open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Grenville

**William Wyndham Grenville, fyrsti baróninn Grenville** (25. október 1759 – 12. janúar 1834), var breskur stjórnmálamaður úr röðum Vigga. Hann var forsætisráðherra Bretlands frá 1806 til 1807 sem leiðtogi hinnar svokölluðu „ríkisstjórnar allra hæfileikanna“.

## Æviágrip
Grenville var sonur George Grenville, sem hafði einnig verið forsætisráðherra. Móðir hans, Elizabeth, var dóttir Torý-stjórnmálamannsins Sir Williams Wyndham Bart. Hann átti tvo eldri bræður, Thomas og George. Hann var því föðurbróðir fyrsta hertogans af Buckingham og Chandos. Grenville var einnig tengdur Pitt-fjölskyldunni með hjónabandi; William Pitt eldri hafði gifst föðursystur hans, Hester. Grenville var því náfrændi Williams Pitt yngri.

Grenville gekk í Eton-skóla, Christ Church í Oxford-háskóla og í lagaskólann Lincoln's Inn.

Grenville gekk á neðri deild breska þingsins árið 1782. Hann varð brátt náinn bandamaður forsætisráðherrans, frænda síns, Williams Pitt yngri. Hann vann fyrir ríkisstjórn hans sem greiðslustjóri lögreglunnar frá 1784 til 1789. Árið 1789 var hann forseti neðri deildarinnar í stuttan tíma en gekk síðan í ríkisstjórnina sem innanríkisráðherra Bretlands. Næsta ár hlaut hann aðalsnafnbót og gerðist leiðtogi lávarðadeildar þingsins sem **Grenville barón**. Næsta ár, árið 1791, tók hann við af hertoganum af Leeds sem utanríkisráðherra. Utanríkisráðherratíð Grenville var viðburðarík og spannaði frönsku byltingarstríðin. Í stríðunum lagði Grenville áherslu á að berjast á meginlandinu og var á öndverðum meiði við Henry Dundas, sem vildi einbeita sér að því að berjast á hafi og í nýlendunum. Grenville sagði af sér ásamt Pitt árið 1801 vegna ágreinings um réttindi breskra kaþólikka. Hann gegndi herþjónustu árin 1794 og 1806.

Næstu árin varð Grenville náinn leiðtoga stjórnarandstöðunnar, Vigganum Charles James Fox. Þegar Pitt sneri aftur til valda árið 1804 tók Grenville ekki sæti í ríkisstjórn hans. Eftir að Pitt lést árið 1806 gerðist Grenville leiðtogi „ríkisstjórnar allra hæfileikanna“, stjórnarsamstarfs stuðningsmanna Grenville, Vigga sem studdu Fox og stuðningsmanna fyrrverandi forsætisráðherrans Sidmouth lávarðar. Grenville gerðist forsætisráðherra og Fox varð utanríkisráðherra en í reynd deildu þeir völdum. Frændi Grenville, William Windham, varð stríðs- og nýlendumálaráðherra og yngri bróðir hans, Thomas Grenville, varð flotamálaráðherra í stuttan tíma. Ríkisstjórnin náði litlu fram og tókst hvorki að semja um frið við Frakkland né bæta réttindi kaþólikkanna. Eina markverða afrek hennar var að banna þrælaverslun árið 1807. Ríkisstjórnin leið undir lok þegar henni mistókst að setja lög um réttindi breskra kaþólikka.

Eftir að ríkisstjórn Grenville hrundi gekk Grenville aftur í stjórnarandstöðu og stofnaði til bandalags við jarlinn af Grey og við Viggana. Ásamt Grey neitaði hann að ganga í ríkisstjórn Liverpool lávarðar árið 1812. Eftir að Napóleonsstyrjöldunum lauk snerist Grenville aftur á sveif með Íhaldsmönnum en hann gegndi þó aldrei framar ríkisstjórnarembætti. Stjórnmálaferli hans lauk þegar hann fékk heilablóðfall árið 1823. Grenville var einnig kanslari Oxford-háskóla frá 1810 til dauðadags árið 1834.

## Tilvísanir
Lútfiskur

**Lútfiskur** (norska: *lutefisk*, sænska: *lutfisk*, finnska: *lipeäkala*) er fiskiréttur sem er hefðbundinn matur í tilteknum Norðurlöndum. Hann er yfirleitt að finna á jólahlaðborði Norðmanna og Svía. Lútfiskur er gerður úr harðfiski sem er bleyttur í vatn, lagður í lút og svo aftur í vatn.  

## Aðferð
Lútfiskur er gerður úr harðfiski sem er unninn með lút í sérstakri aðferð. Fiskurinn er fyrst lagður í bleyti í vatn í fimm til sex daga en vatninu er skipt út daglega. Vatnsmettaði fiskurinn er svo lagður í blöndu af köldu vatni og lút í tvo daga. Eftir slíka meðferð bólgnar fiskurinn og verður stærri en hann var í upphafi en próteininnihald fisksins lækkar um helming sem gefur fiskinum sína einkennandi áferð. Að þessu loknu er fiskurinn fullur af lút og hefur sýrustig í kringum pH 11–12 og er því eitraður. Til þess að hann verði ætur verður hann að liggja í bleyti í köldu vatni í 10 daga til viðbótar.

Yfirleitt er notaður harðfiskur unninn úr þorski, löngu, keilu eða ufsa.

## Efnahvörf
Prótein í vöðvum fisksins eru með jákvæða hleðslu og sýrustig í kringum pH 5,2. Eftir að fiskurinn hefur legið í bleyti í lút hækkar sýrustigið upp í pH 13, sem drepur gerla og brjóta prótein í fiskinum niður. Próteinin fá í leiðinni neikvæða hleðslu sem gerir það að verkum að þau laða að sér fleiri vatnssameindir (sem hafa örlítið jákvæða hleðslu). Lúturinn brýtur þar að auki fituna í fiskinum niður í fitusýrur sem skilur eftir sér sápukennt efni. Því getur lútfiskur sem ekki hefur verið skolaður almennilega bragðast af sápu.

## Neysla
Á Norðurlöndunum byrjar lútfiskstímabilið snemma í nóvember og stendur yfir fram að jólum. Lútfiskur er jafnframt vinsæll meðal Bandaríkjamanna af norrænum uppruna, einkum í Minnesota og Wisconsin. Lútfiskur er yfirleitt borinn fram með ýmsu meðlæti, meðal annars beikoni, mauki úr grænum baunum, kartöflur, sósu, sírópi, geitaosti eða *[[gammelost]]*. Sumir borða lútfisk í *[[lefse]]*-brauði með smjöri, salti og pipari. Í Bandaríkjunum er hann oft borinn fram með bræddu smjöri eða hvítri sósu og *lefse*. Brennivín er oft drukkið með, eða bjór. 

## Tengt efni
* Harðfiskur
* Hákarl
* Súrsíld (*surströmming*)
* Þorramatur

## Heimild
*
Lefse

**Lefse** er hefðbundið mjúkt norskt flatbrauð. Það er gert úr kartöflumjöli, hveitimjöli eða blöndu af báðum hlutum, smjöri og mjólk eða rjóma. Það er bakað í stórri flatri pönnu. Margir uppskriftir eru að lefse og er það borið fram ýmist flatt eða upprúllað með t.d. sultu, osti eða sykri og kanil. 

## Tengt efni
* Flatkaka
* Laufabrauð
Geitaostur

**Geitaostur** er ostur unninn úr geitamjólk. Geitamjólk inniheldur svipað heildarmagn fitu og kúamjólk en hærra magn tiltekinna fitusýra í geitamjólk gefur geitaosti sitt einkennandi súra bragð.

Geitaostur hefur verið framleiddur í þúsundir ára og er talinn ein elsta framleidda mjólkurafurðin. Einföld uppskrift að geitaosti gengur út á að láta hrámjólk ysta náttúrulega, skilja ystinginn að og kreista honum. Jafnframt má nota sýru svo sem edik eða sítrónusafa, eða ostahleypi til að skilja ystinginn að. 

