open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Helga Sigurðardóttir

:*Fyrir hefðarkonuna, sjá [[Helga Sigurðardóttir (f. um 1485)]].*
**Helga Sigurðardóttir** (17. ágúst 1904 – 26. ágúst 1962) var skólastjóri Húsmæðrakennaraskóla Íslands og höfundur fjölda matreiðslubóka. Hún hafði mikil áhrif á mótun íslenskra matarhefða um miðja 20. öld.

Helga fæddist á Akureyri, dóttir Sigurðar Sigurðssonar, síðar búnaðarmálastjóra, og Þóru Sigurðardóttur. Föðursystir hennar var Jóninna Sigurðardóttir matreiðslubókarhöfundur. Hún ólst upp á Hólum í Hjaltadal, þar sem faðir hennar var skólastjóri Bændaskólans á Hólum. Árið 1922 fór hún til náms í húsmæðraskóla í Danmörku og síðan í húsmæðrakennaraskóla Birgitte Berg-Nielsen og lauk þaðan húsmæðakennaraprófi 1926. Helga fór þá heim og stundaði matreiðslu og kennslu næstu árin, lengst af við Austurbæjarskóla.

Helga gaf út fyrstu matreiðslubók sína, *Bökun í heimahúsum*, árið 1930 og næstu árin kom hver bókin af annarri, þar á meðal kennslubókin *Lærið að matbúa*. Helga innleiddi fjölda nýjunga í íslenskri matargerð, fylgdist vel með því sem var að gerast í nágrannalöndunum og hvatti húsmæður óspart til að nota meira af grænmeti og ávöxtum og bæta matarvenjur og næringu.

Árið 1942 var Húsmæðrakennaraskóli Íslands stofnaður, en fyrir því hafði Helga lengi barist, og varð hún fyrsti skólastjóri hans, gegndi því starfi allt til dauðadags og mótaði alla húsmæðrafræðslu í landinu næstu áratugina. Fimm árum síðar kom út bókin *Matur og drykkur*, yfirgripsmikil grunnbók sem varð helsta uppflettirit Íslendinga um matargerð og uppskriftir næstu áratugi. 

Sumarið 2009 kom út 6. útgáfa bókar Helgu, *Matur og drykkur*, og er það ljósmynduð 3. útgáfa bókarinnar frá 1954, sem var síðasta útgáfan sem Helga gekk sjálf frá.

## Helstu ritverk
Auk þeirra bóka sem hér eru taldar sendi Helga frá sér ýmsar minni bækur og bæklinga. Margar bóka hennar komu út í mörgum útgáfum og oft mikið breyttar, því að hún var stöðugt að endurskoða og bæta við.

* *Bökun í heimahúsum* 1930
* *150 jurtaréttir* 1932
* *Kaldir réttir og smurt brauð* 1933
* *Lærið að matbúa* 1934
* *160 fiskréttir* 1939
* *Grænmeti og ber allt árið* 1940
* *Heimilisalmanak* 1942
* *Matur og drykkur* 1947
* *Jólagóðgæti* 1956
* *Hráir grænmetisréttir* 1957
* *93 ostaréttir* 1961

## Heimildir
*
Kvennafræðarinn

**Kvennafræðarinn** er bók um matreiðslu, hússtjórn og fleira eftir Elínu Briem, skólastýru Kvennaskólans á Ytri-Ey á Skagaströnd og stofnanda Hússtjórnarskóla Reykjavíkur. Bókin var ein fyrsta íslenska matreiðslubókin og hafði mikil áhrif á íslenska matargerð.

Þegar Elín Briem réðist í að skrifa bók sína seint á 9. áratug 19. aldar var engin matreiðslubók tiltæk á íslensku þótt tvær bækur hefðu raunar komið út áður, *Einfalt matreiðsluvasakver fyrir heldri manna húsfreyjur* eftir Mörtu Maríu Stephensen (en í rauninni líklega að mestu eftir Magnús Stephensen mág hennar) árið 1800 og *Ný matreiðslubók ásamt ávísun um litun, þvott o.fl.* eftir Þóru Andreu Nikólínu Jónsdóttur, sem út kom 1858. Hvorug náði mikilli útbreiðslu svo að einu matreiðslubækurnar sem íslenskar húsmæður áttu kost á voru danskar, svo sem matreiðslubók maddömu Mangor, sem var mikið notuð hér á landi en miðaðist við danskar aðstæður.

Elín stýrði skólanum á Ytri-Ey 1883-1895 og hefur við gerð bókarinnar án efa nýtt sér efni sem hún hefur útbúið til kennslu í skólanum auk þess sem hún hefur viðað að sér í húsmæðrakennaranámi sínu í Kaupmannahöfn á árunum 1881-1883. Um þrír fjórðu bókarinnar er mataruppskriftir en einnig er fjallað um næringu og heilsu, hreinlæti og þrif, þvotta og fleira. Kvennafræðarinn kom út um áramótin 1888-1889 og náði strax miklum vinsældum seldist strax í 3000 eintökum og var endurprentuð fjórum sinnum, síðast 1911. Bókin hafði veruleg áhrif á íslenska matargerð og einnig á hússtjórn, hreinlæti og margt annað.

## Tengt efni
* *[[Einfalt matreiðsluvasakver fyrir heldri manna húsfreyjur]]
*
## Heimild
* 

## Tenglar
* ''Kvennafræðarinn'' (útg. 1891) á Bækur.is
Arthur Koestler

**Arthur Koestler** (f. 5. september 1905 í Búdapest, d. 1. mars 1983 í Lundúnum) var ensk-ungverskur rithöfundur og baráttumaður gegn kommúnisma í kalda stríðinu. 

Hann var af gyðingaættum, gerðist ungur blaðamaður í Þýskalandi og gekk þá leynilega í þýska kommúnistaflokkinn. Ferðaðist hann meðal annars um Sovétríkin haustið 1932. Hann var fréttaritari bresks blaðs í spænska borgarastríðinu og slapp þá naumlega við að vera tekinn af lífi, á meðan hann var í haldi þjóðernissinna Franciscos Franco herforingja. Upp úr því hvarf hann frá kommúnisma og skrifaði skáldsöguna *Myrkur um miðjan dag*, sem kom út á íslensku 1947. Þar reyndi hann að skýra játningar sakborninganna í Moskvu-réttarhöldunum svokölluðu, sem Stalín hélt 1938 yfir nokkrum helstu keppinautum sínum um völdin í sovéska kommúnistaflokknum. *Morgunblaðið* birti í árslok 1945 útdrátt úr ritgerðum Koestlers um Ráðstjórnarríkin undir heitinu „Trúin á Sovét“, og olli hann áköfum blaðadeilum. Koestler var ritstjóri greinasafnsins *Guðinn sem brást*, sem kom út á íslensku 1950, en þar sögðu sex kunnir menntamenn frá vonbrigðum sínum með kommúnismann.

## Tengt efni
*Svartbók kommúnismans
Jan Valtin

**Jan Valtin**, öðru nafni **Richard Krebs** (f. 17. desember 1905 í Mainz, d. 1. janúar 1951 í Betterton í Maryland í Bandaríkjunum), var þýskur kommúnisti og rithöfundur, sem síðar snerist gegn kommúnisma og gerðist bandarískur ríkisborgari. Í bókinni *Úr álögum* (Out of the Night), sem kom út á íslensku í tveimur hlutum, 1941 og 1944, lýsti hann þátttöku sinni í neðanjarðarstarfsemi kommúnista í Evrópu á fjórða áratug. Fyrra bindi bókarinnar olli áköfum deilum á Íslandi.

## Tengt efni
* Stéphane Courtois o. fl.: ''Svartbók kommúnismans'', þýð. og ritstj. Hannes H. Gissurarson. Háskólaútgáfan, Reykjavík 2009. 828 bls. 

