open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arúba

**Arúba** er eyja í Karíbahafi, aðeins 25 km norðan við Paraguaná-skaga í Venesúela. Stjórnsýslulega er eyjan sjálfstjórnarsvæði sem heyrir undir Konungsríkið Holland og var skipt út úr Hollensku Antillaeyjum árið 1986. Ólíkt því sem gerist á öðrum eyjum í Karíbahafi er loftslag á eyjunni þurrt, sem hefur gert hana að vinsælum ferðamannastað. Ferðaþjónusta stendur undir þremur fjórðu hlutum landsframleiðslu Arúba en aðrar mikilvægar undirstöður undir efnahagslífi eyjarinnar eru gull- og fosfatnámur og olíuhreinsun.

Eyjan er 33 km að lengd, að mestu flöt og laus við ár og vötn. Hvítar sandstrendur er að finna á suður- og vesturströnd eyjarinnar þar sem skjól er fyrir hafstraumum. Austan megin við Arúba eru eyjarnar Bonaire og Curaçao sem mynda suðvesturhluta Hollensku Antillaeyja.

Upphaflegir íbúar Arúba voru caquetio-mælandi Aravakindíánar. Spánverjar lögðu eyjuna undir sig um 1500 en Hollendingar unnu hana af þeim árið 1636. Árið 1928 var olíuhreinsistöð opnuð á eyjunni sem jók velmegun og ýtti undir kröfur um sjálfstæði. Í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1977 reyndust yfir 80% íbúa vera fylgjandi sjálfstæði og í kjölfarið hófust samningaviðræður við Holland. Árið 1990 var sjálfstæðisferlinu frestað um óákveðinn tíma.

## Heiti
Það eru til nokkrar kenningar um uppruna heitis Arúba:
* Úr spænsku *Oro hubo* sem merkir „það var gull“
* Úr kalinagó *Oruba* sem merkir „vel staðsett“
* Úr kalinagó *Ora* („skel“) og *Oubao* („eyja“)

## Landfræði
Arúba er frekar flatlend, þurrlend eyja. Hún er hluti Hléborðseyja sem eru syðri hluti Litlu Antillaeyja í Karíbahafi. Eyjan er 77 km vestan við Curaçao og 29 km norður af Paraguaná-skaga í Venesúela. Á Arúba er að finna hvítar sandstrendur á vestur- og suðurströnd eyjunnar, í skjóli frá sterkum hafstraumum. Þar býr líka meirihluti íbúa og þar hefur ferðaþjónustan helst þróast. Við norður- og austurströndina er meira brim og þar er landið að mestu ósnert.

Innar á eyjunni eru hæðir, eins og Hooiberg (165 metrar) og Jamanota-fjall, hæsti tindur eyjarinnar, 188 metrar yfir sjávarmáli. Höfuðborgin, Oranjestad, er á .

Steinboginn Natural Bridge var stór kalksteinsmyndun á norðurströnd eyjarinnar. Hann var vinsæll ferðamannastaður þar til hann hrundi árið 2005.

## Stjórnmál
### Héruð
Arúba skiptist í átta héruð sem eru ekki stjórnsýslueiningar heldur aðeins til að auðvelda söfnun tölfræðiupplýsinga.

## Tilvísanir
Austur-Indíur

**Austur-Indíur** er hugtak sem var notað yfir löndin í Suður- og Suðaustur-Asíu. Þau ná yfir það sem var Bresku Indíur, Pakistan, Indland, Bangladess, Mjanmar, Srí Lanka og Maldíveyjar, auk Taílands, Malasíu og Indónesíu, sem hét Hollensku Austur-Indíur áður en það fékk sjálfstæði.

Til Austur-Indía teljast einnig Íranshluti Balúkistan, Indókína, Filippseyjar, Brúnei, Singapúr og Austur-Tímor.
Austurlönd fjær

**Austurlönd fjær** er hugtak sem stundum er notað um Suðaustur-Asíu og Austur-Asíu. Stundum er það einnig látið ná yfir austurhluta Rússlands og vesturhluta Kyrrahafs.

„Austurlönd fjær“ er oft notað sem samheiti fyrir Austur-Asíu og telur þá löndin Kína (utan Tíbet og Sinkiang) og Tævan, Japan, Kóreu og Víetnam. Að auki eru oft talin með löndin í Suðaustur-Asíu: Kambódía, Malasía, Mjanmar og Taíland. Það er líka notað í víðari merkingu og nær þá einnig yfir lönd í vesturhluta Kyrrahafsins, svo sem Indónesíu og Filippseyjar, en aldrei Ástralíu eða Nýja-Sjáland.
Suðaustur-Asía

**Suðaustur-Asía** er hluti Asíu austan við Indlandsskaga, á mörkum tveggja jarðfleka: Ástralíuflekans og Evrasíuflekans. Þar er því mikil jarðskjálfta- og eldvirkni.

Ellefu lönd eru venjulega talin til Suðaustur-Asíu:

Til Indókína teljast löndin:
* Mjanmar
* Taíland
* Kambódía
* Laos
* Víetnam

Til Malajaeyja teljast löndin:
* Malasía
* Singapúr
* Brúnei
* Indónesía
* Austur-Tímor
* Filippseyjar
Indlandsskagi

**Indlandsskagi** er hluti Suður-Asíu sem skagar út í Indlandshaf á milli Arabíuhafs í vestri og Bengalflóa í austri. Norðurmörk skagans eru við Himalajafjöll. Indlandsskagi er á eigin jarðfleka; Indlandsflekanum. Löndin á Indlandsskaga eru:

* Bangladess
* Indland
* Pakistan

Eyjan Srí Lanka telst landfræðilega hluti skagans.
Panamaskurðurinn

**Panamaskurðurinn** er 82 km langur skipaskurður sem liggur um Panamaeiðið og tengir saman Atlantshaf og Kyrrahaf. Þar sem Panama er S-laga er Atlantshafsendinn vestan megin við þann enda skurðarins sem snertir Kyrrahafið.

Frakkland hóf vinnu við skurðinn 1903 en létu af því vegna verkfræðilegra vandamála og hárrar dánartíðni verkamanna. Bandaríkin tóku yfir verkefnið árið 1904 og opnuðu skurðinn um 10 árum síðar eða 15. ágúst 1914.
Svendborg

**Svendborg** er næststærsti bærinn á Fjóni í Danmörku. Íbúafjöldi var 27.573 árið 2004.

Bærinn fékk kaupstaðarréttindi frá Valdimar sigursæla 25. febrúar árið 1253, en elsta varðveitta hús bæjarins, Anne Hvides Gaard, er frá því um 1560.
Ödipusarduld

**Ödipusarduld** er sú hugmynd sálgreinisins Sigmunds Freuds að á tilteknu skeiði á lífsleiðinni, reðurstiginu, hafi allir strákar dulda kynferðislega löngun til móður sinnar og vilji að sama skapi drepa föður sinn.

Nafnið er dregið frá grísku þjóðsögunni um Ödipús konung í Þebu sem drap föður sinn og giftist móður sinni óafvitandi. Sagan er einkum þekkt frá leikriti forngríska harmleikjaskáldsins Sófóklesar, *[[Ödipús konungur]]*.

## Tengt efni
* Elektruduld
Reiptog

**Reiptog** (einnig **reipitog** í daglegu máli og örsjaldan **reipdráttur**) er íþrótt þar sem tvö lið reyna með sér krafta sína, leikurinn fer oftast þannig fram að tvö lið raða sér á sinn hvorn enda reipis, sem ætti að vera um 10 sentímetrar í þvermál. Heildarþyngd liðsins ætti að falla innan marka þess flokks sem keppt er í, eða hvort lið vera svipað að þyngd. Miðja reipisins er merkt með einhverjum hætti og tvö merki um fjórum metrum frá miðju reipisins í hvora átt. Miðja reipisins er svo staðsett þannig að hún er beint yfir merki á jörðinni. Hvort lið reynir svo að toga hitt þannig að merkið sem er nær andstæðingnum fari yfir miðlínuna. Stundum eru reglurnar þannig að ef einhver úr öðru hvoru liðinu fellur telst það lið hafa tapað.

