open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Katrín Júlíusdóttir

**Katrín Júlíusdóttir** (fædd 23. nóvember 1974) er rithöfundur og ráðgjafi hjá Athygli ehf. Hún er fyrrverandi ráðherra og alþingismaður. Katrín settist á þing fyrir Samfylkinguna í Suðvesturkjördæmi árið 2003.  Á þingsetu sinni hefur hún m.a. gegnt embætti iðnaðar- og fjármálaráðherra og embætti varaformanns Samfylkingarinnar. Katrín hætti í stjórnmálum árið 2016 og hefur frá þeim tíma starfað sem framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í fjármálaþjónustu (2016-2022) og sinnt ráðgjafaverkefnum. Árið 2020 kom út hennar fyrsta skáldsaga, Sykur, sem hlaut spennusagnaverðlaunin Svartfuglinn. Sykur hefur nú verið gefin út í Bretlandi, Bandaríkjunum, Kanada og Tékklandi. 

## Ævi
Katrín fæddist 23. nóvember 1974 í Reykjavík en er alin upp í Kópavogi.  Foreldrar hennar eru Júlíus Stefánsson fv. framkvæmdarstjóri og Gerður Lúðvíksdóttir fv. skrifstofukona. Hún á eina eldri systur og yngri tvíburabræður. Katrín er komin af útgerðarfjölskyldu frá Húsavík og byrjaði ung að vinna í fiskvinnslu en síðar vann hún sem innkaupastjóri hjá G. Einarsson & co. ehf. sem flutti inn barnaföt og rak barnafataverslanirnar Lipurtá, á meðan hún var nemandi hjá Menntaskólanum í Kópavogi. Að stúdentsprófi loknu árið 1994 varð hún framkvæmdarstjóri þess.   Í menntaskóla kviknaði áhugi hennar á stjórnmálum en hún var fyrst stuðningsmaður Alþýðubandalagsins og átján ára gömul endurvakti hún ásamt fleirum ungliðahreyfingu flokksins í Kópavogi, Vakningu. Síðar tók hún að sér stöðu ritara Alþýðubandalagsins í Kópavogi og sat síðar í miðstjórn flokksins á landvísu. Eftir að hún útskrifaðist úr MK árið 1994 tók hún sér ársleyfi frá námi áður en hún hóf nám í mannfræði við Háskóla Íslands haustið 1995. Árið 1997 var hún kjörin í háskólaráð H.Í. og stúdentaráð fyrir Röskvu.  

Katrín starfaði innan Samfylkingarinnar frá stofnun hennar og var hún kjörin í framkvæmdarstjórn flokksins á stofnfundi árið 2000. Hún var fyrsti varaformaður ungra jafnaðarmanna árið 2000 og var hún kjörin formaður Ungra jafnaðarmanna sama ár og sat til ársins 2001. Í lok ársins 2002 fór hún í prófkjör fyrir þingkosningarnar 2003 og náði fjórða sæti flokksins í Suðvesturkjördæmi sem skilaði henni þingsæti 28 ára gamalli. 

## Þingferill
Katrín sat á þingi frá 2003-2016 fyrir Samfylkinguna. Hún ákvað að segja skilið við stjórnmálin árið 2016 

## Skoðanir
Katrín kennir sig við jafnaðarstefnuna og berst gegn misskiptingu og fyrir jöfnum tækifærum. Fyrsta þingveturinn sinn lagði hún áherslu á bætta stöðu samkynhneigðra í íslensku samfélagi og kvaðst styðja sambúð og ættleiðingu samkynhneigðra para. 
### Evrópusambandið
Katrín er hlynnt inngöngu Íslands í Evrópusambandið og studdi aðildarumsóknina þegar hún var borin undir þingið sumarið 2009. Hún sat í stjórn Evrópusamtakanna frá 2000 til 2003 og er yfirlýstur alþjóða- og friðarsinni og byggir stuðning sinn við aðild Ísland að ESB á þeim grunni. Hún barðist gegn því að umsóknin um aðild að ESB yrði dregin til baka vorið 2014 þegar Gunnar Bragi Sveinsson utanríkisráðherra lagði fram þingsályktunartillögu þess efnis.

## Heimildir
Paradise City Hardcore

**Paradise City Hardcore** (paradísar-borgar harðkjarni) (skammstafað **PCHC**) er frasi sem er notaður af þeim sem stunda pönk og á við harðkjarnapönk-tónlist og hljómsveitir frá Reykjavík.

Uppruni orðasambandsins er rekinn til lags með pönk rokk hljómsveitinni The Deathmetal Supersquad sem heitir *„Paradise City“*.

## Heimild
* ''The Best Band No One Knows'' í Reykjavík Grapevine
Þreskjukjarni

**Thrashcore** (eða **þreskjukjarni** samkvæmt fréttaritara Morgunblaðsins) er undirflokkur harðkjarnapönktónlistar sem varð til á níunda áratugnum. Thrashcore er harðkjarnapönk sem leggur áherslu á hraða og snerpu. Oftar en ekki eru dæmigerð thrashcorelög stutt, koma sér beint að efninu og eyða litlum tíma í gítarsóló og tónlistarleg ævintýri af því tagi.

Thrashcore tengist mörgum öðrum tegundum tónlistar eins og crossover, brettapönki, thrashmetal, mulningsrokki og power violence.

Dæmi um Thrashcorehljómsveitir eru: 

*DS-13 (Demon System 13) frá Svíþjóð
*Heresy frá Bretlandi
*Fighting Shit og The Best Hardcore Band In The World frá Íslandi
*Seeing Red og Lärm frá Hollandi
*The Accused frá Seattle í Bandaríkjunum
Veitingahús

**Veitingahús** eða **veitingastaður** er staður sem selur tilbúinn mat og drykk til neyslu á staðnum. Sumir veitingastaðir bjóða einnig upp á að fá matinn sendan heim eða taka hann með sér heim. Hugtakið á við um alls kyns staði og ólíkar gerðir matar, allt frá litlum kaffihúsum, börum og skyndibitastöðum að stórum heimsfrægum veitingahúsum þar sem litið er á matargerð og framreiðslu sem hámenningu.  Á betri stöðum er boðið upp á að panta af matseðli en aðrir bjóða fyrst og fremst upp á sjálfsafgreiðsu og hlaðborð.
Glassúr

**Glassúr** eða *sykurbráð* er sæt þekja sem sett er á ýmsar kökur til bragðbætis og sem skreyting og jafnframt stundum til að koma í veg fyrir að yfirborð kökunnar þorni og harðni. Orðið er komið inn í íslensku úr dönsku en er upphaflega úr frönsku, *glacé* (ís).

Aðalefnið í glassúr er flórsykur, blandaður vatni, ávaxtasafa eða öðrum vökva og oft einnig litarefnum og bragðefnum, svo sem kakódufti, vanillu eða öðru, og hann er mun þynnri en smjörkrem og annað kökukrem. Ef glassúrinn á að vera harður, til dæmis ef honum er sprautað á kransaköku, er hann hrærður með eggjahvítum í stað vatns og oft blandaður örlitlu ediki.

Glassúr er settur á ýmsar kökur og smákökur, vínarbrauð, snúða, kleinuhringi og fleira. Hann er líka notaður til að skreyta piparkökur og þá gjarnan litaður með matarlit í nokkrum mismunandi litum. Þar sem aðalefnið í glassúr er sykur er hann mjög hitaeiningaríkur.

## Tengill
Vopn

**Vopn** eru verkfæri notuð til að særa eða drepa með í hernaði eða til veiða. Sérstök vopn eru einnig notuð eingöngu til skemmtunar og við íþróttaiðkun án þess að markmiðið sé að meiða nokkurn með þeim. **Handvopn** eru smæstu vopnin og þeim getur fullorðinn maður haldið á og beitt án stuðnings. Elstu gerðir vopna eru höggvopn, og frumstæð lagvopn, en síðar komu **eggvopn**, þ.e. hnífar og sverð, sem notuð eru til að skera með eða til að stinga. Skotvopn skjóta byssukúlum úr málmum (oft blýi) á miklum hraða að skotmarki. Í skylmingum eru notuð keppnissverð, en í skotfimi eru notaðir markrifflar eða -skammbyssur. 

