open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Blönduð beyging

**Blönduð beyging**  er hugtak í málfræði.

## Blönduð beyging í íslensku
### Blandaðar sagnir
**Blandaðar sagnir** er ein af þremur tegundum sagna eftir því hvernig þær geta skipst eftir sagnbeyging (hinar tvær eru veikar sagnir og sterkar sagnir). Blönduð beyging er þegar sagnir eru hvorki veikar né sterkar (eða að sumu leyti veikar og öðru leyti sterkar). Blönduð beyging er tvenns konar:
***[[ri-sagnir]]** sem mynda þátíð eintölu með endingunni *-ri* (*neri*, *greri*, *sneri* o.s.fv.) hafa endingu og tvö atkvæði í þátíð.
*: *gróa* → *gre*'ri*** → ''gróið'' 
*: ''róa'' → ''re'''ri*** → *róið* 
*: *snúa* → *sne*'ri*** → ''snúið'' 
*: ''núa'' → ''ne'''ri*** → *núið* 
***[[Núþáleg sögn|Núþálegar sagnir]]** mynda nútíð eins og sterkar sagnir mynda þátíð en hafa sams konar þátíð og veikar sagnir. Sögnin *vita* (*veit*, *vissi*) er núþáleg sögn á meðan *líta* (*leit*, *litum*, *litið*) er sterk sögn. Núþálegu sagnirnar eru 11:
*:unna - ann - unni - unnað
*:kunna - kann - kunni - kunnað
*:muna - man - mundi - munað
*:eiga - á - átti - átt
*:knega - kná - knátti - knátt
*:mega - má -mátti - mátt
*:þurfa - þarf - þurfti - þurft
*:vita - veit - vissi - vitað
*:vilja - vil - vildi - viljað
*:munu - mun - mundi - (ekki til í lýsingarhætti þátíðar)
*:skulu - skal - skyldi - (ekki til í lýsingarhætti þátíðar)
Paul Gauguin

**Eugène Henri Paul Gauguin** (7. júní 1848 í París – 8. maí 1903 í Atuona) var franskur listmálari, keramiklistamaður, prentari og rithöfundur. Verk hans hafa verið tengd við póstimpressjónisma og symbólisma. Hann er meðal annars þekktur fyrir málverk af pólýnesískum konum í Frönsku Pólýnesíu þar sem hann bjó með hléum á síðari hluta ævinnar. Hann vakti hneykslan fyrir að giftast þremur tahítískum táningsstúlkum sem hann átti síðar börn með. Hann hafði áhrif á þróun bæði fauvismans og kúbismans.

## Tilvísanir
Hlutafleiða

**Hlutafleiða** er afleiða falls, sem háð er fleiri en einni breytistærð. Þegar reiknuð er hlutafleiða falls, m.t.t. tiltekinnar breytu, er fallið deildað m.t.t. breytunnar, sem um ræðir, eins og hinar breyturnar væru fastar.

## Ritháttur
Gerum ráð fyrir falli *f*:=*f*(*x*,*y*), háð tveimur breytum *x* og *y*:

*Fyrsta stigs* hlutafleiður:
:\frac{ \partial f}{ \partial x} = f_x = \partial_x f og \frac{ \partial f}{ \partial y} = f_y = \partial_y f.

*Annars stigs* hlutafleiður:

:\frac{ \partial^2 f}{ \partial x^2} = f_{xx} = \partial_{xx} f og \frac{ \partial^2 f}{ \partial y^2} = f_{yy} = \partial_{yy} f.

Annars stigs, *blandaðar hlutafleiður*:

:\frac{ \partial^2 f}{\partial y\,\partial x} = f_{xy} = \partial_{xy} f og \frac{ \partial^2 f}{\partial x\,\partial y} = f_{yx} = \partial_{yx} f.

Fyrir föll, sem ekki eru fáguð, getur skipt máli í hvaða röð blandaðar hlutafleiður eru reiknaðar, því þarf að gera ráð fyrir að *f*xy &ne; *f*yx.

Stigull mættis er vigur þar sem hnitin eru allar fyrstu hlutafleiður mættisins.
 
Jafna, þar sem koma fyrir hlutafleiður af *háðu* breytunum, nefnist hlutafleiðujafna.
Vitis vinifera

***Vitis vinifera*** er sú tegund vínviðar sem er langsamlega algengust til víngerðar. Þessi tegund vínviðar er gjarna nefnd „evrópskur vínviður“, og eru allar þekktustu vínþrúgurnar afbrigði hennar. Dæmi um þekktar sortir *Vitis vinifera* eru:

* Cabernet sauvignon, 
* Merlot, 
* Syrah/shiraz,
* Pinot noir, 
* Chardonnay, 
* Sauvignon blanc og 
* Riesling

## Tilvísanir
Beretta

**Beretta** (ítalska: *Fabbrica d'Armi Pietro Beretta S.p.A.*) er ítalskur skotvopnaframleiðandi sem sérhæfir sig í handskotvopnum. Beretta-byssur eru notaðar af lögreglu, her og almenningi um allan heim. Fyrirtækið var stofnað af byssusmiðnum Bartolomeo Beretta í Gardone Val Trompia (Langbarðalandi) árið 1526 vegna vopnasendingar til Feneyja. Það hefur verið í eigu sömu fjölskyldu frá upphafi.
Galdur

**Galdrar** eru yfirnáttúruleg fyrirbæri, sem sumir kalla list, sem hægt sé að læra eins og sjónhverfingar töframanns, til dæmis spilagaldur eða að draga kanínu upp úr hatti. Hugtakið *galdur* er andstætt vísindum. Þeir sem trúa á galdra fullyrða það að ekki sé allt með rökrænum eða útskýranlegum hætti sem stangast algjörlega á við vísindin. Göldrótt fólk á miðöldum var hins vegar talið hættulegt af því að galdrar voru ekki alltaf að hinu góða. Margir töldu að þar væri djöfullinn sjálfur með í ráðum. (Sjá miðalda euhemerisma) Því voru þeir brenndir lifandi á báli sem sannað þótti að höfðu einhvern tímann framkvæmt galdur. Svarti galdur þótti hins vegar alverstur og hlaut þar einhver eða eitthvað skaða af. Skrifaðar voru heilu bækurnar með galdraþulum, stöfum, plöntum og hlutum sem menn þurftu til að framkvæma galdurinn og fólk trúði statt og stöðugt á.

*Í fornu máli virðist orðið einungis merkja töfrasöngur enda er það skylt gala og vísar til þess töfraþulur voru sungnar eða kirjaðar á einhvern máta. Ýmsar samsvaranir má finna svo sem færeyska, galdur, nútíma-norska galder, hjaltlenska galder, golder, forn-enska gealdor, forn-háþýska galtar & galstar, svissneska galster.*
Kastrupflugvöllur

**Kaupmannahafnarflugvöllur**, oftast kallaður **Kastrupflugvöllur**, er alþjóðaflugvöllur í Kaupmannahöfn, Danmörku. Hann var lagður 1925 og er stærsti flugvöllur Danmerkur. Flugvöllurinn er staðsettur á eynni Amager, 8 kílómetrum sunnan við miðborg Kaupmannahafnar og 24 kílómetrum vestan við miðborg Malmö sem er hinum megin við Eyrarsundið.

Flugvöllurinn er einn af þremur miðstöðvum Scandinavian Airlines og er einnig miðstöð fyrir Cimber Sterling, Thomas Cook Airlines Scandinavia og Norwegian Air Shuttle. 60 flugfélög eru með áætlunarflug til flugvallarins og hann þjónar 62.000 farþegum á dag. Flugvöllurinn er rekinn af Københavns Lufthavne A/S sem einnig á flugvöllinn í Hróarskeldu.

