open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stefán Máni

**Stefán Máni Sigþórsson** (f. 3. júní 1970) er íslenskur rithöfundur. Hann hefur gefið út skáldsögur frá árinu 1996. Sögurnar eru á jaðri raunsæis, oft sagðar út frá sjónarhorni verkamanns og fjalla um skuggahliðar mannlegrar tilveru. Fyrsta skáldsaga hans, *Dyrnar á Svörtufjöllum*, kom út árið 1996 á eigin kostnað höfundar og vakti þó nokkra athygli. Glæpasagan *Svartur á leik* var tilnefnd til Glerlykilsins árið 2005. Árið 2012 var frumsýnd kvikmyndin  sem er byggð á samnefndri bók í leikstjórn Óskars Þórs Axelssonar. Stefán Máni hefur fjórum sinnum hlotið íslensku glæpasagnaverðlaunin Blóðdropann, árið 2007 fyrir *Skipið**,* 2013 fyrir *Húsið* *2014 fyrir Grimmd*  *og Dauðinn einn var vitni 2025* Bækurnar hafa einnig verið valdar sem framlag Íslands til norrænu glæpasagnaverðlaunanna Glerlykilsins.

## Verk

## Hörður Grímson
Stefán Máni kynnti Hörð Grímsson fyrir lesendum sínum árið 2009 í bókinni Hyldýpi. Bækurnar um Hörð hafa ekki komið út í beinni tímalínu en sögurnar eru sjálfstæðar, því er hægt að lesa bækurnar í hvaða röð sem er.

Sögurnar í þeirri röð sem þær gerast:

* Svartigaldur
* Krýsuvík
* Aðventa
* Horfnar
* Dauðabókin
* Hyldýpi
* Húsið
* Feigð
* Grimmd
* Hungur
* Borg hinna dauðu
* Dauðinn einn var vitni
* Hin helga kvöl

## Önnur útgáfa

* 2008 - Draugabjallan. Smásaga í ritinu At og aðrar sögur: Sextán spennandi draugasögur. Útgefandi: Mál og Menning.
* 2001 - Neðanjarðarljóð. Charles Bukowski í þýðingu Stefáns Mána.

## Tenglar
*Um Stefán Mána á Bókmenntavef Borgarbókasafnsins
*Um Stefán Mána á Bókmenntavefnum
*Blóðdropinn, tilnefningar 

## Tilvísanir
Ófeigur Sigurðsson

**Ófeigur Sigurðsson** (fæddur 2. nóvember 1975) er íslenskur rithöfundur, ljóðskáld og þýðandi. Hann stundaði nám við Heimspekideild Háskóla Íslands og lauk BA prófi árið 2007 með ritgerð um bann og gegnumbrot í verkum Georges Bataille. Ófeigur hefur gefið út sjö ljóðabækur og fjórar skáldsögur. 

Fyrsta ljóðabók hans, *Skál fyrir skammdeginu*, kom út árið 2001 hjá sjálfsútgáfuforlaginu Nykri. *Handlöngun*, kom út undir merkjum Nýhil árið 2003, en hann átti einnig ljóð í safnritinu *Ást æða varps* sem Nýhil gaf út 2005. Sama ár kom út fyrsta skáldsaga hans, *Áferð*, hjá Traktori á Vestfjörðum, undirforlagi Bjarts. Árið 2006 kom síðan út ljóðabókin *Roði* í bókaflokknum *Norrænar bókmenntir*, einnig hjá Nýhil. 

Bókin *Provence í endursýningu*, sem kom út árið 2008 hjá Apaflösu, var gefin út í handunnu bandi og ætluð sem virðingarvottur við Sigfús Daðason skáld. Kom hún út í 50 númeruðum eintökum. Seinna sama ár kom *Tvítólaveizlan*, fimmta ljóðabók Ófeigs, út hjá Nýhil útgáfunni.

Árið 2009 gaf Ófeigur út bókverkið *Biscayne Blvd* hjá Apaflösu ásamt listamanninum Magnúsi Árnasyni. Bókin var búin til úr silikoni og því vatnsheld. Hún var gefin út í minningu Geirlaugs Magnússonar, skálds, sem sjálfan hafði dreymt um að „búa til vatnshelda buslu-Heimskringlu handa Snorra í lauginni.“ *Biscayne Blvd* var gefin út í aðeins 30 eintökum og vó hvert eintak um 2 kíló.

Ófeigur hlaut Bókmenntaverðlaun Evrópusambandsins árið 2011 fyrir *Skáldsögu um Jón & hans rituðu bréf til barnshafandi konu sinnar þá hann dvaldi í helli yfir vetur & undirbjó komu hennar & nýrra tíma*. Árið 2014 kom skáldsagan *Öræfi* út og varð metsölubók, hún hlaut Bókmenntaverðlaun starfsfólks bókaverslana og Íslensku bókmenntaverðlaunin 2015. Bækur hans hafa komið út á 10 tungumálum.

Ófeigur hefur einnig stundað þýðingar og var þýðing hans á *Verndargrip* eftir Roberto Bolaño, gefin út hjá Sæmundi árið 2016, tilnefnd til Íslensku þýðingaverðlaunanna 2016. 

## Ritaskrá

### Skáldsögur

* *Áferð*, Bjartur/Traktor, 2005
* *Skáldsaga um Jón & hans rituðu bréf til barnshafandi konu sinnar þá hann dvaldi í helli yfir vetur & undirbjó komu hennar & nýrra tíma*, Mál & menning, 2010
* *Landvættir*, Mál & menning, 2012
* *Öræfi*, Mál & menning, 2014

### Ljóð

* *Skál fyrir skammdeginu*, Nykur, 2001
* *Handlöngun*, Nýhil, 2003
* *Roði*, Nýhil, 2006
* *Provence í endursýningu*, Apaflasa, 2008
* *Tvítólaveizlan*, Nýhil, 2008
* *Biscayne Blvd*, Apaflasa, 2009
* *Kviðlingar*, Sjálfskeiðungur, 2013.    

### Annað
* *[https://mmparis.com/restricted/books/MM_BOOKS_PR_SLATUR.pdf Slátur / Slaughter,] * M/M Paris, texti fyrir ljósmyndabók ásamt Oddnýju Eir, 2012 

### Þýðingar
* *Verndargripur* eftir Roberto Bolaño, Sæmundur, 2016

## Viðurkenningar
* 2011 Bókmenntaverðlaun Evrópusambandsins fyrir *Skáldsögu um Jón*.
* 2014 Bókmenntaverðlaun starfsfólks bókaverslana fyrir *Öræfi*.
* 2014 Íslensku bókmenntaverðlaunin í flokki fagurbókmennta fyrir *Öræfi*.
* 2016 Tilnefning til Íslensku þýðingaverðlaunanna fyrir *Verndargrip*.

## Tilvísanir
Læknir

**Læknir** er einstaklingur, sem er menntaður í öllu sem viðkemur mannslíkamanum og sjúkdómum sem hrjá hann. Læknir hefur hlotið þjálfun í meðferð og beitingu lyfja og sérstakra aðgerða með það að markmiði að bæta líðan og/eða lengja líf sjúklinga. Fræðigrein læknis nefnist læknisfræði og felur hún í sér ýmsa hagnýtingu fjölmargra raungreina, svo sem líffræði, lífeðlisfræði, efnafræði, eðlisfræði og fleiri.

## Tengill
* Læknablaðið
* ''Íslenskur kvenlæknir''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1929
Sigurörn

**Sigurörn** er nafn á haferni sem Sigurborg Sandra Pétursdóttir (fædd 1994) frá Grundarfirði kom til hjálpar í júní 2006. Fann hún fuglinn grútarblautan og ófleygan þegar hún var í útreiðartúr á Snæfellsnesi.

Örninn reyndist ekki hafa stélfjaðrir svo honum var komið fyrir í Fjölskyldu- og húsdýragarðinum í Reykjavík. Þar var hann þrifinn og að honum hlúð þar til fjaðrirnar uxu aftur. Var hann farinn að fljúga aftur innan þriggja mánaða sem þótti ótrúlega stuttur tími.