Í hernaði er vopnum beitt til árása eða varnar og tilað ógna, fæla eða lítilsvirða óvin og valda tjóni á eða eyðileggja mannvirki hans. Tæknilega séð getur hvað tól sem er, jafn vel sálfræðilegar aðferðir, orðið að vopni og vopn geta verði einföld að gerð eins og kylfa eða flókin eins og flugmóðurskip. Efna- og sýklavopn eru öflug sé þeim beitt í hernaði, en hafa lítið verið notuð á seinni árum vegna siðferðilegra vandamála við notkun þeirra. Öflugustu vopnin eru kjarnorkuvopn, ekki síst vegna mikils fælingarmáttar. 

## Helstu gerðir vopna
* Efnavopn
* Gereyðingarvopn
* Höggvopn
* Kjarnorkuvopn
* Lagvopn
* Skotvopn
* Sprengjur
* Rafvopn

## Tenglar

* ''Óhugnanleg tæki til manndrápa''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1972
Byssupúður

**Byssupúður**, hvort sem það er svart púður eða reyklaust púður, er efni sem brennur mjög hratt og gefur frá sér lofttegundir sem virka sem drifefni á skot í skotvopnum. Byssupúður er fyrsta sprengiefnið sem fundið var upp, en elstu heimildir geta þess í kringum 850 í Kína og þaðan breiddist þekkingin á gerð þess út eftir Silkiveginum. Arabar lærðu að nota það á 13. öld og þaðan hefur það borist til Evrópu.

## Samsetning
Byssupúður er búið til úr saltpétri, viðarkolum og brennisteini sem yfirleitt er blandað í hlutföllunum 15:3:2.

## Tenglar
* ''Þegar púðrið kom í heiminn''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1973
* ''Púðrið''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1958
A Clockwork Orange (bók)

***A Clockwork Orange*** er skáldsaga eftir Anthony Burgess sem kom út árið 1962. Við ritun bókarinnar útbjó Burgess heilt slangurmál frá grunni sem hann nefnir Nadsat, og er að mestu byggt á rússnesku. Bókin var mjög umdeild þegar hún kom út. Árið 1971 gerði Stanley Kubrick samnefnda kvikmynd sem var byggð á bókinni.

## Söguþráður
*A Clockwork Orange* (eða *Vélgengt glóaldin*) er framtíðarsaga sem gerist (líklega) á Bretlandi. Hún er sögð í fyrstu persónu og nefnist sögumaðurinn Alex. Hann er fimmtán ára, hneigður til ofbeldis og mjög uppreisnagjarn. Hann og félagar hans (*Pete*, *Dim* og *Georgie*) mynda klíku og eru allir sem einn ólöghlýðnir fantar. Þeir hanga venjulega á Mjólkurbarnum (*Duke of New York*) og fremja þess á milli hrylliega ofbeldisglæpi, stunda innbrot, árásir og nauðganir. Loks nær hinn langa hönd laganna til Alex og hann er settur í fangelsi. 

Til að losna fyrr út tekur Alex þátt í undarlegri tilraun (*Ludovico's Technique*) sem á að gera hann að löghlýðnum borgara. Tilraunin er að öllu leyti óhefðbundin, en hún felst í því að hann er sprautaður með lyfi og látinn horfa á hryllilegustu glæpi með augun glennt upp á gátt og höfuðið skorðað þannig að hann geti ekki litið undan. Og meðan er spiluð klassísk tónlist, en Alex hafði unun af slíkri tónlist og tengir hana við ofbeldi, enda hafði hann ósjaldan hlustað á hana meðan hann vann illvirki sín. Tilraunin hefur það sterk áhrif á hann fær viðbjóð á ofbeldi og klassískri tónlist. 

Þegar Alex svo losnar úr fangelsinu og kemur heim til foreldra sinna hafa þeir leigt út herbergið hans og henda honum út. Hann ráfar um göturnar og rekst fyrr en varir á vin sinn *Dim*, sem er orðinn lögregluþjónn. Dim og vinur hans, sem einnig er lögregluþjónn, taka Alex og fara með hann út í sveit og berja hann. Alex rís upp og ráfar um sveitirnar og lendir fyrir tilviljun í höndum eiginmanns konunnar sem hann nauðgaði nokkrum árum fyrr. Hann og vinir hans ákveða að nota Alex sem vopn gegn politískum andstæðingum sínum. Þau loka hann inni og vonast til að hann fremji sjálfsmorð, sem Alex reynir líka með því að hoppa út um glugga. Hann lifir það þó af. 

Í síðasta þætti bókarinnar er tilrauninni snúið við, og Alex verður aftur ofbeldishneigður og stofnar klíku. Hann stundar ofbeldi, en eftir að hann hittir *Pete*, gamlan klíkuvin sinn, sem er vaxinn upp úr brotaferli sínum, hugsar hann til þess möguleika að til sé annarskonar líf. Bókin endar svo á því að Alex lætur sig dreyma um maka og að eignast afkvæmi. Jafnvel þó hann geri sér grein fyrir að næsta kynslóð verði einnig ofbeldishneigð. Margt er þó tvíbent í sögunni og erfitt að átta sig á hverjar raunverulegar hneigðir sögumanns eru í lokin.

## Ytri krækjur
* Umfjöllun um Clockwork Orange kvikmyndina á ''Deus ex cinema''
Fílamaðurinn

***Fílamaðurinn*** (enska: ***The Elephant Man***) er kvikmynd byggð á ævisögu Joseph Carey Merrick. Myndin var leikstýrð af David Lynch og með aðalhlutverk fóru John Hurt og Anthony Hopkins.

## Söguþráður
Josh er með mjög alvarlegan sjúkdóm sem veldur því að hann er með verulega afmyndað andlit og fær því viðurnefnið „fílamaðurinn“. Vegna þessar afmyndunar er hann settur í sirkus sem sirkusfyrirbæri. Á eina af sýningunum hans kemur læknir að nafni Sir Frederic Treves en hann tekur hann frá sirkusnum til að skoða hann vísindalega séð. En hann vingast mjög fljótlega við Fílamannin og gefur honum húsnæði í spítalanum sínum til að forða honum frá því að lenda aftur í sirkusnum og láta fólk líta niður á hann. Það kemur í ljós að Joseph er ekki einhver afmyndaður vitleysingur heldur greindur og heillandi maður í afmynduðum líkama.
Sprengiefni

**Sprengiefni** er óstöðugt efni sem brennur mjög snögglega og þenst þá það mikið út að sprenging verður við vissar kringumstæður. 

## Algengar tegundir sprengiefna
* Aseton-peroxíð (TATP)
* Dínamít
* Nítróglyserín
* Pikriksýra
* Svart púður
* Trótyl (TNT)
Skotvopn

**Skotvopn** er vopn sem skýtur einu eða fleiri skotum sem knúin eru áfram af gasi sem verður til við sprengingu drifefnis í skothylki, sem skorðar byssukúluna þar til hleypt er af. Í gamla daga var drifefnið yfirleitt svart púður, en nú til dags er yfirleitt notað reyklaust byssupúður, kordít o.fl. Loftbyssa notar samþjappað loft sem drifefni. **Handskotvopn** eru ekki þyngri en svo að einn fullorðinn maður getur haldið á þeim og hleypt af án stuðnings og þeim var fyrst beitt með markvissum hætti í hernaði á Endurreisnartímanum.
## Hlaupvíð skotvopn
Fallbyssa er mjög hlaupvíð og langdræg og tilheyrir stórskotaliði, en fallbyssur voru einnig á orrustuskipum. Eru oftast á hjólum og hlaupið er með dempara til að draga úr bakslagi. Sumar fallbyssur eru á skriðbeltum með eigin drifbúnaði, líkt og skriðdreki. Skothornið er tiltölulega hátt, þ.a. skeytin fara í boga og falla af eigin þunga á skotmarkið. Sprengjuvarpa er mun hlaupþrengri og skammdrægari en er notuð með sama hætti og fallbyssa, þ.e. skeytin eru látin falla á skotmarkið. Þær eru oft ekki þyngri en svo að einn maður getur haldið á þeim.

