open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1452

Árið **1452** (**MCDLII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Gottskálk Hólabiskup heimilaði Einari Ísleifssyni ábóta í Munkaþverárklaustri að selja Gásir til Möðruvallaklausturs og mun verslunarstaðurinn þá hafa verið aflagður.
* Þrettán manna hópur á ferð um Sölvamannagötur á Laxárdalsheiði lenti í miklu óveðri og hrakningum. Einn úr hópnum var Einar Þorleifsson hirðstjóri, sem komst lifandi að Stað í Hrútafirði en dó þar. 
* Páfi bannfærði Marcellus Skálholtsbiskup.

### Fædd

### Dáin
* Einar Þorleifsson hirðstjóri varð úti á Laxárdalsheiði.

## Erlendis
* Mars - Friðrik 3. var krýndur keisari hins Heilaga rómverska ríkis í Rómarborg og var síðasti keisarinn sem þar var krýndur.
* Mikið eldgos í eldfjallinu Kuwae á Vanúatú í Kyrrahafi olli kólnun loftslags um allan heim.
* Stríð stóð yfir milli Svía og Dana á Skáni. Allmargar orrustur voru háðar og veitti Svíum undir forystu Karls Knútssonar Bonde yfirleitt betur.

### Fædd
* 6. febrúar - Jóhanna, krónprinsessa af Portúgal (d. 1490). 
* 10. mars - Ferdinand 2. af Aragon (d. 1516). 
* 15. apríl - Leonardo da Vinci, ítalskur listamaður og uppfinningamaður (d. 1519).
* 10. júlí - Jakob 3., Skotakonungur (d. 1488).
* 27. júlí - Ludovico Sforza hertogi af Mílanó (d. 1508).
* 21. september - Girolamo Savonarola, ítalskur munkur og umbótamaður í Flórens, brenndur á báli, (d. 1498).
* 2. október - Ríkharður 3. Englandskonungur (d. 1485).

### Dáin
1425

Árið **1425** (**MCDXXV** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Enskir duggarar tóku íslensku hirðstjórana höndum í Vestmannaeyjum og fluttu til Noregs sem svar við siglingabanni frá 1415 sem reynt hafði verið að ítreka.

## Fædd

## Dáin
1443

Árið **1443** (**MCDXLIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Þrjátíu stór frönsk fiskiskip að veiðum við Ísland.

;Fædd

**Dáin** 
* Oddur Þórðarson leppur, lögmaður sunnan og austan.

## Erlendis
* 28. nóvember - Orrustan við Nis. Jóhann Hunyadi og Albanar undir stjórn Skanderbegs unnu sigur á Tyrkjum.
* Kristófer af Bæjaralandi krýndur konungur Danmerkur í Ribe.

;Fædd
* 23. febrúar - Matthías Corvinus, konungur Ungverjalands (d. 1490).
* 31. maí - Lafði Margrét Beaufort, móðir Hinriks 7. Englandskonungs (d. 1509).
* 5. desember - Júlíus II páfi (d. 1513)
* 17. maí - Játmundur jarl af Rutland, sonur Ríkharðs hertoga (d. 1460).

;Dáin
* 14. mars - Jóhann hertogi af Pfalz-Neumarkt, faðir Kristófers af Bæjaralandi (d. 1383).
Okavangofljót

**Okavangofljót** er fjórða lengsta fljót í sunnanverðri Afríku. Það rennur um 1700 kílómetra leið frá Angóla (þar sem það heitir **Cubango-fljót**), eftir landamærunum við Namibíu og inn í Botsvana þar sem það rennur út í Okavangofen við norðurenda Kalaharíeyðimerkurinnar.
Úlfljótsvatn

**Úlfljótsvatn** er 2,45 km² stöðuvatn í Soginu, rétt sunnan við Þingvallavatn. Orkuveita Reykjavíkur keypti virkjanaréttindi í ofanverðu Soginu á árunum 1929-1933. Ljósafossvirkjun varð til þess að vatnið stækkaði nokkuð. Þar hafa verið reknar sumarbúðir á vegum skátahreyfingarinnar, sem keypti land við vatnið 1940, og þar hafa verið haldin Landsmót skáta á Íslandi. Skátar eru með skála bátaleigur og leiktæki þarna en þar eru líka bústaðir. Stærsta eyja vatnsins er Flatey en þar á eftir koma Brúarey og Hrútey.
Jesse James

**Jesse James** (5. september 1847 – 3. apríl 1882) var frægur bandarískur byssumaður og útlagi í villta vestrinu. Hann var frá Missouri og gerðist skæruliði í her Suðurríkjanna í þrælastríðinu 1864, aðeins sextán ára gamall. Eftir að stríðinu lauk hóf hann feril sem bankaræningi og lestarræningi í Iowa, Texas, Kansas og Vestur-Virginíu með James-Younger-genginu (ásamt bróður sínum, Cole Younger og fleiri fyrrum skæruliðum). Tengsl hans við borgarastyrjöldina og litríkur glæpaferill gerðu hann að alþýðuhetju í lifanda lífi. Hann var skotinn í hnakkann af einum liðsmanni sínum sem ætlaði sér að innheimta 10.000 dollara lausnargjaldið sem sett var til höfuðs honum.
Thomas Hobbes

**Thomas Hobbes** (5. apríl 1588 – 4. desember 1679) var enskur heimspekingur. Bók hans, *[[Leviathan]]*, sem kom út 1651, lagði línurnar fyrir vestræna stjórnmálaheimspeki. 

Þótt Hobbes sé í dag best þekktur stjórnmálaheimspeki sína fékkst hann þó við ýmis önnur efni innan heimspekinnar, meðal annars siðfræði og þekkingarfræði, og einnig fékkst hann við sagnfræði og vísindi, til dæmis rúmfræði. Aukinheldur hefur greinargerð Hobbes fyrir mannlegu eðli sem samvinnu manna í sína eigin þágu reynst lífseig hugmynd innan heimspekilegrar mannfræði.      

## Helstu rit
* 1628 Þýðing á riti Þúkýdídesar um pelópsskagastríðið
* 1650 *The Elements of Law, Natural and Political*, sem samanstendur af
** *[[Human Nature (bók)|Human Nature, or the Fundamental Elements of Policie]]*
** *[[De Corpore Politico]]*
* 1651-8 *Elementa philosophica*
** 1651 *[[De Cive]]*
** 1655 *[[De Corpore]]*
** 1658 *[[De Homine]]*
* 1651 *[[Leviathan (bók)|Leviathan, or the Matter, Forme, and Power of a Commonwealth, Ecclesiasticall and Civil]]* 
* 1656 *[[Questions concerning Liberty, Necessity and Chance]]*
* 1668 latnesk þýðing af *[[Leviathan]]*
* 1681 *[[Behemoth, or The Long Parliament]]* (kom út að Hobbes látnum)

## Hobbes bókmenntum
* Tígurinn Hobbes í myndasögunum  um *[[Calvin og Hobbes]]* eftir Bill Watterson var nefndur eftir Thomas Hobbes.

## Heimild
* 

## Frekari fróðleikur
* Tuck, Richard, *Hobbes: A Very Short Introduction* (Oxford: Oxford University Press, 1898/2002). ISBN 0-19-280255-0
* Sorell, Tom, *Hobbes* (London: Routledge, 1986). ISBN 0-415-06366-3
* Sorell, Tom (ritstj.), *The Cambridge Companion to Hobbes* (Cambridge: Cambridge University Press, 1996/1999). ISBN 0-521-42244-2

## Tengt efni
* René Descartes
* John Locke
* John Rawls
* Jean-Jacques Rousseau
* Samfélagssáttmálinn
* Stjórnspeki

## Tenglar

* 
* 
* 
*
Søren Kierkegaard

**Søren Aabye Kierkegaard** (5. maí 1813 – 11. nóvember 1855) var danskur heimspekingur og guðfræðingur, sem er venjulega talinn faðir tilvistarspekinnar. Hann brúaði bilið milli hegelskrar heimspeki og þess sem varð síðar tilvistarspeki. Kierkegaard gagnrýndi heimspeki Hegels harðlega og það sem hann sá sem innantóm formlegheit dönsku kirkjunnar. Mörg verka hans fjalla um trúarleg stef, eins og eðli guðstrúar, kristna kirkju sem stofnun, kristilega siðfræði og guðfræði og geðshræringar og tilfinningar manns þegar maður stendur frammi fyrir tilvistarfræðilegum ákvörðunum. Af þessum sökum er heimspeki Kierkegaards stundum lýst sem kristilegri tilvistarspeki og tilvistarspekilegri sálarfræði. Vandasamt er að skilgreina og túlka verk Kierkegaards, þar sem hann samdi flest eldri verka sinna undir dulnefnum og notaði svo ólík dulnefni til að gera opinberlega athugasemdir við og gagnrýna önnur verk sín undir öðrum dulnefnum. Af þessum sökum er fremur erfitt að greina á milli raunverulegra skoðana og viðhorfa Kierkegaards og þeirra sem hann notar eingöngu til þess að rökstyðja sig sem skálduð persóna. Ludwig Wittgenstein sagði að Kierkegaard hafi verið „dýpsti hugsuður nítjándu aldar“.

