mjög smá jurt sem vex upp af jarðstöngli með eitt þunnt blað. Blaðið er að 10 sm langt.

## Myndir


Botrychium michiganense 1 (5098030990).jpg
Botrychium minganense 1 (5097433805).jpg
Botrychium minganense 2-eheep (5097439613).jpg
Botrychium minganense 3-eheep (5097439581).jpg
Botrychium minganense 5-eheep (5097439641).jpg


## Tilvísanir

## Ytri tenglar
*Jepson Manual Treatment
*USDA Plants Profile 
*Flora of North America
*Photo gallery
Lensutungljurt

**Lensutjungljurt** (fræðiheiti: *Botrychium lanceolatum*)  er burkni af naðurtunguætt sem vex víða á Íslandi en er þó nokkuð sjaldgæf.

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
*Den virtuella floran
Dvergtungljurt

**Dvergtungljurt** (fræðiheiti: *Botrychium simplex*) er burkni af naðurtunguætt. Dvergtungljurt er sjaldgæf, hún vex við jarðhita í Mývatnssveit en í sendnum jarðvegi á Suðausturhluta Íslands.

Á Íslandi vex mjög sjaldgæft afbrigði dvregtungljurtar sem kallast **renglutungljurt** (*Botrychium simplex* var. *tenebrosum*).

Á Íslandi er dvergtungljurt friðlýst en hún er ekki á válista. Í Svíþjóð er dvergtungljurt einnig friðlýst.

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
*Den virtuella floran
Malstraumur

**Malstraumur** (**hafsvelgur** (eða **svelgur**), **hringiðustraumur** eða **röst** (sbr.: hafröst) er hringiða vatns sem myndast vegna andstæðra strauma. Öflugir malstraumar getað myndað svokallað dauðasog, það er sog sem getur dregið niður syndandi mann til drukknunar en ekki stóra báta einsog áður var trúað. Frægastur malstrauma og einn sá öflugasti er Moskeyjarröstin við Lófóteyjaklasann í norður Noregi.
Phuket

**Phuket** er eyja og hérað syðst á Taílandi. Phuket er stærsta eyja Tælands og frá eyjunni er brú yfir í héraðið Phang Nga. Phuket héraðið nær yfir Phuket eyju og 32 aðrar minni eyjur á vesturströnd Tælands í Andamanhafi. Phuket héraðið er 576 ferkílómetrar og á þessum slóðum hefur frá alda öðli verið verslunarleið milli Indlands og Kína. Áður fyrr var þar mikil verslun með tin og gúmmí en núna er stór hluti af tekjum frá þjónustu við ferðamenn.

## Saga eyjunnar
Eldra nafn Phuket er Thalong. Portúgalski sæfarinn Fernão Mendes Pinto kom til  Síam árið 1545. Hann er fyrsti evrópski sæfarinn sem lýsir Phuket en hann kallaði eyjuna ‘Junk Ceylon’ en það nafn notuðu Portúgalar fyrir eyjuna á landakortum sínum. Pinto lýsir  Junk Ceylon sem miðstöð verslunarskipa þar sem þau taka vistir. Seinna hnignaði þeirri miðstöð vegna sjóræningja og veðurfars. 
Frakkar lögðu kapp á að fá yfirráð yfir verslun með tin frá Phuket. Árið 1680 hóf franska Austur-Indíufélagið að flytja tin frá Phuket. Árið 1685 staðfesti  Narai konungur Síam einkarétt Frakka á verslun með tin í Phuket. Frakkar voru hins vegar reknir frá Síam eftir uppreisnina í Síam árið 1688 en þá var Narai konungi steypt af stóli. Þann 10. apríl 1689 fór frakkinn Desfarges fyrir leiðangri sem skyldi endurheimta stjórn Frakka í Síam. Hann hernam Phuket en hrökklaðist burtu í janúar 1690. 
Búrma réðist á Phuket árið 1785. Skipstjórinn Francis Light sem stýrði einu af skipum breska Austur-Indíufélagsins var á leið fram hjá eyjunni og kom boðum til stjórnvalda að hann hefði séð að yfirvöld í Búrma væru að undirbúa innrás.  Than Phu Ying Chan eiginkona nýlátins stjórnanda eyjunnar og systir hennar   Mook (คุณมุก) skipulögðu varnir borgarinnar með því sem þær gátu. Eftir eins mánaðar umsátur um höfuðborg Phuket þá gafst umsátursliðið upp þann 13. mars 1785 og voru systurnar tvær hylltar sem hetjur.
Kasmír

**Kasmír** er nyrsta hérað Indlandsskaga. Fram á miðja 19. öld var heitið aðeins notað um Kasmírdal milli Stóru Himalajafjalla og Pir Panjal-fjallgarðsins. Í dag nær svæðið yfir indverska héraðið Jammú og Kasmír (sem skiptist í umdæmin Jammú, Kasmír og Ladakh), pakistönsku héruðin Azad Kashmir og Gilgit-Baltistan og kínversku landsvæðin Aksai Chin og Trans-Karakoram-ræmuna.