## Saga vallarinns
Völlurinn var vígður 20. apríl 1925 með grasilögðum flugbrautum og fimm árum síðar, 1930 byrjaði fyrsta flugfélagið SAS áætlunarflug frá flugvellinum. Á næsta áratug, fjórða áratugnum sexfaldaðist árlegur farþegafjöldi upp í 72.000. Flugvöllurinn var orðinn of lítill og því var flugvöllurinn stækkaður í apríl 1939. Það var gert með því að malbika flughlaðið, fjölga flugbrautum og byggja nýja flugstöðvarbyggingu.

Um vorið 1941 var fyrsta flugbrautin steinsteypt. Flugbrautin var 1.400 metra löng og 65 metra breið. Í kjölfarið 1946 varð flugvöllurinn viðurkenndur alþjóðaflugvöllur. Lestartenging við flugvöllinn opnaði 1. júlí 2000.

## Flugfélög og áfangastaðir
Flugvöllurinn hefur fjögur flughlið. Flughlið 1 er notað fyrir innanlandsflug. Um flughlið 2 og 3 fer alþjóðaflug og þær deila tollafgreiðslu og töskusal. Fjórða flughliðið, CPH Go var opnað 31 október 2010 og er sérstaklega ætlað fyrir lággjaldaflugfélög.

### Farþegar


;Neðanmálsgreinar:
1 Innritun í flughliði 2. 
 Listinn er ekki tæmandi. 


## Tilvísanir
Podgorica

**Podgorica** (serbneska: *Подгорица*) er höfuðborg Svartfjallalands og er stærsta borgin í landinu. Íbúar borgarinnar eru um 172.000 manns (2023), en í öllu sveitarfélaginu búa um 180.000 manns. Stærð sveitarfélagsins er 1.441 km. Podgorica er á mótum Ribnica og Morača fljótanna.

Nafnið *Gorica* í Podgorica er serbneska, og þýðir „lítið fjall“. Frá 1946 til 1992 hét borgin *Titograd* (til heiðurs Josip Broz Tito).

## Tilvísanir
Stofn

**Stofn** getur átt við um:

* Stofn (jurt), jurta
* Stofn (líffræði), ákveðinnar dýrategundar
* Stofn (málfræði), í málfræði
* Stofn (stærðfræði), í stærðfræði
* Þýði, innan tölfræðinnar
Kastrup

**Kastrup** er hverfi í Kaupmannahöfn. Það er á austurströnd eyjunnar Amager í sveitarfélaginu Tårnby.

Í hverfinu er Kastrupflugvöllur.
Sid Vicious

**John Simon Ritchie**, betur þekktur sem **Sid Vicious** (10. maí 1957 – 2. febrúar 1979) var breskur pönktónlistarmaður, bassaleikari hljómsveitarinnar Sex Pistols og söngvari. 

Hann lést úr ofneyslu heróíns þar sem hann beið réttarhalda vegna morðsins á fyrrum unnustu hans Nancy Spungen í New York-borg.
Anatole France

**Anatole France** (**François-Anatole Thibault**) (16. apríl 1844 – 12. október 1924) var franskur rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1921. Á íslensku hafa birst eftir hann nokkrar smásögur og skáldsagan Uppreisn englanna (*La révolte des anges*) sem Magnús Ásgeirsson þýddi. 

## Tenglar
* ''Anatole France''; grein í Eimreiðinni 1906
Glock

**Glock GmbH** er austurrískt skotvopnafyrirtæki, stofnað árið 1963 af Gaston Glock. Nú á tímum býr Glock til 35 gerðir af skammbyssum og 2 gerðir af hnífum. Glock skammbyssur eru heimsfrægar og eru víða notaðar í herjum og sérsveitum. Einnig notar íslenska sérsveitin (Víkingasveitin) og Íslenska Friðargæslan Glock skammbyssur. 

## Saga
Glock var stofnað árið 1963 af austurrískum verk-/tæknifræðingi *Gaston Glock*. Fyrirtækið framleiddi í fyrstu hnífa, verkfæri, plastmagasín og æfingarhandsprengjur, en hóf ekki framleiðslu á skotvopnum fyrr en árið 1970 þegar þeir settu á markað vélbyssubelti. Fyrsta skammbyssan, Glock 17, sem fyrirtækið bjó til, var hönnuð á fyrri hluta níunda áratugarins og var að hluta til úr plastefni, sem þá var nýung í skammbyssum. 

Samstarfsmaður stofnandans, Gaston Glocks reyndi að ráða hann af dögunum og réð til verkanarins flugumann. Í árásinni 1999 hlaut Gaston þung höfuðhögg, en tókst að verjast með berum höndum og flýja af vettvangi. Tilræðismennirnir hlutu þunga fangelsisdóma í kjölfarið.

## Skammbyssur

Listi yfir skammbyssur framleiddar af Glock.
* Glock 17
* Glock 18
* Glock 19
* Glock 20
* Glock 21
* Glock 22
* Glock 23 
* Glock 24 
* Glock 25 
* Glock 26 
* Glock 27 
* Glock 28 
* Glock 29 
* Glock 30 
* Glock 31 
* Glock 32 
* Glock 33 
* Glock 34 
* Glock 35
* Glock 36
* Glock 37 
* Glock 38 
* Glock 39

## Hnífar

* Glock Feldmesser FM 78
* Glock Feldmesser FM 81

## Tenglar
* Opinber vefsíða Glock
* 
*
Steyr TMP

**Steyr TMP** er hríðskotabyssa, framleidd af austurríska skotovopnafyrirtækinu Steyr Mannlicher. Hún notar 9x19mm Parabellum skot og komast 15 – 30 þannig skot í magasín byssunar. Hún er 282 mm að lengd og er 1,3 kg að þyngd (óhlaðin). TMP er skammstöfun á ensku fyrir *Tactical Machine Pistol*, og á þýsku fyrir *Tactische Maschinen Pistole*.
Hama

**Hama** er borg í Sýrlandi. Hún er höfuðstaður héraðsins Hama og er vestarlega í miðju héraðinu. Hama er fimmta stærsta borg Sýrlands með um 410.000 íbúa.
Gabriel Metsu

**Gabriel Metsu**  (1629 í Leiden – 24. október 1667 í Amsterdam) var hollenskur listmálari.

|right|
File:Man Writing a Letter by Gabriël Metsu.jpg
Image:Gabriel Metsu 003.jpg|
Image:Gabriel Metsu 004.jpg|
Image:Gabriel Metsu 005.jpg|
Image:Metsu viola-de-gamba.jpg|
Íris Grönfeldt

**Íris Inga Grönfeldt** (fædd 8. febrúar 1963 í Borgarnesi) er íslenskur spjótkastari. Hún tók þátt í Sumarólympíuleikunum 1984 í Los Angeles og 1988 í Seoul.

## Heimildir
Skrúfa

**Skrúfa** er málmhlutur með spírallaga skrúfgangi sem endar yfirleitt í oddi. Haus skrúfunnar er stærra en skrúfgangurinn. Skrúfur eru notaðar til að festa hluti. Skrúfur eru skrúfaðar í við eða plast með skrúfjárni. Skrúfan er hert eða losuð með snúningsátaki réttsælis eða rangsælis. Munurinn á skrúfu og bolta er að boltinn er festur með því að skrúfa á hann ró.

Skrúfuhausinn er með fræstri rifu fyrir skrúfjárn, sexkant eða skrúflykil af tiltekinni gerð. Hausinn er leguflötur sem kemur í veg fyrir að skrúfan fari dýpra en honum nemur. Festiskrúfa er hauslaus skrúfa. Leggur skrúfunnar nær frá hausnum að endanum. Skrúfgangurinn (þráðurinn) getur náð eftir öllum leggnum eða aðeins að hluta. Bilið milli gengja í skrúfganginum nefnist skurður eða gengjudeiling.

Skrúfur eru oftast festar með því að snúa þeim réttsælis. Í einstaka tilvikum eru skrúfur með rangsælis skrúfgangi ef réttsælis átak er á þeim, eins og í vinstri pedala á reiðhjóli.

Skrúfgangur er ein af grunnvélunum sex sem verkfræðingar endurreisnarinnar skilgreindu.

