open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Langues d'oïl

***Langues d'oïl*** („oïl-tungumál“, einnig *langues d'oui*) eru mállýskusamfella sem stendur saman af frönsku og náskyldustu mállýskum hennar. Þessar mállýskur eru talaðar í norðurhluta Frakklands, suðurhluta Belgíu og í Ermarsundseyjum. Þær tilheyra allar ætt galló-rómanskra mála, sem inniheldur mál sem eru töluð í austurmiðhluta (Arpitanía) og suðurhluta Frakklands (Oksitanía), á Norður-Ítalíu og í austurhluta Spánar.

Tungumál Frakklands skiptast í tvo aðalflokka samkvæmt orðinu sem er notað fyrir „já“: *langues d'oïl* og *[[langues d'oc]]*. Arpitanska er talin liggja á milli þessara tveggja hópa. 

## Skipting
Fimm hópar *langues d'oïl* hafa verið lagðir fram:

### ''Zone francique''
* pikardska
* vallónska
* lorrain
* normanska, þar með dgèrnésiais (talað á Guernsey) og jèrriais (talað í Ermarsundseyjum)
* austur-champenois

### ''Zone francienne''
* staðalfranska

Tegundir mállýskunnar sem er töluð í Île-de-France:
* orléanais
* tourangeau
* vestur-champenois
* berrichon
* bourbonnais

### ''Zone burgonde''
* bourguignon
* franc-comtois

### ''Zone armoriciane''
* austurflokkur: angevin, mayennais, sarthois, normanska
* vesturflokkur: galló

### ''Zone poitevine'' og ''zone saintongeaise''
* poitevin
* saintongeais
Tortímandinn 2: Dómsdagur

***Tortímandinn 2: Dómsdagur*** (enska: *Terminator 2: Judgment Day*) er bandarísk kvikmynd frá árinu 1991, skrifuð framleidd og leikstýrt af leikstjóranum og handritshöfundinum James Cameron. Með aðalhlutverk fara Arnold Schwarzenegger, Linda Hamilton, Robert Patrick og Edward Furlong. Kvikmyndin er framhald myndarinnar Tortímandinn og sú önnur í kvikmyndaseríunni sem fjalla um líf og örlög John Connors og móður hans Söru Connor og baráttu þeirra við að bjarga mannkyninu úr klóm sjálfskapaðrar vélmannaógnar.

## Sjá einnig
* *[[Tortímandinn]]*
Aleppó

**Aleppó** er næststærsta borg Sýrlands og höfuðborg Aleppóhéraðs en það er fjölmennasta hérað landsins. Yfir tvær milljónir manna búa í Aleppó. Aleppó var í margar aldir stærsta borg Sýrlands og þriðja stærsta borg Ottómanaveldisins. Aðeins Konstantínópel og Kaíró voru stærri. Aleppó er ein af elstu  borgum í heiminum þar sem ennþá er búið. Rekja má búsetu í borginni til 6. árþúsundsins fyrir Krist. Borgin er staðsett miðja vegu milli Miðjarðarhafsins og Mesópótamíu (Írak nútímans).

Undir stjórn Tyrkjasoldáns varð Aleppó að einni helstu verslunarborg austurlanda fram að 18. öld. 

Sýrlenska borgarastyrjöldin hefur leikið borgina grátt, stórir hlutar eru eyðilagðir eftir loftárásir og íbúar hafa flúið.

## Tenglar
Mannlíf og velsæld á gullöld Aleppó - Rúv
Deir ez-Zor

**Deir ez-Zor** (arabíska: دير الزور‎; sýrlenska: ܕܝܪܐ ܙܥܘܪܬܐ, armenska: Տէր Զօր, Դեր Զոր, *Der Zor*) er sjöunda stærsta borg Sýrlands. Hún er 450 km austan við Damaskus á bökkum árinnar Efrat. Hún er höfuðstaður Deir ez-Zor-héraðs. Samkvæmt manntali frá 2004 bjuggu þá tæplega 212.000 manns í borginni.
Idlib

**Idlib** er borg í norðvestur Sýrlandi og  höfuðborg í samnefndu héraði. Borgin er í 500 metra hæð yfir sjávarmáli og er 59 km suðvestur af borginni Aleppo. Árið 2010 voru borgarbúar um 165 þúsund. Flestir íbúar borgarinnar eru súnnímúslimar en þar er líka kristinn minnihluti. Idlib skiptist í sex héruð en þau eru Ashrafiyeh (fjölmennast), Hittin, Hejaz, miðborg Idlib, Hurriya og al-Qusur.

Idlib er landbúnaðarborg og í borginni er forna borgin Ebla sem var einu sinni höfuðborg í öflugu borgríki.
Mamma Dagga

**Mamma Dagga** (franska: *Ma Dalton*) eftir Morris (Maurice de Bevere) og René Goscinny er 38. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1971, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Pilote sama ár.

## Söguþráður
Móðir Daldónana, Mamma Dagga, býr skammt frá bænum Kaktusgili (e. Cactus Junction) og er vel liðin af bæjarbúum. Þegar Lukku Láki hjálpar þeirri gömlu yfir götu skrifar hún sonum sínum bréf í fangelsið og biður þá að taka sér Láka til fyrirmyndar. Jobbi Daldón er ekki á þeim buxunum og bræðrunum tekst að flýja úr fangelsinu með því að kveikja í rúmdýnum sínum og forða sér í burtu í öngþveitinu sem skapast. Þeir heimsækja móður sína sem skýtur yfir þá skjólshúsi og felur fyrir Lukku Láka. Ibbi er í miklu uppáhaldi hjá Mömmu Döggu sem fer óstjórnlega í taugarnar á hinum bræðrunum. Til að ganga í augun á Mömmu Döggu dulbúast þeir sem hún og ræna bankann í Kaktusgili og síðan fleiri banka í nágrannabæjunum. Skelfing breiðist út í héraðinu og lögreglan veit ekki sitt rjúkandi ráð. Lukku Láki fær þá hugmynd að leggja gildru fyrir Daldónana og efnir til mikillar mæðrahátíðar í Kaktusgili. Vibbi, Kobbi og Ibbi ganga í gildruna, en þar sem Jobbi var skilinn eftir útundan sleppur hann. Jobbi lofar Mömmu Döggu að frelsa bræður sína úr prísundinni, en gegn því skilyrði að hann megi kála Lukku Láka í leiðinni.

## Fróðleiksmolar
* Mamma Dagga er önnur bókin í bókaflokknum þar sem kona er í aðalhlutverki, en fyrri bókin var Svala sjana. Kynnt er til sögunnar móðir Daldón bræðranna sem áður hafði borið á góma í bókinni Flótti Daldóna. Hún átti einnig eftir að koma við sögu í síðari bókum í bókaflokknum, þ.e. í bókunum L'Amnésie des Dalton og Belle Star.
* Persóna Mömmu Döggu kann að vera innblásin af hinni raunverulegu Ma Barker (1873-1935). Ma Barker var ásamt tveimur sonum sínum meðlimur í glæpagengi sem fór um með bankaránum á kreppuárunum í Bandaríkjunum. Hún var skotin til bana ásamt öðrum syninum í umsátri lögreglu árið 1935.
* Í eftirmála bókarinnar er fjallað stuttlega um harðskeyttar konur í Villta Vestrinu. Myndin sem fylgir er af bindindisfrömuðinum Carrie Nation (1846-1911) sem hét fullu nafni Carrie Amelia Moore Nation. Hún barðist fyrir áfengisbanni í Bandaríkjunum í kringum aldamótin 1900 og átti það m.a. til að ráðast á krár og aðra sölustaði áfengis með exi.
* Í bókinni er upplýst um örlög föður Daldónanna; hann sprengdi sig óviljandi í loft upp með dýnamíti á heimili fjölskyldunnar. Þá kemur í ljós að Vibbi er eini Daldón bróðirinn sem kann að lesa.
* Bókin er tileinkuð mæðrum höfundanna og kisum þeirra.