Svæðið var mikilvæg miðstöð hindúisma og síðar búddisma á fyrsta árþúsundinu. Múslimskir konungur náðu þar völdum árið 1339 og héraðið varð hluti af Mógúlveldinu 1585. Afganska Durraniveldið lagði Kasmír undir sig 1751. Árið 1819 lögðu herir Síka frá Púnjab héraðið undir sig. Þegar Fyrsta stríð Breta og Síka braust út 1845 seldu Bretar Gulab Singh svæðið sem varð hans furstadæmi. Afkomendur hans ríktu þar til 1947 þegar Breska Indland fékk sjálfstæði sem Indland og Pakistan. Deilur um það hvort héraðið skyldi verða hluti af Indlandi eða Pakistan voru leystar með málamiðlun 1948 sem fól í sér að Pakistan fékk einn dreifbýlan þriðjung og Indland afganginn ásamt borginni Srinagar. Þjóðaratkvæðagreiðsla sem Sameinuðu þjóðirnar höfðu krafist var aldrei haldin. Deilur um héraðið hafa síðan oft leitt til átaka milli Indlands og Pakistan.
Listi yfir enskar mállýskur

Þessi **listi yfir enskar mállýskur** gefur yfirlit yfir helstu mállýskur þeirrar ensku tungu. Mállýskur eru tilbrigði eins máls þar sem munur getur verið á framburði, orðaforða og málfræði. Enskum mállýskum hefur verið skipt upp í þrjá aðalflokka: þeim sem eru talaðar á Bretlandseyjum, þeim sem eru talaðar í Norður-Ameríku og þeim sem eru talaðar í Eyjaálfu. 

Enskar mállýskur eru bæði svæðisbundnar og stéttabundnar. Í tilteknu landi er oft ein mállýska sem er talin vera staðalmál en sú mállýska er oft notuð af menntaðri stéttum.

## Evrópa
### Bretland
* Bresk enska

#### England
* Ensk enska
** Brummie
** Geordie
** Scouse

#### Skotland
* Skosk enska
* Skoska, stundum talin ensk mállýska

#### Wales
* Velsk enska

#### Norður-Írland
* Norðurírsk enska
* Ulsterskoska

### Mön
* Manarenska

### Ermasundseyjar
* Ermasundsyjaenska

### Gíbraltar
* Gíbraltarenska

### Lýðveldið Írland
* Írsk enska
* Ulsterskoska

## Norður-Ameríka
* Norðuramerísk enska

### Bandaríkin
* Bandarísk enska

### Kanada
* Kanadísk enska
** Atlantshafsenska
*** Nýfundnalandsenska

### Bermuda
* Bermúdaenska

## Asía
### Hong Kong
* Hong-Kong-enska

### Indland
* Indversk enska

### Singapúr
* Singapúrenska

## Afríka
### Suður-Afríka
* Suðurafrísk enska

## Eyjaálfa
### Ástralía
* Áströlsk enska

### Nýja-Sjáland
* Nýsjálensk enska
Nýsjálensk enska

**Nýsjálensk enska** er sú enska mállýska sem meirihluti Nýsjálendinga talar. Enska er ásamt maórísku og nýsjálensku táknmáli opinbert tungumál á Nýja-Sjálandi. Enska er móðurmál meirihluta Nýsjálendinga.

Enska barst fyrst til Nýja-Sjálands með breskum nýlendubúum á 19. öld. Hún er „eitt nýjasta tilbrigði innfæddra enskumælandi málhafa sem til er, tilbrigði sem hefur þróast og orðið greinilegt einmitt á síðustu 150 árum.“ Nýsjálensk enska hefur sætt áhrifum frá ástralskri ensku, suðurenskri ensku, írskri ensku, skoskri ensku og maórísku. Nýsjálenskri ensku svipar mest til ástralskrar ensku hvað varðar framburð.

Ritreglur nýsjálenskrar ensku eru að mestu leyti eins og þær fyrir breska ensku, þó einhver munur sé. Ekki tala allir Nýsjálendingar með sama hreim, sumir eru með hreim sem svipar meira til ensku efri stéttanna á Bretlandi.
Sitkaelri

**Sitkaelri** eða **sitkaölur** (fræðiheiti: *Alnus viridis ssp. sinuata*) er margstofna runni af birkiætt sem vex í vesturhluta Norður-Ameríku: Allt frá Alaska til fjalla í Kaliforníu.

Það er ljóselsk tegund og nær frá 3 til 10 metra að hæð og getur vaxið frá sjávarmáli í allt að 2700 metra hæð. Laufblöð verða allt að 9 sm löng og karlreklar 10-12 sm. Sitkaelri gerir ekki miklar kröfur til jarðvegs en þrífst best þar sem jarðraki er til staðar. Sitkaelri verður sjaldan eldra en 50 ára. 

Sitkaelri er notað í landgræðslu í Bandaríkjunum en rætur þess og sambýli þeirra við niturbindandi rótargerla hjálpa til við það.   Tilraunir hafa verið gert með það á Íslandi. Sitkaölur frá skógrækt hefur sáð sér á Stjórnarsandi við Kirkjubæjarklaustur, Skógey nærri Hornafirði, Hveragerði, Reyðafirði og í Elliðaárdal.
 
Sitkaelri er náskylt kjarrelri og grænelri sem vex í Evrópu og Asíu.

## Tilvísanir
Dalsfjörður

**Dalsfjörður** er fjörður í Sogn og Firðafylki á Vesturlandinu í Noregi. Landnámsmennirnir Ingólfur Arnarson og Hjörleifur Hróðmarsson komu til Íslands frá Dalsfirði á Fjölum. Dalsfjörður er norðan við Sognfjörð, miðja vegu milli Björgvinjar og Álasunds. Talið er að Ingólfur Arnarson hafi komið frá Hrífudal (Rivedal) og er þar minnisvarði.

## Heimild
* Stefán Aðalsteinsson, Á slóðum forfeðranna - Dalsfjörður og Norður-Mæri,Lesbók Morgunblaðsins,27.06.1998  Blaðsíða 8
Gulaþing

**Gulaþing** var landshlutaþing sem haldið var í meira en fimm hundruð ár í Gulen í Noregi. Elsti þingstaðurinn er talinn vera í  Eyvindarvík en þar eru tveir fornir steinkrossar sem talið er að marki staðinn þar sem þingið var haldið. Við Eyvindarvík er  góð skipavík og þar hefur verið siglingaleið  með fram ströndinni.

