open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sköflungur

**Sköflungur** (*tibia*) er stærra, sterkara og fremra bein kálfans (hitt beinið er dálkurinn). Hann tengir hnéð við ökklann. Sköflungur er annað lengsta bein líkamans á eftir lærleggnum. Fótleggjarbeinin eru sterkustu beinin þar sem þau þurfa að bera allan þunga líkamans.
Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969

Listar yfir morð á Íslandi

Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969
Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999
Listi yfir morð á Íslandi frá 2000


Þetta er listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969.
=1870 - 1879=

### September 1874

## 12. september 1877

=1880 - 1899=
## 13. september 1891

## 12. janúar 1893

## 3. júní 1893

=1900 - 1909=
## 26. mars 1903

## Ágúst 1906

=1910 - 1939=
## 6. ágúst 1913

## 1. nóvember 1913

## 30. nóvember 1929

=1940 - 1949=
## 18. september 1944

## 26. desember 1945

## 3. maí 1947

=1950 - 1959=
## 18. júní 1952

## 26. febrúar 1953

## 24. mars 1953

## 6. janúar 1957

## 1. mars 1958

## 30. ágúst 1959

=1960 - 1969=
## 1. október 1961

## 22. júní 1963

## 21. desember 1966

## 7. janúar 1967

## 18. janúar 1968

## 9. maí 1968


Listar yfir morð á Íslandi

Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969
Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999
Listi yfir morð á Íslandi frá 2000



= Tilvísanir =
Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999

Listar yfir morð á Íslandi

Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969
Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999
Listi yfir morð á Íslandi frá 2000


Þetta er listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999.
=1970 - 1979=
## 24. mars 1971

## 1973
### 28. janúar 1973

### 26. desember 1973

## 1974
### 4. september 1974

### 25. október 1974

### 9. nóvember 1974

### 8. desember 1974

## 1975
### 14. maí 1975

### 8. júlí 1975

## 1976
### 10. janúar 1976

### 4. apríl 1976

### 6. júlí 1976

### 26. ágúst 1976

## 1977
### 19. júlí 1977

### 15. ágúst 1977

## 1978
### 19. febrúar 1978

### 29. ágúst 1978

### 5. september 1978

## 1979
### 1. apríl 1979

### 3. desember 1979

=1980-1989=
## 7. janúar 1980

## 1981
### 25. janúar 1981

### 18. september 1981

## 16. ágúst 1982

## 1. janúar 1983

## 1985
### 15. mars 1985

### September 1985

## 1988
### 10. janúar 1988

### 21. febrúar 1988

### 19. apríl 1988

### 3. september 1988

### 15. nóvember 1988

## 5. júní 1989

=1990-1999=
## 1990
### 25. apríl 1990

### 2. maí 1990

## 1991
### 14. febrúar 1991

### 17. febrúar 1991

### 3. mars 1991

### 3. ágúst 1991

## 11. janúar 1992

## 22. ágúst 1993

## 13. maí 1995

## 1996
### 27. apríl 1996

### 29. desember 1996

## 1997
### 1. janúar 1997

### 13. maí 1997

### 2. október 1997

## 1999
### 14. júní 1999

### 3. desember 1999


Listar yfir morð á Íslandi

Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969
Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999
Listi yfir morð á Íslandi frá 2000



= Tilvísanir =
Listi yfir morð á Íslandi frá 2000

Listar yfir morð á Íslandi

Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969
Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999
Listi yfir morð á Íslandi frá 2000


Þetta er listi yfir morð á Íslandi frá árinu 2000.
=2000 - 2009=
## 2000
### 18. mars 2000