Björgun fuglsins var tilefni nokkurrar fjölmiðlaumfjöllunnar og var ekki síður umfjöllun í aðdraganda þess að honum var sleppt aftur út í náttúruna 26. nóvember 2006. Var það gert á sama stað og hann fannst. Til greina kom að lóga fuglinum þegar upp kom grunur um að þrjár landnámshænur í húsdýragarðinum hefðu í sér mótefni fuglaflensu en í ljós kom að sá ótti var ástæðulaus. Öllum öðrum fuglum garðsins að undanskildum fálka var þó fargað, en sýni sem tekin voru og rannsökuð eftir það sýndu engin merki um flensu í öðrum fuglum.

## Heimildir
* Vefsíða Fjölskyldu og Húsdýragarðsins .
Þyngdarafl

**Þyngdarkraftur**, **aðdráttarafl** eða **aðdráttarkraftur** er náttúrumyndun sem lýsir því þegar massaeiningar dragast hver að annarri. Jóhannes Kepler gaf fyrstur óbeina, stærðfræðilega lýsingu á þyngdarkrafti, en Newton setti fram eðlisfræðilega kenningu um það, þyngdarlögmálið. Einstein sýndi með afstæðiskenningunni tengsl þyngdarkrafts og tímarúms.

Þyngdarkraftur heldur reikistjörnum á sporbaugum kringum sólina og tunglin í kringum reikistjörnurnar. Þyngdarkraftur tunglsins veldur sjávarföllum á jörðu.

## Þyngdarkraftur jarðar
**Þyngdarhröðun jarðar** er táknuð með *g* en hún gefur hraðaaukningu (hröðun) hlutar í frjálsu falli vegna þyngdarkrafts jarðar og er um 10 m/s á hverri sekúndu. Þyngdarhröðunin er breytileg eftir hnattstöðu, yfirleitt á bilinu 9,79 til 9,82 m/s² og að meðaltali 9,80665 m/s². Á Íslandi er þyngdarhröðunin nálægt 9,82 m/s².

## Tilvísanir
Klakki

**Klakki** (áður **Exista**) er íslenskt fjármálaþjónustufyrirtæki stofnað í júní 2001. Það var eitt stærsta íslenska fyrirtækið mælt í eigin fé. Fyrirtækið var skráð á íslenskan hlutabréfamarkað í september 2006. Klakki var þekkt sem Exista þangað til að ákveðið var á hluthafafundi að breyta um nafn í september 2011.

Meðal eigna Klakka eru 23% hlutur í Vátryggingafélag Íslands (móðurfélagi Líftryggingafélags Íslands hf.) og Lýsing.

Meðal eigna Exista voru Vátryggingafélag Íslands, Lífís og Lýsing, sem Exista átti að öllu leyti; fjórðungshlutur í Kaupþingi Banka, 39,6% í Bakkavör Group og var stærsti hluthafinn í Símanum með 43.6% hlut.

## Saga
Exista var skráð á markað í Bretlandi í júní 2006. Í febrúar 2007 tilkynnti fyrirtækið methagnað upp á ríflega 37 miljarða króna. Jafnframt voru tilkynnt kaup á hlutum í finnska tryggingafélaginu Sampo Oyj að andvirði um 170 milljarða króna, samanlagður hlutur Exista er því 15,48% í fyrirtækinu.

Í ágúst 2007 lauk Exista lántöku upp á 43 milljarða króna (~€500 milljónir). Mikil eftirspurn var hjá bankastofnunum eftir þáttöku og var því ákveðið að hækka lánsfjárhæðina um 300 milljónr króna. Alls tóku 27 bankar frá 12 löndum þátt í sambankaláninu. Umsjónarbankar eru Bayerische Landesbank, Fortis Bank, HSH Nordbank og Raiffeisen Zentralbank Österreich.

Í byrjun árs 2008 féll úrvalsvísitalan, sem er vísitala byggð á gengi hlutabréfa 15 verðmætustu íslensku fyrirtækjanna, nokkuð hratt. Verðmæti Exista féll sömuleiðis. Sérfræðingur sænska blaðsins Dagens Industri skrifaði grein um fyrirtækið og sagði það vera mjög skuldsett og eiga í erfiðleikum.   

## Tilvísanir


## Tenglar
* Heimasíða 
* „Greiddi Deutsche bank 35 milljarða“; grein af Vísi.is 2012
Fimm mínútna tilgátan

**Fimm mínútna tilgátan** er efahyggju-tilgáta sem breski heimspekingurinn Bertrand Russell setti fram. Tilgátan er á þá leið að alheimurinn hafi orðið til úr engu fyrir fimm mínútum síðan, með minningum fólks og öllum öðrum vísbendingum um lengri sögu. Oft er vísað til tilgátunnar sem dæmis um róttæka efahyggju um minni. Hún var fyrst sett fram árið 1921 í bókinni *[[Analysis of Mind]]* en Russell, sem aðhylltist ekki tilgátuna sjálfur, notaði hana sem dæmi um ógagnlega beitingu efahyggjunnar.
Grallarinn

***Grallarinn*** eða ***Graduale, Ein Almenneleg messusaungs Bok, Innehalldande þann Saung og Cerimoniur sem i Kyrkkiunne eiga ad syngiast og halldast hier i Landi, epter goodre og Christelegre Sidveniu, sem og vors Allra Naaduagasta Arfa-Kons og Herra, Kyrkiu Ritual*** er sálmabók sem gefin var út af Guðbrandi Þorlákssyni á Hólum árið 1594. Hún var notuð í kirkjum á Íslandi í um tvö hundruð ár eftir það og hafði mikil áhrif á messusiði. Grallarinn var sniðinn eftir *[[Graduale]]* eftir Niels Jesperssøn sem var prentuð árið 1573.

Ágrip um söngfræði eftir Þórð biskup Þorláksson birtist í 6. útgáfu grallarans frá 1691 og var prentað aftan við allar útgáfur grallarans síðan þá. Nítjánda og síðasta útgáfa grallarans kom út á Hólum árið 1779.

## Tenglar
* 6. útgáfa grallarans á Ísmús

## Tilvísanir
Styrmir Gunnarsson

**Styrmir Gunnarsson** (fæddur 27. mars 1938, látinn 20. ágúst 2021) var ritstjóri *[[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]]*. 

Foreldrar Styrmis voru Salmanía Jóhanna Jóhannesdóttir og Gunnar Árnason framkvæmdastjóri. Styrmir lauk laganámi við Háskóla Íslands og hóf svo störf við Morgunblaðið 2. júní 1965 og varð ritstjóri blaðsins árið 1972. 

Styrmir lét af ritstjórastarfi þann 2. júní 2008. Þá hafði hann unnið hjá Morgunblaðinu í 43 ár, þar af 36 sem ritstjóri. Árið 2009 gaf hann út bókina ''Umsátrið - fall Íslands og endurreisn'', sem fjallaði um bankahrunið á Íslandi haustið 2008 og afleiðingar þess. Styrmir var stuðningsmaður Sjálfstæðisflokksins.

## Tenglar

*Viðtal við Styrmi í Sunnudagskastljósinu 26.11.06  
*Viðtal í Mannlífi 
*Lykilorusta um ESB-aðild háð á landsfundi Sjálfstæðisflokksins, ávarp Styrmis
*Bókadómur um bók Styrmis ''Umsátrið - fall Íslands og endurreisn''
Mennta- og menningarmálaráðuneyti Íslands

**Mennta- og menningar­mála­ráðuneyti Íslands** er eitt af níu ráðuneytum Stjórnarráð Íslands. Ráðuneytið lýtur að menntun og fræðslu á Íslandi, og var stofnað formlega 1. júní 1947 þegar ákveðið var að forsætis- og menntamálaráðuneytið skyldu framvegis starfa undir sama ráðuneytisstjóra. Þetta hélst óbreytt til 1. janúar 1970, en á þeim tíma var þeim skipt í tvö ráðuneyti. Æðsti yfirmaður þess er mennta- og barnamálaráðherra og æðsti embættismaður er ráðuneytisstjóri. Sitjandi ráðherra er Ásthildur Lóa Þórsdóttir, þingmaður Flokks fólksins.