## Tengt efni
*Nagli
Kynlaus æxlun

**Kynlaus æxlun** er tegund æxlunar sem hefur hvorki í för með sér rýriskiptingu, fækkun fjöldi litningapara í frumu né frjóvgun. Kynlaus æxlun þarf aðeins eitt foreldri.

Helstu munurinn á kynlausri æxlun og kynæxlun er sú að við kynæxlun makast einstaklingar af gagnkvæmu kyni þar sem karlkynið myndar sáðfrumur og kvendýrið egg en í kynlausri æxlun fjölgar lífvera sér sjálf án aðstoðar einstaklings af hinu kininu.

Nokkur afbrigði af kynlausri æxlun þekkjast eins og skipting, knappskot, gróæxlun og vaxtaræxlun.

## Tengt efni
* Kynæxlun

## Tenglar
*
Kynæxlun

**Kynæxlun** er tegund æxlunar sem krefst tveggja einstaklinga, annars af karlkyni og hins af kvenkyni. Felst ferlið í meiginatriðum í því að sáðfruma frá karlkyns einstaklingnum frjóvgar eggfrumu frá kvenkyns einstaklingnum. Við samruna erfðaefnis kynfrumanna verður eggið að okfrumu sem er fyrsta fruma nýs einstaklings. 

Helsti munurinn á kynlausri æxlun og kynæxlun er sá að við kynæxlun makast einstaklingar af gagnkvæmu kyni þar sem karlkynið myndar sáðfrumur og kvendýrið egg, en í kynlausri æxlun fjölgar lífvera sér sjálf án aðstoðar einstaklings af hinu kyninu.

## Tengt efni
* Kynlaus æxlun

## Ytri tenglar
* 
*
Þveiti

**Þveiti** (eða **veising**) er heiti á mikilvægu ferli sem stuðlar að því að losa úrgangsefni úr líkama lífvera, hvort sem úrgangsefnin myndast við efnaskipti eða hafa safnast saman í líkamanum af öðrum orsökum. Heilbrigður líkami þveitir öllum úrgangsefnum og ónauðsynlegum efnum úr líkamanum. Helstu þveitislíffæri líkamans eru nýrun, lungun, svitakirtlar og meltingarvegurinn.

## Tengt efni
* Seyti
Heiðarskóli

**Heiðarskóli** er grunnskóli í Reykjanesbæ, sem hefur verið starfræktur frá árinu 1999.

## Heimildir
* Byrjað á námskeiði hjá Jóhanni Inga sálfræðingi Víkurfréttir

## Tenglar
* ''Heimasíða''
Vistmenning

**Vistmenning** er aðferð eða sýn við hönnun á samfélögum manna, sérstaklega hvað varðar lífræna ræktun sem hermir eftir skipulagi og tengslum í náttúrulegum vistkerfum. Í slíkri hönnun er lögð áhersla á umhverfisvernd og skynsamlega nýtingu auðlinda og mannvirkja, endurnýtingu, orkusparandi tækni og aðgerðir til að draga úr mengun. Vistmenning er hönnunarstefna sem í upphafi snerist aðeins um sjálfbæra jarðrækt en fór fljótlega að fjalla um allar hliðar mannvistar, þar á meðal skipulag, arkitektúr og iðnað. 

Uppruna hugtaksins má rekja til bókarinnar *Permaculture One* eftir áströlsku vísindamennina Bill Mollison og David Holmgren árið 1978. Meðal áhrifavalda þeirra má nefna Toyohiko Kagawa, Stewart Brand, Ruth Stout og Masanobu Fukuoka, með áherslur sínar á garðyrkju án erfiðis, skógaryrkju (ræktun fjölærra matjurta í stað einærra) og ræktun jarðvegs (matjurtaræktun sem eykur næringargildi moldarinnar, en ekki öfugt).
Lögmál Gauss

**Lögmál Gauss** er mikilvægt lögmál í stærðfræði og eðlisfræði, kennt við Carl Friedrich Gauss. Fjallar um flæði vigursviðs í þremur rúmvíddum. 

## Stærðfræðileg framsetning
Rúmheildi sundurleitni vigursviðs **F**, sem afmarkast af *V* er jöfn flatarheildi yfir jaðar *V* (þ.e. *S*) af þverþætti vigursins **F** á fletinum *S*:

:\iiint\limits_V\left(\nabla\cdot\mathbf{F}\right)dV=\iint\limits_{\partial V} \mathbf{F} \cdot \mathbf{n}\, dS,
þar sem **n** er (ytri) þverill flatarins *S*.

Lögmál Greens er samsvarandi lögmál í tveimur rúmvíddum.

## Tengt efni
* Jöfnur Maxwells
* Lögmál Kelvin-Stokes
* Rót
* Stigull
Lögmál Greens

**Lögmál Greens** er mikilvægt lögmál í stærðfræði og eðlisfræði, sem á við samband flatarheildis og ferilheildis í tveimur rúmvíddum.
## Stærðfræðileg framsetning
Flatarheildi sundurleitni vigursviðs **F**=(*P*(*x*,*y*),Q(*x*,*y*)), þ.e. div **F**, á fleti **D** er jafnt, ferilheildi af þverþætti vigursins **F** á jaðri **D**. Vigurinn **n**=(*dy*, -*dx*) er þverill jaðars *D*.

Aljöfnurnar

:\int_C \mathbf{F} \cdot \mathbf{n} \, ds :=: \int_C P dy - Q dx 

og

: \iint_D\left(\nabla\cdot\mathbf{F}\right)dA :=: \iint_{D} \left(\frac{\partial P}{\partial x} + \frac{\partial Q}{\partial y}\right)\, dA

eru notaðar til að setja fram lögmál Greens með eftirfarandi hætti:

:\int_C P dy - Q dx = \iint_{D} \left(\frac{\partial P}{\partial x} + \frac{\partial Q}{\partial y}\right)\, dA. 

þar sem *dA* er flatareining og *C* er jaðar *D*.

Lögmál Gauss er samsvarandi lögmál í þremur rúmvíddum.
Heckler & Koch G3

**Heckler & Koch G3** er hríðskotariffill framleiddur af þýska skotvopnafyrirtækinu Heckler & Koch á sjötta áratugnum. Hann notar 7.62mm skot og komast í kringum 20 þannig skot á magasínin. Lengd byssunar er 1.025 mm og þyngdin er í kringum 5 kg. Heckler & Koch G3 er í notkun hjá 41 landi, einnig Íslandi. Landhelgisgæsla Íslands og Íslenska friðargæslan notar G3 byssur.
Semíramis

**Semíramis** var goðsöguleg drottning í Assýríu sem var frá Sýrlandi og átti að hafa gifst sagnkonunginum Nínusi, stofnanda borgarinnar Níneve. Í armenskum goðsögum varð hún ástfangin af armenska konunginum Ara hinum fagra. Hann vildi ekki eiga hana sem varð til þess að hún hélt með her til Armeníu með þeim afleiðingum að Ara var drepinn í orrustunni.