## Íslensk útgáfa
Mamma Dagga var gefin út af Fjölva árið 1978 í íslenskri þýðingu Lofts Guðmundssonar. Þetta er 10. bókin í íslensku ritröðinni.
HMCS Skeena (D59)

**HMCS ''Skeena*** var [[Kanada|kanadískur]] [[tundurspillir]] sem fórst við [[Viðey]] [[24. október]] [[1944]]. HMCS Skeena var olíuknúið [[gufuskip]], smíðað árið 1930. Skipið tók þátt í [[innrásin í Normandí|innrásinni í Normandí]] og fleiri hernaðaraðgerðum.

Skipið losnaði frá akkeri en það var þá á milli [[Engey]]jar og Viðeyjar. Skipið rak þá upp að vesturenda Viðeyjar og strandaði þar. Fimmtán áhafnarmeðlimir fórust, en 198 var bjargað. Í byrjun var skipverjum skipað að yfirgefa skipið og fóru 21 skipverjar þá á tvo [[björgunarfleki|björgunarfleka]], en þá rak inn eftir [[Kollafjörður (Faxaflóa)|Kollafirði]] og björguðust sex þeirra. Skipun um að yfirgefa skipið var afturkölluð og héldu skipverjar sem eftir voru kyrru fyrir þar til þeim var bjargað. Einar Sigurðsson útgerðarmaður og skipstjóri á [[Aðalbjörg (skip frá 1934)|*Aðalbjörgu* RE 5]] tókst  að flytja erlent björgunarlið út í Viðey með því að brimlenda [[landgönguprammi|landgöngupramma]] frá [[Bandaríkjaher|bandaríska hernum]] í [[Sandvík]]inni.

Eftir strandið var skipið selt í [[brotajárn]].  Minnismerki um strandið er á vesturenda Viðeyjar en þar er minningarskjöldur og önnur skrúfa skipsins og upplýsingaskilti.

Bókin *Útkall: Hernaðarleyndarmál í Viðey'' eftir Óttar Sveinsson fjallar um þetta strand og björgunina.

## Heimildir
* Voði við Viðey, Morgunblaðið, 23.10.1994 Blaðsíða B 2-6
* "Þetta var hryllileg, hryllileg nótt", Morgunblaðið, 209. tölublað (03.08.2006) Blaðsíða 27
* Minnisvarði um strand kanadíska tundursspillisins Skeena afhjúpaður
Tortímandinn

**Tortímandinn** (e.The Terminator) er bandarísk kvikmynd frá árinu 1984 sem bæði er leikstýrt af og skrifuð af leikstjóranum og handritshöfundinum James Cameron. Með aðalhlutverk í myndinni fara þau Linda Hamilton, Arnold Schwarzenegger og Michael Biehn.  Kvikmyndin er sú fyrsta í því sem seinna varð sería framhaldsmynda sem allar snúast um uppreisnarsinnann og skæruliðann John Connor, móður hans Söru Connor og baráttu síðustu manna jarðar við Skynet, vélrænan ógnvald sem hefur öðlast sjálfsvitund sökum framúrskarandi gervigreindar og hefur tekið þá ákvörðun að þurka mannkynið út.

## Sjá einnig
* Tortímandinn 2: Dómsdagur
Fritillaria przewalskii

***Fritillaria przewalskii*** er Kínversk jurt af liljuætt, sem var fyrst lýst af Carl Maximowicz og Batalin. Hún finnst aðeins í Kína, í héruðunum Gansu, Qinghai, og Sichuan.

*Fritillaria przewalskii* myndar lauka sem verða að 15 mm í ummál. Stöngullinn verður um 50 sm hár. Blómin eru lútandi, gul með dökkfjólubláum blettum.

Tegundin er nefnd eftir Pólsk-Rússneska landkönnuðinum Nikolai Przhevalsky, 1839-1888.

;áður meðtaldar
**Fritillaria przewalskii* var. *longistigma* Y.K.Yang & J.K.Wu, nú nefnd *[[Fritillaria sichuanica]]* S.C.Chen

## Heimildir
Fritillaria kurdica

***Fritillaria kurdica*** er laukplanta af liljuætt frá Miðausturlöndum, upprunnin frá Íran, Írak, Tyrklandi, og Kákasus. Tegundin er stundum ræktuð á öðrum svæðum sem skrautplanta.

**Fritillaria Kurdica** (fullt nafn, "Fritillaria Kurdica. Bulletin of Kurdish Studies") er einnig  nafn á vísindariti útgefnu í Póllandi, sem fjallar um menningu og sögu Kúrda.

## Heimildir
Al-Hasakah

**Al-Hasakah** (arabíska: الحسكة‎, kúrdíska: *Hesîçe‎*, sýrlenska: ܚܣܟܗ) er borg í norðausturhluta Sýrlands. Rúm 188 þúsund bjuggu í borginni árið 2004. Borgin er höfuðstaður Al-Hasakah-héraðs. Flestir íbúar eru kúrdar og arabar, en einnig búa í borginni stórir hópar armena og assýríumanna. Kabúrfljót rennur gegnum borgina.
Daraa

**Daraa** (arabíska: درعا‎, „virki“) er borg í suðurhluta Sýrlands við landamærin að Jórdaníu. Íbúar voru tæplega 100 þúsund árið 2004. Borgin er höfuðstaður Daraahéraðs. Héraðið er hluti landsvæðisins Hauran sem nær yfir suðurhluta Sýrlands og norðurhluta Jórdaníu. Borgin er 90 km sunnan við Damaskus og stendur við hraðbrautina milli Damaskus og Amman. 

Uppreisnin gegn stjórn Assads árið 2011 hófst í Daraa þegar lögregla skaut á mótmælendur með þeim afleiðingum að þrír létust.
Jeremy Corbyn

**Jeremy Bernard Corbyn** (f. 26. maí 1949) er breskur stjórnmálamaður og fyrrum leiðtogi Breska verkamannaflokksins. Hann var kosinn árið 2015 með tæp 60% atkvæða. Corbyn lýsir sér sem lýðræðislegum sósíalista. Corbyn lét af embætti eftir að flokkurinn galt afhroð í þingkosningum árið 2019 og Sir Keir Starmer var kjörinn til að taka við embætti hans í apríl 2020.

Corbyn var vikið tímabundið úr Verkamannaflokknum haustið 2020 þegar hann var talinn gerast brotlegur vegna ummæli um Gyðinga.  Hann fékk inngöngu í flokkinn á ný um þremur vikum síðar.

Corbyn komst ekki á kosningalista Verkamannaflokksins í þingkosningum ársins 2024. Hann bauð sig því fram óháð stjórnmálaflokkum og náði endurkjöri í kjördæmi sínu.

## Pólitískar áherslur
Corbyn hefur gagnrýnt of félagslegan ójöfnuð, fátækt og skattaundanskot. Hann vill hækka tekjuskatt á þá vellauðugu. Corbyn vill ríkisvæða á nýjan leik lestarkerfi Bretlands. 

Corbyn hefur stutt félög eins og: Samstöðu með Palestínu (Palestine Solidarity Campaign), Amnesty International og baráttu gegn kjarnorkuvopnum (Campaign for Nuclear Disarmament). Corbyn var andsnúinn aðskilnaðarstefnunni í Suður-Afríku og Íraksstríðinu.

## Einkalíf
Borbyn segist ekki eyða miklum peningi, eigi ekki bíl og noti reiðhjól. Hann er grænmetisæta. Hann styður Arsenal í ensku úrvalsdeildinni. Corbyn talar spænsku reiprennandi og á mexíkanska eiginkonu og átti þar áður eiginkonu frá Chile sem hann eignaðist þrjá syni með.

## Tilvísanir
Hafez al-Assad

**Hafez al-Assad** (arabíska: حافظ الأسد‎ *Ḥāfiẓ al-ʾAsad*; 6. október 1930 – 10. júní 2000) var sýrlenskur stjórnmálamaður, forsætisráðherra Sýrlands frá 1970 til 1971 og forseti Sýrlands frá 1971 til 2000. Hann tók þátt í valdaráninu í Sýrlandi 1963 sem kom Ba'ath-flokknum til valda í landinu og var eftir það gerður að yfirmanni sýrlenska flughersins. Hann tók einnig þátt í valdaráninu 1966 þar sem borgaralegir forystumenn Ba'ath-flokksins voru hraktir frá völdum og herráð flokksins tók yfir undir forystu Salah Jadid. Assad var þá gerður að varnarmálaráðherra. Árið 1970 steypti Assad Jadid af stóli og árið 1971 skipaði hann sjálfan sig óskoraðan leiðtoga Sýrlands. 