## Tenglar
*[https://books.google.is/books/about/%C3%9Ar_%C3%A1l%C3%B6gum.html?hl=is&id=C-kPCwAAQBAJ Úr álögum]* eftir Jan Valtin, íslensk endurútgáfa 2015.
Margarete Buber-Neumann

**Margarete Buber-Neumann** (f. 21. október 1901 í Potsdam, d. 6. nóvember 1989 í Frankfurt am Main) var þýskur kommúnisti og gift kommúnistaleiðtoganum Heinz Neumann. Eftir að þau hjónin flýðu undan nasismanum til Ráðstjórnarríkjanna, voru þau handtekin í hreinsunum Stalíns. Heinz var skotinn, en Margarete send í fangabúðir í Karaganda í Kasakstan. Skömmu eftir griðasáttmála Stalíns og Hitlers í ágúst 1939 var hún afhent nasistum ásamt mörgum öðrum þýskum kommúnistum og send í fangabúðir í Ravensbrück. Hún bar vitni í frægum réttarhöldum í París 1949, þegar flóttamaður frá Ráðstjórnarríkjunum, Víktor Kravtsjenko, höfðaði meiðyrðamál gegn frönsku kommúnistatímariti og vann það. Þvertók tímaritið fyrir það, að í Ráðstjórnarríkjunum væru menn geymdir af stjórnmálaástæðum í þrælkunarbúðum. Bók Margarete Buber-Neumann um reynslu sína í þrælkunarbúðum Stalíns og Hitlers, *Konur í einræðisklóm* (Als Gefangene bei Stalin und Hitler), kom út á íslensku 1954.

## Tengt efni
* Stéphane Courtois o. fl.: ''Svartbók kommúnismans'', þýð. og ritstj. Hannes H. Gissurarson. Háskólaútgáfan, Reykjavík 2009. 828 bls.
Pierre Corneille

**Pierre Corneille** (6. júní 1606 – 1. október 1684) var franskt leikskáld og eitt af „stóru leikskáldunum þremur“ í Frakklandi á 17. öld ásamt Moliére og Jean Racine. Hann hefur verið kallaður faðir franska harmleiksins. 1634 fékk hann stöðu leikskálds hjá Richelieu kardinála en skömmu síðar hætti hann þar sem honum þótti kröfur kardinálans of strangar. 1635 var fyrsti harmleikurinn hans, *[[Medea (Corneille)|Medea]]*, settur upp. Ári síðar var þekktasti harmleikur hans, *[[Le Cid]]*, gefinn út. Verkið varð gríðarlega vinsælt en Franska akademían (sem hafði verið stofnuð árið áður að undirlagi Richelieus) taldi verkið gallað þar sem það fylgdi ekki reglum Aristótelesar um einingu atburðarásar, tíma og staðar. Deilurnar um *Le Cid* urðu til þess að Corneille hætti um tíma að skrifa. Þegar hann sneri aftur með *[[Hóras (harmleikur)|Hóras]]* 1640 (sem hann tileinkaði Richelieu) hélt hann sig við reglur harmleiksins. 1643 komu svo út *[[Cinna (leikrit)|Cinna]]* og *[[Polyeuctus (leikrit)|Polyeuctus]]*. Þessir þrír harmleikir eru ásamt *Le Cid* kallaðir fjórleikur Corneilles.

Eftir miðjan 5. áratuginn voru vinsældir Corneilles hvað mestar en neikvæð gagnrýni um eitt verka hans fékk hann til að hætta skrifum aftur árið 1652. 1659 sneri hann aftur en síðari verk hans náðu ekki sömu vinsældum og þau fyrri.
Víktor Kravtsjenko

**Víktor Andrejevítsj Kravtsjenko** (rússneska: **Виктор Андреевич Кравченко** (f. 11. október 1905 í Jekaterínoslav, d. 25. febrúar 1966 á Manhattan í New York-borg), var rússneskur embættismaður, sem sótti um hæli í Bandaríkjunum 1944 af stjórnmálaástæðum. Hann skrifaði síðan bókina *Ég kaus frelsið* (I Chose Freedom) um reynslu sína, og kom hún út á íslensku 1951. Þegar kommúnistatímaritið *Les Lettres françaises* gerði harða árás á Kravtsjenko, höfðaði hann meiðyrðamál gegn því. Vöktu réttarhöldin, sem fóru fram í París 1949, heimsathygli. Var meðal annars deilt um, hvort þrælkunarbúðir væru í Ráðstjórnarríkjunum, og leiddi Kravtsjenko fram fjölda vitna, sem setið höfðu í slíkum búðum, þar á meðal Margarete Buber-Neumann. Hafði Kravtsjenko sigur í deilunni, þótt honum væru aðeins dæmdar táknrænar bætur.

## Tengt efni
Stéphane Courtois o. fl.: ''Svartbók kommúnismans'', þýð. og ritstj. Hannes H. Gissurarson. Háskólaútgáfan, Reykjavík 2009. 828 bls.

## Heimildir
**Le procès Kravchenko*, Compte-rendu stenographique. Albin Michel, París 1949.
*Berberova, Nína Níkolajevna: *Die Affäre Krawtschenko*. Claassen, Hildesheim 1991.
*Kern, Gary: *The Kravchenko Case: One Man's War On Stalin*. Enigma Books, New York 2007, ISBN 978-1-929631-73-5.
*Kravchenko, Victor: *Ég kaus frelsið*, þýð. Lárus Jóhannesson. Prentsmiðja Austurlands, Seyðisfirði 1951.
Hallstein-kenningin

**Hallstein-kenningin** (nefnd eftir þýska stjórnmálamanninum Walter Hallstein) var lykilþáttur í utanríkisstefnu Vestur-Þýskalands milli 1955 og 1970. Hún fólst í því að Vestur-Þýskaland myndi ekki eiga í stjórnmálasambandi við neitt það ríki sem viðurkenndi Austur-Þýskaland. Þessi stefna var afnumin árið 1970 þegar samband ríkjanna breyttist. 

Stefnan varð stöðugt erfiðari í framkvæmd og oft var hún alls ekki virt, eins og þegar Vestur-Þýskaland tók upp stjórnmálasamband við Sovétríkin árið 1955, en í öllum tilvikum var fundin einhver afsökun.

Opinberlega var hætt að fylgja Hallstein-kenningunni eftir þegar Willy Brandt varð kanslari 1969 og setti fram nýja austurstefnu (*neue Ostpolitik*) sem var ætlað að bæta sambúð ríkjanna.

## Tengt efni
* Austurstefna
Gladio-áætlunin

**Gladio-áætlunin** (eftir ítalska orðinu yfir gladius, stutt sverð) var skipulegt samstarf leyniþjónusta Ítalíu (SISMI) og CIA um að koma á fót andspyrnuhópum sem gætu tekið til starfa ef Sovétríkin myndu leggja löndin undir sig. Gladio-áætlunin gekk út á að koma fyrir leynilegum vopnabúrum, sjúkrahúsum og annarri aðstöðu og þjálfa hópa fólks til að hægt væri að koma undan mikilvægum stjórnmála- og vísindamönnum ef til innrásar kæmi, og vinna gegn hernámsyfirvöldum með undirróðursstarfsemi og hryðjuverkum. 

Gladio-áætlunin var gerð árið 1951 þegar Kóreustríðið var hafið og talin var raunveruleg hætta á árás úr austri. Hún var svo leynileg að einungis fáeinir stjórnmálamenn og herforingjar vissu af henni. 1990 viðurkenndi Giulio Andreotti forsætisráðherra tilvist áætlunarinnar opinberlega og aðrir ítalskir stjórnmálamenn, eins og Francesco Cossiga sem var varnarmálaráðherra á árunum 1966-1970, staðfestu orð hans. Talið er að hópar innan áætlunarinnar hafi tekið þátt í að vopna hópa hægriöfgamanna og skipuleggja hryðjuverk á blýárunum 1969-1980. 