## Helstu ritverk
* (1841) *[[Um kaldhæðnishugtakið með tilliti til Sókratesar]]* (*Om Begrebet Ironi med stadigt Hensyn til Socrates*)
* (1843) *[[Annaðhvort eða]]* (*Enten - Eller*)
* (1843) *[[Uggur og ótti]]* (*Frygt og Bæven*) (kom fyrst út í íslensku árið 2000 í þýðingu Jóhönnu Þráinsdóttur). 
* (1843) *[[Endurtekningin (Kierkegaard)|Endurtekningin]]* (*Gjentagelsen*) (kom fyrst út á íslensku árið 1966 í þýðingu Þorsteins Gylfasonar). 
* (1844) *[[Heimspekilegir molar]]* (*Philosophiske Smuler*)
* (1844) *[[Angistarhugtakið]]* (*Begrebet Angest*) 
* (1845) *[[Stig lífsins leiðar]]* (*Stadier paa Livets Vei*) 
* (1846) *[[Óvísindalegur eftirmáli]]* (*Afsluttende uvidenskabelig Efterskrift*)
* (1847) *[[Gjörningar ástarinnar]]* (*Kjerlighedens Gjerninger*) 
* (1848) *[[Kristileg samtöl]]* (*Christelige Taler*)
* (1849) *[[Sjúkdómurinn til dauðans]]* (*Sygdommen til Døden*)
* (1850) *[[Þjálfun í kristni]]* (*Indøvelse i Christendom*)

## Heimild
* 

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Friedrich Nietzsche
* Riddari trúarinnar
* Tilvistarspeki
* Trúarheimspeki

## Tenglar
* 
* 
* 
* Søren Kierkegaard Forskningscenteret / Kaupmannahöfn (enska) 
* „Sören Aabye Kierkegaard - 150 ára afmæli“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1963
* „Kierkegaard og existentíalisminn“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1963
* „Frá Kierkegaard til Sartres“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1963
* „Andinn gefur þér líf“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1965
Arthur Schopenhauer

**Arthur Schopenhauer** (22. febrúar 1788 – 21. september 1860) var þýskur heimspekingur. Hann er frægastur fyrir rit sitt *[[Heimurinn sem vilji og ímynd]]*. Hann er vel kunnur sem heimspekilegur svartsýnismaður, sem sá lífið sem í eðli sínu illt, tilgangslaust og þjáningarfullt. Við nánari athugun kemur þó í ljós að í samræmi við austræn trúarbrögð, sem höfðu mikil áhrif á hann, einkum hindúismi og búddismi, sá hann frelsun eða lausn undan þjáningum í fagurfræðilegum hugleiðingum, samúð með öðrum og meinlætalifnaði. Hugmyndir hans höfðu mikil áhrif bæði í heimspeki og sálfræði og á tónlist og bókmenntir.

## Helstu ritverk
* *Um fjórfalda rót lögmálsins un nægjanlega ástæðu* (*Über die vierfache Wurzel des Satzes vom zureichenden Grunde*), 1813 
* *Um sjón og liti* (*Über das Sehen und die Farben*), 1816
* *[[Heimurinn sem vilji og ímynd]]* (*Die Welt als Wille und Vorstellung*), 1818/1819
* *Um viljann í náttúrunni* (*Über den Willen in der Natur*), 1836
* *Um frelsi mannlegs vilja* (*Über die Freiheit des menschlichen Willens*), 1839
* *Um grundvöll siðferðisins* (*Über die Grundlage der Moral*), 1840
* *Hjáverk og vanrækt skrif* (*Parerga und Paralipomena*), 1851

## Heimild
* 

## Tenglar
* 
* ''Arthur Schopenhauer''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1965
Franz Brentano

**Franz Clemens Honoratus Hermann Brentano** (16. janúar 1838 Marienberg am Rhein (nærri Boppard) – 17. mars 1917 Zürich) var austurrískur heimspekingur og sálfræðingur. Hann hafði áhrif á ýmsa aðra hugsuði, svo sem Edmund Husserl og Alexius Meinong, sem tóku upp og þróuðu áfram kenningar hans.

## Helstu ritverk
* (1874) *[[Sálfræði frá raunvísindalegu sjónarhorni]]* (*Psychologie vom empirischen Standpunkt*)
* (1889) *[[Um uppruna siðlegrar þekkingar]]* (*Vom Ursprung sittlicher Erkenntnis*)
* (1911) *[[Aristóteles og heimsmynd hans]]* (*Aristoteles und seine Weltanschauung*)
* (1911) *[[Flokkun andlegra fyrirbæra]]* (*Die Klassifikation von Geistesphänomenen*) 
* (1976) *[[Heimspekilegar rannsóknir á rúmi, tíma og fyrir fyrirbærum]]* (*Philosophische Untersuchungen zu Raum, Zeit und Kontinuum*)
* (1982) *[[Lýsandi sálarfræði]]* (*Deskriptive Psychologie*)

## Heimild
* 

## Tenglar
* 
* 
* 
* „Franz Brentano's Ontology“
George Berkeley

**George Berkeley** (12. mars 1685 – 14. janúar 1753), einnig þekktur sem **Berkeley biskup**, var áhrifamikill írskur heimspekingur, sem setti fram hughyggjukenningu, sem er ágætlega lýst með slagorðinu „*Esse est percipi*“ eða „að vera er að vera skynjaður“. Kenningin er í hnotskurn sú að það eina sem við getum þekkt séu skynjanir okkar og hugmyndir um hluti en ekki sértekningar á borð við „efni“. Berkeley samdi nokkur rit en frægust þeirra eru sennilega *[[Ritgerð um lögmál mannlegrar þekkingar]]* (*Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge*) (1710) og *Þrjár samræður Viðars og Huga* (*Three Dialogues between Hylas and Philonous*) (1713) (nafn Philonous, sem er málsvari Berkeleys sjálfs, þýðir „sá sem elskar hugann“ en Hylas, sem er nefndur eftir forngríska orðinu fyrir efni (einkum við), er málsvari heimspeki Johns Locke). Árið 1734 gaf Berkeley út *Greinandann* (*[[The Analyst]]*), sem var gagnrýni á undirstöður vísindanna og hafði mikil áhrif á þróun stærðfræðinnar.

Borgin Berkeley í Kaliforníu er nefnd eftir honum.
 
## Helstu ritverk
* 1709 *[[Ritgerð um nýja kenningu um sjónskynjun]]* (*Essay towards a New Theory of Vision*)
* 1710 *[[Ritgerð um lögmál mannlegrar þekkingar]]* (*Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge*)
* 1713 *[[Þrjár samræður Viðars og Huga]]* (*Three Dialogues between Hylas and Philonous*)
* 1713 *[[Greinandinn]]* (*The Analyst*)
* 1734 *[[Alkifrón eða Mínútuspekingurinn]]* (*Alciphron, or The Minute Philosopher*)

## Heimild
* 

## Tenglar

* 
* 
* 
*
Ritgerð um mannlegan skilning

***An Essay Concerning Human Understanding*** eða ***Ritgerð um mannlegan skilning*** er annað tveggja áhrifamestu ritverka Johns Locke; hitt verkið er *[[Ritgerð um ríkisvald]]* (*Second Treatise on Civil Government*). *Ritgerð um mannlegan skilning*, sem kom fyrst út árið 1689, fjallar fyrst og fremst um undirstöður mannlegrar þekkingar og skilnings. Locke lýsir mannshuganum sem auðu blaði (*[[tabula rasa]]*) við fæðingu, sem reynslan fyllir út. Verkið var eitt af meginritum um raunhyggju á nýöld og hafði mikil áhrif á ýmsa heimspekinga upplýsingartímabilsins, meðal annars David Hume og George Berkeley. Rit Immanuels Kant, *Gagnrýni hreinnar skynsemi* (*Kritik der reinen Vernunft*) var samið m.a. sem viðbragð við heimspeki Lockes. Á nútímanum hafa margir fræðimenn rakið upphaf sjálfsins til Ritgerðar um mannlegan skilning.

