Murray Newton Rothbard

**Murray Newton Rothbard** (f. 1926–1995) var bandarískur hagfræðingur, sagnfræðingur og heimspekingur sem tilheyrði austurríska hagfræðiskólanum. Hann er þekktur sem einn áhrifamesti talsmaður frjálshyggju á 20. öld og mótaði hugmyndafræði stjórnleysiskapítalisma.

Í verkum sínum sameinaði hann kenningar Ludwig von Mises um hegðunarfræði (e. praxeology) við eigin heimspekilega sýn á frelsi og eignarrétt. Meðal helstu rita hans eru *Man, Economy, and State* (1962), *America’s Great Depression* (1963) og *The Ethics of Liberty* (1982).

Rothbard hafði mikil áhrif á þróun frjálshyggju og austurrískrar hagfræði en hugmyndir hans um ríkið og eignarrétt hafa jafnframt verið umdeildar og vakið miklar fræðilegar umræður.

## Ævi og nám
Murray Newton Rothbard fæddist í Bronx, New York árið 1926 og var eina barn foreldra sinna, Davids og Rae Rothbard. Foreldrar hans voru innflytjendur af gyðingaættum. Faðirinn, David, kom frá Póllandi og móðirin, Rae (fædd Green), frá Rússlandi.

David Rothbard starfaði sem efnafræðingur og hafði einstaklingshyggjuviðhorf til stjórnmála og samfélags, með áherslu á frjálst atvinnulíf, einkaeign og sjálfsbjargarviðleitni. Þessi viðhorf höfðu mikil áhrif á skoðanamyndun sonarins.

Rothbard ólst upp í fjölmenningarsamfélagi þar sem vinstrihneigð og kommúnismi voru áberandi. Þessi reynsla varð til þess að hann mótaði pólitíska afstöðu sína í andstöðu við ríkjandi hugmyndir. Frá unga aldri lýsti hann sér sem stuðningsmann svokallaðs *Old Right* og varð virkur í *New York Young Republican Club*.

Hann hóf nám í stærðfræði við Columbia-háskóla og lauk BA-prófi árið 1945. Hann stundaði síðan framhaldsnám í hagfræði við sama háskóla, lauk meistaraprófi árið 1946 og doktorsprófi árið 1956 með ritgerð um bankakreppuna 1819 undir handleiðslu Joseph Dorfman. Samþykkt ritgerðarinnar tafðist vegna ágreinings við leiðbeinendur hans, en að lokum var hún samþykkt eftir að Arthur Burns, einn helsti andstæðingur hans innan deildarinnar, lét af störfum við Columbia.

Á námsárum sínum varð Rothbard fyrir djúpum áhrifum frá austurríska hagfræðingnum Ludwig von Mises. Hann las bókina *Human Action* (1949) og sótti málstofur sem Mises hélt við New York University. Þessi kynni urðu grundvöllur þess að Rothbard þróaði síðar eigin gerð af stjórnleysiskapítalisma.

## Einkalíf
Árið 1953 giftist Rothbard JoAnn Beatrice Schumacher, sem oft var kölluð „Joey“. Hún var sagnfræðingur og varð bæði nánasti ráðgjafi hans og ritstjóri. Samkvæmt frásögnum hafði hún mikil áhrif á störf hans, og heimili þeirra varð að vettvangi umræðna og samveru frjálshyggjuvísindamanna, svokallaður „Rothbard Salon.“

Hjónaband þeirra var talið ástríkt og nánast óaðskiljanlegt, en þau áttu þó engin börn.

## Síðustu ár og dauði
Árið 1986 tók Rothbard við stöðu sem *S. J. Hall Distinguished Professor of Economics* við University of Nevada, Las Vegas, þar sem hann starfaði til dauðadags. Á síðustu árum sínum þróaði hann hugmyndir sem hann nefndi *paleolibertarianism*, þar sem hann reyndi að brúa bilið milli frjálshyggju og íhaldsstefnu í ákveðnum málefnum.

Murray N. Rothbard lést 7. janúar 1995 í New York, 68 ára að aldri, og var jarðsettur í Mount Carmel Cemetery í Queens.

## Fræðileg framlög

### Hegðunar- og aðferðafræði
Rothbard byggði fræðilega nálgun sína á hegðunarfræði, aðferðafræði sem Ludwig von Mises hafði mótað. Hegðunarfræði gengur út frá þeirri forsendu að hagfræði sé afleiðing af augljósri staðreynd mannlegrar athafnar og að einstaklingar hafi markmið og velji meðvitað aðgerðir til að ná þeim.

