open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lækjadepla

**Lækjadepla** (fræðiheiti: *Veronica serphyllifolia*) er depla af græðisúruætt. 

## Lýsing
Blóm lækjadeplu eru ljósblá, í löngum, gisnum klasa. Þau eru 3 til 5 mm í þvermál og bikarblöðin eru græn og snubbótt. Fræflarnir eru tveir í hverju blómi og frævan hefur einn stíl sem verður að öfughjartalaga aldini.

Blöðin eru gagnstæð og gisin á stönglinum. Þá eru þau sporbaugótt eða egglensulaga, með stuttan stilk eða stilklaus. Jurtin öll er 10 til 20 sentímetra há og vex meðfram lækjasytrum, í skurðum eða í deigu graslendi.

## Tilvísanir
Völudepla

**Völudepla** (fræðiheiti: *Veronica chamaedrys*) er depla af græðisúruætt. Hún er mjög sjaldgæfur slæðingur á Ísland en vex víða á Norðurlöndum.

## Lýsing
Blöð völudeplu eru egglaga, gróftennt um 1,5 til 3 sentímetrar á lengd. Þau sitja gangstætt á hærðum stilknum.

## Líkar jurtir
* Varmadepla (*Veronica persica*)

## Tilvísanir
Claudia Schiffer

**Claudia Schiffer** (fædd 25. ágúst 1970 í Rheinberg í Þýskalandi) er þýsk fyrirsæta. 

## Heimildir
*
Shizuoka

**Shizuoka** (静岡市, *Shizuoka-shi*) er borg í Shizuoka-umdæmi í Japan. Íbúar eru rúmlega 700 þúsund.
Fjalladepla

**Fjalladepla** (fræðiheiti: *Veronica alpina*) er depla af græðisúruætt.

## Lýsing
Blóm fjalladeplu eru 3 til 5 mm í þvermál og standa á stuttum leggjum í klasa. Þau eru dökkblá að lit en bikarblöðin eru dökk-blágræn með hvítum randhárum. Í hverju blómi eru tvær fræflar og ein fræva. Aldin fjalladeplu eru 4 til 6 mm að lengd, sýlt í annan endann og hefur stuttan stíl.

Stöngullinn er alsettur oddbaugóttum, sljótenntum blöðum.

Fjalladepla vex, eins og nafnið gefur til kynna, í fjallshlíðum, snjódældum og lækjardrögum til fjalla.

## Tilvísanir
Steindepla

**Steindepla** (fræðiheiti: *Veronica fruticans*) er depla af græðisúruætt sem vex í Evrópu. Hún ber dökkblá blóm og vex í giljum, melum, móum og klettum.

## Lýsing
Blómin eru 1 sm í þvermál og eru fá blóm í hverjum klasa. Krónublöðin eru 4, samvaxin að neðan og misstór. Þau eru dökkblá að lit, með hvítu neðst og rauðu belti. Í hverju blómi eru tveir fræflar með hvíta frjóhnappa, frævan hefur langan stíl.

Blöð steindeplu eru oddbaugótt með stuttum randhárum. Platan nær 6 til 8 sentímetra hæð.

## Tilvísanir
Íslandsbanki (eldri)

**Íslandsbanki** (eldri) var íslenskur banki, stofnaður 1904, aðallega með dönsku hlutafé að frumkvæði Alexanders Warburg og Ludvigs Arntzen. Bankinn var aðaluppspretta fjármagns fyrir vélvæðingu íslensks sjávarútvegs í upphafi aldarinnar. 7. mars 1930 tók Útvegsbankinn starfsemi bankans yfir.

Fyrsti bankastjóri Íslandsbanka var Sighvatur Bjarnason.

## Tenglar
* ''Lokun Íslandsbanka''; grein í Morgunblaðinu 1931
* ''Frá Útvegsbankanum''; grein í Morgunblaðinu 1932
Fyrsta orrustan um Saígon

**Fyrsta orrustan um Sægon** var orrusta milli sameinaðra fylkinga norður-víetnamska hersins og þjóðfrelsisfylkingarinnar (einnig þekkt sem *Víet Cong*) gegn suður-víetnamska hernum og Bandaríkjaher í Tet-sókninni 1968. Mikilvægur þáttur í sókninni var vel skipulögð árás á höfuðborg Suður-Víetnams, Saígon, frá öllum áttum samtímis 30. janúar. Fljótlega kom í ljós að árásin hafði mistekist en skærur héldu áfram í Sægon til 7. mars.
Sarah Bernhardt

**Sarah Bernhardt** (22. október 1844 – 26. mars 1923) var frönsk leikkona sem hefur oft verið nefnd „frægasta leikkona í heimi“. Hún hóf feril sinn sem leikkona árið 1862 sem nemi við franska kómedíuleikhúsið í París. Henni gekk þó ekki vel í fyrstu og hætti og gerðist fylgdarkona árið 1865. Á 8. áratugnum varð hún fræg fyrir frammistöðu sína í leikhúsum Evrópu og varð brátt eftirsótt bæði þar og í New York-borg. Hún var einkum fræg fyrir alvarleg dramatísk hlutverk og fékk viðurnefnið „hin guðdómlega Sarah“. 

Hinn virti matreiðslu meistari August Escoffier nefndi rétt úr jarðaberjum og ananas henni til heiðurs.
Marx-bræður

**Marx-bræður**; Chico, Harpo, Groucho, Gummo og Zeppo, voru hópur skemmtikrafta sem allir voru bræður og komu saman fram í revíum, leikhúsum, kvikmyndum og sjónvarpi frá 1912 fram á 6. áratuginn. Þeir komu upphaflega fram og þróuðu sviðspersónur sínar í óperuhúsinu í Nacogdoches í Texas og á 3. áratugnum voru þeir orðnir vinsælasta gamanatriðið í leikhúsum Bandaríkjanna. Um 1930 hófu þeir gerð gamanmynda sem byggðu á sviðsatriðum þeirra fyrir Paramount. 1933 fóru þeir frá Paramount og skömmu síðar hófu þeir samstarf við Metro-Goldwyn-Mayer. Skömmu fyrir útgáfu myndarinnar *[[The Big Store]]* 1941 tilkynntu þeir að þeir væru hættir. Þeir gerðu þó tvær myndir saman síðar 1946 og 1949 fyrir United Artists. 

## Kvikmyndaskrá

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Federico Fellini

**Federico Fellini** (20. janúar 1920 – 31. október 1993) var ítalskur kvikmyndaleikstjóri. Hann er einn af áhrifamestu og virtustu leikstjórum 20. aldar. Hann hóf leikstjórnarferil sinn með kvikmyndinni *[[Luci del varietà]]* 1950 sem hann leikstýrði ásamt Alberto Lattuada í anda ítalska nýraunsæisins, en fyrsta myndin sem hann leikstýrði einn var *[[Lo sceicco bianco]]* 1952. Eftir 1960, eftir gerð kvikmyndarinnar *[[La dolce vita]]*, hvarf hann frá nýraunsæinu og fór að gera listrænar kvikmyndir þar sem draumar, ímyndanir og minningar blandast saman, oft á ærslafullan hátt, en sem halda í sama gagnrýna tón og nýraunsæið. 

Fellini fékk fjórum sinnum Óskarsverðlaun fyrir bestu erlendu kvikmyndina, en það var fyrir kvikmyndirnar *[[La strada]]* (1954), *[[Le notti di Cabiria]]* (1957), *[[8½]]* (1963) og *[[Amarcord]]* (1973). 

## Tenglar
* ''Hvað með Fellini?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1994
Love Is In The Air

***Love Is In The Air*** er íslensk heimildarmynd frá árinu 2004. Leikstjóri er Ragnar Bragason. Myndin fjallar um leikferð leikhópsins Vesturports til London til að setja upp sýninguna *Rómeó og Júlía*.
Rubén Darío

**Félix Rubén García Sarmiento** (18. janúar 1867 – 6. febrúar 1916) var blaðamaður og skáld frá Níkaragva sem notaði skáldanafnið **Rubén Darío**. Hann er kallaður „faðir módernismans“ í spænskum bókmenntum þar sem hann var fyrstur til að yrkja á spænsku í anda nýrra tíma í ljóðagerð.
Heimspeki 16. aldar

**Heimspeki 16. aldar** markar lok heimspeki endurreisnartímans og er undanfari að heimspeki 17. aldar og þar með að upphafi nútímaheimspeki.