### 15. apríl 2000

### 27. maí 2000

### 23. júlí 2000

### 8. nóvember 2000

## 27. október 2001

## 2002
### 18. febrúar 2002

### 6. mars 2002

### 27. apríl 2002

### 25. maí 2002

### 26. september 2002

## 2004
### 31. maí 2004

### 4. júlí 2004

### 1. nóvember 2004

### 13. nóvember 2004

### 12. desember 2004

## 2005
### 15. maí 2005

### 14. ágúst 2005

### 20. ágúst 2005

## 2007
### 29. júlí 2007

### 7. október 2007

## 17. ágúst 2009

=2010 - 2019=
## 2010
### 8. maí 2010

### 15. ágúst 2010

### 14. nóvember 2010

## 2011
### 12. maí 2011

### 2. júlí 2011

### 14. júlí 2011

## 3. febrúar 2012

## 2013
### 17. mars 2013

### 7. maí 2013

## 27. september 2014

## 2015
### 14. febrúar 2015

### 2. október 2015

### október 2015

## 13. apríl 2016

## 2017
### 14. janúar 2017

### 7. júní 2017

### 21. september 2017

### 3. desember 2017

## 31. mars 2018

## 8. desember 2019

=2020 - 2029=
## 2020
### 28. mars 2020

### 6. apríl 2020

### 25. júní 2020

## 13. febrúar 2021

## 2022
### 4. júní 2022

### 21. ágúst 2022

### 3. október 2022

## 2023

### 20. apríl 2023

### 27. apríl 2023

### 17. júní 2023

### 24. júní 2023

### 21. september 2023

## 2024
### 31. janúar

### 20. apríl

### 22. apríl

### 22. ágúst

### 24. ágúst

### 15. september

### 24. október

## 2025
### 11. mars

### 11. apríl

### 14. júní


Listar yfir morð á Íslandi

Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969
Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999
Listi yfir morð á Íslandi frá 2000



## Tilvísanir
Jean-Luc Mélenchon

**Jean-Luc Mélenchon** (f. 19. ágúst 1951) er franskur stjórnmálamaður og formaður vinstriflokksins Óbugaðs Frakklands (franska: *La France insoumise* eða *FI*).

Mélenchon gekk í franska Sósíalistaflokkinn árið 1976. Hann var kjörinn í sveitarstjórn Massy árið 1983, héraðsstjórn Essonne árið 1985 og á franska þingið árið 1986. Hann var menntamálaráðherra Frakklands frá 2000 til 2002 í ríkisstjórn Lionels Jospin.

Mélenchon var meðlimur í vinstri væng Sósíalistaflokksins þar til á flokksþingi flokksins í Reims árið 2008. Á þinginu lýsti Mélenchon því yfir að hann hyggðist segja sig úr flokknum og stofna sinn eigin flokk, Vinstriflokkinn (franska: *Parti de gauche* eða *PG*). Mélenchon var meðformaður Vinstriflokksins til ársins 2014. 

Mélenchon var kjörinn á Evrópuþingið fyrir Vinstrifylkinguna (franska: *Front de gauche*), kosningabandalag Vinstriflokksins og Kommúnistaflokksins, og endurkjörinn árið 2014. Mélenchon bauð sig fram til forseta fyrir Vinstrifylkinguna árið 2012 og lenti í fjórða sæti í fyrstu umferð, með 11,10% atkvæða. Árið 2016 stofnaði Mélenchon flokkinn Óbugað Frakkland og bauð sig fram til forseta á ný. Hann hlaut 19,58% atkvæða og lenti aftur í fjórða sæti í fyrri umferðinni.

Eftir kosningarnar var Mélenchon kjörinn á franska þingið fyrir fjórða kjördæmi Bouches-du-Rhône og gerðist leiðtogi nýs þingflokks Óbugaðs Frakklands. Hann hefur verið áberandi rödd í stjórnarandstöðunni gegn Emmanuel Macron Frakklandsforseta.

Í desember árið 2019 var Mélenchon dæmdur í þriggja mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir að ógna fulltrúum yfirvalda sem höfðu verið að rannsaka styrktargreiðslur til hans. Hann var jafnframt sektaður um átta þúsund evrur. 

Mélenchon bauð sig aftur fram í forsetakosningum Frakklands árið 2022. Hann lenti í þriðja sæti í fyrri umferð kosninganna þann 10. apríl á eftir Emmanuel Macron og Marine Le Pen, með 22 prósent atkvæða. 

Í þingkosningum sem haldnar voru árið 2024 leiddu Mélenchon og flokkur hans Nýju alþýðufylkinguna (fr. *Nouveau front populaire*), breitt kosningabandalag vinstriflokka. Bandalagið lenti í öðru sæti á eftir frönsku Þjóðfylkingunni í fyrri umferð kosninganna en lenti óvænt í fyrsta sæti í seinni umferðinni, sem haldin var þann 7. júlí.

## Tilvísanir
Þeir bestu

***Þeir bestu*** (ensku: *Top Gun*) er bandarísk hasarmynd frá árinu 1986. Leikstjóri myndarinnar Tony Scott og með aðalhlutverk fóru Tom Cruise, Kelly McGillis, Anthony Edwards og Val Kilmer. Þemalagið, „Take My Breath Away“, samið af Giorgio Moroder og flutt af hljómsveitinni Berlin, hlaut Óskarsverðlaunin og Golden Globe-verðlaun fyrir besta lagið. 