Svipaðir vopnaðir Stay behind-hópar störfuðu í mörgum Atlantshafsbandalagsríkjum og nokkrum hlutlausum ríkjum. Eftir uppljóstranirnar á Ítalíu var gerð formleg opinber krafa um upplausn allra slíkra hópa, meðal annars af Evrópuþinginu. Opinberar rannsóknir hafa farið fram á starfsemi hópanna í Ítalíu, Sviss og Belgíu.
Fannardalsrétt

**Fannardalsrétt** er fjárrétt í Norðfirði, um 600 metrum í suðaustur frá Fannardalsbænum. Hún var hlaðin úr grjóti á 19. öld. Önnur fjárrétt er í firðinum, Dalarétt.
Friðland Svarfdæla

**Friðland Svarfdæla** var stofnað árið 1972 að frumkvæði bænda og annarra landeigenda. Það er 5,4 km² að flatarmáli og nær frá sjó við ósa Svarfaðardalsár og spannar flatan dalbotninn beggja vegna ár að merkjum Tjarnar og Grundar. Þarna líður áin fram, lygn og í breiðum sveigum. Bakkar hennar eru þurrir og vaxnir valllendisgróðri og víðikjarri. Fjær ánni eru votlendari svæði og mýrarflákar. Nokkrar grunnar tjarnir eru innan svæðisins umluktar vatnagróðri. Þær eru Tjarnartjörn, Saurbæjartjörn, Hrísatjörn og Flæðatjörn. Upp af flatlendinu rísa lágir höfðar eða hólar. Þeir mynduðust í ísaldarlok við sporð mikils jökuls sem fyllti dalinn að mestu. Þetta eru Hrísahöfði, Ingólfshöfði og Lambhaginn. Stórir flákar friðlandsins flokkast undir þá tegund gróðurríkis sem kallast flæðimýri. Fuglalíf er mikið og fjölskrúðugt innan friðlandsins og þar verpa yfir 40 tegundir árlega. Friðlandið er vinsælt útivistarsvæði og náttúruperla. Merktar reið- og gönguleiðir liggja um það og sérstakt fuglaskoðunarhús er á bakka Tjarnartjarnar skammt neðan við Húsabakkaskóla. Sumarið 2017 var gerð göngubrú yfir Svarfaðardalsá úr friðlandinu og yfir í Hánefsstaðaskóg

Friðlýsingin felur í sér að innan svæðisins má ekki raska landi á neinn hátt, þó er hefðbundin nýting leyfð s.s. beit. Taka skal tillit til dýralífs og gróðurfars. Öll skotveiði er bönnuð.

## Tenglar
* Friðland Svarfdæla .
Uppreisnin í Austur-Þýskalandi 1953

**Uppreisnin í Austur-Þýskalandi 1953** var hrina mótmæla gegn stjórn Austur-Þýskalands 16. og 17. júní 1953. Óeirðirnar hófust með verkfalli verkamanna í byggingariðnaði í Austur-Berlín 16. júní vegna óánægju með aukna vinnuskyldu og aðrar aðgerðir stjórnvalda til að rétta við efnahag landsins sem var í molum. Mótmælin undu hratt upp á sig og daginn eftir voru fjölmenn mótmæli um allt land. Stjórnin sá að hún réði ekki við ástandið og óskaði því eftir aðstoð Sovéska hersins. Þýski alþýðuherinn var líka kallaður út og til átaka kom í Austur-Berlín. Ekki er vitað með vissu hve margir féllu en fjöldi þekktra fórnarlamba er aðeins 55. Fjöldahandtökur fylgdu í kjölfarið og á næstu dögum voru mótmælin smám saman brotin á bak aftur.
Bandung-ráðstefnan

**Bandung-ráðstefnan** eða **Ráðstefna um málefni Asíu og Afríku** var fundur ríkja í Asíu og Afríku 18. – 24. apríl 1955 í Bandung í Indónesíu. Ráðstefnan var skipulögð af Indónesíu, Búrma, Pakistan, Seylon og Indlandi og framkvæmdastjóri hennar var Ruslan Abdulgani, ráðuneytisstjóri í indónesíska utanríkisráðuneytinu. Yfirlýst markmið með ráðstefnunni var að efla efnahagslegt og menningarlegt samstarf Afríku- og Asíuríkja og standa gegn nýlendustefnu og heimsvaldastefnu Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. 

Fulltrúar 29 ríkja með samanlagt yfir helming allra íbúa jarðarinnar tóku þátt í ráðstefnunni. Hún leiddi meðal annars til stofnunar Samtaka hlutlausra ríkja.
Félagsheimilið í Hnífsdal

**Félagsheimilið í Hnífsdal** er félagsheimili Hnífsdælinga og stendur á Strandagötu 13. 

Jóakim Pálsson skipstjóri og útgerðarmaður sagði svo frá byggingu hússins í viðtali við Morgunblaðið árið 1981: 
:Þetta hús er byggt af Hnífsdælingum sjálfum. Fólkið tók sig saman, mennirnir eyddu öllum frístundum sínum í þetta, konurnar bökuðu kökur og keyptu af sjálfum sér. Þær komu á fót happadrætti, börnin seldu miða. Það tóku allir virkan þátt í að koma húsinu upp. Þetta var þrekvirki. 

## Tilvísanir
Austurblokkin

**Austurblokkin** eða **Sovétblokkin** var hugtak sem notað var yfir kommúnistaríkin í Austur-Evrópu, þar á meðal aðildarríki Varsjárbandalagsins auk Júgóslavíu og Albaníu sem rufu tengsl sín við Sovétríkin 1948 og 1960. Austurblokkin myndaðist eftir sókn Sovétmanna inn í Evrópu í Síðari heimsstyrjöldinni og baráttu andspyrnuhreyfinga gegn leppstjórnum og hernámsstjórnum fasista og nasista. Flest ríkin í Austurblokkinni voru leppríki Sovétríkjanna og bæði stjórnmálum, fjölmiðlun, landamæravörslu og efnahagslífi var stjórnað þannig að þau samrýmdust fyrirmælum og hagsmunum Moskvuvaldsins. 

*[[Járntjaldið]]* kallaðist ímynduð landamæri, sem skildu að Austurblokkina og Vestur-Evrópu.

## Lönd sem tilheyrðu Austurblokkinni
* Albanía
* Austur-Þýskaland
* Búlgaría
* Júgóslavía
* Pólland
* Rúmenía
* Tékkóslóvakía
* Ungverjaland
Nýfrjálshyggja

**Nýfrjálshyggja** er hugtak notað um frjálshyggju, stjórnleysisstefnu eða lágríkisstefnu, eða sambland af öllu. Hugtakið er einkum notað af andstæðingum frjálshyggju og hefur þá neikvæðan blæ. Það var fyrst notað af Alexander Rüstow árið 1938.

## Hinar ýmsu myndir nýfrjálshyggjunnar
Enda þótt fæstir frjálshyggjumenn kalli sig nýfrjálshyggjumenn hefur hugtakið nýfrjálshyggja þó verið notað um ýmis ólík afbrigði frjálshyggju.

### Íhaldsfrjálshyggja
Stundum er orðið „nýfrjálshyggja“ haft um íhaldsfrjálshyggju, sem sameinar félagslega íhaldssemi hefðbundinnar íhaldsstefnu annars vegar og einstaklingshyggju, trú á frjálsan markað og takmörkuð ríkisafskipti hins vegar. Meðal fulltrúa íhaldsfrjálshyggju í stjórnmálum má nefna Ronald Reagan og Margréti Thatcher. Íhaldsfrjálshyggja sótti meðal annars innblástur til Chicago-hagfræðinganna og austurrísku hagfræðinganna og fékk byr undir báða vængi í valdatíð Reagans og Thatcher. Vegna endurnýjaðra áhrifa frjálshyggjunnar í Bandaríkjunum og Bretlandi á þessum tíma var þetta afbrigði frjálshyggju stundum nefnt nýfrjálshyggja.