Margar kenningar eru til um sögulega fyrirmynd Semíramisar og hún er stundum kennd við Sjammuramat, hina babýlónsku drottningu Sjamsi-Adads 5. Assýríukonungs sem ríkti í þrjú ár eftir lát hans 811-808 f.Kr..
Emilia Plater

**Emilia Plater** (13. nóvember 1806 – 23. desember 1831) var uppreisnarkona frá Vilnius sem barðist í Nóvemberuppreisninni gegn Rússneska keisaradæminu og er þjóðhetja í Póllandi, Hvíta-Rússlandi og Litáen. Hún var af aðalsfjölskyldu af vestfölskum uppruna. Foreldrar hennar létust þegar hún var ung og hún var því alin upp af ættingjum í Līksna þar sem Lettland er nú. Þegar Nóvemberuppreisnin hófst ákvað hún að mynda uppreisnarflokk í Litháen þar sem uppreisnin hafði ekki náð fótfestu fyrr. 1831 var herflokkurinn tekinn í her Dezydery Chłapowski sem ráðlagði henni að láta af stjórn flokksins sem hún hafnaði. Hún hélt því foringjastöðu sinni og varð í kjölfarið höfuðsmaður. Eftir ósigur pólsku sveitanna hélt Chłapowski með herinn til Prússlands en hún neitaði að hörfa og reyndi að brjótast gegnum skógana frá Litháen til Varsjár. Á leiðinni veiktist hún og lést og er grafin í þorpinu Kapčiamiestis í Litháen.
Qin Shi Huang

**Qin Shi Huang** (kínverska: 秦始皇, pinyin: Qín Shǐ Huáng, Wade-Giles: Ch'in Shih-huang) (259 f.Kr. – 10. september 210 f.Kr.) var konungur Kinríkisins frá 247 f.Kr. til 221 f.Kr. og síðan yfir sameinuðu Kína sem fyrsti keisari Kinveldisins til dauðadags. Hann er þekktastur fyrir að hafa fyrstur sameinað Kína í eitt ríki og fyrir að hafa tekið upp löghyggju. Eftir að hafa sameinað landið undir eina stjórn hóf hann ýmis risaverkefni eins og að reisa fyrirrennara Kínamúrsins og grafhýsi á stærð við borg sem var gætt af 8000 manna leirher og gríðarlegt vegakerfi, verkefni sem kostuðu mörg mannslíf. Hann bannaði konfúsíusisma og lét grafa marga fylgismenn hans lifandi og brenna bækur þeirra. Hans er því ekki síður minnst sem harðstjóra.
Hồ Chí Minh

**Hồ Chí Minh** (framb. ) (19. maí, 1890 – 2. september, 1969) var víetnamskur byltingarmaður sem varð síðar forsætisráðherra (1946-1955) og forseti (1946-1969) í Norður-Víetnam. Hann var leiðtogi sjálfstæðishreyfingarinnar Viet Minh frá 1941 og stofnaði Alþýðulýðveldið Víetnam 1945. Hann vann sigur á franska nýlenduveldinu í orrustunni við Dien Bien Phu 1954 og var leiðtogi norðurvíetnamska hersins í Víetnamstríðinu til dauðadags. Fyrrum höfuðborg Suður-Víetnams, Saigon, var nefnd Hồ Chí Minh-borg honum til heiðurs 1976.
Tímúr

**Tímúr** eða **Timur-i lang** (tsjagataíska: تیمور - *Tēmōr*, "járn") (1336 – 19. febrúar 1405) var túrkmenskur herstjóri sem lagði undir sig stóra hluta Mið-Asíu og stofnaði Tímúrveldið. Stofnandi Mógúlveldisins, Babúr, var afkomandi hans. 

Hann var af mongólskum hirðingjaættbálki, Barlas, sem tekið hafði upp tyrkíska tungu og siði. Hann sóttist eftir endurreisn Mongólaveldisins sem hafði brotnað upp í mörg minni ríki á 13. öld. Tímúr var líka kunnugur persneskri menningu og í flestum þeim löndum sem hann lagði undir sig var persneska stjórnsýslumál. 

Hann hóf feril sinn sem leiðtogi í herförum kansins af Tsjagataí í Transoxaníu. Frá 1369 var hann emír í Samarkand sem varð síðar miðstöð veldis hans sem byggðist á yfirráðum yfir Silkiveginum. Með herförum sínum lagði hann undir sig Armeníu, Hindústan (Indlandi), Sýrlandi og Mesópótamíu.

Veldi hans leystist að miklu leyti upp eftir lát hans, en afkomendur hans ríktu áfram í Samarkand. Einn þessara afkomenda stofnaði síðar Mógúlveldið á Indlandi.
Klerkaveldi

**Klerkaveldi**, **guðveldi** eða **guðveldisstjórn** er tegund stjórnarfars þar sem stjórnin er í höndum kirkju eða klerkaráðs sem stjórna í nafni einhverra æðri máttarvalda. Slíkt stjórnarfar stjórnar oftast samkvæmt guðslögum. 

Í dag eru það fyrst og fremst tvö ríki sem sögð eru búa við klerkaveldi: Vatíkanið, þar sem páfinn er þjóðhöfðingi en þar sem löggjöf er í meginatriðum sú sama og á Ítalíu, og Íran þar sem klerkaráð undir forystu æðstaklerks eru samkvæmt stjórnarskrá Írans sett yfir lýðræðislega kjörna fulltrúa, forseta og þing.
Spilaspá

**Spilaspá** er það þegar spámaður eða spákona, eða einhver sem telur sig búa yfir spádómshæfileikum, leggur spil á borð og les í þau. Oftast er spáð fyrir framtíðinni, um ástir og barneignir; ferðalög og fjárhag. Spilaspá er af sama meiði og lófalestur og bolla- og kristalskúluspár. 

## Tengt efni
* Lófalestur
* Tarot

## Tenglar
* ''Listinn að spá í spil''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1958
Læsi

**Læsi** kallast það að geta skrifað, lesið eða að tala tungumál. Þetta hugtak er oftast notað í því samhengi að geta lesið og skrifað nógu vel til að tjá sig almennilega eða nógu vel til þess að viðkomandi geti tjáð sig og skilið hugmyndir bóklærðra einstaklinga sem og látið eitthvað af hendi rakna sjálfur. Mennta-, vísinda- og menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna eða UNESCO hefur gefið eftirfarandi skilgreiningu; „Læsi er hæfileikinn til að bera kennsl á, skilja, túlka, skapa og tjá sig með því að nota prentað eða ritað efni um mismunandi samhengi. Læsi tengist áframhaldandi lærdómi til að leyfa einstaklingi að uppfylla markmið sín, að þroska og leggja stund við þekkingu og hæfni sína og að taka betur þátt í samfélaginu í heild sinni.“
Lungnabólga

**Lungnabólga** er smitsjúkdómur og bólga í lungnavef og er orsakavaldur hennar örverur (veirur, bakteríur, sveppir og sníkjudýr) eða ertandi eiturefni.Lungnabólga er, eins og nafnið gefur til kynna bólga í lungunum, eða lungnavefnum, Það sem er algengast að orsaka sjúkdóminn eru örverur, t.d. veirur, bakteríur, sveppir, bakteríur og sníkjudýr, einnig getur orsökin verið innöndun á eitruðum gastegungum. En spurningin er hvernig örverurnar orsaka sjúkdóminn. Tökum sem dæmi, gerilveiru, hún festir sig við geril frumu og spýtir erfðaefni sínu í hana, svo myndast fleiri gerilveirur úr erfðaefninu og brjótast á endanum út, svo hópast þær saman, fjölga sér og ráðast á fleiri frumur. En inní gerast hlutirnir, þar taka veirurnar völdin og gerillinn fer að framleiða orku til að fjölga veirunum en hættir að sinna lífverunni sem hann er í. Þannig fær maður lungnabólgu og marga, marga aðra sjúkdóma. Svo smitast sjúkdómurinn líka, það gerist langoftast með andrúmslofti (úðasmiti), veirurnar geta ekki smitast með heitu blóði og fólk með lungnabólgu er oftast of veikburða til að kasta upp. Helstu einkenni lungnabólgu eru: Veirusýking áður en lungnabólgan kemur fram, sjúklingur fær snögga hrolli, háan hita, verk í brjóst og þurran hósta. Einum til tvemur sólarhringum síðar fylgir hóstanum ælukast en uppgangurinn getur verið rauður eða grænn, grænn vegna slíms og rauður vegna blóðs. Einnig getur sjuklingurinn fengið frunsur við munnin sem bendir til skertrar starfsemi ónæmiskerfisins. Sjúklingurinn andar einnig oft ört og grunnt sem segir til um það að hvoru megin lungnabólgan er. Ef sjúklingurinn er gamlingi þá getur hann oft orðið ruglaður um hvenær og hvar hann er. Þeir sem eru líklegastir til að fá lungna bólgu eru: Fólk sem hefur misst miltað, veikt roskið fólk, fólk sem þjáist af alkóhólisma og með skert ónæmiskerfi. Læknar greina sjúkdóminn oft með hrákasýni og til frekari greiningar er tekinn lungnamynd. Hvernig læknirinn læknar sjúkdóminn er hins vegar önnur saga. Það er vanalega gert með sýklalyfinu Pensillíni en hvaða áhrif hefur Pensillín á gerilveirunni sem skapaði öll þessi læti?