Locke samdi *Ritgerð um mannlegan skilning* á 18 ára löngu tímabili. Í „Bréfi til lesandans“ skrifar Locke að hugmyndin að verkinu hafi kviknað í samræðum hans við vini sína. Þegar samræðurnar virtust hjakka í sama farinu sagði Locke að þeir næðu engum árangri án þess að rannsaka ítarlega „okkar eigin getu ... hvaða viðfang skilningur okkar gæti eða gæti ekki höndlað“. Samræðurnar áttu sér stað um 1671 en það ár gerði Locke tvö uppköst að ritinu. Hann hélt áfram að vinna við það í tæplega tvo áratugi, endurskoða og auka við upphaflega afstöðu sína. Þótt ritið sé skráð síðan 1690 kom það í raun fyrst út árið 1689.

## Tengt efni

* John Locke
* Nýaldarheimspeki
* Raunhyggja

## Heimild
A Treatise of Human Nature

***A Treatise of Human Nature*** eða ***Ritgerð um mannlegt eðli*** er rit eftir skoska heimspekinginn David Hume, sem kom út á árunum 1739–1740.

Hume samdi *Ritgerðina* í Frakklandi 26 ára gamall. Þótt margir fræðimenn telji nú *Ritgerðina* vera mikilvægasta rit Humes og eitt mikilvægasta rit í sögu heimspekinnar hlaut hún ekki góðar viðtökur í Bretlandi í upphafi. Hume sjálfur lýsti viðtökunum þannig að bókin hefði „fallið dauð úr prentvélinni“.

Hume vildi vita hvort *Ritgerðin* hlyti góðar viðtökur og ef svo yrði ætlaði hann að ljúka við verkið með því að auka við *Ritgerðina* bækur um stjórnmál og samfélagsgagnrýni. Það gerði hann ekki vegna þess hvernig verkinu var tekið.

Þegar Hume hafði komist að þeirri niðurstöðu að vandi *Ritgerðarinnar* væri stílfræðilegur fremur en boðskapur hennar endurvann hann hluta efnisins í *[[Rannsókn á skilningsgáfunni]]*. Sú bók naut ekki heldur mikilla vinsælda en var þó betur tekið en *Ritgerðinni*.

Efni ritsins er eftirfarandi:
* 1. bók: „Um skilninginn“ („Of the Understanding“) - Umfjöllun um allt frá uppruna hugmynda okkar til þess hvernig þær eru flokkaðar. Í þessum hluta verksins er mikilvægur kafli um efahyggju.
* 2. bók: „Um ástríðurnar“ („Of the Passions“) - Umfjöllun um geðshræringar.
* 3. bók: „Um siðferði“ („Of Morals“) - umfjöllun um siðferði, réttlæti, skyldur og góðan vilja.

*Ritgerð um mannlegt eðli* er nú laus undan höfundarrétti.

## Tengt efni

**[[Rannsókn á skilningsgáfunni]]*
*Raunhyggja

## Heimild
*
Gagnrýni hreinnar skynsemi

***Kritik der reinen Vernunft*** eða ***Gagnrýni hreinnar skynsemi*** er rit um heimspeki eftir þýska heimspekinginn Immanuel Kant (1724-1804). Kant hóf að semja ritið árið 1770 en það kom fyrst út árið 1781 og önnur endurskoðuð útgáfa árið 1787. Ritið er oft nefnt „fyrsta gagnrýnin“ en Kant fylgdi verkinu eftir með *[[Gagnrýni verklegrar skynsemi]]* (*Kritik der praktischen Vernunft*) (1788) og *[[Gagnrýni dómgreindar]]* (*Kritik der Urteilskraft*) (1790).

*Gagnrýni hreinnar skynsemi* er af mörgum talin áhrifamesta og mikilvægasta rit Kants og áhrifamesta og mikilvægasta rit í sögu vestrænnar heimspeki. Í verkinu reynir Kant að brúa bilið milli rökhyggju og raunhyggju og að bregðast við raunhyggju Johns Locke (1632-1704) og ekki síst róttækri raunhyggju Davids Hume (1711-1776), sem Kant kvað hafa „vakið sig af kreddublundi“.

## Tengt efni

**[[Formáli að frumspeki]]*
**[[Frumspeki siðlegrar breytni]]*
**[[Gagnrýni dómgreindar]]*
**[[Gagnrýni verklegrar skynsemi]]*
**[[Grundvöllur að frumspeki siðlegrar breytni]]*

## Heimild
*
1459

Árið **1459** (**MCDLIX** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Teitur Gunnlaugsson í Bjarnarnesi var leystur frá hyllingareið sínum við Eirík af Pommern með alþingisdómi en hann hafði neitað að viðurkenna aðra konunga yfir Íslandi þótt Eiríkur væri löngu farinn frá.

### Fædd

### Dáin
* Torfi Arason frá Stóru-Ökrum í Blönduhlíð, riddari og hirðstjóri, dó í Björgvin (f. um 1410).

## Erlendis
* 23. september - Fyrsta orrusta Rósastríðanna í Englandi, bardaginn á Blore Heath.
* 4. desember - Adolf hertogi af Slésvík dó barnlaus og hertogadæmið gekk til Kristjáns 1. Danakonungs.
* Borgin Jodhpur á Indlandi stofnuð.

### Fædd
* 2. mars - Hadrían VI páfi (d. 1523).
* 6. mars - Jacob Fugger, þýskur bankamaður (d. 1525).
* 22. mars - Maximilían 1., keisari hins Heilaga rómverska ríkis.

### Dáin
* Eiríkur af Pommern, fyrrverandi konungur Danmerkur, Svíþjóðar og Noregs (f. 1382).
1430

Árið **1430** (**MCDXXX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Jón Gerreksson Skálholtsbiskup kom til landsins með sveina sína.
* Loftur Guttormsson gaf laungetnum sonum sínum, sem hann átti með Kristínu Oddsdóttur, miklar eignir.
* Bólusótt gekk um Ísland (þetta ár eða 1431).

### Fædd

### Dáin
* Guðrún Halldórsdóttir, abbadís í Kirkjubæjarklaustri.

## Erlendis
* Tyrkir, undir Murad 2., unnu grísku borgina Þessalóníku af Feneyingum eftir þriggja daga umsátur.
* Kraká í Póllandi varð Hansaborg.
* 23. maí - Jóhanna af Örk tekin til fanga.

### Fædd
* 16. október - Jakob 2. Skotakonungur (d. 1460).
* Dóróthea af Brandenborg, drottning Svíþjóðar, Noregs og Danmerkur, kona Kristófers af Bæjaralandi og síðan Kristjáns 1. (d. 1495).

### Dáin
* 7. janúar - Filippa af Englandi, drottning Danmerkur, Svíþjóðar og Noregs, kona Eiríks af Pommern (f. 1394).
1473

Árið **1473** (**MCDLXXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 3. október - Þorleifur Björnsson reið með flokk manna að Oddgeirshólum í Flóa. Saurguðu þeir kirkjuna með höggum, slögum og blóðsúthellingum þegar heimafólk leitaði þar skjóls. Um tilefni þessa er ekki vitað.
 
