open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nútíðarhyggja

**Nútíðarhyggja** í heimspeki er kenning um tímann sem felur í sér að einungis nútíðin sé til en framtíðin og fortíðin séu ekki til í sama skilningi. Andstæð nútíðarhyggju er eilífðarhyggja sem er sú kenning að liðinn tími jafnt sem ókominn tími sé til í sama skilningi og núið. Önnur kenning (sem fáir heimspekingar hafa haldið fram) er svokölluð vaxtarhyggja um tímann. Samkvæmt henni eru fortíðin og nútíðin til en ekki framtíðin. Nútíðarhyggja er samrýmanleg galileiskri afstæðiskenningu, þar sem tíminn er óháður rúminu, en sennilega ósamrýmanleg afstæðiskenningum af því tagi sem Hendrik Lorentz og Albert Einstein settu fram.

Ágústínus kirkjufaðir líkti nútíðinni við hníf sem sker á milli fortíðar og framtíðar og benti á að núið gæti ekki náð yfir tímabil. Þetta virðist liggja í augum uppi, því ef núið næði yfir eitthvert tímabil, þá hlyti það að hafa aðskilda hluta; en hlutarnir yrðu allir að vera til samtímis ef þeir ættu allir að teljast til núsins. Fornir heimspekingar töldu að líðandi stund gæti ekki verið um leið liðinn tími. Þar af leiðandi næði núið ekki yfir neitt tímabil. Sumir heimspekingar leggja til, gegn Ágústínusi, að meðvituð upplifun nái yfir tímabil. William James sagði til dæmis að tíminn væri „sú stutta líðandi stund sem við hefðum beina og ótrúflaða upplifun af“. Ágústínus hélt því fram að guð væri handan tímans og væri til staðar á öllum tímum, í eilífðinni. Hefði James á réttu að standa, þá væri guð í okkur öllum samkvæmt Ágústínusi.

Samkvæmt  heimspekingnum J. M. E. McTaggart eru tvær leiðir til að vísa til atburða: „A serían“ og „B serían“. Síðari tíma heimspekingar álíta nútíðarhyggju fela í sér þá trú að einungis „A serían“ sé til, og nútíðarhyggjumenn halda því yfirleitt fram að það sé ekkert vit í öðru en að vísa til atburða með fullyrðingum sem hafa ákveðna tíðarmerkingu.

Samkvæmt nútíma afstæðiskenningum er hugtakalegur athugandi rúmfræðilegur punktur í bæði tíma og rúmi, við oddinn á ljóskeilu sem sér atburði gerast bæði í tíma og rúmi. Athugandi sér mismunandi atburði gerast samtímis miðað við hreyfingu athugunarpunktsins. Kenningin styðst við þá hugmynd að tíminn nái yfir eitthvert bil og hefur verið staðfest með tilraunum. Á hinn bóginn nær hugtakalegi athugandinn ekki yfir neitt bil, hvorki í tíma né rúmi, þar sem hann er rúmfræðilegur punktur við upphaf ljóskeilunnar, enda þótt viðfang athugunarinnar nái yfir tímabil. Þessi greinin felur í sér þverstæðu þar sem hugtakalegi athugandinn inniheldur ekkert, þótt raunverulegur athugandi þurfi að hafa rúmtak og ná yfir tímabil og vera þar með viðfang athugunar til þess að geta verið til. Þverstæðan er að hluta til leyst í afstæðiskenningunni með því að skilgreina tilvísunarramma þannig að hann nái utan um tækin sem athugandinn notar.

## Heimild
* 

## Tengt efni
* Eilífðarhyggja
* Endingarhyggja
* Frumspeki
* Sneiðhyggja
* Tími

## Tengill
Eilífðarhyggja

**Eilífðarhyggja** er kenning í heimspeki sem felur í sér að fortíðin, nútíðin og framtíðin séu allar jafnraunverulegar. Kenningunni fylgja verufræðilegar skuldbindingar umfram einungis við núverandi atburði eða líðandi stund, sem greina hana skarplega frá nútíðarhyggju.

Eilífðarhyggjan er oft talin nátengd „óraunveruhyggju“ um tíðir og tíðarmerkingu. Það er að segja, eilífðarhyggjumenn neita því oft að tíðarorð eins og „fortíðin“, „nútíðin“ og „framtíðin“ vísi til þeirra hluta raunveruleikans sem þau samsvara. Slík orð séu helst notuð sem þægilegar styttingar fyrir orðalag sem lýsir undanfarandi tíma, samtíma eða tíma eftir þann tíma þegar sá sem talar notar órð af þessu tagi í setningu.

Óraunveruhyggja um tíðir ásamt eilífðarhyggju og þeirri skoðun að raunveruleikinn sé ekki mótsagnarkenndur er oft nefnd „B seríu“ viðhorfið til tímans.

Í tengslum við búddisma er eilífðarhyggjan kenningin um eilífa hluti eða eilíft líf. Hugmyndin um eilífa og ævarandi sál er prýðilegt dæmi um þetta. En Búddismi hafnar eilífðarhyggju auk tómhyggju. Höfnunin er byggð á þeirri hugsun að þegar hlutur er greindur niður í frumþætti sína, þá er enga eilífa hluta eða neina eilífa tilvist að finna.

## Heimild
* 

## Tengt efni
* Endingarhyggja
* Frumspeki
* Nútíðarhyggja
* Sneiðhyggja
* Tími

## Tengill
*
Fæðing

**Fæðing** er það ferli hjá dýrum þar sem afkvæmi fer út úr líkama foreldrisins eftir meðgöngu, mismunandi gerðir fæðinga eru eggfóstursfæðing, fósturbær fæðing, og gulfóstursfæðing.

## Mismunandi heiti fæðingar
Í íslensku eru mismunandi sagnorð notuð um fæðingu hjá hinum ýmsu tegundum. Konur fæða en merar kasta, læður og tíkur gjóta, kýr og ær bera og svo framvegis. Til er þekkt vísa sem minnir á þetta:

:Kæpir selur, kastar mer,
:konan fæðir, ærin ber,
:fuglinn verpur, flugan skítur,
:fiskur hrygnir, tíkin gýtur. 
::Höfundur: Guðmundur Þorláksson (Glosi) (1852–1910).

## Tengt efni
* Barnsburður
* Þungunarrof (fóstureyðing)
* Meyfæðing

## Tenglar
* „Fæðingin“; grein í Mánudagsblaðinu 1957
Ófrumbjarga lífvera

**Ófrumbjarga lífvera** er lífvera sem þarfnast lífrænna efna frá frumbjarga lífverum til að safna kolefni sem hún þarfnast til lífs, ólíkt frumbjarga lífverum sem eru sjálfum sér nægar. Öll dýr, sveppir og bakteríur eru ófrumbjarga, einnig eru sumar sníkjuplöntur að hluta til eða að fullu ófrumbjarga.

## Neðanmálsgreinar


## Tenglar
*
Norðvesturleiðin

**Norðvesturleiðin** er illfær siglingaleið frá Atlantshafinu til Kyrrahafsins í gegnum norðurheimskautseyjaklasa Kanada. Talið er að siglingaleiðin verði greiðfær á næstu árum vegna hlýnandi loftslags, sem veldur hopi heimskautaíss.

## Saga og orðsifjar
Frá lokum 15. aldar til 20. aldarinnar reyndu Evrópumenn að finna siglingaleið norður og vestur fyrir Ameríku. Englendingar kölluðu þessa ímynduðu siglingaleið *norðvesturleiðina* en spánverjar kölluðu hana Aniánsund. Leitin að þessu sundi var drifkrafturinn á bak við marga könnunarleiðangra Evrópumanna beggja vegna Norður-Ameríku.