Mjúkan geistaost má gera heima í eldhúsi með því að hengja grisju fyllta með ystingi upp í nokkra daga svo osturinn þorni og þroskist. Ef þroska skal ostinn í nokkra mánuði er hann yfirleitt settur í bleyti í saltvatn svo börkur myndist og þá settur í geymslu á ostalager.

Geitaostur mýkist þegar hann er hitaður upp en bráðnar ekki eins og kúaostur. Harðari geitaost má baka í ofni til að gera hann mýkri og meira fljótandi.
Fitusýra

**Fitusýra** er karboxylsýra sem hefur vatnssækinn „haus“ og vatnsfælna kolefniskeðju (eða „hala“) með jafnri tölu kolefnisfrumeinda, allt frá 4 að 28. Fitusýra getur ýmist verið mettuð eða ómettuð. Fitusýrur myndast úr þríglýseríðum eða fosfólípíðum. 

Fitusýrur eru mikilvægar dýrum sem orkugjafi því þær gefa frá sér mikið magn af ATP þegar þær umbreytast. Margar gerðir frumna geta notað annaðhvort glúkósa eða fitusýrur sem orkugjafa. Fitusýrur með langri keðju geta ekki flust í gegnum heilatálmann og nýtast því ekki sem orkugafi í miðtaugakerfinu, en það á ekki við um fitusýrur með meðallangri eða stuttri keðju sem geta færst í gegnum heilatálmann. 

Franski efnafræðingurinn Michel Eugène Chevreul var fyrsti vísindamaðurinn til að nota hugtakið „fitusýra“.
Huelva

**Huelva**  er borg í suðvesturhluta Spánar og höfuðborg héraðs með sama nafni. Huelva-héraðið tilheyrir spænska sjálfsstjórnarsvæðinu Andalúsíu. Borgin liggur meðfram Cádizflóa við ósa ánna Odiel og Tinto. Borgin hefur verið í byggð frá 3000 fyrir Krist. Árið 2018 voru íbúar borgarinnar um 144.000.
Jotunheimen-þjóðgarðurinn

**Jotunheimen-þjóðgarðurinn** (norska: *Jotunheimen nasjonalpark*) er þjóðgarður í Noregi sem stofnaður var árið 1980. Hann er í Upplöndum og Sogn og Firðafylki. Stærð hans er 1,151 km² og er meginsvæðið í Jotunheimen. Yfir 250 tindar rísa þar yfir 1900 metra. Þar á meðal eru hæstu fjöll Noregs: Galdhøpiggen (2.469 metrar) og Glittertind (2.465 metrar). Jöklar hafa mótað gabbró-berg og skilið eftir dali og tinda. Villt dýr á svæðinu eru meðal annars hreindýr og gaupa. Veiði á sér langa sögu þar.

## Tenglar
Kort af þjóðgarðinum
Anatolíj Karpov

**Anatolíj Jevgenjevítsj Karpov** (f. 23. maí 1951) er rússneskur stórmeistari í skák og fyrrum heimsmeistari.  Anatolíj Karpov varð heimsmeistari 1975 aðeins 24 ára gamall, þegar Bobby Fischer neitaði að verja heimsmeistaratitil sem hann vann í Reykjavík þremur árum áður. Karpov hélt heimsmeistaratitli sínum frá 1975 til 1985 en var þá sigraður af  Garry Kasparov. Árin  1984 til 1990 háðu Karpov og Kasparov 5 einvígi um heimsmeistaratitilinn.

## Tengill
* Anatoly Karpov til Íslands
Strax í Kína

***Strax í Kína*** er 43 mínútna heimildamynd sem var frumsýnd 31. desember 1987. Myndinni var leikstýrt af Ágústi Baldurssyni sem skrifaði líka handritið. Tónlistin í myndinni varð gerð af hljómsveitinni Strax og fjallar myndin um tónleikaferðalag sveitarinnar í Kína.

Framleiðslufyrirtækið var Stúdíó Sýrland.

## Tenglar
* Strax í Kína á Kvikmyndavefnum
Lifangur

**Lifangur** (norska: ******) er borg og stjórnsýslumiðstöð í sveitarfélaginu Lifangri í Þrændalögum i Noregi með 10.384 íbúa. Fjöldi íbúa í sveitarfélaginu er 20.171 (2022). Borgin er staðsett við útrás Lifangursárinnar í Þrándheimsfjörð. Lifangur hefur verið mikilvægur verslunarstaður frá miðöldum og hefur átt sér árlega markaðshefð í nokkur hundruð ár. Lifangur hlaut konungsréttindi sem kaupstaður árið 1836.

E6 liggur um Lifangur og er hún 47 km suður til Stjørdalshalsen og 41 km norður til Steinkjer. Næsti nágrannabær er Verdalsøra, sem er 14 km norður af Lifangri.

Lifangur er stöðvarbær og viðkomustaður á járnbrautarlínunum **' og **'.

Frá Lifangri er bílferjutenging til Ytterøy.

Sérkenni miðbæjarins í Lifangri er vel varðveitt timburhúsnæði í kaupstaðnum, menningarumhverfi Lifangurs, sem er verndað af umhverfisráðuneytinu samkvæmt 20. kafla laga um menningarminjar. Árið 2013 hlaut borgin ** verðlaunin af norsku menningarminjastofnuninni fyrir verndunarstarf sitt.Undanfarin ár hefur í Lifangri verið umfangsmikil fjárfesting í sveitarfélaginu í verslun. Margar nýjar verslanakeðjur og matvörukeðjur hafa haslað sér völl, eða eru að koma sér fyrir, á borgarsvæðinu og á afleysingasvæðum fyrir miðbæinn, hvað skýrast í uppbyggingu verslunarmiðstöðvarinnar *Alti Magneten* utan miðbæjarins. Í Levanger er *Br. Torkildsen Orgelbyggeri AS,* sem er elsti orgelsmiður Noregs. Það var stofnað af bræðrunum Iver og Peder Torkildsen árið 1882.

Á sjúkrahúsinu í Lifangri eru um 1.000 stöðugildi og er það því stærsta einstaka fyrirtæki sveitarfélagsins. Sjúkrahúsið heyrir undir Helse Midt-Norge. Á sjúkrahúsinu eru meðal annars deildir innan bráðalækninga, barna- og unglingageðlækninga, skurðlækninga, geðlækninga, bæklunarlækninga, barnalækninga og þar er einnig eina tóbaksvarnastöð landsins.

Lifangur er fræðslusetur í norðurhluta sýslunnar.

*Nord Universitet* (háskólinn) í Lifangri er stærsti námsstaðurinn fyrir kennara- og hjúkrunarfræðinám í háskólanum. Nord Universitet hefur um það bil 3.000 nemendur og 300 starfsmenn í Lifangri. 

*Levanger Videregående skole* (menntaskóli) er stór skóli með 200 starfsmenn og 830 stöðugildi.

Í Lifangri eru nokkrir, bæði opinberir og einkareknir, grunn- og framhaldsskólar.

Kirkjan í Lifangri er langkirkja sem var vígð árið 1902. Byggingin er í Art Nouveau-stíl, og byggð úr steini. Kirkjan er staðsett í miðbæ Lifangurs. 500 sæti eru í kirkjunni.  
Mynd:Levanger kirke 2016.jpg|Kirkjan í Lifangri
Mynd:Levanger Kirkegata.jpg|Kirkegata í Lifangri
Mynd:CappelenGården in Levanger.jpg|Cappelengården i miðbæ Lifangurs
Mynd:NordenborggårdenLevanger2020.jpg|Nordenborggården í miðbæ Lifangurs


## Heimild

*
Mo i Rana

**Mo i Rana** er bær og höfuðstaður sveitarfélagsins Rana í Nordland-fylki í Noregi. Bærinn er rétt suður af heimskautsbaug og er í Helgeland hluta Nordlands. Íbúar eru tæpir 19.000 (2017) og er bærinn næststærstur í Nordland á eftir Bodø. Lestarsamgöngur eru til Bodö og Þrándheims. Um miðbik 20. aldar var starfrækt járnverksmiðja í bænum og fólki fjölgaði. Í bænum er náttúrugripasafn með áherslu á lífríki svæðisins.