## Tengt efni
Gulaþingslög

## Heimild
*  Gulaþing
Vingulmörk

**Vingulmörk** er fornt heiti yfir hérað í Noregi sem var á sömu slóðum og nú er Østfold, vesturhluti af  Akershus (nema  Romerike), og austurhlutar Buskerud (sveitafélögin Hurum og Røyken) og Osló höfuðborg Noregs. Á miðöldum var stjórnsýslueiningin Vingulmörk takmörkuð við Osló, Bærum og Asker.

Í Hálfdánar sögu svarta segir frá því þegar Hálfdan konugur lagði undir sig Vingulmörk: "Sama haust fór hann með her á Vingulmörk á hendur Gandálfi konungi og áttu þeir margar orustur og höfðu ýmsir sigur. En að lyktum sættust þeir og skyldi Hálfdan hafa Vingulmörk hálfa sem áður hafði haft Guðröður faðir hans....Eftir það dreif lið til konungs. Fór hann þá að leita Gandálfssona og hittust á Eiði við Eyja og berjast. Þar féll Hýsingur og Helsingur en Haki bróðir þeirra kom á flótta. Eftir það lagði Hálfdan konungur undir sig alla Vingulmörk en Haki flýði í Álfheima."
Brústeinn

**Brústeinn** (**flórhella** eða **flórsteinn**) er rétthyrndur og flathogginn steinn sem notaður er til að klæða vegi og er nefnt að *brúleggja vegi* eða *flóra* (eða *flórleggja*) þá. Orðið brústeinar (í ft) er á íslensku haft um þannig lagða stétt. Brúlagðir vegir eru algengir í eldri hlutum borga á meginlandi Evrópu.

Á íslandi eru fáir flórlagðir vegir, nema í Grjótaþorpinu, sem þó ber ekki nafn sitt af brúlögðum götunum þar. Orðið brústeinn kemur ekki oft fyrir í íslensku máli nema þegar fjallað er um útlönd. Og helst þegar fjallað er um Danmörku eða Holland eins og í bókum Halldórs Laxness: 
* *Nú eru bráðum liðin hundrað ár, síðan þessi flibbalausi útigangsmaður var á stjáki um brústeinana í Kaupinhöfn.* (Alþýðubókin)
* *Vegurinn gegnum kastalaportið var flóraður og lét hátt í járnbentum vögnunum þar sem þeir skrunsuðu með neistaflugi yfir hellurnar. *(Íslandsklukkan) 

## Tengt efni
* Kantsteinn
Raddglufulokhljóð

**Raddglufulokhljóð** er samhljóð sem myndað er með því að koma í veg fyrir flæði lofts gegnum raddböndin. Í Alþjóðlega hljóðstafrófinu er táknið  notað yfir raddglufulokhljóð.

Hljóðið kemur fyrir meðal annars í ensku, þar sem það finnst yfirleitt milli sérhljóða í breskri ensku (einkum á Cockney-mállýskunni í orðum eins og *bu*'tt**er''). Í [[bandarísk enska|bandarískri ensku]] er raddglufulokhljóðið [[hljóðbrigði]]  milli sérhljóðs og  (t.d. ''a**t**mosphere'') eða atkvæðisbærs  (t.d. ''bu**tt*'on*).

Sumir bera íslensk orð eins og „*Ragnar*“ fram með þessu hljóði, þ.e. [raʔnar] frekar en [raknar], og kallast það höggmæli. Hljóðið heyrist líka hjá öllum þegar þeir bera fram „o-ó“.
François Mitterrand

**François Maurice Adrien Marie Mitterrand** (26. október 1916 – 8. janúar 1996) var forseti Frakklands á árunum 1981 til 1995. Hann var fyrsti forseti fimmta lýðveldisins sem kom úr Sósíalistaflokknum og jafnframt sá forseti þess sem sat lengst við völd.

Á stríðsárunum var Mitterrand í fyrstu embættismaður hjá Vichy-stjórninni en gekk til liðs við andspyrnuhreyfinguna undir lok stríðsins.  Á tíma fjórða franska lýðveldisins gegndi hann ellefu sinnum ráðherraembætti, þar á meðal embætti innanríkisráðherra, Evrópumálaráðherra og dómsmálaráðherra.

Mitterrand var andsnúinn endurkomu Charles de Gaulle á pólitíska sviðið og bauð sig fram gegn honum í forsetakosningunum 1965 en náði ekki kjöri. Árið 1971 var Mitterrand kjörinn aðalritari hins nýstofnaða franska Sósíalistaflokks. Sem slíkur bauð hann sig aftur fram í forsetakosningum Frakka árið 1974 en tapaði fyrir Valéry Giscard d'Estaing.

Mitterrand bauð sig aftur fram gegn Giscard d’Estaing árið 1981 og náði loks kjöri með 51,76 % atkvæða. Hann varð tuttugasti og fyrsti forseti franska lýðveldisins og fjórði forseti fimmta lýðveldisins. Hann bauð franska Kommúnistaflokknum sæti í fyrstu ríkisstjórn sinni og hlaut talsverða gagnrýni fyrir. Kommúnistunum tókst ekki nýta samstarfið til að auka fylgi sitt og misstu þess í stað fylgi til Sósíalistaflokks Mitterrand sem varð í kjölfarið áhrifamesti stjórnmálaflokkur franska vinstrisins.

Sem forseti stóð Mitterrand fyrir afnámi dauðarefsingarinnar árið 1981, hernaðarafskiptum Frakka í Persaflóastríðinu 1991 og aðild Frakka að Maastrichtsáttmálanum 1992. Vegna taps Sósíalistaflokksins í þingkosningum neyddist Mitterrand tvisvar til þess að mynda stjórnarsamstarf við hægriflokka undir stjórn Jacques Chirac (1986 – 1988) og Édouard Balladur (1993 – 1995).

Mitterrand dó vegna krabbameins í blöðruhálskirtli árið 1996, aðeins tæpum átta mánuðum eftir að hann steig úr embætti.