## Önnur vopn, sem skjóta má með
Bogi og örvar, lásbogi, kastspjót, munnbyssa, baunabyssa og teygjubyssa teljast almennt ekki til skotvopna, þó færa megi rök fyrir því að flokka þau sem slík.

## Tengt efni
* Alsjálfvirkt skotvopn
* Framhlaðningur
* Haglabyssa
* Hálfsjálfvirk skotvopn
* Hríðskotabyssa
* Hríðskotariffill (árásarifill)
* Loftbyssa
* Skammbyssa
* Skotfæri
* Skothylki
* Vélbyssa

## Tenglar
* ''Byssan og þróun skotvopna''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967
* ''Byssan og þróun skotvopna''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967
Hanyu Pinyin

**Hanyu Pinyin** (汉语拼音; *hànyǔ pīnyīn*), eða einfaldlega **pinyin**, er aðferð við að umrita kínversku með latnesku letri. Þessi umritun yfir í latneska (rómverska) bókstafi kallast rómönskun. Kerfið byggist aðallega á því að sérhljóðarnir eru merktir á fjóra mismunandi vegu fyrir ofan stafina, t.d. ā, á, ǎ, eða à, og gefa merkingarnar til kynna tónun stafsins eða táknsins. Auk þessara hópa er einnig til áherslulaus tónun þar sem sérhljóðin eru „hattlaus“.

Pinyin umritun er kennd í kínverskum grunnskólum og börn læra þetta kerfi um leið og þau læra að lesa þar sem táknin eru gjarnan merkt með Pinyin í kennslubókum yngstu bekkja til að auðvelda þeim lestur.
Sverð

**Sverð** eða **brandur** er langt og oddmjótt handvopn sem hægt er að beita sem högg- eða lagvopn og hefur verið notað í flestum menningarsamfélögum frá alda öðli. Meginhlutar sverðs eru blað með bakka og egg, ýmist báðum megin (tvíeggjað sverð) eða öðrum megin (eineggjað sverð). Efri og neðri hjöltu eru þvereiningar sverðsins, að ofan og neðanverðu við meðalkaflann. Tækni við að beita sverði er breytileg eftir menningarsvæðum og lögun sverðsins.

Sverð eru talin hafa þróast út frá hnífum á bronsöld frá því á 2. árþúsundi f.Kr. þegar varð tæknilega mögulegt að móta lengri blöð.

Í ólympískum skylmingum er notast við þrenns konar sverð:  höggsverð, stungusverð og lagsverð, en mismunandi keppnisreglur gilda fyrir hvert vopn.

## Sverð til forna
Sverð í Norður Evrópu á fornöld voru stærri og veigameiri en þau sem tíðkuðust um sömu mundir við Miðjarðarhafið. *Brandurinn* var beinn, breiður og tvíeggjaður, og gekk eftir honum að endilöngu hryggur, er kallaður var *véttrim*, fram undir *blóðrefilinn*, en svo nefndist oddur sverðsins. Fletirnir beggja vegna við véttrimina voru kallaðir *valbastir*. Rammgjör þverstöng (*fremra hjalt*, *höggró*, *gaddhjalt*) var til hlífðar framan við handfangið (*meðalkaflinn*), en til viðnáms fyrir höndina að aftan var knappur mikill eða hnúður, ýmislega lagaður (*efra hjalt, klót*).

Eftir lok bronsaldar lögðu Germanskar og Keltneskar þjóðir meira upp úr höggetu sverða sinna, en notuðu þau síður til að stinga andstæðinga sína. Miðjarðarhafsþjóðir smíðuðu helst styttri sverð sem sérstaklega voru ætluð til að stinga.

## Söx
Hin svonefndu *söx* eða *saxsverð* voru nokkru minni en hin vanalegu sverð og ekki tvíeggjuð. Meðallengd sverða frá fremra hjalti til blóðrefils mun hafa verið hálft annnað fet; að minnsta kosti er svo að sjá sem það hafi verið lögboðin lengd hólmgöngusverða í heiðni. 

## Ferðalok
*Í lokaerindi ljóðsins Ferðalok eftir Jónas Hallgrímsson er fjallað um blað, egg og bakka:
*:Háa skilur hnetti
*:himingeimur,
*:**[[blað (sverð)|blað]]** skilur **[[bakki (sverð)|bakka]]** og **[[egg (sverð)|egg]]**;
*:en anda sem unnast
*:fær aldregi
*:eilífð að skilið.

## Tenglar

* „Forn sverð og sverðsmíðar“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966
* „Endurheimt fornaldarsverð“; grein í Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1971
Svæði hins mögulega þroska

**Svæði hins mögulega þroska** eða ZPD þroskasvæði er samkvæmt Lev Vygotsky bilið milli þess sem barnið getur numið sjálfstætt og þess þroska sem það gæti náð undir leiðsögn fullorðinna eða í samvinnu við lengra komna.

## Ítarefni
* Vygotsky, L.S. (1978). *Mind and society: The development of higher mental processes*. Cambridge, MA: Harvard University Press.
* Chaiklin, S. (2003) The Zone of Proximal Development in Vygotsky's Analysis of Learning and Instruction. In Kozulin, A., Gindis, B., Ageyev, V. & Miller, S. (Eds.) *Vygotsky's Educational Theory and Practice in Cultural Context*. Cambridge: Cambridge University Press
Lance Armstrong

**Lance Armstrong** (fæddur **Lance Edward Gunderson** þann 18. september 1971 í Plano, Texas) er fyrrverandi bandarískur atvinnugötuhjólreiðamaður. Hann vann Tour De France sjö sinnum í röð frá 1999 til 2005. Hann setti því met í samfelldri röð vinninga og sló hann út fyrrverandi met, sem Miguel Indurain setti með því að vinna fimm sinnum í röð. Þetta gerðist eftir að hann hafði sigrast á krabbameini sem hafði byrjað sem eistnakrabbamein og náð upp í heila. Árið 1996 þurfti hann að gangast undir efnameðferð vegna sjúkdómsins.

Árið 2011 var hann dæmdur fyrir notkun ólöglegra lyfja í keppnum. Hann var settur í ævilangt keppnisbann og sviptur öllum titlum úr Tour de France. Hann viðurkenndi lyfjanotkunina opinberlega í spjallþætti Oprah Winfrey árið 2013.

## Ferill
Armstrong hóf feril sinn í þríþraut, hann var keppandi í eldri flokkum frá því hann var 15 ára, Það kom svo með tímanum að hann hefði mestu hæfileikanna á reiðhjólinu. Hann keppti mikið í áhugamannahjólreiðum og vann U.S. amateur götuhjólreiðakeppnina, árið eftir hafnaði hann í 14 sæti í götuhjólakeppnini á Ólympíuleikunnum 1992. Seinna sama ár hóf hann ferilinn sem atvinnumaður. Hann varð heimsmeistari 1993 og fékk því að gangast regnbogatreyjunni

Hann fékk inngöngu hjá liðinu Motorola til 1996 þegar krabbameinið hafði sagt sitt og þurfti því að hætta hjólreiðum og talið var þá að hann myndi aldrei ná sér aftur til að halda áfram sem keppnishjólari. Eftir að hann lýsti yfir að hann hyggðist hefja aftur að hjóla fékk hann samning hjá franska hjólaliðinu Cofidis, ekki gekk að ná sigrum hjá hjólreiðakappanum. Eftir að ferill hans hóf að dala lýsti hann yfir að hann hyggðist hætta hjólreiðum fyrir fullt og allt.