Assad breytti Sýrlandi úr eins flokks kerfi í einræði þar sem öll völd ríkisins, hersins og Ba'ath-flokksins voru í höndum hans sjálfs. Landið hallaði sér að Sovétríkjunum í Kalda stríðinu í skiptum fyrir stuðning þeirra gegn Ísrael. 

Assad hóf Jom kippúr-stríðið með innrás í Ísrael 1973, með stuðningi Egyptalands og sovéskum vopnum. Ísrael sigraði stríðið og Sýrland samdi um vopnahlé sautján dögum síðar. Hann sendi Sýrlandsher inn í Líbanon eftir að borgarastyrjöldin í Líbanon hófst. Hernám Sýrlendinga í Líbanon stóð til 2005. 

Assad lýsti son sinn, Bashar al-Assad, eftirmann sinn eftir að elsti sonur hans, Bassel al-Assad, lést í bílslysi 1994. Þegar Hafez al-Assad lést árið 2000 tók Bashar við af honum sem forseti Sýrlands. Hafez var lagður til hinstu hvílu í grafhýsi í Qar­daha. Eftir að Bashar al-Assad var steypt af stóli í desember 2024 réðust uppreisnarmenn á grafhýsið og kveiktu í gröf Hafez.

## Tilvísanir
Homs

**Homs** (arabíska: حمص‎ *Ḥimṣ*), áður þekkt sem Emesa (gríska: Ἔμεσα), er borg í Sýrlandi um 162 km norðan við Damaskus. Borgin er höfuðstaður Homshéraðs. Íbúar voru um 650 þúsund árið 2004. Borgin stendur við Orontesfljót. Krosfarakastalinn Krak des Chevaliers stendur nálægt borginni.

Í Sýrlensku borgarastyrjöldinni frá 2011 var Homs lengi höfuðvígi stjórnarandstöðuhópa. Árásir stjórnarhersins á borgina hafa eyðilagt stóran hluta hennar um leið og þúsundir íbúa hafa látið lífið.
Homshérað

**Homshérað** er eitt af fjórtán héruðum Sýrlands. Það er rúmlega 40.000 ferkílómetrar að stærð. Höfuðstaður héraðsins er borgin Homs. Íbúar voru 1,8 milljónir árið 2011. 

Héraðið skiptist í sjö umdæmi: 
* Homsumdæmi
* Al-Mukharram-umdæmi
* Al-Rastan-umdæmi
* Al-Qusayr-umdæmi
* Tadmur-umdæmi
* Taldou-umdæmi
* Talkalakh-umdæmi
Hamahérað

**Hamahérað** (arabíska: مُحافظة حماة‎ *Muḥāfaẓat Ḥamā*) er eitt af fjórtán héruðum Sýrlands. Það er í miðvesturhluta landsins og nær yfir tæplega 9.000 ferkílómetra. Íbúar voru rúmlega 1,6 milljónir árið 2011. Höfuðstaður héraðsins er borgin Hama. 

Hamahérað skiptist í sex umdæmi:
* Al-Suqaylabiyah-umdæmi
* Hamaumdæmi
* Masyaf-umdæmi
* Muhardeh-umdæmi
* Salamiyah-umdæmi
Quneitra

**Quneitra** (arabíska: القنيطرة‎ *al-Qunayṭrah*) er yfirgefinn höfuðstaður Quneitra-héraðs í Gólanhæðum í suðvesturhluta Sýrlands. Borgin stendur í 1.010 metra hæð yfir sjávarmáli. 

Ísrael hertók borgina á síðasta degi Sex daga stríðsins 1967. Sýrland náði borginni aftur í upphafi Jom kippúr-stríðsins 1973 en Ísrael náði borginni brátt aftur. Ísraelsher hvarf frá borginni í júní 1974 en lagði hana áður nær alveg í rúst. Nú stendur borgin á vopnahlésbelti milli hernámssvæða Ísraels og Sýrlands. 

Þann 6. júní 2013 réðust uppreisnarmenn á landamærastöðina Quneitra sem er í nágrenninu og hertóku hana tímabundið, áður en sýrlenski Ba'ath-herinn hertók hana aftur. Í júlí 2013 réðust stjórnarandstöðusveitir á hernaðarstöð í Quneitra og daginn eftir réðust þær á nokkrar stöður sýrlensku Ba'ath-hersins í Quneitra.

Í ágúst 2014 náðu uppreisnarmenn landamærastöðinni á sitt vald. Filippseyskur meðlimur friðargæsluliðs Sameinuðu þjóðanna (UNDOF) særðist í bardögunum. Í kjölfarið tilkynnti austurríska ríkisstjórnin að herlið sitt hefði verið dregið til baka frá SÞ-verkefninu.

Þann 26. júlí 2018 hertók sýrlenski Ba'ath-herinn borgina Quneitra aftur.

Í desember 2024 komst borgin undir stjórn Ísraelsmanna.
Al-Suwayda

**Al-Suwayda** (arabíska: السويداء‎ *as-Suwaydā’*) er borg í suðvesturhluta Sýrlands, aðallega byggð drúsum. Íbúar voru rúmlega 70 þúsund árið 2004. Borgin er höfuðstaður Al-Suwayda-héraðs.
Tartus

**Tartus**  (arabíska: طرطوس) er borg á Miðjarðarhafsströnd Sýrlands. Hún er önnur stærsta hafnarborg landsins, á eftir Latakíu. Íbúar voru um 115 þúsund árið 2004. Borgin er höfuðstaður Tartushéraðs. Borgin er vinsæll sumardvalarstaður. Þar er líka lítil rússnesk flotastöð.
Al-Raqqah

**Al-Raqqah** (arabíska: الرقة‎ *ar-Raqqah*) er borg í austurhluta Sýrlands á norðurbakka Efrat um 160 km austan við Damaskus og 40 km austan við Tabqa-stífluna. Borgin er höfuðstaður Al-Raqqah-héraðs. Íbúar voru um 220 þúsund árið 2004. Borgin var höfuðborg Abbasídaveldisins í valdatíð kalífans Harún al-Rasíd frá 796 til 809. 

Í Sýrlensku borgarastyrjöldinni náðu uppreisnarmenn borginni á sitt vald árið 2012. Árið 2013 lagði Íslamska ríkið borgina alla undir sig eftir bardaga við uppreisnarmenn og gerðu hana að höfuðstöðvum sínum í Sýrlandi. Samtökin hafa síðan þá eyðilagt allar trúarbyggingar sem ekki heyra til súnní íslam, þar á meðal Uwais al-Qarni-moskuna.

Í nóvember 2016 hófu 30.000 hermenn úr Lýðræðissveitum Sýrlands (SDF), bandalagi hinna ýmsu fylkinga uppreisnarmanna í Sýrlandi, aðgerðir til að frelsa borgina frá Íslamska ríkinu. Borgin var endurheimt úr höndum vígahópsins að fullu þann 17. október 2017.

## Tilvísanir
Fritillaria micrantha

***Fritillaria micrantha***, er N-Amerísk laukplanta af liljuætt, og var fyrst lýst af Amos Arthur Heller. A.Heller, 1910 In: Muhlenbergia 6: 83/>

## Lýsing
*Fritillaria micrantha* hefur uppréttan stöngul sem verður milli 0,5 - 1 m á hæð. Hin löngu, beinu, örmjóu blöð vaxa í hvirvingum á neðri hluta stöngulsins og stök nær toppnum. Stöngullinn er með eitt eða fleiri lútandi blóm í hverri blaðöxl. Blómið er með sex grönn krónublöð, hvert 1-2 sm á lengd. Þau eru breytileg í útliti en eru yfirleittfjólulituð til grængul og oft dröfnótt eða með jaðarinn með öðrum lit. Fræið er vængjað.