Norðvesturleiðina sigldi fyrstur manna Roald Amundsen á 47 tonna síldveiðibát, Gjøa, sem hafði verið breytt til að standast álag ferðarinnar. Siglingin tók þrjú ár og lauk árið 1906. Þá kom Amundsen til bæjarins Eagle í Alaska og sendi símskeyti til að staðfesta afrek sitt. Leiðin sem hann hafði farið var mjög tímafrek og því óhentug og of grunnt var þar sem hann fór um. Norðvesturleiðin var ekki farin á skemmri tíma en einu ári fyrr en 1944 þegar *[[St. Roch]]*, kanadísk sérstyrkt skonnorta undir stjórn Henry Larsen, komst frá austri til vesturs áður en hafið lagði. Hann sigldi norðar en áður hafði verið gert. Áður höfðu menn siglt frá vestri til austurs á 28 mánuðum.

## Tenglar
* ''Enn á ný lagt til atlögu við Norðvesturleiðina''; grein í Morgunblaðinu 1969
Súetóníus

**Gaius Suetonius Tranquillus** (um 75 – 160), betur þekktur sem **Súetóníus** (stundum nefndur **Svetóníus** á íslensku), var rómverkur rithöfundur og sagnaritari.

Súetóníus vann sem ritari fyrir keisarann Hadríanus, áður en hann var rekinn fyrir að sýna keisaraynjunni Sabínu óvirðingu. Hans er einkum minnst sem höfundar ævisagna fyrstu tólf keisaranna (Caesaranna) í Róm (*De vita Caesarum*), en ævisögurnar hafa verið nýttar sem heimildir í mörgum verkum um sögu Rómar.

Súetóníus virðist hafa haldið meira upp á suma keisarana en aðra. Hann virðist til að mynda hafa haft meira álit á Ágústusi en Neró og Caligúla. Súetóníus virðist einnig hafa yndi af klúrum gróusögum sem þekktust um þá sem hann fjallar um. Sumar gróusagnanna, sem oftar en ekki snerust um kynlíf og kynhneigðir, gætu hafa átt uppruna sinn í skjölum sem hann hafði aðgang að sem ritari keisarans Hadríanusar og endurspegla því ef til vill viðhorf fólks á 2. öld til fyrrverandi keisara og starfsmanna keisaranna.

Súetóníus getur heimilda sinna afar sjaldan. Eitt dæmi þess er þegar hann leggur áherslu á að þeir sem hallmæltu Ágústusi hafi verið óvinir keisarans, svo sem Marcus Antoníus en hans er getið sem vafasamrar heimildar fyrir nokkrum neikvæðum sögum um Ágústus í fjórða kafla ævisögu Ágústusar. Fjöldi beinna tilvitnana í bréfasamskipti Ágústusar og sú staðreynd að hann getur ekki slíka heimilda í síðari köflum verksins virðist gefa til kynna að hann hafi ekki verið rekinn úr starfi sínu við hirð Hadríanusar fyrr en eftir að hann hafði lokið við að skrifa ævisögu Ágústusar.

Súetóníus getur á einum stað „Chrestusar“, sem gæti verið tilvísun til „Krists“. Sjá Súetóníus um Jesú.

## Helstu ritverk
* *[[De vita Caesarum]]* (*Um ævisögur Caesaranna*)
* *[[De Illustribus Grammaticis]]* (*Um merka málfræðinga*)
* *[[De Claris Rhetoribus]]* (*Um merka mælskufræðinga*)
* *[[De Viribus Illustris]]* (*Um merka menn*)
* *[[De Poetis]]* (*Ævisögur skáldanna*)

## Tilvísanir


## Heimild
* 

## Tengt efni
* Latneskar bókmenntir
* Tacítus

## Tenglar
* Verk Súetóníusar á The Latin Library.
* ''Ævisögur Caesaranna'' hjá LacusCurtius (Latneskur frumtexti auk enskrar þýðingar).
* ''Ævisögur Caesaranna'' hjá Gutenberg verkefninu (Ensk þýðing - inniheldur ævisögur málfræðinganna, mælskufræðinganna og skáldanna).
Elsa Andersson

**Elsa Andersson** (1897 – 22. janúar 1922) var fyrsta sænska konan sem  fékk flugpróf. Hún fæddist sem bóndadóttir í Strövelstorp á Skáni. Móðir hennar dó við fæðingu hennar og eldri bróðir hennar flutti til Bandaríkjanna þegar hún var ung að árum.

Elsa og fékk snemma áhuga á flugi og byrjaði að læra til flugmanns við Enoch Thulins flugskólann í Ljungbyhed 21 árs gömul og kláraði námið árið 1920. Stuttu eftir að hún fékk flugprófið fór hún til Þýskalands til að læra fallhlífastökk. Eftir það fór hún aftur til Svíþjóðar og lést í sínu þriðja stökki 22. janúar 1922, yfir Askersund eftir að hún hafði átt í vandræðum með að opna fallhíf sína.

## Heimildir
* Pioneers of Flight – Uppfyllingarefni á sjónvarpstöðvum Discovery Channel í Evrópu 2005
Garðabær

**Garðabær** ( ) er sveitarfélag á höfuðborgarsvæðinu á milli Kópavogs og Hafnarfjarðar. Íbúar eru tæplega 20.660 (mars 2025). Bæjarstjóri Garðabæjar er Almar Guðmundsson en hann tók við embættinu 2022. 

Garðahreppur varð til árið 1878, ásamt Bessastaðahreppi, þegar Álftaneshreppi var skipt í tvo hluta. Var hann kenndur við kirkjustaðinn Garða á Álftanesi. Hafnarfjörður var innan hreppsins fyrstu þrjá áratugina, en var skilinn frá honum þegar hann fékk kaupstaðarréttindi 1. júní 1908. Sjálfur fékk Garðahreppur kaupstaðarréttindi 1. janúar 1976 og nefndist eftir það *Garðabær*.

Samhliða þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögur stjórnlagaráðs þann 20. október 2012, fór fram íbúakosning í Garðabæ og sveitarfélaginu Álftanesi og var sameining þeirra í eitt sveitarfélag samþykkt. Hið nýja sveitarfélag heitir Garðabær. Sameiningin tók gildi um áramótin 2012/2013.

## Náttúra
Í suðurhluta sveitarfélagsins er náttúrusvæði sem nær að Húsfelli, Vífilstaðahlíð í Heiðmörk og er Búrfellsgjá, gömul eldstöð, innan þess. 

Vötnin Vífilsstaðavatn og Urriðavatn eru nálægt byggðinni í Garðabæ. Gálgahraun og Garðahraun, bæði hluti af Búrfellshrauni og Maríuhellar eru meðal friðlýstra svæði.

Reykjanesfólkvangur og Bláfjallafólkvangur eru að hluta innan Garðabæjar.

Á Bessastaðanesi er ríkulegt fuglalíf eins og á strönd Álftaness.

## Samfélag
Í sveitarfélaginu er Tónlistarskóli Garðabæjar með blásarasveit.

### Stjórnmál
Sjálfstæðisflokkurinn hefur í áratugi verið með völd í bæjarfélaginu. Almar Guðmundsson er núverandi bæjarstjóri Garðabæjar.

### Íþróttir
Ungmennafélagið Stjarnan er með lið í knattspyrnu, handbolta, fimleikum og fleiri íþróttum. 
Álftanes er með körfuboltalið sem komst í efstu deild árið 2023.

Mikil golfmenning er að finna í Garðabæ. Golfklúbbur Kópavogs og Garðabæjar (GKG) og golfklúbburinn Oddur hafa miðstöðvar í bænum. Einnig er frisbígolfvöllur á Vífilsstöðum.

Sundlaugar eru Álftaneslaug og Ásgarðslaug.

### Verslun
Stórverslanirnar IKEA og Costco eru með aðsetur í verslunarkjarnanum Kauptún í Garðabæ. Annar verslunarkjarni er Garðatorg sem er meira miðsvæðis.

### Söfn
*Hönnunarsafn Íslands er við Garðatorg
*Minjagarður að Hofsstöðum (við götuna Kirkjulund): Minjar af næststærsta landnámsskála sem fundist hefur á Íslandi.
*Krókur á Garðaholti: Lítill bárujárnsklæddur burstabær sem var endurbyggður úr torfbæ árið 1923.