## Helstu málefni
Nokkur af helstu málefnum sem ráðuneytið fer með varða:
* kennslu og skóla
* rannsóknar- og vísindastarfsemi
* listir og menningarstarf
* útvarp, sjónvarp; íþrótta- og æskulýðsstarfsemi

## Tilvísanir


## Sjá einnig

* Mennta- og barnamálaráðherra Íslands
* Menntamálastofnun

## Ytri krækjur
* Opinber vefsíða Menntamálaráðuneytisins

## Heimildir
*
Dagblaðið

**Dagblaðið** getur átt við eftirfarandi:

*Heiti á þremur dagblöðum sem komið hafa út á Íslandi:
** Dagblaðið var dagblað sem Jón Ólafsson gaf út í um þrjá mánuði 1906 til 1907
** Dagblaðið var dagblað sem gefið var út árið 1914 af Vísi til að eyðileggja nafngiftina fyrir stofnendum Morgunblaðsins sem átti að heita „Dagblaðið“.
** Dagblaðið var dagblað sem var stofnað af Jónasi Kristjánssyni, fyrrum ritstjóra Vísis og fleiri starfsmönnum þaðan árið 1975. Það sameinaðist svo Vísi árið 1981 undir nafninu *Dagblaðið-Vísir* eða DV.
Vísir (dagblað)

***Vísir*** var íslenskt dagblað, stofnað 1910 af Einari Gunnarssyni og gefið út til 1981 þegar það sameinaðist Dagblaðinu og kom út eftir það sem DV (Dagblaðið Vísir). Vísir var alla tíð fyrst og fremst Reykjavíkurblað.

## Heimildir
Bolafjall

**Bolafjall** er 638 metra hátt fjall fyrir ofan Bolungarvík. Á Bolafjalli er ein af fjórum ratsjárstöðum sem Ratsjárstofnun rak fyrir hönd varnarliðsins og NATO. Ratsjárstöðin á Bolafjalli hóf rekstur 18. janúar 1992 en rekstur hennar er nú í umsjá Landhelgisgæslunnar. Það liggur brattur akvegur upp á Bolafjall. Vegurinn hefur verið opinn bílum í júlí og ágúst. Ofan á Bolafjalli er rennislétt hrjóstrug háslétta og er þar útsýni til allra átta. 

Árið 2020 veitti ríkisstjórnin styrk til að byggja útsýnispall við fjallið.

## Myndir


Image:Radar_station,_Bolafjall,_seen_from_observation_post_(4935640225).jpg|Ratsjárstöðin á Bolafjalli
Image:Bolungarvik-bolafjall.jpg |Ratsjárstöðin á Bolafjalli
Image:4-9_Bolungarvik.jpg|Bolafjall frá Bolungarvík


## Heimildir
* Varnarsamstarf í 50 ár  
* Myndir af Bolafjalli
Grunnskóli

**Grunnskóli** er skóli sem telst til skyldunáms og er almennt undirstöðunám sem undirbýr nemendur fyrir framhaldsnám. Aldur grunnskólanema er breytilegur eftir löndum en oftast hefja börn nám 5 eða 6 ára og ljúka á bilinu 14 til 16 ára.

## Tengt efni
* Listi yfir íslenska grunnskóla
Siðferði

**Siðferði** er grundvallarreglur og -gildi sem varða þær athafnir og þá breytni sem hefur áhrif á aðra. 

Siðferði getur verið lýst með öðrum orðum: „Siðferði felur í sér þá lágmarkskröfu að menn leitist við að haga breytni sinni í samræmi við skynsemi — það er að segja að gera það sem hin bestu rök styðja að gert sé — um leið og jafnt tillit er tekið til hagsmuna sérhvers einstaklings sem athafnir manns snerta.“ 

Menningarmannfræði er sú fræðigrein sem rannsakar viðtekið siðferði í hinum ýmsu samfélögum en siðfræði er undirgrein heimspekinnar sem leitar réttlætingar fyrir siðferði yfirleitt og reynir að skýra í hverju siðferðið er fólgið óháð því hvernig það er upplifað í ólíkum samfélögum og menningarheimum.

## Tengt efni
* Hagnýtt siðfræði
* Mannfræði
* Siðfræði
* Siðspeki

## Tilvísanir


## Heimildir
* Batson, D., & Ahmad, D. (2008). Altruism: Myth or Reality? . In-Mind Magazine, 6.
* Rachels, James. 1997. *Stefnur og straumar í siðfræði*. Jón Á. Kalmansson íslenskaði. (Reykjavík, Háskóli Íslands).
Katanes

**Katanes** er jörð og samnefnt lítið nes í Hvalfjarðarsveit við utanverðan Hvalfjörð, norðan megin við fjörðinn og austan við iðnaðarhverfið og höfnina á Grundartanga. Jörðin er í landnámi Þormóðs gamla Bresasonar og tilheyrði áður Hvalfjarðarstrandarhreppi.

Jörðin liggur að Klafastöðum og Eiðisvatni í vestri, ásamt Galtarholti, Eystra-Miðfelli, Hólmavatni og Kalmansá við mörk Kalastaðakots  í norðri. Bærinn stendur ofan á hæð á nesinu sjálfu. Við Katanes má finna Katanestjörn þar sem Katanesdýrið sást á árunum 1874 til 1876. Á jörðinni er einnig að finna minjar úr seinni heimstyrjöldinni, heillega búta úr kafbátagirðingu Bandamanna.

Í nóvember 2006 keyptu Faxaflóahafnir jörðina, en fyrirtækið hafði áður eignast fleiri jarðir við Grundartanga þar sem í undirbúningi er að auka við hafnaraðstöðuna.

## Tenglar
* ''Katanesdýrið''; grein í Dagblaðinu Vísi 2000
* ''Óvættur á Hvalfjarðarströnd''; grein í Tímanum Sunnudagsblaðinu 1962
* ''Gullskipið og Katanesdýrið''; grein í Morgunblaðinu 1983
Lagkaka

**Lagkaka** er kaka sem gerð er úr fleiri lögum af köku sem lögð eru saman með fyllingu, eins og þeyttum rjóma, sultu eða kremi. Dæmi um lagköku er hefðbundin terta sem gerð er úr tveimur eða fleiri tertubotnum, en venjulega er heitið lagkaka fyrst og fremst notað yfir Vínartertur eða Randalínar þar sem nokkur lög (oft fjögur) eru sett saman með sultu eða kremi á milli og kakan sjálf er ýmist hvít eða brún.
Gráða

**Gráða** getur átt við:

Í **vísindum**:
* Gráða (*bogagráða* eða *horngráða*), mælieining notuð til mælingar á horni
* Gráða, mælieining notuð til mælingar á hitastigi
* Gráða, (°), merki sem notað er í vísindum, verkfræði og stærðfræði
* Stig í netafræði

Í **menntun**:
* Námsgráða

## Tengt efni
* Nýgráða
* Stig
Ferðafélag Íslands

**Ferðafélag Íslands** er íslensk félagasamtök áhugafólks um útivist á Íslandi. Félagsmenn eru um sjö þúsund talsins....

Félagsmenn fá á hverju árbók og fá afslátt af gistingu í skálum sem félagið rekur og á ferðagjaldi í skipulagðar ferðir.

Að stofnun félagsins komu Sveinn Björnsson þáverandi sendiherra í Kaupmannahöfn, Björn Ólafsson verslunarmaður og Jón Þorláksson verkfræðingur, síðar forsætisráðherra. Stofnfélagar voru 63.

Höfundur merkis: Gunnar Ásgeir Hjaltason (1920-1999).