### Lágríkisfrjálshyggja
Lágríkisfrjálshyggja hefur einnig verið nefnd nýfrjálshyggja en aðaláhersla lágríkisfrjálshyggjunnar er á eignarrétt, frjálsan markað og eins lítil ríkisafskipti og mögulegt er. Hún er á hinn bóginn ekki (endilega) innblásin af félagslegri íhaldssemi íhaldsstefnunnar. Meðal þeirra sem haldið hafa fram lágríkisfrjálshyggju má nefna bandaríska heimspekinginn Robert Nozick sem varði slíka kenningu í riti sínu *Stjórnleysi, ríki og staðleysa* (e. *Anarchy, State and Utopia*). Áherslur lágríkisfrjálshyggjunnar höfðu ekki verið áberandi í ritum frjálshyggjuhugsuða á 18. og 19. öld, svo sem Adams Smith og Johns Stuarts Mill og því þótti andstæðingum lágríkisfrjálshyggjunnar, sem margir hverjir sóttu einnig innlástur til klassískrar frjálshyggju, við hæfi að nefna hana nýfrjálshyggju.

Nokkrir hinna róttækustu lágríkissinna hafna jafnvel lágríkinu, til dæmis David Friedman og Murray Rothbard, sem telja, að leysa megi öll mál á frjálsum markaði. Slíkir lágríkissinnar eru oft taldir stjórnleysingjar.

## Neðanmálsgreinar


## Tengt efni
* Frjálshyggja

## Tenglar
* 
* ''Hvað er frjálshyggja?''; grein í Morgunblaðið 1987
* ''Nýfrjálshyggja, barnasjúkdómur eftirkommúnismans''; grein Vikublaðinu 1993
Gríniðjan

**Gríniðjan** var grínflokkur sem framleiddi ýmsa þætti svo sem Heilsubælið frá 1986 til 1987, Fasta liði eins og venjulega árið 1985 og Imbakassann á árunum 1992–1995. Í Gríniðjunni voru Laddi, Pálmi Gestsson, Gísli Rúnar Jónsson, Júlíus Brjánsson, Sigrún Edda Björnsdóttir, Arnar Jónsson, Jóhann Sigurðarson, Ragnheiður Steindórsdóttir og Hrönn Steingrímsdóttir.
Jóninna Sigurðardóttir

**Jóninna Sigurðardóttir** (11. apríl 1879 – 19. september 1962) var matreiðslukennari og matreiðslubókarhöfundur sem hafði mikil áhrif á þróun íslenskrar matargerðar á fyrri hluta 20. aldar.

Jóninna var dóttir Sigurðar Jónssonar og Helgu Sigurðardóttur á Draflastöðum í Fnjóskadal og ólst þar upp. Hún fór í Kvennaskólann á Akureyri 18 ára að aldri og hélt síðan til Noregs til að nema hússtjórn og var þar í hálft ár. Þá fór hún til Danmerkur og stundaði þar hússtjórnar- og kennaranám. Hún kom heim sumarið 1903, fékk þá styrk hjá Búnaðarfélagi Íslands til að ferðast um og kenna húsmæðrum og stundaði farkennslu í matreiðslu um allt Norðurland  næstu árin. Námskeið hennar nutu mikilla vinsælda og voru mörg kvenfélög stofnuð í kjölfar þeirra.

Árið 1907 hóf Jóninna matreiðslukennslu í húsnæði Gróðrarstöðvarinnar á Akureyri og rak þar nokkurs konar matreiðsluskóla í nokkur ár. Þar lagði hún meðal annars áherslu á að kenna fólki að nota heimaræktaðar matjurtir, ber og annað. Árið 1915 keypti hún hús og hóf þar greiðasölu og hótelrekstur undir nafninu Hótel Goðafoss. Hótelið rak hún fram til 1945. Jóninna hafði mikinn áhuga á að stofna húsmæðraskóla á Akureyri og beindi kröftum sínum mjög að því síðari hluta ævinnar. Skólinn tók til starfa haustið 1945 og var Jóninna fyrsti formaður skólanefndar.

Þekktust er Jóninna fyrir matreiðslubók sem hún sendi frá sér árið 1915 eftir hvatningu og með tilstyrk George H. F. Schrader, auðugs, þýskættaðs Bandaríkjamanns sem var tíður gestur á Akureyri. Bókin kallaðist *[[Matreiðslubók Jóninnu Sigurðardóttur|Matreiðslubók fyrir fátæka og ríka]]* og var henni mjög vel tekið, hún seldist strax upp og var endurútgefin þegar árið eftir. Jóninna bætti svo miklu við bókina fyrir næstu útgáfu, sem kom út 1927 og hét aðeins *[[Matreiðslubók Jóninnu Sigurðardóttur|Matreiðslubók]]*. Þar íslenskar Jóninna meðal annars nær öll hráefnisheiti, talar til dæmis um eiraldin, tröllasúru og stenglur fyrir apríkósur, rabarbara og makkarónur. Einnig var hitaeiningatafla við hverja uppskrift. Bókin var endurútgefin 1943 í stærra broti og endurprentuð 1945 en skömmu síðar kom út bókin *[[Matur og drykkur]]* eftir Helgu Sigurðardóttur, bróðurdóttur Jóninnu, og má segja að hún hafi ýtt Matreiðslubók Jóninnu til hliðar sem helstu matreiðslubiblíu Íslendinga.

Jóninna var sæmd riddarakrossi Fálkaorðunnar 1959. Hún lést á Akureyri 19. september 1962, tæpum mánuði á eftir Helgu bróðurdóttur sinni.

Árið 2014 samþykkti skipulagsnefnd Akureyrar, að tillögu nafnanefndar, að láta götu heita eftir henni, Jóninnuhaga, í Hagahverfi syðst í bænum þar sem nýbiggingar stóðu fyrir dyrum.
 

## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
* ''Frk. Jóninna Sigurðardóttir áttræð''; grein í Morgunblaðinu 1959
Vopnin kvödd

***Vopnin kvödd*** (enska: *A Farewell to Arms*) er skáldsaga eftir Ernest Hemingway sem hann byggði á starfi sínu sem sjúkrabílstjóri í fyrri heimsstyrjöldinni. Vopnin kvödd kom út árið 1929 og í íslenskri þýðingu Halldórs Laxness 1941. 

Laxness segir í viðtali við Vísi 1981 um þýðingu sína: 

## Tilvísun
Sjúkrabíll

**Sjúkrabíll** er bifreið sem er sérútbúin til að flytja sjúka eða slasaða að sjúkrahúsi þar sem gert er að sárum þeirra eða þeir sjúkdómsgreindir. Sjúkrabílar eru stórir bílar sem eru þannig innréttaðir að hægt er að skjóta rúmi með niðurfellanlega fætur inn í bílinn og veita þar fullkomna skyndihjálp. Um borð í sjúkrabílum nútímans er oft tveir sjúkraflutningamenn og einn læknir. 

## Tengt efni
* Sjúkrabátur
* Sjúkraflugvél
Konunglega danska vísindafélagið

**Konunglega danska vísindafélagið** (danska: *Videnskabernes Selskab* - fullu nafni: *Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskab*) var stofnað 13. nóvember 1742 til að efla vísindi og tækni í Danmörku. Frumkvæðið að stofnun félagsins áttu Johan Ludvig Holstein greifi, Hans Gram prófessor og konunglegur sagnaritari, Erik Pontoppidan yngri prófessor í guðfræði og Henrik Henrichsen (síðar Hielmstierne) ritari í danska Kansellíinu.  Þann 11. janúar 1743 fékk félagið konunglega vernd og stuðning Kristjáns 6. og við sama tækifæri kom fram að stefna þess væri að rannsaka sögu, staðhætti og tungumál Danmerkur og Noregs. Öðrum fræðigreinum var svo fljótlega bætt við.

Vísindafélaginu er skipt í tvær deildir, hugvísindadeild (upphaflega sögu- og heimspekideild) og náttúruvísindadeild (upphaflega stærðfræði- og náttúruvísindadeild). Aðaláherslan er á frumrannsóknir.

Frá árinu 1745 hefur félagið gefið út ritraðir og einstök rit á sviði náttúruvísinda og hugvísinda. 

Á árunum 1763–1843 lét félagið kortleggja Danmörku og hertogadæmin, og fékkst þannig fyrsta áreiðanlega staðfræðikort af landinu. Kortin voru unnin í mælikvarða 1:20.000, en gefin út í mælikvarða 1:120.000. 