## Merkir staðir
*Bessastaðir, aðsetur forseta Íslands og gamalt býli.
*Bessastaðakirkja, ein elsta kirkja á Íslandi
*Vífilsstaðir, gamalt sjúkrahús sem starfaði sem berklaspítali frá 1910-1973.


Burfelluppafhafnarfirði.jpg|Búrfell
OB090126b-3049 Bessastadir.JPG|Bessastaðir
Vifilsstaðaspítali.jpg|Vífilsstaðir


## Hverfi og götur
Hverfi og götur í Garðabæ eru allnokkur.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Vefsíða Garðabæjar
Demades

**Demades** (um 380 – 318 f.Kr.) var aþenskur ræðumaður.

Hann fæddist inn í fátæka fjölskyldu og vann um tíma fyrir sér sem sjómaður, en hann reis til virðingar og góðrar stöðu í Aþenu að hluta vegna mælsku sinnar og að hluta vegna óvæginnar skapgerðar sinnar. Hann talaði máli Filipposar II., konungs Makedóníu, í stríðinu gegn Ólynþos og skapaði sér með því óvild og ævarandi óvináttu Demosþenesar, sem hann studdi í fyrstu.

Hann barðist gegn Makedóníumönnum í orrustunni um Kæróneiu og var handsamaður. Honum var sleppt ásamt meðföngum sínum eftir að hann hafði heillað Filippos og átti snaran þátt í að semja um frið milli Makedóníu og Aþenu.

Hann var áfram í uppáhaldi hjá Alexander mikla, og eftir að honum hafði verið mútað kom hann Demosþenesi og öðrum aþenskum mælskumönnum undan hefnd Alexanders. Það var ekki síst honum að þakka að Alexander kom fram af mildi við Aþenu eftir að hann hafði látið rústa Þebu.

Hann var sektaður háum sektum oftar en einu sinni fyrir að styðja málstað Makedóníumanna, enda þótt hann hafi þegið allar mútur sem andstæðingar hans buðu honum; að lokum var hann sviptur borgaralegum réttindum sínum. Honum voru veitt réttindi sín að nýju árið 322 f.Kr. þegar hann var sendur í sendinefnd til Antipaters. Áður en hann hélt af stað sannfærði hann Aþeninga um að fella dauðadóm yfir Demosþenesi og fylgjendum hans, sem flúið höfðu Aþenu. Sendinefndin kom á friði sem var afar óhagstæður Aþeningum.

Árið 318 f.Kr., þegar Demades var í öðrum erindagjörðum fyrir Aþeninga, lét Antipater taka hann af lífi í Pella eftir að uppgötvast hafði að hann ætti vingott við Peridikkas sem var andstæðingur Antipaters.

Demades var sagður gráðugur og óvæginn, en hann var afar hæfileikaríkur og reyndur ræðumaður.

Ein varðveitt ræða er eignuð Demadesi en hún er nær örugglega fölsuð.

## Heimild
*
Nelson Goodman

**Nelson Goodman** (7. ágúst 1906 – 25. nóvember 1998) var bandarískur heimspekingur, einkum þekktur fyrir að fást við merkingu setninga sem fjalla um óraunveruleika, venslafræði og tilleiðsluvandann.

Hann fæddist í Somerville í Maryland í Bandaríkjunum. Hann brautskráðist frá Harvard University árið 1928. Að því loknu rak hann listasafn í Boston í Massachusetts í 11 ár. Goodman hlaut Ph.D.-gráðu í heimspeki árið 1941. Hann gekk í bandaríska herinn og gegndi herþjónustu til loka síðari heimsstyrjaldarinnar.

Að stríðinu loknu varði hann 18 árum við University of Pennsylvania í Phildalephiu. Hann var rannsóknarfélagi við 
Vitsmunavísindastofnunina á Harvard (Center for Cognitive Studies) frá 1962 til 1963 og gegndi stöðu prófessors við ýmsa háskóla frá 1964 til 1967, og var skipaður prófessor í heimspeki við Harvard árið 1968.

Goodman setti fram „nýja gátuna um tilleiðslu“, sem svo var nefnd með tilvísun til hins sígilda tilleiðsluvanda Davids Hume. Hann fjallaði fyrst um gátuna í bókinni *Fact, Fiction, and Forecast*.  Venjulega er hún útskýrð með hugtökunum grauður eða brænn.

## Helstu ritverk
* *[[A Study of Qualities]]* (1941/1990)
* *[[The Structure of Appearance]]* (1951/1966/1977) ISBN 90-277-0774-X
* *[[Fact, Fiction, and Forecast]]* (1954/1965/1973/1983) ISBN 0-674-29071-2
* *[[Languages of Art: An Approach to a Theory of Symbols]]* (1968/1976/1988) ISBN 0-915144-34-4
* *[[Problems and Projects]]* (1972/1978) ISBN 0-85527-853-6
* *[[Basic Abilities Required for Understanding and Creation in the Arts: Final Report]]* (ásamt David Perkins og Howard Gardner) (1972)
* *[[Ways of Worldmaking]]* (1978/1988) ISBN 0-915144-51-4
* *[[Of Mind and Other Matters]]* (1984/1987) ISBN 0-674-63126-9
* *[[Reconceptions in Philosophy and other Arts and Sciences]]* (ásamt Catherine Z. Elgin) (1988/2001) ISBN 0-87220-053-1

## Tengt efni
* Fagurfræði
* Heimspeki listarinnar
* Nýja gátan um tilleiðslu
* Rökgreiningarheimspeki
* Tilleiðsla
* Tilleiðsluvandinn

## Tengill
*
Talfólgin athöfn

**Talfólgin athöfn** er málgjörð sem jafngildir því að fullyrða, spyrja, skipa, lofa og svo framvegis. Hún er athöfn sem er framkvæmd *með því að* segja eitthvað, til aðgreiningar frá talgjörð, þeirri athöfn *að* segja eitthvað, segðinni.

## Talfólgið inntak

Talfólgið inntak er í grófum dráttum íbyggna ástandið sem liggur að baki talfólgnu athöfninni sem mælandinn framkvæmir, þ.m.t. efnislegt inntak yrðingarinnar og forsendurnar sem gengið er út frá.

Stundum er ekki augljóst hvert talfólgna inntakið er: Ef einhver segir „Það er svo sannarlega kalt hérna“ veltur afleiðing fullyrðingarinnar á samhenginu. Það gæti verið að viðkomandi sé einungis að lýsa herberginu og þá er talfólgna inntakið lýsing á hitastigi herbergisins. En ef mögulegt er að breyta aðstæðunum, til dæmis með því að hækka hitann eða loka glugganum, þá getur verið að viðkomandi ætli sér að fá einhvern annan til að gera eitthvað í málinu og þá væri talfólgna inntakið athöfn hinnar manneskjunnar.

Þetta er andstætt talvaldandi áhrifum, sem eru fólgin í þeim áhrifum sem yrðing hefur á aðra í heiminum.

## Vísbendingar um talfólgið inntak

Vísbendingar um talfólgið inntak gefa til kynna hvernig taka beri staðhæfingu, hvert talfólgna inntakið í yrðingunni á að vera, eða hvaða talfólgnu athöfn mælandinn er að framkvæma. Meðal dæma á íslensku eru orðaröð, áhersla, ítónun, háttur sagnarinnar, framkvæmdaryrðingar og samhengi. Á íslensku er vísbendingar um talfólgið inntak ekki alltaf til staðar eða geta verið misvísandi eða óræðar. Stundum eru þær faldar í djúpgerð setningar.

## Talfólgnar neitanir

Talfólgna neitun má greina að frá staðhæfingarlegri neitun með því að huga að greinarmuninum á „Ég lofa ekki að koma“ og „Ég lofa að koma ekki“. Fyrri fullyrðingin er talfólgin neitun - neitunin ‚ekki‘ neitar loforðinu. Síðari fullyrðingin er staðhæfingarleg neitun. Talfólgnar neitanir breyta venjulega talfólgnu athöfninni.