## Yfirlit
Heimspeki tímabilsins einkenndist meðal annars af miklum deilum um ágæti fornra kenninga, svo sem kenninga Platons og Aristótelesar en hvor tveggja átti sér bæði öfluga málsvara og andmælendur. Andmælendur voru gjarnan brautryðjendur og þátttakendur í vísindabyltingunni, líkt og Francis Bacon og Galileo Galilei.

Kristin guðfræði varð einnig tilefni til heimspekilegrar deilu en þeir Marteinn Lúther og Desiderius Erasmus deildu um frelsi viljans með hliðsjón af kristnum hugmyndum um forsjón guðs. Á sama tíma kynntust Vestur-Evrópubúar á ný ritum forngríska efahyggjumannsins Sextosar Empeirikosar en þau höfðu mikil áhrif í gegnum höfunda á borð við Michel de Montaigne og Francisco Sanches og átti mikinn þátt í að gera þekkingarfræðina að undirstöðugrein heimspekinnar í stað frumspekinnar sem hafði áður skipað þann sess.

## Meginheimspekingar 16. aldar
* Pietro Pomponazzi (1462 – 1525)
* Desiderius Erasmus (1466 – 1536)
* Niccolò Machiavelli (1469 – 1527)
* Thomas More (1478 – 1535)
* Francisco de Vitoria (1480 – 1546)
* Martin Luther (1483 – 1546)
* Julius Caesar Scaliger (1484 – 1558)
* Juan Luis Vives (1492 – 1540)
* Franciscus Patricius (1529 – 1597)
* Michel de Montaigne (1533 – 1592)
* Giordano Bruno (1548 – 1600)
* Francisco Suárez (1548 – 1617)
* Francisco Sanches (1550 – 1623)
* Caesare Cremonini (1550 – 1631)
* Giulio Pace (1550 – 1631)
* Francis Bacon (1561 – 1626)
* Galileo Galilei (1564 – 1642)
* Tommaso Campanella (1568 – 1639)
Giacomo Puccini

**Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini** (22. desember 1858 – 29. nóvember 1924) var ítalskt tónskáld sem er frægur fyrir óperur sínar, eins og *[[La Bohème]]*, *[[Tosca]]* og *[[Madama Butterfly]]* sem eru meðal þeirra ópera sem oftast eru settar upp. Margar af aríum hans, eins og t.d. „Nessun dorma“ úr *[[Turandot]]*, hafa orðið heimsþekktar.
Heimspeki 15. aldar

**Heimspeki 15. aldar** markar lok miðaldaheimspekinnar og upphaf heimspeki endurreisnartímans.

## Yfirlit
Heimspeki tímabilsins dró dám af endurnýjuðum kynnum Vestur-Evrópubúa af forngrískri heimspeki. Mestrar hylli nutu Platon, Plótínos og Aristóteles en meðal annarra höfunda sem mikið voru lesnir má nefna Plútarkos og latnesku höfundana Cicero og Senecu yngri.

## Meginheimspekingar 17. aldar
* Leonardo Bruni (1374 – 1444)
* Nicholas of Cusa (1401 – 1464)
* Lorenzo Valla (1405 – 1457)
* Marsilio Ficino (1433 – 1499)
* Pietro Pomponazzi (1462 – 1525)
* Desiderius Erasmus (1466 – 1536)
* Niccolò Machiavelli (1469 – 1527)
* Thomas More (1478 – 1535)
Alfons Mucha

**Alfons Maria Mucha** (24. júlí 1860 – 14. júlí 1939) var tékkneskur myndlistamaður og skreytilistamaður. Hann málaði í Art Nouveau-stíl og varð heimsþekktur fyrir veggspjöld sín af leikkonunni Söru Bernhardt í París í upphafi 20. aldar.

Á efri árum sínum málaði Mucha röð af tuttugu stórum og mikilfenglegum málverkum sem sýna sögu tékknesku þjóðarinnar og annarra slavneskra þjóða, þ.e. myndaserían Slavneska epíkið (tékkneska: *Slovanská epopej*).

## Tengill
* ''Rómantískur þjóðernissinni með snilligáfu''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1999
Donatello

**Donatello** (fullt nafn **Donato di Niccolò di Betto Bardi**; um 1386 – 13. desember 1466) var myndhöggvari og listmálari frá Flórens á endurreisnartímanum. Hann var einn af fyrstu endurreisnarmyndhöggvurunum og stytta hans af Davíð er talin fyrsta styttan frá því í fornöld sem sýnir nakinn líkama. 

File:Donatello david plaster replica head and shoulders front right 1000px wide.jpg

File:Niccolo da Uzzano by Donatello - cast.jpg
File:Donatello, maria maddalena 03.JPG
File:San giovanni evangelista di donatello 03.JPG
File:Sangiovannievangelista.jpg
Hjólferill

**Hjólferill** (**cýklóða**) er sá ferill sem fastur punktur á hring þræðir þegar hringurinn veltur eftir beinni línu án þess að renna til. Þetta er fræg tegund veltiferils þar sem ferillinn er lausn á vandamáli sem Johann Bernoulli setti fram 1696 er nefnist Brachistochrone vandamálið.

## Lýsing á ferlinum

Látum *Q* vera miðju hjólsins og radíus þess *r*. Köllum fastan punkt á hjólinu *P* og látum *A* vera skurðpunkt hjólsins og línunnar á hverjum tíma. Hornið \angle PQA köllum við θ.
Hjólferill sem hefst í núllpunkti hnitakerfis, þ.e. með P = (0,0) í upphafi, getum við lýst með eftirfarandi stika:

:x = r(\theta - \sin \theta)\,

:y = r(1 - \cos \theta)\,
θr gefur x-hnit miðju hjólsins og er jafnframt fjarlægðin frá A til (0,0).

Ferillinn er diffranlegur alls staðar nema í broddunum þar sem ferillinn snertir línuna (x-ásinn). Þetta má auðveldlega sjá með því að diffra hvora jöfnuna fyrir sig í punktinum (2πr,0), það gefur núll.

### Bogamál
Bogamál ferilsins má finna með því að finna lengdina á fyrstu afleiðu vigurfallsins og heilda hana.
:(1) \binom{r(\theta-sin\theta)}{r(1-cos\theta)}'= \binom{r(1-cos\theta)}{rsin\theta}
:(2) \left \| \binom{r(1-cos\theta)}{rsin\theta} \right \| = \sqrt{(r(1-cos\theta))^2 + (rsin\theta)^2} = 2r\left |sin(\frac{\theta}{2})\right |
:(3)\int_{0}^{2\pi} 2r \left |sin(\frac{\theta}{2})\right | d\theta = 4r \left [-cos(\frac{\theta}{2}) \right ]_0^{2\pi} = 8r

Þegar hjólið veltur einn hring (2π) fer P eftir hjólferil sem er nákvæmlega *8r* að lengd (þar sem *r* er radíus hjólsins).
Vestfold

**Vestfold** er fylki í suðaustur Noregi, 2.224 km² að stærð, og er næstminnsta fylki Noregs í ferkílómetrum á eftir Ósló, sem er 454 km² að stærð. Íbúar fylkisins eru um það bil 240.000. Höfuðstaðurinn í fylkinu er Tønsberg, með um 41.000 íbúa. Stærsta borgin í fylkinu er Sandefjord, með um 45.000 íbúa. Fylkið er í landshlutanum Austurland.

Kaupang, sem er gamall bær frá víkingaöld er sagður vera fyrsti bærinn í Noregi, þó að Tønsberg sé elsti bær Noregs sem stendur ennþá.