Chris Carmichael einkaþjálfari Lance Armstrong hafði ekki lagt árar í bát og hvatti hann að gefa hjólreiðum aftur möguleika. Sagan segir að þeir Lance og Chris hafi eytt vikum saman uppí fjöllum Kaliforníu, og þar hafi Lance fengið sjálfstraustið aftur eftir stífar æfingar.

Árið 1998 fékk Lance Armstrong inngöngu hjá US Postal-liðinu (breyttist yfir í Team Discovery, árið 2005) og fékk styrk frá Nike, hann setti markmiðið á Tour De France og árið 1999 var Armstorg valinn fyrirliði hjá liðinu sínu og var því markmið liðsfélaga hans að tryggja að hann héldi gulu treyjunni sem sýnir hver er með besta samanlagðan tíma.
Marlon Brando

**Marlon Brando yngri** (3. apríl 1924 – 1. júlí 2004) var bandarískur leikari, margfaldur Óskarsverðlaunahafi og einn af þekktustu kvikmyndaleikurum 20. aldar. Hann gerði Stanislavskíjaðferðina og kerfisleiklist þekktar í kvikmyndum eins og *[[Sporvagninn Girnd (kvikmynd)|Sporvagninn Girnd]]* (1951) og *[[On the Waterfront]]* (1954). Hann neitaði þó að taka við óskarsverðlaununum sem besti leikarinn árið 1973. Var þar með annar leikarinn sem gerði slíkt. Ástæðan var sú að Brando var að mótmæla meðferð Hollywood á indjánum í myndunum þeirra.

## Tenglar
*
John Wayne

**John Wayne** (26. maí 1907 – 11. júní 1979), einnig þekktur undir auknefninu „hertoginn“ (*the Duke*) var bandarískur kvikmyndaleikari sem hóf feril sinn í þöglu myndunum á 3. áratug 20. aldar. Hann er aðallega þekktur fyrir leik sinn í vestrum og stórmyndum sem fjalla um síðari heimsstyrjöldina. John lék þó einnig í annars konar myndum, t.d. ævisögulegum myndum, rómantískum gamanmyndum og lögreglumyndum.
Frank Lloyd Wright

**Frank Lloyd Wright** (8. júní 1867 – 9. apríl 1959) var áhrifamikill bandarískur arkitekt, rithöfundur og kennari. Hann hannaði yfir 1.000 byggingar á 70 ára ferli. Hann nefndi þá stefnu sem hann fylgdi lífrænan arkitektúr sem fólst í því að hanna í samræmi við mannlíf og umhverfi. Fallvatnsbyggingin í Pennsylvaníu er ágætt dæmi um slíka hönnun, en sú bygging hefur verið kölluð „besti bandaríski arkitektúr fyrr og síðar“. Wright hafði mikil áhrif á arkitektúr um allan heim á 20. öld. Síðari hluta ævi hans ráku hann og eiginkona hans Olgivanna Lloyd Wright vinsælan skóla í andlegum þroska og arkitektúr á heimili þeirra, Taliesin í Wisconsin.

Wright var helsti forvígismaður þess sem var kallað Gresjuskólinn í arkitektúr og hann þróaði líka hugmyndina um Úsóníuheimilið og Breiðvangsborgina („Broadacre City“), sem hann sá fyrir sér að ætti að einkenna borgarskipulag í Bandaríkjunum. Hann hannaði meðal annars skrifstofur, kirkjur, skóla, skýjakljúfa, hótel og söfn, með nýrri og frumlegri nálgun. Wright hannað líka innra rýmið (þar á meðal steinda glugga, gólf, húsgögn og jafnvel borðbúnað) í samræmi við heildarútlit byggingarinnar. Hann skrifaði nokkrar bækur um arkitektúr og fjölda greina, og var vinsæll fyrirlesari bæði í Bandaríkjunum og Evrópu. Árið 1991 nefndi stofnunin American Institute of Architects hann „mesta bandaríska arkitekt allra tíma“. Árið 2019 voru nokkur verka hans skráð á Heimsminjaskrá UNESCO sem „20. aldar arkitektúr eftir Frank Lloyd Wright“.

Wright ólst upp í sveit í Wisconsin. Hann lærði verkfræði við Wisconsin-háskóla og gerðist svo lærlingur, fyrst hjá Joseph Lyman Silsbee 1887, og síðan Louis Sullivan 1888. Hann opnaði eigin stofu í Chicago árið 1893 og setti upp vinnustofu á heimili sínu í Oak Park í Illinois 1898. Hann fór frá fyrstu eiginkonu sinni, Catherine Tobin, árið 1909 og hóf sambúð með Mamah Cheney. Hún var myrt ásamt tveimur börnum sínum og fjórum öðrum þegar vinnumaður á heimili þeirra gekk berserksgang með öxi árið 1914. Frank giftist síðar Miriam Noel og að síðustu Olgu Ivanovnu Lazovich Milanoff (Olgivönnu).

## Tilvísanir
 

## Tengill
* ''Frank Lloyd Wright''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981
Frances Marion

**Frances Marion** (18. nóvember 1888 – 12. maí 1973) var bandarísk blaðakona, rithöfundur og handritshöfundur. Hún er oft nefnd sem frægasti kvenkyns handritshöfundur 20. aldar. Eftir að hafa unnið sem stríðsfréttaritari í Fyrri heimsstyrjöldinni fór hún að vinna hjá kvikmyndafyrirtæki leikstjórans Lois Weber þar sem hún skrifaði mörg handrit fyrir leikkonuna Mary Pickford. Hún fékk Óskarsverðlaunin fyrir bestu leikgerð 1930 fyrir *[[Big House]]* og sömuleiðis fyrir besta söguþráð árið 1932 fyrir *[[The Champ]]*. Hún skrifaði yfir 300 handrit og 130 framleiddar kvikmyndir. Hún leikstýrði og lék stundum sjálf í sumum af fyrstu myndum Mary Pickford.
Rachel Carson

**Rachel Carson** (27. maí 1907 – 14. apríl 1964) var bandarískur dýrafræðingur og sjávarlíffræðingur. Frægasta rit hennar, *[[Raddir vorsins þagna]]* (1962), markar upphafið á umhverfishreyfingunni. Bókin hafði gríðarleg áhrif í Bandaríkjunum þar sem hún leiddi til stefnubreytingar varðandi notkun skordýraeiturs, einkum DDT.
Vingull

**Vingull** (fræðiheiti: *Festuca*) er ættkvísl af grasaætt. Ættkvíslin telur um 300 tegundir og lifa þær flestar í tempruðu loftslagi. Ættkvíslin er nokkuð skyld Rýgresi og eru stundum æxlaðar saman. 

Vinglar eru bæði stórir og smáir, frá 10 cm hæð með flöt en mjó blöð að stærri tegundum sem ná 60 cm hæð og hafa 1 cm breið blöð. Vinglar eru algeng túngrös og eru einnig notuð á velli enda þola þeir alla jafna traðk og beit vel. Ýmsar tegundir vingla hafa verið notaðir við landgræðslu en þó helst í bland með öðrum tegundum.