## Tengt efni
*John L. Austin
*Framkvæmdaryrðing
*Málnotkunarfræði
*Málspeki
*Málvísindi
*Merkingarfræði
*John Searle
*Talvaldandi athöfn

## Heimildir
* 
* Searle, John. *Speech Acts* (Cambridge: Cambridge University Press, 1969).  ISBN 0-521-07184-4
Talvaldandi athöfn

**Talvaldandi athöfn** er málgjörð sem jafngildir því að sannfæra, hræða, upplýsa einhvern eða fá einhvern til að gera eitthvað eða átta sig á einhverju. Við athuganir á talvaldandi athöfnum er lögð áhersla á áhrifin sem athöfnin hefur á lesandann eða áheyrandann. Ólíkt talfólgnum athöfnum, þar sem meginatriðið er fólgið í málnotkuninni, eru áhrif talvaldandi athafnar í einhverjum skilningi utan við framkvæmd athafnarinnar.

## Tengt efni
*John L. Austin
*Framkvæmdaryrðing
*Málgjörð
*Málnotkunarfræði
*Málspeki
*Málvísindi
*Merkingarfræði
*Rökgreiningarheimspeki
*John Searle
*Talfólgin athöfn

## Heimild
*
Levkippos

**Levkippos** eða **Λευκιππος** (5. öld f.Kr.) var upphafsmaður eindahyggjunnar eða atómismans í grískri heimspeki, þ.e. þeirri kenningu að allt samanstandi af óforgengilegum ódeilanlegum frumþáttum sem kallast ódeili (eða atóm).

Ekkert af ritum Levkipposar er varðveitt, en kenningar hans eru varðveittar m.a. í ritum nemanda hans og samstarfsmanns Demókrítosar frá Abderu (Sjá grein um Demókrítos fyrir frekari umfjöllun um eindahyggjuna.) Í raun er ógerningur að benda með neinni vissu á efnisleg atriði sem Demókrítos og Levkippos voru ósammála um.

Levkippos fæddist í Míletos (sumar heimildir segja í Eleu þar sem heimspeki hans var sögð tengjast kenningum heimspekinganna frá Eleu). Hann var samtímamaður Zenons frá Eleu, Empedóklesar og Anaxagórasar sem tilheyrðu jónísku heimspekihefðinni. Hann féll í skuggann af Demókrítosi sem setti eindahyggjuna fram á kerfisbundinn hátt og samkvæmt Díogenesi Laertíosi (D.L., X. 7) dró Epikúros í efa að hann hefði verið til. Á hinn bóginn eigna Aristóteles og Þeófrastos honum skýrt og greinilega heiðurinn af því að hafa verið upphafsmaður eindahyggjunnar.

## Tengt efni
* Demókrítos
* Eindahyggja
* Epikúros
* Forverar Sókratesar

## Tenglar
* Grein um Levkippos á Stanford Encyclopedia of Philosophy
* Grein um Demókrítos og Levkippos  á Vísindavefnum
Logique Port-Royal

***Logique Port-Royal*** (eða ***Port-Royal rökfræðin***) er þekktara nafn á *La logique, ou l'arte de penser* (*Rökfræðin eða listin að hugsa*), sem var mikilvæg kennslubók um rökfræði, fyrst gefin út nafnlaust árið 1662 af Antoine Arnauld og Pierre Nicole, tveimur nemendum hins janseníska Port-Royal skóla suðvestur af París í Frakklandi.

Bókin var rituð á frönsku og varð afar vinsæl. Hún var notuð allt fram á 20. öld sem inngangsbók í rökfræði. Bókin ber merki um mikil áhrif frá cartesískri frumspeki og þekkingarfræði (en Arnauld var, ásamt Thomasi Hobbes, einn helsti heimspekingurinn sem birtar voru mótbárur eftir í bók Descartes *Meditationes de Prima Philosophia* (*[[Hugleiðingar um frumspeki|Hugleiðingum um frumspeki]]*) ásamt viðbrögðum Descartes). 

Stundum er vitnað til *Logique Port-Royal* sem fyrirmyndardæmi um hefðbundna setningarökfræði.

## Tengt efni
*Antoine Arnauld
*René Descartes
*Setningarökfræði

## Heimild
Lögmál hugsunarinnar

**Lögmál hugsunarinnar** voru venjulega talin vera fjögur í 17. og 18. aldar heimspeki í Evrópu og voru af mörgum talin vera lögmál hugsunar enn á 19. öld, þótt þá hafi þau orðið mun umdeildari. Þau voru:

*mótsagnarlögmálið
*lögmálið um annað tveggja
*lögmálið um nægjanlega ástæðu
*lögmálið um samsemd óaðgreinanlegra hluta 

Þýski heimspekingurinn Leibniz setti lögmálin fram í þessari mynd. Í rökhyggjuhefðinni eru þau almennt talin til skýrra og greinilegra og óvéfengjanlegra frumsenda. 

Fyrstu tvö lögmálin setti Aristóteles fyrstur fram og skólaspeki miðalda þáði þau í arf. Síðari lögmálin tvö setti Leibniz fyrstur fram. Þau varða mál sem nú eru afar umdeild (t.d. í heimspekilegri umfjöllun um nauðhyggju og umtak). Þetta er í vissum skilningi til marks um það sem átti sér stað í rökfræði á 19. öld og einkum í kjölfarið á þýska rökfræðingnum Gottlob Frege (sem varð fyrir miklum árifum frá þessari framsetningu lögmálanna). *Lögmál* af þessu tagi voru talin vera í grundvallaratriðum mikilvæg af uppeldis- og menntunarlegum ástæðum, fremur en að ögra vitsmununum. Þessa viðhorfs hætti fyrst að gæta einhvern tímann snemma á 20. öld, eins og sjá má af tilvísun Bertrands Russell til þeira í riti frá árinu 1911 (en þá voru þau orðin þrjú).

Lögmál hugsunarinnar höfðu mikil áhrif einkum á þýska hugsun. Í Frakklandi gerði túlkunin í *[[Logique Port-Royal]]*, áhrifamikilli kennslubók um rökfræði, að verkum að lögmálin þóttu ekki eins dularfull. Þýski heimspekingurinn Hegel hafnaði lögmálinu um samsemd óaðgreinanlegra hluta er hann þróaði sína eigin rökfræði (sjá hegelsk rökfræði).

Titill bókar George Boole um rökfræði frá árinu 1854, *An investigation on the Laws of Thought* gefur til kynna nýja byrjun. Lögmál þessi eru nú hluti af boolískri rökfræði.

## Tengt efni
*Lögmálið um annað tveggja
*Lögmálið um nægjanlega ástæðu
*Lögmálið um óaðgreinanleika sama hlutar
*Lögmálið um samsemd óaðgreinanlegra hluta
*Mótsagnarlögmálið
*Mótsögn
*Tvígildislögmálið
*Tvígildislögmálið og skyld lögmál

## Heimild
Lögmálið um samsemd óaðgreinanlegra hluta

**Lögmálið um samsemd óaðgreinanlegra hluta** (eða **lögmál Leibniz**) er verufræðilegt lögmál sem þýski heimspekingurinn G.W. Leibniz setti fyrstur manna fram á 17. öld. Lögmálið kveður á um að ef engin leið er til þess að þekkja eða greina í sundur tvo hluti, þá sé um einn og sama hlutinn að ræða. Það er að segja, tvö fyrirbæri, *x* og *y*, eru einn og sami hluturinn ef og aðeins ef *x* hefur alla eiginleika sem *y* hefur og enga aðra eiginleika en þá sem *y* hefur.

## Formleg framsetning
Í umsagnarökfræði er lögmálið um samsemd óaðgreinanlegra hluta sett fram á eftirfarandi hátt:

:(x)(y)(P)(x=y &#8596; (Px &#8596; Py))

(Takið eftir að þetta er framsetningarmáti í æðri umsagnarökfræði. Það er ekki hægt að setja lögmálið fram í einfaldri umsagnarökfræði eða setningarökfræði.)