## Sveitarfélög
* Andabú (*Andebu*)
* Hof
* Hólmsströnd (*Holmestrand*)
* Hortin (*Horten*)
* Lagardalur (*Lardal*)
* Lagarvík (*Larvik*)
* Njótarey (*Nøtterøy*)
* Ré (*Re*)
* Sandur (*Sande*)
* Sandar (*Sandefjord*)
* Stokkar (*Stokke*)
* Sverðvík (*Svelvik*)
* Tjúma (*Tjøme*)
* Túnsberg (*Tønsberg*)
Íbyggni

**Íbyggni** er það einkenni hugsana og orða að vera um eitthvað, standa fyrir eða tákna eitthvað, þ.e. eiga sér viðfang. Hugtakið er notað til að lýsa tengslum hugar og heims. Það varð fyrst til í skólaspeki en var síðan kynnt til sögunnar á ný á 19. öld af austurríska heimspekingnum Franz Brentano í ritinu *[[Sálfræði frá raunvísindalegu sjónarhorni]]* (1874). Fornmenn höfðu ekki hugtakið *íbyggni* en veltu eigi að síður einnig fyrir sér tengslum hugar og heims.

Í hugspeki er ekki einungis talað um íbyggni orða og hugsana sem þau standa fyrir heldur einnig íbyggin viðhorf. Það eru viðhorf sem eiga sér staðhæfingu sem viðfang. Dæmi um íbyggin viðhorf eru trú, efi, von og ótti sem öll beinast að inntaki staðhæfingar. Ef staðhæfingin er t.d. „Það snjóar“ eru ólík viðhorf til þeirrar staðhæfingar fólgin í því að vona að það snjói, að efa að það snjói og svo framvegis.

## Ítarefni
* Dretske, Fred, *Naturalizing the Mind* (Cambridge, MA.: MIT Press, 1995).
* Kim, Jaegwon, *Mind and Supervenience* (Cambridge: Cambridge University Press, 1993).
* Kim, Jaegwon, *Mind in a Physical World* (Cambridge, MA.: MIT Press, 1998).
* McDowell, John, *Mind and World* (Cambridge, MA.: Harvard University Press, 1994).
* McGinn, Colin, *Mental Content* (Oxford: Oxford University Press, 1989).
* Putnam, Hilary, *Representation and Reality* (Cambridge, MA.: MIT Press, 1988). 
* Richard, M., *Propositional Attitudes* (Cambridge: Cambridge University Press, 1990).
* Searle, John, *Intentionality* (Cambridge: Cambridge University Press, 1983).
* Searle, John, *The Rediscovery of the Mind* (Cambridge, MA.: MIT Press 1992).

## Tenglar
* 
* 
* 
*
Heiðmörk (Noregur)

**Heiðmörk** (norska: *Hedmark*) er fyrrum fylki í austur Noregi sem var 27.397 km² að. Höfuðstaðurinn í fylkinu var Hamar. Stærsta borgin í fylkinu var Ringsaker (*Hringisakur*). Fylkið er í landshlutanum Austurland.

## Sveitarfélög
* Alvdal (*Elvardalur*)
* Åmot (*Ámót*)
* Åsnes (*Ásnes*)
* Eidskog (*Eiðaskógur*)
* Elverum (*Alvarheimur*)
* Engerdal
* Folldal
* Grue
* Hamar
* Kongsvinger
* Løten
* Nord-Odal
* Os
* Rendalen
* Ringsaker
* Stange
* Stor-Elvdal
* Sør-Odal
* Tolga
* Trysil
* Tynset
* Våler
Upplönd

**Upplönd** (norska: *Oppland*) var fylki í miðju Noregs og var 25.192 km² að stærð. Höfuðstaðurinn í fylkinu var Lillehammer. Stærsta borgin í fylkinu er Gjøvik (*Djúpvík*). Fylkið var í landshlutanum Suðurland.

Hæsta fjall Noregs og norðurlandanna, Galdhöpiggen, er staðsett í fylkinu.

## Sveitarfélög
* Dovre eða *Dofrar*
* Etnedal eða *Etnadalur*
* Gausdal eða *Gausdalur*
* Gjøvik eða *Djúpvík*
* Gran
* Jevnaker eða *Jafnakur*
* Lesja eða *Lesjar*
* Lillehammer
* Lom
* Lunner
* Nord-Aurdal
* Nord-Fron
* Nordre Land
* Østre Toten
* Øyer
* Øystre Slidre
* Ringebu
* Sel
* Skjåk
* Søndre Land
* Sør-Aurdal
* Sør-Fron
* Vang
* Vestre Slidre
* Vestre Toten
* Vågå
Staðallíkan

**Staðallíkanið** er líkan í nútímaeðlisfræði, sem lýsir öreindum og þeim kröftum, sem verka á þær eða þá krafta sem þær bera samkvæmt skammtasviðskenningu. Helsti ókostur staðallíkansins er að það skýrir ekki þyngdarafl. 

Öreindirnar skiptast gróflega í tvo hópa, fermíeindir, með hálftöluspuna og bóseindir (*bósónur*) með heiltöluspuna. Minnstu fermíeindirnar, sem ekki virðast samsettar úr öðrum smærri eindum, eru létteindir og kvarkar. Hver kjarneind (*þungeind*), sem samsett er úr þremur kvörkum, myndar ásamt rafeindum (*létteind*) frumeindir, sem eru bygginareiningar efnis. Miðeindir (*mesónur*) eru samsettar úr pörum kvarka og andkvarka. 
Nokkrar bóseindir miðla kröftum: ljóseindir (*fótónur*) rafsegulkrafti, kvarðabóseindir veika kjarnakraftinum, en límeindir þeim sterka. Margar öreindir, t.d. raf- og róteind, hafa rafhleðslu, en ekki nifteind, fiseind né ljóseind. 

## Fermíeindir
Hafa hálftöluspuna.
### Létteindir
Eru efnisminnstu öreindirnar, en jafn vel er talið að fiseindir hafi engan massa. Massi raf- og jáeindar er 511 keV/c2.

### Kvarkar
Eru byggingareiningar efnis og mynda kjarneindir, sem ásamt rafeindum mynda efni. Sterkeindir eru samsettar úr kvörkum og hafa sterka víxlverkun.

### Þungeindir
Eru sterkeindir samsettar úr þremur kvörkum, t.d. róteind (p) og nifteind (n), sem eru myndaðar úr upp- „u“ og niður-kvörkum „d“ þ.a. p=uud og n=udd. Massi kjarneindanna er um 940 MeV/c2.

## Bóseindir
Bóseindir hafa heiltöluspuna.

### Kratfmiðlandi eindir
Sex bóseindir (*kraftmiðlarar*) miðla frumkröftunum fjórum: Rafsegulkrafti, veika- og sterka kajarnakraftinum og þyngdarkraftinum.

Higgs-bóseindin gegnir lykilhlutverki í staðallíkaninu, en hefur þrátt fyrir mikla leit ekki fundist enn. Vonir eru bundnar við að finna hana í tilraunum með Stóra sterkeindahraðalinn.

### Miðeindir
Eru sterkeindir samsettar úr pörum kvarka og andkvarka.
Wenzel Müller

**Wenzel Müller** (1759 eða 1767 – 3. ágúst 1835) var austurrískt tónskáld og tónlistarstjóri. Hann samdi nokkur þekkt söngvaspil og óperur á þýsku.
Systirin frá Prag

***Systirin frá Prag*** (þýska: *Die Schwestern von Prag*) er söngvaspil eftir austurríska tónskáldið Wenzel Müller sem kom fyrst út 11. mars 1797.
Vestur-Agðir

**Vestur-Agðir** (norska: *Vest-Agder*) er fyrrum fylki Noregs, 7.276 km² . Höfuðstaðurinn og stærsta borgin í fylkinu var Kristiansand. Árið 2020 sameinaðist það Austur-Ögðum og varð Agðir. Það er í landshlutanum Suðurland.

## Sveitarfélög
* Åseral
* Audnedal
* Farsund
* Flekkefjord
* Hægebostad
* Kristiansand
* Kvinesdal
* Lindesnes
* Lyngdal
* Mandal
* Marnardal
* Sirdal
* Songdalen
* Søgne
* Vennesla
Markhyggja

**Markhyggja** (teleologia) er sú hugmynd að endanleg útskýring á orsökum fyrirbæris, atburðar eða athafnar verði að hafa skírskotun til tilgangs eða ætlunar, það er að segja vísa til þess marks sem stefnt var að. Þannig hafi hver hlutur markmið eða tilgang með tilveru sinni og það sé eðli hlutanna að þjóna þeim tilgangi. Hnífur hafi þann tilgang að skera og sjónvarp þann tilgang að sýna myndir.