Annað verkefni félagsins var dönsk orðabók (*[[Videnskabernes Selskabs Ordbog]]*), sem kom út á árabilinu 1793–1905 í 8 bindum, en var orðin úrelt áður en útgáfu lauk.

Félagið á og rekur nokkra vísinda- og styrktarsjóði og skipar stjórn Carlsbergsjóðsins úr hópi félagsmanna. Félagið hefur einnig um langan aldur skilgreint og auglýst fjölda verðlaunaverkefna.

Í Konunglega danska vísindafélaginu eru um 250 danskir og 250 erlendir félagsmenn. Af þeim dönsku er ⅓ í hugvísindadeildinni og ⅔ í náttúruvísindadeildinni. Félagið á stóra fasteign með góðu bókasafni við Dantes Plads í miðbæ Kaupmannahafnar, þar sem fundir eru haldnir annan hvern fimmtudag.

## Vísindafélagið og Ísland
Fljótlega eftir stofnun félagsins beindust sjónir félagsins að Íslandi, sem varð til þess að tveir ungir stúdentar, Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson, voru sendir í rannsóknarferðir til Íslands. Ferðuðust þeir um landið 1750 og 1752–1757 og söfnuðu náttúrugripum fyrir félagið og undirbjuggu ítarlegt rit um náttúru landsins: Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar sem kom út í Kaupmannahöfn 1772. Ferðabókin er gagnmerkt rit og mikilvæg heimild um land og þjóð. 

Nokkrir Íslendingar hafa verið félagsmenn eða heiðursfélagar í Vísindafélaginu danska, t.d. Þorvaldur Thoroddsen, Björn M. Ólsen og Finnur Jónsson.

## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
* Vefsíða Vísindafélagsins
* ''Matematisk-Fysiske Meddelelser''
* ''Nye Samling af det kongelige Videnskabernes Selskabs Skrivter'' – Nokkrir árgangar 1781–1818, Google bækur. 
* Nokkur af eldri ritum Konunglega danska vísindafélagsins – Internet archive.
* Christian Molbech: ''Det Kongelige danske videnskabernes selskabs historie i dets første aarhundrede, 1742–1842'', 1843. – Internet archive.
Þóra Andrea Nikólína Jónsdóttir

**Þóra Andrea Nikólína Jónsdóttir** (1813 – 1861) eða **Þ.A.N. Jónsdóttir** var íslensk húsmóðir og matreiðslubókarhöfundur á 19. öld og var einna fyrst íslenskra kvenna til að senda frá sér bók.

Þóra var fædd í Danmörku, dóttir séra Jóns Jónssonar helsingja, sonar séra Jóns Jónssonar lærða í Möðrufelli. Jón helsingi átti danska konu, Helenu Jóhönnu Andrésdóttur Olsen, og hétu öll börn þeirra þremur nöfnum, sem var mjög fátítt á þeim árum. Fjölskyldan flutti til Íslands 1824 og settist að í Möðrufelli, þar sem Þóra ólst upp. Hún giftist Indriða Þorsteinssyni gullsmið og bjuggu þau í Indriðahúsi á Akureyri.

Árið 1858 gaf Þóra út bók sína, sem heitir *Ný matreiðslubók ásamt ávísun um litun, þvott o.fl.* og er skráð samin af Þ.A.N. Jónsdóttur. Bókin er 244 blaðsíður og hefur að geyma fjölda mataruppskrifta. Margar þeirra eru þýddar úr erlendum bókum, oftast dönskum, en Þóra hefur lagt sig fram um að finna íslensk heiti á hráefni og rétti og smíða þau þar sem þau voru ekki til þótt mörg hafi ekki náð fótfestu. Hún notar til dæmis orðið vöðlubjúga um rúllupylsu og *ragout* og *frikasse* þýðir hún sem lystarspað og spaðmusl. 

Hún leggur líka áherslu á hreinlæti við matargerðina, sem stundum var ábótavant á þessum tíma, enda aðstæður slæmar, og segir: „Það er ekki nóg að katlar og pottar og annað þess konar skíni eins og sól í heiði á búrshillunni, ef þeir eru eins og farðakoppar að innan. Það er heldur ekki nóg að eldhús, eða búrsborðið sje eins og hvítt traf, ef allt annað sem því er skylt, er ekki eins umleikið. En því er miður, að þetta brennur víða við, og öllum er það í augum uppi, hvernig maturinn muni vera, þar sem svo er háttað.“ 

Þess má geta að bók Þóru var önnur í röð prentaðra íslenskra matreiðslubóka. Sú fyrsta var *Einfalt matreiðslukver fyrir heldri manna húsfreyjur* sem kom út árið 1800 eftir Mörtu Maríu Stephensen. Ekki er þó fullljóst hvort hún er í raun höfundur kversins og því má vel segja að bók Þóru hafi verið ein sú fyrsta sem út kom eftir íslenska konu.

## Heimild
* 
* 

## Tenglar
* ''Ný matreiðslubók'' á bækur.is
Þorsteinn Hallgrímsson (1752-1792)

**Þorsteinn Hallgrímsson** (1752-1792) var prestur í Stærra-Árskógi á Árskógsströnd frá 1785 til dauðadags. Foreldrar hans voru Hallgrímur Eldjárnsson prófastur og Ólöf Jónsdóttir. Fyrri kona Þorsteins var Jórunn Lárusdóttir Scheving (1754-1783) frá Urðum. Seinni kona hans var Elín Halldórsdóttir (1746-1829). Hallgrímur átti níu börn með konum sínum. Þekktir urðu fjórir synir hans og Jórunnar sem allir urðu prestar og þjónuðu víða við Eyjafjörð á fyrstu áratugum 19. aldar. Þetta voru Kristján Þorsteinsson, Hallgrímur Þorsteinsson á Hrauni faðir Jónasar, Stefán Þorsteinsson á Völlum og Baldvin Þorsteinsson á Upsum.

## Heimildir
* 
*
Þorsteinn Hallgrímsson

**Þorsteinn Hallgrímsson** getur átt við:

*Þorstein Hallgrímsson (1752-1792), prest í Stærra-Árskógi
*Þorstein Hallgrímsson (f. 1942), körfuknattleiksmann
* Þorstein Hallgrímsson, tónlistarmann úr Fræbbblunum
Dalarétt

**Dalarétt** eru fjárréttir í Norðfirði. Réttin var lögrétt Norðfirðinga. Önnur fjárrétt er í firðinum, Fannardalsrétt.
Dýna

**Dýna** (í gömlu máli nefnd **hvílbeður** eða **undirsæng**) er undirlag í rúmi og er til að auðvelda mönnum hvíld og svefn. Dýnur sitja oftast á gormbotni eða rimlagrind í rúmum, en eru líka stundum hafðar á beru gólfinu. Orðið *sæng* hefur lengi verið haft um ábreiðu í rúmi, en áður fyrr einnig um þykka sæng sem var fyllt af fiðri, dúni eða gervitrefjum til að hafa undir sér í rúmi. Orðið *ílega* er almennt haft um búnað í rúmi (sæng, undirsæng o.s.frv.). 

Áður fyrr voru dýnur fylltar náttúrulegum efnum eins og hálmi eða fjöðrum. Nú á dögum eru dýnur gerðar úr gormavirki eða fylltar af efni eins og latexi eða tilbúnum svampi úr pólýúretani eða öðru plastefni. Sumar dýnur eru fylltar með lofti eða vatni (sbr. vatnsdýnur), eða náttúrulegu trefjaefni eins og futoni. 

Yfirleitt er dýnuhlíf sett utan um dýnuna til að verja lakið og rúmfötum. Dýnur fást í ýmsum stærðum.

## Tengt efni
* Hálmdýna
* Koddi
* Púði
* Rúm
* Sæng
Dönsku hertogadæmin

**Dönsku hertogadæmin** er hugtak sem var notað um Slésvík og Holtsetaland eftir 1474, þegar Holtsetaland varð hertogadæmi eins og Slésvík. Á árabilinu 1815-1864 náði hugtakið einnig yfir Láenborg.