## Umdeilanleg beiting lögmálsins
Franski heimspekingurinn René Descartes beitti lögmálinu um samsemd óaðgreinanlegra hluta í ritinu *Meditationes de Prima Philosophia* (*[[Hugleiðingar um frumspeki]]*) eins og frægt er orðið. Descartes hélt því fram að hann gæti ekki dregið í efa eigin tilvist (hin frægu „Ég hugsa, þess vegna er ég“ rök) en að hann gæti efast um tilvist líkama síns. Af þessu dró hann þá ályktun að persónan Descartes gæti ekki verið eitt og hið sama og líkami Descartes þar eð annað bjó yfir eiginleika sem hitt bjó ekki yfir, það er að segja að vera þekkjanlegt.

Heimspekingar nú á dögum hafna þessari röksemdafærslu yfirleitt, venjulega á þeim forsendum að í henni er komist að niðurstöðu um hvað sé satt út frá forsendu um hvað fólk veit. Því er haldið fram að það hvað fólk veit eða trúir segi ekkert um hvernig viðfang þekkingarinnar eða skoðunarinnar er í raun og veru. Ýmis gagndæmi hafa verið gefin til þess að hrekja röksemdafærslu Descartes með niðursöllun í fáránleika á borð við eftirfarandi dæmi:

:1.  Árni, sem er grunnskólanemi og er nýbúinn að læra deilingu, veit hvað 49 \over 7 er.

:2.  Árni er ekki búinn að læra um ferningstölur og ferningsrætur, svo að hann veit ekki hver \sqrt{49} er.

:3.  Þar af leiðandi hefur 49 \over 7 eiginleika sem \sqrt{49} hefur ekki: í fyrra tilvikinu veit Árni hver niðurstaðan er.

:4.  Þar af leiðandi er 49 \over 7 ekki það sama og \sqrt{49}.

## Gagnrýni
Max Black hefur fært rök gegn lögmálinu um samsemd óaðgreinanlegra hluta í formi gagndæmis. Hann heldur því fram að í samhverfum heimi, þar sem einungis tveir samhverfir knettir eru til, séu knettirnir tveir aðskildir hlutir, þrátt fyrir að þeir hafi alla sömu eiginleikana.

## Tengt efni
*Gottfried Wilhelm von Leibniz
*Lögmál hugsunarinnar
*Lögmálið um óaðgreinanleika sama hlutar

## Tengill
* Grein um lögmálið um samsemd óaðgreinanlegra hluta á Stanford Encyclopedia of Philosophy

## Heimildir

*Kim, Jaegwon og Sosa, Ernest (ritstj.), *Metaphysics: An Anthology* (London: Blacwell Publishing, 1999).
Hrunamannahreppur

**Hrunamannahreppur** (einnig kallaður ’*Gullhreppurinn*’ eða  **Ytri-Hreppur**) er hreppur í uppsveitum Árnessýslu sem liggur austan Hvítár. Í hreppinum er mikil ylrækt, sérstaklega í þéttbýlinu á Flúðum við Litlu-Laxá, enda mikill jarðhiti á svæðinu. Í sveitinni er líka mikil nautgriparækt og er hreppurinn einna fremstur á landinu hvað mjólkurframleiðslu varðar. Á hreppamörkum Hrunamannahrepps og gamla Gnúpverjahrepps rennur Stóra-Laxá sem er mikil laxveiðiá.

## Tenglar

* Gönguleiðir í Hrunamannahreppi
Mínúta

**Mínúta** er mælieining fyrir tíma, táknuð með **m**, en er ekki SI-mælieining. (Algeng íslensk skammstöfun er *mín*). Er venjulega 1/60 af klukkutíma eða 60 sekúndur en getur stundum verið 59 eða 61 sekúnda, sjá hlaupsekúnda.
Hugspeki

**Hugspeki** er undirgrein heimspekinnar sem fjallar um eðli hugans, hugarferla, hugrænna eiginleika og meðvitundar.

Þessi viðfangsefni fela í sér mörg erfið vandamál og vekja upp erfiðar spurningar og skiptar skoðanir eru um framsetningu þeirra og lausnir og svör við þeim.

## Heimspekingar sem fjalla um hugspeki

## Tengt efni

## Heimildir

* Gregory, R. L. (ritstj.), *The Oxford companion to the mind* (2. útg) (Oxford: Oxford University Press, 2004).
* Guttenplan, S. (ritstj.), *A companion to the philosophy of mind.* (Malden, MA.: Blackwell, 1999).
* Searle, John R., *Mind: A brief introduction.* (New York: Oxford University Press, 2004).

## Tenglar
* Hyponoesis
* Contemporary Philosophy of Mind: An Annotated Bibliography
* An Introduction to the Philosophy of Mind  eftir Paul Newall, ætluð byrjendum.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Segulljós

**Segulljós** er í stjörnufræði ljósfræðilegt fyrirbrigði sem einkennist af litríkum dansi ljóss á næturhimninum sem orsakast af samverkun hlaðinna einda úr sólvindi og efri lögum andrúmslofts reikistjörnu.

Á Jörðinni, Júpíter, Úranus og Neptúnus orsakast segulljós af samverkun sólvinds og segulsviðs reikistjörnunnar sem hrindir honum frá sér nema við segulpólana tvo, suður- og norðurpólinn þar sem sólvindurinn sleppur í gegn og lendir í tilfelli Jarðarinnar á hitahvolfinu og myndar segulljós, þegar fyrirbrigðið á sér stað á suðurhvelinu er það kallað **suðurljós** en **norðurljós** á norðurhvelinu.

## Tenglar
* 
* Norðurljós - Fróðleiksbrot (Þorsteinn Sæmundsson stjörnufræðingur) 
* „Norðurljós“; grein í Morgunblaðinu 2001
Skírnir (aðgreining)

**Skírnir** getur átt við:

*Skírnir - Tímarit Hins íslenzka Bókmenntafélags
*Karlmannsnafnið Skírnir
*Skírnir í norrænni goðafræði
John L. Austin

**John Langshaw Austin** (28. mars 1911 – 8. febrúar 1960) var breskur heimspekingur, sem fékkst einkum við málspeki og átti mestan þátt í að þróa kenninguna um málgjörðir. 

Hann fæddist í Lancaster  og var menntaður í Balliol College í Oxford. 

Hann starfaði í MI6 leyniþjónustunni í síðari heimsstyrjöldinni en að því loknu tók Austin við stöðu prófessors White í siðfræði við University of Oxford. Þáttur hans í sögu breskrar málspeki er afar mikilvægur. Ásamt Ludwig Wittgenstein lagði hann ríka áherslu á að notkun orða skyldi rannsökuð til að varpa ljósi á merkingarhugtakið.

## Helstu ritverk
* *[[How to Do Things with Words]]* (J.O. Urmson ritstj.) (1962/1975) ISBN 0-674-41152-8
* *Philosophical Papers*, (J.O. Urmson og G.J. Warnock ritstj.) (1961/1980) ISBN 0-19-283021-X
* *[[Sense and sensibilia]]* (1959/1979) ISBN 0-19-500307-1

## Heimild

## Frekara lesefni
* Kirkham, Richard, *Theories of Truth* (Cambridge, Mass.: MIT Press, 1992). Kafli 4 inniheldur ítarlega umfjöllun um sannleikskenningu Austins.

## Tengt efni
* Málgjörð
* Málnotkunarfræði
* Málspeki
* Málvísindi
* Samsvörunarkenningin um sannleikann
* John Searle
* Talfólgin athöfn
* Talvaldandi athöfn
Nafnhyggja

**Nafnhyggja** er sú afstaða í frumspeki að altök séu ekki til utan hugsunar okkar.

Best er að skilja nafnhyggju í tengslum við *[[Hluthyggja um altök|hluthyggju um altök]]*. Hluthyggja um altök er sú kenning að orð eins og „grænn“ eða „tré“ vísi til altaks - hugtaks sem nær yfir alla græna hluti eða öll tré - og að altökin séu til óháð hugmyndum okkar um þau. Þessi afstaða er oft kennd við forngríska heimspekinginn Platon (sjá Platon og frummyndakenninguna). Nafnhyggjan heldur því aftur á móti fram að hugtökin sem orðin vísa til eigi sér enga sjálfstæða tilvist utan ímyndunarafls okkar.