### Fædd

### Dáin
* Febrúar - Eiríkur Loftsson slógnefur, bóndi á Grund í Eyjafirði (f. um 1415).

## Erlendis
* Englendingar og Danir gerðu friðarsamninga til tveggja ára.
* Elstu nótur sem til eru á prenti voru prentaðar þetta ár.
* Leiðangur Diðriks Pínings og Hans Pothorst talinn hafa lent á Grænlandi og hugsanlega farið lengra, jafnvel allt til Nýfundnalands.
* Sixtus IV páfi lét hefja byggingu Sixtínsku kapellunnar.

### Fædd
* 19. febrúar - Nikulás Kópernikus, stjörnufræðingur og stærðfræðingur (d. 1543).
* 17. mars - Jakob 4. Skotakonungur (d. 1513).
* 17. ágúst - Ríkharður hertogi af York, annar prinsanna í Turninum (d. 1483).

### Dáin
* 10. júlí - Jakob 2., konungur Kýpur (f. um 1440).
Vatnsdalur

**Vatnsdalur** er 25 km langur dalur í Austur-Húnavatnssýslu. Í dalnum nam Ingimundur gamli Þorsteinsson land samkvæmt því sem segir í Landnámu, og bjó hann á Hofi. Vatnsdalsvegur er 40 km langur og liggur um dalinn, beggja vegna Vatnsdalsár.

## Náttúrufar
Vatnsdalur er grösugur og búsældarlegur dalur sem gengur inn til suðurs milli Vatnsdalsfjalls, sem er 1018 m hátt, í austri og Víðidalsfjalls, sem er 993 m. Næsti dalur vestan við hann er Víðidalur, en til austurs er Sauðadalur næstur, svo Mjóidalur og að lokum Svínadalur. 

Við mynni dalsins að vestan eru Vatnsdalshólar, sem sagðir eru óteljandi. Þeir eru flestir keilumyndaðir og eru taldir hafa orðið til við jarðskrið úr Vatnsdalsfjalli fyrir um 10.000 árum. Í Þrístöpum vestast í Vatnsdalshólum fór fram síðasta aftaka á Íslandi árið 1830, þegar Friðrik Sigurðsson og Agnes Magnúsdóttir voru hálshöggvin fyrir morð. Innan við hólana er stöðuvatnið Flóðið, sem varð til árið 1720, þegar skriða (Bjarnastaðaskriða) úr Vatnsdalsfjalli stíflaði Vatnsdalsá, sem rennur um dalinn, og eyddi bænum Bjarnastöðum. Áin sem nú rennur úr vatninu heitir Hnausakvísl. Vatnsdalsá er ein af betri laxveiðiám landsins og í henni er líka mikil silungsveiði.

Í landi Kornsár fyrir miðjum dal er alldjúp, sérkennileg smátjörn sem nefnist Kattarauga, á henni eru tvær fljótandi eyjar og er hún friðlýst náttúruvætti. Trjálundur er í Þórdísarlundi og við Ólafslund. Inn af dalnum er Grímstunguheiði, víðlent afréttarland sem áður tilheyrði stórbýlinu Grímstungu, þar sem áður var prestssetur og kirkjustaður. Vestan við hana er Haukagilsheiði, kennd við bæinn Haukagil í Vatnsdal.

Vatnsdalur er þéttbýl sveit og þar er stundaður landbúnaður og ferðaþjónusta. Kirkja er á Undirfelli og þar er einnig rétt sveitarinnar.

## Tenglar

* Vatnsdalur
* www.northwest.is 
* Vatnsdalur.is
Steinbítar

**Steinbítar** (fræðiheiti: *Anarhichadidae*) eru ætt borra sem finnast á landgrunni í köldum sjó í norðanverðu Kyrrahafi og Atlantshafi. Þeir nærast við botninn á skeldýrum og krabbadýrum sem þeir bryðja með sterkum framtönnum og jöxlum. Stærstur steinbíta verður *Anarrhichthys ocellatus* sem nær 240 cm lengd. 

## Tegundir
Fimm tegundir steinbíta skipa sér í tvær ættkvíslir.
* Ættkvísl: Sæúlfar (*[[Anarhichas]]*)
**Blágóma (*[[Anarhichas denticulatus]]*), Krøyer, 1845.
**Steinbítur (*[[Anarhichas lupus]]*), Linnaeus, 1758.
**Hlýri (*[[Anarhichas minor]]*), Olafsen, 1772.
***[[Anarhichas orientalis]]*, Pallas, 1814.
* Ættkvísl: *[[Anarrhichthys]]*
** *[[Anarrhichthys ocellatus]]* Ayres, 1855.
Altbier

**Altbier** (þýska: gamall bjór) er bjórstíll sem á uppruna sinn að rekja til Düsseldorf og Niederrhein í Þýskalandi. 

## Framleiðsla
Altbier er öl og því bruggaður með gersveppi. Þrátt fyrir nafnið þá er bjórinn frekar ferskur. Hann er ekki geymdur lengi heldur aðeins þær örfáu vikur sem hann er hafður í tunnum. Nafnið vísar til að þetta sé gamall bjórstíll, þ.e. bjórstíll sem var til áður en Pilsner og Lager bjórar urðu vinsælir. Altbier er yfirgerjaður öfugt miðað við Pilsner og Lager bjóra, þ.e. hann er látinn gerjast við hátt hitastig yfir nokkra daga, og er því skyldur belgísku og bresku öli að einhverju leyti. 

## Útlit og bragð
Altbier er koparlitaður, frekar þurr, en mikið humlaður. Hann er bruggaður samkvæmt *Reinheitsgebot* sem eru gamlar þýskar viðmiðunarreglur, eða hreinleikalög sett af Vilhjálmi IV hertoga yfir Bæjaralandi árið 1516. Þessar reglur eru í dag einungis viðmiðun, og er næstum einungis staðbundin við Þýskaland og Tékkland. 

Venjulegur Altbier hefur alkóhólinnihald að 4,5% rúmmáls.

## Heimildir
* 
* 
*
Steinbítur

**Steinbítur** (fræðiheiti: *Anarhichas lupus*) er fiskur sem lifir í sjó um allt Norður-Atlantshafið, bæði að austan og vestan. Hann er sívalur og aflangur og hreistrið er smátt og inngróið sem gerir hann sleipan. Einn bakuggi liggur eftir endilöngum hryggnum og sömuleiðis einn langur gotraufaruggi frá gotraufinni að sporði að neðan. Eyruggarnir eru stórir og hringlaga. Bakugginn og bakið eru blágrá að lit með dökkum þverröndum, en kviðurinn er ljósari. Í bæði efri og neðri góm er steinbítur með sterkar vígtennur til að bryðja skeljar skeldýra og krabbadýra sem hann nærist á. Hann missir þessar tennur um hrygningartímann í október-nóvember og sveltur þá þar til nýjar tennur vaxa.

Hann verður yfirleitt um 80 cm langur, en getur orðið allt að 125 cm. Hann heldur sig á leir- eða sandbotni á 20-300 metra dýpi. 

Steinbítur er langmest veiddur á línu, en kemur einnig í botnvörpu og dragnót. Hann er vinsæll matfiskur, með þétt, hæfilega feitt, hvítt hold sem er auðvelt að matreiða.

## Tilvísanir
Hugleiðingar um frumspeki

***Hugleiðingar um frumspeki*** eða ***Meditationes de Prima Philosophia*** (undirtitill: *þar sem færðar eru sönnur á tilveru Guðs og greinarmun sálar og líkama*, eða *in qua Dei existentia et animae immortalitas demonstratur*) er heimspekilegt ritverk eftir franska heimspekinginn René Descartes. Ritið kom fyrst út á latínu árið 1641. Frönsk þýðing eftir hertogann af Luynes, unnin í samvinnu við Descartes, kom út árið 1647 undir titlinum *Méditations Metaphysiques*. Ritið samanstendur af sex *hugleiðingum*, þar sem Descartes hafnar fyrst trú sinni á alla hluti sem hann getur ekki verið fullkomlega viss um og reynir svo að sýna fram á hvað hann getur vitað með vissu.

Í *Hugleiðingunum* er að finna ítarlegustu framsetningu Descartes á frumspeki sinni, sem er ítarlegri og lengri umfjöllun um efni fjórða kafla bókar hans *[[Orðræða um aðferð|Orðræðu um aðferð]]* sem kom fyrst út árið 1637. Descartes fjallar einnig um frumspeki í ritinu *[[Lögmál heimspekinnar]]* frá árinu 1644, sem hann samdi sem einskonar inngangsrit um heimspeki.