## Útbreiðsla
Þessi tegund vex frá Sierra Nevada í Kaliforníu, þar sem það er algengt í þurrum fjallshlíðum. Hún hefur einnig fundist í Diablo Range í San Benito County.

## Heimildir

## Ytri tenglar
*Jepson Manual Treatment - ''Fritillaria micrantha''
*United States Department of Agriculture Plants Profile; ''Fritillaria micrantha'' 
*''Fritillaria micrantha'' - Calphotos, University of California @ Berkeley, Photo gallery
Kjóalilja

***Fritillaria orientalis*** er Evrasísk tegund af liljuætt. Henni var lýst af Johann Friedrich Adam 1805, eftir eintökum sem var safnað í Ossetíu.

*Fritillaria orientalis* þrífst með grasi og runnum í kalksteins-dölum. Hún blómstrar frá apríl til í maí. Blómin eru fjólublá, stök, eða tvö eða þrjú saman 

Tegundin vex í Frakklandi, Ítalíu, Grikklandi, Balkanlöndunum, Austurríki, Moldóva, Úkraínu, suður Rússlandi, Tyrklandi, og Kákasus.

## Myndir

Image:Fritillaria orientalis3.jpg|Blóm
Image:Fritillaria orientalis4.jpg


## Heimildir

## Ytri tenglar
*
*Carpathian Basin, ''Fritillaria orientalis''   ljósmyndir
*Calphotos, University of California @ Berkeley, ''Fritillaria orientalis''  ljósmynd frá Mike Ireland
*Riserva Naturale della Val Rosandra, Fritillaria orientalis Ã¨ nella Regione presente solo nella porzione sud orientale del Carso ljósmynd; texti á ítölsku
Yvan Delporte

**Yvan Delporte** (24. júní 1928 – 5. mars 2007), var belgískur myndasöguhöfundur og -teiknari sem gegndi stöðu ritstjóra teiknimyndablaðsins Svals frá 1955 til 1968, sem var afar gróskumikill tími í sögu fransk-belgísku myndasögunnar Í stað þess að einbeita sér að gerð eigin höfundarverka, kom það yfirleitt í hlut Delporte að aðstoða aðra teiknara og höfunda, auk þess sem hann samdi handrit fyrir ýmsa af kunnari myndasöguflokkum síns tíma.

## Ferill
Yvan Delporte var ráðinn til Myndasögublaðsins Svals aðeins sautján ára gamall sem teiknari og fékk í fyrstu það verkefni að hylja brjóstaskorur á bandarískum myndasögum, sem gengið hefðu fram af hinum siðprúðu Belgum. Fljótlega beindust kraftar hans þó að öðrum störfum, svo sem að þýða myndasögur úr ensku og að semja sögur fyrir aðra teiknara.

Frá 1953 til 1955 gegndi Delporte samfélagsþjónustu á sjúkrahúsi í stað herþjónustu sem hann neitaði að gegna af samviskuástæðum, en friðarstefnan var alla tíð áberandi í verkum hans. Að því loknu sneri hann aftur til starfa á Myndasögublaðinu Sval. Dupuis, eigandi útgáfunnar, vildi auka skemmtigildi blaðsins og gerði Delporte að ritstjóra, þótt í raun héldi eigandinn yfirritstjórnarvaldinu í sínum höndum. Um svipað leyti var félagi hans Maurice Rosy gerður að listrænum stjórnanda útgáfunnar. Hlutverk Delporte var því að leiðbeina höfundum varðandi söguþráð, persónusköpun og texta meðan Rosy leiðbeindi um sjálfa teikninguna.

Við tók mjög skapandi tímabil þar sem Delporte vann með fjölda listamanna. Frægasta afurð þess samstarfs var Viggó viðutan sem Delporte hjálpaði André Franquin að þróa. Tóku litlar skrítlur með Viggó að birtast á síðum Svals-tímaritsins snemma árs 1957. Tveimur árum síðar fékk Delporte þá hugmynd að láta smámyndasögu fylgja blaðinu, sem lesendur gætu klippt út og brotið saman í lítið kver. Hvatti ritstjórinn Peyo til að semja í þessu skyni sjálfstæða sögu um Strumpana, sem áður höfðu birst sem aukapersónur í sögunum um Hinrik og Hagbarð. Útkoman varð bókin um Svörtu strumpana og kjölfarið heill sagnaflokkur um skógarverurnar.

Árið 1968 var Delporte skyndilega sagt upp störfum hjá Dupuis-fyrirtækinu, en áður hafði komið til ýmissa smááresktra milli hinna borgaralega þenkjandi eigenda fyrirtækisins og hins róttæka og friðelskandi Delportes. Átylla uppsagnarinnar var kvörtun frá Peyo eftir að Delporte hafði í teiknimyndablaðinu gantast með hversu hægt gengi með útgáfu Strumpanna. Peyo varð miður sín yfir að hafa þannig óbeint kostað vin sinn og samstarfsmann vinnuna.

Við tók tímabil lausamennsku þar sem Delporte samdi handrit fyrir fjölda myndasagnateiknara, auk þess að vinna við gerð Strumpamynda fyrir sjónvarp. Árið 1977 grófu Delporte og Dupuis stríðsöxina, þegar honum og Franquin var falin ritstjórn blaðsins ''Le Trombone Illustré'' sem innihélt myndasögur sem beindust að eldri lesendum, þar með talið sagnaflokkur Franquins *[[Idées Noirs]]*.

Undir lok níunda áratugarins tók Delporte við ritstjórn nýs myndasgöublaðs, Strumpana, sem Peyo félagi hans stofnaði utan um verk sín. Hann lést árið 2007.
Innrásin í Normandí

**Innrásin í Normandí** var alsherjarárás sem gerð var 6. júní 1944 en þá hófu bandamenn árás á meginland Evrópu á strönd Normandí. Orrustan um Normandí er enn stærsta innrás sögunnar af hafi þar sem nær þrjár milljónir hermanna fóru yfir Ermarsund.

## Heimildir
* 
* Antony Beevor, D-dagur, Orrustan um Normandí, Bókaútgáfan Hólar, 2010
Yellowknife

**Yellowknife** er höfuðborg og stærsta sveitarfélag Norðvesturhéraðanna í Kanada. Íbúar voru tæplega 20.000 árið 2016. Borgin liggur við norðurströnd Stóra þrælavatns, um það bil 400 km sunnan við Norðurheimskautsbauginn, við vestanverðan Yellowknife-flóa við mynni Yellowknife-árinnar. Yellowknife („Gulihnífur“) dregur nafn sitt af ættflokki sem var einu sinni kallaður „indíánar gulu hnífanna“, sem versluðu með verkfæri úr kopar. Íbúarnir eru af blönduðu þjóðerni í dag. Fimm hinna ellefu opinbera mála Norðvesturhéraðanna eru töluð í Yellowknife: denesuline, dogrib, suður- og norðurslavey, enska og franska. Á dogrib heitir borgin *Somba K’e*, sem þýðir „þar sem peningar eru“.

Borgin er talin hafa verið stofnuð árið 1934 eftir að gull fannst í nágrenninu, en hafnarstarfsemi borgarinnar hófst ekki fyrir en árið 1936. Yellowknife varð fljótlega miðpunktur verslunar í Norðvesturhéruðunum, og var skipuð höfuðborg héraðanna árið 1967. Þegar dró úr framleiðslu gulls á níunda áratugnum varð Yellowknife að miðstöð opinberrar þjónustu. Þegar að demantar uppgötvuðust norðan við Yellowknife árið 1991 hefur þróunin byrjað að snúast við.
Fritillaria yuzhongensis

***Fritillaria yuzhongensis*** er jurt af liljuætt, upprunnin frá Kína (Gansu, Henan, Ningxia, Shaanxi, Shanxi). Hún vex í graslendum hlíðum á milli 1800–3500 m. yfir sjávarmáli.

*Fritillaria yuzhongensis* er fjölær laukplanta allt að 50 sm há. Laufin eru gagnstæð, mjólensulaga, að 10 sm löng. Blómin eru lútandi, bjöllulaga, gulgræn með fjólubláum blettum.