Meðal málsvara nafnhyggjunnar voru heimspekingarnir William frá Ockham, John Locke, George Berkeley, W.V.O. Quine og Wilfrid Sellars.

## Heimild
Saybia

**Saybia** er dönsk rokkhljómsveit sem á rætur sínar að rekja til Nyborg árið 1993. Um það leyti saman stóð bandið af fjórum meðlimum, einn þeirra hætti og eftir stóðu Søren Huss, Jeppe Langebek Knudsen og Palle Sørensen. Þá myndaðist hljómsveitin eins og hún þekkist í dag:

* Søren Huss                  - Söngvari og klassískur gítar
* Jeppe Langebek Knudsen      - Bassagítar
* Palle Sørensen              - Trommur
* Sebastian Sandstrøm         - Gítar
* Jess Jenson                 - Hljómborð

Nafn hljómsveitarinnar er komið af ensku orðunum „**say**“ og „pho**bia**“, þ.e.a.s. talfóbía.

## Útgefið efni
Þeir hafa gefið sumt efni út á vínil og einstaka lög á smáskífum.  Hér er listi yfir hljómplötur hljómsveitarinnar:

* The Day After Tomorrow (2002)
:# 7 Demons
:# Fool's Corner
:# The Second You Sleep
:# Snake Tounged Beast
:# Joy
:# Still Falling
:# The Day After Tomorrow
:# In Spite Of
:# Empty Stairs
:# The Miracle In July
:# The One For You

* These Are The Days (2004)
:# Brilliant Sky
:# Bend The Rules
:# I Surrender
:# Guardian Angel
:# We Almost Made It
:# Soul United
:# Flags
:# The Haunted House On The Hill
:# Stranded
:# It's OK Love

* Eyes On The Highway (2007)
:# On Her Behalf
:# Eyes On The Highway
:# Angel
:# Godspeed Into The Future
:# The Odds
:# Romeo
:# Pretender
:# Gypsy
:# A Way Out
:# A Walk In The Park
:# At The End Of Blue
Einær jurt

**Einær jurt** er planta sem spírar, blómgast og deyr að jafnaði á einu ári

## Tengt efni
* Fjölær jurt
* Tvíær jurt
Tvíær jurt

**Tvíær jurt** er planta sem lifir í 12-24 mánuði. Á fyrsta ári líftíma plöntunnar spírar hún og kemur upp laufum og stofn og leggst svo í dvala yfir vetrarmánuðina, næsta vor eða sumar þroskar hún ávexti, blóm og fræ, og deyr svo.

## Tengt efni
* Einær jurt
* Fjölær jurt
Fjölær jurt

**Fjölær jurt** er planta sem lifir í meira en tvö ár, þ.e. ber fræ oftar en einu sinni.

## Tengt efni
* Einær jurt
* Tvíær jurt
Katekólamín

**Katekólamín** eru efni sem búin eru til úr amínósýrunni týrósíni og gegna hlutverki taugaboðefna eða hormóna. Þrjú þeirra helstu eru adrenalín, noradrenalín og dópamín. Adrenalín er búið til úr noradrenalíni sem aftur er myndað úr dópamíni. 

*Adrenalín* og *noradrenalín* eru mjög skyld efni í bæði efnauppbyggingu og notkun. Bæði búa líkamann undir mikil átök og tengjast streituviðbrögðum. *Dópamín* er meðal annars talið gegna hlutverki í ýmiss konar fíkn og umbun. Það er líka notað í botnkjörnum, heilakjörnum sem sjá um viljastýrðar hreyfingar, og virðist einnig hafa einhverju hlutverki að gegna í minni, athygli og rökhugsun.
Túlín

**Túlín** er frumefni með efnatáknið **Tm** og sætistöluna 69 í lotukerfinu. 
Túlín hefur bjartan, silfurgráan gljáa, er auðunnið og sjaldgæfast allra sjaldgæfra jarðmálma. Það hefur nokkuð tæringarviðnám í þurru lofti og er vel teygjanlegt. Náttúrulegt túlín er eingöngu úr samsætunni Tm-169.

## Notkun
Vegna þess hversu fágætt túlín er hafa ekki fundist mörg not fyrir það í almennum tilgangi. Það hefur verið notað til að smíða leysa en sökum mikils framleiðslukostnaðar hafa þeir ekki reynst arðvænlegir. 

## Saga
Sænski efnafræðingurinn Per Teodor Cleve uppgötvaði túlín árið 1879 er hann leitaði að óhreinindum í oxíðum annarra sjaldgæfra jarðmálma. Hann byrjaði á því að fjarlægja öll þekkt óhreinindi erbíu (Er2O3) og eftir ákveðið ferli, vann hann úr því tvö ný efni; eitt brúnt og hitt grænt. Brúna efnið reyndist vera oxíð frumefnisins holmín og kallaði hann það holmíu, en græna efnið var oxíð áður óþekkts frumefnis. Cleve nefndi oxíðið túlíu og frumefni þess túlín eftir Túle, sem er gamalt rómverskt nafn yfir goðsagnakennt land í norðri, væntanlega Skandinavíu.

## Tilvist
Túlín finnst aldrei í hreinu formi í náttúrunni, en finnst þó í litlum mæli í steinum ásamt öðrum sjaldgæfum jarðmálmum. Það er aðallega unnið úr mónasíti (~0,007% túlín) úr straumseti með jónskiptiaðferðum. Engin efnasambönd túlíns eru mikilvæg iðnaði.

## Samsætur
Náttúrulegt túlín er úr einu stöðugu samsætu þess, Tm-169 (100,0% náttúruleg gnægð). Efnið á sér 31 geislasamsætu, sem hefur verið lýst, og stöðugastar þeirra eru Tm-171 sem hefur helmingunartímann 1,92 ár, Tm-170 með helmingunartímann 128,6 daga, Tm-168 með helmingunartímann 93,1 daga og Tm-167 með helmingunartímann 9,25 klukkustundir. Allar hinar geislasamsæturnar hafa helmingunartíma undir 64 klukkustundum og meirihluti þeirra undir 2 mínútum. Túlín hefur einnig 14 systurkjarna og eru þeir stöðugustu Tm-164m (helmingunartími 5,1 mínúta), Tm-160m (helmingunartími 74,5 sekúndur) og Tm-155m (helmingunartími 45 sekúndur).

Samsætur túlíns hafa atómmassa frá 145,966 (Tm-146) upp í 176,949 (Tm-177). Aðalsundrunarháttur þess áður en kemur að algengustu stöðugu samsætunni, Tm-169 er rafeindahremming og aðalsundrun eftir það er betasundrun. Aðaldótturefni þess áður en kemur að Tm-169 eru samsætur frumefnis 68 (erbín) og aðaldótturefni á eftir eru samsætur frumefnis 70 (ytterbín).

## Varúðarráðstafanir
Túlín er metið sem vægt eitur og skyldi meðhöndla það með aðgát. Af málmdufti þess stafar eld- og sprengihætta.