## Heimild
*
Steinkrympill

**Steinkrympill** (fræðiheiti *Gyromitra esculenta*) eða **krymplusveppur** er asksveppur af ættkvíslinni  Gyromitra. Sveppurinn finnst víða í Evrópu og Norður-Ameríku. Hann ber vanalega frjó í sandbornum jarðvegi undir barrtrjám að vori eða snemma sumars. Sveppurinn er óreglulega lagaður og að lögun eins og  heili. Hann er dökkbrúnn og getur orðið 10 sm hár og 15 sm breiður á hvítum stilki sem getur orðið 6 sm að hæð. 

Steinkrympill er afar eitraður hrár en í honum er eitrið Gyromitrin. Eitrunaráhrif hafa verið þekkt lengi en sums staðar er sveppurinn þurrkaður því mest af eitrinu hverfur við þurrkun. Eftir það er  hann soðinn og vatninu hellt af. 

Steinkrympill hefur fundist á Íslandi.

## Heimildir
* Baneitraður sveppur á Íslandi (frétt á Rúv 30. maí 2017)
* False morel fungi - poisionous when raw (Evira Finnish Food Safety Authority)
## Tilvísanir
Huddersfield

**Huddersfield** er borg í Vestur-Yorkshire, Englandi. Borgin liggur milli Leeds og Manchester, á mótum fljótanna Colne og Holme, og í hæðóttu landsvæði við rætur Pennínafjalla. Íbúar voru um 163.000 árið 2011. 

Huddersfield var með hlutverk í iðnbyltingunni og eru þar byggingarminjar frá Viktoríutímabilinu. Í borginni eru háskóli (University of Huddersfield) og tækniháskóli (Huddersfields Technical College). 

Helstu íþróttalið borgarinnar eru rúgbýliðið Huddersfield Giants (stofnað 1895) og Huddersfield Town (stofnað 1908) sem spilar í ensku úrvalsdeildinni tímabilið 2017-2018.

Harold Wilson forsætisráðherra Bretlands 1974-1976 fæddist í borginni.
Hússítastríðin

**Hússítastríðin** eða **Styrjaldirnar í Bæheimi** voru stríð milli hússíta í Bæheimi og ýmissa evrópskra konunga sem reyndu að neyða þá til að taka upp rómversk-kaþólska trú. Ýmsar hússítahreyfingar áttu líka í átökum, einkum útrakistar. Styrjaldirnar stóðu frá 1419 til 1434.

Hússítar voru fylgjendur tékkneska prestsins Jan Hus sem gagnrýndi spillingu innan kaþólsku kirkjunnar og páfadæmisins og boðaði umbætur í anda enska guðfræðingsins John Wycliffe. Langflestir íbúar Konungsríkisins Bæheims voru hússítar. Þeir urðu öflugt hernaðarveldi og tókst að sigra fimm krossferðir sem páfi sendi gegn þeim og tóku þátt í styrjöldum nágrannaríkja. Hermenn hússíta voru einkum þekktir fyrir mikla notkun handfallbyssa og vagnborga. 

Bardögum lauk árið 1434 þegar útrakistar sigruðu hina róttækari taboríta. Hússítar beygðu sig þá undir vald konungs Bæheims og kaþólsku kirkjunnar gegn því að fá að halda kirkjusiðum sínum. Bæheimur var illa farinn eftir styrjaldirnar.
Walter Scott

**Walter Scott** (15. ágúst 1771 – 21. september 1832) var skoskur rithöfundur, leikskáld og ljóðskáld. Meðal þekktustu verka hans eru sögulegu skáldsögurnar *[[Ívar hlújárn]]* og *[[Rob Roy]]*. 

Scott fæddist í Edinborg þar sem hann starfaði sem lögmaður og dómari. Hann var Toríi (íhaldsmaður) og félagi í Hálandafélaginu og Konunglegu akademíunni í Edinborg þar sem hann var forseti í 12 ár. 

Scott átti þátt í endurheimt krúnudjásna Skotlands í Edinborgarkastala árið 1818. Árið 1822 var hann fenginn til að skipuleggja heimsókn Georgs 4. til Skotlands. Heimsóknin átti eftir að hafa mikil áhrif á sjálfsmynd Skota. Scott fékk konunginn til að klæðast skotapilsi með hefðbundnu mynstri sem hafði verið bannað frá 1745. 

Scott gaf bækur sínar út í prentsmiðju vinar síns James Ballantyne. Árið 1809 fékk hann Ballantyne til að flytja prentsmiðjuna til Edinborgar og gerðist viðskiptafélagi hans. Þegar verðbréfahrunið 1825 átti sér stað varð prentsmiðjan gjaldþrota og Scott missti allar eigur sínar í hendur lánadrottna. Hann hélt áfram að skrifa þótt heilsu hans færi hrakandi. Hann lést úr taugaveiki sem gekk í Skotlandi árið 1832.
Paradísarmissir

***Paradísarmissir*** er stakhent söguljóð eftir enska skáldið John Milton. Það kom fyrst út á prenti árið 1667 og skiptist í 10 bækur með yfir 10.000 ljóðlínum. Önnur útgáfa kom út 1674 þar sem ljóðið skiptist í 12 bækur (líkt og *[[Eneasarkviða]]* Virgils). Milton var þegar orðinn frægur fyrir rit sín til stuðnings Enska samveldinu en þegar Stúart-endurreisnin gekk í garð 1660 hafði hann misst sjónina vegna augnsjúkdóms. Hann slapp úr fangavist fyrir milligöngu áhrifamikilla vina. *Paradísarmissir* var samið á milli 1658 og 1664 þegar Milton var blindur, fátækur og á flótta. Fyrsta prentun bókarinnar seldist upp á 18 mánuðum. Það varð til þess að Milton var öldum saman álitinn eitt af höfuðskáldum enskra bókmennta.