## Heimildir
Fritillaria yuminensis

***Fritillaria yuminensis*** er jurt af liljuætt, upprunnin frá norðvestur hluta Xinjiang héraðs í norðvestur Kína. Hún vex í graslendum hlíðum á milli 1800–3500 m. yfir sjávarmáli.

*Fritillaria yuminensis*  er fjölær laukplanta með fjólubláum stöngli, allt að 50 sm há. Blómin eru lútandi, bjöllulaga, annaðhvort bleik eða blá, einlit.

## Heimildir
Fritillaria walujewii

***Fritillaria walujewii*** er jurt af liljuætt, upprunnin frá Asíu  (Kazakhstan, Kyrgyzstan, og Xinjiang hérað í vestur Kína.

*Fritillaria walujewii* er fjölær laukplanta allt að 50 sm há. Blómin eru lútandi, bjöllulaga, yfirleitt dökkfjólublá með hvítum eða dekkri fjólubláum blettum en stundum fölgrænum.

Tegundin er nefn til heiðurs P.A. von Walujew, fyrrum keisaralegur innanríkisráðherra Rússlands.

## Heimildir

## Ytri tenglar
*Pacific Bulb Society, Asian ''Fritillaria'' Four ljósmyndir af nokkrum tegundum ásamt *Fritillaria walujewii*
Lóulilja

***Fritillaria ussuriensis*** er jurt af liljuætt, upprunnin frá Kóreu, Primorye svæðinu í Rússlandi, og norðaustur Kína (Heilongjiang, Jilin, Liaoning).

*Fritillaria ussuriensis* er fjölær laukplanta allt að 100 sm há. Blómin eru lútandi, bjöllulaga, brúnfjólublá með gulleitum blettum.

## Heimildir

## Ytri tenglar
*Calphotos, University of Californiea @ Berkeley, ''Fritillaria ussuriensis''  ljósmyndir
*Plantarium  Плантариум, ''Fritillaria ussuriensis'' Maxim. Описание таксона  á rússnesku með litmyndum
*Fritillaria Group, Alpine Garden Society, ''Fritillaria'' species T-Z ljósmyndir af nokkrum tegundum ásamt *Fritillaria ussuriensis*
Fritillaria unibracteata

***Fritillaria unibracteata*** er jurt af liljuætt, upprunnin frá Kína (Gansu, Qinghai, Sichuan).

*Fritillaria unibracteata* er fjölær laukplanta allt að 40 sm há. Blómin eru lútandi, bjöllulaga, dökkfjólublá með gulbrúnum blettum.

;Afbrigði
* *Fritillaria unibracteata* var. *longinectarea* S.Y.Tang & S.C.Yueh - Sichuan
* *Fritillaria unibracteata* var. *unibracteata* - Gansu, Qinghai, Sichuan
* *Fritillaria unibracteata* var. *wabuensis* (S.Y.Tang & S.C.Yueh) Z.D.Liu, Shu Wang & S.C.Chen -  Sichuan

## Heimildir
Fritillaria thunbergii

***Fritillaria thunbergii*** er jurt af liljuætt. Hún er upprunnin frá Kazakhstan og Xinjiang héraði í Kína, en ræktuð víðar og orðin ílend í Japan og öðrum hlutum Kína.

*Fritillaria thunbergii* myndar lauka allt að  30 mm í ummál. stöngullinn er 80 sm hár. Blómin eru fölgul, stundum með fjólubláum blæ eða blettum.

;áður meðtaldar
**Fritillaria thunbergii* var. *puqiensis* (G.D.Yu & G.Y.Chen) P.K.Hsiao & S.C.Yu, nú nefnd *[[Fritillaria monantha]]* Migo

## Heimildir

## Ytri tenglar
*Royal Botanic Gardens, Kew, Fritillaria thunbergii (Thunberg fritillary) 
*Flora of China Illustrations vol. 24, figures 114, 1-4 , line drawings
*Pacific Bulb Society, Asian Fritillaria Four ljósmyndir af nokkrum tegundum ásamt *Fritillaria thunbergii*
*TCM Wiki, Traditional Chinese Medicine, Bulbus Fritillariae Thunbergii myndir af laukum, upplýsingar um notkun á *Fritillaria thunbergii* í hefðbundinni Kínverskri læknisfræði
Fritillaria taipaiensis

***Fritillaria taipaiensis*** er jurt af liljuætt, upprunnin frá Kína, í héröðunum Gansu, Hubei, Shaanxi, og Sichuan.

*Fritillaria taipaiensis* myndar lauka allt að 20 mm í ummál. Stöngullinn er 100 sm hár. Blómin eru lútandi, gulgræn með dökkfjólubláum blettum.

;áður meðtaldar
**Fritillaria taipaiensis* var. *ningxiaensis* Y.K.Yang & J.K.Wu - nú nefnd *[[Fritillaria yuzhongensis]]* G.D.Yu & Y.S.Zhou
**Fritillaria taipaiensis* var. *yuxiensis* Y.K.Yang, Z.Y.Gao & C.S.Zhou - nú nefnd *[[Fritillaria yuzhongensis]]* G.D.Yu & Y.S.Zhou
**Fritillaria taipaiensis* var. *zhouquensis* S.C.Chen & G.D.Yu - nú nefnd *[[Fritillaria sichuanica]]* S.C.Chen

## Heimildir

## EYtri tenglar
*Flora of China Illustrations vol. 24, fig. 111, 4-5  teikning af 3 tegundum ásamt *Fritillaria taipaiensis*
*Nature Library, <big>太白贝母</big>  （Fritillaria taipaiensis）  ljósmynd
*Plant Photo,  <big>太白贝母</big> ''Fritillaria taipaiensis'' P. Y. Li  <big>中国植物志</big>   tvær ljósmyndir, texti á kínversku
Fritillaria sororum

***Fritillaria sororum*** er fjölær planta af liljuætt, sem eingöngu hefur fundist í Taurus fjöllum í suður Tyrklandi.

Sumar heimildir telja þetta sömu tegund *[[Fritillaria acmopetala]].*

## Heimildir
Fritillaria rhodocanakis

***Fritillaria rhodocanakis***  er jurt af liljuætt, upprunnin frá Grikklandi. Tegundin finnst eingöngu hrein á eynni Hydra (einnig nefnd Ydra, Hydrea eða Ύδρα) og á smáum eyjum í nágrenninu. Tegundin finnst einnig á Peloponnisos svæði á meginlandi Grikklands, en synt er að þar er hún blönduð *[[Fritillaria spetsiotica|F. spetsiotica]]* og *[[Fritillaria graeca|F. graeca]].* Árið 1987, var sumum blendingunum lýst undir nafninu *Fritillaria rhodocanakis* subsp. *argolica*, en er talið eiga frekar heima undir nafninu *Fritillaria × spetsiotica* Kamari.

*Fritillaria rhodocanakis* er fjölær laukplanta. Blómin eru lútandi, fjólublá með gulum kanti.

Tegundin er skráð í hættu af IUCN.

## Heimildir

## Ytri tenglar
*Greek Flora in Greek, with several photos
*Fritillaria Group, Alpine Garden Society, Fritillaria  species R-S myndir af nokkrum tegundum ásamt *Fritillaria rhodocanakis*
Fritillaria sinica

***Fritillaria sinica*** er jurt af liljuætt, upprunnin frá Kína. Hún finnst eingöngu villt í Sichuan héraði í suðvestur Kína, þó er hún stundum ræktuð til skrauts í öðrum héröðum.

*Fritillaria sinica* myndar lauka sem eru allt að 15 sm að ummáli. Stöngull verður að 30 sm hár. Blómin eru ólívugræn með dökkfjólubláum blettum.

## Tilvitnanir
Fritillaria sichuanica

***Fritillaria sichuanica*** er jurt af liljuætt, upprunnin frá Kína (Gansu, Qinghai, Sichuan).

*Fritillaria sichuanica* er fjölær laukplanta allt að 40 sm há. Laukarnir eru um 20 mm í ummál. Blómin eru lútandi, gulgræn með dökkfjólubláum dröfnum sem eru stundum svo þéttar að blómið virðist fjólublátt í nokkurri fjarlægð frekar en gulgræn.