## Tenglar

* WebElements.com - Túlín
George Peter Murdock

**George Peter Murdock** (11. maí 1897 – 29. mars 1985) var bandarískur mannfræðingur sem sérhæfði sig í samanburðar þjóðháttafræði — þá sérstaklega Afríku og úthafsþjóðfélögum — og félagskenningum (e. social theory). Hann er líklegast hvað þekktastur fyrir þvermenningarlegu könnunina (e. the Cross-Cultural Survey) sem hann stóð fyrir og var verkefni deildar innan Yale háskóla sem fæst við mannleg samskipti (e. Institute of Human Relations). Tilgangurinn var að skrá niður mikið magn mannfræðilegra upplýsinga sem hægt var að sækja fljótlega úr gagnabanka.
Blóð-heila-hömlur

**Blóð-heila-hömlurnar**, einnig kallaðar **heilatálmi** eða **blóð-heilaskilja**, sjá um að hleypa aðeins tilteknum efnum úr blóðinu yfir í heilavefinn og halda öðrum efnum úti. Þetta geta til að mynda verið ýmis eiturefni, en einnig koma þær í veg fyrir að hormón sem eiga að virka á líkamann virki líka á heilann. Blóð-heila-hömlurnar geta verið til trafala þegar gefa á sum lyf, þar sem heilinn hleypir ekki lyfjunum að sér.
Gísli Marteinn Baldursson

**Gísli Marteinn Baldursson** (f. 26. febrúar 1972) er íslenskur dagskrárgerðarmaður í Sjónvarpinu og fyrrverandi borgarfulltrúi Sjálfstæðisflokksins í borgarstjórn Reykjavíkur. Foreldrar hans eru Baldur Gíslason fyrrverandi skólameistari við Iðnskólann í Reykjavík og Elísabet J. Sveinbjörnsdóttir leikskólastjóri. Gísli Marteinn er kvæntur Völu Ágústu Káradóttur íslenskufræðingi og eiga þau tvær dætur.
  
## Ferill
### Nám
Gísli Marteinn stundaði nám í Verslunarskóla Íslands og lauk þaðan prófi 1992. Á árunum 1996 til 1997 var hann við háskólann í Tübingen í Þýskalandi í tengslum við ERASMUS stúdentaskiptaverkefnið. Hann lauk BA prófi í stjórnmálafræði frá Háskóla Íslands 2008 og MSc í Borgarfræðum (*MSc in The City*) frá Edinborgarháskóla 2009.

### Félagsstörf
Gísli Marteinn var forseti Nemendafélags Verzlunarskóla Íslands 1991 - 1992. Fyrir hönd skólans komst hann þrívegis í úrslit Morfís, sigraði keppnina tvívegis og varð ræðumaður Íslands árið 1992. Við Háskóla Íslands var hann formaður Vöku árin 1994 - 1995 . Sat í Stúdentaráði 1994 - 1996 og í stjórn Stúdentaráðs 1995 - 1996.

### Störf hjá sjónvarpinu
Gísli Marteinn starfaði í Sjónvarpinu frá 1997, fyrst sem fréttamaður en síðar sem dagskrárgerðarmaður. Hann var upphafsmaður þáttarins *[[Kastljós (dægurmálaþáttur)|Kastljós]]s* sem hóf göngu sína 3. janúar 2000. Árið 2002 hóf hann að stýra þættinum *[[Laugardagskvöld með Gísla Marteini|Laugardagskvöldi með Gísla Marteini]]* sem var um árabil í íslensku sjónvarpi. Gísli Marteinn var valinn sjónvarpsmaður ársins á Edduverðlaunahátíðinni 2003.

Gísli hefur verið með spjallþætti á Rúv; *Sunnudagsmorgun*, *Föstudagskvöld* og *[[Vikan með Gísla Marteini]]*. *Morgunkaffið* er spjallþáttur á Rás 2.

### Stjórnmálaferill
Árið 2002 var Gísli Marteinn kjörinn varaborgarfulltrúi fyrir Sjálfstæðisflokkinn og árið 2006 var hann kjörinn borgarfulltrúi fyrir flokkinn og skipaði þriðja sætið á lista hans fyrir borgarstjórnarkosningarnar. Hann bauð sig ekki fram í sveitarstjórnarkosningunum 2014

## Rekstur
Gísli rekur kaffihúsið Kaffi Vest ásamt Pétri Marteinssyni.  

## Tenglar

* Vefsíða Gísla 
* Æviágrip á vef Reykjavíkurborgar - Gísli Marteinn Baldursson

## Tilvísanir
Ávöxtur

**Ávöxtur** eða **aldin** er samkvæmt grasafræði þroskað afsprengi egglegs dulfrævings sem umlykur fræ hans. Í matargerð á hugtakið hins vegar oftast við þá ávexti sem eru sætir og holdugir, t.d. ferskjur, epli og appelsínur. Dæmi um afurðir sem eru ávextir samkvæmt grasafræðilegri skilgreiningu en eru ekki taldir sem slíkir í matargerð eru agúrkur, maís, pipar (t.d. chillipipar), hnetur, eggaldin og tómatar.

Ávextir sem ekki innihalda fræ eru nefndir geldaldin. Afsprengi plöntu sem líkist ávexti en flokkast ekki sem ávöxtur er í grasafræði kallað skinaldin.

## Tengt efni
* Frjóvgun
* Grænmeti
* Ávaxtasafi

## Heimild
* 

## Tenglar

* 
* Hvað er svona merkilegt við grænmeti og ávexti? , grein eftir Hólmfríði Þorgeirsdóttur, verkefnisstjóra á Lýðheilsustöð
* Uppskriftir að grænmetis- og ávaxtaréttum
* Flokkun ávaxta og grænmetis
Fjölbrautaskóli Suðurlands

**Fjölbrautaskóli Suðurlands (FSu)** er íslenskur fjölbrautaskóli staðsettur á Selfossi. Hann var stofnaður árið 1981 og á rætur sínar að rekja til Iðnskólans á Selfossi, framhaldsdeildanna við Gagnfræðaskólann á Hvolsvelli, Selfossi, Skógum og í Hveragerði og til öldungadeildarinnar í Hveragerði. Núverandi skólameistari er Soffía Sveinsdóttir.

## Kennsluhúsnæði

Kennsluhúsnæði skólans eru þrjú; Oddi, Hamar og Iða. Oddi er bóknámshús skólans og var tekinn í notkun 1987. Seinni hluti byggingarinnar var tekinn í notkun 1994. Hamar var tekið í notkun 1974 og hafði verið notað við Iðnskólann á Selfossi. Í Hamri eru kenndar húsasmíði, málmsmíði, raf- og bilvélavirkjanagrunnar. Iða er íþróttahús skólans og einnig eru nokkrar kennslustofur í henni. Iða var tekin í notkun haustið 2004 og var þá hætt að kenna íþróttir á framhaldsskólastigi í íþróttahúsi Árborgar við Sólvelli.

Skólinn var með nemendagarða við Eyrarveg sem hétu Fosstún en þeir voru teknir úr notkun 2016.

## Körfubolta-akademía
Haustið 2005 var sett á laggirnar körfuboltaakademía við skólann og keppir lið skólans í þremur aldursflokkum undir merkjum FSu.

## Fótbolta-akademía
Haustið 2006 var sett á laggirnar fótboltaakademía.

## Handbolta-akademía
Sömu önn og fótboltaakademáin var stofnuð, eða haustið 2006, þá var sett á laggirnar handboltaakademía.

## Tengill
* Vefsíða skólans
* Vefsíða nemendafélags skólans
Villingaholtshreppur

**Villingaholtshreppur** var hreppur í austanverðum Flóa í Árnessýslu og lá að Þjórsá. 

Hinn 10. júní 2006 sameinaðist Villingaholtshreppur Gaulverjabæjarhreppi og Hraungerðishreppi undir nafninu *[[Flóahreppur]]*. 

Flestir íbúar lifðu af landbúnaði eða sóttu vinnu annars staðar, t.d á Selfossi. Fólksfjöldi 1. desember 2005 var 185.
Helsinki

**Helsinki** (á finnsku; **** á sænsku) er höfuðborg Finnlands og jafnframt stærsta borg landsins með um 690 þúsund íbúa (2025). Á öllu Helsinkisvæðinu búa um 1,6 milljónir íbúa. Helsinki er helsta miðstöð stjórnmála, menningar og vísinda í Finnlandi.