Ljóðið segir frá syndafallinu: hvernig Satan freistar Adams og Evu og brottrekstri þeirra úr Eden. Helstu persónur kvæðisins eru Satan, Adam, Eva, Guð, Guðssonurinn og erkienglarnir Mikael og Rafael. 

Milton fylgdi *Paradísarmissi* eftir með ljóðinu *[[Paradísarheimt (Milton)|Paradísarheimt]]* sem kom út 1671 ásamt leikritinu *[[Samson Agonistes]]*. Það ljóð fjallar aðallega um freistingu Krists sem sagt er frá í Lúkasarguðspjalli.

Jón Þorláksson á Bægisá þýddi kvæðið á íslensku. Þýðing hans kom fyrst út á prenti 1828.

## Tenglar
*  Paradísarmissir (útg. 1828) á Bækur.is
Jihad

**Jihad** (arabíska: جهاد‎‎ *jihād* ) er arabískt orð sem merkir bókstaflega „strit, erfiði“. Í samhengi íslams hefur orðið mörg blæbrigði, svo sem að leitast við að bæta eigin breyskleika, eða samfélagið í heild sinni. Í sjaríalögum á orðið við vopnaða baráttu gegn þeim sem ekki trúa á íslam en íslamskir fræðimenn telja það merkja „varnarhernaður“. 

Orðið *jihad* kemur oft fyrir í kóraninum án hernaðarmerkingar, oft í orðatiltækinu „að erfiða á vegi Guðs“ (*al-jihad fi sabil [[Allah]]*). Lögfróðir menn á tíma íslömsku gullaldarinnar tengdu merkingu orðsins oft við hernað. Þeir bjuggu til flóknar reglur um jihad sem fólu í sér meðal annars bann gegn því að ráðast gegn þeim sem ekki börðust. Í dag hefur orðið glatað löglegri þýðingu sinni og er frekar notað í hugmyndafræðilegum skilningi. Þótt nústarfandi íslamskir fræðimenn hafi leitast við að leggja áherslu á þau blæbrigði orðsins sem ekki tengjast hernaði hafa herskáir íslamistar snúið út úr upprunalegu merkingu orðsins eins og hún var upprunalega sett fram í kóraninum.

## Tegundir og saga jihads
Til eru tvær skilgreindar tegundir af jihadi: Hið stærra jihad (arabíska: *jihad al-akbar*) og hið smærra jihad (arabíska: *jihad al-aksar*). Með hinu stærra jihadi er átt við þá baráttu sem maður háir innra með sér hvern einasta dag til þess að standast freistingar djöfulsins. Þessi tegund jihads er talin erfiðari og mikilvægari en sú smærri. Hið smærra jihad snýr að ytri aðgerðum og er skilgreint sem barátta múslima gegn trúleysingjum.

Hið smærra jihad er grundvöllur að ýmsum stríðsreglum sem múslimar eiga að fylgja ef þeim stafar ógn af völdum trúleysingja. Meðal annars tala reglurnar um að gefa verði óvininum tækifæri til að snúast til íslams, ekki megi drepa konur og börn óvinarins og að ýmsum boðum og bönnum verði að fylgja í meðferð stríðsfanga. Jafnframt tekur kóraninn fram að stríðsmenn sem láta lífið undir formerkjum jihads fái umsvifalaust greiðan aðgang að himnaríki og þurfi ekki að bíða fram að heimsendi líkt og aðrir.

Umdeilt er meðal íslamskra fræðimanna hvort beita má hinu smærra jihadi í sókn gegn trúleysingjum eða hvort eingöngu má vísa til þess í sjálfsvörn gegn innrásarmönnum. Vers kóransins stangast hvert á við annað hvað þetta varðar og því hafa fjölmargar mismunandi túlkanir á beitingu jihads verið lagðar fram í gegnum aldirnar. Frá 19. öld lýstu ýmsir múslimar oft yfir jihadi til þess að hvetja til andspyrnu gegn nýlenduyfirráðum vesturlanda.

Síðasta skiptið sem löggildur kalífi lýsti yfir jihadi var árið 1914 þegar Mehmed 5. Tyrkjasoldán lýsti yfir heilögu stríði gegn bandamönnum í fyrri heimsstyrjöldinni. Þessi yfirlýsing var pólitískt útspil sem Tyrkir vonuðust til að myndi fá múslima sem byggju innan landsvæðis bandamannaríkjanna til að rísa upp gegn nýlenduherrum sínum. Þetta rættist ekki og yfirlýsing soldánsins hafði engin marktæk áhrif á stríðið. Fæstir múslimar tóku alvarlega þá hugmynd að þátttaka í stríði milli kristinna þjóða gæti talist heilagt stríð. 

## Tilvísanir
Pólýnesísk tungumál

**Pólýnesísk mál** eru ætt tungumála sem eru töluð í Pólýnesíu og í keðju afskekktra eyja sem nær allt frá Míkrónesíu til svæðisins norðaustan við Salómonseyjar og í hlutum Vanúatú. Pólýnesísk mál flokkast til úthafsmála sem er grein ástrónesískra mála. Pólýnesíubúar eiga sameiginleg menningarheim sem á rætur sínar að rekja til þúsund ára sambýlis á fyrstu öld e.Kr. Kjarni þessa menningarheims voru Tonga og Samóa. 

Pólýnesísk mál eru um það bil fjörutíu. Þau helstu eru tahítíska, samóska, tongverksa, maóríska og hawaiíska. Sökum þess að landnám í Pólýnesíu átti sér stað tiltölulega nýlega og málin byrjuðu að klofna ekki fyrr en fyrir 2000 árum eru málin ennþá mjög svipuð og samstofna orð eru mörg. Sérhljóðakerfi málanna eru yfirleitt mjög stöðug en samanstendur næstum því alltaf af sérhljóðunum fimm *a*, *e*, *i*, *o* og *u*.