## Hugleiðingarnar
* *Fyrsta hugleiðing: Um það sem hægt er að draga í efa*
* *Önnur hugleiðing: Um eðli mannshugans, sem er auðþekkjanlegri en líkaminn*
* *Þriðja hugleiðing: Um tilveru Guðs*
* *Fjórða hugleiðing: Um sannleika og ósannindi*
* *Fimmta hugleiðing: Um eðli efnislegra hluta og meira um tilveru Guðs* 
* *Sjötta hugleiðing: Um tilveru efnislegra hluta og raunverulegan greinarmun sálar og líkama*

## Tengt efni

* *[[Orðræða um aðferð]]*
* Rökhyggja

## Heimild
* 

## Frekara lesefni
### Þýðingar
* Descartes, René. *Hugleiðingar um frumspeki*. Þorsteinn Gylfason (þýð.) (Reykjavík: Hið íslenzka bókmenntafélag, 2001).

### Rit um heimspeki Descartes
* Alquié, Ferdinand. *La découverte métaphysique de l'homme chez Descartes* (Paris: PUF, 2000).
* Beyssade, Jean-Marie. *La Philosophie première de Descartes* (Paris: Flammarion, 1979).
* Cottingham, John. (ritstj.) *The Cambridge Companion to Descartes* (Cambridge: Cambridge University Press, 1992).
* Dicker, Georges. *Descartes: An Analytical and Historical Introduction* (New York: OUP, 1993).
* Frankfurt, Harry. *Demons, Dreamers and Madmen* (Indianapolis: Bobbs-Merrill, 1970).
* Gilson, Étienne. *Études sur le rôle de la pensée médiévale dans la formation du système cartésien* (Paris: Vrin, 1930).
* Gueroult, Martial. *Descartes selon L'Ordre des Raisons* (Paris: Aubier, 1968).
* Hatfield, Gary. *Routledge Philosophy Guidebook to Descartes and the Meditations* (London: Routledge, 2003).
* Kenny, Anthony. *Descartes: A Study of His Philosophy* (Bristol: Thoemmes Press, 1968).
* Rorty, Amelie. (ritstj.) *Essays on Descartes' Meditations* (Berkeley: University of California Press, 1986).
* Williams, Bernard. *Descartes: The Project of Pure Enquiry* (London: Penguin Books, 1978).
* Wilson, Margaret. *Descartes* (London: Routledge & Kegan Paul, 1978).

## Tenglar
* *[[s:la:Liber:Meditationes de prima philosophia|Meditationes de prima philosophia]]*, éd. de Amstelodami, ex typographia Blavania, 1685 (Vicifons)
* 
*
Steinunn Valdís Óskarsdóttir

**Steinunn Valdís Óskarsdóttir** (f. 7. apríl 1965) er fyrrverandi borgarstjóri í Reykjavík og alþingismaður Samfylkingarinnar í Reykjavíkurkjördæmi norður.  

Steinunn Valdís fæddist í Reykjavík og voru foreldrar hennar Óskar Valdemarsson (1917-1998) húsasmiður og Aðalheiður Þorsteinsdóttir (1926-1978). 

Hún lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum við Sund árið 1986, BA-prófi í sagnfræði frá Háskóla Íslands árið 1992 og lauk viðbótardiplómu í opinberri stjórnsýslu árið 2017. 

## Starfsferill
Hún starfaði í fjármálaráðuneytinu frá 1986-1987, á skrifstofu Kvenfélagasambands Íslands 1992-1996 og var framkvæmdastjóri kvennaheimilisins Hallveigarstaða frá 1996-1998. 

Steinunn Valdís varð þriðja konan til að gegna embætti borgarstjóra í Reykjavík, en hún gegndi embættinu á árunum 2004-2006. Hún sat í borgarstjórn Reykjavíkur í þrettán ár, 1994-2007, fyrir Reykjavíkurlistann og Samfylkinguna. 

Steinunn Valdís var kjörin á Alþingi í kosningunum 12. maí 2007 og baðst í kjölfarið lausnar úr borgarstjórn. Hún sat sinn síðasta borgarstjórnarfund á kvenréttindadaginn, 19. júní 2007.

1. júní 2010 sagði hún svo af sér þingmennsku í kjölfar umræðu um styrki sem hún þáði í prófkjörsbaráttu sinni fyrir sæti í borgarstjórn.

Eftir að Steinunn Valdís lét af þingmennsku starfaði hún sem sér­fræðingur og stað­gengill skrif­stofu­stjóra í innan­ríkis­ráðu­neytinu og atvinnu- og nýsköpunarráðuneytinu frá 2011-2019 og frá 2019 hefur hún starfað sem skrifstofustjóri skrifstofu jafnréttismála í forsætisráðuneytinu.

## Tilvísanir
Tónlistarskólinn í Reykjavík

**Tónlistarskólinn í Reykjavík** var íslenskur tónlistarskóli sem stofnaður var árið 1930, en var lengi elsti tónlistarskóli landsins sem enn starfaði. Skólinn hafði aðsetur í Skipholti í Reykjavík og bauð upp á tónlistarnám á miðstigi, framhaldsstigi og háskólastigi. Námi við skólann lauk með burtfararprófi í hljóðfæraleik, söng eða tónsmíðum.

Tónlistarskólinn starfrækti sinfóníuhljómsveit (Hljómsveit Tónlistarskólans í Reykjavík) sem var ætlað að þjálfa hljóðfæraleikara skólans.

Eftir rekstrarerfiðleika tók skólinn þátt í stofnun Menntaskóla í tónlist ásamt Tónlistarskóla FÍH árið 2017. Menntaskólinn hóf starfsemi í húsnæði skólans í Skipholti.

## Tengill
*Vefur skólans á Vefsafninu
Birgitta Haukdal

**Birgitta Haukdal Brynjarsdóttir** (f. 28. júlí 1979 á Húsavík), er íslensk söngkona og fyrrum meðlimur popphljómsveitarinnar Írafár. Birgitta keppti fyrir hönd Íslands í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2003 með lagið „Open Your Heart“ og lenti í 8. sæti.

Birgitta Haukdal hefur tekið þátt í ýmsum leikritum og tónleikum. Hún byrjaði feril sinn í áheyrnarprufu fyrir ABBA-sýningu sem stóð yfir í þrjú ár. Þá hefur hún meðal annars leikið Sandy í leikritinu *Grease*. Birgitta lék Geddu gulrót í leikritinu *[[Ávaxtakarfan]]* árin 2005 og 2012. Árið 2015 gaf hún út sína fyrstu barnabók *Lára lærir að hjóla*, og hefur í kjölfarið gefið út margar bækur um Láru. Frá árinu 2022 hefur hún verið dómari í Idol á Stöð 2.
Dvergþorskur

**Dvergþorskur** eða **skreiðungur** (fræðiheiti: *Trisopterus minutus*) er lítill fiskur af þorskaætt sem lifir í tempruðum sjó við strönd Evrópu, frá Noregi að Miðjarðarhafi og Atlantshafsströnd Marokkó. Hann er rauðbrúnn á lit með áberandi skeggþráð. Hann verður allt að 40 sm langur og finnst venjulega í litlum torfum við sand- eða leirbotn á 10-300 metra dýpi.
Gullna hindin

***Gullna hindin*** var enskt galíon, þekktust sem flaggskip Francis Drake sem hann sigldi á umhverfis jörðina 1577-1580. Upphaflega hét skipið *Pelíkaninn*, en Drake endurnefndi það rétt áður en hann lagði inn í Magellansund, í höfuðið á Sir Christopher Hatton, sem hafði fjármagnað ferðina og sem hafði gullinn hjört í skjaldarmerki sínu.

Tvær eftirlíkingar eru af skipinu; ein í Southwark í London og önnur í hafnarbænum Brixham í Devonskíri.
Klarínett

**Klarínett**, **klarinett**, eða **klarínetta** er tréblásturshljóðfæri. Hljóðpípa þess er nær sívalningslaga, og einfalt blað er notað til að framkalla tóninn.