Reiptog var Ólympíugrein frá 1900 til 1920 og hefur verið hluti af Heimsleikunum. Alþjóða reiptogssambandið skipuleggur heimsmeistarakeppni í reiptogi milli landsliða annað hvert ár.

## Neðanmálsgreinar
*  „Reipitog“ er víðnotað í töluðu máli en er þó ekki viðurkennt af útgefnum orðabókum.
*  Samkvæmt Íslenskri orðabók Menningarsjóðs frá árinu 1979.
Mið-Evrópa

**Mið-Evrópa** er hluti Evrópu sem liggur á milli Austur-Evrópu og Vestur-Evrópu. Hugtakið hefur verið skilgreint á ýmsan hátt í gegnum tíðina þar sem það er ekki skýrt landfræðilega afmarkað. Almennt telst þetta svæði telja löndin Pólland, Tékkland, Slóvakíu, Ungverjaland, Rúmeníu og Slóveníu. Eftir fall Járntjaldsins hefur færst í vöxt að telja Alpalöndin, Þýskaland, Sviss, Austurríki og Liechtenstein, til Mið-Evrópu, fremur en Vestur-Evrópu. Stundum eru Balkanlöndin Króatía, Bosnía-Hersegóvína, Svartfjallaland, Serbía , Búlgaría, Albanía og Norður-Makedónía talin til Mið-Evrópu en það er þó sjaldgæft.

Hugmyndin um Mið-Evrópu byggir einkum á sameiginlegri sögu svæðisins, í andstöðu við *austrið*: Tyrkjaveldi og Rússneska keisaradæmið. Allt til Fyrri heimsstyrjaldarinnar voru þessi lönd einnig í andstöðu við *vestrið* vegna íhaldssemi og andstöðu við frjálslyndishugmyndir í stjórnmálum. Fyrst eftir Seinni heimsstyrjöld náðu lýðræðishugmyndir yfirhöndinni í Þýskalandi og Austurríki, en á þeim sama tíma féll hugmyndin um Mið-Evrópu algerlega í skuggann af skiptingunni í Austur- og Vestur-Evrópu, eftir því hvort löndin voru á áhrifasvæði Sovétríkjanna eða ekki.

Stundum er sagt að Mið-Evrópa sé það sem Austur-Evrópubúar líti á sem Vestur-Evrópu, og Vestur-Evrópubúar líti á sem Austur-Evrópu.
Ís

**Ís** eða **klaki** er vatn í föstu formi. Hamskiptin eiga sér stað þegar vatn í vökvaformi er kælt niður fyrir 0&nbsp;°C (273,15&nbsp;K, 32&nbsp;°F) við staðalþrýsting. Ís getur myndast við hærri hitastig við aukinn þrýsting, og helst sem vökvi eða gufa niður að -30&nbsp;°C við lægri þrýsting. Ís sem myndaður er við hærri þrýsting hefur öðruvísi kristallagerð heldur en venjulegur ís.

Ís, vatn og gufa geta verið til saman við þrípunktinn, sem að fyrir þetta kerfi er 273,16&nbsp;K og þrýstingur 611,73&nbsp;Pa.

Óvenjulegt séreinkenni íss við eina loftþyngd er það að fasta formið er um 8% minna þétt en vatn í vökvaformi. Ís hefur eðlismassann 0,917 g/cm³ við 0&nbsp;°C, en vatn 0,9998 g/cm³ við sama hitastig. Vatn er þéttast, nákvæmlega 1,00 g/cm³ við 4&nbsp;°C og verður minna þétt er vatnssameindirnar byrja að mynda sexhyrnda ískristalla er hitastigið fellur niður í 0&nbsp;°C (Til gamans má geta að orðið „kristall“ á uppruna sinn í gríska orðinu yfir frost). Þetta kemur af því að vetnistengingar myndast milli vatnssameindanna, sem að raða upp sameindunum á óhagkvæmilegri hátt (eftir rúmmáli) þegar vatnið er frosið. Þetta veldur því að ís flýtur á vatni, sem að er mikilvægur þáttur í veðurfari Jarðar.

Sem kristallskennt fast efni, er ís talinn sem steinefni.
Roald Amundsen

**Roald Engelbregt Gravning Amundsen** (16. júlí, 1872 – 18. júní?, 1928) var norskur landkönnuður sem varð frægur fyrir könnun heimskautasvæðanna. Hann stýrði Suðurskautsleiðangrinum 1910–1912, sem var sá fyrsti til að ná Suðurpólnum.

Hann var af fjölskyldu norskra útgerðarmanna og skipstjóra í Borge nálægt Osló í Noregi. Hann heyrði um ferð Fridtjof Nansens yfir Grænland árið 1888 og las líka æviágrip breskra landkönnuða og ákvað að verða sjálfur landkönnuður.

Amundsen lést í flugslysi árið 1928 þegar hann tók þátt í björgunarleiðangri við Norðurpólinn í leit að eftirlifendum ítalska loftsskipsins *Italia*.

## Fyrstu leiðangrarnir
Amundsen gekk til liðs við Belgíska Suðurskautsleiðangurinn (1897–1899) sem annar stýrimaður. Skip þeirra, *[[Belgica]]*, varð það fyrsta sem eyddi heilum vetri á Suðurskautslandinu. Skipstjóri var Adrien de Gerlache. Um borð var einnig bandarískur læknir, Frederick Cook. Cook þessi bjargaði áhöfninni frá skyrbjúg, sem reyndist mikilvæg lexía fyrir framtíðarleiðangra Roalds.

Árið 1903 stjórnaði Amundsen fyrsta leiðangrinum sem fór norðvesturleiðina frá Atlantshafi til Kyrrahafs ásamt sex öðrum á skipinu *[[Gjøa]]*. Leið þeirra lá um Baffinsflóa, Lancaster- og Peel-sund, James Ross-sund og Rae-sund og voru þeir tvö ár við rannsóknir á landi og ís á svæði umhverfis það sem nú kallast Gjoa Haven í Nunavut í Kanada.

## Tenglar

* ''Sögulegt skjal''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1949
Dahómey

**Dahómey** var afrískt konungsríki Fon-fólksins, staðsett þar sem nú er Benín. Konungsríkið var stofnað á 16. öld og lifði fram undir lok 19. aldar þegar Frakkar frá Senegal lögðu það undir sig og gerðu það að hluta Frönsku Vestur-Afríku. Konungsríkið dafnaði á þrælaversluninni við Evrópumenn og varð eitt af svokölluðum byssuríkjum Vestur-Afríku. Ríkið var mjög miðstýrt. Konungurinn var dýrkaður sem guð og hann átti formlega allt land sem hann skattlagði.

Frakkar lögðu Dahómey undir sig 1892-1894. Flestir þeirra hermanna sem börðust gegn her konungsins voru þó Afríkubúar, svo sem Jórúbar, sem voru alls ekki mótfallnir því að Frakkar tækju yfir. Þegar Frakkar höfðu unnið sigur í orrustu við síðasta konunginn, Behanzin, í nóvember árið 1892 kveikti hann í höfuðborginni Abómey og flýði norður á bóginn.
Kúrdar

**Kúrdar** eru þjóðarbrot af indóevrópskum uppruna sem búa í fjallahéruðum Tyrklands, Íraks og Írans og í minna mæli í Sýrlandi og Armeníu. Tungumál þeirra, kúrdíska, er indó-evrópskt tungumál. Þeir eru álitnir afkomendur Meda sem Heródótos talar um. Gríski sagnaritarinn Xenófon talar um þá í verki sínu *[[Austurför Kýrosar]]* sem „Kardúka“, fjallabúa sem réðust á her hans um 400 f.Kr.