## Tegundir
Algengustu tegundir vingla eru:
**[[Festuca alpina]]*
**[[Festuca altissima]]*
**[[Festuca amethystina]]*
**[[Festuca elatior]]*
**[[Festuca caesia]]*
**[[Festuca cinerea]]*
**[[Festuca diffusa]]*
**[[Festuca elatior]]*
**[[Festuca eskia]]*
**[[Festuca gautieri]]*
**[[Festuca gigantea]]*
**[[Festuca glacialis]]*
**[[Festuca glauca]]*
**[[Festuca heterophylla]]*
**[[Festuca idahoensis]]*
**[[Festuca juncifolia]]*
**[[Festuca mairei]]*
**[[Festuca matthewsii]]*
**[[Festuca nigrescens]]*
**[[Festuca novae-zealandiae]]*
**[[Festuca ovina]]* — Sauðvingull
**[[Festuca paniculata]]*
**[[Festuca pratensis]]* — Hávingull
**[[Festuca punctoria]]*
**[[Festuca pyrenaica]]*
**[[Festuca quadriflora]]*
**[[Festuca richardsonii]]* — Túnvingull
**[[Festuca rubra]]* — Rauðvingull (Íslenskur túnvingull oft kenndur við þetta latneska nafn en hans rétta nafn er *Festuca rubra* ssp. *arctica*)
**[[Festuca rupicola]]*
**[[Festuca tenuifolia]]*
**[[Festuca valesiaca]]*
**[[Festuca varia]]*
**[[Festuca vivipara]]* — Blávingull

## Heimildir

* 
* 
*
Emma Goldman

**Emma Goldman** (27. júní 1869 – 14. maí 1940), kölluð „rauða Emma“, var stjórnleysingi frá Kaunas í Litáen, sem var þekkt fyrir skrif sín, ræður og ævintýralegt lífshlaup. Hún flutti til New York í Bandaríkjunum sautján ára gömul og gerðist fylgismaður Johann Most og hugmyndarinnar um áróðursgildi hinnar drýgðu dáðar. Í New York kynntist hún stjórnleysingjanum Alexander Berkman og þau gerðust elskendur og samstarfsmenn. 1906 hófu þau útgáfu tímaritsins *[[Mother Earth]]* sem var skrifað í anda stjórnlausrar jafnréttishyggju. Þrisvar sinnum lenti hún í fangelsi vegna skoðana sinna og aðildar að aðgerðum stjórnleysingja. Þeim Berkman var síðar báðum vísað brott (ásamt mörgum fleiri róttækum innflytjendum) til Rússlands 1919. Þar varð hún vitni að Rússnesku byltingunni og varð fyrir miklum vonbrigðum með framferði bolsévika, einkum í beitingu hervalds gegn sjóliðunum í Kronstadt 1921. Tveimur árum síðar fluttu þau Berkman bæði til Suður-Frakklands. 1936 tók hún þátt í spænsku borgarastyrjöldinni og lést að lokum í Torontó í Kanada.
Þórhallur Þórhallsson

**Þórhallur Þórhallsson** (fæddur 24. mars 1983) er íslenskur grínisti. Hann var með útvarpsþátt á X-FM áður en sú stöð lagði upp laupana sem hét Örninn og Eggið. Hann var einnig með grínþátt á Rás 2 sem hét Tímaflakk. Hann hefur komið margoft fram með uppistand sem hefur annars verið sýnt á Skjá einum, til dæmis Alvöru Uppistand og Uppistand 2006. Hann er sonur hins landsfræga skemmtikrafts Ladda. Uppistand með honum er til á DVD diskinum „Uppistand 2006“. 

Þórhallur vann keppnina „Fyndnasti maður Íslands 2007“. Þórhallur hitaði upp fyrir hinn heimsfræga grínista Pablo Francisco í Háskólabíó þann 28. október 2007. Hann var með í sýningu föður síns „Laddi 6-tugur“ sem var sýnd við miklar vinsældir. Árið 2009 lék hann löggu í gamanmyndinni "Jóhannes" en faðir hans lék einmitt aðalhlutverkið í þeirri mynd.

Árið 2008 setti hann upp sýninguna „Fyndinn í fyrra“ sem var haldin á NASA. Sama ár byrjaði hann með sjónvarpsþáttinn Vitleysan sem var sýndur á sjónvarpsstöðinn ÍNN. Hann stóð einnig að baki ásamt fleirum vefsíðunni www.vitleysa.is. 

Þann 12. maí árið 2011 hitaði Þórhallur upp fyrir Jon Lajoie sem er vel þekktur grínisti sem hefur samið fjölmörg lög sem hafa fengið mörg milljón áhorf á YouTube.

Árið 2012 varð hann einn af stjórnendum Morgunþáttarins Magasín á FM957.

Árið 2020 kom út gamanmyndin Mentor þar sem Þórhallur lék annað aðalhlutverkið. Hann lék uppistandarann Húgó.
Leonardo Bruni

**Leonardo Bruni** (1370-1444) var leiðandi húmanisti, sagnfræðingur og kanslari Flórens. Hann fæddist í Arezzo, í Toskana á Ítalíu. Hann var fremstur nemanda Coluccio Salutatis og varð kanslari 1410. 

Leonardo Bruni er þekktastur fyrir verk sitt *Historiarium Florentinarum* (*Saga íbúa Flórens*) í tólf bindum. Bruni var fyrstur allra sagnfræðinga til að skrifa um þrjú tímaskeið sögunnar: fornöld, miðaldir og nútímann. Hugtakið miðaldir var fyrst notað af samtímamanni hans Flavio Biondo en hugmyndin kom frá Francesco Petrarca sem hafði ritað um „myrkar aldir“ frá falli Rómaveldis til hans eigin tíma. Tímabilið var allt annað heldur en að nútímasagnfræðingar nota í dag, en hann vann grunnvinnu þessarar þrískiptingar í sögunni. Þess vegna er hann kallaður fyrsti nútímasagnfræðingurinn. 

Bruni átti einnig þátt í þýðingu verka eftir Platon og Aristóteles.
Abanjommál

**Abanjom** er tungumál talað í fylkinu Cross-River í Nígeríu. Abanjom er tónað tungumál, sem þýðir að þegar maður segir orð á að nota raddblæ, eins og í kínversku og tælensku. Það er líka bantú-mál, svo maður getur séð líkindi milli þess og annarra tungumála þar um kring í Suður-Nígeríu.

Abanjom er nú aðeins talað af 12.000 manns. Það er ekki opinbert tungumál í fylkinu heldur aðeins notað af ættbálkasamfélagi.

## Tenglar
* Ethnolouge Álitsgerðin (á ensku)
Abkasíska

**Abkasíska** (abkasíska: **аҧсуа**) er opinbert tungumál Abkasíu í Mið-Asíu.

Það eru þrjár mállýskur í abkasísku; abzhywa (Абжьыуа), sem er talað á svæðinu Abzhywa, bzyb, sem er talað á svæðinu Bzyb, og sadz sem er abkasíska töluð í Tyrklandi. 

## Nokkrar setningar og orð

## Tenglar
* Námskeið í Abkasísku (á ensku)
* Hin Námskeið í Abkasísku (á abkasísku, rússnesku, og ensku)
* Ethnolouge Álitsgerðin (á ensku)
Ármann Kr. Ólafsson

**Ármann Kr. Ólafsson** (f. 17. júlí 1966) er fyrrum bæjarstjóri í Kópavogi 2012-2022 og oddviti Sjálfstæðisflokksins 2010-2022 og alþingismaður Sjálfstæðisflokksins í Suðvesturkjördæmi 2007-2009. 

Kona hans er Hulda Guðrún Pálsdóttir klæðskerameistari sem jafnframt hefur lokið kennaranámi frá KHÍ.

Ármann er fæddur á Akureyri, stúdent frá Menntaskólanum á Akureyri og tók virkan þátt í félagslífi skólans, var m.a. ritstjóri skólablaðs M.A. Áður en Ármann hóf nám í M.A. lauk hann námi í grunndeild rafiðna við Iðnskólann á Akureyri. Ármann er stjórnmálafræðingur frá Háskóla Íslands, en hluti af háskólanáminu var markaðsfræði sem hann nam við University of West Florida. Samhliða háskólanáminu lauk Ármann einkaflugmannsprófi en áður hafði hann fengið réttindi til að fljúga svifflugu. Að loknu námi stofnaði Ármann auglýsingastofuna ENNEMM ehf. og var framkvæmdastjóri hennar 1991-1995. 

Ármann Kr. var aðstoðarmaður ráðherra í þremur ráðuneytum 1995-2006. Fyrst í samgönguráðuneytinu 1995-1999 hjá Halldóri Blöndal, þá í sjávarútvegsráðuneytinu hjá Árna M. Mathiesen 1999-2005 og hjá Árna M. í fjármálaráðuneytinu 2005-2006. Samhliða þessum störfum sat Ármann í fjölmörgum nefndum tengdum lands- og sveitastjórnarmálum.