## Tengill
*Heimasíða Ferðafélags Íslands
Flokksræði

**Flokksræði** er tegund lýðræðis þar sem flokkakerfið er með þeim hætti að einn stjórnmálaflokkur myndar jafnan ríkisstjórn og engir aðrir flokkar koma fulltrúum sínum í valdastöður, ef þeir eru þá leyfðir. Í flestum tilvikum eru aðrir flokkar einfaldlega bannaðir. Í slíkum ríkjum verður þingið í reynd valdalaus stofnun og hin raunverulegu stjórnmálaátök fara fram innan flokksins, hjá miðstjórn hans eða á flokksþingum.
Afríkusambandið

**Afríkusambandið** er alþjóðasamtök 55 ríkja í Afríku. Það var stofnað árið 2001 sem arftaki Afríska efnahagsbandalagsins og Afríska einingarbandalagsins. Afríkusambandið stefnir að því að sameiginlegri mynt og sameiginlegum her auk annarra ríkisstofnana. Tilgangur sambandsins er að stuðla að auknu lýðræði, mannréttindum og sjálfbærum efnahag Afríkuríkja, sérstaklega með því að reyna að binda endi á átök innan Afríku og búa til virkan innri markað. Öll Afríkuríkin eru í sambandinu. Máritanía var rekin úr því í kjölfar valdaráns árið 2005 en hleypt aftur inn árið 2009. Marokkó sagði sig úr forvera sambandsins árið 1984 þegar aðild Vestur-Sahara var samþykkt. Marokkó gerðist aftur aðili að sambandinu árið 2017.
Interpol

**Interpol** (stendur fyrir **''Inter''national Criminal ''Pol''ice Organization**) eða **Alþjóðalögreglan** er alþjóðastofnun sem var stofnuð árið 1923 til að auðvelda alþjóðlegt samstarf á sviði löggæslu og rannsókna sakamála. Stofnunin er þriðja stærsta alþjóðastofnun heims á eftir Sameinuðu þjóðunum og Alþjóðaknattspyrnusambandinu með 186 aðildarríki. Höfuðstöðvar stofnunarinnar eru í Lyon í Frakklandi. 

## Tenglar
* Vefur Interpol
Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin

**Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin** (stundum nefnd **Alþjóðaheilbrigðisstofnunin**; enska: *World Health Organization*, **WHO**) er sérhæfð stofnun innan Sameinuðu þjóðanna, sem samræmir aðgerðir á sviði alþjóðlegra heilbrigðismála. WHO var stofnað 7. apríl 1948 og er með höfuðstöðvar í Genf í Sviss. Hjá stofnuninni starfa um 7000 manns í 150 löndum. Framkvæmdarstjórinn er Tedros Adhanom.

## Starfsemi
WHO er stjórnunar og samhæfingar yfirvald á alþjóðlegum grundvelli inn í Sameinuðu Þjóða kerfinu. WHO gerir það með því að vera leiðandi í málefnum sem skipta heilbrigði miklu máli og taka þátt í sameiginlegum aðgerðum þar sem þess er þörf. Með því að móta rannsóknar markmið og örva framleiðslu, þýðingu og dreifingu verðmætrar þekkingar. Með því að setja staðla og viðmið, fylgjast með og efla innleiðingu þeirra. Fylgjast með heilbrigðisástandi og meta stefnu heilbrigðismála. WHO gefur út árlega skýrslu, World Health Report. WHO er leiðandi afli í baráttunni við sjúkdóma. Stofnunin hefur starfað með UN AIDS og komið í veg fyrir 50% nýrra smita hjá fólki á aldrinum 15-24 ára. Stofnunin hefur einnig átt stóran þátt í að finna mótefni við Malaríu og komið í veg fyrir ótímabæran dauða hjá óléttum konum og ungum börnum. Með hjálp WHO hefur þeim sem hafa dáið úr lungnabólgu fækkað um 40% á árunum 1990-2010. 

## Umsvif
WHO starfar með öllum aðildarríkjum SÞ til að stuðla að bættu heilbrigði og þróun innan aðildarríkjanna. WHO starfar með ríkisstjórnum aðildarríkjanna og öðrum aðilum í að framfylgja heilbrigðisstefnum þessara ríkja sem og sameiginlegum skuldbindingum stjórnar WHO.

## Fjármagn
Miklar endurbætur eru að verða hjá WHO til þess að tryggja það að stofnunin sé vel í stakk búin til þess að takast á við sí flóknari áskoranir tuttugustu og fyrstu aldarinnar í heilbrigðismálum. Fjárheimildir WHO árið 2015 voru $5 miljarðar.

## Viðfangsefni
Stærsta áskorun WHO árið 2016 var zika-vírusinn. WHO hefur komið af stað alþjóðlegri viðbragðsáætlun- og sameiginlegum viðbragðshópi til að leiða svar alþjóðasamfélagsins við útbreiðslu vírusins. Heilbrigðisyfirvöld hafa greint zika-vírusinn í fimm heimsálfum, Evrópu, Norður- og Suður Ameríku, Asíu og Afríku.

Helsta viðfangsefni Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar frá árinu 2020 hefur verið kórónaveirufaraldur sjúkdómsins COVID-19 sem átti upptök sín í Wuhan í Kína í lok ársins 2019. Stofnunin lýsti yfir heimsfaraldri vegna veirunnar þann 11. mars 2020. Donald Trump Bandaríkjaforseti hefur verið gagnrýninn á stofnunina fyrir viðbrögð hennar við veirufaraldrinum. Meðal annars hefur hann sakað stofnunina að förlast að senda sérfræðinga í læknavísindum til Kína við upphaf faraldursins og hafa þannig mistekist að koma í veg fyrir útbreiðslu hans. Þann 30. maí tilkynnti Trump að Bandaríkin hygðust slíta öll tengsl við WHO og hætta að fjármagna stofnunina.

## Tenglar
* Vefur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar

## Tilvísanir
Viðskiptabann Bandaríkjanna gegn Kúbu

**Viðskiptabann Bandaríkjanna gegn Kúbu** er viðskiptabann sem Bandaríkin settu á viðskipti við Kúbu 1962 og er enn í gildi. Eftir að uppreisnarmenn á Kúbu undir stjórn Fidels Castro steyptu ríkisstjórn Fulgencio Batista af völdum, sem var hlynnt Bandaríkjunum, versnaði samband Bandaríkjanna og Kúbu. Eftir valdatöku Castros fyrirskipaði Kennedy Bandaríkjaforseti bann við viðskiptum Bandaríkjamanna við Kúbu og var sú ákvörðun mikilvægur hluti af forleiknum að kúbudeilunni. 

Bandaríkjamenn útvíkkuðu bannið á tíunda áratug 20. aldar með því að banna fyrirtækjum, sem ekki eru bandarísk, en stunda viðskipti við Kúbu að eiga viðskipti í Bandaríkjunum. Sú nýja stefna var víðast hvar um heiminn gagnrýnd og Bandaríkjamenn hafa ekki fylgt henni hart. 

Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hefur margsinnis ályktað gegn viðskiptabanninu og hefur mælst til þess að Bandaríkjamenn láti af því. Ísland er í hópi þeirra ríkja sem mótmæla viðskiptabanninu. Á samkomu árið 2008 var hvatt til þess að viðskiptabanninu væri aflétt og var það samþykkt 17. árið í röð. 185 ríki greiddu með ályktuninni; Palau, Bandaríkin, Ísrael voru andvíg henni og Marshalleyjar sátu hjá

## Heimildir
Efnahags- og framfarastofnunin

**Efnahags- og framfarastofnunin** (enska: *Organization for Economic Cooperation and Development*; skammstafað **OECD**) er alþjóðastofnun 36 þróaðra ríkja sem aðhyllast fulltrúalýðræði og markaðshagkerfi. Hún var stofnuð árið 1948 sem **Stofnun um efnahagssamstarf Evrópuríkja** (OEEC) til að aðstoða við framkvæmd Marshalláætlunarinnar í Evrópu eftir Síðari heimsstyrjöldina. Síðar var ríkjum utan Evrópu boðin aðild og árið 1961 tók stofnunin upp núverandi nafn.

Tilgangur samtakanna er að bera saman stefnumótun stjórnvalda í aðildarríkjunum, greina sameiginleg vandamál og benda á bestu aðferðir við stefnumótun í innanríkismálum og alþjóðasamstarfi. Stofnunin er hugsuð sem samræðugrundvöllur þar sem umræða og gagnrýni getur leitt til stefnubreytingar aðildarríkja með því að skapa þrýsting frá þegnum ríkjanna, fremur en sem vettvangur fyrir bindandi samninga eða lagasetningu. 

