Sagnbeyging

**Beygingar [[sagnorð|sagna]]** greina þær í flokkana veikar, sterkar og blandaðar sagnir. Frumhlutar sagnarinnar, sem aðrar orðmyndir hennar myndast af, kallast kennimyndir hennar. Strikið tilstrik (n-strik, strik sem er jafnbreytt bókstafinum *[[n]]*) er stundum notað við upptalningu beygingarmynda.

## Veikar sagnir

**Veikar sagnir** hafa beygingarendingu sem endar á tannhljóðsviðskeytunum *-aði*, *-ði*, *-di*, *-ti* í annari kennimynd veikra sagna (fyrsta persóna eintala þátíð framsöguháttur):

* að *elska* – ég *elska*'ði** – ég hef ''elskað''
* að ''heyra'' – ég ''heyr**ði*** – ég hef ''heyrt''
* að ''deyfa'' – ég ''deyf'''ði*** – ég hef *deyft*
* að *dæma* – ég *dæm*'di*** – ég hef ''dæmt''
* að ''vekja'' – ég ''vak'''ti*** – ég hef *vakið*
* að *telja* – ég *tal*'di*** – ég hef ''talið''
* að ''lenda'' – ég ''len'''ti*** – ég hef *lent*

Mun fleiri veikar sagnir eru að finna í íslensku en sterkar.

## Sterkar sagnir

**Sterkar sagnir** í íslensku eru endingarlausar í þátíð fyrstu og þriðju persónu eintölu (til dæmis „ég *fann*“ og „hún *fann*“) en enda á **-st** í þátíð, annari persónu eintölu (til dæmis „þú *fann*'st***“):
* þátíð fyrstu og þriðju persónu eintölu
*: að ''bíta'' – ég ''beit'', hún ''beit''
*: að ''fara'' – ég ''fór'', hún ''fór''
*: að ''bresta'' – ég ''brast'', hún ''brast''
*: að ''heita'' – ég ''hét'', hún ''hét''
* þátíð, önnur persóna eintölu
*: þú ''bei'''st***
*: þú *fór*'st***
*: þú ''bra'''st***
*: þú *hé*'st**''

Fáeinar sagnir eru ýmist notaðar veikar eða sterkar:
* að ''hrinda'' – ég ''hratt'', ég ''hrinti'', – hún ''hratt'', hún ''hrinti''
* að ''fela'' – ég ''fól'', ég ''faldi'', – hún ''fól'', hún ''faldi''
Kemur þá stundum fram merkingarmunur eftir því hvort sögnin er veik eða sterk.

== Blandaðar sagnir ==

Til blandaðra sagna í íslensku teljast **núþálegar sagnir** og **ri-sagnir**. 

**Núþálegar sagnir** kallast svo sökum þess að nútíð sagnanna er mynduð líkt og þátíð sterkra sagna, þ. e. með hljóðskiptum í stofni orðs, en þátíð þeirra er hins vegar veik og hefur sömu viðskeyti og þátíð veikra sagna. Þessar sagnir eru alls 11; ''eiga, mega, knega, unna, kunna, muna, munu, skulu, þurfa, vita, vilja''.

**ri-sagnir** hafa endinguna ði í þátíð en beygjast að öðru leyti sem sterkar sagnir. Þær eru 4 í nútíma íslensku; ''róa, gróa ,núa, snúa.

== Kennimyndir sagna ==

Kennimyndir sagna eru áþekkar kenniföllum [[nafnorð]]a og taka mynd af [[hættir sagna|háttum]] sagnarinnar. Af þeim eru aðrar myndir sagnarinnar dregnar.


**Kennimyndir veikra og -ri sagna** eru þrjár:
*Nútíð nafnháttar (nt.)
*1. persóna eintölu í framsöguhætti þátíðar (þt. et.)
*Lýsingarháttur þátíðar (lh. þt.)