Taka má dæmi af líffræðilegri útskýringu á þróun lífveru, t.d. hunds. Markhyggjuskýring á öflugu þefskyni hundsins myndi vísa til þess hvaða tilgangi þefskynið þjónar hjá hundinum. Þróunarkenning Darwins og nútíma líffræði hafna markhyggju og útskýra öflugt þefskyn hunda fremur þannig að hundar hafi öflugt þefskyn af því að þeir eru afkomendur einstaklinga sem höfðu sömu eiginleika; og þeir eru afkomendur þessara einstaklinga af því að við þáverandi aðstæður voru lífslíkur einstaklinga með öflugt þefskyn betri en hinna. 

Sköpunarhyggja er dæmi um markhyggju en  hún gerir ráð fyrir að  heimurinn sé skapaður eða hannaður og hafi tilgang.
Hugmyndir um vithönnun eru markhyggjuhugmyndir.

## Tenglar
* 
*
Persar (leikrit)

***Persar*** (*Πέρσαι*) er harmleikur eftir forngríska leikskáldið Æskýlos. Það er elsta varðveitta leikritið. Það er eina varðveitta gríska leikritið sem fjallar um samtímaatburði en leikritið, sem var sett á svið árið 472 f.Kr., fjallar um innrás Persa í Grikkland átta árum áður. Leikritið vann til fyrstu verðlauna í leikritakeppni á Dýonýsosarleikunum í Aþenu.
Sjö gegn Þebu

***Sjö gegn Þebu*** er harmleikur eftir forngríska leikskáldið Æskýlos. Leikritið byggir á goðsögu um sögu Þebu og fjallar um baráttu bræðranna Pólýneikesar og Eteóklesar, sona Ödípúsar og Jóköstu, um völdin. Þeir höfðu ákveðið að skiptast á að fara með völdin en þegar Eteókles neitaði að leggja niður völdin að sínum tíma loknum safnaði Pólýneikes liði meðal óvina borgarinnar og lagði til atlögu.

Evripídes segir sömu sögu í leikritinu *[[Fönikíukonur]]* en leikrit Sófóklesar *[[Antígóna (Sófókles)|Antígóna]]* gerist í framhaldi af sögunni um sjö gegn Þebu.
Prómeþeifur bundinn

***Prómeþeifur bundinn*** er forngrískur harmleikur eignaður skáldinu Æskýlosi. Flestir fræðimenn nú um mundir telja að leikritið sé ranglega eignað honum og hafi verið samið á síðari hluta 5. aldar f.Kr. Leikritið byggir á goðsögninni um Prómeþeif, títana sem Seifur refsaði fyrir að hafa stolið eldinum og gefið mönnum.
Meyjar í nauðum (Æskýlos)

***Meyjar í nauðum*** er harmleikur eftir forngríska leikskáldið Æskýlos. Það er næstelsta varðveitta leikrit Æskýlosar.

*Meyjar í nauðum* var fyrsta leikritið í þríleik en hin tvö eru glötuð. Þau hétu *Egyptar* og *Dætur Danás*.
Agamemnon (Æskýlos)

***Agamemnon*** er harmleikur eftir forngríska leikskáldið Æskýlos. Það er fyrsta leikritið í þríleiknum *Óresteia*, sem er eini varðveitti þríleikurinn frá fornöld. Hann hlaut fyrstu verðlaun á Dýnónísosarhátíðinni í Aþenu árið 458 fyrir Krist.

Hin leikritin í þríleiknum eru *[[Sáttarfórn]]* og *[[Hollvættir]]*.

Leikritið segir frá Agamenoni, konungi í Mýkenu sem kemur heim lúinn eftir tíu ára bardaga Trójustríðsins en er myrtur við heimkomuna af konu sinni Klýtæmnestru í kerlaug með fulltingi friðils síns Aigisþosar.

## Efni
Samkvæmt kvæðinu vitkumst við gegn vilja okkar, í mótvindi lífsins sem ber okkur að endingu til viskunnar. Mótlæti Guðanna er okkur sjálfum til heilla. Með þjáningu er visku þannig þröngvað upp á mennina:

Þessi tilvitnun Agamemnon er meðal annars þekkt úr frægri ræðu Roberts Kennedy um morðið á Martin Luther King.

## Tenglar
* ''Harmleikur guða og manna''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
* Jón Gíslason þýðandi Agamemnon harmleiksins eftir Æskýlos.
 
## Tilvísanir
Tokugawa-ættin

**Tokugawa-ættin** (徳川氏, *Tokugawa-shi*) var valdamikil *[[daimyo]]*-ætt í Japan frá miðöldum til loka Sengokutímabilsins á 19. öld. Ættin var grein af Minamoto-ættinni, afkomendur keisarans Seiwa (850-880).
Akademían

**Akademían** var skóli og fræðasetur í Aþenu sem heimspekingurinn Platon stofnaði um 385 f.Kr. Stofnunin var rekin áfram eftir dag Platons allt til ársins 529 e.Kr. en var þá lokað af Justinianusi I.

## Saga
Sögu Akademínnar má skipta í þrjú tímabil: gömlu Akademíuna, mið-Akademíuna og nýju Akademíuna.

### Gamla Akademían
Helstu hugsuðir gömlu Akademíunnar voru fyrrum samstarfsmenn Platons en þeir tóku við stjórn skólans að honum látnum: Spevsippos, frændi Platons, var fyrsti forstöðumaður skólans að frænda sínum látnum og stýrði honum til ársins 339 f.Kr. Þá tók Xenókrates við stjórn skólans til ársins 314 f.Kr. Pólemon tók við af honum og stýrði skólanum til ársins 269 f.Kr. en þá tók Krates við stjórninni og stýrði skólanum til ársins 266 f.Kr. Meðal annarra heimspekinga sem störfuðu við gömlu Akademíuna má nefna Aristóteles, Evdoxos, Herakleides frá Pontos, Krantor og Filippos frá Ópús. Allir þessir hugsuðir voru sammála Platoni um margt en sumir þeirra geta þó ekki talist platonistar nema í víðum skilningi (til dæmis Aristóteles). Spevsippos og Xenókrates reyndu báðir að tvinna saman pýþagóríska talnaspeki og ýmsar hliðar á heimspeki Platons.

### Mið-Akademían
Árið 266 f.Kr. varð Arkesilás forstöðumaður Akademíunnar. Þá breyttust áherslur skólans mjög og hann varð efahyggjuskóli. Mörgum af samræðum Platons, einkum þeim elstu, lýkur án neinnar niðurstöðu. Akademísku efahyggjumennirnir töldu að hér væri að finna kjarnann í heimspeki Platons: í raun væri ekki hægt að komast að niðurstöðu um neitt. Þetta skeið skólans er nefnt mið-Akademían. Það einkenndist fyrst og fremst af deilum við stóumenn, þar sem Arkesilás og fylgjendur hans gagnrýndu stóíska þekkingarfræði, sem lýsti því hvernig öðlast mætti óhagganlega þekkingu. Arkesilás færði rök fyrir því að samkvæmt kenningum stóumanna væri ekki hægt að vita neitt en sjálfur tók hann aldrei undir forsendur þeirra og hélt engum fram sjálfur. Lakýdes, Evandros, Telekles og Hegesínos fylgdu í kjölfar Arkesilásar sem stjórnendur Akademíunnar. 

### Nýja Akademían
Tímabil nýju Akademíunnar hófst árið 155 f.Kr. þegar Karneades varð skólastjóri. Nýja Akademían var enn efahyggjuskóli en þó var áherslumunur á afstöðu Arkesilásar og Karneadesar; samkvæmt sumum túlkunum (þegar í fornöld) hélt Karneades fram einhvers konar sennileikahyggju, sem leyfði að eitthvað þætti sennilegt þótt möguleikanum á fullvissu (og þar með eiginlegri þekkingu) væri ætíð hafnað. Kleitomakkos tók við af Karneadesi og Fílon frá Larissu tók við af honum. Þá tók við Antíokkos frá Askalon, sem að endingu beindi Akademíunni frá efahyggjunni en akademísk efahyggja hafði þá þegar mildast mjög og orðið fyrir áhrifum frá stóuspeki. Fílon og Antíokkos voru síðustu akademísku heimspekingarnir sem störfuðu innan Akademíunnar sem stofnunar.