Höfuðstöðvar OECD eru í París í Frakklandi.
Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu

**Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu**, skammstafað **ÖSE** (á ensku *Organization for Security and Co-operation in Europe* einnig skammstafað *OSCE*), er alþjóðastofnun sem var stofnuð árið 1973 sem CSCE (**Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu** skammstafað **RÖSE**) en nafninu var breytt árið 1990 og verkefnin endurskilgreind í kjölfar hruns kommúnismans. 56 ríki frá Evrópu, Asíu og Norður-Ameríku eiga aðild að stofnuninni. Tilgangur stofnunarinnar er að koma í veg fyrir vopnuð átök, stjórnun neyðarástands og enduruppbyggingu á átakasvæðum.

Höfuðstöðvar stofnunarinnar eru í Vínarborg í Austurríki.

## Heimildir
Anna Polítkovskaja

**Anna Stepanovna Polítkovskaja** (rússneska: Анна Степановна Политковская, 30. ágúst 1958 — 7. október 2006) var rússnesk blaðakona, sem var þekktust fyrir harða gagnrýni sína á stríðið í Téténíu og á stjórnarhætti Pútíns, forseta Rússlands.

Polítkovskaja var fædd í New York en foreldrar hennar unnu fyrir Sameinuðu þjóðirnar. Hún útskrifaðist frá MGU árið 1980 með gráðu í fjölmiðlafræði og fékk að námi loknu starf hjá dagblaðinu *[[Ízvestíja]]*. Frá 1999 var hún blaðamaður hjá *[[Novaja Gazeta]]*. Hún kom oft að sáttasamningum og vann meðal annars við að frelsa gísla sem téténskir hryðjuverkamenn héldu í Dúbrovka-leikhúsinu í Moskvu árið 2002.

Anna Polítkovskaja fannst skotin til bana í lyftu fjölbýlishúss sem hún bjó í þann 7. október 2006. Eftir morð hennar lét ritstjóri *Novaja Gazeta*, Dmítríj Múratov, hafa eftir sér að hún hefði verið að vinna að grein um pyntingar, aftökur og önnur illvirki hersveita Ramzans Kadyrov, forseta sjálfstjórnarlýðveldisins Téténíu, þegar hún var drepin. 

Tveir menn voru dæmdir í lífstíðarfangelsi fyrir morðið á Polítkovskaju í júní 2014 og þrír til viðbótar hlutu langa fangelsisdóma. Einn af mönnunum var náðaður í nóvember 2023 eftir að hann gegndi herþjónustu í innrás Rússa í Úkraínu.

## Tengt efni
* Aleksandr Lítvínenko
* Noavaja Gazeta (á rússnesku)

## Tilvísanir
Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna

**Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna** (eða **UNESCO** af enska heitinu *United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization*) er ein af undirstofnunum Sameinuðu þjóðanna og heyrir undir Efnahags- og félagsmálaráð. Tilgangur UNESCO er að vinna að því að koma á friði í heiminum og tryggja öryggi íbúa heimsins með því að stuðla að alþjóðlegri samvinnu milli aðildarríkja á sviði mennta-, vísinda- og menningarmála. UNESCO stofnunin var sett á laggirnar árið 1945 í kjölfar lok seinni heimsstyrjaldarinnar á þeim hugmyndum að friði yrði að vera komið á grundvelli siðferðis mannkyns og samstöðu meðal íbúa jarðar. Ísland gerðist síðan aðili að stofnuninni árið 1964.

Í dag eru 195 ríki aðilar að UNESCO auk níu ríkja sem ekki hafa sjálfstæði. Höfuðstöðvar stofnunarinnar eru í Place de Fontenoy í París, Frakklandi og núverandi aðalframkvæmdarstjóri UNESCO er Frakkinn Audrey Azoulay. 

UNESCO vinnur að markmiðum sínum í gegnum mismunandi verkefni sem snúa að menntun, náttúruvísindum, félagsvísindum, menningu og tjáningarfrelsi. Verkefni sem UNESCO vinnur að eru m.a. að útrýma ólæsi og koma á stofn skólum á þeim svæðum þar sem þörf er á. Auk þess vinnur UNESCO að því að styrkja alþjóðlegt vísindastarf og hefur sett á laggirnar fjölmörg verkefni sem snúa að varúðunarráðstöfunum gagnvart náttúruhamförum. UNESCO gerir tilraun til að brúa bil milli ólíkra menningarheima og vinnur að því að varðveita bæði náttúrulega og menningalega staði sem eru hluti af menningararfleið heimsins. Þar spilar Heimsminjaskrá UNESCO sem sett var á laggirnar árið 1972, stórt hlutverk en á þeim lista er að finna finna staði sem teljast sérstaklega merkilegir út frá menningarlegu og/eða náttúrulegu sjónarmiði og eru taldir hluti af menningararfleið mannkyns. Í júlí 2015 voru alls 1031 staðir í heiminum á Heimsminjaskrá UNESCO, þar af tveir á Íslandi: Surtsey og Þingvellir. UNESCO stuðlar auk þess að verndunar tjáningarfrelsins, hvar sem er í heiminum, enda er það hluti af stefnu SÞ að tjáningarfrelsi sé nauðsynlegt skilyrði fyrir lýðræði og sjálfbærri þróun í nútímasamfélagi.

Markmið UNESCO er að vinna að því að koma á friði í heiminum, útrýma sárri fátækt og koma á sjálfbærni í heiminum í gegnum menntun, vísindi, menningu og alþjóðlega samvinnu. UNESCO stofnunin skipar mikilvægan sess í heiminum í dag þegar heimurinn er sífellt að leita nýrra tækifæra og leiða til þess að koma á friði og stuðla að sjálfbærri þróun. Fólk verður að treysta á kraft upplýsingaöflunar til að stuðla að nýsköpun, víkka sjóndeildarhringinn og sjá til þess að við séum ekki skerða tækifæri komandi kynslóða. Stofnun eins og UNESCO er mikilvægur hluti af SÞ vegna þess að það er trú fólks að friður meðal ríkja heimsins og stuðlun að sjálfbærri þróun eru lykilatriði sem verða að vera til staðar til þess að maðurinn geti búið á jörðinni næstu þúsundir ára.

Árið 1998 var Vigdís Finnbogadóttir, fyrrverandi forseti Íslands, skipuð velgjörðarsendiherra hjá UNESCO en Vigdís starfaði í þágu tungumáladeildar stofnunarinnar sem þá hafði nýverið verið sett á laggirnar. 

## Tengt efni
* Heimsminjaskrá UNESCO
Kristján Jónsson

Getur átt við:
* Kristján Jónsson fjallaskáld, (1842-1869). 
* Kristján Jónsson (ráðherra), (1852-1926).
Samtök Ameríkuríkja

**Samtök Ameríkuríkja** (enska: *Organization of American States*; spænska: *Organización de los Estados Americanos*; franska: *Organisation des États Américains*; portúgalska: *Organização dos Estados Americanos*; skammstafað: **OAS** eða **OEA**) eru alþjóðasamtök 35 Ameríkuríkja með höfuðstöðvar í Washingtonborg í Bandaríkjunum. Samtökin voru stofnuð árið 1948 upp úr tveimur eldri samtökum. Markmið samtakanna er að efla samvinnu og samstöðu meðal Ameríkuríkja og standa vörð um sjálfstæði þeirra og landamæri gagnvart utanaðkomandi ógn. Öll þau 35 Ameríkuríki sem eru sjálfstæð eru aðilar að samtökunum. Þó hefur Kúba ekki haft rétt til virkrar þátttöku í samtökunum síðan 1962 eftir að samtökin ályktuðu að frumkvæði Bandaríkjanna að marx-lenínismi samræmdist ekki markmiðum samtakanna og að aðildarríki með ríkisstjórn sem aðhyllist þá hugmyndafræði mættu ekki taka þátt í starfi samtakanna.
Alþjóðabankinn

**Alþjóðabankinn** er fjármálastofnun sem sér ríkjum fyrir fjármagni og ráðgjöf í þeim tilgangi að styðja við þróun og útrýma fátækt. Bankinn varð til 27. september 1945 í kjölfar alþjóðlegrar fullgildingar Bretton Woods-samninganna.