Hertogadæmið Slésvík var danskt lén, en Holtsetaland og Láenborg voru þýsk lén. Konungur Danmerkur var því bæði hertogi og lénsherra í Slésvík, en sem hertogi (eða meðhertogi) í Holtsetalandi var hann lénsmaður Þýskalandskeisara.
Rúm (húsgagn)

**Rúm** eða **rekkja** er húsgagn sem er notað til að hvíla sig á, sofa í og til að hafa samfarir. Yfirleitt samanstendur rúm af dýnu sem liggur ofan á viðargrind eða gormbotni. Höfuðgafl og fótagafl eru andstæðar hliðar í rúmi. Flestir nota kodda sem höfuðstoð, og teppi eða sæng til að halda sér hlýju, en ásamt laki og sængurverum nefnist það einu nafni rúmföt eða sængurföt. 

## Saga
Upprunalega voru rúm ekki annað en hálmhrúga á beru gólfinu. Seinna tóku menn að lyfta svefnstæðinu frá gólfhæð til að forðast gegnumtrekk, óhreinindi og plágur. Egyptar notuðust við há rúmstæði og til að komast upp í þau klifruðu menn upp stiga. Rekkjur þessar voru hlaðnar púðum, koddum og dregið fyrir þær með tjöldum (*lokrekkjutjöldum*) til umlykja þær. Yfirstéttin í Egyptalandi svaf í rekkjum úr gylltum viði, hægindi þeirra ýmist úr steini, timbri eða málmi. 

Í *[[Ódysseifskviða|Ódysseifskviðu]]* segir af rekkju og er líklega elsta frásögn af rúmstæði. Í kviðunni segir frá brúðkaupsrúmi Ódysseifs og konu hans Penelópu, en það var úr gríðarstórum olíuviði sem stóð þar sem þau giftust. Hómer lýsti eining tréverki rekkjanna sem voru með ígreypingum úr gulli, silfri og fílabeini. Forngríska rúmið var með ramma úr timbri, höfuðgafli og voru þakin skinnum. Síðar var rúmstæðið spónlagt dýrum viðum — stundum klætt fílabeini og þakið skjaldbökuskel með fætur úr silfri — en líka oft úr bronsi.

Rómverjar gerðu sér dýnur úr reyr, heyi, ull eða fjöðrum og höfðu litla púða til skrauts og þæginda. Rómverskar rekkjur voru tveggja manna og með höfuðgafli. Rúmstæði þeirra voru há og gengið upp stiga til þess að komast í þær.

## Tegundir
* Bálkur — svefn- og setbekkur
* Beddi — rúm sem hægt er að leggja saman, einnig stundum haft um dívan
* Hengirúm — oftast net strengt á milli tveggja stólpa
* Hjónarúm — tvíbreitt rúm
* Koja — tvö rúm þar sem annað er yfir hinu
* Lokrekkja — þiljurúm, þilrekkja, rúm sem loka má fyrir
* Óttóman — (breiður) hauslaus dívan (með pullum)
* Rimlarúm — barnarúm með tvær eða allar hliðar úr rimlum
* Vatnsrúm — rúm með dýnu sem fyllt er með volgu vatni

## Tengt efni
* Dýna
* Koddi eða pulla
* Rúmföt
* Svefnherbergi
* Sæng
Staðarstaður

**Staðarstaður** (frekar en *Staðastaður*; áður **Staður á Ölduhrygg**) er bær og prestssetur í Staðarsveit á sunnanverðu Snæfellsnesi. Staðarstaður var mikil hlunnindajörð, þótti eitt besta prestakall landsins og þar hafa margir þekktir menn verið við bú.

Sagnaritarinn Ari Þorgilsson fróði er talinn hafa búið á Staðarstað á 12. öld. Sonarsonur hans, Ari Þorgilsson sterki, bjó á jörðinni seinna á öldinni, síðan tengdasonur Ara sterka, Þórður Sturluson, og á eftir honum sonur hans og sonarsonur, Böðvar Þórðarson og Þorgils skarði Böðvarsson.

Síðar varð Staðarstaður prestssetur, og þar sem jörðinni fylgdu mikil hlunnindi var staðurinn eftirsóttur. Margir þeirra presta sem þangað dvöldust voru af höfðingjaættum eða þóttu líklegir til frama. Fjórir prestar frá Staðarstað urðu biskupar (Marteinn Einarsson, Halldór Brynjólfsson, Gísli Magnússon og Pétur Pétursson) og Hallgrímur Sveinsson biskup, sonur séra Sveins Níelssonar, ólst þar upp. Af síðari tíma prestum má nefna Kjartan Kjartansson, hugvitsmaður og viðgerðarmaður sem var prestur á árunum 1922–1938 og er talinn ein fyrirmyndin að séra Jóni prímusi í Kristnihaldi undir Jökli, og Þorgrím V. Sigurðsson, sem var prestur á Staðarstað 1944–1973. Þorgrímur var skólamaður mikill og jafnvígur á flestar greinar og var hann síðastur íslenskra kennimanna til að halda heimaskóla að gömlum sið og búa unglinga undir framhaldsnám. Í kirkjugarðinum á Staðarstað er svokallaður Franskireitur, þar sem grafnir eru tæplega 40 Frakkar er drukknuðu þegar sex franskar skútur fórust úti fyrir Staðarsveit og með þeim yfir hundrað skipverjar árið 1870.

Ýmsir þekktir menn koma einnig við sögu Staðarstaðar. Oddur Sigurðsson lögmaður var fæddur á Staðarstað. Galdra-Loftur Þorsteinsson dvaldi hjá prestinum á Staðarstað og fór þaðan í sinn síðasta róður. Jóhann Jónsson skáld var fæddur á Staðarstað og einnig Ragnar Kjartansson myndhöggvari. Minnisvarði um Ara fróða eftir Ragnar var reistur á Staðarstað 1981.

Núverandi kirkja á Staðarstað er steinkirkja og var reist á árunum 1942–1945. Í henni eru meðal annars listaverk eftir Tryggva Ólafsson og Leif Breiðfjörð.

## Tilvísanir


## Heimildir
* 
* 
*
BeOS

**BeOS** var stýrikerfi fyrir einkatölvur sem Be Inc. byrjaði að forrita árið 1991. Í fyrstu var það forritað fyrir tölvuna BeBox. Kerfið var hannað fyrir notkun af stafrænum fjölmiðlum og var skrifað í C++ til að gera forritun þægilega. Kerfið notar 64-bita skráakerfið BFS. BeOs er samþýðanlegt staðlinum POSIX og getur verið notað með skipanalínuviðmót með Bash, enda þótt það sé ekki byggt á Unix.

BeOs var sett á markað til þess að keppa við Microsoft Windows og Mac OS. BeOS náði hins vegar ekki neinni markaðshlutdeild að ráði sem leiddi á endanum til upplausnar fyrirtækisins. Eignir þess voru seldar til Palm, Inc.

Stýrikerfið er í dag notað af áhugamönnum, og hafa nokkur verkefni verið sett á fót til að reyna að koma þróun þess aftur í gang. Í dag er einungis eitt slíkt verkefni í virkri þróun, Haiku, sem er í raun útfærsla á stýrikerfinu skrifuð upp á nýtt frá grunni.
Öl

**Öl** er samheiti yfir drykki, sem framleiddir eru í ölgerð, ýmist áfenga drykki eins og bjór, eða lítið áfenga eins og léttöl og maltöl. Dæmi eru um að óáfengir sykurdrykkir eins og kók, límónaði og aðrir gosdrykkir séu kallaðir *öl*, en framleiðsluaðferðin er önnur og er það því villandi.
Staðarfell

**Staðarfell** er bær og kirkjustaður á Fellsströnd í Dalasýslu, áður höfðingjasetur og stórbýli um langan aldur en frá 1927 var þar húsmæðraskóli og frá 1980 starfsemi á vegum SÁÁ.