## Ítarefni
* Cherniss, H., *The Riddle of the Early Academy* (1945).
* Glucker, J., *Antiochus and the Late Academy* (1978).

## Tengt efni
* Hellenísk heimspeki
* Klassísk heimspeki
* Lýkeion
* Platonismi
Telekles

**Telekles** (forngríska: Τηλεκλῆς) var forngrískur heimspekingur, nemandi og eftirmaður Lakýdesar. Hann stjórnaði Akademíunni ásamt Evandrosi. Þeir höfðu séð um daglegan rekstur skólans síðustu ár Lakýdesar vegna veikinda hans og héldu því áfram að honum látnum án þess að hafa verið formlega kjörnir yfirmenn skólans. Þegar Telekles lést um 167 f.Kr. var skólinn í hondum Evandrosar í nokkur ár.

Ekkert er vitað um kenningar eða ritverk Teleklesar.
Sáttarfórn

***Sáttarfórn*** eða ***Dreypifórnfærendur*** er harmleikur eftir forngríska leikskáldið Æskýlos. Það er annað leikritið í þríleiknum *Óresteia*, sem er eini varðveitti þríleikurinn frá fornöld. 

Leikritið segir frá fundum systkinanna Órestesar og Elektru og áformum þeirra um hefndir fyrir föðurmorðið.
Hollvættir

***Hollvættir*** eða ***Refsinornir*** er harmleikur eftir forngríska leikskáldið Æskýlos. Það er þriðja leikritið í þríleiknum *Óresteia*, sem er eini varðveitti þríleikurinn frá fornöld. 

Leikritið segir frá því hvernig refsinornirnar elta Órestes fyrir að myrða móður sína, Klýtæmnestru, til að hefna fyrir morðið á Agamemnoni föður sínum. Refsinornirnar elta Órestes til Aþenuborgar þar sem gyðjan Aþena skerst í leikinn. Hún setur upp dómsmál og skipar tólf manna kviðdóm. Apollon tekur að sér að verja Órestes en nornirnar sækja málið fyrir Klýtæmnestru. Þegar atkvæði í málinu reynast jöfn sannfærir Aþena refsinornirnar um að fallast á ákvörðun hennar. Í kjölfarið endurnefnir hún nornirnar hollvætti.
Sálin hans Jóns míns

**Sálin hans Jóns míns** getur átt við eftirfarandi:

* Sálin hans Jóns míns, íslenska þjóðsögu
* Sálin hans Jóns míns, hljómsveit
* *[[Sálin hans Jóns míns (plata)|Sálin hans Jóns míns]]* - samnefnda plötu Sálarinnar
Sálin hans Jóns míns (þjóðsaga)

**Sálin hans Jóns míns** er íslensk þjóðsaga sem Davíð Stefánsson skáld samdi leikritið *Gullna hliðið* um.

## Tilvísanir


## Tenglar
*Þjóðsagan Sálin hans Jóns míns inná Snerpa.is.
Loðvík Filippus

**Loðvík Filippus** (6. október 1773 – 26. ágúst 1850) var síðasti konungur Frakklands frá 1830 til 1848 í því sem var kallað júlíríkið. Hann var annar og síðasti konungurinn sem ríkti yfir Frakklandi með titlinum „konungur Frakka“ (*roi des Français*) fremur en „konungur Frakklands“. Loðvík Filippus var ekki eins íhaldssamur og forverar hans og í honum birtist mjög nýstárleg túlkun á einvaldshlutverki Frakklands.

Loðvík Filippus hafði á ævi sinni borið ýmsa titla: Hann var hertogi af Valois (1773-1785), hertogi af Chartres (1785-1793) og loks hertogi af Orléans (1793-1830) áður en hann varð konungur árið 1830 þegar frænda hans, Karli 10., var steypt af stóli í júlíbyltingunni.

Á átján ára valdatíð Loðvíks Filippusar áttu sér stað miklar samfélags-, efnahags- og stjórnmálaumbreytingar í Frakklandi. Loðvík Filippus reyndi að friðþægja sundurleita þjóð sína með ýmsum ráðum: Á valdatíð hans var komið á þingræði og miðstéttinni var hleypt inn í framleiðslu- og fjárfestingaiðnaðinn, sem jók hagvöxt í Frakklandi og ýtti undir iðnbyltinguna þar í landi. Hann hvatti auk þess til vinsamlegra sambands við Breta og til útþenslu nýlenduveldis Frakka, þ. á m. til Alsír. Þó entist júlíríkið ekki lengur en fram til ársins 1848, en þar er m.a. um að kenna versnandi hag verkamannastéttarinnar og skilningsleysi valdastéttanna gagnvart óskum fransks almennings. Loðvík Filippus hafði reynst mun íhaldssamari en byltingarmennirnir sem komu honum til valda vonuðust eftir, sérstaklega á valdatíma ráðherrans François Guizot frá 1840–48. Loðvík Filippus neyddist til að segja af sér árið 1848 í kjölfar nýrrar byltingar og flutti í útlegð til Bretlands, þar sem hann dó tveimur árum síðar.

## Heimild
*
Helgi Ólafsson

**Helgi Ólafsson** (fæddur í Reykjavík 15. ágúst 1956) er íslenskur stórmeistari í skák. Helgi var skólastjóri skákskólans 1996 til 2024.

Helgi er einn sigursælasti skákmaður Íslands og hefur orðið Íslandsmeistari sex sinnum í skák. Helgi varð alþjóðlegur meistari FIDE 1978 og alþjóðlegur stórmeistari 1985.

Helgi hefur hlotið eftirfarandi titla í skák:

* Íslandsmeistari, sex sinnum árin 1978, 1981, 1991, 1992, 1993 og 1996.
* Skákmeistari Vestmannaeyja, tvisvar árin 1972 og 1973.
* Atskákmeistari Íslands fjórum sinnum.
* Hraðskákmeistari Íslands fimm sinnum.
* Efstur á Skákþingi Norðurlanda 1985 og efstur í aukakeppni ásamt Simen Agdestein
* Norðurlandameistari unglinga 1975.
* Sigurvegari á alþjóðlega Reykjavíkurskákmótinu 1984 og 1990.
* Silfurverðlaun einstaklinga á Evrópumóti landsliða 2011.
* Skákmeistari Reykjavíkur 1976 og 1977.
* Skákmeistari Taflfélags Reykjavíkur 1975.

Sigurvegari á fjölmörgum alþjóðlegum mótum í Noregi, Frakklandi, Kanada og St. Martin í Karabíska hafinu. Helgi var útnefndur FIDE senior trainer 2009 sem er æðsti þjálfaratitill FIDE. Þá var Helgi kjörinn íþróttamaður ársins í Kópavogi 1980 og "Maður ársins" hjá DV ásamt íslenska ólympíuliðinu 1986.

Helgi hefur teflt á 15 Ólympíuskákmótum, oftar en nokkur annar íslendingur þar af langoftast á 1. borði. Hann komst hæst í kringum 30. sæti á heimslista FIDE og var reglulega á topp 50 í heiminum á níunda áratugnum. Hann tefldi á 3. borði eftir Ulf Anderson og Bent Larsen í úrvalsliði Norðurlanda gegn Bandaríkjunum árið 1986 og á 2. borði í úrvalsliði Norðurlanda árið 1990 á eftir Simen Agdestein í Stórveldaslag árið 1990.