Meginstarfsemi bankans er í þróunarlöndunum á sviðum mannauðsþróunar (t.d. menntun og heilsa), þróun í landbúnaði, umhverfisvernd og grunnvirki (vegir, rafkerfi o.s.frv.) auk stjórnkerfisþróunar. Það veitir aðildarríkjum lán á hagstæðum vöxtum og styrkir auk þess verkefni í fátækum ríkjum. Þessi lán og styrkir eru gjarnan skilyrt af kröfu um stefnubreytingu í efnahagslífi eða stjórnkerfi viðkomandi lánþega. Þetta hefur leitt til gagnrýni á það að Alþjóðabankinn sé tæki vestrænna ríkja til að þrýsta á þróunarlönd að taka upp efnahagskerfi (markaðshagkerfi) sem henti þróuðu ríkjunum betur.
Alþjóðakjarnorkumálastofnunin

**Alþjóðakjarnorkumálastofnunin** (skammstafað **IAEA** úr enska orðinu *International Atomic Energy Agency*) er alþjóðastofnun innan Sameinuðu þjóðanna sem var stofnuð 29. júlí 1957 til að stuðla að friðsamlegri notkun kjarnorku og koma í veg fyrir notkun hennar í hernaðarlegum tilgangi, og hefur 177 meðlimaþjóðir. Höfuðstöðvar stofnunarinnar eru í Vínarborg í Austurríki.

## Tengill
* IAEA
Bátur

**Bátur** er farartæki til ferða á vatni. Bátar eru svipaðir og skip en minni. Bátar eru knúnir áfram með vél, árum, seglum, stjökum, spaðahjólum eða vatnsþrýstidælum.

## Tegundir báta
* Árabátur
* Eintrjáningur
* Fenjabátur
* Flatbytna
* Fljótabátur
* Færeyingur
* Gúmmíbátur eða slöngubátur einnig þekkt sem tuðra (td í vestmannaeyjum)
* Húsbátur
* Julla
* Seglbátur
* Skipsbátur

## Tengt efni
* Drift
* Svifnökkvi
Fjörður

**Fjörður** er lítið hafsvæði eða innsævi við strönd meginlands þar sem ströndin er á þrjár hliðar. Ef ströndin er aðeins á tvær hliðar heitir það vík eða vogur/bugt eða sund.

Þar sem norræna orðið hefur verið tekið upp í erlendum málum merkir það aðeins langan, mjóan og djúpan fjörð umlukinn bröttum fjallshlíðum sem jökull hefur sorfið niður.

Lengstu firðir í heimi eru:
* Scoresby sund á Grænlandi (350 km)
* Sognfjörður í Noregi (203 km)
* Harðangursfjörður í Noregi (179 km)

## Tengt efni
* Flói
* Vík
* Vogur
* Listi yfir firði Íslands
1211

Árið **1211** (**MCCXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 7. júlí - Suðurlandsskjálfti, margir bæir hrundu og 18 manns fórust.
* Eldgosi því sem myndaði Eldey undan Reykjanesi lauk. „Sörli Kolsson fann Eldeyar hinar nýju, en hinar horfnar er alla ævi höfðu staðið", segir í annálum.

### Fædd

### Dáin
* Páll Jónsson Skálholtsbiskup (f. um 1155).
* Jón Brandsson prestur á Stað í Steingrímsfirði, tengasonur Hvamm-Sturlu.

## Erlendis
* 26. mars - Alfons 2. varð konungur Portúgals.
* Frans frá Assisí stofnaði reglu Klörusystra ásamt heilagri Klöru frá Assisí.
* Djengis Khan réðist inn í Kína Jinveldisins og gjörsigraði her þeirra. 
* Jóhann landlausi sendi nær hverju nunnuklaustri í Englandi birgðir af síld, þótt hann væri þá bannfærður af kaþólsku kirkjunni.
* Dómkirkjan í Reims í Frakklandi brann til grunna. 

### Fædd
* Hinrik 2., konungur Sikileyjar, sonur Friðriks 2. keisara (d. 1242).

### Dáin
* 26. mars - Sancho 1., konungur Portúgals (f. 1154).
Endakarl

**Endakarl** (einnig í talmáli: **boss**) er óvinur í tölvuleik sem er sterkari en venjulegir óvinir. Endakarl er síðasta hindrun sem þarf að yfirstíga til þess að sigra viðkomandi leik.

## Dæmi um endakarla
* Metroid Prime- úr Metroid Prime leikinum
* Ganon- úr The Legend of Zelda seríunni
* Bowser- úr Mario leikjunum
* Sephiroth- úr Final Fantasy VII
* Dr. Neo Cortex- úr Crash Bandicoot
1368

Árið **1368** (**MCCCLXVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 2. maí - Þorsteinn Eyjólfsson hirðstjóri var hertekinn af lýbskum kaupmönnum á heimleið frá Noregi og fluttur til Lübeck, þar sem hann sat í fangelsi til 29. júlí. Þá var honum sleppt, hann handtekinn aftur þegar hann kom til Skánar, hafður í varðhaldi um tíma og að lokum fluttur til Noregs. 

### Fædd

### Dáin
* (sennilega) - Guðný Helgadóttir, abbadís í Reynistaðarklaustri.

## Erlendis
* Tímúr komst til valda í Samarkand þar sem nú er Úsbekistan.
* Floti Hansasambandsins hóf herför gegn Valdimar atterdag Danakonungi og brenndi m.a. verslunarstaðinn og konungssetrið Ögvaldsnes á Körmt í Noregi. Valdimar neyddist til að flýja Danmörku og leita ásjár hjá keisaranum. Ófriðnum lauk með Stralsundsamningnum árið 1370.
* Hongvúkeisarinn stofnaði Mingveldið í Kína sem stóð til 1644.
* Vinna hófst við núverandi Kínamúr.
* Síðasti Grænlandsbiskupinn, Álfur biskup, var vígður í Görðum.
* *[[Grænlandsknörrinn]]* fórst svo að reglulegar siglingar til Grænlands frá Noregi lögðust af (samkvæmt öðrum heimildum var þetta 1368).

### Fædd
* 14. febrúar - Sigmundur, keisari hins Heilaga rómverska keisaradæmis (d. 1437).
* 3. desember - Karl 6. Frakkakonungur (d. 1422).
* (sennilega) - Marteinn V páfi (d. 1431)

### Dáin
* 7. október - Lionel af Antwerpen, hertogi af Clarence, sonur Játvarðar 3. Englandskonungs (f. 1338).
* Kasimír 3. Póllandskonungur (f. 1310). 
* (sennilega) - Ibn Battuta, arabískur ferðalangur.
Bowser

**Bowser** (クッパ, Kuppa, Koopa) er stundum kallaður *Bowser Konungur* (King Bowser)Eða *Krókur Kóngur* (King Koopa), en heitir fullu nafni Bowser Koopa. Hann ræður yfir verum sem líkjast skjaldbökum og heita Koopa. Hann hefur komið fram í mörgum Mario-leikjum, þar sem hann er vanalega endakarl.
Íþróttafélagið Magni

Íþróttafélagið **Magni** á Grenivík var stofnað þann 10. júlí árið 1915. Það hefur lengst af leikið í neðstu deild Íslandsmótsins í knattspyrnu en vann sér rétt til þátttöku í 2. deild sumarið 2007. Öflugt yngri flokka starf er rekið hjá Magna og sendir félagið nokkur lið til keppni á hverju sumri. Árið 2017 komst Magni í næstefstu deild, þá í annað sinn í sögunni.
Margæs

**Margæs** (fræðiheiti: *Branta bernicla*) er smávaxin gæsategund, um 60 sm löng. Stélið er svart og mjög stutt. Margæsir skiptast í þessar þrjár undirtegundir:
* Austræn margæs (Branta bernicla bernicla) - dökk á kvið
* *Branta bernicla hrota* - ljós á kvið
* Vestræn margæs (Branta bernicla nigricans) - svört á kvið

Austræn margæs verpir við strendur á heimskautasvæðum í mið- og vestur-Síberíu og hefur vetursetu í vestur-Evrópu. 