Kúrdar tala kúrdísku og Zaza-Gorani tungumálin, sem tilheyra Vestur-Írönsku grein Írönsku tungumála í Indó-Evrópsku tungumála fjölskyldunni. 

Kúrdar eru um 30-35 milljónir og eru þar með stærsta ríkislausa þjóðarbrot heims. Sumir þeirra berjast fyrir auknu sjálfræði og stofnun ríkis kúrda. 

Kúrdar eru flestir súnnítar en fyrir útbreiðslu íslam aðhylltust þeir sóróisma. Margir þeirra tóku afstöðu með Íran í stríðinu milli Írans og Íraks sem leiddi meðal annars til ofsókna gegn þeim í Írak.
Blóðbaðið í Bologna

**Blóðbaðið í Bologna** var ein mannskæðasta hryðjuverkaárás sem gerð hefur verið á Ítalíu frá lokum síðari heimsstyrjaldar og með þeim síðustu í hrinu hryðjuverka sem gekk yfir landið frá 1969 og tengdist vopnaðri baráttu öfgahópa á vinstri og hægri væng stjórnmálanna kenndri við *[[blýárin]]* („anni di piombo“).

Morguninn 2. ágúst 1980 klukkan 10:25 sprakk tímasprengja, sem geymd var í yfirgefinni tösku í biðsalnum á lestarstöðinni í Bologna. Þetta var á háannatíma og stöðin full af ferðamönnum og fólki á leið í sumarfrí. 85 létust og yfir tvö hundruð særðust. Sprengjan var úr blöndu TNT og Hexagen-sprengiefnis. 

Upphaflega var árásin tengd við Rauðu herdeildirnar, vopnuð samtök vinstrimanna, en rannsókn lögreglunnar leiddi síðan til handtöku tveggja ungra nýfasista, Valerios Fioravantis og Francescu Mambro, sem voru dæmd í lífstíðarfangelsi þótt þau hafi alla tíð haldið fram sakleysi sínu.

Hægt er að sjá merki um sprenginguna á sprungu í vegg lestarstöðvarinnar. Klukka á torginu fyrir framan stöðina sýnir stöðugt tímann 10:25 til minningar um sprenginguna.
Alsatíska

**Alsatíska** (franska: **Alsacien**, þýska: **Elsässisch**) er alemannísk mállýska sem töluð er í Elsass-héraði í austur Frakklandi, þar á meðal í Strassborg.

## Sjá
* Alemanníska

## Tenglar
* Ethnolouge Álitsgerðin (á ensku)
Fornenska

**Fornenska** (*Englisc*) var germanskt tungumál sem varð til úr máli Saxa og Engla, sem komu til Englands nokkru eftir að Rómverjar hurfu þaðan. Saxar og Englar komu frá Neðra-Saxlandi og Slésvík.

## Þróun
### Germanskur uppruni
Mestu áhrif að mótun fornensku í orðaforða og myndun setninga komu frá arfleifð germanskra mála.

Eins og mörg germönsk mál var sterk fallbeyging í fornensku. Hún beygðist í fjórum föllum; nefnifalli, þolfalli, þágufalli, eignarfalli. Auk þess var tækisfall stundum notað í fornensku.

## Fornenskar bókmenntir
Merkar bókmenntir eru til á fornensku, t.d. Bjólfskviða. Meðal helstu rithöfunda má nefna Alfreð mikla, öðru nafni Elfráð ríka og Ælfric eða Elfrík munk.

## Fornenska og íslenska
Fornensku svipar til nútíma íslensku að mörgu leyti en nútíma enska varð fyrir miklum áhrifum frá frönsku eftir að Normannar náðu völdum á Englandi 1066. 
Fyrir neðan er tafla með nokkrum dæmum um skyldleika málanna:

Faðir vor:

## Frekari fróðleikur
* Peter S. Baker, *Introduction to Old English*, Oxford 2003, ISBN 0-631-23454-3.
* A. Campbell, *Old English Grammar*, Oxford 1959.
* Fausto Cercignani, *The Development of */k/ and */sk/ in Old English*, Journal of English and Germanic Philology 82 (1983), 313–323.
* J. R. Clark Hall and H. D. Merritt, *A Concise Anglo-Saxon Dictionary*, Cambridge 1969.
* Charles F. Hockett, *The stressed syllabics of Old English*, Language 35 (1959), 575–597.
* Otto Jespersen, *A Modern English Grammar on Historical Principles*, Copenhagen 1909–1949.
* Sherman M. Kuhn, *On the Syllabic Phonemes of Old English*, Language 37 (1961), 522–538.
* Roger Lass, *Old English: A historical linguistic companion*, Cambridge 1994, ISBN 0-521-43087-9.
* Bruce Mitchell and Fred C. Robinson, *A Guide to Old English*, Oxford 2001, ISBN 0-631-22636-2.
Frísneska

**Frísneska** er germanskt tungumál sem talað er í Hollandi, Þýskalandi og á örlitlu svæði rétt við landamæri Þýskalands vestast á Jótlandsskaga í Danmörku.

Þrjár mállýskur eru til; *vestur-frísneska* (í Hollandsku fylkinum Fríslandi) , *saterlandíska* (í Saterland í Neðra-Saxlandi, Þýskalandi) og *norður-frísneska* (við norðurfrísnesku eyjarnar, Þýskalandi).
Trínidad og Tóbagó

**Trínidad og Tóbagó** er eyríki í Karíbahafi, rétt undan norðurströnd Venesúela. Ríkið heitir eftir tveimur stærstu eyjunum, Trínidad og Tóbagó, en eyjaklasanum tilheyra um 21 minni eyjar. Eyjarnar eru sunnan við Grenada sem er hluti af Kulborðseyjum í Litlu-Antillaeyjaklasanum og eru stundum taldar með þeim. Landhelgi eyjanna mætir meðal annars landhelgi Gvæjana, Venesúela og Barbados. Trínidad er stærsta og fjölmennasta eyjan í eyjaklasanum. 

Indíánar frá Suður-Ameríku námu land á eyjunum fyrir að minnsta kosti sjö þúsund árum. Þær urðu spænsk nýlenda eftir heimsókn Kólumbusar 1498 og landnám Spánverja hófst eftir 1530. Á 18. öld byggðust eyjarnar fólki alls staðar að frá Evrópu, Afríku og öðrum Karíbahafseyjum. Bretar hertóku eyjarnar í Napóleonsstríðunum 1797 og juku innflutning þræla. Þrælahald var afnumið 1838. Eftir efnahagsuppgang vegna olíuvinnslu á 6. áratugnum urðu eyjarnar hluti af Vestur-Indíasambandinu 1958 en fengu sjálfstæði 1962. Landið varð lýðveldi innan Breska samveldisins 1976.

Árið 2017 var verg landsframleiðsla á mann á Trínidad og Tóbagó (með kaupmáttarjöfnuði) sú þriðja hæsta í Ameríku, á eftir Bandaríkjunum og Kanada. Heimsbankinn skilgreinir landið sem hátekjuland. Ólíkt öðrum enskumælandi Karíbahafslöndum byggist efnahagur Trínidad og Tóbagó á iðnaði, aðallega framleiðslu eldsneytis og annarra olíuafurða. Landið býr yfir miklum olíu- og jarðgaslindum. 