Þá hefur Helgi látið sig ýmis réttlætismál varða og var í RJF–hópnum sem barðist fyrir frelsun Bobby Fischers úr japanskri dýflissu. Hópurinn hefur fengið sænsk verðlaun fyrir að standa upp í hárinu á bandarískum yfirvöldum. Er núverandi og fyrsti Íslandsmeistari skákmanna i golfi.
Ritstörf og fjölmiðlun:

* Skrifaði bókina Benóný ásamt Jóni Torfasyni og Braga Halldórssyni.
* Þýddi og staðfærði bókina Skák og mát eftir Anatolí Karpov, prentuð hér á landi í nálega 30 þús. eint. en Hrókurinn dreifði henni til skólabarna í 3. bekk fyrir nokkrum árum.
* Þýddi og staðfærði kennslubók FIDE: Skákkennsla.
* Skrifaði bókina Bobby Fischer comes home sem kom út í Hollandi á árinu 2012.
* Gerði 13 kennsluþætti í skák ásamt Jóni L. Árnasyni; sýndir hjá RÚV haustið 1991. Einnig unnu þeir Jón upp kennsluefni fyrir Stöð 2.
* Skákskýringar í sjónvarpi hjá RÚV frá 1991 og einnig á Stöð 2 í áraraðir.
* 1992 kom Hermann Gunnarsson að þessum útsendingum sem stundum rötuðu á Stöð 2, Sýn (m.a. skákeinvígi barna) og á Skjá 1. Vann ásamt Hermanni að „þríleik“ hjá RÚV árin 1993 – 1995 og fengu Judit Polgar, Anatolí Karpov og Garrí Kasparov til að tefla hér á atskákmótum.
* Var framkvæmdastjóri Reykjavik rapid sem fram fór á NASA mars 2004. Fékk til keppni menn á borð við Kasparov, Karpov, Magnús Carlsen, Lev Aronjan og fleiri heimsþekkta skákmenn. Beinar útsendinga voru á RÚV alla dagana keppninnar.
* Höfundur bókarinnar Reykjavíkurskákmót í 50 ár sem gefin var út árið 2015.
Rolls series

**Rolls Series**, opinber titill: ***The Chronicles and Memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages***, er mikið safn frumheimilda og fornra sagnfræðirita um sögu Bretlandseyja og Írlands. Þessi rit voru gefin út á seinni helmingi 19. aldar, nánar tiltekið 1858–1896. Alls eru í ritröðinni 99 verk, sem fylla 255 bindi.  

## Íslensk rit í Rolls Series
Nokkur íslensk rit komu út í þessari ritröð. Öll snerta þau á einhvern hátt sögu Bretlandseyja.
* 65. Thomas a Becket. Thomas Saga Erkibyskups. A life of Archbishop Thomas Becket, in Icelandic, with English translation, Notes and Glossary. — Útgefandi: Eiríkur Magnússon. 2 bindi. London 1875–1883. 
* 88. Icelandic Sagas and other Historical Documents relating to the Settlements and Descents of the Northmen of the British Isles. — Útgefandi: Guðbrandur Vigfússon (1.– 2. bindi), með enskri þýðingu eftir George Webbe Dasent (3.– 4. bindi). Alls 4 bindi. London 1887–1894. Bækurnar voru ljósprentaðar 1964 (Kraus Reprint). 
** I.	Orkneyinga Saga and Magnus Saga, with Appendices (1887). — Í viðauka er Dunstanus saga og kaflar úr íslenskum annálum.
** II.	Hakonar Saga, with fragment of Magnus Saga, with Appendices (1887). — Í viðauka eru m.a. Hemings þáttur og Játvarðar saga helga. 
** III.	The Orkneyingers' Saga, with Appendices, etc. translations (1894). — Netútgáfa
** IV.	The Saga of Hacon and a Fragment of the Saga of Magnus, with Appendices, Translation (1894). 

## Heimildir
* 
* David Knowles: 'The Rolls Series', í *Great Historical Enterprises*, London 1963.

## Tenglar
*Rolls Series, skrá um ritin.
Víkurkirkja

**Víkurkirkja** getur átt við um:
* Víkurkirkju í Vík í Mýrdal
* Víkurkirkju sem var sóknarkirkja Reykvíkinga frá upphafi kristindóms til 1796.
Víkurkirkja (Reykjavík)

**Víkurkirkja** var kirkja í Reykjavík, líklega frá upphafi kristni á Íslandi þar til Dómkirkjan í Reykjavík var vígð 1796. Elstu heimildir sem nefna kirkjuna eru kirknatal Páls Jónssonar frá um 1200 og elsti máldagi hennar er frá 1379. Kirkjan var torfkirkja sem stóð í Kvosinni á horni núverandi Aðalstrætis og Kirkjustrætis í miðjum kirkjugarðinum gegnt Víkurbænum. Þar er nú torg sem nefnist Fógetagarðurinn.

Víkurkirkja var öldum saman sóknarkirkja Reykvíkinga. Árið 1785 var ákveðið að reisa nýja dómkirkju í Reykjavík eftir að Suðurlandsskjálfti 1784 hafði valdið skemmdum á Skálholtskirkju. Upphaflega stóð til að byggja nýju kirkjuna utanum þá gömlu, en þegar farið var að grafa í garðinn komu í ljós grafir fólks sem hafði látist úr bólusótt. Jón Sveinsson landlæknir lagðist þá mjög gegn því að garðinum yrði frekar raskað og dómkirkjunni var fundinn staður austar og nær Tjörninni. Nýja kirkjan var vígð 1796 en gamli kirkjugarðurinn var notaður áfram þar til Suðurgötukirkjugarður var tekinn í notkun 1839.

Árið 1883 var fékk Schierbeck landlæknir kirkjugarðinum breytt í skrúðgarð og hóf þar trjárækt fyrstur manna í Reykjavík. Garðurinn hefur nokkrum sinnum verið endurskipulagður og hann er nú nær allur hellulagður. Þar stendur stytta af Skúla Magnússyni eftir Guðmund frá Miðdal sem Verslunarmannafélag Reykjavíkur gaf borginni 1954.

## Heimildir
*
Ruud van Nistelrooy

**Ruud van Nistelrooy** (fæddur 1. júlí 1976 í Oss) er hollenskur fyrrum knattspyrnumaður og spilaði sem sóknarmaður með félögum eins og Manchester United og Real Madrid. Nistelrooy lagði skóna á hilluna í maí 2012. 

Hann starfaði síðast sem knattspyrnuþjálfari hjá Leicester City.
Hólmfríður Karlsdóttir

**Hólmfríður „Hófí“ Karlsdóttir** (fædd 3. júní 1963) er íslensk fegurðardrottning og leikskólakennari. Hún vann keppnina Ungfrú heimur í Lundúnum þann 14. nóvember 1985.
Hof í Svarfaðardal

**Hof** í Svarfaðardal hefur frá alda öðli verið eitt af höfuðbólum dalsins. Bærinn stendur austan Svarfaðardalsár um 6 km frá sjó. Þar er rekinn blandaður búskapur. Túnið er stórt og gott og beitiland mikið til fjalls. Sunnan við bæinn fellur Hofsá til Svarfaðardalsár en hún kemur úr Hofsdal, sem skerst inn á milli fjallanna ofan við Hof. Í ánni er hár foss, Goðafoss, sem sést vel frá vegi. Í hlíðinni ofan við Hof er Hofsskál en neðan við hana er falleg og regluleg berghlaupsurð, Hofshólar. Þar ofan við gnæfir Messuhnjúkur við himinn og inn af honum eru Rimar, hæsta fjall við utanverðan Svarfaðardal. 

Ljótólfur goði Alreksson var samkvæmt Landnámu og Svarfdæla sögu  fyrsti landnámsmaður í Svarfaðardal. Dalurinn er þó kenndur við annan landnámsmann, Þorstein svörfuð á Grund skv. Landnámu. Ljótólfur reisti bæ sinn að Hofi en landnám hans náði um austanverðan dalinn. Sonur hans var Valla-Ljótur sem sérstök saga er til af, Valla-Ljóts saga.

Gísli Jónsson íslenskufræðingur og kennari var fæddur og upp alinn á Hofi.

## Heimildir
* 
*
Hákonar saga Hákonarsonar

**Hákonar saga Hákonarsonar** (eða **Hákonar saga gamla**) er ævisaga Hákonar gamla Noregskonungs, og jafnframt saga Noregs á þeim árum sem hann fór með völd. Hákonar saga er varðveitt í mörgum handritum, sem bendir til að hún hafi verið vinsælt rit. Hún er í raun og veru framhald af Böglunga sögum.