Lungnabólgan hefur dregið marga fræga til dauða eins og Carl Sagan, René Descartes, William Styron og Bernie Mac

## Tengt efni
* Spænska veikin
* Lambakregða
* Maurice Ralph Hilleman bandarískur örverufræðingur sem sérhæfði sig í bólusetningum.

## Tenglar
* Umfjöllum um lungnabólgu á doktor.is
Leggöng

**Leggöng**, **skeið** eða **slíður** kallast hluti æxlunarfæra kvendýra sem eru göng sem liggja frá leghálsi og ná út úr líkamanum hjá legkökuspendýrum og pokadýrum, en hjá kvenkyns fuglum, nefdýrum og skriðdýrum tengjast leggöngin frá legi að gotraufinni (*cloaca*). Leggöngin eru gerð út sléttum (hvítum) vöðvavef og taka þátt í æxlun, fæðingu og gangmáli.

Getnaðarlimur karldýrs fer aldrei lengra en inn í skeið en þaðan berst sæði inn fyrir legháls með vöðvasamdráttum. Við fæðingu afkvæmis víkka leggöngin út vegna áhrifa oxytósíns.

## Tilvísanir


## Tengt efni
* Legnám
Afrískur svartviður

**Afrískur svartviður** (fræðiheiti: *Dalbergia melanoxylon*) er dulfrævingur af ertublómaætt.

Afrískur svartviður vex á þurru landi í Afríku, frá Senegal austur til Erítreu suður til Suður-Afríku. Tréin eru á bilinu 4-15 metra há með gráum berki.

Viðurinn telst ekki sem íbenviður.

## Tilvísanir
Lykilorð (bók)

**Lykilorð** er bók sem inniheldur biblíuvers fyrir hvern dag. Bókin er íslensk útgáfa af *Herrnhuter Losungen* sem hefur komið út í Þýskalandi í hartnær tvær aldir. Hefðin er rakin aftur til þess að Nikolaus Ludwig von Zinzendorf kynnti vers dagsins fyrir bræðrasöfnuðinum í Herrnhut 3. maí 1728.

Ný bók kemur út á hverju ári og má finna í henni biblíuvers dagsins, annars vegar úr Gamla Testamentinu og hins vegar úr Nýja Testamentinu auk fleiri kirkjulegra eða trúarlegra texta úr menningarheimi hverjar útgáfu fyrir sig.

## Heimildir
* Þýsk Wikisíða um Herrnhuter Losungen 

## Tengill
* Vefsíða íslensku útgefendanna
Gábor Talmácsi

**Gábor Talmácsi** (f. 28. maí 1981) er ungverskur atvinnumaður í vélhjólakappakstri. Hann er núverandi MotoGP heimsmeistari í 125 kúbika flokki.
Buddy Holly

**Charles Hardin Holley** (7. september 1936 – 3. febrúar 1959), betur þekktur sem **Buddy Holly**, var bandarískur söngvari og lagahöfundur og einn af frumkvöðlum rokksins. Hann sló fyrst í gegn með laginu „That'll Be the Day“ sem hann tók upp með hljómsveit sinni The Crickets árið 1957 (árið áður hafði hann tekið lagið upp fyrir Decca en það hafði ekki náð hylli). Hann var þekktur fyrir sérkennilegan „hikstandi“ söngstíl í lögum eins og „That'll Be the Day“, „Peggy Sue“ og „Not Fade Away“. Hann lést í flugslysi þann 3. febrúar árið 1959, einu og hálfu ári eftir að hann sló í gegn. Með í flugvélinni voru þeir Ritchie Valens og The Big Bopper.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *Buddy Holly* (1958)
* *That'll Be the Day* (1958)

### Með The Crickets
* *The "Chirping" Crickets* (1957)

## Tilvísanir
Ritchie Valens

**Ricardo Steven Valenzuela**, betur þekktur sem **Ritchie Valens** (13. maí 1941 – 3. febrúar 1959) var bandarískur söngvari og einn af frumkvöðlum rokksins. Ferill hans stóð aðeins í átta mánuði en hann lést í flugslysi ásamt Buddy Holly og The Big Bopper. Frægustu lög hans eru „La Bamba“ og „Donna“.

Um hann var gerð kvikmyndin ''La Bamba'' frá 1987.
The Big Bopper

**Jiles Perry (J.P.) Richardson**, Jr., þekktastur sem **The Big Bopper** (24. október 1930 – 3. febrúar 1959) var bandarískur plötusnúður og einn af frumkvöðlum rokksins. Hann er þekktastur fyrir lagið „Chantilly Lace“ sem hann söng árið 1958. Hann fórst í flugslysi ásamt Buddy Holly og Ritchie Valens.
Lykilorð

**Lykilorð** (einnig kallað **leyniorð** eða **aðgangsorð** í tölvunarfræðilegu samhengi) er leynilegt orð eða röð stafa notað til að fá aðgang að einhverju. Verður að halda lykilorði leyndu frá þeim sem er ekki veitt aðgang. Oft eru lykilorð í raun og veru ekki *orð*, frekar röð stafa sem er alveg erfitt að giska á, eins og æskilegt er. Sum lykilorð samanstanda af nokkrum orðum og þá eru „lykilfrasar“. Önnur lykilorð eins og leyninúmer samanstanda eingöngu af tölustöfum. Venjulega er lykilorð stutt og auðvelt að muna eftir og slá inn í tölvu.

Lykilorð hafa verið notuð síðan forna tíma til að takmarka aðgang að byggingum og byggðum. Varðmaður væri staddur við sérstakt svæði og veitti aðgang þeim sem þekktu lykilorðið. Nú á dögum eru lykilorð notuð ásamt notandanöfnum við innskráningu til að fá aðgang að meðal annars stýrikerfum, farsímum og hraðbönkum. Tölvunotandi þurfi lykilorð til margra nota: til að skrá inn í tölvuna, ná í tölvupóst frá netþjónum, opna forrit, tengja gagnagrunnum og tölvunetum, nota ákveðnar vefsíður eða jafnvel lesa dagblöð.

Þó að lykilorð séu notuð víða í daglegu lífi eru ókostarnir þeirra nokkrir: auðvelt er að giska á, stela eða gleyma þeim. Þar sem mikið öryggi þarf eru lykilorð oft notuð ásamt öðrum upplýsingum til að fá aðgang að einhverju kerfi, til dæmis hjá sumum netbönkum þarf að slá inn auðkennisnúmer með lykilorðinu. Sum fyrirtæki og skólar biðja tölvunotendurna sína um að breyta lykilorðum á reglulegu millibili, t.d. á þriggja mánuða fresti. Oft eru reglur um lengd lykilorða og af hverjum stöfum þau mega samanstanda.
Dagurinn þegar tónlistin dó

**„Dagurinn þegar tónlistin dó“** (upprunalega *The Day the Music Died*) er það sem Don McLean kallaði 3. febrúar 1959 í laginu „American Pie“ árið 1971. Þann dag létust í flugslysi þrír af frumkvöðlum rokksins, Buddy Holly, Ritchie Valens og The Big Bopper, ásamt flugmanninum Roger Peterson, þegar eins hreyfils Beechcraft Bonanza-flugvél þeirra hrapaði á maísakur nokkrum mínútum eftir að hún tók á loft frá flugvellinum í Mason City í Iowa.
Icelandic Folk Songs - Kristín Ólafsdóttir - Atli Heimir Sveinsson

**Icelandic Folk Songs - Kristín Ólafsdóttir - Atli Heimir Sveinsson**  er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1978. Á henni syngur Kristín Ólafsdóttir íslensk þjóðlög. Undirleik undir stjórn Atla Heimis Sveinssonar annast hljómlistarmenn úr Sinfóníuhljómsveit Íslands, mismunandi stórar hljómsveitareiningar í hverju lagi. Auk þess leikur Örn Arason á gítar í nokkrum lögum. Upptakan fór fram hjá Tóntækni h.f. Tæknimaður Sigurður Árnason, sem einnig annaðist hljóð-blöndun ásamt Atla Heimi. Ljósmynd á framhlið: Bragi Hinriksson
 

## Lagalisti
#Gefið þið mér í staupið strax og Drykkjumannavísa
#Stúlkurnar ganga
#Gortaraljóð
#Litlu börnin leika sér
#Krummavísur
#Stássmeyjarkvæði 
#Talnaþula
#Glúmur og Geirlaug
#Sof þú blíðust barnkind mín
#Barnagælur
#Álfasveinninn
#Ásukvæði

## Textabrot af bakhlið plötuumslags
Lögmál Kelvin-Stokes

**Lögmál Kelvin-Stokes** er lögmál í stærðfræði og eðlisfræði, sem fjallar um tengsl rótar vigurs og ferilheildis í þrívíðu rúmi. Kennt við William Thomson Kelvin og George Gabriel Stokes.