Trínidad og Tóbagó er þekkt fyrir fræga kjötkveðjuhátíð og fyrir að vera upprunaland stálpönnunar, limbódans og tónlistarstefnanna kalypsó og sóka.

## Heiti
Sagnfræðingurinn Edward Lanzer Joseph hélt því fram að nafn Trínidad meðal indíána hefði verið *Cairi* sem hann þýddi sem „land kólibrífuglanna“ en síðari höfundar hafa bent á að *kairi* þýði einfaldlega „eyja“. Tóbagó var kölluð *Aloubaéra* (svartkuðungur) eða *Urupaina* (stór snigill), hugsanlega vegna lögunar sinnar. Kristófer Kólumbus kallaði Trínidad *Isla de la Trinidad* („Þrenningareyju“). Hann nefndi Tóbagó *Bellaforma* en tók ekki land þar. Hugsanlega dregur eyjan nafn sitt af spænska orðinu yfir tóbak vegna lögunar sinnar.

## Stjórnsýsluskipting
Trínidad og Tóbagó skiptist í 14 bæjarstjórnir (*corporations*):
Willem Barents

**Willem Barents** (~1550 – 20. júní 1597) var hollenskur landkönnuður, frægur fyrir könnunarleiðangra sína til Norður-Íshafsins. Markmið hans var að finna norðausturleiðina frá Evrópu til Austur-Asíu. Á ferðum sínum sá hann meðal annars Svalbarða og Bjarnarey. Hann gerði þrjár árangurslausar tilraunir frá árinu 1594 til 1597 og lést sjálfur í síðustu ferðinni eftir að leiðangursmenn höfðu setið fastir í ísnum fyrir norðan Novaja Semlja og verið þannig fyrstir Evrópumanna til að eyða heilum vetri á Norðurheimskautsvæðinu.

Barentshaf heitir eftir honum.

## Tenglar
Guido frá Arezzo

**Guido frá Arezzo** (einnig **Guido Arentinus**, **Guido da Arezzo** og **Guido Monaco**) (991/992 – eftir 1033) var kenningasmiður tónlistar frá miðöldum. Hann er talinn upphafsmaður nútíma nótnaskriftar, sem tók við af naumakerfinu; ritgerð hans, *Micrologus*, var önnur mest dreifða fræðilega ritgerð um tónlist á miðöldum (á eftir skrifum Boethiusar). 

Guido var munkur af Benediktsreglu frá ítalska borgarríkinu Arezzo. Nýlegar rannsóknir hafa dagsett ritgerð hans, *Micrologus*, frá árinu 1025 eða 1026. Af því að Guido tók það fram í bréfi sem hann skrifaði að hann hafi verið 34 ára gamall þegar hann skrifaði hana, hefur fæðingarár hans verið talið annaðhvort 991 eða 992. Fyrri hluta ferils hans var varið við klaustrið í Pomposa, við strönd Adríahafs, nærri Ferrera. Meðan hann var þar, tók hann eftir erfiðleikum sem að söngvarar áttu í við að muna gregoríska söngva. Hann fann upp aðferð til að kenna söngvurum að læra söng sinn á stuttum tíma, og varð fljótlega frægur um alla norður-Ítalíu. Samt sem áður varð hann fyrir fjandskap hinna munkanna í klaustrinnu, sem olli því að hann flutti til bæjarins Arezzo, þar var ekkert klaustur en þó stór hópur söngvara, sem þörfnuðust þjálfunar.

Á meðan á dvöl hans í Arezzo stóð, þróaði hann nýja kennslutækni, þar á meðal nótnaskriftina og „do-re-mí“ (Díatóníska) tónstigann, þar sem að nöfn einstakra nótna voru tekin úr upphafsatkvæðum sjö erinda sálmsins *[[Ut queant laxis]]* (í upphafi var „do“ kallað „ut“). Þetta getur hafa verið byggt á fyrri verkum hans í Pomposa, en bænasöngvabók sem hann skrifaði þar er nú týnd. *Micrologus* ritið, skrifað við dómkirkjuna í Arezzo, inniheldur kennsluaðferðir Guidos eins og hann hafði þróað þær á þeim tíma. Það dró fljótlega að sér athygli Jóns XIX páfa, sem bauð Guido í heimsókn til Rómar. Það er líklegast að hann hafi farið þangað árið 1028, en sneri þó fljótlega aftur til Arezzo, sökum heilsubrests. Ekkert er vitað um hann eftir þann tíma nema það að hann kláraði þar bænasöngvabók sína árið 1030.

Í aðferð Guidos, var það einföld staðsetning lína sem að gerði þeim sem lásu nótnaskrift kleyft að vita hvar á tónstiganum ætti að syngja einstakar nótur.

## Tengt efni
* Solfa kerfi

## Tilvísanir
* Claude V. Palisca: "Guido of Arezzo", Grove Music Online ed. L. Macy, (áskriftaraðgangur)
* Richard H. Hoppin, *Medieval Music*. New York, W.W. Norton & Co., 1978. ISBN 0-393-09090-6

## Útværir hlekkir
* Á kaþólsku alfræðiorðabókinni
* Handritamyndasafn
Ljósanótt

**Ljósanótt** er hátíð, sem árlega er haldin í Reykjanesbæ fyrstu helgi septembermánaðar. Hátíðin er kennd við ljós þau sem notuð eru til að lýsa upp Keflavíkurberg, sem er sá hluti Hólmsbergs, sem snýr að víkinni, Keflavík. Hátíðin var fyrst haldin haustið 2000. 

Haldnar eru sýningar af ýmsu tagi, tónleikar, sýningar og margs konar samkomur. Verslanir hafa ýmiss konar tilboð og margt er sér til gamans gert. Hápunktur hátíðarinnar er á laugardagskvöldinu, en þá er samkoma á Myllubakka, þar sem þekktar hljómsveitir skemmta á meðan dimmir. Þegar myrkur er skollið á eru ljósin á Berginu kveikt og síðan er flugeldasýning. Bergið blasir við frá Myllubakka og sjá áhorfendur því vel þegar ljósin eru kveikt.

Frumkvöðull Ljósanætur var Steinþór Jónsson, bæjarstjórnarmaður og hótelstjóri á Hótel Keflavík. Haldin er samkeppni um lag Ljósanætur og er lagið flutt á hátíðinni hverju sinni.
Jacques Cartier

**Jacques Cartier** (31. desember 1491 – 1. september 1557) var franskur landkönnuður sem er almennt álitinn einn af mikilvægustu könnuðum Kanada. Hann kannaði einkum það svæði í Austur-Kanada sem síðar átti eftir að verða þungamiðja landnáms Evrópubúa þar. Hann fór þrjár ferðir til Kanada 1534, 1535-1536 og 1541-1542. Upphaflegt markmið hans var að finna norðvesturleiðina til Asíu. Í því skyni kannaði hann Nýfundnaland og sigldi upp Lawrence-fljót, hitti innfædda og helgaði land Frakkakonungi.
Genúasegl

**Genúasegl**, **genúa** eða **genúafokka** er stórt stagsegl sem er notað á slúppum og er stærra en venjuleg fokka sem er aldrei stærri en þríhyrningurinn sem markast af framsiglustaginu, þilfarinu (eða bugspjótinu) og mastrinu. Genúasegl er með afturskaut sem nær aftur fyrir mastrið og fellur þannig yfir stórseglið að hluta. Í kappsiglingum er misjafnt hvaða reglur gilda um genúasegl, en algengt er að takmarka hversu mikið stærri þau mega vera miðað við áðurnefndan þríhyrning (150%, 130% o.s.frv.).