Ármann sat í stjórn og framkvæmdastjórn SUS á sínum yngri árum. Hann var bæjarfulltrúi í Kópavogi í rúma tvo áratugi; 1998-2022, sat í bæjarráði, var formaður skipulagsnefndar og skólanefndar Kópavogs. Ármann gegndi stjórnarformennsku í Strætó 2006-2008 og var forseti bæjarstjórnar Kópavogs um nokkuð skeið. 

Ármann var bæjarstjóri í Kópavogi í áratug - frá 14. febrúar 2012 til 15. júní 2022; fyrst í meirihlutasamstarfi Sjálfstæðisflokks með Framsóknarflokki og Y-lista 2012-2014, með Bjartri framtíð 2014-2018 og með Framsóknarflokki frá 2018.

## Tenglar

*Vefur Ármanns Kr. Ólafssonar  
*Sjálfstæðisflokkurinn
Prjónn

**Prjónn** getur átt við eftirfarandi:
* Prjónn (prjónaskapur), teinn (t.d. úr málmi eða tré) notaður til að prjóna með
* Matarprjónn til að borða með
* Pinni með hvassan odd öðrum megin en haus eða var hinum megin; matarprjónn, títuprjónn, hattprjónn
* Langur og magur fiskur
Bambus

**Bambus** (fræðiheiti: *Bambusoideae*) er undirætt stórvaxinna hitabeltisjurta af grasaætt með holum stönglum.

## Skipting í ættflokka
Ættartré bambus innan BOP clade grasa, eins og lagt hefur verið til með rannsóknum á grasaættinni (Poaceae) í heild og á bambus sérstaklega..

## Útbreiðsla

Bambustegundir finnast í mismunandi loftslagi, frá köldum fjöllum til heitra hitabeltissvæða. Þær vaxa þvert yfir Austur-Asíu, frá 50°N á Sakhalin til Norður-Ástralíu og vestur til Himalajafjalla á Indlandi. Einnig vaxa þær í Afríku sunnan Sahara og í Ameríku frá suðvesturríkjum Bandaríkjanna suður til Argentínu og Síle, með suðurmörk útbreiðslu við 47°S. Á meginlandi Evrópu er ekki vitað um neinar innlendar bambustegundir.

## Ræktun og nytjar
Bambus er ræktaður um nær allan heim, bæði til skrauts og nytja (viður, pappír, trefjar í fatnað, grasalækningar og fæða).
Á Íslandi hefur gulbambus verið ræktaður í áratugi. Tegundir af ættkvíslinni Phyllostachys þola margar hverjar allt að -20°C.

## Vaxtargerðir
Aðallega eru til tvær vaxtargerðir af bambus, annaðhvort hnausavöxtur(ekki ágengur) eða skriðull vöxtur. Hnaustegundirnar, eins og til dæmis í ættkvíslinni *[[Fargesia]]*, vaxa í stórum og þéttum hnausum og breiðast tiltölulega hægt út. Rótarkerfi hvers hnauss getur verið víðáttumikið og keppt kröftuglega við nærliggjandi plöntur. Skriðull bambus, eins og í ættkvíslinni *[[Phyllostachys]],* getur hins vegar verið mjög ágengur og tekið yfir stór svæði á stuttum tíma.

## Tilvísanir
Agat

**Agat** eða **glerhallur** er röndótt steintegund.

## Lýsing
Afbrigði af kalsedóni með mislitar rákir er fylgja útlínum holuveggjanna og þannig verða til sammiðja mynstur. Hvítt, grátt eða fölblátt. 

* Efnasamsetning: SiO2
* Kristalgerð: dulkristallaður
* Harka: 7
* Eðlisþyngd: 2,57-2,65
* Kleyfni: engin

## Útbreiðsla
Kemur fyrir sem holufylling í þóleiítbasalti. Finnst oft með kalsedóni og kvarsi. 

Algengt er að matarprjónar séu gerðir úr agati.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson, 1999, **Íslenska Steinabókin,** 2.prentun, ISBN 9979-3-1856-2
Postulín

**Postulín** er hart og gljáandi efni sem er að mestu unnið úr postulínsleir, og er það oft notað í borðbúnað, skrautmuni o. fl.
Björn Lind

**Björn Lind** (f. 22. mars 1978) er sænskur skíðagöngugarpur. Hans helsti kostur eru endasprettir og stjaktækni. 

Björn Lind er þekktur fyrir að finna upp á nýjungum sem reynast vel í skíðagöngunni. Á Ólympíuleikunum 2002 í Salt Lake City varð hann fyrst þekktur þegar hann komst í A-úrslit í sprettgöngu og notaði þá svokallaða hjálptækni en það lýsir sér þannig að hann heldur í staf þess sem er á undan honum niður brekkuna ef sá sem er fyrir aftan rennur hraðar, þetta kemur í veg fyrir árekstur. 

Á Ólympíuleikunum 2006 kom Björn Lind, sá og sigraði. Hann fékk gullverðlaun í liðasprettgöngu og sprettgöngu og notaði þar stjaktæknina sem lýsir sér þannig að hann hoppar fram með stafina og tekur styttri en jafnframt hraðari hreyfingar. Þessi tækni er nú notuð af öllum þekktustu skíðagöngumönnum heims eftir Björn Lind.
Kaólín

**Kaólín** eða **postulínsleir** tilheyrir hópi leirsteinda.

## Lýsing
Kristaleinkenni sjást ekki þar sem kristalar eru örsmáir og blaðlaga. Myndar hvítleit lög og hreiður þar sem hveravatn og gufa hafa ummyndast í feldspatríkt berg. Leirinn er þéttur í sér, þjáll og límkenndur þegar hann er rakur og auðvelt er að móta hluti úr honum. 

* Efnasamsetning: Al2Si2O5(OH)4
* Kristalgeð: Tríklín
* Harka: 2-2½
* Eðlisþyngd: 2,6
* Kleyfni: Góð

## Útbreiðsla
Finnst við gufuhveri á háhitasvæðum og er hreinast við súra hveri í líparítshraunum. Hefur fundist á Íslandi við Hrafntinnusker og í Mókollsdal í Strandasýslu.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
Plast

**Plast** er gerviefni sem framleitt er til margvíslegra nota. Margir nútímahlutir eru gerðir úr plasti vegna endingar þess og þess hversu ódýrt það er. Plast er framleitt úr olíu.

## Tengt efni
* frauðplast
* harðplast
* plastmálning
* plastmengun

## Tenglar
*
Rúgur

**Rúgur** (fræðiheiti: *Secale cereale*) er korntegund af grasaætt. Rúgur hefur breið, löng blöð með stutta slíðurhimnu. Axið er tvíraða og hvert smáax hefur tvö blóm sem hvert er með stórar títur. 
Lítil hefð er fyrir ræktun rúgs á Íslandi. Helst hefur verið notast við vetrareinær yrki sem er sáð seinni part sumars til þess að fá beit snemma vorið eftir. Ekki hefur tekist að rækta rúg til kornþroska hérlendis. 
Erlendis er rúgur ræktaður til framleiðslu á rúgmjöl.

## Heimild
* 

## Tilvísanir
Abujmaria

**Abujmaria** (abujmaria: **Madi**) er tungumál talað á Indlandi. Abujmaria er gondimál, sem eru dravidísk mál. Mörg nöfn eru til yfir abujmaria eftir svæðum og mállýskum. Önnur nöfn fyrir abujmaria eru **madi**, **madiya**, **hill maria**, **modi**, **modh**, og **madia**. Um 135.000 manns tala abujmariu.