## Heimild

*
Grassía

**Grassía** eða **medicamentum gratia probatum**, einnig nefnt harlemolía var þykkur  brúnleitur vökvi sem seldur var sem meðal. Þessi mixtúra var búin til árið  1696 af Claes Tilly frá Haarlem í Hollandi. Grassía var blanda af  brennisteini, trjákvoðu (terpentínu úr furukvoðu) og línolíu. Hlutföllin eru þannig að þyngdin var 1 hluti af brennisteini á móti 5 hlutum af furukvoðu (16% brennisteinn, 80% terpentína úr furukvoðu og 4 % línolía). Virka efnið í grassíu er Anethole trithione.

Grassía varð vinsæl heilsumixtúra meðal hollenskra sjómanna og farmanna og barst þannig um heiminn. Grassía var fyrsta lífselixír kynjalyfið sem náði vinsældum á Íslandi. Grassíudropar áttu að vera allra meina bót og söluaðili á Íslandi fullyrti: „Gratia probatum læknar allan skjálfta og máttleysi i útlimum, alla blóðólgu, maga- og lifrarsjúkdóma, lungnaveiki, síðustingi, brjóstþyngsli, bæði innri og ytri meiðsli, kýli, móðursýki og tíðateppu. Það bætir og hægðir til baks og kviðar, hreinsar blóðið fyrir skaðlegum vessum og veitir andlitum heilbrigðislit. Þeir, sem veikir eru af skyrbjúg, vatnssýki eða beinkröm, skulu taka annan hvern dag fimmtán dropa, en börnum skal gefa það eftir aldri." Ennfremur var fullyrt að grassían læknaði gigt, hjartslátt, höfuðverk og beinskaða og augnveiki, linaði tannþrautir og læknaði eyrnaverk og læknaði steinsótt algjörlega á níu mánuðum.

## Tenglar

* Haarlem oil 
* Mynd af grassíuflösku með norskri áletrun
* Haarlem olía (grein á frönsku) 
* Leiðarvísir frá 1749 um notkun Medicamentum Gratia Probatum (Harleem Oil) 
* Leiðarvísir á ensku um "Dutch Drops" eða medicamentum Gratia Probatum 
* Anethole trithione (virka efnið í grassíu)
Skottulækningar

**Skottulækningar** eða **hjálækningar** eru aðferðir til lækninga sem samrýmast ekki eða eru á skjön við hefðbundna læknisfræði. Ekki eru færðar fullnægjandi sannanir fyrir árangri af slíkum lækningum eða rannsóknir sýna að lækningaraðferðin skilar engum árangri. Skottulæknir er svikahrappur eða maður sem þykist búa yfir færni, þekkingu og hæfi á sviði læknavísinda. Orðið er oft notað um þá sem auglýsa hástöfum lækningu með undralyfjum eða aðferðum  og orðatiltækið „snákaolíusölumaður“ notað.

## Heimild
Þrándheimsfjörður

**Þrándheimsfjörður** (norska: *Trondheimsfjorden*) er þriðji lengsti fjörður Noregs og er 130 km langur. Mesta dýptin er yfir 600 metra. Stærstu eyjur í firðunum eru Ytterøya og Tautra. Eyjan Niðarhólmur er við Þrándheim en borgin sjálf er við miðbik fjarðarins.
Snákaolía

**Snákaolía** er svikinn áburður sem inniheldur ekki neina hluta af snákum. Orðið er notað til að tákna blekkingu og pretti varðandi vöru þar sem ekki eru upplýsingar um innihald  eða villandi upplýsingar og ekki er ljóst hvaða gagn er að vörunni. Orðið snákasölumaður er notað um þann sem selur vísvitandi falsaða vöru eða vöru sem byggir á að beita kaupanda blekkingum, prettum og svikum. Snákaolía úr raunverulegum snákum hefur í margar aldir verið talin eftirsóknarverð og talin virka vel  við gigt og húðsjúkdómum.

Kínverskir verkamenn sem unnu við járnbrautalagningu í Bandaríkjum Norður-Ameríku fluttu með sér kínverskar lækningahefðir og ein þeirra var að nudda húð þar sem verkur er úr snákaolíu. Þetta var gripið á lofti af  bandarískum sölumönnum smyrsla sem þóttust selja undaráburð með leynilegri samsetningu. Slíkir snákasölumenn voru sögupersóna í mörgum vestramyndum, læknir  með vafasaman bakgrunn á ferð að selja lyf þar sem mannfjöldi safnaðist saman með því að vitna í ýmis konar gervivísindi. Oft var meðal áheyrenda leynilegur hjálparmaður sem vitnaði um að smyrslið hefði undramátt og hjálpaði til að skapa múgæði. Þegar mannfjöldinn áttaði sig á að svik voru í tafli var sölumaðurinn löngu horfinn á braut.

## Heimild
Smáskammtalækningar

**Smáskammtalækningar,** **hómópatía** eða **samveikislækningar** eru óhefðbundnar lækningar sem byggja á þeirri kenningu að lækna megi sjúkdóma með því að þynna efni sem eiga að verka gegn kvillum. Við hverja þynningu efnanna á styrkur þeirra að magnast og virknin að aukast. Uppruna smáskammtalækninga má rekja til 18. aldar þegar þýski læknirinn Samuel Hahnemann setti fram kenningu um þær.

Smáskammtalækningar hófust á Íslandi um miðja 19. öld og lög um smáskammtalækningar voru samþykkt á Alþingi 19. júlí 1879. 

Rannsóknir á smáskammtalækningum sýna að þær hafa ekki meiri áhrif en lyfleysa og að útþynnta lausnin er vatnslausn. Læknar mæla ekki með aðferðinni.

## Heimild

## Tilvísanir
Jón Pétursson (læknir)

**Jón Pétursson** (1733-1801) var íslenskur læknir. Hann var handlæknir í Norðlendingafjórðungi og skrifaði merk rit um læknisfræði. Jón fæddist árið 1733 á Hofsá í Svarfaðardal. Foreldrar hans voru Pétur Jónsson frá Hnjúki í Svarfaðardal og Margrét Illugadóttir frá Nesi í Höfðahverfi í Grýtubakkahreppi. Jón stundaði nám í Hólaskóla og lauk prófi þaðan 14. maí 1759. Árið 1760 varð hann djákni á Munkaþverá á Staðarbyggð í Eyjafirði.

Bjarni Pálsson fyrsti landlæknir á Íslandi ritaði Gísla Magnússyni Hólabiskupi og bað hann að útvega sér lærisvein úr Norðurlandi og réðst Jón árið 1762 til vistar í Nesi við Seltjörn. Jón stundaði læknisfræðinám þar í tvo vetur. Árið 1764 kom til Íslands Johan Gerald König sem verið hafði nemandi sænska grasafræðingsins Carls von Linné. Erindi hans var að safna grösum fyrir nýja útgáfu af Flora Danica sem var fræðirit af öllum villtum plöntum í danska ríkinu. Með König var teiknarinn Sören Johannes Helt. Sumrin 1764-1765 voru þeir í grasasöfnun og var Jón Pétursson sennilega leiðsögumaður þeirra. Jón Pétursson fer til Kaupmannahafnar 1765 með König og er skráður í Hafnarháskóla. Jón skrifar árið 1769 ritgerð um skyrbjúg á Íslandi en ritgerð hans virðist fjalla um holdsveiki. Jón mun hafa verið herlæknir í sjóher Dana á árunum 1770-1771 og farið til Spánar, Alsír og Egyptalands. Jón lauk ekki læknaprófi frá Hafnarháskóla en hann kann að hafa lokið handlæknanámi frá öðrum skóla sem var miðaður við þarfir hersins og flotans. Jón fór aftur til Íslands 1772 og var til 1775 í Nesi við Seltjörn sem aðstoðarmaður landlæknis og fyrsta lyfsalans Björns Jónssonar sem kom til starfa 1772. Árið 1775 varð Jón handlæknir í Norlendingafjórðungi og sat í Viðvík í Skagafirði. Árið 1782 sendir Jón frá sér bók um iktsýki en hann var sjálfur ills haldinn af liðagigt. Í þeirri bók setur Jón fyrstur manna  fram lýsingu á iktsýki sem á við sjúkdóminn arthiritis rheumatoides. 
Jón samdi einnig Lækningabók fyrir almúga.