Hér er þetta sýnt með hjálparorðum:

<table border="1" cellspacing="0" cellpadding="0" width="300">
  <tr>
    <td align="center">nh.</td>
    <td align="center">þt. et.</td>
    <td align="center">lh. þt.</td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center">(að) <strong>mála</strong></td>
    <td align="center">(ég) <strong>málaði</strong></td>
    <td align="center">(ég hef) <strong>málað</strong></td>
  </tr>
</table>

Önnur og þriðja kennimynd verða til af sagnarstofni ([[nafnháttur]] að frádreginni endingunni ''-a'') með endingum í þátíð; **-aði, -ði, -di, -ti**; og lýsingarhætti þátíðar; **-að, -t.**

**-ri** sagnirnar fjórar eru þannig í kennimyndum sínum:

<table border="1" cellspacing="0" cellpadding="0" width="300">
  <tr>
    <td align="center">nh.</td>
    <td align="center">þt. et.</td>
    <td align="center">lh. þt.</td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center">(að) <strong>gróa</strong></td>
    <td align="center">(ég) <strong>greri</strong></td>
    <td align="center">(ég hef) <strong>gróið</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center">(að) <strong>róa</strong></td>
    <td align="center">(ég) <strong>reri</strong></td>
    <td align="center">(ég hef) <strong>róið</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center">(að) <strong>núa</strong></td>
    <td align="center">(ég) <strong>neri</strong></td>
    <td align="center">(ég hef) <strong>núið</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center">(að) <strong>snúa</strong></td>
    <td align="center">(ég) <strong>sneri</strong></td>
    <td align="center">(ég hef) <strong>snúið</strong></td>
  </tr>
</table>


**Kennimyndir sterkra sagna** eru fjórar:
*Nútíð nafnháttar (nt.)
*1. persóna eintölu í framsöguhætti þátíðar (þt. et.)
*1. persóna fleirtölu í framsöguhætti þátíðar (þt. ft.)
*Lýsingarháttur þátíðar (lh. þt.)
Sterkar sagnir hafa óreglulegri beygingu en veikar og hljóðskipti í stofni. Þess vegna verður að bæta einni kennimynd við til svo hægt sé að leiða út aðrar myndir:

<table border="1" width="400" cellspacing="0" cellpadding="0">
  <tr>
    <td align="center">nh.</td>
    <td align="center">þt. et.</td>
    <td align="center">þt. ft.</td>
    <td align="center">lh. þt.</td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center">(að) <strong>bíta</strong></td>
    <td align="center">(ég) <strong>beit</strong></td>
    <td align="center">(við) <strong>bitum</strong></td>
    <td align="center">(ég hef) <strong>bitið</strong></td>
  </tr>
</table>

Orðabækur ættu að sýna þátíðarendingu veikra sagna; ''mála, -aði;'' en allar kennimyndir sterkra sagna (og núþálegra); ''bíta, beit, bitum, bitið''. 

Höfuðeinkenni sterkra sagna er að mynda þátíðarendingu með hljóðskiptum í stofni ([[sérhljóða]]breytingum) og má skipta þeim í 6 flokka eftir því:

<table border="1" width="400" cellspacing="0" cellpadding="0">
  <tr>
    <td align="center">nh.</td>
    <td align="center">þt. et.</td>
    <td align="center">þt. ft.</td>
    <td align="center">lh. þt.</td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center">(að) <strong>líta</strong></td>
    <td align="center">(ég) <strong>leit</strong></td>
    <td align="center">(við) <strong>litum</strong></td>
    <td align="center">(ég hef) <strong>litið</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center"><strong>brjóta</strong></td>
    <td align="center"><strong>braut</strong></td>
    <td align="center"><strong>brutum</strong></td>
    <td align="center"><strong>brotið</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center"><strong>binda</strong></td>
    <td align="center"><strong>batt</strong></td>
    <td align="center"><strong>bundum</strong></td>
    <td align="center"><strong>bundið</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center"><strong>skera</strong></td>
    <td align="center"><strong>skar</strong></td>
    <td align="center"><strong>skárum</strong></td>
    <td align="center"><strong>skorið</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center"><strong>lesa</strong></td>
    <td align="center"><strong>las</strong></td>
    <td align="center"><strong>lásum</strong></td>
    <td align="center"><strong>lesið</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center"><strong>fara</strong></td>
    <td align="center"><strong>fór</strong></td>
    <td align="center"><strong>fórum</strong></td>
    <td align="center"><strong>farið</strong></td>
  </tr>
</table>

Rétt er að geta kennimynda tveggja vandasamra sagna:

<table border="1" width="400" cellspacing="0" cellpadding="0">
  <tr>
    <td align="center">nh.</td>
    <td align="center">þt. et.</td>
    <td align="center">þt. ft.</td>
    <td align="center">lh. þt.</td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center">(að) <strong>valda</strong></td>
    <td align="center">(ég) <strong>olli</strong></td>
    <td align="center">(við) <strong>ollum/ullum</strong></td>
    <td align="center">(ég hef) <strong>valdið</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center"><strong>hanga</strong></td>
    <td align="center"><strong>hékk</strong></td>
    <td align="center"><strong>héngum</strong></td>
    <td align="center"><strong>hangið</strong></td>
  </tr>
</table>


**Kennimyndir núþálegra sagna** eru einnig fjórar en önnur og þriðja kennimynd eru ekki hinar sömu og kennimyndar sterkra sagna:
*Nútíð nafnháttar (nt.)
*1. persóna eintölu í framsöguhætti nútíðar (nt. et.)
*1. persóna eintölu í framsöguhætti þátíðar (þt. ft.)
*Lýsingarháttur þátíðar (lh. þt.)

Kennimyndir allra núþálegra sagna í nútíma íslensku eru tíundaðar hér:

<table border="1" width="400" cellspacing="0" cellpadding="0">
  <tr>
    <td align="center">nh.</td>
    <td align="center">nt. et.</td>
    <td align="center">þt. ft.</td>
    <td align="center">lh. þt.</td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center">(að) <strong>eiga</strong></td>
    <td align="center">(ég) <strong>á</strong></td>
    <td align="center">(ég) <strong>átti</strong></td>
    <td align="center">(ég hef) <strong>átt</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center"><strong>kunna</strong></td>
    <td align="center"><strong>kann</strong></td>
    <td align="center"><strong>kunni</strong></td>
    <td align="center"><strong>kunnað</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center"><strong>mega</strong></td>
    <td align="center"><strong>má</strong></td>
    <td align="center"><strong>mátti</strong></td>
    <td align="center"><strong>mátt</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center"><strong>muna</strong></td>
    <td align="center"><strong>man</strong></td>
    <td align="center"><strong>mundi</strong></td>
    <td align="center"><strong>munað</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center"><strong>munu</strong></td>
    <td align="center"><strong>mun</strong></td>
    <td align="center"><strong>-</strong></td>
    <td align="center"><strong>-</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center"><strong>skulu</strong></td>
    <td align="center"><strong>skal</strong></td>
    <td align="center"><strong>-</strong></td>
    <td align="center"><strong>-</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center"><strong>unna</strong></td>
    <td align="center"><strong>ann</strong></td>
    <td align="center"><strong>unni</strong></td>
    <td align="center"><strong>unnað</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center"><strong>vilja</strong></td>
    <td align="center"><strong>vil</strong></td>
    <td align="center"><strong>vildi</strong></td>
    <td align="center"><strong>viljað</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center"><strong>vita</strong></td>
    <td align="center"><strong>veit</strong></td>
    <td align="center"><strong>vissi</strong></td>
    <td align="center"><strong>vitað</strong></td>
  </tr>
  <tr>
    <td align="center"><strong>þurfa</strong></td>
    <td align="center"><strong>þarf</strong></td>
    <td align="center"><strong>þurfti</strong></td>
    <td align="center"><strong>þurft</strong></td>
  </tr>
</table>

**Munu** og **skulu** eru ófullkomnar sagnir og vantar því tvær síðustu kennimyndirnar en þó er til [[viðtengingarháttur þátíðar]]; **mundi/myndi, skyldi'''.

## Afleiddar myndir sagna
Afleiddar myndir sagna myndast af kennimyndum. 
Hér segi ég frá þremur kennimyndim sterkra sagna:
Tvær þeirra eru myndaðar af fyrstu kennimynd en ein ef þeirri þriðju.

# Sögn í nt. fh. et. oft með i-hljóðvarpi. Dæmi bíta-bít, stinga-sting.(Af 1.km.)
# Sögn í vh. nt. og endar á a. Dæmi bíta-bíti stinga-stingi.(Af 1.km.)
# Sögn í vh. þt. oft með i-hljóðvarpi. Dæmi bitum-biti supum-sypi.(Af 3.km.)

## Tilvísanir


## Heimildir
* 
* 
* 
* Málfinnur og sagnorð

## Tengt efni
* Beygingarlýsing íslensks nútímamáls