Bærinn stendur á fremur mjórri undirlendisræmu undir samnefndu fjalli, sem er bratt og klettótt. Staðarfell er mikil hlunnindajörð og þar bjuggu jafnan höfðingjar. Þorvaldur Ósvífursson, fyrsti maður Hallgerðar langbrókar, bjó þar, eða á Meðalfellsströnd undir Felli, eins og segir í Njálu. Þórður Gilsson, faðir Hvamm-Sturlu, bjó á Staðarfelli á 12. öld. Á fyrri hluta 19. aldar bjó þar fræðimaðurinn Bogi Benediktsson, sem skrifaði mikið um ættfræði og fleira og er þekktastur fyrir ritið Sýslumannaævir. Sýslumenn Dalamanna sátu oft á Staðarfelli og Hannes Hafstein bjó þar til dæmis í eitt ár 1886-1887.

Á fyrstu áratugum 20. aldar bjuggu hjónin Soffía Gestsdóttir og Magnús Friðriksson á Staðarfelli. Einkasonur þeirra drukknaði ásamt fleirum af bát sem hvolfdi fyrir landi jarðarinnar 1920 og í minningu hans gáfu foreldrarnir jörðina til stofnunar húsmæðraskóla. Skólinn hóf starfsemi 1927 og starfaði til 1976. Árið 1980 var svo endurhæfingarstöð á vegum SÁÁ komið á fót í húsnæðinu og hefur hún verið rekin þar síðan.

Staðarfellskirkja var vígð árið 1891 og er friðuð.
Hvammur (Dalasýsla)

**Hvammur** er bær og kirkjustaður í Hvammssveit í Dalasýslu. Bærinn er fornt höfðingjasetur og landnámsjörð og síðar var þar prestssetur.

Auður djúpúðga Ketilsdóttir nam að sögn allt land meðfram Hvammsfirði og bjó í Hvammi. Ólafur feilan sonarsonur hennar bjó svo í hvammi og sonur hans, Þórður gellir, sem þótti einhver helsti höfðingi Vestlendinga á 10. öld. Eftir hann bjó sonur hans, Þórarinn fylsenni, í Hvammi og síðan Skeggi sonur hans. Dalurinn sem Hvammur er í, Skeggjadalur, er sagður kenndur við hann. Skeggi er líka sagður hafa byggt fyrstu kirkju í Hvammi en það er þó mjög óvíst.

Á 12. öld bjó svo Hvamm-Sturla Þórðarson á jörðinni og Snorri Sturluson er fæddur þar. Eftir lát Sturlu bjó Guðný Böðvarsdóttir ekkja hans þar lengi en enginn sona þeirra kaus sér bústað í Hvammi. Teitur Þorleifsson ríki, lögmaður norðan og vestan, bjó þar á fyrri hluta 16. aldar og gaf guði og kirkjunni Hvamm 1531. Ögmundur Pálsson biskup lét svo Daða í Snóksdal hafa Hvamm og fleiri jarðir og af því urðu deilur þeirra Jóns Arasonar, sem lauk þegar Daði handtók biskup og hann var síðan hálshöggvinn.

Nokkru síðar var Hvammur gerður að prestssetri og á meðal presta þar má nefna séra Ketil Jörundarson, afa Árna Magnússonar, sem var fróðleiksmaður. Árni ólst upp í Hvammi hjá honum. Séra Þórður Þórðarson var þar 1721-1739 og skrifaði Hvammsannál. Það orð lá á að prestar væru afar þaulsætnir í Hvammi og afar fáir færu þaðan. Hvammskirkja var vígð 1884.

Á Krosshólaborg í landi Hvamms er minnismerki um Auði djúpúðgu. Sagt er að hún hafi beðist fyrir þar á borginni.
Skarð (Skarðsströnd)

**Skarð** er bær og kirkjustaður á Skarðsströnd. Skarð var talin besta jörð við Breiðafjörð og raunar eitt helsta höfuðból landsins, mikil hlunnindajörð og henni fylgir fjöldi eyja og hólma. 

Bændur á Skarði voru jafnan ríkir og áttu mikið undir sér. Jörðin er í landnámi Geirmundar heljarskinns en hann bjó á Geirmundarstöðum samkvæmt Landnámabók. Líklegt er talið að afkomendur hans hafi fljótlega flutt sig að Skarði og sé svo hefur jörðin ef til vill verið í eigu sömu ættar frá landnámsöld. Sá fyrsti af ætt Skarðverja sem staðfest er að hafi búið á jörðinni er Húnbogi Þorgilsson, sem sumir telja að hafi verið bróðir Ara fróða en í Sturlungu er hann sagður sonur Þorgils Oddasonar. Snorri sonur Húnboga var lögsögumaður 1156-1170. Sonarsonur hans var Snorri Narfason, sem kallaður var Skarðs-Snorri og er í Sturlungu sagður manna auðugastur í Vestfjörðum. Hann var prestvígður eins og faðir hans og Narfi sonur hans. Narfi Snorrason (d. 1284) fékk sérstaka undanþágu erikbiskups frá því að skilja við konu sína þegar prestar fengu fyrirmæli um að gera það. Þrír synir hans, Þórður, Þorlákur og Snorri, urðu allir lögmenn.

Sonur Snorra var Ormur lögmaður, sem varð gamall og bjó mjög lengi á Skarði. Sonarsonur hans var Loftur Guttormsson, sem átti bú á Skarði þótt hann byggi aðallega á Möðruvöllum, og frægust allra Skarðverja á miðöldum voru Ólöf ríka dóttir Lofts og maður hennar, Björn Þorleifsson hirðstjóri. Björn var drepinn af Englendingum í Rifi 1467 en Ólöf hefndi hans grimmilega, handtók að sögn suma Englendingana, flutti þá heim að Skarði og þrælkaði þá þar, lét þá meðal annars leggja steinstétt heim að Skarðskirkju sem enn sér fyirir. Hún bjó áfram á Skarði eftir dauða hans. Solveig dóttir hennar bjó svo á Skarði eftir móður sína og ættin síðan áfram til þessa dags. 

Höfn Skarðverja hefur frá alda öðli verið í Skarðsstöð. Þaðan hefur jafnan verið útgerð og nú er þar smábátahöfn. Verslun var þar frá 1890-1911.

Við Skarð eru kenndar tvær frægar skinnbækur, Skarðsbók Jónsbókar, skrautlegasta og glæsilegasta fornhandrit sem varðveist hefur, og Skarðsbók postulasagna.

## Heimild
*
Hæll

**Hæll** kallast aftasti hluti á fæti. Hann situr fyrir neðan hælbeinið (*calcaneus*) sem er neðst á leggnum og spannar yfir bakhlið hælbeinsins.
Hönd

**Hönd** er útlimur með fingrum sem finnst á enda hvors handleggs hjá prímötum. Hún er það líffæri sem er notað til að handleika umhverfið. Í fingurgómum er hæsti þéttleiki taugaenda í líkamanum og þeir gefa mikla snertiskynssvörun og geta flutt geysilega nákvæmlega. Þess vegna er líkamsvitundin mjög tengd við hendurnar. Eins og með önnur líffæri í pörum (augu, eyru, leggir), er hvorri hendi stjórnað af gagnstæðu heilahveli. Þannig er forgangshöndin fyrir athafnir sem nota eina hönd, eins og skrift með penna, mismunandi hjá hverjum manni.

Á mörgum spendýrum eru útlimir eins og hendur til að ná tökum á einhverju, eins og til dæmis hrammar og klær. Þessir útlimir eru ekki taldir vera hendur. Til þess að kallast hönd er nauðsynlegt að á útlimnum sé þumall. Þess vegna eru prímatar einu dýrin sem hafa eiginlegar hendur.