## Stærðfræðileg framsetning
Flatarheildi rótar vigursviðs **F**=(*P*,*Q*,*R*) yfir flötinn &Sigma; er jafnt ferilheildi af snertilþætti **F** á jaðri &Sigma;:  
: \int_{\Sigma} \nabla \times \mathbf{F} \cdot d\mathbf{\Sigma} = \oint_{\partial\Sigma} \mathbf{F} \cdot d \mathbf{r}, 

sem einnig má rita sem:

:\iint\limits_{\Sigma}\left(\frac{\partial R}{\partial y}-\frac{\partial Q}{\partial z}\right)\,dy\,dz+\left(\frac{\partial P}{\partial z}-\frac{\partial R}{\partial x}\right)\,dz\,dx+\left(\frac{\partial Q}{\partial x}-\frac{\partial P}{\partial y}\right)\,dx\,dy=\oint\limits_{\partial\Sigma}P\,dx+Q\,dy+R\,dz,

## Sjá einnig
* Lögmál Gauss
* Lögmál Greens
* Jöfnur Maxwells
Lögmál Faradays

**Lögmál Faradays** er lögmál í rafmagnsfræði, sem segir að span í spanspólu, sé jafnt og tímabreyting segulflæðis margfaldað með fjölda vafninga, þ.e. 
: \mathcal{E} = - N {\partial t},

sem er það form sem lögmálið birtist í jöfnum Maxwells
Ungbarnadauði

**Ungbarnadauði** er dauði barns á fyrsta aldursári. Tíðni ungbarnadauða er skilgreind sem fjöldi látinna barna 12 mánaða og yngri á hver 1.000 börn sem fæðast lifandi. Vöggudauði, óútskýrt skyndilegt andlát barns undir 12 mánaða aldri, er ein orsök ungbarnadauða. Barnadauði er dauði barna undir fimm ára aldri, og burðarmálsdauði er dauði fósturs eða nýbura, eftir 22 vikna meðgöngu og áður en barnið er 28 daga gamalt.

Ástæður ungbarnadauða eru margvíslegar og tengjast meðal annars sjúkdómum, umhverfisþáttum og efnahagslegum þáttum. Algengar orsakir ungbarnadauða eru köfnun í fæðingu, lungnabólga, fæðingargallar, vandamál í meðgöngu eða við fæðingu, nýburasýking, niðurgangur, malaría, mislingar og vannæring. Skortur á læknisþjónustu á meðgöngu, áfengisneysla, reykingar og eiturlyfjaneysla, eru meðal áhrifaþátta. Tíðni ungbarnadauða tengist mörgum öðrum breytum eins og menntunarstigi móður, umhverfisaðstæðum, samfélagslegum innviðum og heilbrigðisþjónustu. Aðgerðir eins og bætt hreinlætisaðstaða, aðgangur að hreinu drykkjarvatni, bólusetningar gegn algengum smitsjúkdómum og aðrar lýðheilsuráðstafanir draga úr tíðni ungbarnadauða.

Árið 1990 létust 8,8 milljón börn undir 12 mánaða aldri í heiminum. Árið 2015 var þessi tala komin niður í 4,6 milljónir. Tíðni ungbarnadauða minnkaði úr 65 í 29 andlát á 1.000 fæðingar á heimsvísu á sama tíma. Árið 2017 létust 5,4 milljón börn fyrir fimm ára aldur, en árið 1990 var þessi tala 12,6 milljónir. Talið er að hægt væri að fyrirbyggja 60% þessara andláta með tiltölulega einföldum aðgerðum eins og samfelldri brjóstagjöf, bólusetningum og bættri næringu.

## Tíðni ungbarnadauða
Samkvæmt Sameinuðu þjóðunum voru eftirtalin fimm lönd með hæsta tíðni ungbarnadauða 2015-2020:

Samkvæmt sömu heimild voru eftirtalin fimm lönd með lægsta tíðni ungbarnadauða 2015-2020:

## Tilvísanir
Casterman

**Casterman** er belgískt forlag sem sérhæfir sig í myndasögum og barnabókum. Það er staðsett í Tournai, Belgíu. Fyrirtækið var stofnað árið 1780. Árið 1934 yfirtók Casterman útgáfufyrirtækið Le Petit Vingtième sem staðið hafði að útgáfu fyrstu þriggja bókanna í flokknum um *[[Ævintýri Tinna]]*. Casterman hefur líka gefið út aðra myndasöguhöfunda eins og t.d. Jacques Martin (*[[Ævintýri Alexar]]*), François Craenhals (*[[Hin fjögur fræknu]]* m.m.) og C. & V. Hansen (*[[Rasmus klumpur]]*).
Húni II

**Húni II** er 130 tonna eikarbátur, smíðaður í skipasmíðastöð KEA á Akureyri árið 1963. Í dag hefur Iðnaðarsafnið á Akureyri bátinn til umráða en Hollvinir Húna II sjá um reksturinn. Alls voru smíðaðir yfir 100 eikarbátar á Íslandi á árunum 1940 til 1970. Húni II er eini báturinn óbreyttur af þessari stærð sem nú er til á Íslandi.

Húni II var gerður út til fiskveiða í 30 ár og er áætlað að samanlögð veiði hafi verið 32.000 tonn. Árið 1994 var hann tekinn af skipaskrá og ákvörðun tekin um að eyða honum á næstu áramótabrennu. Hugsjónarfólkið Þorvaldur Skaftason og Erna Sigurbjörnsdóttir höfðu hug á að eignast bátinn til að varðveita sögulegar minjar um skipasmíðar á Íslandi og gengu í málið. Húni II var skráður aftur á skipaskrá 1995 og í nokkur ár gerður út sem hvalaskoðunarbátur, fyrst frá Skagaströnd en síðar frá Hafnarfirði. Haustið 2001 höfðu verið farnar 440 ferðir í hvalaskoðun og aðrar skemmtiferðir.

## Fyrri nöfn
* Haukafell SF
* Gauti HU
* Sigurður Lárusson SF

## Tenglar
* Heimasíða Húna II 
* Um Húna II í skipaskrá
* Vefur Iðnaðarsafnsins á Akureyri
Barði

**Barði** getur átt við:

* Barði, íslenskt karlmannsnafn

; Nafnhafar
* Barði Jóhannsson, tónlistarmaður m.a. í Bang Gang.
* Barði Guðmundsson, leikari fæddur 1957.
* Barði í Borgarvirki, í Heiðarvíga sögu.

; Dýr
* Beinhákarl
Patricia Hearst

**Patricia Campbell Hearst** (f. 20. febrúar 1954) er erfingi að bandarísku fjölmiðlaveldi, leikkona, fórnarlamb mannráns og dæmdur bankaræningi. 