## Heimildir

## Ytri tenglar
Fritillaria monantha

***Fritillaria monantha*** er jurt af liljuætt. Hún finnst eingöngu í Kína, í héröðunum Anhui, Henan, Hubei, Jiangxi, Sichuan, og Zhejiang.

*Fritillaria monantha* er fjölær laukplanta, allt að 100 sm há. Laukarnir eru um 20 mm í ummál. Blómin eru lútandi, yfirleitt gul til föl-fjólublá, með fjólubláum blettum.

## Heimildir

## Ytri tenglar
*Encyclopedia of Life China,  Fritillaria monantha Migo (1939) <big>天目贝母</big>   á kínversku með ljósmynd
Jasídar

**Jasídar** eru fólk af kúrdneskum uppruna sem aðhyllist sérstök trúarbrögð, jasisma. Flestir Jasídar búa í Nínívehéraði í Írak. Fjöldi þeirra er 1-1,5 milljón.

Jasídar sættu miklum ofsóknum hermanna Íslamska ríkisins árið 2014 og voru þúsundir drepnar, konur hnepptar í kynlífsþrælkun og hundruð þúsunda á flótta. Jasídinn Nadia Murad fékk friðarverðlaun Nóbels árið 2019 fyrir að vekja athygli á illri meðferð Jasída á yfirráðasvæðum Íslamska ríkisins.

## Tilvísanir

## Heimildir
*  Peacock Angel (bók um siði Jasída)

## Tenglar
*  Upptaka af ræðu þingkonu í írakska þinginu
* Yazidi women: Slaves of the Caliphate (Fréttaskýring á BBC)
Fritillaria tortifolia

***Fritillaria tortifolia*** er jurt af liljuætt, upprunnin frá norðvestur hluta Xinjiang héraðs í norðvestur Kína.

*Fritillaria tortifolia* myndar lauka sem verða allt að 30 mm að ummáli. Stöngullinn verður um 100 sm hár. Blómin eru lútandi, bjöllulaga, hvítleit eða mjög ljós-gul með fjólubláum eða brúnum blettum.

;áður meðtaldar
Duan & Zheng skráðu 1989,  allnokkur "taxa" sem afbrigði, en engin af þeim eru viðurkennd samkvæmt nýrri heimildum. Sum skráðu afbrigðin eru nú einfaldnlega álitin *Fritillaria tortifolia* (sjá samnefnalistann til hægri). Þrjú önnur eru talin samnefni *[[Fritillaria verticillata]]:*
**Fritillaria tortifolia* var. *albiflora*
**Fritillaria tortifolia* var. *citrina*
**Fritillaria tortifolia* var. *parviflora*

## Heimildir

## Ytri tenglar
*Pacific Bulb Society, Asian Fritillaria Four ljósmyndir af nokkrum tegundum ásamt *Fritillaria tortifolia*
*The ''Fritillaria'' Group, The Alpine Garden Society, ''Fritillaria'' species T - Z ljósmyndir af nokkrum tegundum ásamt *Fritillaria tortifolia*
*Rudolfs Garden Images ''Fritillaria tortifolia''  ljósmynd
Mansjúría

**Mansjúría** (fyrrum skrifað **Mandsjúría** ) (einfölduð kínverska: 满洲; hefðbundin kínverska: 滿洲; pinyin: *Mǎnzhōu*) er stórt landsvæði í Norðaustur-Asíu sem skiptist milli Kína og Rússlands. Sá hluti sem er í Kína er kallaður Norðaustur-Kína og inniheldur héruðin Heilongjiang, Jilin og Liaoning og Innri Mansjúría sem er hluti af Innri Mongólíu (Hulunbuir, Hinggan, Tongliao og Chifeng). Rússlandsmegin nær það yfir héruðin Primorskíj Kraj, Kabarovskíj Kraj, Sjálfstjórnarhérað gyðinga og Amúrhérað. Þessi héruð voru talin til Kína í Nertsinsksamningnum 1689 en féllu Rússum í skaut með Ajgunsamningnum 1858. Að auki er Sakalíneyja talin til Mansjúríu á gömlum japönskum og rússneskum kortum. 

Héraðið heitir eftir Mansjúmönnum sem er eitt heiti á Jursjenum sem stofnuðu Tjingveldið á 17. öld. Áður höfðu Xianbei-menn og Kitanar stofnað ríki á þessum slóðum.

## Tilvísanir
Úkraínsk hrinja

**Úkraínsk hrinja** (úkraínska: гривня) er gjaldmiðill Úkraínu og hefur verið það frá 2. september 1996. Ein hrinja skiptist í 100 *kopjok*. Hrinjan dregur nafn sitt af þyngdarmælieiningu sem var notuð í Garðaríki til forna.

## Heimildir
Franska þingið

**Franska þingið** (franska: *Parlement français*) er þing Lýðveldisins Frakklands og samanstendur af tveimur þingdeildum: öldungadeildinni (*Sénat*) og þjóðþinginu (*Assemblée nationale*). Hvor deildanna heldur þing á eigin staðsetningu í París: öldungadeildin í Lúxemborgarhöll og þjóðþingið í Bourbon-höll. Þjóðþingið samanstendur af 577 þingmönnum sem eru kosnir á fimm ára fresti. Í öldungadeildinni sitja 348 þingmenn sem fulltrúar héraða og sveitarfélaga skipa í óbeinum kosningum á sex ára fresti. Þriðja hvert ár er þriðjungi öldungadeildarinnar skipt út.

Í hvorri deild gilda sérstakar reglur um aðgerðir og framkvæmd. Stundum koma deildirnar tvær saman sem Franska alþingið (*Congrès du Parlement français*) í Versalahöll þegar þarf að breyta stjórnarskránni.
Íslenskt vegabréf

**Íslenskt vegabréf** er skilríki afhent íslenskum ríkisborgurum til alþjóðlegra ferðalaga. Þjóðskrá Íslands gefur út íslensk vegabréf. Íslensk vegabréf sem gefin voru út eftir 2006 eru líka með örflögu sem geymir sömu upplýsingar og lesa má á baksíðu vegabréfsins. Frá 2009 hafa fingraför vegabréfshafans líka verið geymd í örflögunni. Íslensk vegabréf gilda í tíu ár frá útgáfudegi, eða í fimm ár fyrir börn yngri en 18 ára.

## Útlit
Íslensk vegabréf eru blá að utan með skjaldarmerki Íslands á miðri kápunni. Orðin „ÍSLAND“, „ICELAND“ og „ISLANDE“ eru prentuð fyrir ofan skjaldarmerkið, og orðin „VEGABRÉF“, „PASSPORT“ og „PASSEPORT“ standa fyrir neðan það. Neðst á kápunni er táknið fyrir rafrænt vegabréf.

### Upplýsingasíða
Íslenska vegabréfið inniheldur eftirfarandi persónuupplýsingar:
* Mynd af vegabréfshafa 
* Tegund (PA)
* Kóði (ISL)
* Vegabréfsnúmer
* Kenninafn
* Eiginnafn
* Þjóðerni
* Hæð
* Fæðingardagur
* Kennitala
* Kyn
* Fæðingarstaður
* Útgáfudagur
* Gildistími
* Stjórnvald

Neðst á síðunni eru upplýsingar á tölvutæku formi.

## Ferð til annarra landa án vegabréfsáritunar

Frá og með árið 2014 máttu íslenskir ríkisborgarar ferðast til 165 landa án vegabréfsáritunar, og því er íslenska vegabréfið í 9. sæti á heimsvísu eftir fjölda landa sem ferðast má til án vegabréfsáritunar. Vegna aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu (EES) er íslenskum ríkisborgurum heimilt að ferðast til 28 landa í Evrópusambandinu, auk Noregs, Lichtenstein og Sviss, og vinna og búa þar svo lengi sem þeir vilja án sérstakra leyfa.

## Heimildir
Fingrafar

**Fingraför** eru þau merki sem hryggir á fingrum skilja eftir sig. Lækkanir í húðþekju hvers fingurs mynda mynstur sem samanstendur af flóknum formgerðum svo sem bogum, hringjum og spírölum. Þegar maður snertir yfirborð er far skilið eftir sem líkist mynstrinu á tilteknum fingri. Þetta gerist vegna þess að á yfirborði húðarinnar er sviti og feiti sem fer af. Aldrei hafa eins fingraför frá tveimur mismunandi einstaklingum fundist.