## Heimildir
* Örn Bjarnason, Jón Pétursson læknir og ritverk hans II, Læknablaðið 2011, 97: 245-7
* Örn Bjarnason, Jón Pétursson læknir og ritverk hans I, Læknablaðið 4. tbl. 97. árg. 2011
* Jón Pétursson, Lækningabók fyrir almúga, útg.1834
* Jón Pétursson, Stutt ágrip um Iktsýki útg. 1782
Konungsverslunin síðari

**Konungsverslunin síðari** er tímabil í íslenskri verslunarsögu frá 1774-1787  og síðasta tímabil  Einokunarverslunarinnar. Konungsverslunin síðari varð  meðal annars vettvangur umbótatilrauna Danakonungs á Íslandi. Verslunin gekk mjög vel til að byrja með, en með lokum Bandaríska frelsisstríðsins og Móðuharðindunum árið 1783 versnaði hagur verslunarinnar hratt og varð algert hrun síðustu ár einokunarinnar.

Konungur keypti öll hlutabréf Almenna Verslunarfélagsins 16. maí 1774. Konungur yfirtók Íslandsverslunina í þeim tilgangi að efla atvinnuvegi landsins og hagnast í leiðinni. Konungsverslunin var í höndum verslunarfélags sem var í eigu konungs en var rekið sem sjálfstætt fyrirtæki og var nefnt á dönsku *Direktionen for Den islandske, finmarkske og færøske Handel og Fiskefangst*. Konungssjóður fjárfesti mikla fjármuni í fyrirtækinu. Ríkjandi efnahagsstefna í Danmörku á þessum tíma síðari hluta 18. aldar var svokallaður kameralismi en í því fólust  meðal annars meiri ríkisafskipti af atvinnulífi en á tímum kaupauðgisstefnunnar (merkantílismans). Kameralistar voru undir sterkum áhrifum frá búauðgisstefnu og litu svo á að uppspretta auðs væri í framleiðslu en ekki utanríkisviðskiptum. 

Verslunin tók yfir verslunarhús Almenna verslunarfélagsins á Íslandi, í Færeyjum, á Finnmörku og í Grænlandi. Hún tók líka yfir vöruhús félagsins í Kristjánshöfn. Þar eru nú sendiráð Íslands, og aðalræðisskrifstofur Grænlands og Færeyja, auk veitingastaðarins Noma. Árið 1776 var Konunglega Grænlandsverslunin aðskilin um tíma sem „Grænlenska verslunar- og fiskveiðainnréttingin“, en 1781 var gefin út reglugerð um verslun á Íslandi, Færeyjum, Grænlandi og Finnmörku, þar sem konungur veitti tollfríðindi í 20 ár. Eftir það var samið um fríverslun á Íslandi 1786 og í Finnmörku 1789. Færeyingar gerðu fríverslunarsamninga frá 1796, en þeir reyndust illa og íbúar óskuðu sjálfir eftir endurkomu einokunarverslunarinnar. Eftir Kílarfriðinn var stofnað verslunarfélag fyrir Grænland og Færeyjar árið 1816. Einokunarverslunin í Færeyjum var afnumin árið 1856. Konunglega Grænlandsverslunin fór með yfirstjórn Grænlands samkvæmt instrúxi frá 1782. Dönsk stjórnvöld tóku við stjórn Grænlands árið 1912 og einokun var aflétt 1950. Arftaki Konunglegu Grænlandsverslunarinnar, grænlenska eignarhaldsfélagið KNI, rekur stofnun sína til stofnunar konungsverslunarinnar síðari árið 1774.

## Tilvísanir
Flora Danica

**Flora Danica** er afar stórt danskt uppflettirit um jurtir og afsprengi upplýsingarinnar. Það kom út á árunum 1761-1883 og eru í ritinu litaðar myndir af jurtum frá Danmörku og Noregi (seinna allri Skandinavíu). Höfuðverkið er 51 hefti og þrjú viðbótarhefti með alls 3.240 koparstungum af öllum jurtum sem vaxa villt í dansk konungsríkinu. Verkið var sent út bæði svarthvítt og í í lit og voru nokkkur eintök send til Íslands. Verkið var gefið út á löngum tíma og á þeim tíma breyttist verkefnið mörgum sinnum. Til Íslands var sent eitt eintak í lit og mun Sigurður málari hafa stuðst við Flora Danica við sínar blómateikningar.

Árið 1764 kom til Íslands Johan Gerald König sem verið hafði nemandi sænska grasafræðingsins Carls von Linné. Erindi hans var að safna grösum fyrir nýja útgáfu af Flora Danica sem en markmiðið var að hafa þar myndir af öllum villtum plöntum í danska ríkinu. Með König var teiknarinn Sören Johannes Helt. Sumrin 1764-1765 voru þeir í grasasöfnun og var Jón Pétursson sennilega leiðsögumaður þeirra. Jón fór með König til Kaupmannahafnar en þegar hann kom til Íslands nokkrum árum seinna þá hafði hann með sér þau eintök af Flora Danica sem var út hlutað til Íslands. Til Íslands komu fimm eintök, þar af eitt í lit.

## Heimildir

* Flora Danica – Det Kongelige Bibliotek. Flora Danica Online  1997-1999 af alle Flora Danicas 3240 håndkolorerede, kobberstukne tavler.
*  Digital udstilling om Flora Danica på Google Cultural Institute ''Flora Danica (1761)''
Douglas Haig

**Douglas Haig, fyrsti jarlinn af Haig**, (19. júní 1861 – 29. janúar 1928) var herforingi og hermarskálkur í breska hernum. Í fyrri heimsstyrjöldinni fór hann fyrir herdeild Breta (*British Expeditionary Force* eða BEF) á vesturvígstöðvunum frá árinu 1915 til loka stríðsins. Hann var herforingi í orrustunni við Somme, orrustunni með hæsta dauðsfalli í hernaðarsögu Bretlands. Hann fór einnig fyrir her Breta í orrustunni við Passchendaele, vörn bandamanna við voráhlaupi Þjóðverja og síðan í gagnáhlaupi bandamanna sem leiddi til vopnahlés þann 11. nóvember 1918.

Haig var mjög virtur meðal Breta í kjölfar stríðsins og þegar hann lést var lýst yfir þjóðarsorg á meðan útför hans var haldin. Síðan á sjöunda áratugnum hefur hins vegar farið að bera æ meira á gagnrýni á Haig fyrir forystu hans í fyrri heimsstyrjöldinni. Hann fékk viðurnefnið „Haig slátrari“ (*Butcher Haig*) fyrir þær tvær milljónir Breta sem létu lífið undir forystu hans. Stríðsminjasafnið í Kanada segir um Haig að „stórtæk en dýrkeypt áhlaup hans við Somme (1916) og Passchendaele (1917) eru orðin táknræn fyrir blóðsúrhellingar og vonleysi fyrri heimsstyrjaldarinnar“.

Majór-hershöfðinginn John Davidson, sem skrifaði ævisögu Haig, hefur hrósað forystu hans. Síðan á níunda áratugnum hafa margir sagnfræðingar fært rök fyrir því að hatur almennings á Haig hafi ekki tekið tillit til þróunnar nýrrar hertækni og -bragða í leiðtogatíð hans og vægi hans í sigri bandamanna árið 1918. Þessir sagnfræðingar telja himinhátt dauðsfallið afleiðingu hernaðarlegar stöðu Breta á þessum tíma.