Um 100.000 manns í Hill Maria tala abujmaria. Að auki eru um 47.000 í Narayanpur sem tala abujmariu og 31.000 í Gadchiroli. Læsi er ekki útbreidd á abujmariu. Aðeins 5% karlmanna geta lesið og skrifað málið og 0% kvenna. Bara embættismenn í Hill Mariu geta lesið og skrifað abujmariu.

## Tenglar
* Ethnologue Álitsgerðin (á ensku)
* Rosetta Project (á ensku)
Brjóst

**Brjóst** er í eintölu haft um bringu (barm), og svo í eintölu og fleirtölu um aðsetur mjólkurkirtla kvenna sem verða virkir við barneignir en þá seytlar úr þeim mjólk. Annað kann þó að valda mjólkurframleiðslu kvenna. Karlar hafa geirvörtur, en oftast nær ekki brjóst. Brjóst karla koma aðallega til af offitu eða vegna þess að þeir hafa kvenlitning (x-litning). 

## Stærð, útlit og samanburður
Brjóst kvenna eru mjög ólík að stærð og lögun. Algengast að að brjóst kvenna séu ójöfn í stærð, sérstaklega á meðan á vexti þeirra stendur. Það er hlutfallslega algengara að vinstra brjóstið sé stærra..

## Vöxtur
Vöxtur brjósta kvenna verður aðalega fyrir tilstilli hormónsins estrógen og gerist það um kynþroskaaldur.

## Tengt efni
* Berbrjósta
* Brjóstagjöf
* Brjóstaskora
* Brystill
* Geirvarta
* Júgur
* Vörtubaugur

## Heimildir


## Tenglar
* Myndir af brjóstum kvenna
* Ólétta og brjóst 
* Stig brjóstaþróunnar 
* Af hverju konur hafa brjóst
BT

**BT** getur átt við eftirfarandi:
* **[[BT (verslunarkeðja)]]**, Bónus Tölvur. Verslun sem selur raftæki.
* , er : *Berist til*
Adelska

**Adelska** (enska: **Adele**, adelska: **Gidire**) er tungumál, sem talað er á landmærunum milli Togo og Gana í Afríku. Einungis um 27.300 manns tala málið. Adelska er nígerkongó tungumál og er bantu tungumál líka. Þjóðarbrot er kallað Lolo, sem er á einangruðu svæði. Sagt er að það sé mjög erfitt að komast á svæði Lolofólks þar sem adelska er töluð.

Önnur nöfn á adelsku eru **bidire, bedere** og **gadre**, en þjóðarbrotið Lolo kallar tungumálið **gidire**. Í adelsku eru engar veigamiklar Mállýska, en mismunur er á ítónun og hljómfalli milli fólks sem talar adelsku frá Gana og frá Togo. 

Læsi er mjög lítið. Fólk sem hefur adelsku að móðurmáli getur hvorki lesið né skrifað hana. Læsi er einungis 1% hjá bæði körlum og konum. En fólk sem getur talað adelsku sem annað tungumál getur lesið og skrifað betur en fólk með adelsku sem móðurmál. Læsi hjá þeim er yfir 15% hjá bæði körlum og konum. Fólk sem er með adelsku sem annað tungumál getur talið tví sem móðurmál. Kristni er átrúnaður sem tengist adelsku.

## Tenglar
*Ethnologue Álitsgerðin (á ensku)
*Rossetta Project (á ensku)
Adomoróbe-táknmál

**Adomoróbe-táknmál** (enska: *Adamorobe Sign Language*) er táknmál sem notað er í Gana. Um 1.400 manns kunna málið.

## Tengt efni
* Listi yfir táknmál
* Táknmál

## Tengill
* Vefsíða um adomoróbe-táknmál (á ensku)
Adygeyska

**Adygeyska** (adygeyska: **Aдыгэбзэ**) er opinbert tungumál í lýðveldinu Adygeu í Rússlandi. Adygeyska er mjög svipuð abkasísku og öðrum kákasusmálum. Adygeyskt ritmál notast við kyrillíska stafrófið. Í skólum í lýðveldinu Adygeu er allt kennt á adygeysku en ekki á rússnesku, þó rússneska sé annað tungumál í lýðveldinu og opinbert tungumál á Rússlandi.

## Tenglar
* Adygeyska álitsgerðin (á ensku)
Afríkanska

**Afríkanska** (afríkanska: **Afrikaans**) er vesturgermanskt og indóevrópskt tungumál sem er talað í Suður-Afríku og Namibíu. Hún er opinbert tungumál í Suður-Afríku og er töluð af yfir 16 milljónum manna. Afríkanska hefur þróast úr hollensku. Orðið *Afrikaans* þýðir *hollenska sem er töluð í Afríku* eða bara *afríkanska*. Fólk sem talar afríkönsku skilur hollensku. Á afríkönsku er *IJ* úr hollensku breytt í *Y*. (dæmi: *hol: IJslands, afr: Yslands*). Munurinn á afríkönsku og hollensku felst í ýmsum atriðum í málfræði og stafsetningu. Afríkanska hefur dreifða landfræðilega notkun sem opinbert tungumál, auk þess að vera töluð víða sem annað eða þriðja tungumál. 

Það eru þrjár mállýskur í afríkönsku. Höfðaborg er sú borg í Suður-Afríku þar sem flest fólk hefur afríkönsku að móðurmáli og er afríkanska algengasta tungumálið þar.

Þrátt fyrir að hollenska og afríkanska séu gagnkvæmt skiljanlegar og því ef til vill réttlætanlegt að nefna hana hollenska mállýsku er nokkur málfræðimunur. Þannig hefur til dæmis málfræðileg afkynjun nafnorða átt sér stað í afríkönsku en hollenska hefur hvorugkyn og samkyn. Í hollensku teljast um 90% nafnorða til samkyns þar sem greinirinn *de* er notaður, en um 10% til hvorugkyns þar sem greinirinn *het* er notaður (het alfabet, de telegraf).

*Het* er sama orð og íslenska hið og enska it. Í afríkönsku var *de* alhæft og notað í staðinn fyrir *het* og þar með var málfræðin einfölduð.
Sagnorð hafa engar persónuendingar og munur veikra og sterkra sagna er horfinn.

## Nokkrar setningar og orð

## Tenglar
* Námskeið í afríkönsku (á ensku) 
* Afríkanska-Enska Orðabók
* Ethnolouge Álitsgerðin (á ensku)
Jarðsvín

**Jarðsvín** (fræðiheiti: *Orycteropus afar*) er riðvaxið spendýr sem lifir í Afríku. Jarðsvín lifa að mestu á maurum og termítum, en þrátt fyrir útlit og lifnaðarhætti er jarðsvínið ekki skylt öðrum mauraætum á borð við beltisdýrið. Jarðsvínið er skyldast hófdýrum. Jarðsvínið ferðast að næturþeli en hefst við í neðanjarðarbæli á daginn. Jarðsvín eru einlífisverur og deila ekki bæli sínu með öðrum jarðsvínum nema um sé að ræða móðir og grísling. Jarðsvínið er búið miklum klóm og kraftmiklum hrömmum sem eru vel til þess fallnir að grafa holur í termítahrauka eða mauraþúfur.

## Tenglar
* Ritgerð um jarðsvín á ensku
Helen Keller

**Helen Adams Keller** (27. júní 1880 – 1. júní 1968) var bandarískur rithöfundur, baráttukona og fyrirlesari þrátt fyrir að vera bæði heyrnarlaus og blind. Hún hlaut menntun í blindraskóla og útskrifaðist 1904 úr Radcliffe College. Brátt varð hún eftirsóttur fyrirlesari og rithöfundur. Hún talaði fyrir réttindum fatlaðra og barðist einnig fyrir málefnum eins og rétti kvenna til fóstureyðingar og kosningarétti kvenna. Hún gerðist meðlimur í Sósíalistaflokki Bandaríkjanna sem olli því að margir sem áður höfðu hafið hana upp til skýjanna fannst nú trúverðugleiki hennar minni vegna fötlunar hennar. En alls ekki öllum fannst trúverðugleikki hennar  minni.
Litla lirfan ljóta

***Litla lirfan ljóta*** er tölvuteiknuð stuttmynd frá árinu 2002 framleidd af þrívíddarhönnunarfyrirtækinu CAOZ. Leikstjóri var Gunnars Karlssonar. Handrit myndarinnar sömdu þeir Friðrik Erlingsson og Gunnar Karlsson. Myndin hefur hlotið lof bæði innanlands sem utan og hlaut myndin Edduna í flokki stuttmynda árið 2002.