Til eru margar gerðir klarínetta, og er klarínettufjölskyldan stærsta fjölskylda tréblásturshljóðfæra, með á þriðja tug meðlima. Mörg þessara klarínetta hafa fallið að mestu úr notkun eða eru frekar sjaldgjæf, og oft eru algengari hljóðfærin notuð til að spila tónlist sem skrifuð var fyrir þau. Algengasta klarínettið er sópranklarínett í Bb, sem jafnan er kallað einfaldlega klarínett, og oftast er átt við það þegar orðið er notað stakt.

Klarínettið var þróað úr eldra hljóðfæri frá barokktímanum sem nefnt er chalumeau, en þýski hljóðfærasmiðurinn Johann Christoph Denner er venjulega talinn hafa gert fyrsta klarínettið einhvern tíma upp úr 1698 með því að bæta yfirblástursklappa og a-klappa á chalumeau-ið. Elsta heimild um að hljóðfærið sé nefnt klarínett (*clarinette*) er pöntun frá 1710 á klarínettum frá Jacob Denner, syni Johanns Christophs. Nafnið er dregið af ítalska orðinu *clarino*, sem þýðir trompet, að viðbættri smækkunarendingunni *-ette*, en á hinu nýja efra sviði höfðu fyrstu klarínettin skæran tón sem þótti líkur trompet. Segja má að chalumeau og klarínett séu í raun bara þróunarstig sama hljóðfæris og bera má þróunina saman við þróun annarra blásturshljóðfæra sem héldu sínu gamla nafni, en ástæðan fyrir upptöku nýs nafns skýrist líklega af nýstárlegum hljómi efra sviðsins auk stóraukinna notkunarmöguleika hljóðfærisins.

Klarínettið hélt áfram að þróast og ruddi burt gamla chalumeau-inu, en á klassíska tímanum fór hljóðfærið að vera tekið með í sinfóníuhljómsveitir, þar sem það fékk síðan fastan sess. Einnig er leikið á klarínett í lúðrasveitum og ýmiss konar kammertónlist og það er líka notað í djass, klezmer-tónlist o.fl.
LOL (netslangur)

**LOL** (einnig stafað **lol**) er ensk skammstöfun (og slangur) sem stendur fyrir „laughing out loud“ sem þýðir á íslensku „hlæja upp hátt“ eða „Laughing Out Loud“ sem þýðir „mikil hlátrasköll“. Þessi skammstöfun er fyrst og fremst notuð á vefsíðum og í rauntímaspjalli sem fer fram á netinu, en þar skrifar fólk „LOL“ til að sýna að það hafi farið að hlæja eða hafi þótt eitthvað fyndið. Lol getur einnig staðið fyrir „lots of love“ sem þýðir á íslensku „mikil ást“.

**LOL** er líka skammstöfunin fyrir tölvuleikinn League of Legends.

**ROTFL**, sem stendur fyrir „rolling on the floor laughing“, hefur svipaða merkingu.
Ritstjórar Skírnis

**Ritstjórar [[Skírnir - Tímarit Hins íslenzka Bókmenntafélags|Skírnis]]** hafa í gegnum tíðina verið þessir:

* Finnur Magnússon, 1827
* Þórður Jónassen, 1828 - 1829
* Baldvin Einarsson, 1830
* Þórður Jónassen, 1831 - 1835
* Konráð Gíslason og Jónas Hallgrímsson, 1836
* Jón Sigurðsson og Magnús Hákonarson, 1837
* Magnús Hákonarson, 1838
* Brynjólfur Pétursson, 1839 - 1841
* Gunnlaugur Þórðarson, 1844 - 1845
* Grímur Thomsen, 1846
* Gunnlaugur Þórðarson, 1847
* Gísli Magnússon (ritstjóri) og Halldór Friðriksson, 1848
* Gunnlaugur Þórðarson, 1849 - 1851
* Jón Guðmundsson, 1852
* Arnljótur Ólafsson og Sveinn Skúlason, 1853
* Sveinn Skúlason, 1854
* Arnljótur Ólafsson, 1855 - 1860
* Guðbrandur Vigfússon, 1861 - 1862
* Eiríkur Jónsson, 1863 - 1872
* Björn Jónsson, 1873 - 1874
* Eiríkur Jónsson, 1875
* Guðmundur Þorláksson, 1876
* Eiríkur Jónsson, 1877 - 1887
* Jón Stefánsson, 1888 - 1891
* Jón Stefánsson og Einar H. Kvaran, 1892
* Ólafur Davíðsson og Einar H. Kvaran, 1893
* Einar H. Kvaran, 1894 - 1895 
* Jón Ólafsson, 1896 - 1902
* Þorsteinn Gíslason, 1903 
*(Skírnir kom ekki út árið 1904)* 
* Guðmundur Finnbogason, 1905 - 1907
* Einar H. Kvaran, 1908 - 1909
* Björn Bjarnason, 1910 - 1912
* Guðmundur Finnbogason, 1913 - 1920
* Árni Pálsson, 1921 - 1929
* Einar Arnórsson, 1930
* Árni Pálsson, 1931 - 1932
* Guðmundur Finnbogason, 1933 - 1943
* Einar Ól. Sveinsson, 1944 - 1953 
* Halldór Halldórsson, 1954 - 1967
* Ólafur Jónsson, 1968 - 1983
* Kristján Karlsson og Sigurður Líndal, 1984 - 1986
* Vilhjálmur Árnason, 1987 - 1988
* Vilhjálmur Árnason og Ástráður Eysteinsson, 1989 - 1994
* Jón Karl Helgason og Róbert H. Haraldsson, 1995 - 1999 
* Svavar Hrafn Svavarsson og Sveinn Yngvi Egilsson, 2000 - 2005
* Halldór Guðmundsson, 2006 - 2012
* Páll Valsson, 2012 - 2019
* Ásta Kristín Benediktsdóttir og Haukur Ingvarsson, 2019 - 2022
* Sigrún Margrét Guðmundsdóttir,   2023 - í dag

## Heimildir og tilvísanir

* Jörgen L. Pind (**JLP**). 2005. Guðmundur Finnbogason, sálfræðingur, ritstjóri *Skírnis*. *Skírnir - tímarit hins íslenska bókmenntafélags*, Vor 2005. 179. ár.
* Einar Sigurðsson (**ES**). Skrá um efni í tímaritum bókmenntafélagsins. Hið Íslenska Bókmenntafélag, Reykjavík, 1966. 
*  Steinn Bjarki Björnsson. Skrá um efni í Skírni. Hið Íslenska Bókmenntafélag, Reykjavík, 2001, bls. 128.
* B. JLP, bls. 7
*  ES, bls. 291.
* D. ES, bls. 292.
Mokkakaffi

**Mokkakaffi** (eða **Mokka** eða **Kaffi Mokka**) er reyk- og áfengislaust kaffihús á Skólavörðustíg í Reykjavík, stofnað 24. maí árið 1958 og er því eitt af elstu kaffihúsum í Reykjavík. Mokka var stofnað af Guðmundi Baldvinssyni og Guðnýju Guðjónsdóttur og rekur Guðný staðinn enn í dag, en Guðmundur dó 9 nóvember 2006. Guðmundur hafði kynnst ítalskri kaffihúsamenningu á námsárum sínum á Ítalíu. Í kaffihúsinu eru haldnar sýningar á málverkum. Espressóvélin sem var flutt inn til landsins og notuð í kaffihúsinu var sú fyrsta sem barst til landsins.

Kaffihúsið kemur víða við sögu í íslenskum bókmenntum, t.d. í bók Steinunnar Sigurðardóttur, Sólskinshestur.

## Tengill
* Heimasíða Kaffi Mokka
* ''Á Mokka fyrir 20 árum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1987
Mokka

**Mokka** getur átt við um:
* Hafnarborgina Mokka á Rauðahafsströnd Jemen sem fyrrum var fræg útflutningshöfn fyrir kaffi.
* Kaffitegundina Mokka sem er arabikakaffitegund ræktuð umhverfis fyrrnefnda borg og með bragð sem þykir minna á kakó.
* Mokkakaffi sem er kaffidrykkur gerður úr espressó og kakó.
* Kaffi Mokka, gamalgróið kaffihús við Skólavörðustíg í Reykjavík.
Skoruþörungar

**Skoruþörungar** (fræðiheiti: *Dinophyceae*) eru stærsti flokkur svipuþörunga. Þessir þörungar mynda þörungablóma við strendur þegar líður á sumar og sumar tegundir þeirra eru helsta ástæðan fyrir hættulegum eiturefnum í skelfiski eins og kræklingi.