Sem dæmi skyldleika pólýnesískra mála má nefna orðið yfir goðsagnaættjörð Maóra, sem heitir *[[Hawaiki]]* á maórísku. Í Cooks-eyjum kemur raddglufulokhljóð í stað *h*, og *v* í stað *w*, og heitir því *‘Avaiki* þar. Í Hawaii kemur raddglufulokhljóð í stað *k* en stærsta eyjan þar heitir *Hawai‘i*. Í Samóa hefur upprunalegt *s* varðveist og ekki breyst í *h* eins og í hinum málunum og stærsta eyjan þar heitir því *Savai'i*. Í Félagseyjum skiptust *k* og *ng* út fyrir raddglufulokhljóð og ættjörð Maóra heitir þar *Havai‘i*.
Samuel Pepys

**Samuel Pepys** (23. febrúar 1633 – 26. maí 1703) var enskur embættismaður í flotastjórninni og þingmaður sem er aðallega þekktur fyrir dagbók sem hann hélt í tæpan áratug, frá 1660 til 1669. Dagbókin er ein af merkustu heimildum sem til eru um Stúart-endurreisnina og lýsir persónulegri reynslu Pepys af stóratburðum eins og Lundúnaplágunni, öðru stríði Englands og Hollands og Lundúnabrunanum.

Pepys var af borgaralegum ættum í London en reis til metorða vegna stjórnunarhæfileika og dugnaðar. Hann varð aðalritari flotamálaráðuneytisins í valdatíð Karls 2. og Jakobs 2. þótt hann hefði enga reynslu af sjóhernaði. Hann átti stóran þátt í að auka atvinnumennsku innan Konunglega breska sjóhersins.
Stríð Englands og Hollands

**Stríð Englands og Hollands** voru fjórar styrjaldir milli Hollenska lýðveldisins annars vegar og Enska samveldisins og Enska konungdæmisins hins vegar á 17. og 18. öld. Fyrsta stríð Englands og Hollands stóð frá 1652 til 1654 og hófst vegna verslunar Hollendinga við nýlendur Englands í Nýja heiminum. Þessu stríði lauk með sigri Englands. Annað stríð Englands og Hollands stóð frá 1665 til 1667 og hófst líka vegna yfirburða Hollendinga í milliríkjaverslun. Því stríði lauk með sigri Hollendinga. Þriðja stríð Englands og Hollands braust út aðeins fimm árum síðar þar sem Karl 2. Englandskonungur hafði skuldbundið sig til að styðja Loðvík 14. Frakkakonung gegn Hollendingum í Stríði Frakklands og Hollands. Hollenska flotanum tókst að koma í veg fyrir innrás Englendinga. Þegar Vilhjálmur 3. rændi völdum í Englandi í Dýrlegu byltingunni 1688 lauk þessum átökum milli ríkjanna í bili. Fjórða stríð Englands og Hollands hófst vegna stuðnings Hollendinga við uppreisn Bandaríkjanna gegn Bretlandi og stóð frá 1780 til 1784. Bretar höfðu mikla yfirburði í sjóhernaði á þeim tíma og Hollendingar biðu afgerandi ósigur. Friðarsamningarnir sem gerðir voru auðvelduðu Bretum að styrkja nýlenduveldi sitt í Austur-Indíum.
Valéry Giscard d'Estaing

**Valéry Marie René Georges Giscard d'Estaing**, oft kallaður **Giscard** eða **VGE**, (2. febrúar 1926 – 2. desember 2020) var franskur stjórnmálamaður. Hann var forseti Frakklands á árunum 1974 til 1981.

Hann var fjármálaráðgjafi áður en hann var fyrst kjörinn á þing fjórða franska lýðveldisins árið 1956, ríkisritari fjármála á árunum 1959 til 1962 og fjármálaráðherra í forsetatíð Charles de Gaulle 1962 til 1966 og síðan aftur í forsetatíð Georges Pompidou 1969 til 1974. Giscard d’Estaing var leiðtogi Sjálfstæðra lýðveldissinna sem mynduðu stjórnarbandalag við Gaullista í þessum ríkisstjórnum.

Giscard d’Estaing var kjörinn forseti Frakklands árið 1974 með 50,81 % atkvæða gegn vinstrimanninum François Mitterrand. Í forsetatíð sinni lét Giscard d’Estaing lækka kosningaaldur Frakka niður í átján ár, lögleiddi fóstureyðingar og hjónabandsskilnaði með gagnkvæmu samþykki hjúa og nam úr gildi rétt forsetans til að fara fram á símahleranir. Í utanríkismálum vann hann að evrópskum samruna ásamt kanslara Vestur-Þýskalands, Helmut Schmidt.

Innanlands beitti Giscard d’Estaing sér fyrir byggingu hraðlestarbrauta og endurvakti franska kjarnorkuiðnaðinn. Franski efnahagurinn fór þó að upplifa erfiðleika eftir þrjátíu ára góðæri („Les Trente Glorieuses” eða „Stórkostlegu árin þrjátíu“) sem ríkt hafði í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar. Þegar Jacques Chirac forsætisráðherra sagði af sér árið 1976 og Raymond Barre kom í stað hans var verulega dregið úr ríkisútgjöldum og stóð það til loka forsetatíðar Giscard d’Estaing. Á sama tíma jókst ágreiningur innan samsteypustjórnar hans á milli Gaullista Chirac á hægri væng og stuðningsmanna Giscard d’Estaing í miðflokknum UDF („Union pour la démocratie francaise“). Í kosningunum 1981 tapaði Giscard d’Estaing óvænt endurkjöri fyrir François Mitterrand frambjóðanda Sósíalistaflokksins.