## Tenglar
* Heimasíða myndarinnar árið 2006 á WayBackMachine
* Litla lirfan ljóta  á Kvikmyndavefnum
Gunnar Karlsson (kvikmyndagerðarmaður)

**Gunnar Karlsson** er þekktur fyrir kvikmyndastjórn sína á *[[Litla lirfan ljóta|Litlu lirfunni ljótu]]* frá árinu 2002 en myndin hlaut Edduna sem stuttmynd ársins og Gunnar vann Edduna fyrir listræna stjórnun.

Gunnar er líka þekktur skopmyndateiknari fyrir Fréttablaðið og hefur unnið að verkefninu Jólavættir í Reykjavík síðan 2011.
Gunnar Karlsson

**Gunnar Karlsson** getur átt við um:
* Gunnar Karlsson, kvikmyndagerðarmann, sem meðal annars leikstýrði teiknimyndinni *[[Litla lirfan ljóta]]*
* Gunnar Karlsson, sagnfræðing.
Kristján Frímann Kristjánsson

**Kristján Frímann Kristjánsson** (fæddur 5. febrúar 1950) er íslenskur myndlistarmaður og safnari. Hann nam myndlist við Myndlista- og handíðaskóla Íslands 1969 – 1973 og síðar við Listaháskólann í Stokkhólmi 1977 – 1980. Hann er Vestfirðingur að ætt og uppruna en foreldrar hans voru bæði fædd og uppalin í Arnarfirði. Hann hefur haldið einar tíu einkasýningar á verkum sínum, þá fyrstu í Neskaupstað en flestar hinna í Reykjavík.

Kristján Kristjánsson vinnur einkum í form sem nefnist collage en það er dregið af franska orðinu *coller* sem þýðir *að líma* og sem nær yfir allar tegundir listrænna hluta sem skeyttir eru saman í eina heild. Kristján hefur í gegnum tíðina unnið ýmsar myndskreytingar á útgefið efni svo sem blöð og tímarit, hljómplötuumslög (Megas og Mannakorn), kort og auglýsingar.

Kristján Frímann fæst einnig við draumarannsóknir og textagerð. Á síðasta áratug tuttugustu aldar fjallaði hann mikið um drauma í blöðum, tímaritum og útvarpi. Hann skrifaði vikulega um drauma í Morgunblaðið og hélt úti vikulegum tveggja tíma löngum útvarpsþætti um efnið á Aðalstöðinni. Þá hefur hann skrifað bók um drauma.

Hann er meðlimur í *hljómplötuklúbbi* dundar sig við hljómplötusöfnun. Vegna áhuga Kristjáns á tónlist og vinylplötum varð áhugamálið smám saman að söfnun þar sem ákveðnir flokkar urðu fyrirferðarmeiri en aðrir svo sem rokk, K-pop, Beethoven, jólaplötur, söngleikir og SG-hljómplötur.

## Sjá einnig
* ''Á allt sem komið hefur út á vegum SG-hljómplatna''
Umferðarmerki

**Umferðarmerki** er skilti sem stendur við vegkant til að koma mikilvægum upplýsingum á framfæri við ökumenn. Merkin notast yfirleitt við alþjóðlega stöðluð myndtákn til að reyna að tryggja að ökumenn geti skilið merkin óháð því hvaða tungumál þeir kunna. Töluverður munur getur samt verið á útfærslu umferðarmerkja milli menningarsvæða, þótt táknin sjálf séu svipuð útlits. 

## Tegundir umferðarmerkja
* Akreinamerki
* Bannmerki
* Boðmerki
* Bráðabirgðamerki
* Leiðbeiningarmerki
* Ljósmerki
* Upplýsingamerki
* Undirmerki
* Önnur merki
* Yfirborðsmerkingar
* Þjónustumerki
* Vegvísar
* Viðvörunarmerki
* Vinnustaðamerkingar

## Tengill
* Umferðarmerki á vef Vegagerðarinnar
Kristján Kristjánsson

**Kristján Kristjánsson** getur átt við:

*Kristján Kristjánsson, amtmann (f. 1806)
*Kristján Kristjánsson, tónlistarmann (f. 1905)
*Kristján Kristjánsson, myndlistarmann (f. 1950)
*Kristján Kristjánsson, tónlistarmann (f. 1956)
*Kristján Kristjánsson, heimspeking (f. 1959)
Atom Heart Mother

***Atom Heart Mother*** er fimmta breiðskífa bresku rokkhljómsveitarinnar Pink Floyd sem kom út árið 1970. Platan inniheldur fimm lög og spannar það fyrsta, Atom Heart Mother, alla A-hlið vínyl plötunar. Á B-hliðini eru svo þrjú lög sem Roger Waters, Rick Wright og David Gilmour gerðu sitt hver og síðasta lagið gerðu þeir allir með Nick Mason eins og fyrsta lagið. 

## Lagalisti

# „Atom Heart Mother“
# „If“
# „Summer '68“
# „Fat Old Sun“
# „Alan's Psychedelic Breakfast“
Kafbátur

**Kafbátur** er bátur sem er byggður þannig að hann getur farið í kaf og siglt í kafi í lengri tíma. Kafbátar eru notaðir af öllum helstu flotum heims og við rannsóknir neðansjávar. Kjarnorkuknúnir kafbátar geta dvalið lengi neðansjávar. Ómannaðir rannsóknarkafbátar geta kafað á meira dýpi en mannaðir. Sumar tegundir kafbáta geta verið í kafi í allt að hálft ár í einu. Sjónpípan, sem hægt er að skjóta upp þegar kafbátur marar í kafi, og er til að sjá upp fyrir yfirborð sjávar (til óvina) er nefnd *hringsjá* (eða *kringsjá*). 

Gavia er ómannaður smákafbátur til neðansjávarrannsókna hannaður af Hafmynd ehf.

## Tengt efni
* Kafbátahernaður

## Tenglar
* Uboat.net
* Gavia - Hafmynd ehf 
* ''Kafbátahernaðurinn''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1928
Járnbrautarlest

**Járnbrautarlest** er farartæki, sem ekur eftir teinum. Samanstendur oftast af eimreið með mismarga járnbrautarvagna í eftirdragi. Flestar járnbrautarlestir eru knúnar áfram með díselvél eða rafmagni, sem kemur úr raflínum við teinana. Fyrstu járnbrautarlestirnar voru gufuknúnar eimreiðar og sú tækni var í notkun fram yfir miðja 20. öld.

## Járnbrautarlestir á Íslandi
Fyrsta járnbrautarlestin á á Íslandi var eimreið sem gekk milli Öskjuhlíðar og niður á strönd þegar framkvæmdir stóðu yfir við Reykjavíkurhöfn árin 1913 til 1917. Árið 1928 var hætt að nota hana og síðustu teinarnir voru fjarlægðir á tímum seinni heimstyrjaldarinnar. Járnbrautarlest var einnig notuð við gerð Dalvíkurhafnar á árunum 1939 til 1945.

Járnbrautarlestir hafa ekki verið notaðar til almenningssamgangna en einstaka sinnum við stórframkvæmdir eins og á Kárahnjúkum þar sem nokkur slys urðu.

## Myndir

File:20th Century Limited.jpg|Gufuknúin járnbrautarlest í New York fyrir 1920.
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|
File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|
[...]


## Sjá einnig
* Háhraðalest
* Léttlest
* Snarlest

## Tenglar

* ''Draumurinn um eimreið austur í sveitir''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1998