Genúasegl tekur meiri vind en venjuleg fokka og eykur þannig hraða bátsins. Á móti kemur að erfiðara er að venda þar sem færa þarf seglið fram fyrir mastrið og strekkja það aftur hinum megin sem skapar hættu á að það flækist í stögunum eða mastrinu.
Ferdinand Magellan

**Ferdinand Magellan** (1480 – 27. apríl 1521; portúgalska **Fernão de Magalhães**; spænska **Fernando** eða **Hernando de Magallanes**) var portúgalskur landkönnuður í þjónustu Spánarkonungs. Hann varð fyrsti Evrópubúinn til að sigla vesturleiðina til Asíu, fyrstur Evrópubúa til að sigla yfir Kyrrahafið og fyrstur til að stjórna leiðangri umhverfis hnöttinn, þótt hann hafi sjálfur ekki verið meðal þeirra sem luku leiðangrinum þar sem hann var drepinn í orrustu við innfædda á Filippseyjum rúmlega ári áður en síðasta skipið náði höfn á Spáni 6. september 1522.

Magellansund á suðurodda Suður-Ameríku er nefnt eftir honum, en sjálfur nefndi hann það Allraheilagrasund.

Magellan uppgötvaði líka Magellanskýin tvö, stóra og litla, sem eru stjörnuþokur sem sjást sunnan miðbaugs.

## Ævisaga

Magellan fæddist í Sabrosa 1480. Hann átti tvö systkini, bróðurinn Diogo de Sousa, og systurina Isabel. Foreldrar hans dóu þegar hann var tíu ára. Ungur að aldri fékk Magellan áhuga á landa- og stjörnufræði. Hugsanlegt er að Martin Behaim hafi kennt honum. Þegar Magellan var tvítugur fór hann fyrst á sjó og árið 1505 var hann sendur til Indlands með Portúgalanum Francisco de Almeida til þess að setja upp her og sjóstöðvar á leiðinni. 

Í leiðangrinum komst Magellan í sín fyrstu hernaðarátök, þegar kóngur neitaði að borga þeim. Þá réðst lið Almeidas á þá og tók yfir borgina Kilwa, sem heitir núna Tanzania.
Árið 1506 sigldi hann um Austur-Indland að Mólúkkaeyjum og barðist í orrustunni við Diu í febrúar 1509. 

Árið 1510 fékk Magellan stöðuhækkun og varð skipstjóri. Hann stalst til þess að sigla til austurs án leyfis og var í refsingarskyni lækkaður í tign og neyddur til þess að fara aftur til Portúgal. Árið 1511 var Magellan sendur til Marokkó þar sem hann barðist í bardaganum við Azamor (28. – 29. ágúst 1513 ) og særðist á hné í átökum gegn Márum. Þrátt fyrir að hafa særst og hlotið fjölda heiðursmerkja var hann ásakaður um ólögleg skipti við íslömsku Márana. Hann hafði líka átt í deilum við Almeida vegna óhlýðni sinnar. Almeidan gaf lélega skýrslu af honum í portúgölskum réttarhöldum.

Magellan byrjaði að skipuleggja leiðangurinn sinn og hlaut rausnarlegan fjárstyrk frá Karli Spánarkonungi. Fyrir þann pening keypti Magellan fimm skip, *Trinidad*, *San Antonio*, *Concepcion*, *Victoria* og *Santiago*. *Trinidad* var skip Magellans. Þann 10. ágúst árið 1519 lögðu skip Magellans af stað frá höfninni í Sevilla, suður eftir ánni Guadalquivir til Sanlúcar de Barrameda og áðu þar í fimm vikur. Skipaflotinn sigldi suður fyrir Suður-Ameríku um Magellansund og kom þann 6. mars 1521 til Maríanaeyja. Þann 16. mars komu skipin til Homonhom í Filipseyjunum, en þá voru aðeins 150 menn í áhöfninni eftir. Magellan var með túlk í för sem skildi tungumál eyjarskeggjana og gat því átt í samskiptum við þá. Áhöfninni tókst ekki að halda frið við eyjarskeggjana og Magellan var drepinn í bardaganum við Mactan þann 27. apríl 1521. Þann 6. september 1522 kom Juan Sebastián de Elcano með það sem eftir var af áhöfn Magellans til Spánar eftir þriggja ára ferð.

## Tenglar
*Hero or tyrant? The debate over 16th century explorer Magellan - BBC
Klippari

**Klippari** (**klipper** eða **hraðsiglari**) var hraðskreitt fjölmastra seglskip sem var notað á 19. öld. Klipperar voru yfirleitt grannir, sem takmarkaði flutningsgetu þeirra, og auk þess litlir miðað við seglskip 19. aldar, en með hlutfallslega mikinn seglflöt. Klipparar voru flestir smíðaðir í skipasmíðastöðvum í Bandaríkjunum og Bretlandi og voru notaðir á siglingaleiðum frá Bretlandi til nýlendnanna í austri og yfir Atlantshafið og á leiðinni frá New York til San Francisco fyrir Hornhöfða á tímum gullæðisins.

## Tilvísanir
Kútter

**Kútter** (úr ensku: *cutter*) er venjulega lítið þiljað seglskip með eitt eða tvö möstur þar sem stórseglið er (gaffalsegl eða þríhyrnt segl), stundum gaffaltopp, minnst tvö framsegl og bugspjót að framan. Þessi tegund seglskips sem er upprunnin á Englandi var einnig vinsæl á Íslandi frá lokum 19. aldar og fram á 20. öld. Þeir gátu verið mjög stórir, og sumir voru með litla messansiglu að aftan. Þeir voru í notkun langt fram á vélbátaöld og fengu sumir vél og stýrishús síðar á lífsleiðinni.

Vélbátar með sama lagi og stýrishúsið að framan, upprunnir á Englandi, voru líka kallaðir kútterar.

## Frægir kútterar
* Kútter Sigurfari

## Tengt efni
*Kátir voru karlar á kútter Haraldi
Langskip

**Langskip** voru seglskip sem saxar og norrænir menn notuðu sem herskip og til að sigla upp ár og leggja upp á grynningar þegar þeir herjuðu á Bretlandseyjum og á meginlandi Evrópu fram til loka Víkingaaldar. Skipin voru lág, mjó og rennileg, súðbyrt með kjöl, hliðarstýri og eitt mastur með ferhyrndu rásegli. Þeim var bæði siglt og róið með árum.

Langskip ristu grunnt og hentuðu því vel til að sigla í grunnu vatni, til að sigla upp á strönd og til að bera yfir farartálma. Þessir sömu eiginleikar gerðu að þau hentuðu síður til úthafssiglinga. Knörrinn var því notaður til landkönnunar og landnáms á eyjunum í Atlantshafi, en hann var bæði hærri og breiðari.

## Einkenni
Einkenni langskips voru að þau voru löng, mjó, og þóttu tignarleg. Þetta voru léttir bátar sem ristu grunnt þannig að mótstaða var minni og gátu þau því siglt hraðar. Það gerði þeim kleift að sigla í ám sem voru allt að einn meter að dýpt og að taka land við flest skilyrði hvenær sem þeir vildu, einnig var skipið nógu létt til þess að hægt væri að lyfta því milli ána eða snúa því við og nota botnin fyrir skjól þegar þeir tjölduðu. Langskip voru líka eins á báðum endum þannig að skipið gat siglt afturabak án þess að þurfa að snúa við. Þessi eiginleiki var gagnlegur á siglingum við Norðurlönd þar sem borgarísjakar og hafís reyndust hættulegir. Langskip voru með árar eftir endilöngu skipinu. Seinni útgáfur langskipa voru með rétthyrnd segl fest við eitt mastur sem var staðsett í miðju skipinu. Seglið var notað til að koma í stað eða létta áreynslu ræðara sérstaklega í löngum ferðum. Meðalhraði víkingaskipa var mismunandi milli skipa en var nokkurn veginn  9.3 – 18.5 km/k og hámarkshraði langskips við bestu aðstæður var um það bil 28 km/k.