Höfundur *Hákonar sögu* var Sturla Þórðarson sagnaritari. Sturla var leiðtogi Sturlunga um það leyti sem Íslendingar gengu Noregskonungi á hönd, 1262, og hafði hann fallið í ónáð hjá Hákoni gamla. Sturla fór þá til Noregs til þess að freista þess að sættast við konung. Þegar þangað kom var Hákon í herför í Orkneyjum, og fór Sturla þá á fund sonar hans, Magnúsar lagabætis. Magnús konungur tók Sturlu kuldalega, en Sturlu tókst að vinna hylli hans, sjá *Sturlu þátt* í Sturlunga sögu. Þegar fregnir bárust til Noregs af fráfalli Hákonar, haustið 1263, fékk Magnús Sturlu til að setja saman sögu föður síns. Þetta var að mörgu leyti vandasamt verk, því að í sögunni er m.a. sagt frá valdabaráttu Hákonar og Skúla jarls, en ekkja Hákonar og móðir Magnúsar var dóttir Skúla; hún var þá enn á lífi.  

Sturla styðst bæði við frásögn greinargóðra manna, og einnig ýmis skjöl og bréf. Stundum verður sagan smásmugulega nákvæm, en oft tekst höfundinum nokkuð upp, svo sem þegar hann segir frá æskuárum konungs, krýningu hans o.fl. Sturla gerir sér títt um að lýsa ýmiss konar ytri viðhöfn, sem hefur greinilega verið í hávegum höfð við hirðina.  

*Hákonar saga* er mikilvægasta heimildin um sögu Noregs frá 1217, þegar Hákon gamli komst til valda, til 1263, þegar hann andaðist. Í sögunni er einnig nokkuð sagt frá atburðum á Íslandi og í öðrum löndum þar sem Hákon átti ítök. 

Sturla skreytir söguna með eigin kveðskap um Hákon, sem hann hefur líklega ætlað að flytja honum ef fundum þeirra hefði borið saman.

## Íslenskar útgáfur
Hákonar saga hefur komið í mörgum útgáfum erlendis, bæði íslenski frumtextinn og þýðingar á önnur mál. Íslenskar útgáfur bókarinnar eru þessar:
* Sigurður Nordal (útg.): *[[Flateyjarbók]]* 3, Rvík 1945: 333–597. Flateyjarútgáfan. 
* Guðni Jónsson (útg.): *Konunga sögur* 3, Rvík 1957: 1–463. Íslendingasagnaútgáfan. 
* Þorleifur Hauksson, Sverrir Jakobsson og Tor Ulset (útg.): *Hákonar saga* 1–2, Reykjavík 2013. *[[Hið íslenska fornritafélag|Íslensk fornrit]]* 31–32. — Fræðileg útgáfa fyrir almenning. Með fylgja nokkur bréf tengd sögunni. 

## Tenglar
* Hákonar saga, texti úr Fríssbók – Codex Frisianus.

## Heimildir
* Enska Wikipedian, 9. mars 2008, og fleiri heimildir.
Maríuvendlingur

**Maríuvendlingur** (fræðiheiti: *Gentiana tenella*) er einær jurt af maríuvandarætt.

## Lýsing
Stönglar maríuvendlings eru oftast greindir neðst, dökkir að lit. Krónublöð eru bláleit eða fjólublá og er krónan fjórdeild. Í hverju blómi eru 4 til 5 fræflar og ein fræva. Aldin maríuvendlings er sívalt með aflangt hýði sem klofnar að ofanverðu við þroska.

Blöðin eru gagnstæð, oddbaugótt og oft blámenguð. Jurtin nær 3 til 12 sentímetra hæð og vex gjarnan á grónum lækjar- og árfarvegum s.s. í innsveitum og á hálendum svæðum.

## Tilvísanir
Grund í Svarfaðardal

**Grund í Svarfaðardal** er ein af stærri bújörðunum í dalnum. Bærinn í miðri sveit, vestan Svarfaðardalsár, um 6 km frá strönd gegnt Hofi. Barnaskóli Svarfdælinga stóð lengi í túnfætinum á Grund innan og neðan við bæinn og þar var líka samkomuhús sveitarinnar. Utan við Grund er Grundarlækur. Hann kemur úr  miklu skriðugili í fjallinu, Grundargili. Úr þessu gili hafa oft komið miklar aurskriður sem hafa valdið tjóni á túnum á Grund og næsta bæ, Brekku, og tekið sundur þjóðveginn um dalinn. Skriðurnar eiga upptök sín í vatnshlaupum sem koma úr Nykurtjörn, litlu vatni í um 700 m hæð í fjallinu ofan við Grund. 
Grund er landnámsjörð, að því er sagt er í Svarfdæla sögu, þar bjó Þorsteinn svörfuður. Grundar er víða getið í fornum heimildum. Í Sturlungu segir frá því að Tumi hinn yngri, sonur Sighvats Sturlusonar, og Halldóra móðir hans hafi fengið jörðina til ábúðar fyrst eftir ósigur Sturlunga í Örlygsstaðabardaga árið 1238. Þorsteinn Eyjólfsson lögmaður á Urðum átti Grund á seinni hluta 14. aldar og kallaði hana sína bestu jörð Norðanlands.  Jón Arason biskup eignaðist jörðina og gaf Þórunni dóttur sinni hana 1541. Eftir aftöku biskups og sona hans í Skálholti 1550 kúguðu valdsmenn konungs jörðina af henni og eftir það taldist hún konungsjörð allt fram á 20. öld.

## Blakksgerði
Blakksgerði tilheyrði Grund. Bærinn er neðan þjóðvegarins og stendur á háum malarhjalla upp af Svarfaðardalsá. Sunnan bæjarins er golfskáli Golfklúbbsins Hamars á Dalvík. Þar er Arnarholtsvöllur, 18 holu golfvöllur, en hann er að mestu í landi Ytra-Garðshorns. Blakksgerði er gamalt örnefni en ekki er vitað til þess að þar hafi verið búið fyrr en 1898 þegar þar var reist íbúðarhús og stofnsett bú. Jörðin tilheyrði Grund til að byrja með en varð svo sjálfstæð bújörð. Þar var búið fram yfir 1950 en nú er gamla íbúðarhúsið notað sem sumarbústaður.

Örnefnið Blakksgerði er nefnt á tveimur stöðum á Svarfdælu. Í fyrra skiptið er það nefnt í sambandi við sérkennilega skipasmíði þar í nágrenninu en í seinna skiptið tengist það frásögninni um það þegar landnámsmaðurinn Þorsteinn Svörfuður var heygður á melnum gegnt Blakksgerði. Þar er að líkindum átt við Arnarholtið en þar fannst mikill kumlateigur úr heiðnum sið um miðja 20. öld.

## Heimildir
* 
*
Goethe-háskóli í Frankfurt

**Goethe-háskóli** (þýska: *Goethe-Universität Frankfurt am Main*; enska: *Goethe University Frankfurt*), eða **Háskólinn í Frankfurt**, er háskóli í Frankfurt am Main, stærstu borg Hessens.
Heiðarvíga saga

**Heiðarvíga saga** er ein Íslendingasagnanna og er talin vera ein hin elsta þeirra. Þar segir frá afkomendum Egils Skallagrímssonar og langvarandi deilum og átökum Borgfirðinga og Húnvetninga, sem náðu hámarki í bardaga á heiðinni Tvídægru, en af honum dregur sagan nafn. Hún hefur stundum verið kölluð *Víga-Styrs saga og Heiðarvíga*.

Sagan er illa varðveitt. Á 17. öld virðist hún aðeins hafa verið til í einu skinnhandriti og barst það til Svíþjóðar 1683. Fyrri hluta sögunnar fékk Árni Magnússon prófessor svo lánaðan, en 12 blaðsíður urðu eftir í Svíþjóð. Fyrri hlutinn brann svo í brunanum í Kaupmannahöfn árið 1728. Jón Ólafsson úr Grunnavík, aðstoðarmaður Árna Magnússonar, hafði skrifað söguna upp á pappír nokkrum mánuðum fyrir brunann. Pappírshandritið brann einnig en Jón skrifaði svo fyrri hluta sögunnar upp eftir minni. Þess vegna hefst sagan nú á setningunni „Atli stóð í dyrum úti og var hann veginn af manni nokkrum“, en Jón mundi ekki hver Atli þessi var eða hvernig hann tengdist efni sögunnar að öðru leyti. Eitt blað hafði þó vantað í skinnhandritið þegar sagan var seld til Svíþjóðar, og var það talið að fullu glatað en kom í leitirnar í handritasafni Landsbókasafnsins um miðja 20. öld. Var það komið norðan úr Öxnadal.