## Tilvísanir
Adoxa

***Adoxa*** er ættkvísl með tveim til þremur tegundum:
**[[Adoxa moschatellina]]* L.   Evrasíu til Norður Ameríku
* *[[Adoxa omeiensis]]* H.Hara   Suðvestur Kína (Sichuan) (enn ekki alveg staðfest tegund)
**[[Adoxa xizangensis]]* G.Yao   Suðvestur Kína til Tíbet

## Tilvísanir
Suðuryllir

**Suðuryllir** (fræðiheiti: *Sambucus australis*) er trjátegund í geitblaðsætt. Hann er ættaður frá Suður Ameríku (Perú, Brasilía og Bólivía).
Berin eru eitruð, en blómin eru notuð í jurtalækningum.* Aplicações em herbologia Honum er stundum ruglað við svartylli.

## Tilvísanir
Hvítyllir

***Sambucus gaudichaudiana***, er undirgróður í strandregnskógum í austur og suðaustur Ástralíu.

Blöðin eru samsett. Hvít blómin eru í stórum klösum og verða að gljáandi hvítum berjum, 3–6 sm í þvermál.

## Nytjar
Sæt, hvít berin eru étin af innfæddum.

## Tilvísanir
Asíudvergyllir

**Asíudvergyllir** (fræðiheiti: *Sambucus adnata*) er planta af geitblaðsætt sem var lýst af Nathaniel Wallich. Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.

## Tilvísanir
Upptrekkt leikfang

**Upptrekkt leikfang** er leikfang sem sem gengur fyrir upptrekktri fjöður og hreyfist þegar búið er að trekkja það upp. Árið 1509 bjó  Leonardo da Vinci til upptrekkt ljón til að fagna Loðvík 12. konungi í Ítalíu. Upptrekkt leikföng voru í  fyrstu  aðeins fyrir hirð og aðal og voru stór flókin kerfi gíra og fjaðra. René Descartes reyndi að útbúa upptrekkt líkön til að styðja við kenningar sínar um að öll dýr væru flóknar vélar. Sagan segir að upptrekkt líkan af stúlku í fullri stærð hafi fundist í kistli hans á skipi þegar hann var á leið til Svíþjóðar en líkaninu verið fleygt fyrir borð að skipun  skipstjórans.
Áhugi á stórum flóknum upptrekktum vélum minnkaði með tímanum en fjöldaframleidd lítil, ódýr, upptrekkt leikföng  urðu útbreidd um 1800. Leikfangaframleiðendur í Evrópu fjöldaframleiddu fyrstu upptrekktu leikföngin í kringum 1880. Margs konar hönnun var þróuð. Nokkuð lát var á þróun upptrekkta leikfanga þegar fyrstu ódýru Alkaline rafhlöðurnar komu um 1960 en þá gátu vélar hreyfst án þess að fyrir hendi væri upptrekkibúnaður. Vinsældir upptrekktra fjöldaframleiddra leikfanga döluðu.  Árið 1977 framleiddi japanska fyrirtækið Tomy vélmenni sem gat gengið og var gert alfarið úr plastefnum. Það gerði mögulegt að minnka stærð gírkassa sem geymir fjöður.

## Tenglar
* Clockwork (windup) mechanisms
* Wind-up mechanics - How to make wind-up toys
Åndalsnes

**Åndalsnes** er bær í Mæri og Raumsdal í Vestur-Noregi. Bærinn er stjórnsýslumiðstöð Rauma sveitarfélags og stendur við Romsdalsfjord. Eru íbúar um 2388 (2022).  

Áin Rauma rennur í gegnum bæinn. Bæjarstæði Åndalsnes þykir vera fagurt, fjöll upp í allt að 1800 metra eru þar í kring. Þverhnípið Trollveggen er þar nálægt í Raumsdal. Skemmtiferðaskip og ferðamenn á koma aðallega á sumrin. Vegir liggja til Molde og Kristjánssund til norðurs, til Álasunds í vestur og til Dombås í austur. Lest gengur einnig til Dombås þar sem hægt er að skipta til Þrándheims eða Ósló. Åndalsnes er endastöð Raumabanen járnbrautarlínunnar og stöðin þjónar öllu Mæri og Raumsdalsfylki. Frá stöðinni eru  strætóleiðir til annarra bæja í sýslunni.
Varroa

***Varroa*** er ættkvísl sníkjumítla sem lifa á hunangsflugum af ættkvíslinni *[[Apis]]*, settir í eigin ætt: *Varroidae*. Ættkvíslin er nefnd eftir Marcus Terentius Varro, Rómverskum fræðimanni og býræktenda. Þegar búið er sýkt af mítlinum heitir það Varroaveiki.

*Varroa* mítlar eru taldir ein versta plágan hjá alíbýflugum í heiminum vegna þess að þeir dreifa sjúkdómum eins og vírusum þegar þeir sjúga úr þeim líkamsvessana. Sníklarnir eða sjúkdómarnir eru ekki svo slæmir  hvor fyrir sig, en saman eru þeir hættulegir búunum.

## Saga og útbreiðsla
*Varroa* mítlar fundust fyrst á Jövu um 1904, en eru nú nær allsstaðar þar sem alibýflugur eru ræktaðar nema Ástralíu, Manareyju og norðurhluta Noregs. Hann fannst í Bandaríkjunum 1987 og á Nýja Sjálandi árið 2000, and in the United Kingdom in 1992 (Devon).

Býræktendur reyna stöðugt að rækta upp mótstöðu við sníklinum. USDA hefur ræktað upp stofn býflugna sem hefur hreinsunaratferli sem heldur niðri sníklinum. Þessum stofni er dreift nú til býflugnabænda.

## Tegundir
Ættkvíslin *Varroa* inniheldur eftirfarandi tegundir:
* *[[Varroa destructor]]* Anderson & Trueman, 2000 
* *[[Varroa jacobsoni]]* Oudemans, 1904
* *[[Varroa rindereri]]* de Guzman & Delfinado-Baker, 1996
* *[[Varroa sinhai]]* (Delfinado & Baker, 1974)
* *[[Varroa wongsirii]]* (Lekprayoon & Tangkanasing, 1991)

## Sjá einnig
*Alibýfluga

## Tilvísanir
Spiladós

**Spiladós** er tæki sem spilar tónlist með því að nota pinna á sívalningi eða diski sem snýst til að ýta við einni tönn á stálgreiðu þannig að tónn heyrist. 

Spiladósin gat verið stór málmsívalningur sem snerist þegar sveif til hliðar við dósina var snúið eða hún trekt upp. Sívalningurinn lék þá um greiðu og framkallaði hljóð. Spiladósir voru stundum þannig að hægt var að leika  mismunandi lög eftir því hvernig spiladósin var stillt.

Spiladósir þóttu miklar gersemar og voru stundum flóknar að gerð. Þegar Jérôme-Napoléon bróðursonur Napóleons Bonaparte kom í heimsókn til Íslands árið 1856 þá færði hann Pétri Péturssyni biskupi Íslands spiladós sem er lýst sem stokk er spilar 8 lög. Stokkurinn var úr palisandertré og grópaðar rósir og myndir inn í lokið úr rósavið en spilverkið innan í var allt úr stáli og látúni.


   Lochplatte 1.JPG|Lochplatte zum *Polyphon*
   Lochplatte 2.JPG|Lochplatte, Unterseite


## Heimildir

* Spiladós Aðfang 314184 (Sarpur.is) 
* Spiladós í eigu barónsins á Hvítárvöllum Aðfang nr.1407961 
* Spiladós sem Jerome Napoleon gaf Pétri Péturssyni biskup. Aðfang nr.343578
Luigi Di Maio

**Luigi Di Maio** (f. 6. júlí 1986 í Avellino) er ítalskur stjórnmálamaður og fyrrum leiðtogi Fimmstjörnuhreyfingarinnar á Ítalíu. Hann er jafnframt fyrrverandi utanríkisráðherra Ítalíu og er yngsti maðurinn sem hefur gegnt því embætti.