## Saga skipanna
Langskip voru bestu skipin sem í boði voru á þessum tíma og voru þess vegna mjög verðmæt. Skipin voru oft sameign bænda sem bjuggu við sjávarsíðuna og konungar notuðu þau oft í stríði til þess að geta safnað saman stórum her með stuttum fyrirvara. Á meðan norrænir menn notuðu langskip í hernaði voru þau samt mest notuð í herflutninga, en ekki sem herskip til orrustu. Á 9. öld þegar útþensla víkinga var sem mest, gerðu norrænir menn árás af hafi á Frankaveldi, sem var þá í mikilli lægð, með því að sigla upp sjófærar ár eins og Signu. Á 10. öld bundu menn stundum langskip saman fyrir sjóorrustur.

Skipin voru kölluð „Drekaskip“ af óvinum þeirra út af drekahausnum sem var fastur við bóga skipana.

## Smíði
Hægt er að rekja fyrstu langskipin til 500 til 300 fyrir Krist, þegar dönsku hjortspring bátarnir voru byggðir. Þeir voru festir með snæri en ekki negldir. 

## Tengt efni
* Víkingaskip
* Knörr
* Dreki

## Heimildir
*
Pólska

**Pólska** (*język polski*) er slavneskt indóevrópskt tungumál. Það er opinbert tungumál í Póllandi og er eitt mest talaða vesturslavenska tungumálið. Pólska er rituð með latnesku letri með fáeinum stöfum í viðbót. Málið er talað um mest allt Pólland. Elstu textar eru frá 12. öld. Bókstafir sem er að finna í pólska ritmálinu en finnast ekki í því íslenska: ą, ć, ę, ł, ń, ś, ź, ż. Föll eru sjö en ásamt þeim fjórum sem við þekkjum úr íslensku eru ávarpsfall, staðarfall og tækisfall. Nefnifall og ávarpsfall falla oft saman. Sagnorð beygjast í persónum og tölum.

## Fáein orð og setningar
Kassúbíska

**Kassúbíska** er indóevrópskt tungumál af ætt slavneskra tungumála.

Kassúbíska er rituð með afbrigði af Latnesku letri.

## Tenglar
* Wikipedia á kassúbísku
* Kassúbíska
Osmín

**Osmín** er frumefni með efnatáknið **Os** og sætistöluna 76 í lotukerfinu. 
Þetta er harður, stökkur, gráblár eða svarblár hliðarmálmur sem tilheyrir platínuflokknum og er eðlisþyngstur allra náttúrulegra frumefna. 

## Almenn einkenni
Osmín í málmformi er gríðarlega eðlisþungt. Það er gráblátt eða svarblátt, stökkt og gljáandi, jafnvel við hátt hitastig, en er erfitt í vinnslu. Auðveldara er að framleiða osmín í duftformi, en ef það kemst í snertingu við loft myndar það osmíntetroxíð (OsO4), sem er eitrað. Oxíðið er einnig öflugt oxandi efni, gefur frá sér sterka lykt og sýður við 130°C.

Sökum gríðarlega hás eðlismassa, er osmín yfirleitt talið vera þyngsta þekkta frumefnið, aðeins þyngra en iridín. 

Þessi málmur hefur hæsta bræðslumark og lægsta gufuþrýsting allra efna í platínuflokknum. Algeng oxunarstig osmíns eru +3 og +4, en fundist hafa oxunarstig frá +1 til +8.

## Notkun
Sökum gríðarlega eituráhrifa oxíðs þess, er osmín sjaldan notað í hreinu formi, en er í staðinn oft blandað saman við aðra málma sem síðan eru notaðir í slitþolna hluti. Osmínmálmblöndur eru gríðarlega harðar og efnið er, ásamt öðrum platínuflokksmálmum, næstum eingöngu notað í odda á lindarpennum, plötuspilaranálar, kúlulegur og rafsnertur.

Osmíntetroxíð hefur verið notað í fingrafarsgreiningu og til að lita fituvefi á sýnisglerjum smásjáa. Blanda 90% platínu og 10% osmíns er notuð í ígræðslur, eins og til dæmi hjartagangráða og staðgengla fyrir lungnaslagæðalokur.

Tetroxíðið (og skylt efnasamband, kalínosmat) eru mikilvægir oxarar í efnasmíði.

## Saga
Smithson Tennant í London á Englandi uppgötvaði osmín (gríska *osme* sem þýðir „lykt“) árið 1803, ásamt iridíni, í leifum eftir upplausn platínu í kóngavatni.

## Tilvist
Þessi hliðarmálmur finnst í iridosmíni, sem er náttúruleg málmblanda iridíns og osmíns, og í platínuríku straumvatnsseti í Úralfjöllum og Norður- og Suður-Ameríku. Það finnst einnig í nikkelgrýti við Sudbury í Ontario, ásamt öðrum málmum í platínuflokknum. Jafnvel þótt magn platínumálma í þessu grýti sé lítil, gerir mikið magn nikkelgrýtis sem unnið er með, hagkvæmt að vinna þessa málma úr því.

## Efnasambönd
Osmíntetroxíð (OsO4)

## Samsætur
Osmín hefur sjö náttúrulegar samsætur, og af þeim eru 5 stöðugar: Os-187, Os-188, Os-189, Os-190 og Os-192 (algengust). Os-184 og Os-186 hafa ótrúlega langan helmingunartíma og er því almennt hægt að telja þær stöðugar líka. Os-187 er dótturkjarni Re-187 (helmingunartími 4,56×1010 ár) og er oft mælt í hlutfalli Os-187/Os-188. Þetta hlutfall, ásamt hlutfalli Re-187/Os-187, hefur víða verið notað til að aldursgreina jarðneskt grjót og einnig grjót úr loftsteinum. Það má þó geta þess, að best þekktu not osmíns í aldursgreiningu hafa verið mælingar á hlutfalli þess og iridíns, til að aldursgreina ákveðin leirlög frá þeim tíma er risaeðlurnar dóu út fyrir 65 milljón árum síðan.

## Varúðarráðstafanir
Osmíntetroxíð er baneitrað efni. Þéttleiki osmíns í lofti, allt niður að 10-7 g/m³, getur valdið lungnateppu, húð- eða augnskemmdum.
Brigantína

**Brigantína** (eða **skonnortubrigg**) er seglskip með tvö möstur. Þessi tegund skipa kom fram um 1650 og voru þá notuð sem njósna og leitarskip. Nafnið er dregið af litlum galeiðum sem höfðu gegnt svipuðu hlutverki í evrópskum flotum. Til að byrja með var framsiglan með þversegl og messansiglan með gaffalsegl, andstætt briggskipi, þar sem bæði möstrin eru með þversegl. Eftir 1700 þróaðist hönnun skipanna þannig að möstur skipanna voru hækkuð og fjölga háseglum. Myndaðist þá sú hefð að kalla tvímastra herskip brigantínur en tvímastra kaupskip briggskip. Þegar gaffalsegl voru sett aftan á fokkusigluna á Brigantínum voru þær kallaðar skonnortubrigg eða briggskonnortur.
Skype

**Skype** er forrit sem byggist á VoIP-símaþjóni. Forritið var skrifað af höfundum P2P skráardeilingarforritsins Kazaa, Janus Friis og Niklas Zennström.

Hægt er að nota Skype til IP-símasamskipta milli tveggja tölva, eða á milli tölvu og síma. 

Skype er til á Windows 7/11, Linux, iOS, Android og MacOS.

Skype verður lagt niður í maí 2025.