Í sögunni kemur fyrir setningin „þar launaði ég þér lambið gráa“, sem unglingurinn Gestur Þórhallason sagði þegar hann drap Víga-Styr, sem hafði vegið Þórhalla föður Gests og boðið honum grátt hrútlamb í föðurbætur. Er þaðan komið orðtakið „að launa einhverjum lambið gráa“. 

## Sjá einnig
* Listi yfir fleygar íslenskar setningar
 
## Tenglar
* Heiðarvíga saga; af Snerpu.is
* ''Heiðarvígasögubrot''; af baekur.is 
* ''Skóbótarblað úr Heiðarvígasögu''; grein í Speglinum 1951
Bruninn í Kaupmannahöfn árið 1728

**Bruninn í Kaupmannahöfn árið 1728** eða **Kaupmannahafnarbruninn** er mesti eldsvoði í sögu Íslands og Kaupmannahafnar. Eldurinn braust út þann 20. október 1728, um kvöldið, og geisaði fram að morgni 23. október. Eldurinn lagði u.þ.b. 28% borgarinnar í rúst.

Fjöldi húsa brann til grunna eins og Þrenningarkirkjan við Sívalaturn. Mikill hluti bókasafns Árna Magnússonar, fornfræðings og bókasafnara, fórst í eldinum, en megninu af skinnhandritum tókst að bjarga.

## Tenglar
*
* ''Bruninn mikli''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1928
Miðmyndarsögn

**Miðmyndarsögn**  eru sagnir sem aðeins eru til í miðmynd.

## Gerðir miðmyndarsagna
Til eru fjórar gerðir miðmyndarsagna;

### Afturbeygðar sagnir
**Afturvirkar sagnir** eða **afturbeygðar sagnir** (*reflexive*) hafa þá merkingu að gerandinn og þolandinn eru sá og hinn sami. Hægt er að umskrifa sagnirnar með því að bæta við afturbeygða fornafninu *sér*, *sig* eða *sín*.

Dæmi um afturvirkar sagnir eru;
* að *matast* (umskrift: *mata* sig)
* að *klæðast* (umskrift: *klæða* sig)
* að *baðast* (umskrift: *baða* sig)
* að *læðast* (umskrift: *læða* sér)

### Gagnvirkar sagnir
**Gagnvirkar sagnir** (*reciprocal*) innihalda sagnir sem hægt er að umskrifa með germynd saman við óákveðna fornafnið „hvor annan“.

Dæmi um gagnvirkar sagnir eru;
* að *kyssast* (umskrift: *kyssa* hvor annan)
* að *heilsast* (umskrift: *heilsa* hvor öðrum)
* að *berjast*
* að *hittast* (umskrift: *hitta* hver annan)

### Þolmynd miðmyndar
**Þolmynd miðmyndar** (*passive*) er þriðji flokkurinn, og merkja orð í þessum flokki að verða fyrir barðinu á viðkomandi aðgerð; þ.e.a.s. að „vera“ + lýsingarháttur þátíðar (fermdur, eyddur). Setning þar sem umsögnin er í þolmynd kallast **þolmyndarsetning**. 

Dæmi um þolmyndir miðmyndar eru;
* að *fermast* (umskrift: að vera *fermdur*)
* að *eyðast* (umskrift: að vera *eyddur*)
* að *veiðast* (umskrift: að vera *veiddur*)

### Inkóatívar sagnir
**Framvindusagnir** eða **inkóatívar sagnir** (*inchoative*) er síðasti flokkurinn. Þessar sagnir fela í sér ferli í átt að einhverju ástandi. Þetta er líkt þriðja flokki; en munurinn er samt mikilvægur. Ferlið í þessum flokki er miklu hægara og felur frekar í sér markvissa stefnu í átt að einhverju. Hægt er að umrita þetta með sagnorðinu að *verða* + lýsingarorði. 

Dæmi um inkóatívar sagnir eru;
* að *hressast* (umskrift: að verða *hress*)
* að *grennast* (umskrift: að verða *grannur*)
* að *gleðjast* (umskrift: að verða *glaður*)
* að *reiðast* (umskrift: að verða *reiður*)
* að *mildast* (umskrift: að verða *mildur*)
* að *skemmast* (umskrift: að verða *skemmdur*)
* að *brjálast* (umskrift: að verða *brjálaður*)

Stundum er viðskeytinu **-na** bætt við lýsingarorð til að mynda inkóatívar sagnir:
* að *hvít*'na*** (umskrift: að verða ''hvítur'')
* að ''grá'''na*** (umskrift: að verða *grár*)
* að *brot*'na*** (umskrift: að verða ''brotinn'')
* að ''vak'''na*** (umskrift: að verða *vakinn*)

## Dæmi
Dæmi um miðmyndarsagnir eru:
* Ferðast
* Nálgast
* Annast
* Heppnast
* Óttast
* Skjátlast
* Vingast við
* Öðlast

## Tengt efni
* Aflagssögn

## Heimildir
Konungasögur

**[[Konungasögur]]** eru ævisögur norrænna konunga, skrifaðar á 12. og 13. öld, flestar á Íslandi, en nokkrar í Noregi. Flestar fjalla þær um Noregskonunga, nokkrar um Danakonunga.

Í eftirfarandi skrá er konungasögum raðað í tímaröð eftir því sem unnt er, en einhverjum áratugum getur skeikað.
* Bók á latínu eftir Sæmund fróða, um 1120, glötuð.
* *[[Konungaævi]]* í eldri gerðinni af *[[Íslendingabók]]* Ara fróða, um 1125, glötuð.
* *[[Hryggjarstykki]]* eftir Eirík Oddsson, um 1150, glatað.
* *[[Historia Norvegiæ]]*, um 1170.
* *[[Sagan um hina fornu konunga Noregs]]* eftir Þjóðrek munk, um 1180.
* *[[Skjöldunga saga]]*, um 1180, að mestu glötuð.
* *[[Elsta saga Ólafs helga]]*, um 1190, að mestu glötuð.
* *[[Ágrip af Noregskonungasögum]]*, um 1190.
* *[[Ólafs saga Tryggvasonar eftir Odd munk|Ólafs saga Tryggvasonar]]* eftir Odd Snorrason, rituð á latínu um 1190, varðveitt í íslenskri gerð.
* *[[Ólafs saga Tryggvasonar eftir Gunnlaug munk|Ólafs saga Tryggvasonar]]* eftir Gunnlaug Leifsson, rituð á latínu um 1195, glötuð.
* *[[Sverris saga]]*, eftir Karl Jónsson, um 1205.
* *[[Helgisaga Ólafs Haraldssonar]]*, um 1210.
* *[[Morkinskinna]]*, um 1220, eldri en *Fagurskinna*.
* *[[Fagurskinna]]*, um 1220.
* *[[Ólafs saga helga eftir Styrmi fróða]]* eða *[[Lífssaga Ólafs helga]]*, eftir Styrmi Kárason, um 1220, að mestu glötuð.
* *[[Böglunga sögur]]*, um 1225.
* *[[Ólafs saga helga hin sérstaka]]*, eftir Snorra Sturluson, um 1225.
* *[[Heimskringla]]* eftir Snorra Sturluson, um 1230.
* *[[Knýtlinga saga]]*, líklega eftir Ólaf Þórðarson hvítaskáld, um 1250.
* *[[Hákonar saga Hákonarsonar]]*, eftir Sturlu Þórðarson, um 1265.
* *[[Magnúss saga lagabætis]]*, eftir Sturlu Þórðarson, um 1280, aðeins lítið brot varðveitt.
* *[[Hulda-Hrokkinskinna]]*, um 1280.
* *[[Ólafs saga Tryggvasonar hin mesta]]*, um 1300.

Eftirtaldar sögur eru stundum taldar með konungasögum:

**[[Jómsvíkinga saga]]*.
**[[Orkneyinga saga]]*.
**[[Færeyinga saga]]*.
**[[Brjáns saga]]*, glötuð, en notuð að hluta í Njáls sögu.
**[[Eiríks saga Hákonarsonar]]* eða *[[Hlaðajarla saga]]*, glötuð, en notuð í konungasögum. 
**[[Hákonar saga Ívarssonar]]*.