## Ferill
Di Maio er elstur þriggja bræðra. Móðir hans kennir ítölsku og latínu en faðir er kaupsýslumaður í byggingariðnaði. Hann hóf nám í verkfræði en skipti frá því til lögfræði en hvarf frá því án þess að ljúka prófi. Hann hefur áður starfað sem blaðamaður, vefhönnuður og sem gæslumaður á íþróttaleikvangi.

Eftir kosningasigur Fimmstjörnuhreyfingarinnar árið 2018 stofnaði Fimmstjörnuhreyfingin ríkisstjórn ásamt Norðursambandinu með Giuseppe Conte sem forsætisráðherra. Di Maio var atvinnuráðherra, ráðherra fjárhagsþróunar og varaforsætisráðherra í stjórninni og var jafnan talinn hinn eiginlegi valdsmaður hennar ásamt Matteo Salvini, formanni Norðursambandsins.

Þann 30. september 2018 kynnti Di Maio fyrstu fjárlög ríkisstjórnarinnar og lýsti því yfir að þau myndu „útrýma fátækt“ á Ítalíu. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hafnaði hins vegar þessum fjárlögum þann 23. september með þeim röksemdum að fjárlögin færu á svig við viðmiðin sem sambandið setur aðildarríkjum sínum. Þetta var í fyrsta sinn sem framkvæmdastjórnin skipaði aðildarríki að endurskoða fjárlagafrumvarp sitt. Di Maio sagði viðbrögð Evrópusambandsins ekki koma á óvart því fjárlögin væru „fyrstu fjár­lög Ítal­íu sem hafi verið skrifuð í Róm, en ekki í Brus­sel.“ Ríkisstjórnin neyddist síðar til að gera breytingar á fjárlögunum og draga úr fjárhallanum til þess að koma í veg að þurfa að sæta sektargreiðslum af hálfu Evrópusambandsins.

Þann 8. ágúst lýsti Salvini því yfir að hann hygðist slíta ríkisstjórnarsamstarfi Norðursambandsins við Fimmstjörnuhreyfinguna. Í kjölfarið kusu meðlimir Fimmstjörnuhreyfingarinnar að stofna nýja ríkisstjórn í samstarfi við ítalska Lýðræðisflokkinn. Di Maio tók við embætti utanríkisráðherra í nýju ríkisstjórninni.

Di Maio sagði sig úr Fimmstjörnuhreyfingunni í júní 2022 vegna ágreinings við Giuseppe Conte um vopnasendingar til Úkraínu.

## Tilvísanir
Loftsekkjamítill

**Loftsekkjamítill** (fræðiheiti: *Acarapis woodi*) er mítlategund sem veldur loftsekkjaveiki í alibýflugum  og var henni fyrst lýst á Wighteyju við Bretlandseyjar.  *Acarapis woodi* mítlarnir búa og fjölga sér í loftsekkjum í býflugum. Kvenmítillinn festir 5 til 7 egg við veggi loftsekkjanna, þar sem lirfan klekst og þroskast á þeim  11 - 15 dögum sem það tekur hana að verða fullvaxinn mítill. Mítlarnir setjast að í ungum býflugum, allt að tveggja vikna gömlum, en þeir sjúga blóð í loftsekkjunum með sograna.Meir en hundrað mítlar geta verið í hverri berkju og veikir það býfluguna. Mítlarnir eru yfirleitt minna en 175μm langir, og sjást einvörðungu í smásjá. Þeir dreifa sér með að klifra úr öndunarfærunum og á hár býflugnanna þar sem þeir komast yfir á aðrar býflugur.

Aðrar áþekkar mítlategundir eru *[[Acarapis externus]]* og *[[Acarapis dorsalis]]*.

## Tilvísanir
Napoléon Joseph Charles Paul Bonaparte

**Napoléon Joseph Charles Paul Bonaparte** einnig kallaður **Prins Bonaparte** og **Prins Jérôme Napoléon** (9. september 1822 – 17. mars 1891) var annar sonur Jérôme Bonaparte konungs Vestfalíu og konu hans Katarínu prinsessu af Württemberg. Faðir hans var bróðir Napóleons Bonaparte. Eftir frönsku byltinguna árið 1848 var hann kosinn í þjóðarráð Frakklands sem fulltrúi Korsíku.

Hann kom til Íslands árið 1856 í tengslum við málaleitan Frakka um að fá leyfi til að koma upp franskri nýlendu í Dýrafirði.

## Tengt efni
* Dýrafjarðarmálið

## Heimildir
* Kjartan Ólafsson, Áform Frakka um nýlendu við Dýrafjörð. Napóleon prins á íslandi 1856, Saga XXIV (1986), bls. 147-203.
* Ísland á sýningu í París 1856-1857 (Fornleifur)
Moskóvín

**Moskóvín** er geislavirkt tilbúið efni með efnatáknið **Mc** og sætistöluna 115. Það var fyrst búið til af rannsóknarhópi við Sameinuðu kjarnorkurannsóknarstofnunina í Dubna í Rússlandi árið 2003. Það dregur nafn sitt af Moskvufylki þar sem stofnunin er staðsett.

## Tilvísanir
Flauelsyllir

**Flauelsyllir** (fræðiheiti: *Sambucus velutina*) er tiltölulega stór lauffellandi runni sem er einlendur í suðvesturhluta Bandaríkjanna. Þessi tegund er einkennandi fyrir mið Kaliforníu og vestur Nevada.

## Einkenni
Flauelsyllir er með græn fjaðurskift blöð sem eru áberandi hærð við snertingu. Vanalega eru 5 til 9 smáblöð, hvert um  5-30 sm langt. Runninn getur orðið um 3 til 8 metra hár, með stöngla sem eru oft um 30-60 sm í þvermál. Berin eru svarblá.

## Tilvísanir

*elderberry.askdefine 
*plant.photos.net 
*plantmaps.com
Acarapis

***Acarapis*** er ættkvísl af mítlum. *Acarapis* er í ættinni Tarsonemidae. 

Ættartré samkvæmt Catalogue of Life:

## Ytri tenglar
* http://idtools.org/id/mites/beemites/factsheet.php?name=15290 Bee mite ID- myndir og upplýsingar

## Tilvísanir
Lírukassi

**Lírukassi** er vélrænt hljóðfæri með pípum í kassa sem er oftast mikið skreyttur og úr viði. Lírukassi er byggður upp eins og pípuorgel en í staðinn fyrir að spilari spili á orgelið þá er því stýrt með því að einhver snúi sveif eða með úrverki með lóðum og fjöðrum. Lögin sem spila á eru greypt í viðarhólka (eða sívalninga) sem samsvara lyklaborðinu á hefðbundnu pípuorgeli.
Mynd:Mobiliário (12.0), Acervo do Museu do Colono (Santa Leopoldina).jpg|alt=
Mynd:Mobiliário (12.2), Acervo do Museu do Colono (Santa Leopoldina).jpg|alt=
Mynd:Mobiliário (12.3), Acervo do Museu do Colono (Santa Leopoldina).jpg|alt=
Mynd:Mobiliário (12.5), Acervo do Museu do Colono (Santa Leopoldina).jpg|alt=
Acarapis externus

***Acarapis externus*** er mítlategund sem var lýst af Morgenthaler í Morison 1931. Engin undirtegund er skráð í Catalogue of Life.

## Tilvísanir
Charles Louis Alphonse Laveran

**Charles Louis Alphonse Laveran** (18 juní 1845 – 18 maí 1922) var franskur læknir sem vann læknanóbelinn 1907 fyrir uppgötvanir sínar um örsníkjudýr sem valda smitsjúkdómum, svo sem malaríu og *trypanosomiasis*.