Margæsin sem er ljós á kvið verpir á Frans Jósefslandi, Svalbarða, Grænlandi og norðaustur-Kanada og hefur vetursetu í Danmörku, norðaustur-Englandi, Írlandi og Atlantshafsströnd Bandaríkjanna frá Maine til Georgíu.

Vestræn margæs verpir í Norðvestur-Kanada, Alaska og Austur-Síberíu og hefur vetursetu aðallega á vesturströnd Norður Ameríku frá suður Alaska til Kaliforníu en einnig í austur Asíu, aðallega í Japan.

## Búsvæði
Að vetrarlagi voru margæsir til skamms tíma einvörðungu strandfuglar  og  héldu  til við sjó þar sem þær lifðu á marhálmi og þangi en átu einnig þörunga og smádýr. Kjörsvæði margæsa eru grunnir og skjólgóðir firðir og vogar þar sem eru lífríkar leirufjörur. Síðustu áratugi hafa margæsir einnig sótt í nýræktuð tún og  ræktarland skammt frá sjó þar sem þær lifa á grasi og vetrarsánu korni. Þetta er hugsanlega hegðun sem margæsir hafa lært af öðrum gæsategundum. 

Margæsir klippa gras í túnum þar sem þær eru á beit en rífa það ekki upp eins og grágæsir.  

## Farleið margæsa við Ísland
Margæsir eru alfriðaðar á Íslandi. Þær eru fargestir á Íslandi og hafa hér viðkomu á leið til og frá varpstöðvum sínum í heimsskautahéruðum NA-Kanada.  Fyrstu fuglarnir koma frá Írlandi  í byrjun apríl og þeim fjölgar jafnt og þétt til 10. maí en þá er hámarki  náð. Gæsirnar eru við strendur Faxaflóa og við sunnanverðan Breiðafjörð (við mynni Álftafjarðar) þangað til þær fljúga á brott síðustu daga maímánaðar. Þær fara héðan  um 3000 km leið á varpstöðvar og er algengt að þær fljúgi þá leið í einni lotu á þremur sólarhringum. Leið þeirra liggur yfir Grænlandsjökul í allt að 2400 metra hæð yfir sjó. Þetta flug er mjög erfitt fyrir margæsirnar, þær eru spikfeitar, þær hafa safnað orkuforða og eiga því í erfiðleikum með að ná nógu mikilli flughæð til að komast yfir jökulinn.

Margæsir flytja með sér orkuforða af farstöð sinni á Íslandi til varpstöðva. Sú orka  nýtist þeim við varp skömmu eftir komu á varpstöðvar. Staðsetning Íslands og milt loftslag  gerir  skilyrði til forðasöfnunar fyrir áframhaldandi flug mjög hagstæð og ráða miklu um viðgang stofnsins.

Árið 2018 fannst varp hjá margæs á Bessastaðanesi. Er það í fyrsta sinn sem vitað er um slíkt varp margæsa á Íslandi. 

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* Guðmundur A. Guðmundsson dýrafræðingur  Margæsir á ferð og flugi (fræðsluerindi Náttúrufræðistofnunar 19. april 2006)
* Margæs (Branta bernicla hrota)(Náttúrufræðistofun Íslands)
*Birdguides Brent Goose Page 
*RSPB A to Z of Uk Birds
*BBC Supergoose
Xbox

**Xbox** er sjöttu kynslóðar leikjatölva sem kom út árið 2001 og er framleidd af hugbúnaðarfyrirtækinu Microsoft. Var hún fyrsta leikjatölvan sem framleidd var eingöngu af Microsoft.

Árið 2006 gaf Microsoft út sjöundu kynslóðar leikjatölvu sem nefnist Xbox 360 og var ætlað að vera arftaki Xbox.

## Tengt efni
* GameCube
* PS2
Grænlandsjökull

**Grænlandsjökull** er íshella sem þekur um 80% af yfirborði Grænlands. Jökullinn er um 2,400 km að lengd frá norðri til suðurs og er breiðastur 1,100 km á breiddargráðu 77° N. Lesa má sögu loftslags hundruð þúsunda ára með kjarnaborunum í Grænlandsjökli.

## Tenglar
* [IPCC, 2001] Climate Change, the Scientific Basis, IPCC, 2001 http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/412.htm#tab113 ,http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/418.htm , and http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/432.htm#fig1116 .
* [EB, 1999] Encyclopaedia Britannica. 1999 Multimedia edition.
* [AGU, 1995] National Report to IUGG, Rev. Geophys. Vol. 33 Suppl., American Geophysical Union, 1995 http://www.agu.org/revgeophys/mayews01/node2.html .
* [ACIA, 2004] ACIA, Impacts of a Warming Arctic: Arctic Climate Impact Assessment, Cambridge University Press, 2004. http://www.acia.uaf.edu/pages/overview.html 
* [JPL, 2006] News: Greenland Ice Loss Doubles in Past Decade, Raising Sea Level Faster. Jet Propulsion Laboratory News release, Thursday, 16 February 2006. http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2006-023 

* Geological Survey of Denmark and Greenland (GEUS)  GEUS has much scientific material on Greenland.
* Emporia State University - James S. Aber Lecture 2: MODERN GLACIERS AND ICE SHEETS.
* Arctic Climate Impact Assessment
Firring

**Firring** er hugtak í marxískri hagfræði sem lýsir því ástandi í kapítalísku þjóðfélagi þegar fólk er þvingað til að selja vinnu sína, sem verður þá ekki lengur skapandi starf heldur eingöngu brauðstrit.

## Tenglar
*
Búrfell (Þjórsárdal)

**Búrfell** er 669 metra hár móbergstapi í Þjórsárdal.

Fjallið hefur myndast undir jökli ísaldar og er annar útvörður Þjórsárdals. Þjórsá rennur austan með fjallinu og við suðurenda þess eru fossarnir Tröllkonuhlaup og Þjófafoss í ánni. Nú hefur Þjórsá verið virkjuð við Búrfell og er svokallað Bjarnalón norðaustan við fjallið. Fallorkan nýtist í Búrfellsvirkjun.

Búrfell er bratt á alla kanta, þó síst að norðan en þar liggur vegur upp á topp fjallsins. Þar er endurvarpsstöð fyrir farsíma. Við suðurenda fjallsins er öxl nokkur skógi vaxin og kallast þessi birkiskógur *Búrfellsskógur*. Gnúpverja hafa í gegnum aldirnar haft skógarítök í Búrfellsskógi. Kristinn Jónsson, frá Úlfsá í Eyjafirði, sem gekk villu vegar suður Sprengisand árið 1889 fannst í Búrfellsskógi af Skriðufellsbændum sem voru við skógarhögg.

Austan í Búrfellshálsi er gil eða gróf sem kallast Stórkonugróf og hefur þar fundist leifar fornrar smiðju.

## Myndir


Mynd:Burfell2.jpg|Búrfell séð af Sandafelli
Mynd:Burfell3.JPG|Búrfell séð af Rangárvöllum
Mynd:Tröllkonuhlaup.JPG|Tröllkonuhlaup
Mynd:Burfell.JPG|Rétt sunnan Búrfells
Aleksandr Lítvínenko

**Aleksandr Valterovítsj Lítvínenko** (rússneska: Александр Вальтерович Литвиненко, fæddur 30. ágúst 1962 — látinn 23. nóvember 2006) var undirofursti í rússnesku öryggisþjónustunni FSB. Árið 2000 flutti hann til Bretlands og gerðist breskur ríkisborgari og rithöfundur. Hann gagnrýndi harkalega þáv. forseta Rússlands, Vladímír Pútín.

## Eitrun
1. nóvember 2006 veiktist Lítvínenko og var lagður inn á spítala í Lundúnum. Þann 19. nóvember 2006 sagði breska dagblaðið *[[Sunday Times]]* frá því að það hefði verið eitrað fyrir Lítvínenko og að hann lægi þungt haldinn á sjúkrahúsi í London. Þá var sagt frá því að eiturefnið hefði verið þallíum en reyndist síðar verið hið sjaldgæfa geislavirka efni Pólon-210. Eitrunin er sögð hafa átt sér stað á fundi sem Litvinenko átti í sambandi við morðið á Önnu Polítkovskaju. Fyrir andlát sitt skrifaði Lítvínenko bréf þar sem hann lýsir því að Pútín hafa skipað fyrir eitruninni á honum.