Rothbard lagði áherslu á að hagfræði væri rökrétt, afleiðandi vísindi fremur en reynslu- eða tölfræðigreining byggð á athugunum. Hann gagnrýndi positívíska nálgun nýklassískra hagfræðinga og hélt því fram að tilraunir og gagnasöfn væru takmörkuð við lýsingu á sögulegum atburðum en gætu ekki sannað efnahagslögmál.

Í *Man, Economy, and State* færði hann hegðunarfræði í kerfisbundið fræðilegt form og sýndi hvernig hægt væri að afleiða lykillögmál hagfræðinnar, svo sem jaðarnot (*marginal utility*) og tímaval (*time preference*), án tilrauna eða tölfræðilegra gagna. Með þessari nálgun reyndi hann að endurvekja efnahagsfræði sem rökfræðilegt fræðasvið sem byggði á mannlegri skynsemi.

Rothbard gerði þó greinarmun á lýsandi efnahagsfræði og siðferðilegum niðurstöðum. Hann notaði þó fræðilega innsýn sína til að sýna hvernig ríkisafskipti geta brenglað frjáls viðskiptamynstur og raskað náttúrulegri jafnvægisleit markaðarins.

### Austurríski skólinn og peningamál
Rothbard hélt áfram peningakenningum austurríska hagfræðiskólans með áherslu á hvernig peningar verða til á frjálsum markaði og hvernig ríkið raskar náttúrulegri þróun markaða.

Hann hafnaði bæði seðlabankakerfi og brotaforðalánastarfsemi (e. fractional reserve lending) sem hann taldi leiða til gerviútþenslu peningamagns, verðbólgu og efnahagslegs óstöðugleika.

Í verkum eins og *Man, Economy, and State*, *The Mystery of Banking* og *The Case Against the Fed* rökstuddi hann að seðlabankar væru meginorsök efnahagslegra sveiflna vegna miðstýrðrar peningastjórnar og falskra vaxtamerkja. Lausnin, að hans mati, væri endurreisn gullfótarins sem stöðugleikatæki og krefjast 100% varasjóðabindingar, þannig að bankar gætu aðeins lánað raunverulegt sparifé.

Rothbard hélt því fram að á frjálsum markaði myndu peningar þróast náttúrulega úr vöruskiptum, líkt og Mises hafði sýnt fram á í kenningu sinni um peningauppruna. Með því að fjarlægja ríkisvald af peningamarkaði væri hægt að koma í veg fyrir verðbólgu og tryggja stöðugleika fjármálakerfisins.

### Viðskiptasveiflur og seðlabankar
Rothbard dýpkaði *[[Austurrísku kenninguna um hagsveiflur ( Austrian Business Cycle Theory )]]*, sem útskýrir hvernig óeðlileg útlánaþensla og of lágir vextir gefa fyrirtækjum röng merki um framboð raunverulegs sparifjár. Þetta leiðir til offjárfestingar í langtímaverkefnum sem reynast ekki sjálfbær þegar lánasamdráttur hefst.

Í bókinni *America’s Great Depression* (1963/2000) beitti hann þessari kenningu til að útskýra kreppuna miklu í Bandaríkjunum. Hann hafnaði kenningu Keynes um skort á eftirspurn og hélt því fram að peningastefna Seðlabanka Bandaríkjanna] á þriðja áratugnum hefði valdið óhóflegri lánsfjárútþenslu og þar með efnahagslegu hruni.

Að mati Rothbards var kreppan ekki merki um markaðsbrest heldur nauðsynleg leiðrétting eftir rangar fjárfestingar sem höfðu orðið vegna ríkisafskipta. Hann taldi að lausnin fælist í frjálsum mörkuðum fremur en ríkisútgjöldum eða eftirspurnarstýringu.

## Hugmyndir og gagnrýni

Hugmyndir Rothbards byggðust á óskoruðum eignarrétti einstaklingsins og hann hafnaði öllum ríkisafskiptum, í hvaða mynd sem þau birtust. Hann hélt því fram að markaðurinn gæti leyst öll þau verkefni sem ríkið annars annast, þar með talið löggæslu og dómsmál, en slíkar hugmyndir hafa verið gagnrýndar fyrir að hunsa félagslegan veruleika og almenningsvanda.

### Fræðileg gagnrýni
Rothbard setti fram hugmyndir um sjálfseignarrétt, eignarrétt með nýtingu og svokallað *non-aggression principle* í verkum á borð við *The Ethics of Liberty* og *For a New Liberty*. Hann taldi siðferðileg réttindi einstaklingsins grundvöll réttlætis í samfélagi og að ríkisvaldið bryti í eðli sínu gegn þeim.