## Útlit
Einkenni í útliti þessara einfrumu þörunga eru tvær skorur sem liggja í kross þvert yfir frumuna. Önnur skoran, þverskoran, nær umhverfis alla frumuna, en hin, langskoran, er misjöfn eftir tegundum. Skoruþörungar hafa tvær mislangar svipur og liggja þær hvor í sinni skorunni. Svipan í langskorunni er að jafnaði meira áberandi.

Nokkurs konar brynja umlykur margar tegundir skoruþörunga. Hún getur verið hornótt og er samsett úr nokkuð þykkum plötum. Þeir þörungar sem hafa þetta útlit eru oft kallaðir hornþörungar eða brynþörungar (*Dinophyceae*). Aðrar tegundir eru nánast berar og getur lögun þeirra verið breytileg.

Í flestum tilvikum er kjarni skoruþörunga áberandi. Frumurnar sjálfar eru í ýmsum litum og sumar jafnvel rauðar. Í þörungablóma er oft talað um blóðsjó vegna litarins. Grænukornin í þeim eru yfirleitt gulbrún, en sumar tegundir hafa engin grænukorn (t.d. *Dinoflagellata*). Þær geta neytt fastrar fæðu og flokkast því oft með dýrum. Sumir skoruþörungar hafa rauðan augndíl.

## Flokkun
Skoruþörungar eru flokkaðir eftir sköpulagi en taldir vera af samsíða þróunarlínum. Þeir hópar sem eru með hulu eru flokkaðir í fjóra ættbálka eftir því hvernig brynplötur þeirra raðast.

* *[[Peridiniales]]* - t.d. *[[Peridinium]]*
* *[[Gonyaulacales]]* - t.d. *[[Ceratium]]*, *[[Gonyaulax]]*, *[[Alexandrium]]*
* *[[Dinophysiales]]* - t.d. *[[Dinophysis]]*
* *[[Prorocentrales]]* - t.d. *[[Prorocentrum]]*

Ættbálkar (auk ýmissa ættkvísla) skoruþörunga sem eru án hulu eru taldir vera fjölstofna (þ.e. tilheyra ólíkum þróunarlínum).
* *[[Gymnodiniales]]* - t.d. *[[Gymnodinium]]*, *[[Amphidinium]]*
* *[[Ptychodiscales]]*
* *[[Suessiales]]* - t.d. *[[Symbiodinium]]*
* *[[Desmocapsales]]*
* *[[Phytodiniales]]* - t.d. *[[Dinamoeba]]*, *[[Pfiesteria]]*
* *[[Thoracosphaerales]]*

## Heimkynni
Skoruþörunga má finna bæði í sjó og vötnum, þó meira sé um þá í sjó. Þeir búa oft í samlífi eða jafnvel í samhjálp með öðrum sjávardýrum, þar á meðal kóraldýrum og svömpum.

## Þörungablómi
Skoruþörungar eru meðal þeirra svifþörunga sem mynda svokallaðan þörungablóma við strendur og í fjörðum á vorin, sumrin og svo aftur á haustin.  Mjög mikill þörungablómi getur litað vötn og sjó í rauðum eða brúnum lit. Þetta er oft kallað mor eða blóðsjór og skapast vegna gríðarlegs fjölda þörunga á viðkomandi svæði. 

## Skelfiskseitrun
Vissar tegundir skoruþörunga geta valdið matareitrun í mönnum vegna neyslu á skelfiski. Meðal þeirra eitrana sem menn geta veikst af er svokölluð DSP-eitrun. Eitrunin á sér stað þegar menn neyta skelfisks sem nærst hefur á þörungunum með þeim afleiðingum að eitur safnast upp í þeim. Þetta gerist aðeins ef mikið magn þörunga er í sjó á svæðinu. DSP-eitrun veldur ógleði og uppköstum, niðurgangi og verkjum í kviði. Veikindin ganga yfirleitt yfir á þrem sólarhringum, en þó er talið að í um 15% tilvika valdi hún dauða.

## Tilvísanir
Ebólafljót

**Ebólafljót** er 200 km langt fljót í norðvesturhluta Austur-Kongó. Það rennur í Mongalafljót sem aftur rennur í Kongófljót. 

Ebólavírusinn heitir eftir fljótinu.
Charlie Chaplin

**Sir Charles Spencer Chaplin, Jr**, KGB, (16. apríl 1889 – 25. desember 1977), best þekktur sem **Charlie Chaplin**, var leikari sem fæddur var á Bretlandi. Hann var einn frægasti leikari fyrstu Hollywood kvikmyndanna og einnig þekktur sem afbragðsgóður leikstjóri. Ein þekktasta persóna hans var „umrenningurinn“: heimilislaus maður með framkomu og mannasiði hefðarmanns, sem gengur um í kjólfatajakka, útskeifur í víðum buxum og of stórum skóm, með kúluhatt, bambusstaf og yfirvaraskegg. Chaplin var einn af mest skapandi persónuleikunum í þöglu myndunum. Auk þess að leika leikstýrði hann, skrifaði, framleiddi og fjármagnaði sínar eigin myndir. Chaplin kynntist leikhópum og leiksviði mjög ungur og snemma komu fram einstakir tjáningarhæfileikar (mime). Hann ferðaðist víða upp úr 1900 með Fred Carno leikhópnum og 1913 gerði hann samning við Mack Sennet hjá Keystone kvikmyndafélaginu. Fljótt varð hann einn þekktasti skemmtikraftur heims og sá fyrsti sem sameinaði grín og drama á hvíta tjaldinu. Myndir eftir hann eru meðal annars ''The Kid'' sem var fyrsta mynd hans í fullri lengd. Einnig voru myndirnar ''Gullæðið'', ''Nútíminn'' og *[[Einræðisherrann]]* mjög vinsælar.
Gesta Danorum

**Gesta Danorum** (latína *afrek Dana*) er rit um sögu Danmerkur eftir *[[Saxo Grammaticus]]* (Saxa málspaka), ritað á latínu um aldamótin 1200, að beiðni Absalons erkibiskups. Hún skiptist í tvo hluta: bækur 1-9 sem fjalla um fornaldarsögu (sbr. Fornaldarsögur Norðurlanda) og endar á Gormi gamla, sem talinn er fyrsti eiginlegi konungur Danmerkur. Bækur 10-16 fjalla svo um röð Danakonunga frá Gormi og lýkur með sigri Knúts VI á Vindum árið 1186. Stærsti einstaki hluti verksins er bók 14 sem er nærri einn fjórði hluti þess og fjallar um valdatíð Valdimars Knútssonar (Valdimars I) og fyrstu valdaár Knúts VI.
Larry Page

**Lawrence E. „Larry“ Page** (fæddur 26. mars 1973) stofnaði Google ásamt Sergey Brin. Larry er fæddur i Lansing í Michigan-fylki í Bandaríkjunum og er með gráðu í tölvunafræði frá Stanford háskóla.

Skv. Forbes er Larry 27. ríkasti maður heims, með metnar eignir upp á 12.8 milljarða dollara.

## Tengill
* Síða Larry hjá Stanford
Björn Bjarnason

**Björn Bjarnason** getur átt við um:

* Björn Bjarnason, (f. 1944) fyrrverandi þingmann og ráðherra Sjálfstæðisflokksins. 
* Björn Bjarnason, (1899-1984) fyrrverandi bæjarfulltrúa Sólíalistaflokksins og forystumann iðnverkafólks í Reykjavík.
* Björn Bjarnason (1873-1918) frá Viðfirði, m.a. ritstjóra Skírnis
Kalmarsambandið

**Kalmarsambandið** var konungssamband á milli Norðurlandanna Svíþjóðar, Noregs og Danmerkur, sem sameinaði þessi lönd undir einn konung 1397 - 1523. Þetta þýddi þó ekki að löndin yrðu eitt ríki og ríkisráð og stéttaþing landanna störfuðu áfram sjálfstætt. Sambandið styrkti stöðu aðalsins í löndunum gagnvart vaxandi áhrifum Hansakaupmanna. Hagsmunaárekstrar urðu að lokum til þess að sambandið leystist upp með því að Svíar losuðu sig endanlega undan Danakonungum í kjölfar Stokkhólmsvíganna 1520 og gerðu Gústaf Vasa að konungi. Eftir stóð þá Danmörk-Noregur í konungssambandi sem stóð til 1814 og Ísland og Færeyjar urðu hlutar þess ríkis, en höfðu verið í konungssambandi við Noreg áður.