Giscard d’Estaing sneri sér aftur að stjórnmálum strax næsta ár og gegndi ýmsum ábyrgðarstöðum. Þar á meðal varð hann forseti í héraðsráði Auvergne og þingmaður Puy de Dôme. Sem formaður UDF var hann einn helsti leiðtogi stjórnarandstöðunnar gegn Mitterrand og var orðaður við forsetaframboð árin 1988 og 1995. Hann var einnig sýnilegur á sviði evrópskra stjórnmála og var bæði þingmaður á Evrópuþinginu og forseti ráðstefnu um framtíð Evrópu á árunum 2001 til 2003. Á ráðstefnunni voru drög lögð að samningi um stjórnarskrá fyrir Evrópu en þessi stjórnarskrá tók aldrei gildi. Eftir héraðskosningarnar 2004 gerðist Giscard d'Estaing meðlimur í stjórnlagaþingi Frakklands.

## Heimild
*
Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar 1963-1970

**Ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar** sem sat frá 14. nóvember 1963 til 10. júlí 1970.

## Ráðherraskipan 14.11.1963 til 08.05.1965

## Ráðherraskipan 08.05.1965 til 31.08.1965

## Ráðherraskipan 31.08.1965 til 31.12.1969

## Ráðherraskipan 01.01.1970 til 10.07.1970

## Tilvísanir
Dómsmálaráðherra Íslands

**Dómsmálaráðherra Íslands** er ráðherra dómsmálaráðuneytis Íslands.

## Dóms- og kirkjumálaráðherra (1904–2009)
Frá því að Ísland fékk Stjórnarráð árið 1904 fóru Ráðherrar Íslands með dóms- og kirkjumál þar til sér ráðherra var skipaður 1917.

### Ráðherrar fyrir lýðveldi (1904–1944)

### Ráðherrar frá lýðveldisstofnun (1944–2009)

## Dómsmála- og mannréttindaráðherra (2009–2010)

## Innanríkisráðherra (2011–2017)
Innanríkisráðuneytið tók yfir málefni dómsmálaráðuneytisins þegar dómsmála- og mannréttindaráðuneytið var sameinað samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu árið 2011. Innanríkisráðuneytið var síðan klofið í dómsmálaráðuneytið og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið árið 2017.

Undir innanríkisráðuneytinu starfaði stundum sér dómsmálaráðherra. Frá 27. ágúst til 4. desember 2014 var Sigmundur Davíð Gunnlaugsson starfandi dómsmálaráðherra jafnframt því að vera forsætisráðherra. Frá 11. janúar 2017 til 30. apríl 2017 var Sigríður Á. Andersen dómsmálaráðherra undir innanríkisráðuneytinu. Hún hélt því embætti þegar dómsmálaráðuneytið var aftur sett á laggirnar um mitt 2017.

## Dómsmálaráðherra (2017–)
Dómsmálaráðuneyti var stofnað 1. maí 2017 þegar innanríkisráðuneytinu var skipt upp í dómsmálaráðuneytið og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið.
Mannabeinavatn

**Mannabeinavatn** er stöðuvatn í Austur-Húnavatnssýslu, suður af Blöndulóni og norð-austur af Arnarbælistjörn. Mannabeinavatn kemur fyrir í þjóðsögum Jóns Árnasonar: 

:*Upp á heiðunum fram og vestur frá Skagafirði liggja hinar svonefndu Ásgeirstungur. Í tungum þessum er vatn eitt æði stórt sem heitir Mannabeinavatn. Sagan segir að eitt haust hafi Skagfirðingar farið í göngur á þessar heiðar og tjölduðu að kvöldi dags í flá þeirri sem nú er vatnið; því þá var þar mosaflá, en ekki vatn. Þeir voru ölvaðir mjög og höfðu illt orðbragð og gjörðu gys að guði og öllum guðlegum hlutum, nema einn maður frá Mælifelli í Skagafirði, og er svo mælt að presturinn á Mælifelli, húsbóndi hans, hafi tekið honum vara fyrir kvöldi þessu og beðið hann að vera þá stilltan og gætinn í orðum. Þegar hann heyrði nú þetta illa orðbragð félaga sinna fer honum ei að lítast á, tók hest sinn og reið heim að Mælifelli.Skammt frá flánni rann kvísl er hét Strangakvísl; hún er jökulvatn. Um nóttina kom jökulflóð í hana svo hún flóði upp í flána sem þeir lágu í Skagfirðingar og fyllti hana að mestu. Fórust þar mennirnir allir í tjaldinu. Myndaðist þar þá vatn og fundust síðar við það mannabein og því er það Mannabeinavatn kallað*.
Leonardo Del Vecchio

**Leonardo Del Vecchio** (22. maí 1935 – 27. júní 2022) var ítalskur kaupsýslumaður, stofnandi og formaður Luxottica Group sem er heimsins stærsti framleiðandi og seljandi gleraugna og linsa, með 77 734 starfsmenn í yfir 7 000 búðum. Ennfremur var hann á sínum tíma annar ríkasti maður Ítalíu með eignir upp á $20 milljarða sem aftur gerir hann þann 74. ríkasta í heimi.
Kiriyama Family

**Kiriyama Family** er íslensk rafpoppsveit sem stofnuð var árið 2008. Nafn sveitarinnar er úr skáldssögunni Battle Royale eftir japanska rithöfundinn Koshun Takami. Árið 2012 gaf hljómsveitin út sína fyrstu plötu.  Söngkonan Hulda Kristín (áður í sveitinni Aragrúi) gekk í hljómsveitina árið 2014. Lög sveitarinnar hafa lent ofarlega á vinsældalistum útvarpsstöðva á Íslandi. 