Patricia er barnabarn fjölmiðlamannsins William Randolph Hearst og varð fræg árið 1974 þegar henni var rænt af  Symbion Liberation Army (SLA). Hún gekk síðar til liðs við þá. Patricia var handsömuð árið 1975 eftir að hún tók þátt í bankaráni ásamt öðrum SLA meðlimum. Hún var dæmd til að dvelja 7 ár í fangelsi.  Jimmy Carter, þáverandi forseta Bandaríkjanna, aflétti þó fangelsisdóminum eftir að Patricia hafði afplánað 22 mánuði af dómnum. Á síðasta degi sínum í forsetastóli veitti Bill Clinton henni sakaruppgjöf, þ.e. þann 20. janúar 2001.
William Randolph Hearst

**William Randolph Hearst** (29. apríl 1863 – 14. ágúst 1951) var bandarískur fjölmiðlamaður. 

Meðal fjölmiðla sem hann átti voru *[[The San Francisco Examiner]]*, *[[New York Journal American|The New York Journal]]* seinna nefnt *The New York Journal American*, *[[New York Evening Journal]]* sem seinna sameinaðist *The New York Journal American*, *[[Los Angeles Examiner]]*, *[[Washington Herald]]*, *[[New York Daily Mirror]]* og mörg fleiri.

Einnig stundaði hann útgáfu tímarita og þeirra frægust eru tímarit eins og tímaritin *[[National Geographic]]* og *[[Cosmopolitan]]*.
Kulborði og hléborði

**Kulborði og hléborði** (og atviksorðin **kulborðs og hléborðs**) eru hugtök sem eru notuð í siglingum. Þau eiga við um hliðar skips eftir því hvernig það snýr við vindi. Kulborði er sú hlið sem er áveðurs (snýr upp í vindinn) og hléborði sú hlið sem er hlémegin (snýr undan vindi). Kulborði og hléborði eru því breytilegir eftir því hvernig vindur blæs, öfugt við stjórnborða og bakborða sem eiga alltaf við um sömu (hægri og vinstri) hlið skipsins séð frá skut að stefni.

Kulborði og hléborði skipta máli í siglingum seglskipa. Í Alþjóðareglum til að koma í veg fyrir árekstra á sjó frá 1972 er kveðið á um að sú skúta sem er hléborðs eigi alltaf réttinn þegar báðar beita á sama borð þar sem sú sem er kulborðs hefur meiri möguleika á að stýra (og afstýra árekstri) því hún hefur alltaf vindinn í seglin en getur aftur tekið vindinn úr seglum hinnar. Þessi regla gildir líka í siglingakeppnum.

Hléborðseyjar og Kulborðseyjar í Antillaeyjaklasanum í Karíbahafinu heita svo þar sem ríkjandi staðvindar blása frá suðri til norðurs og því eru nyrðri eyjarnar hléborðs og syðri eyjarnar kulborðs.
Vöggudauði

**Vöggudauði** er óútskýranlegur dauði barns á fyrsta aldursári. 

## Tengt efni
* Barnadauði - 
* Burðarmálsdauði - Dauði sem á sér stað frá 22 viku meðgöngunnar og að allt að viku eftir fæðingu
* Ungbarnadauði - Dauði sem á sér stað hjá ungbörnum 12 mánaða og yngri

## Tenglar
*
Richard Diebenkorn

**Richard Clifford Diebenkorn, Jr.** (22. apríl 1922 – 30. mars 1993) var velmetinn bandarískur listmálari. Diebenkorn fæddist í Portland, Oregon, en fluttist tveggja ára gamall til San Francisco í Kaliforníu með foreldrum sínum. Árið 1940 stundaði hann nám við Stanford háskóla. Í fyrstu málaði hann myndir í frásagnarstíl sem höfðu líkingu af verkum Edwards Hopper, en á fimmta og sjötta ártugnum bjó hann víðsvegar um Bandaríkin, t.d. í New York, smábænum Woodstock, New York-fylki, Albuquerque, Nýju Mexíkó, Urbana, Illinois og Berkeley, Kalifórníu og þróaði með sér stíl abstrakt-expressjónista, og varð seinna meir einn helsti liðsoddur þeirra á Vesturströndinni.
Uetersen

**Uetersen** (IPA: yːtɐzən) er borg í Þýskalandi með 17.865 íbúa (30. júní 2006). Borgin er staðsett í sambandslandinu Slésvíkur-Holsetalandi í Þýskalandi. Hún liggur við ána Pinnau Nebenfljót da Saxelfur andspænis Hamburg (30 km).
Ragnheiður Jónsdóttir Ream

**Ragnheiður Jónsdóttir Ream** (1917 – 1977) var íslensk myndlistarkona. 
Ragnheiður var dóttir Jóns Halldórssonar söngstjóra, og konu hans, Sigríðar Bogadóttur. 

Í byrjun seinni heimsstyrjaldar hélt Ragnheiður til  Bandaríkjanna. Samskipta henni vestur um haf var m.a. Louise Matthíasdóttir sem var á leið til myndlistarnáms í New York. Það var þó aðeins merkileg tilviljun því Ragnheiður var ekkert farin að huga að myndlist þegar hér var komið sögu. Hún vann í íslenska sendiráðinu í Washington, og kynntist mannsefni sínu í þeirri borg, *Donald Forest Ream*, eðlisfræðingi. Ragnheiður fór fyrst að fikta við að mála komin yfir þrítugt, og leiðin lá í kvöldskóla og síðan í dagskóla áhugamanna í tvö ár. Þá var svo komið, að hún ákvað að innritast í Listadeild American University í Washington þar sem hún var við nám næstu fimm árin (1954-1959). 

Frá fyrstu sýningu Ragnheiðar hérlendis og til andláts hennar liðu einungis tíu ár. Einkasýningar hennar urðu þrjár og þar af ein stór í Norræna húsinu, - þá var hún þátttakandi í sumarsýningu Norræna hússins 1976. Hún var og þátttakandi í fimm Haustsýningum FÍM og sumarsýningu Myndlistarhússins á Miklatúni 1973. Þá var henni boðið að vera með í sýningu *„8 islandske kunstnere“,* í Björgvin, Kiruna og Luleå árið 1975. 

Helstu áhrifavaldar í list hennar voru þeir Mark Rothko og Richard Diebenkorn. 

## Tenglar
* ''Ragnheiður Jónsdóttir Ream''; af upplýsingavef um myndlist og myndhöfunda á Íslandi 
* ''Ragnheiður Jónsdóttir Ream''; Grein í Lesbók Morgunblaðsins 1982
Tilvist

**Tilvist** er það sem fullyrt er með sögninni „að vera til“. Sögnin er málfræðileg umsögn en heimspekingar hafa lengi deilt um hvort hún er einnig rökfræðileg umsögn. 

Sumir heimspekingar hafa haldið því fram að sögnin eigni frumlaginu *eitthvað* sem kallast „tilvist“, þannig að í setningunni „fjögurra laufa smári er til“ eigni umsögnin fjörurra laufa smára tilvist. Þess ber að gæta að hér er ekki verið að eigna frumlaginu *[[Eiginleiki|eiginleika]]* en flestir heimspekingar eftir Immanuel Kant hafa fallist á að tilvist sé ekki eiginleiki.

Aðrir heimspekingar hafna því að tilvist sé rökfræðileg umsögn. Þeir halda því fram að tilvist sé einungis það sem sögnin „að vera til“ fullyrðir en að allar staðhæfingar sem innihalda umsögnina sé hægt að umorða þannig að þær innihaldi ekki umsögnina. Til dæmis gæti setningin „fjögurra laufa smári er til“ verið rökgreind í staðhæfinguna „sumir smárar hafa fjögur lauf“ þar sem sögnin „hafa“ eignar sumum smárum þann eiginleika að hafa fjögur lauf. Þess ber að gæta að með því er ekki sagt að sögnin „að vera til“ eigni hlutum þann eiginleika að vera til, heldur einhvern annan eiginleika, í þessu tilviki að hafa fjögur lauf. 