Helsinki eða Helsingfors, eins og bærinn nefndist upphaflega, var stofnaður 1550 af Gústaf Vasa, Svíakonungi, sem keppinautur hansakaupstaðarins Tallinn í núverandi Eistlandi.
Það var þó ekki fyrr en eftir að Finnland féll í hendur Rússum 1808 og varð að finnska stórfurstadæminu 1809 sem vegur Helsinki fór að dafna. Sem þátt í viðleitni sinni að minnka áhrif sænskrar menningar og tengsla við Svíþjóð ákvað Alexander I, Rússlandskeisari og stórfursti Finnlands, að flytja höfuðborgina frá Turku (Åbo) til Helsinki árið 1812. 

Við lok 19. aldar hafði meirihluti íbúa Helsinki sænsku að móðurmáli en vegna mikils innflutnings finnskumælandi fólks til borgarinnar hafa hlutföllin snúist við og nú hefur mikill meirihluti borgarbúa finnsku að móðurmáli. 

**Helstu [[staðreynd]]ir um Helsinki:** 
* Stofnuð: 1550
* Höfuðborg: síðan 1812
* Stærð í ferkílómetrum: 715 (þar af sjór 500)
* Strandlína: 98 km
* Fjöldi eyja: 315
* Meðalhitastig: 5,9°C (1981-2010)
* Hlýjasti mánuður: ágúst með meðalhita 17.3&nbsp;°C
* Kaldasti mánuður: janúar með meðalhita -5,7&nbsp;°C
* Finnskumælandi: 74,1%
* Sænskumælandi: 5,4%

## Fólksfjöldi

## Tilvísanir

## Tenglar

* 
* Visithelsinki.fi – Official City of Helsinki Tourism Website
Bláskógabyggð

**Bláskógabyggð** er sveitarfélag í uppsveitum Árnessýslu, vestan Hvítár. Til vesturs liggur Grímsnes- og Grafningshreppur. Sveitarfélagið varð til 9. júní 2002 við sameiningu Þingvallahrepps, Laugardalshrepps og Biskupstungnahrepps að afloknum sameiningarkosningum. Skrifstofa er í félagsheimilinu Aratungu sem stendur við Reykholt.

Þéttbýlismyndanir eru í Laugarási, Reykholti og á Laugarvatni. Nafn sveitafélagsins er dregið af landssvæði í kringum Þingvallavatn sem kallast Bláskógar.

## Myndir


Mynd:Strokkur geysir (9497845168).jpg|Strokkur við Geysis.
Aerial_panorama_of_Laugarvatn_(crop).jpg|Laugarvatn
2017-08-17_Iceland,_Golden_Circle,_Skálholtskirkju,_Exterior_(02)_(freddy2001).jpg|Skálholtskirkja
Grímsnes- og Grafningshreppur

**Grímsnes- og Grafningshreppur** er sveitarfélag í miðri Árnessýslu. Það varð til 1. júní 1998 við sameiningu Grímsnes- og Grafningshreppa.

Hreppurinn liggur að Bláskógabyggð, Hvítá og Sveitarfélaginu Ölfusi.
Gaulverjabæjarhreppur

**Gaulverjabæjarhreppur** eða **Bæjarhreppur** var hreppur í sunnanverðum Flóa í Árnessýslu sem markaðist af Atlantshafi í suðri, Villingaholtshreppi og Hraungerðishreppi í austri og norðri og Sveitarfélaginu Árborg í vestri. Landslag hreppsins markast af mýri Flóans og lítið er um hóla og hæðir. Í mýrlendinu eru mýradrög og flóar. Fólksfjöldi 1. desember 2005 var 141.

Hinn 10. júní 2006 sameinuðust Flóahrepparnir þrír; Gaulverjabæjarhreppur, Villingaholtshreppur og Hraungerðishreppur og mynduðu Flóahrepp.
Hraungerðishreppur

**Hraungerðishreppur** (áður nefndur **Hraungerðingahreppur**) var hreppur í norðanverðum Flóanum í Árnessýslu, kenndur við kirkjustaðinn Hraungerði. Annar kirkjustaður er í Laugardælum og er sóknarprestur séra Kristinn Ágúst Friðfinnsson. Íbúafjöldi 1. desember 2005 var 200.

10. júní 2006 sameinaðist Hraungerðishreppur Villingaholtshreppi og Gaulverjabæjarhreppi og mynduðu þeir saman *[[Flóahreppur|Flóahrepp]]*.
Spurningarmerki

**Spurningarmerki** (táknað **?**) er í prentlist greinarmerki sem kemur í stað punkts í enda spurningar. Í ritaðri grísku er semíkomma (**;**) notuð sem spurningarmerki.

## Tengt efni
* Öfugt spurningarmerki
Öfugt spurningarmerki

**Öfugt spurningarmerki** (táknað **¿**) er í spænskri prentlist greinarmerki sem táknar byrjun spurningar. Helsta ástæða þessa er sú að í báðum málum er mjög sjaldan hægt að sjá á beyginga- eða setningafræði setninga hvort um spurningu er að ræða og tónfall ræður öllu um hvort spurningu eða fullyrðingu er að ræða. Þetta er því mjög til þæginda við lestur því það minnir lesandann á að breyta ítóni. Aðeins sú setning sem er í raun spurning er merkt með spurningarmerkjum, ekki heilar málsgreinar.

Á miðöldum voru öfug spurningarmerki stundum notuð til að tákna retorískar eða ósvaranlegar spurningar.

## Tengt efni
* Spurningamerki
Fjölmiðlafrumvarpið

**Fjölmiðlafrumvarpið** var frumvarp til laga á Íslandi á árinu 2004. Í frumvarpinu fólust takmarkanir á eignarhaldi á fjölmiðlafyrirtækjum. Þannig mátti enginn einn aðili eiga meira en 25% í fjölmiðafyrirtæki. Frumvarpið var lagt fram á Alþingi af ríkisstjórn Íslands og var samþykkt þar þrátt fyrir mikla andstöðu í þjóðfélaginu. Forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, neitaði að staðfesta lögin og vísaði þeim þar með til þjóðaratkvæðagreiðslu. Í kjölfarið vöknuðu spurningar hvort forsetinn hefði í raun rétt til að synja málum. Ríkisstjórnin kom í veg fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um frumvarpið (lögin) með því að fá samþykkt frumvarp, sem nam hitt úr gildi.

Svokölluð fjölmiðlanefnd menntamálaráðuneytisins skilaði af sér skýrslu um eignarhald á fjölmiðlum á Íslandi í byrjun mars 2004. Eftir það voru hjólin fljót að snúast og umrætt frumvarp var samþykkt á Alþingi þann 24. mars 2004. Til mótmæla kom utan við skrifstofu forseta Íslands og félagasamtökin Fjölmiðlasambandið sem stofnað var 1998 af stéttarfélögum sem starfsmenn fjölmiðla voru félagsmenn í, Blaðamannafélagi Íslands, Félagi bókagerðarmanna, Félagi grafískra teiknara, Starfsmannafélagi RÚV, Verslunarmannafélagi Reykjavíkur og Rafiðnaðarsambandi Íslands, beitti sér fyrir mótstöðu við frumvarpið og afhenti Ólafi Ragnari Grímssyni undirskriftalista 31.752 Íslendinga þar sem skorað var á hann að staðfesta ekki lögin. Annan júní ákvað hann að gera það ekki vegna þess fjölda sem tók þátt í undirskriftarsöfnuninni. Það var í fyrsta skipti í sögu Íslands að forseti lýðveldisins nýtti sér málskotsrétt sinn í 26. gr. stjórnarskrárinnar og staðfesti ekki lög frá Alþingi og vísaði þeim til þjóðarinnar. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar dró lögin þá tilbaka og lagði fram önnur lög sem síðar voru staðfest. Sú framkvæmd ríkisstjórnarinnar var gagnrýnd og bent á að ríkisstjórninni hefði borið samkvæmt stjórnarskránni að halda þjóðaratkvæðagreiðsluna.

## Neðanmálsgreinar


## Tenglar
* Fjölmiðlafrumvarpið
* Greinargerð nefndar menntamálaráðherra um eignarhald á fjölmiðlum á Íslandi