Þunglyndislyf

**Þunglyndislyf** (eða í víðara samhengi **geðdeyfðarlyf**) eru lyf sem notuð eru við þunglyndi. Þau eru einnig notuð gegn kvíða, áráttu-þráhyggjuröskun, átröskun, krónískum verkjum, athyglisbresti, svefnröskun og vímuefnavanda. 

Tilgangur þunglyndislyfja er að draga úr einkennum ofangreindra sjúkdóma til þess og auðvelda sjúklingum að eiga í samskiptum við aðra. Þunglyndislyf geta valdið ýmsum aukaverkunum svo sem mildum óþægindum, minnkaðri kynhvöt, stinningarvandamálum hjá körlum og leggangaþurrki hjá konum. Í alvarlegum tilvikum þarf að hætta notkun þunglyndislyfja.

Notkun þunglyndislyfja er mismikil eftir löndum. Íslendingar nota mest allra OECD-þjóða af þunglyndislyfjum og er notkun þeirra tvisvar til þrisvar sinnum meiri en á hinum Norðurlöndunum. Notkunin hefur aukist um 40% síðastliðin tíu ár og hafa 3% unglinga undir 15 ára aldri fengið þunglyndislyf. Ekkert bendir þó til þess að tíðni þunglyndissjúkdóma sé meiri á Íslandi en í öðrum OECD-löndum. 

Einstaklingar með geðhvörf eru yfirleitt á jafnvægislyfjum (e. mood stabilizers). Einhverjir með geðhvörf á þunglyndislyfjum hafa fengið maníu 
en ekki eru nægjanlegar rannsóknir til að sanna orkasamband þar á milli.
Sumir sjúklingar með geðhvörf fá eingöngu þunglyndislyf og eru þau oft gefin með öðrum jafnvægisstillandi lyfjum. 

## Lyfjafræðileg flokkun
Ekki er vitað með fullri vissu hvernig þunglyndislyf virka, en viðurkenndasta skýringin er sú að þau virki með því að hafa áhrif á styrk mónóamín-taugaboðefna (serótóníns, noradrenalíns og dópamíns) í heilanum. 

Helstu flokkar þunglyndislyfja eru:

### Lyf sem hemja upptöku [[amín]]a
(Taugaboðefni líkamans eru mörg hver amín, svo sem adrenalín, dópamín, noradrenalín, serótónín og histamín.)
* Lyf sem hemja upptöku serótóníns úr taugafrumubili ('''SSRI lyf''')
** Dæmi eru flúoxetín, sertralín og paroxetín.
* Lyf sem hemja bæði upptöku serótóníns og noradrenalíns úr taugafrumubili (**SNRI lyf**)
** Dæmi er venlafaxín.
* Lyf sem hemja upptöku noradrenalíns úr taugafrumubili (**NRI** eða **NERI lyf**)
** Dæmi eru búprópíón og reboxetine.

### Lyf sem hemja amín-viðtakann svo amínið (taugaboðefnið) binst ekki viðtakanum
* Dæmi er mirtazapine sem binst við α2-noradrenalín viðtakann. Það leiðir af sér aukna virkni serótóníns í vissum hlutum heilans.
### Lyf sem hemja niðurbrot amína
* Lyfin eru hemlar á ensímin sem brjóta niður amín (e. mónóamín oxídasa-hemlar, MAOI). Ýmist eru lyfin: 
** ósértækir mónóamín-endurupptökuhemlar t.d. phenelzine og tranylcypromine.
** sértækir mónóamín-endurupptökuhemlar á ensímið, t.d. moclobemíð.

## Ýmis þunglyndislyf
(sérheitið er með stórum staf og virka efnið með litlum)
### [[Sértækir serótónín endurupptökuhemlar|SSRI lyf]]
* Prozac (fluoxetín)
* fluvoxamine
* Seroxat og  Paroxat (paroxetín)
* Cipramil og Oropram (citalopram)
* Cipralex (escitalopram)
* vilazodone
* Zoloft (sertraline)

### TCA lyf
* amitriptyline
* desipramine
* imipramine
* nortriptyline
### SNRI lyf
* venlafaxine
* duloxetine
### NRI lyf
* Wellbutrin og Zyban (búprópíón)
* maprotiline
* reboxetine

### Antagonistar fyrir mónóamín viðtaka
* mirtazapine
* trazodone
* mianserin
### MAOI lyf
* phenelzine
* tranylcypromine
* isocarboxazid
* moclobemide

## Heimildir