## Tenglar
* Skype.com
* Skype á Íslensku
Snjóflóð

**Snjóflóð** verða þegar snjófarg rennur niður brekku eða fjallshlíð.

Ástæður snjóflóða eru margar, en oftast eru það veðrabreytingar og hvassviðri sem valda flóðunum. Einnig geta jarðskjálftar eða gjörðir manna ýtt af stað snjóflóði. 

Mest er hættan þegar blautum snjó kyngir niður á annað frosið snjólag. Þessi tvö lög eiga erfitt með að bindast saman og því rennur hið efra niður. Í flestum tilvikum fara snjóflóð af stað í halla sem nemur 25 til 60 gráðum. Tvær gerðir snjóflóða eru: lausasnjóflóð og flekaflóð.

Snjóflóð eru algengasta dánarorsök af völdum náttúruhamfara á Íslandi.

## Tengill
*Snjóflóð á Íslandi

## Tilvísanir
Tokkaríska

**Tokkaríska** er ein af minnst þekktu greinum indóevrópskra tungumála. Hún skiptist í tvö tungumál: **Tokkarísku A** (agnísku, túrfönsku, karasjarísku eða austurtokkarísku) og **Tokkarísku B** (kútsjönsku eða vesturtokkarísku). Þau voru töluð af Tokkurum í Tarímdældinni (sem nú er Sinkiang í Kína) í Mið-Asíu á 6. öld til 8. aldar þegar þau dóu út fyrir áhrif frá úígúrum sem tóku að sækja inn í Tarímdældina um 800. 

Tokkarísku málin og tokkaríska stafrófið voru óþekkt þar til handrit rituð á tokkarísku uppgötvuðust fyrir tilviljun í byrjun 20. aldar. Efni þessara handrita er einkum þýðingar helgar á búddískum sanskrít-textum en auk þess er um að ræða ýmis skjöl úr klaustrum búddamunka, reikninga og verslunarbréf. 

Jörundur Hilmarsson hóf að gefa út tímarit á Íslandi sem fjallaði eingöngu um Tokkarísk fræði árið 1987 (*Tocharian and Indo-European Studies*), en þegar hann lést 1992 fluttist útgáfa þess til Danmerkur. Jörundur hóf einnig ritun orðsifjaorðabókar tokkarískunnar sem Málvísindastofnun gaf síðan út í sérriti sem nefnist *Materials for a Tocharian Historical and Etymological Dictionary* og inniheldur drög að þeirri bók, en Jörundur lauk ekki við hana fyrir andlát sitt. 
## 1 - 10 og 100 á tokkarísku A og tokkarísku B

1 - sas - se

2 - wu - wi

3 - tre - trai

4 - stwar - stwer

5 - pan - pis

6 - sak - skas

7 - spat - sukt

8 - okat - okt

9 - nu - nu

10 - sak - sak

100 - kant - kante
Leónska

**Leónska** (leónska **llionés**) er indóevrópskt tungumál af ætt rómanskra tungumála. Málið á uppruna sinn í alþýðulatínu. Hún er móðurmál um 25.000 manns á Spáni og Portúgal í Suðvestur-Evrópu.

Leónska tilheyrir rómanskum málum, eins og ítalska, spænska, franska og portúgalska.

## Bækur

* Menéndez Pidal, R.: "El dialecto Leonés". Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, 14. 1906.
* García Gil, Hector (2010). «El asturiano-leonés: aspectos lingüísticos, sociolingüísticos y legislación». Working Papers Collection. Mercator Legislation, Dret i legislació lingüístics. (25). ISSN 2013-102X.
* Academia de la Lengua Asturiana«Normes ortográfiques». 2005. ISBN 978-84-8168-394-3.
* García Arias, Xosé Lluis (2003). Gramática histórica de la lengua asturiana: Fonética, fonología e introducción a la morfosintaxis histórica. Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-341-7.
* González Riaño, Xosé Antón; García Arias, Xosé Lluis (2008). II Estudiu sociollingüísticu de Lleón (Identidá, conciencia d'usu y actitúes llingüístiques de la población lleonesa). Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-448-3.
* Galmés de Fuentes, Álvaro; Catalán, Diego (1960). Trabajos sobre el dominio románico leonés. Editorial Gredos. ISBN 978-84-249-3436-1.
* Linguasphere Register. 1999/2000 Edition. pp. 392. 1999.
* López-Morales, H.: “Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI”. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. Instituto Español de la Universidad de Nimega. Holanda. 1967.
* Staff, E. : "Étude sur l'ancien dialecte léonnais d'après les chartes du XIIIÈ siècle", Uppsala. 1907.
* Gessner, Emil. «Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen».
* Hanssen, Friedrich Ludwig Christian (1896). Estudios sobre la conjugación Leonesa. Impr. Cervantes.
* Hanssen, Friedrich Ludwig Christian (1910). «Los infinitivos leoneses del Poema de Alexandre». Bulletin Hispanique (12).
* Krüger, Fritz. El dialecto de San Ciprián de Sanabria. Anejo IV de la RFE. Madrid.
* Morala Rodríguez, Jose Ramón; González-Quevedo, Roberto; Herreras, José Carlos; Borrego, Julio; Egido, María Cristina (2009). El Leonés en el Siglo XXI (Un Romance Milenario ante el Reto de su Normalización). Instituto De La Lengua Castellano Y Leones. ISBN 978-84-936383-8-2.

## Heimildir


## Tenglar

* Héctor García Gil. Asturian-leonese: Linguistic, Sociolinguistic and Legal Aspects 
* Asturian Language Academy 
* González i Planas, Francesc. Institutum Studiorum Romanicorum «Romania Minor». The Asturleonese Dialects. 
* La Caleya Cultural Association. 
* Furmientu Cultural Association.
* Faceira Cultural Association. 
* El Teixu Cultural Association.
Heimastjórnarsvæði Palestínumanna

**Heimastjórnarsvæði Palestínumanna** eru þrjú svæði (Vesturbakkinn, Gasaströndin og Austur-Jerúsalem) í Palestínu sem eru að nafninu til undir stjórn heimastjórnar Palestínumanna sem stefnir að stofnun sjálfstæðs ríkis Palestínumanna á þessum svæðum í samræmi við ákvæði Oslóarsamkomulagsins. Stjórn Ísraels gerir þó tilkall til svæðanna og þau eru í reynd undir stjórn Ísraelshers. Flest aðildarríki Sameinuðu þjóðanna vilja því tala um þessi svæði sem „hernumin svæði“, en Ísraelsstjórn og bandamenn hennar vilja tala um þau sem „umdeild svæði“.

Þessum svæðum er stundum ruglað saman við *[[hernumdu svæðin]]* sem Ísrael hertók í Sex daga stríðinu 1967 og telja, auk Vesturbakkans og Gasastrandarinnar, Gólanhæðir sem Sýrlendingar gera tilkall til og Sínaískaga sem var skilað aftur til Egyptalands.
Austur-Asía

**Austur-Asía** er gróflega skilgreind sem sá heimshluti þar sem menningaráhrifa Kína hefur mest gætt og hefðbundin kínverska, konfúsíusismi, mahajana búddismi og taóismi breiðst út. Þetta svæði skarast við það sem skilgreint hefur verið sem Austur-Asía á landfræðilegum forsendum, sem eru þau ríki sem venjulega eru talin til Austur-Asíu.

Almennt eru eftirtalin lönd talin vera hluti Austur-Asíu:
* Alþýðulýðveldið Kína
* Japan
* Lýðveldið Kína (Taívan)
* Norður-Kórea
* Suður-Kórea

Stundum eru Víetnam (af menningarlegum ástæðum) og Mongólía (af landfræðilegum ástæðum) líka talin til Austur-Asíu. Sjaldnar eru austurhluti Rússlands og Singapúr talin til þessa heimshluta.
Vitus Bering

**Vitus Jonassen Bering** (rúsneska: Иван Иванович Беринг, ágúst 1681 - 19. desember 1741) var danskur heimskautakönnuður, fæddur og uppalinn í Horsens á Jótlandi.