Kalmarsambandið var myndað af Margréti miklu, dóttur Valdimars Atterdags í sænsku borginni Kalmar, eftir sigur sameinaðs hers Dana og Svía á her sænska konungsins, Alberts af Mecklenburg.

## Tenglar
* ''Minnst 600 ára afmælis Kalmarsambandsins''; grein í DV 1996
Paul Ricœur

**Paul Ricœur** (27. febrúar 1913, Valence – 20. maí 2005, Chatenay Malabry) var franskur heimspekingur, sem er einkum þekktur fyrir að sameina fyrirbærafræðilegar lýsingar og túlkanir í anda túlkunarfræðinnar. Hann kenndi heimspeki við Sorbonne háskólann í París.

## Heimild
* 

## Frekari fróðleikur
* Simms, Karl, *Paul Ricœur* (London: Routledge, 2002).

## Tengt efni
* Fyrirbærafræði
* Hans-Georg Gadamer
* Martin Heidegger
* Túlkunarfræði

## Tenglar
* 
*
Hans-Georg Gadamer

**Hans-Georg Gadamer** (11. febrúar 1900 – 13. mars 2002) var þýskur heimspekingur, sem er þekktastur fyrir rit sitt *[[Sannleikur og aðferð]]* (*Wahrheit und Methode*).

## Tilvitnanir
* „Ekkert er til nema í gegnum tungumálið“.
* „Raunar tilheyrir sagan ekki okkur; við tilheyrum henni“

## Heimild
* 

## Frekari fróðleikur
* Dostal, Robert J. (ritstj.), *The Cambridge Companion to Gadamer* (Cambridge: Cambridge University Press, 2002). ISBN 0-521-00041-6

## Tengt efni
* Jürgen Habermas
* Martin Heidegger
* Paul Ricoeur
* Friedrich Schleiermacher
* Túlkunarfræði

## Tenglar

*
Karl Jaspers

**Karl Theodor Jaspers** (23. febrúar 1883 – 26. febrúar 1969) var þýskur geðlæknir og heimspekingur, sem hafði mikil áhrif á nútímaguðfræði, geðlæknisfræði og heimspeki.
1014

Árið **1014** (**MXIV** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* 23. apríl - Brjánsbardagi háður á Írlandi.
* Aðalráður ráðlausi sneri aftur til Englands eftir lát Sveins tjúguskeggs og brotthvarf Knúts sonar hans.
* Haraldur 2. Danakonungur tók við ríki í Danmörku.

## Fædd

## Dáin
* 3. febrúar - Sveinn tjúguskegg Danakonungur (f. um 960).
* 23. apríl - Brian Boru (Brjánn), yfirkonungur Írlands.
* 23. apríl - Sigurður Hlöðvisson, Orkneyjajarl (f. um 960).
Stokkhólmsvígin

**Stokkhólmsvígin** voru dráp á mestmegnis aðalsfólki og geistlegum stuðningsmönnum Stens Sture og áttu sér stað frá 4. til 10. nóvember 1520 í kjölfarið á innrás Kristjáns II Danakonungs. Blóðbaðið náði hámarki 8. nóvember þegar um hundrað manns voru teknir af lífi.

Forsaga víganna voru átök milli sænskra stuðningsmanna Kalmarsambandsins, sem Gustav Trolle, erkibiskupinn í Uppsölum, leiddi, og þeirra sem vildu sjálfstæði Svíþjóðar og Sten Sture leiddi. 19. janúar særðist Sten Sture til ólífis í orrustunni við Bogesund. Ekkja Stures, Christina Gyllenstierna var svo sigruð í orrustunni við Uppsali 6. apríl og gafst upp 7. september með því skilyrði að stuðningsmenn þeirra nytu friðhelgi.

4. nóvember var Kristján krýndur af Trolle erkibiskupi í Storkyrkan í Stokkhólmi. Að kvöldi þess dags kallaði Kristján foringja sína á fund og skömmu síðar fóru hermenn inn í salinn og tóku alla gesti konungs höndum. Daginn eftir var fólkið dæmt til dauða fyrir villutrú af erkibiskupnum. Karlmennirnir voru hálshöggnir eða þeim drekkt og margar sænskar aðalskonur voru sendar til Danmerkur í fangelsi. Kristján lét meðal annars hálshöggva tvo biskupa og sagt er að hann hafi látið grafa upp lík Stens Sture og brenna það.
Ludwig Andreas Feuerbach

**Ludwig Andreas Feuerbach** (28. júlí 1804 – 13. september 1872) var þýskur heimspekingur, sem var undir miklum áhrifum frá G.W.F. Hegel. Hann var trúleysingi og hélt því fram að kristnin væri dauð kennisetning. Hann gagnrýndi hughyggju Hegels og var þar með orðinn talsmaður efnishyggju. Kenningar hans ásamt þráttarhyggju Hegels urðu helstu uppsprettur að kenningum Marxs og Engels um sögulega efnishyggju. Hann hafði m.a. áhrif á þýska guðfræðinginn David Friedrich Strauss.

## Ævi
Ludwing fæddist í Landshut í Bavaríu í Þýskalandi og var sonur Paul Feuerbach, þekkts dómara.

## Verk
* *[[Das Wesen des Christentums]]*, 1841
* *Grundsätze der Philosophie der Zukunft*, 1843
* *Das Wesen der Religion*, 1845 
* *Vorlesungen über das Wesen der Religion*, 1851

## Heimild
* 

## Tengill
*
Skildinganes

**Skildinganes** var jörð í Reykjavík við Skerjafjörð sem heyrði undir lögsagnarumdæmi Seltjarnarness til ársins 1932. Á jörðinni liggja nú Reykjavíkurflugvöllur að stærstum hluta, Skerjafjarðarhverfi („Stóri-Skerjafjörður“ og „Litla-Skerjafirði“) auk Nauthólsvíkur. Jörðin náði þannig frá Sundskálavík, vestan við Suðurgötu, yfir hálfa Vatnsmýrina að Öskjuhlíð. Gatan sem liggur í sveig eftir nesinu þar sem Skildinanesbæirnir stóðu heitir Skildinganes.

Elstu heimildir um jörðina eru bréf þar sem skólameistara í Skálholti eru lagðar jarðir til uppihalds 1553 og síðan bréf 1556 þar sem Knud Stensen hirðstjóri leggur jarðir Skálholtsstaðar á Álftanesi og Seltjarnarnesi undir konung. Skildinganesbæirnir voru við vesturströndina sunnan við Sundskálavík þar sem núna er hverfið Skerjafjörður og hétu Austurbærinn og Vesturbærinn (rifnir) og Reynistaður þar sunnan við (nú Skildinganes 15), en margar hjáleigur voru í landinu, meðal annars Nauthóll sem Nauthólsvík heitir eftir. 

Rétt eftir aldamótin 1900 keyptu nokkrir menn hálfa jörðina og stofnuðu Hlutafélagið Höfn sem átti að standa að byggingu hafnaraðstöðu fyrir Reykjavík í Skerjafirðinum. 1913 hóf síðan félagið Harbours and Piers Association Ltd, sem meðal annars var í eigu Einars Benediktssonar, hafnarframkvæmdir við Nauthólsvík sem strax var hætt við. Fossafélagið Títan keypti síðan eignina af Harbours and Piers 1918 með það fyrir augum að reisa höfn, en stærstur hluti landareignar þess félags var síðar tekinn eignarnámi undir Reykjavíkurflugvöll.

## Heimildir
* Guðlaugur R. Guðmundsson, „Lýsing Skildinganesjarðar“, *Landnám Ingólfs*, Reykjavík, Félagið Ingólfur, 1983