Mannréttindadómstóll Evrópu komst árið 2021 að þeirri niðurstöðu að rússnesk stjórnvöld bæru ábyrgð á morðinu á Lítvínenko.

## Tilvísanir
Liðagrös

**Liðagrös** (fræðiheiti: *Alopecurus*) er ættkvísl af grasaætt sem hefur 25 tegundir. Liðagrös eru ýmist fjölær eða vetrareinær og mynda þúfur. Þau hafa flöt blöð og slíðurhimnu.

## Tegundir
**Alopecurus aequalis* - Vatnsliðagras
***Alopecurus aequalis aequalis*
***Alopecurus aequalis sonomensis*
**Alopecurus alpinus*
***Alopecurus alpinus alpinus*
**Alopecurus anthoxantoides*
**Alopecurus arundinaceous*
**Alopecurus bonariensis*
**Alopecurus brachystachus* 
**Alopecurus bulbosus*
**Alopecurus carolinianus*
**Alopecurus creticus*
**Alopecurus geniculatus* - Knjáliðagras
***Alopecurus geniculatus geniculatus*
***Alopecurus geniculatus microstachys*
***Alopecurus geniculatus patagonicus*
**Alopecurus heliochloides*
**Alopecurus japonicus*
**Alopecurus lanatus*
**Alopecurus magellanicus*
***Alopecurus magellanicus bracteatus*
***Alopecurus magellanicus magellanicus*
**Alopecurus myosuroides*
**Alopecurus pratensis* - Háliðagras
**Alopecurus rendlei*
**Alopecurus saccatus*
**Alopecurus utriculatus*
Hvassaleitisskóli

**Hvassaleitisskóli** (á óformlegu talmáli **Hvassó**) er grunnskóli í hverfinu Hvassaleiti í Reykjavík.

## Saga
Sumarið 1965 var samþykkt í fræðsluráði Reykjavíkur að hefja skólastarf í Hvassaleitisskóla. Um haustið varð nokkur bið eftir skólahúsnæði og því nutu þær 6 bekkjardeildir sem byrjuðu í skólanum kennslu í Breiðagerðisskóla og Hlíðaskóla. Fyrsti kennsludagur Hvassaleitisskóla hófst þann 12. nóvember 1965 og nemendur voru 164. Á þeim tíma var efri hæð syðra skólahússins aðeins nothæft til kennslu og frágangur var allur til bráðabirgða. Skólinn tók til starfa í 1. áfanga skólans sem er tveggja hæða hús með 8 stofum. Fyrsti foreldradagur í skólanum var 17. febrúar 1966 og taldist þá 1. byggingaráfanga lokið.

Haustið 1969 gerðist Finnbogi Jóhannsson yfirkennari við skólann og gegndi því starfi þar til hann varð skólastjóri Fellaskóla sumarið 1973. Pétur Orri Þórðarson var ráðinn yfirkennari í Hvassaleitisskóla, en hann hafði verið kennari í Álftamýrarskóla.

Barnapróf var fyrst tekið við skólann árið 1970, en þá lauk 81 nemandi barnaprófi og 476 nemendur voru í skólanum. Annar áfangi skólans var tekinn í notkun haustið 1969 þann 1. október. Þá voru 5 ófullgerðar kennslustofur og kennaraherbergi tekið í notkun. Leikvöllur skólans var malbikaður 29. október 1969. Vorið 1972 var svo fyrst tekið unglingapróf við skólann, en þá voru samtals 584 nemendur í skólanum og af þeim luku 87 nemendur unglingaprófi.

Í janúarlok 1994 lét Kristján Sigtryggsson af störfum og Pétur Orri Þórðarson var ráðinn skólastjóri frá 1. febrúar 1994. Ásta Valdimarsdóttir, kennari við skólann, var sett í stöðu aðstoðarskólastjóra frá 1. febrúar 1994 til 31. júlí sama ár. Þórunn Kristinsdóttir var ráðin aðstoðarskólastjóri frá 1. september 1994.

## Byggingar nálægt
*Austurver
*Grensáskirkja
*Kringlan
*Miklabraut

## Tengt efni
* Listi yfir íslenska grunnskóla

## Heimild
* Hvasso.is  undir 'Saga skólans'
Mikael Torfason

**Mikael Torfason** (f. 8. ágúst 1974) er íslenskur rithöfundur og blaðamaður. Hann hefur skrifað skáldsögur og leikrit, leikstýrt bíómynd og ritstýrt dagblöðum.

## Ævi
Mikael er sonur hjónanna Torfa Geirmundssonar og Huldu Fríðu Berndsen. Hann hefur skrifað um þau í bókum sínum, *Týnd í paradís* (2015) og *Syndafallið*. Fyrstu árin var hann langveikur og gekkst undir fjölda skurðaðgerða. Mikael gekk í Vogaskóla og fór þaðan í Menntaskólann við Sund. Hann var einnig við nám í Kvennaskólanum í Reykjavík og Menntaskólanum í Hamrahlíð. Þá las hann enskar bókmenntir við West Los Angeles College og Háskóla Íslands.

Fyrsta skáldsaga Mikaels kom út árið 1997 og hét hún *Falskur fugl* og þótt hrá lýsing á unglingum í Grafarvogi í Reykjavík. Bókin var kvikmynduð árið 2013 en sjálfur leikstýrði Mikael kvikmyndinni *[[Gemsar]]* eftir eigin handriti árið 2002. Mikael hefur í heild skrifað sex bækur og hlotið tilnefningar til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs, Bókmenntaverðlauna Íslands, Edduverðlauna og Grímuverðlauna auk fjölda tilnefninga á kvikmyndahátíðum erlendis, þar á meðal Besta mynd Norðurlanda í Gautaborg.

Bækur Mikaels hafa komið út í Danmörku, Finnlandi, Þýskalandi og Litháen.

## Blaðamennska
Mikael Torfason hóf blaðamennskuferil sinn á menningartímaritinu Fjölni sem ritstýrt var af Gunnari Smára Egilssyni. Síðan starfaði hann sem blaðamaður á Fókusi, en það var fylgirit DV, og var hann um tíma ritstjóri Fókuss (1998–2000). Þá ritstýrði hann DV á árunum 2003–2006. Hann var aðalritstjóri tímaritaútgáfu Birtíngs frá 2006–2007. 2012 var Mikael ritstjóri Fréttatímans og 2013–2014 var hann aðalritsjóri fréttasviðs 365 sem gefur út Fréttablaðið, Vísir.is og stýrði hann einnig fréttastofu Stöðvar 2 og fréttastofu Bylgjunnar.

Mikael hefur einnig starfað töluvert í útvarpi og sjónvarpi.

## Verk

### Bækur

* Falskur fugl (1997)
* Saga af stúlku (1998)
* Heimsins heimskasti pabbi (2000)
* Samúel (2002)
* Vormenn Íslands (2009)
* Týnd í paradís  (2015)
* Syndafallið  (2017)
* Bréf til mömmu (2019)

### Leikrit

* Hinn fullkomni maður - Borgarleikhúsið (2002)
* Harmsaga - Þjóðleikhúsið (2013)
* Njála - Borgarleikhúsið (2015)
* Síðustu dagar Kjarvals - Útvarpsleikhúsið (2015)
* Enemy of the Duck - Norska Þjóðleikhúsið (2016)
* Guð blessi Ísland - Borgarleikhúsið (2017)
* Edda - Borgarleikhúsið í Hannover (2018)

### Kvikmyndir/Þættir

* Gemsar (2002)
* Falskur fugl (2013)
* Verbúðin (2021-2022)

### Þýðingar

* Fyrirheitna landið - leikrit fyrir Þjóðleikhúsið
* Pollock - leikrit fyrir Þjóðleikhúsið
* Warren Buffett aðferðin - bók

## Tengt efni
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi
* Heimasíða Mikaels Torfasonar