Mannshöndin samanstendur af lófa í miðju, og fimm fingrum. Hún er tengd við framhandlegginn með úlnliðnum. Það eru 26 bein í mannshöndinni: átta í úlnliðnum, fimm í lófanum og hin eru í fingrum. Fingurnir fimm eru:
* þumall
* vísifingur
* langatöng
* baugfingur
* litlifingur

Mögulegt er að snúa þumli um 90° svo að hann sé lóðréttur handleggi en aðeins er hægt að snúa öðrum fingrum um 45°.
Robert Pattinson

**Robert Thomas Pattinson** (f. 13. maí 1986) er enskur leikari, fyrirsæta og tónlistarmaður. Hann varð upphaflega þekktur fyrir að leika persónurnar Cedric Diggory í kvikmyndinni *[[Harry Potter og eldbikarinn (kvikmynd)|Harry Potter og eldbikarinn]]* (2005) og Edward Cullen í kvikmyndaröðinni *[[Ljósaskipti (kvikmyndaröð)|Ljósaskipti]]* (2008–2012). Í seinni tíð hefur hann birst í aðalhlutverkum í fjölda kvikmynda, meðal annars sem Leðurblökumaðurinn í myndinni *[[The Batman]]* árið 2022.
Hæll (aðgreining)

**Hæll** getur átt við eftirfarandi:

* Hæl á fæti
* Tjaldhæl
* Bæinn Hæl í Gnúpverjahreppi
* Bæinn Hæl í Reykholtsdal
Vísindafélag Íslendinga

**Vísindafélag Íslendinga** var stofnað 1. desember 1918 til að efla vísindastarfsemi í landinu. Frumkvæði að stofnun þess áttu Ágúst H. Bjarnason og Sigurður Nordal prófessorar við Háskóla Íslands.

## Um félagið
Þó að 1. desember 1918 sé talinn stofndagur félagsins var fyrsta stjórn félagsins kosin 19. janúar 1919. Hana skipuðu: Ágúst H. Bjarnason forseti, Einar Arnórsson ritari og Guðmundur Finnbogason gjaldkeri. Félagsmenn voru upphaflega þeir fastir kennarar við Háskóla Íslands, er þess óska. 

Félagsmenn eru annars vegar „reglulegir félagsmenn“ sem búa hér á landi, og „bréfafélagar“ sem búsettir eru erlendis. Upphaflegur fjöldi félagsmanna var 13, en samkvæmt lögum félagsins máttu þeir mest vera 36. Nú eru reglulegir félagsmenn 144 og að auki þeir sem náð hafa sjötugsaldri og bréfafélagar. Félagið heldur vanalega fund seinasta miðvikudag í hverjum vetrarmánuði. Núverandi stjórn (2024) skipa Rúnar Vilhjálmsson forseti,Íris Ellenberger gjaldkeri og Ármann Höskuldsson, Bylgja Hilmarsdóttir, Kristinn Pétur Magnússon og María Óskarsdóttir, meðstjórnendur. 

Félagið hefur gefið út yfir 60 rit, *Rit Vísindafélags Íslendinga*, og er einna mest rit í fjórum bindum um *Heklugosið 1947–1948*. Seinast gaf Vísindafélagið út *Afmælisrit 1918–1998* árið 2000. 

## Verðlaunasjóður Ásu Guðmundsdóttur Wright
Á vegum Vísindafélagsins er starfræktur Verðlaunasjóður Ásu Guðmundsdóttur Wright, sem stofnaður var á hálfrar aldar afmæli Vísindafélagsins 1. desember 1968. Sjóðurinn veitir árlega viðurkenningu fyrir framúrskarandi vísindastörf, og var fyrst úthlutað úr sjóðnum 1969, þegar Sigurður Nordal hlaut þann heiður. 

Formaður stjórnar sjóðsins hefur frá upphafi verið dr. Sturla Friðriksson, og hefur hann ritað bók um stofnanda sjóðsins, Ásu Guðmundsdóttur Wright.

## Tengt efni
* Konunglega danska vísindafélagið í Kaupmannahöfn.
* Konunglega norska vísindafélagið í Þrándheimi.
* Norska vísindaakademían í Osló.
* Konunglega sænska vísindaakademían í Stokkhólmi.
* Finnska vísindafélagið í Helsinki.
* Finnska vísindaakademían í Helsinki.

## Tenglar
* Vefsíða Vísindafélags Íslendinga
Bacary Sagna

**Bacary Sagna** (fæddur 14. febrúar 1983) er franskur knattspyrnumaður sem leikur í stöðu varnarmanns. Hann var síðast á mála hjá kanadíska félaginu Montreal Impact og hefur einnig spilað með franska landsliðinu. Hann byrjaði atvinnuferil sinn hjá franska félaginu Auxerre.
Jeffrey Dean Morgan

**Jeffrey Dean Morgan** (fæddur 22. apríl 1966) er bandarískur leikari sem er þekktastur fyrir hlutverk sín í Grey's Anatomy, Supernatural, Weeds og Watchmen.

## Einkalíf
Morgan er frá Seattle og er af skoskum ættum. Hann lék körfubolta í framhaldsskóla og háskóla, þangað til hnémein stoppaði hann. Vann sem grafískur listamaður þangað til hann hjálpaði vini sínum að flytja til Los Angeles.

Morgan fjölskyldunafnið er upprunalega frá Llandaff, Glamorgan, Glamorganshire, Wales, og afkomendur gegnum kvennmenn og óskilgetna blóðlínu frá Játvarði 3. Englandskonungi og Pedro 1. konungi af Kastilíu. Nýr ættleggur kom til Nýja Englands kringum 1600 og á meðal afkomenda eru höfundurinn Charles Edward Ives, forsetinn Millard Fillmore, Rockefeller fjölskyldan, frumkvöðullinn Daniel Boone (f. Daniel Morgan Booone), höfundurinn Tennessee Williams (f. Thomas Lanier Williams), höfundurinn Zelda Sayre (kona F. Scott Fitzgerald), leikkonan Katharine Hepburn (f. Katharine Houghton Hepburn), leikarinn Humphrey Bogart (f. Humphrey Deforest Bogart), uppfinningamaðurinn George Washington Gale Ferris Jr. og höfudurinn Laura Ingalls Wilder (f. Laura Elizabeth Ingalls).

Morgan var giftur einu sinni þegar hann var ungur, samkvæmt viðtali við hann úr *Playgirl* frá 1997. Lítið er vitað um hjónabandið annað en það endaði í skilnaði. 

Morgan byrjaði með leikkonunni Hilarie Burton úr *One Tree Hill* þáttunum árið 2009 og eignuðust þau son í mars, 2010.

## Ferill
### Sjónvarp
Fyrsta sjónvarpshlutverk Morgans var árið 1995 í *Extreme*. Frá 1996-1997 lék hann lækninn Edward Marcase í *The Burning Zone*. Hefur hann síðan þá komið fram sem gestaleikari í þáttum á borð við ER, , Monk og JAG. 

Morgan kom fram í þrem sjónvarpsþáttum á sama tíma árið 2005-2006 sem þrjár mismunandi persónur: sem John Winchester í Supernatural sem hinn dularfulli faðir Sams (Jared Padalecki) og Deans (Jensen Ackles); sem hjartasjúklingurinn Denny Duquette í Grey's Anatomy sem var í rómantísku sambandi við Dr. Isobel "Izzie" Stevens; sem Judah Botwin í Weeds. Það sem er merkilegast við þessar persónur er að þær dóu allar, tvær af þeim á skjánum.

Morgan lék hótelstjórann Ike Evans í sjónvarpsþættinum Magic City frá 2012-2013 en hætt var við framleiðslu í ágúst 2013 eftir aðeins tvær þáttaraðir.

### Kvikmyndir
Fyrsta kvikmyndahlutverk Morgans var árið 1991 í "Uncaged". Hefur hann síðan þá komið fram í kvikmyndum á borð við "Dillinger and Capone", "All Good Things", "Taking Woodstock", "Shanghai" og "Texas Killing Fields".

Morgan lék hinn keðjureykjandi Grínara (The Comedian) í Watchmen, byggt á teiknimyndasögu Alans Moore árið 2009. Morgan lék síðan hinn snjalla Clay í myndinni *The Losers* sem byggð er á samnefndri teiknimyndasögu árið 2010.

## Kvikmyndir og sjónvarp

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
* 
* Aðdáendasíða Jeffrey Dean Morgan 
* Jeffrey Dean Morgan á Supernatural Wiki.com síðunni 
* Jeffrey Dean Morgan á Supernatural wikiasíðunni