## Meðlimir
*Bassi Ólafsson - Trommur
*Bjarni Ævar Árnason - Hljómborð
*Guðmundur Geir Jónsson - Gítar, bassi og hljómborð
*Hulda Kristín Kolbrúnardóttir - Söngur
*Karl Magnús Bjarnarson - Söngur, gítar bassi og hljómborð
*Víðir Björnsson - Gítar, bassi og hljómborð

## Breiðskífur
*Kiriyama Family (2012)
*Waiting for... (2017)
*...Lp3 (2024)

### Aðrar skífur
* Earlies, D's and casualties (2023)

## Smáskífur
*Sneaky Boots (2012)
*Weekends (2012)
*Heal (2012)
*Apart (2014)
*Innocence (2015)
*Chemistry (2015) 
*Rvk-Rio (2018)
*Everytime you go (2020)
*Pleasant Ship (2021)

## Tilvísanir
Rap Monster

**Kim Nam-joon** (fæddur árið 1994, 12. september) er suður-kóreskur rappari, (áður þekktur sem Rap Monster) RM er í Kpop hljómsveit sem heitir BTS.
Túamótúeyjar

**Túamótúeyjar** (franska: *Îles Tuamotu*, opinbert heiti: *Archipel des Tuamotu*) eru eyjaklasi í Frönsku Pólýnesíu sem í eru tæplega 80 eyjar og hringrif. Eyjarnar liggja dreift í stefnu frá norðvestri til suðausturs á svæði í suðurhluta Kyrrahafs sem er jafnstórt Vestur-Evrópu. Flatarmál eyjanna er 850 ferkílómetrar en íbúar þeirra eru um það bil 16.000 manns. Stærstu eyjarnar eru Anaa, Fakarava, Hao og Makemo.

Pólýnesíumenn námu fyrstir allra land á Túamótúeyjum og tungumál og menning íbúa Túamótú í dag eru af pólýnesískum rótum runnin.
Leo Varadkar

**Leo Varadkar** (fæddur 18. janúar 1979 í Dublin) er írskur stjórnmálamaður, fyrrverandi leiðtogi flokksins Fine Gael og fyrrverandi forsætisráðherra (Á írsku: Taoiseach) Írlands. Hann hefur verið þingmaður frá 2007 og gegnt forystuembætti í ráðuneyti samgangna, ferðamennsku og íþrótta (2011-2014), í heilbrigðisráðuneyti (2014-2016) og í félagsmálaráðuneyti (2016-2017).

Varadkar er sonur Ashoks indversks læknis og Miriam, írsks hjúkrunarfræðings. Faðir hans fæddist í Mumbai og flutti til Írlands á 7. áratugnum. Fjölskyldan bjó um skeið í Leicester á Englandi og á Indlandi. Leo Varadkar lærði læknisfræði í Trinity College í Dublin en fór síðar út í stjórnmálastarf og var kosinn í neðri deild írska þingsins, Dáil Éireann, árið 2007. Hann kom fyrst opinberlega út sem samkynhneigður árið 2015 og var fyrsti ráðherrann á Írlandi til þess. Varadkar varð einnig fyrsti samkynhneigði forsætisráðherra landsins og tók við embætti sumarið 2017. Maki hans er einnig læknir.

Varadkar sagði af sér forsætisráðherraembættinu eftir kosningar í byrjun árs 2020 þegar írska þingið gat ekki komið sér saman um forsætisráðherra en leiddi starfsstjórn þar til búið var að mynda nýja stjórn. Eftir um fjögurra mánaða stjórnarkreppu féllust flokkarnir Fine Gael, Fianna Fáil og Græni flokkurinn á að mynda stjórn með Micheál Martin, formann Fianna Fáil, sem forsætisráðherra. Samkvæmt stjórnarsáttmálanum varð Varadkar þó aftur forsætisráðherra á seinni helmingi kjörtímabilsins, frá desember 2022.

Varadkar tilkynnti þann 20. mars 2024 að hann hygðist segja af sér sem leiðtogi Fine Gael og hætta sem forsætisráðherra strax og búið væri að kjósa nýjan flokksleiðtoga. Simon Harris var kjörinn nýr leiðtogi flokksins þann 24. mars.

## Heimild

## Tilvísanir
Fjöllaufungur

***Fjöllaufungur***, **Athyrium filix-femina**, er stór, ffjöðruð tegund af burkna sem vex um mestallt tempraða belti norðurhvels, þar sem hann er oft algengur í röku og skuggsælu skóglendi.

*Athyrium filix-femina* er nú oft skift í tvær tegundir, *A. angustum* og *[[Athyrium asplenioides|A. asplenioides]]*. 

## Ræktun og nytjar
Hann er stundum ræktaður til skrauts.

Jarðstönglar og ung blöð eru eitruð hrá, en eru æt eftir eldun.

## Tilvísanir

## Viðbótarlesning
*Hyde, H. A., Wade, A. E., & Harrison, S. G. (1978). *[https://web.archive.org/web/20121015234829/http://archive.bsbi.org.uk/Welsh_Ferns.pdf Welsh Ferns]*. National Museum of Wales.
* *Den nya nordiska floran*. Bo Mossberg och Lennart Stenberg. Wahlström & Widstrand 2003. ISBN 91-46-17584-9.
* *Svensk flora: Fanerogamer och ormbunksväxter* (28 upplagan). Th. O. B. N. Krok och S. Almquist. Liber 2001. ISBN 91-47-04992-8.
* Signe Frederiksen et al., *Dansk flora*, 2. udgave, Gyldendal 2012. ISBN 8702112191.
* A. R. Smith, K. M. Pryer, E. Schuettpelz, P. Korall, H. Schneider, P. G. Wolf. 2006. "A classification for extant ferns". *Taxon* 55(3), 705-731 (pdf Link ).

## Ytri tenglar
*Germplasm Resources Information Network: ''Athyrium filix-femina''
*Plants for a Future: ''Athyrium filix-femina''
*Den virtuella floran - Majbräken