Hann réðst til starfa í flota Péturs mikla Rússakeisara árið 1703 og var í þjónustu hans til æviloka. 1710 til 1712 var hann í Azovshafsflotanum og barðist í stríði Rússa og Tyrkja. Hann giftist rússneskri konu og varð skipstjóri og leiðangursstjóri í könnunarleiðöngrum í Norður-Íshafinu. Félagar hans í rússneska sjóhernum og rannsóknarleiðöngrunum þekktu hann undir nafninu Ivan Ivanovich. Fyrsti leiðangur hans hófst árið 1725. Þá var viðfangsefnið það að finna út hvort Síbería væri landföst við Alaska. 

Árið 1728 staðfesti þessi leiðangur að á milli meginlandanna væri sund og hlaut það síðar nafn hans og var nefnt Beringssund. 

Árið 1737 fór hann í annan könnunarleiðangur á sömu slóðir til þess að kortleggja landið nánar. Leiðangurinn var á leið til baka frá Alaska árið 1741, þegar vistaskortur tók að hrjá þá og dóu nokkrir menn úr skyrbjúgi (að því er talið var) og þar á meðal Bering.

Í ágúst árið 1991 fann dansk-rússneskur leiðangur gröf Berings og fimm annarra leiðangursmanna og voru þeir grafnir upp og fluttir til Moskvu. Þar tókst réttarlæknum að ráða í útlit Berings í lifanda lífi. Ennfremur kom í ljós, að tennur hans báru engin merki um skyrbjúg og virðist því dánarorsökin hafa verið önnur en hingað til hefur verið talið.

Árið 1992 voru lík Berings og hinna fimm grafin öðru sinni á Beringseyju.

Langur tími leið áður en mönnum varð fullljóst gildi rannsókna hans. Cook skipstjóri (James Cook) leiddi í ljós hversu nákvæmur athugandi Bering hafði verið. Nú bera nafn hans Beringssund, Beringseyja (þar sem hann dó og er jarðsettur), Beringshaf og Berings landbrúin.

Vitus Jonassen Bering var einnig skyldur latínuskáldinu honum Vitus Pedersen Bering (1617-1675), og hefur myndir af þeim verið ruglað saman gegnum áratíðinar.
Gaza-ströndin

**Gaza-ströndin** er mjótt landsvæði í Mið-Austurlöndum við botn Miðjarðarhafsins og er ekki viðurkennt sem hluti neins sjálfstæðs ríkis *de jure*. Það dregur nafn sitt af Gaza-borg sem er stærsta borgin á svæðinu. Langflestir íbúanna eru Palestínumenn og svæðið er að nafninu til undir stjórn heimastjórnar Palestínumanna, en svæðin kringum landnemabyggðir Ísraelsmanna, helstu vegir og landamæri eru undir stjórn Ísraelshers.

Gaza-ströndin er 360 km2 og þar búa yfir 2,3 milljónir manna (2023).

Gaza-ströndin er eitt þeirra svæða sem Ísraelar hertóku í Sex daga stríðinu 1967. Samkvæmt Oslóarsamkomulaginu frá 1993 heyrir Gaza-ströndin undir heimastjórn Palestínumanna og er ásamt Vesturbakkanum hluti heimastjórnarsvæða Palestínumanna.

15. ágúst 2005 hóf ríkisstjórn Ariels Sharon niðurrif landnemabyggða og brottflutning gyðinga og herstöðva Ísraelshers frá Gaza-ströndinni. Ísrael mun þó halda stjórn yfir hafsvæðinu undan ströndinni og mjórri landræmu með fram landamærunum við Egyptaland.

Gaza-strönd hefur átt í miklum hernaðarátökum við Ísrael m.a. árin 2014 og frá 2023 þar sem tugþúsundir hafa látist.

Ísrael kynnti áform um að hernema Gaza-strönd vorið 2025.

## Tengt efni
*Stríð Ísraels og Hamas 2023–

## Tilvísanir
Vesturbakkinn

**Vesturbakkinn** er landsvæði vestur af Jórdan-fljóti sem er ekki viðurkennt sem hluti af neinu sjálfstæðu ríki *[[de jure]]*. *[[De facto]]* er svæðið að hluta undir takmarkaðri stjórn heimastjórnar Palestínumanna og að hluta undir stjórn Ísraelshers. Samkvæmt Sameinuðu þjóðunum ber landsvæðinu að vera, líkt og Gasaströndin, hluti af heimastjórnarsvæði Palestínumanna, og stjórn Ísraelshers því tæknilega séð hernám. Meirihluti íbúa svæðisins eru Palestínumenn en töluverður fjöldi gyðinga býr í landnemabyggðum á svæðinu.

Svæðið var hernumið af Ísrael í Sex daga stríðinu 1967, en aðeins Austur-Jerúsalem var formlega innlimuð í Ísrael.
Andamanhaf

**Andamanhaf** er hafsvæði í Indlandshafi, suðaustan við Bengalflóa og markast af Andamaneyjum og Níkóbareyjum í vestri, strönd Mjanmar í norðri og strönd Taílands í austri. Í suðri tengist hafið Suður-Kínahafi um Malakkasund milli Indónesíu og Malasíu. 

Andamanhaf er um 1200 kílómetra langt frá norðri til suðurs, og 650 kílómetra breitt og þekur 797.700 ferkílómetra svæði. Meðaldýpt þess er 870 metrar en dýpst er það 3.777 metrar.
Taílandsflói

**Taílandsflói** er flói í Suður-Kínahafi (Kyrrahafi). Umhverfis hann eru löndin Malasía, Taíland, Kambódía og Víetnam. Flóinn þekur um það bil 320 þúsund ferkílómetra stórt svæði. Suðurmörk flóans eru miðuð við beina línu sem nær frá Bai Bung-höfða á suðurodda Víetnam (rétt sunnan við ósa árinnar Mekong) að borginni Kota Baru á austurströnd Malasíu.
Suður-Kínahaf

**Suður-Kínahaf** er hafsvæði í Kyrrahafi sem markast gróflega af Malakkaskaga í vestri, Borneó í suðri, Indókína og Kína í norðri og Filippseyjum og Taívan í austri, hafið er um 3.500.000 km² að flatarmáli

Hinar agnarlitlu Suður-Kínahafseyjar eru þúsundir talsins og skiptast milli ríkjanna sem eiga strandlengju að hafinu. 

Ríkin og yfirráðasvæðin sem eiga strönd að Suður-Kínahafi eru:
* Alþýðulýðveldið Kína
* Maká
* Hong Kong
* Lýðveldið Kína
* Filippseyjar
* Malasía
* Brúnei
* Indónesía
* Singapúr
* Taíland
* Kambódía
* Víetnam
Indókína

**Indókína** er stór skagi í Suðaustur-Asíu. Skaginn dregur nafn sitt af því að hann liggur austan við Indland og sunnan við Kína og telst til beggja menningarsvæða.

Strangt til tekið merkir Indókína það sama og nýlendan Franska Indókína. Þá teljast eftirfarandi lönd hlutar Indókína:
* Kambódía
* Víetnam
* Laos

Í breiðari skilningi nær hugtakið yfir allan meginlandshluta Suðaustur-Asíu. Þá bætast eftirfarandi lönd við:
* Mjanmar
* Vestur-Malasía
* Taíland
Borneó

**Borneó** eða **Kalimantan** er eyja í Suðaustur-Asíu og þriðja stærsta eyja heims, 743.936 km² að stærð. Hún skiptist milli ríkjanna Malasíu, Indónesíu og Brúnei.