Hann fylgdi í fótspor föður síns, Louis Théodore Laveran, og gerðist herlæknir að starfi. Hann tók læknapróf frá Strassborg-háskóla 1867. Laveran gekk í franska herinn þegar fransk-prússneska stríðið skall á 1870. 29 ára gamall tók hann forstöðu fyrir hersjúkdóma og faraldra á  École de Val-de-Grâce. Undir lok starfsferils síns starfaði hann í Alsír þar sem hann vann sín helstu afrek. Hann uppgötvaði að örsníkjudýr (plasmódíum) voru það sem olli malaríu og enn fremur að annað örsníkjudýr (*trípanosoma*) olli afrísku svefnsýkinni. 1894 sneri hann til baka til Frakklands og sinnti ýmsum störfum tengdum hernum.

1907 var honum veitt Nóbelsverðlaun í lífeðlis- og læknisfræðum og hann gaf helminginn af því verðlaunafé til að stofna rannsóknarstofu sem vann að hitabeltissjúkdómum við Pasteur Institute. 1908 setti hann enn fremur á stofn Société de Pathologie Exotique.
Ascosphaera apis

***Ascosphaera apis*** er sveppategund sem var fyrst lýst af Maasen ex Claussen, oog fékk sitt núverandi nafn af L.S. Olive & Spiltoir 1955. *Ascosphaera apis* er í ættinni *[[Ascosphaera]]*.  Engin undirtegund er skráð í Catalogue of Life. Hann veldur svonefndum kalklirfum í býflugnarækt.

## Ytri tenglar
* Beekeeping page at the University of Georgia, with a large section on Honey Bee Disorders]
* Apiculture Factsheets at the British Columbia Ministry of Agriculture and Lands
* BeeBase at the Defra Food and Environment Research Agency in the UK
* Kohala.net  Diseases and Afflictions of Honey Bees
* Beediseases  Honey bee diseases website by Dr. Guido Cordoni.
* Býflugnasjúkdómar 

## Tilvísanir
Tropilaelaps

***Tropilaelaps*** er mítlategund í ættinni Laelapidae.

## Tegundir
* *[[Tropilaelaps clareae]]* Delfinado & Baker, 1961

## Tilvísanir
Elaine Cristina

**Elaine Cristina** (fædd sem Júlia Sánchez 13. maí 1950 í São Paulo í Brasilíu) er brasilísk leikkona.

Elaine Cristina, hóf leikferilinn 11 ára í þáttaröðinni *[[A Herdeira de Ferleac]]*. Fyrsta aðalhlutverk hennar var í *[[Ontem, Hoje e Sempre]]* á TV Excelsior.

Hún er systir leikkonunnar Gilmara Sanches. Hún var í fjörutíu ár gift leikaranum Flávio Galvão sem hún lék á móti í þáttaröðinni *O Outro* eftir sögu Aguinaldo Silva.

## Kvikmyndir og sjónvarpsþættir
### Sjónvarp
* 1965 - *Ontem, Hoje e Sempre* - Mônica
* 1968 - *Os Diabólicos* - Elizabeth
* 1972 - *Bel-Ami* - Ângela
* 1972 - *A Revolta dos Anjos* - Diana
* 1973 - *A Volta de Beto Rockfeller* - Ana Cristina
* 1974 - *Os Inocentes* - Daisy
* 1974 - *Ídolo de Pano* - Andréa
* 1975 - *A Viagem* - Lisa
* 1977 - *O Profeta* - Sônia
* 1980 - *A Deusa Vencida* - Cecília
* 1981 - *Obrigado, Doutor* - Isabel
* 1983 - *[[O Anjo Maldito]]* - Débora
* 1986 - *Sinhá Moça* - Baroness Cândida Ferreira
* 1987 - *O Outro* - Ivete
* 1989 - *Kananga do Japão* - Lizete
* 1990 - *Pantanal* - Irma Braga Novaes
* 2001 - *O Direito de Nascer* - Dona Conceição de Juncal
* 2008 - *Revelação* - Olga
* 2009 - *Vende-se um Véu de Noiva* - Eunice Baronese
* 2013 - *Chiquititas* - Helena Kruguer

### Kvikmyndir
* 1971 - *Até o Último Mercenário* - Mércia
* 1976 - *Senhora* - Aurélia Camargo

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Mary Ellen Wilson

**Mary Ellen Wilson** (mars, 1864 – 30. október 1956) einnig kölluð **Mary Ellen McCormack** var bandarískur þolandi heimilisofbeldis. Málaferli gegn fósturmóður hennar árið 1874 urðu til þess að athygli beindist að barnaverndarmálum og lög um barnavernd voru sett og félög stofnuð til að vinna að réttindum barna. Málaferlin eru fyrsta skráða tilfellið í Bandaríkjum Norður-Ameríku um ofbeldi gegn börnum.

## Tenglar
* Waifs and Strays , *The New York Times*, April 11, 1874
* Mary Ellen Wilson; Further Testimony As To The Child's Ill Treatment By Her Guardians , *The New York Times*, April 12, 1874
* Mary Ellen Wilson; Further Testimony In The Case—Two Indictments Found Against Mrs. Connolly By The Grand Jury , *The New York Times*, April 14, 1874
* Our City Charities Versus The Case Of Mary Ellen , *The New York Times*, April 16, 1874
* Prevention Of Cruelty To Children , *The New York Times*, April 17, 1874
* Mary Ellen Wilson; Mrs. Connolly, the Guardian, Found Guilty, And Sentenced To One Year's Imprisonment At Hard Labor , *The New York Times*, April 28, 1874
Sitkalús

**Sitkalús** (fræðiheiti: *Elatobium abietinum*)
 er skordýrategund sem sníkir á greni og var henni fyrst lýst af Walker 1849.  Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.

Sitkalús er upprunnin í Evrasíu og hafa tegundir grenis þaðan myndað ýmsar varnir gegn henni. Amerískar tegundir verða fremur fyrir skaða af henni, en þá aðallega útlitslega. Það er mjög sjaldgæft að hún drepi trén.

Hún er fæða smáfugla eins og glókolls, og skordýra eins og maríubjalla.

## Á Íslandi
Til Íslands kom sitkalús 1959, í Reykjavík og var það að öllum líkindum með innfluttum jólatrjám, en það haust var sitkalúsarfaraldur í norðurhluta Evrópu. Hún er nú um allt land.

## Tengill
*Kjarnaskogur.is - Bölvaldur og blessun: Sitkalús

## Tilvísanir
Grenisprotalús

***Grenisprotalús***, (fræðiheiti; *Cinara pilicornis*) er lúsartegund í ættkvíslinni *[[Cinara]]* og finnst á rauðgreni (*[[Picea abies]]*) og Sitkagreni (*[[Picea sitchensis]]*). Þetta er tiltölulega stór plöntulúsartegund með breiðum, fölbrúnum búk. Hún virðist hafa lítil áhrif á trén. Þetta er evrópsk tegund, en hefur einnig verið tilkynnt í greniskógum í Nýja Sjálandi, ásamt sitkalús (*[[Elatobium abietinum]]*).

## Á Íslandi
Hún er algeng um allt land, en veldur litlum skaða.

## Tilvísanir
Birkiblaðlús

***Betulaphis quadrituberculata***
 er skordýrategund sem var fyrst lýst af Johann Heinrich Kaltenbach 1843. Tegundin fjölgar sér í Svíþjóð. Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.

Hún leggst á birki, en veldur litlum skaða.

## Tilvísanir
MYBPC3

**MYBPC3** er erfðavísir sem tjáir ákveðið prótein í hjartavöðva. Ef stökkbreyting er í þessu geni getur það valdið ofvexti í hjartavöðvanum, sú stökkbreyting er nokkuð tíð á Íslandi.

## Heimildir
193

**193** (**CXCIII** í rómverskum tölum) var almennt ár sem hófst á mánudegi samkvæmt júlíska tímatalinu. Í Rómaveldi var það þekkt sem ræðismannsár Sosíusar og Ericíusar, eða sem árið 946 ab urbe condita.