Gagnrýnendur hafa bent á að Rothbard hafi sett hugmyndir sínar fram sem ósannanlegar meginreglur án nægilegra röksemda. Sérstaklega hefur verið bent á að algjört sjálfseignarréttarákvæði taki ekki mið af flóknari félagslegum og siðferðilegum aðstæðum.

Í *Man, Economy, and State* (1962) og *Power and Market* (1970) hélt hann því fram að markaðurinn gæti sinnt öllum þeim verkefnum sem ríkið annars annast. Gagnrýnendur telja þessa sýn gera lítið úr almenningsvanda og hættu á laumufarþegavanda.

## Stjórnleysiskapítalismi

Stjórnleysiskapítalismi er stjórnmála- og efnahagsstefna sem gengur út á að afnema ríkið og treysta í staðinn á frjálsan markað, einkaeign og samninga milli einstaklinga. Stefnan var mótuð af Murray Rothbard á 20. öld og byggist á eignarrétti og svokallaðri *non-aggression principle*, sem hafnar valdbeitingu nema til sjálfsvarnar.

### Skilgreining og rök
Í stjórnleysiskapítalisma er gert ráð fyrir að þjónusta sem venjulega er á hendi ríkisins, svo sem löggæsla, dómstólar og varnarmál, sé rekin af einkaaðilum á samkeppnisgrundvelli. Rothbard taldi að með þessum grunni væri unnt að byggja upp samfélag sem starfaði án ríkisvalds.  David Friedman færði svipuð rök í bók sinni *The Machinery of Freedom* (1973).

### Aðgreining frá skyldum stefnum
Stjórnleysiskapítalismi á rætur að rekja til klassísks frjálslyndis, einstaklingsbundinnar stjórnleysisstefnu og hugmynda austurríska hagfræðiskólans. Hann aðgreinir sig þó frá öðrum tegundum stjórnleysisstefnu með áherslu á kapítalisma sem óaðskiljanlegan hluta samfélags án ríkis. Þannig er eignarréttur settur í öndvegi sem grundvallarstoð félagslegrar skipanar á meðan hefðbundnari straumar stjórnleysisstefnu hafna kapítalisma sem kúgandi fyrirkomulagi.

### Helsta gagnrýni
Stefnan hefur sætt verulegri gagnrýni. Gagnrýnendur telja að kapítalismi án ríkisvalds geti leitt til samþjöppunar auðs og valds á hendur fárra aðila og þannig takmarkað raunverulegt frelsi annarra. Sumir stjórnleysingjar hafa einnig haldið því fram að stjórnleysiskapítalismi sé ósamrýmanlegur eigin markmiðum stjórnleysisstefnu, þar sem eignarhald á framleiðslutækjum feli í sér vald og ójafnvægi. Þá hefur verið bent á að óljóst sé hvernig einkaaðilar geti tryggt réttarríki og komið í veg fyrir að ný völd myndi sambærilegt ríkisvald.

## Gagnrýni á pólitíska þátttöku

Rothbard tók virkan þátt í pólitískri umræðu og samstarfi við ýmsa hópa til að efla frjálshyggju, en þessi þáttur í starfi hans hefur verið umdeildur. Gagnrýnendur hafa bent á að pólitísk tengsl hans hafi stundum stangast á við róttækar hugmyndir hans um afnám ríkisvalds og óskoraðan eignarrétt einstaklingsins.

Hann hafði áhrif á þróun svokallaðrar paleo-frjálshyggju, sem sameinaði frjálshyggju í efnahagsmálum við íhaldssöm félagsleg sjónarmið. Sumir fræðimenn telja að þessi stefna hafi fært frjálshyggjuna nær þjóðernis- og íhaldsstefnu og þannig fjarlægst hefðbundin frjálslyndissjónarmið.

Á síðari hluta ferils síns átti hann einnig samstarf við hópa innan New Right-hreyfingarinnar. Slíkt samstarf var gagnrýnt af fjölmörgum frjálshyggjumönnum sem töldu að það gæti veikt trúverðugleika hans sem talsmanns einstaklingsfrelsis og félagslegs frjálslyndis.

Rothbard leit jafnframt á íhaldsstefnu sem tímabundinn bandamann í baráttu gegn ríkisafskiptum. Gagnrýnendur héldu þó fram að þessi nálgun væri ósamrýmanleg róttækari hugmyndum hans um að afnema ríkisvaldið að fullu.

## Heimildir


## Sjá einnig
* Austurríski hagfræðiskólinn
* Frjálshyggja
* Stjórnleysiskapítalismi
* Ludwig von Mises
* David D. Friedman

## Ytri tenglar
* Mises Institute – Murray N. Rothbard
* Encyclopaedia Britannica – Murray Rothbard
* Libertarianism.org – Biography of Murray Rothbard