Með fingrafari er oftast átt við það far sem fingurgómurinn skilur eftir sér, en svipað mynstur er líka að finna á neðri hluta fingursins og í lófanum. Auk þess hafa tær og fætur samsvarandi einstök mynstur. Fingrafar skilið eftir af þumlinum heitir **þumalfar**.

Fingraför eru helst notuð til að bera kennsl á fólk. Þannig notar lögreglan fingraför til að staðfesta veru grunaðs manns á vettvangi glæps. Fingraför eru líka notuð til að veita aðgang að kerfi, til dæmis til að opna hurðir eða til að skrá inn í tölvu eða opna snjallsíma. Frá 2009 hafa fingraför verið geymd í örflögu í vegabréfum aðildarríkja Evrópusambandsins.
Davíð Tencer

**Davíð Tencer OFMCap.**, (upphaflega *Dávid Bartimej Tencer*) (18. maí 1963 í Slóvakíu) er biskup rómversk-kaþólsku kirkjunnar á Íslandi. Davíð er ættaður úr Slóvakíu en hann var vígður til prests í Bratislövu árið 1986. Frá 2007 starfaði hann sem sóknarprestur á Reyðarfirði. 

Tencer var skipaður biskup í Reykjavík 18. september 2015 af Frans páfa.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Catholic-Hierarchy
* Kaþólska kirkjan á Íslandi
Fritillaria viridea

***Fritillaria viridea*** er sjaldgæf jurt af liljuætt, nefnd eftir San Benito **(San Benito fritillary)**. Hún finnst eingöngu á strandsvæðum  Kaliforníu, þar sem hún einstöku sinnum í chaparral gróðurlendi og serpentinejarðvegi.  Staðfestir fundarstaðir eru San Benito County og Monterey County, óstaðfestir eru Fresno County og San Luis Obispo County.

## Lýsing
Þessi fjölæra laukplanta myndar uppréttan stöngul, 30 til 65 sm á hæð með nokkrum lensulaga blöðum allt að 10 sm löngum. Á endanum á sléttum stönglinum er eitt eða fleiri lútandi blóm. Hvert blóm er með 6 krónublöð, 1 - 2 sm löng, fölgræn til dökkgræn á lit.

## Heimildir

## Ytri tenglar
*Hickman, J. C. 1993. The Jepson Manual: Higher Plants of California 1–1400. University of California Press, Berkeley.
*United States Department of Agriculture Plants Profile 
*University of California @ Berkeley, Calphotos Photo gallery
*California Native Plant Database, Theodore Payne Foundation, ''Fritillaria viridea''
Pristína

**Pristína** (albanska: *Prishtinë* eða *Prishtina*; serbneska: *Приштина* eða *Priština*; tyrkneska: *Priştine*) er höfuðborg og stærsta þéttbýli Kósovó. Hún er stjórnsýslumiðstöð samnefnda sveitarfélagsins. Gamla heiti borgarinnar er Ulpiana (*Улпиана*).

Árið 2024 voru íbúar borgarinnar 227.000, en stór hluti þeirra eru Albanar. Það eru líka stórir hópar Serba, Bosníaka og Rómafólks. Pristína er helsta miðstöð stjórnsýslu, menntunar og menningar í Kósovó. Háskólinn í Pristínu er rekinn í borginni en Pristínuflugvöllur tengir hana við ytri heiminn.

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Fritillaria gentneri

***Fritillaria gentneri***, eða **Gentner's fritillary**, er fjölær planta af liljuætt, sem eingöngu hefur fundist í suðvestur Oregon og Siskiyou County, Kaliforníu.  Búsvæði hennar eru þurr, opin skóglendi og kjarrgróður frá 300 m. til 1500 m. yfir sjávarmáli þar sem hún er í blóma frá mars til í endaðan júlí. Hinsvegar eru flestir plöntuhópar (populations) búnar að blómstra fyrir lok maí. Eins og með flestar plöntutegundir, blómstra einstaklingar neðar fyrst og flyst blómgunartíminn upp.

## Fundur
Plantan var uppgötvuð af hinni 18 ára gamalli Lauru Gentner árið 1942 í Jackson County, Oregon. Dr. Helen M. Gilkey, umsjónarmaður plöntusafns Oregon State University, lýsti hana sem nýja tegund og nefndi eftir Gentner. Í grein sinni í *Madroño* 1951 greindi hún hana frá hinni áþekku *[[Fritillaria recurva]]*: "As brilliant in color as *F. recurva*, the blossom of this new form is consistently of a different shade of red; its flowering period begins two weeks later; the plant is typically more robust..."

## Lýsing
Fritillaria gentneri verður 50 til 70 sm há með lútandi rauðleit blóm með gulu reitamynstri og sléttir stönglarnir með blöðin í hvirfingum. Hægt er að greina hana frá *F. recurva* með meira opnum stíl, lengri, meira áberandi kirtlum og yfirleitt ekki aftursveigðum endum á krónublöðunum. Það hefur ekki verið samstaða um stöðu hennar sem tegund.

Það er einnig margt sem bendir til að hún sé blendingur á milli *[[Fritillaria affinis]]* og *[[Fritillaria recurva]]*.  Eins og er er hún skráð sem tegund í "Flora of North America" og "Manual of Higher Plants of Oregon".

Það eru 30 þekktir fundarstaðir, 28 í Oregon og 2 handan fylkismarkanna í Kaliforníu. Plöntuhóparnir eru frekar smáir og eru sumir með bara örfáum einstaklingum. Það eru líklega ekki fleiri en 1200 plöntur til.

## Heimildir

## Ytri tenglar
*Calflora: Fritillaria gentneri'' (Gentner's fritillary)
*Jepson Manual
*Npsoregon.org: Species Profile 
*Jacksonville Woodlands Association
*Recovery plan
Brjósk

**Brjósk** eða **brjóskvefur** er mjúkur vefur sem inniheldur brjóskfrumur sem liggja í lónum stakar eða fleiri saman. Vefurinn hefur hvorki blóðflæði né taugatengingu. Í millifrumuefni vefjarins er annaðhvort kollagen- eða teygjuþræðir.

## Brjósktegundir
* **Glærbrjósk** (hyaline cartilage) sem inniheldur fínlega kollagenþræði og er algengasta brjóskgerðin.
* **Trefjabrjósk** (fibrocartilage) sem inniheldur stífa kollagenþræði og er til dæmis í brjóskþófum milli hryggjaliða. 
* **Gulbrjósk** (elastic cartilage) sem inniheldur teygjuþræði og er meðal annars í eyrum.
Skagagarður

**Skagagarður** var um 1.500 metra langur hlaðinn garður sem lá á milli Útskála og Kolbeinsstaða. Talið er að hann hafi verið hlaðinn af bændum skömmu eftir landnám Íslands og hafi verið allt að 1,5 metri að hæð. Kristján Eldjárn, fornleifafræðingur, vakti athygli á Skagagarðinum í grein sem hann birti í Árbók Ferðafélags Íslands árið 1977. Talið er að Garðinum hafi verið ætlað að halda sauðfé frá kornökrum á norðanverðum skaganum, en örnefni og fornar akurreinar benda til þess að korn hafi verið ræktað á Suðurnesjum fyrr á öldum. Enn sést móta fyrir garðinum í jörðinni. Bærinn Garður dregur nafn sitt af Skagagarðinum.

## Tenglar
* ''Garðskagi: Mannvirki frá upphafi landnáms'' Morgunblaðið 14. júní 1988 (af timarit.is), Mbl.is
* Skagagarður, Ferlir.is
Fritillaria amana

***Fritillaria amana*** er jurt af liljuætt (Liliaceae), sem var fyrst lýst af Edward Martyn Rix, og fékk sitt núverandi fræðiheiti af R.Wallis och R.B.Wallis. 