Spurningin um eðli tilvistarinnar er gömul í heimspeki og margir heimspekingar hafa glímt við hana, frá Herakleitosi, Parmenídesi, Platoni, Aristótelesi og Plótínosi, til Avicenna, Tómasar frá Aquino, Scotuss, Davids Hume, Immanuels Kant til Bertrands Russell, Willards van Orman Quine, Sauls Kripke og margra annarra.

## Tenglar
*
Stanisław Wyspiański

**Stanisław Mateusz Ignacy Wyspiański** (15. janúar 1869 – 28. nóvember 1907) var pólskur listmálari sem lést árið 1907 í Kraká.
Stríð Sovétmanna í Afganistan

**Stríð Sovétmanna í Afganistan** var níu ára langt stríð sem hófst með innrás Sovétmanna í Afganistan til að styðja baráttu marxista sem voru við völd gegn andspyrnuhreyfingu íslamskra bókstafstrúarmanna sem háðu heilagt stríð gegn yfirvöldum. Andspyrnuhreyfingin naut stuðnings ýmissa aðila, meðal annars bandarísku leyniþjónustunnar CIA, Sádi-Arabíu, Pakistans og annarra múslímaríkja. Stríðið varð leppstríð í kalda stríðinu, þar sem Bandaríkin og Sovétríkin tókust á með óbeinum hætti í gegnum átök í öðrum ríkjum.

40. herdeild sovéska hersins hélt inn í Afganistan þann 25. desember 1979 en síðustu hersveitir Sovétmanna yfirgáfu landið þann 15. maí 1988 og stríðinu lauk 15. febrúar 1989. Stríði Sovétmanna í Afganistan hefur oft verið líkt við stríð Bandaríkjamanna í Víetnam, vegna mikils kostnaðar beggja stórveldanna og árangursleysis hernaðarins. Áætlað er að um 15 þúsund sovéskir hermenn hafi látið lífið og um ein milljón Afgana, óbreyttir borgarar og andspyrnumenn, auk þess sem 5,5 milljónir hafi misst heimili sín.

## Tilvísanir
Erfurt

**Erfurt** er höfuðborg Þýringalands (**Thüringen**) með um 214 þúsund íbúa (2022). Tilvist borgarinnar er fyrst skjalfest í bréfi frá Bonifatíusi biskupi til Zakaríasar páfa árið 742 eftir Kristsburð en Erfurt kemst fyrir alvöru á landakortið þegar Karl mikli ákveður að gera Erfurt að aðalverslunarstað fyrir þræla og vörur. 

## Menning og áhugaverðar byggingar
Péturskirkja stendur á Péturshæð. Byrjað var á byggingu þessarar tignarlegu kirkju árið 1103 og er hún fyrsta rómanska byggingin sem byggð er í þessum hluta Þýskalands, Thüringen.

Árið 1392 stofnuðu íbúarnir Háskólann í Erfurt sem er fyrsti háskólinn í Þýskalandi sem bauð nám við allar deildirnar fjórar (die artistische, medizinische,
juridische und theologische Fakultät).

Ýmsar byggingar sem standa enn þann dag í dag bera þess merki að saga borgarinnar er stórbrotin. Þannig minnir til dæmis lítil hallarbygging á Péturshæð sem var byggð í lok sautjándu aldar á þá staðreynd að frá árinu 1664 tilheyrði Erfurt Mainzerhéraði eftir að Johann Philipp von Schönborn, erkibiskup í Mainz hertók borgina það ár en frægari varð borgin fyrir tilstilli Christians Reichards sem bjó í Erfurt 1685-1775. Framlag hans til landslagsarkitektúrs gerði borgina fræga, sérílagi þar sem honum tókst að koma upp miklu safni af fræjum.

## Stjórnmál
Frá árinu 1802 tilheyrði Erfurt Prússum en frá 1807 var borgin undir franskri stjórn (domaine resèrvé á lempereur). 1814 voru Prússar aftur komnir með völdin í sínar hendur í Erfurt og nú var gerður mikill múr utan um Erfurt að slíkt hafði varla sést í Þýskalandi áður. 1816 var háskólinn svo lagður niður, 1847 tengdist Erfurt lestarkerfinu og 1873 var tekin ákvörðun um að hætta að loka inngöngum í borgina (hliðunum á múrnum) og eftir það tók borgin að stækka verulega.

Árið 1933 náðu þjóðernisjafnaðarmenn völdum í borginni. Í framhaldi af þeirri valdayfirtöku tekur við saga þjáningar og sorgar fyrir Erfurtbúa. Sú saga nær hámarki í Erfurt með miklum sprengiárásum á borgina á árunum 1944 og 1945 þar sem margar sögulega mikilvægar byggingar stórskemmast eða eyðileggjast. 12. apríl 1945 eru íbúarnir svo loksins frelsaðir undan oki stríðsins, en sú áskorun sem uppbygging eftir stríð er, lega borgarinnar í austurhluta Þýskalands og pólítískt ósætti milli þjóðanna sem sameinuðust um að binda endi á seinni heimstyrjöldina setur mark sitt á borgina næstu áratugina.

Það er ekki fyrr en 30. maí 1990 sem lýðræðislega kjörin borgarstjórn tekur aftur sæti eftir 57 ára hlé á lýðræðislegum kosningum. 1991 er Erfurt orðin höfuðborg Þýringalands og 1994 opnar háskólinn á ný.

## Þekktar persónur
Á árunum 1501 til 1508 og 1509 til 1511 bjó Marteinn Lúther í Erfurt. Fyrst sem stúdent en svo sem munkur og háskólakennari.

Árið 1808 mættust Napoleon Bonaparte og Johann Wolfgang von Goethe á ráðstefnu fursta í Erfurt.

## Heimildir
* 
* Saitz, H., Feldhoff, S. og Martin A.C., *Erfurt* (Erfurt: Druck- und Verlagshaus Erfurt, 1995)
Sundurleitni

**Sundurleitni** er fall í vigurgreiningu, sem lýsir vigursviði, táknað með *div*. 
## Stærðfræðileg skilgreining

Gefum okkur vigursvið **F** = (*F<sub>1</sub>*, *F<sub>2</sub>*, *F<sub>3</sub>*), en sundurleitni þess reiknast þannig:

:\operatorname{div}\,\mathbf{F} = \nabla\cdot\mathbf{F}
=\frac{\partial F_1}{\partial x}
+\frac{\partial F_2}{\partial y}
+\frac{\partial F_3}{\partial z}. 

Vigursvið með sundurleitni núll hefur enga *uppsprettu*.

## Sjá einnig
* Laplacevirki
* Rót
* Stigull
Lausaleiksbarn

**Lausaleiksbarn** kallast barn sem getið er utan hjónabands, en lausaleiksbörn kallast einnig **laungetin** eða **óskilgetin** börn.
Rót (virki)

**Rót** er vigursvið, sem venslað er öðru vigursviði, táknað með *rot* eða *curl*. Getur einnig átt við virkjann, sem notaður er til að reikna umrætt vigursvið. 

## Stærðfræðileg skilgreining
Skilgreina má *rót* vigursviðs í punkti *P* í stefnu þverils **n** flatar *C* með eftirfarandi markgildi:
: \left(\mathrm{rot A}\right)_{P} \cdot \mathbf{n} = \lim_{\textrm{C} \rightarrow 0} \frac{1}{\textrm{C}} \oint_{C} \mathbf{A} \cdot d\mathbf{r}

Reikna má *rót* vigursviðs **F**=(*F<sub>1</sub>*,*F<sub>2</sub>*,*F<sub>3</sub>*), með eftirfarandi hætti:

:\nabla\times\vec F =
\begin{vmatrix}
  \vec e_x & \vec e_y & \vec e_z  \\
  \frac{\partial}{\partial x} & \frac{\partial}{\partial y} & \frac{\partial}{\partial z} \\
  F_x & F_y & F_z \end{vmatrix}


Vigursvið með *rót* núll nefnist **rótlaust vigusvið**.
## Sjá einnig
* Laplacevirki
* Stigull
* Sundurleitni