## Atburðir
* 1. janúar - Ár keisaranna fimm: Rómverska öldungaráðið kaus Pertinax sem eftirmann Commodusar gegn vilja hans. 
* 28. mars - Pretóríuvörðurinn myrti Pertinax. Keisaradæmið var þá boðið upp og Didius Julianus bauð hæst, 300 milljón sestertíur fyrir hásætið. Landstjórarnir Clodius Albinus (í Britanníu) og Pescennius Niger (í Sýríu) gerðu báðir tilkall til keisaratignarinnar.
* 14. apríl - Septimius Severus var hylltur af mönnum sínum sem keisari Rómar.
* 1. júní - Septimius Severus hélt inn í Róm og lét taka Julianus af lífi.

## Fædd

## Dáin
Bergur Jónmundsson

**Bergur Jónmundsson** (f. 4. janúar 1990) er fyrrum íslenskur knattspyrnumaður sem lék fyrir Völsung á Húsavík í Íslensku 2. deildinni. Bergur spilaði 179 leiki fyrir Völsung og Magna á sínum ferli og skoraði 8 mörk.  



## Tilvísanir
Finnska borgarastyrjöldin

**Finnska borgarastyrjöldin** (finnska: *Suomen sisällissota*; sænska: *Finska inbördeskriget*; rússneska: Гражданская война в Финляндии) var stríð um yfirráð í Finnlandi þegar landið breyttist úr rússnesku stórfurstadæmi í sjálfstætt ríki. Stríðið braust út í kjölfar fyrri heimsstyrjaldarinnar í Evrópu og rússnesku byltingarinnar. Borgarastríðið var á milli rauðliða, sem lutu stjórn finnska sósíaldemókrataflokksins, og hvítliða, sem samanstóðu af íhaldsöflum finnska þingsins. Her rauðliða, sem aðallega var skipaður iðnaðar- og landbúnaðarverkamönnum, náði stjórn á borgum og iðnkjörnum Suður-Finnlands. Her hvítliða, sem skipaður var bændum og mið- og hástéttarmönnum, náði stjórn í strjálbýlli hlutum Mið- og Norður-Finnlands.

Á árunum í aðdraganda borgarastyrjaldarinnar hafði finnskt samfélag umbreyst af fólksfjölgun, iðnvæðingu, þéttbýlismyndun og þróun stéttarhreyfinga. Stjórnkerfi landsins var í miðri lýðræðis- og nútímavæðingu og því viðkvæmt. Efnahags- og samfélagsaðstæður Finna höfðu batnað hægt og bítandi og því hafði þjóðernis- og menningarvitund þeirra aukist. 

Í fyrri heimsstyrjöldinni hrundi rússneska keisaradæmið og því hékk staða Finnlands í lausu lofti. Úr varð valdabarátta og vígbúnaðarkapphlaup milli vinstrisinnaðra verkamannahreyfinga og hægrisinnaðra íhaldsafla. Rauðliðarnir hrundu af stað misheppnuðu áhlaupi í febrúar árið 1918 með herstuðningi frá hina nýstofnaða Sovét-Rússlandi. Hvítliðarnir hrundu af stað gagnáhlaupi í mars og hlutu liðsauka frá þýska keisaraveldinu í apríl. Helstu orrusturnar voru háðar við Tampere og Vyborg, þar sem hvítliðar unnu sigur, og við Helsinki og Lahti, þar sem þýskir hermenn báru sigur úr býtum. Hvítliðar og þýskir bandamenn þeirra unnu stríðið að endingu. Miklu ofbeldi gegn pólitískum andófsmennum var beitt á báðum hliðum. Um 12.500 stríðsfangar úr röðum rauðliða létust úr vannæringu og sjúkdómum í fangabúðum hvítliða. Alls létust um 39.000 manns, þar af 36.000 Finnar, í átökunum. 

Eftir átökin urðu Finnar hluti af áhrifasvæði Þjóðverja í stað Rússa og gerðu áætlanir um að stofna finnskt konungsríki með ættingja Vilhjálms 2. Þýskalandskeisara á konungsstól. Þegar Þýskaland tapaði fyrri heimsstyrjöldinni og keisarinn sagði af sér síðla árs 1918 var hætt við þetta og í staðinn stofnað finnskt lýðveldi. Borgarastyrjöldin skildi eftir sig djúp sár í þjóðarsál Finnlands sem tók marga áratugi að græða. 

## Tenglar
* 
* 

## Heimildir
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Tilvísanir
Coccinella

***Coccinella*** er þekktasta ættkvíslin af Maríubjöllum. Hlífðarvængir flestra tegundanna eru rauðir eða appelsínugulir, með svörtum blettum eða rákum. Ættkvíslin er um mestallt norðurhvel, en flestar tegundirnar eru í Evrasíu.

Nafnið kemur úr latínu *coccineus*, sem vísar í skarlatsrauðan lit.

Fullorðin dýr og lirfur eru stórtækar blaðlúsaætur, og sumar tegundirnar (t.d. *[[Coccinella septempunctata|C. septempunctata]]*) eru notaðar sem lífræn meindýravörn.

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
* Photos of ''C. septempunctata'' consuming an aphid
Tígulvefari

***Tígulvefari*** (fræðiheiti; *Epinotia solandriana*) er fiðrildi í ættinni Tortricidae. Hann finnst í Evrópu, Kína (Jilin, Heilongjiang, Shaanxi, Gansu, Qinghai), Kóreu, Japan og Rússlandi. Lirfurnar nærast á birki, *[[Corylus avellana]]*, og víði og geta valdið verulegum skaða hérlendis í birkiskógum.

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
* Lepidoptera of Belgium
* ''Epinotia solandriana'' at UKmoths
Járnsmiður

***Járnsmiður*** (fræðiheiti; *Nebria gyllenhali*) er svört bjöllutegund sem er algeng um nær allt Ísland. Hann finnst einnig í Kanada, Lettlandi, Rússlandi, og Bandaríkjunum.

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
* Járnsmiður Náttúrufræðistofnun Íslands
Jamestown

**Jamestown** getur átt við um

* Bæinn Jamestown (Virginíu) þar sem fyrsta enska landnemabyggðin í Nýja heiminum byggðist upp.

* Skipið *[[Jamestown (skip)|Jamestown]]* sem strandaði við Ísland 1881.
Hammerfest

**Hammerfest** (norður-samíska: **Hámmárfeasta**) er bær í samnefndu sveitarfélagi í Finnmörku í Noregi íbúar voru tæplega 11.500 árið 2020. Hammerfest er á eyjunni Kvaløya og á 70° breiddargráðu. Miðnætursólin sést þar frá 15. maí til 31. júlí og skammdegi er þar frá 23. nóvember til 19. janúar.

Bærinn var eyðilagður; sprengdur og brenndur af þýsku herliði í síðari heimsstyrjöld.

## Heimild

*
Sarpsborg

**Sarpsborg** er borg í samnefndu sveitarfélagi og Austfold-fylki Noregs. Borgin er samvaxin borginni Fredrikstad. Samtals hafa borgirnar um 111.000 íbúa en Sarpsborg hefur ein um sigum 55.000 íbúa (2016). Höfuðgata borgarinnar er St. Marie gate og er markaðstorgið Øvre Torg.

## Heimild

*
Leirvík (Noregur)

**Leirvik** er bær og höfuðstaður sveitarfélagsins Storð í Hörðalandi í Noregi. Íbúar eru um 14.000 (2017). Bærinn eru á eyjunni Storð og liggur brú yfir á meginlandið. Ferjusiglingar eru á nálægar eyjar; Halsnøya, Fjelbergøya og Borgundøya

## Heimild

*
Leirvík

**Leirvík** getur átt við:

* Leirvík (enska: *Lerwick*), höfuðstað Hjaltlandseyja.
* Leirvík, bæ í Færeyjum.
* Leirvík, bæ í Noregi.