## Útbreiðsla
Útbreiðslusvæði tegundarinnar er Tyrkland. í Anti-Taurus fjöllum, Amanus fjöllum, í Vilyets í Mara, Adana og Hatay.
Hún vex vanalega í eikarkjarri í kalksteinsjarðvegi, frá 1000 til 1700m. yfir sjávarmáli.

## Lýsing
Stöngullinn er 8 - 25 sm hár, sléttur. Blöðin stakstæð, lensulaga, 5 - 8 sm löng, skærgræn, stundum grágræn. Blómin eitt til tvö, lútandi, klukkulaga gul eða græn, jafnvel rauðbrún, yfirleitt með rauðbrúna rönd á jaðri krónublaðanna.

Engar undirtegundir finnast skráðar.

## Heimildir





## Ytri tenglar
Franskur rennilás

**Franskur rennilás** eða **riflás** er aðferð við að tengja saman tvo fleti. Á öðrum fletinum er efni með litlum krókum og á hinum fletinum eru þræðir sem krókarnir festast í. Þessi tegund af festingu er notuð  þar sem annars væru  tölur, reimar eða bönd. Algengt er að franskur rennilás sé á íþróttaskóm,barnaskóm og sandölum og á festingum á töskum og veskjum. Hlutir eins og verkfæri eru stundum festir upp vegg eða þil með frönskum rennilás. 

Hugmynd að franska rennilásnum kom árið 1948  frá manni að nafni George de Mestral. Hann tók eftir að fræ með örsmáum krókum festust við buxnaskálmar og dýrafeldi. Hann kallaði franska rennilásinn „velcro“ en það er dregið af frönskum orðum fyrir velúr og fyrir krók.

## Heimildir

* 
* Invention of Velcro
Hnappagat

**Hnappagat** er rifa eða gat í efni sem er nógu stór til að  tölur eða hnappar geta komist í gegn og  þannig fest einn hluta af efni við annan. Hnappagöt voru áður gerð í höndum en nú er algengt að hnappagöt séu gerð í saumavélum. Á kvenfatnaði eru hnappar oft vistra megin en hnappagöt hægra megin á meðan hnappagöt eru vinstra megin og hnappar/tölur hægra megin á karlmannafatnaði.

Handgerð hnappagöt voru gerð með að kapmella en kapmelluspor er sérstakt saumspor sem notað er við hnappagöt.

## Heimild
* Kunnið þið að gera hnappagöt... (Húsfreyjan - 1. tölublað (01.03.1956)
Beltissylgja

**Beltissylgja** er festing úr málmi sem fest er við annan enda á belti. Á beltissylgju er oftast þorn (*silateinn, sylgjuþorn*) og virkar þannig að þornið gengur inn í eitt af götum (*þornförum*) þeim sem gerð hafa verið í beltið.
Aldamótagarðarnir

**Aldamótagarðarnir** voru fyrstu garðlönd Reykvíkinga þar sem fólk fékk úthlutað reitum til að rækta kartöflur og kál. Þeir voru í Vatnsmýri fyrir sunnan gróðrarstöð sem þar var þar sem nú er Einarsgarður. Aldamótagarðarnir voru nokkuð austan við Umferðarmiðstöðina og beint suður af húsi Fæðingardeildar Landspítalans.
Aldamótagarðarnir voru stofnaðir árið 1901 að frumkvæði Einars Helgasonar garðyrkjumanns. Árið 1938 eru Aldamótagarðarnir 63  að tölu, Melagarðarnir við Sandvíkurveg 65, Sauðagerðisgarðar fyrir sunnan Verkamannabústaðina 18, Gróðrarstöðvargarðarnir um 70 og Kringlumýrargarðarnir 421. Aldamótagarðarnir  stóðu fram yfir seinni heimsstyrjöld. Árið 1959 voru skólagarðarnir fluttir þangað en þeir þurftu þá að víkja af Klambratúni og  árið 1960 veitti bæjarráð leyfi fyrir umferðarmiðstöð á svæði þar sem Aldamótagarðarnir voru.

## Heimildir
* Bæjarráð leyfir umferðarmiðstöð,  Morgunblaðið, 64. tölublað (17.03.1960), Blaðsíða 20
* Leigugarðar bæjarins, Morgunblaðið, 213. tölublað (15.09.1938), Blaðsíða 3
* Skólagarðarnir,Morgunblaðið, 150. tölublað (16.07.1959), Blaðsíða 9
* Stærsta garðræktarlandið í Kringlumýrinni,Morgunblaðið, Morgunblaðið C (12.05.2001), Blaðsíða 8
* Fornleifaskráning Landsspítalalóðar, Skýrsla 155 frá Minjavernd
* Alfræði Reykjavíkur
Umferðarmiðstöðin

**Umferðarmiðstöðin BSÍ** (oft þekkt aðeins sem **BSÍ**) er samgöngumiðstöð sem stendur við Vatnsmýrarveg í Reykjavík. Stöðin er ein helsta samgöngumiðstöð höfuðborgarsvæðisins við landsbyggðina og þaðan fara m.a. flugrútur til Keflavíkurflugvallar. Umferðarmiðstöðin var byggð  á grundvelli laga um miðstöð fólksflutninga í Reykjavík. Framkvæmdir hófust árið 1959 og hún var opnuð 21. nóvember 1965. Arkitekt var Gunnar Hansson. Árið 2009 tók fyrirtækið Kynnisferðir húsnæðið á leigu, en til stendur að reisa nýja umferðarmiðstöð. Frá 2012 hafa langleiðir Strætó bs. notað skiptistöð í Mjódd sem samgöngumiðstöð, fyrir utan leið 55 til Keflavíkur. Skammstöfunin **BSÍ** stendur fyrir *Bifreiðastöð Íslands*.

## Tilvísanir
Hendi

**Hendi** á við hneigð einstaklings til að nota aðra höndina meira en hina. Langflestir, eða um 70–90% allra manna, eru *rétthentir*, það er að segja að þeir noti hægri höndina meira en þá vinstri. Svo eru um það bil 10% manna *örvhentir*, eða nota vinstri höndina meira en þá hægri.

Um það bil 30% manna hafa *blandaða hendi*, það er að þeir nota aðra höndina helst fyrir sumar aðgerðir og hina höndina fyrir aðrar. Sjaldgæfasta tilbrigðið er jafnhendi, en *jafnhentur* einstaklingur getur notað báðar hendur jafn vel. Hægt er að læra jafnhendi, en oftast hafa jafnhentir enn þá tilhneigingu til að nota aðalhöndina. 

Til eru nokkrar kenningar um þróun hendi í manneskjum. Hendi getur verið arfgeng, til dæmis eru líkurnar á því að barn verði örvhent um 26% ef báðir foreldrar þess eru sjálfir örvhentir.

Enda flest verkfæri og aðferðir eru hönnuð fyrir rétthenda geta örvhentir lent í erfiðleikum í daglegu lífi, án þess að mörgum rétthendum geri ráð fyrir því. Sem dæmi má nefna skæri, sem þarf að sérhanna fyrir hvorja höndina, og lindarpenna, sem erfitt er að nota með vinstri höndinni án þess að strjúka við blauta blekið sem þeir skilja eftir sér.

## Tengt efni
* Örvhentur maður

## Heimild
* 

## Tilvísanir
Kenai-skagi

**Kenaiskagi** er landsvæði í suðurhluta Alaska fylkis Bandaríkjanna. Skaginn er einnig mestur hluti sveitarfélagsins Kenai Peninsula Borough sem er 64,110 km2 að stærð. Íbúar eru um 59.000 (2017). Stærsta borg Alaska, Anchorage er rétt norður af skaganum. 

Þjóðgarðurinn Kenai Fjords National Park er innan skagans. Einnig eru önnur vernduð svæði þar; óbyggðir, fjöll, jöklar og skógar. 

Helstu þéttbýlisstaðir eru Kenai, Homer, Soldotna og Seward. Lest liggur frá Anchorage að Seward.

Íslendingar sóttu tré til ræktunar frá Kenaiskaga. Meðal þeirra fyrstu voru Hákon Bjarnason skógræktarstjóri og Jón H. Björnsson garðyrkjumaður. Þar má helst nefna sitkagreni og alaskaösp.,  

## Tilvísanir