## Leikendur

## Tenglar
*
Skólavillingarnir

***Skólavillingarnir*** (enska: *Fast Times at Ridgemont High*) er bandarísk unglingamynd frá árinu 1982. Myndin er byggt á samnefndri bók eftir Cameron Crowe. Myndin sem leikstýrði Amy Heckerling og Cameron Crowe skrifað. Myndin er framleidd af Irving Azoff og Art Linson. Myndin er með Sean Penn, Jennifer Jason Leigh, Phoebe Cates, Brian Backer, Robert Romanus og Ray Walston í aðalhlutverkum. Myndin er dreift af Universal Pictures og myndin kom út í kvikmydahús í Bandaríkjunum 13. ágúst 1982 
## Leikendur

## Tenglar
*
*
Villuljós

***Villuljós*** (enska: *St. Elmo's Fire*) er bandarísk kvikmynd frá árinu 1985 sem Joel Schumacher leikstýrði og bæði skrifað með Carl Kurlander. Myndin er framleidd af Lauren Shuler Donner. Myndin er með Rob Lowe, Demi Moore, Emilio Estevez, Ally Sheedy, Judd Nelson og Mare Winningham í aðalhlutverkum. Myndinni var dreift af Columbia Pictures. Myndin kom út i kvikmyndahús í Bandaríkjunum 28. júlí 1985.

## Leikendur

## Tenglar
*
*
Ferris Bueller

***Ferris Bueller*** (enska: *Ferris Bueller's Day Off*) er bandarísk kvikmynd frá árinu 1986. Myndir sem leikstýrði af John Hughes og bæði skrifað handritið og framleidd með Tom Jacobson. Myndin er með Matthew Broderick, Alan Ruck og Mia Sara í aðalhlutverkum. Myndin kom út í kvikmyndahús í Bandaríkjunum 11. júní 1986. Myndin er dreift af Paramount Pictures
## Leikendur

## Tenglar
*
*
LSD

**LSD** (skammstöfun á *lýsergíð-<nowiki/>[[Sýra|sýru]] díetýlamíð*, stundum óformlega kallað **sýra**) er ofskynjunarlyf. Það veldur brenglun á skynjun, hugsun, og tilfinningum. Ásamt ofskynjunum veldur LSD víkkun sjáaldra, og hækkuðum blóðþrýstingi og líkamshita. Áhrifin koma fram eftir hálftíma og geta enst í 12 klukkustundir. LSD er helst notað sem vímuefni, af og til í trúarlegum tilgangi.

LSD er ekki ávanabindandi, en notendur geta byggt upp þol eftir því sem þeir nota hærri skammta. Í vímunni getur fólk  fengið kvíðakast, fengið ofsóknaræði, eða miklar ranghugmyndir. Í allra verstu tilfellum getur lyfið valdið síendurteknum ofskynjunarköstum sem vara í mörg ár. Lyfið sjálft getur ekki dregið fólk til dauða, þó að slys geti átt sér stað meðan fólk er í vímu. 

Algengur neysluskammtur af lyfinu er 50-150 míkrógrömm. Aðeins þarf örfá míkrógrömm af lyfinu til að fá fram áhrif, væg víma fæst af 20 míkrógrömmum. Talið er að lyfið virki með því að brengla serótónínkerfi heilans, nánar tiltekið með því að auka næmni 5-HT2A viðtakans. Lyfið er lyktarlaust, ýmist hvítt eða litlaust, myndar kristalla og brotnar niður ef það er útsett fyrir útfjólubláu ljósi.   

Lyfið náði mestum vinsældum á árunum 1960–1990 og var nokkuð tengt hippamenningunni. Það hefur enn talsverða útbreiðslu og hafa 10% Bandaríkjamanna notað lyfið einhverntímann á ævinni *(könnun frá 2017)*. Lyfið er vanalega selt á niðurskornum þerripappír og það er innbyrt með því að halda pappírnum undir tungunni eða með því að kyngja honum.

LSD veldur ofskynjunum sem koma fram eftir hálftíma og geta enst í 12 klukkustundir. Notendur lýsa vímunni oft sem ferðalagi *(trip)*. Víman getur verið ánægjuleg og örvandi, fólki líður oft eins og það sé svífandi, missi tenginguna við raunveruleikann, það finnur fyrir sælutilfinningu, og losar um hömlur. Sjónrænum truflunum er lýst sem gárum á yfirborði allra hluta. Litir verða sterkari, og fram koma ýmis mynstur. Tímaskyn brenglast, tíminn verður löturhægur og endurtekur sig. En víman getur líka verið slæm, sterkar neikvæðar hugsanir geta komið fram, fólk getur fengið kvíðakast, ofsóknaræði, geðsveiflur, sterka vonleysistilfinningu, og sjálfsmorðshugsanir. Hjá sumum getur LSD valdið geðrofi og dregið fram geðklofa, sér í lagi hjá þeim sem hafa fjölskyldusögu um geðklofa. 

Svissneski efnafræðingurinn Albert Hofmann uppgötvaði LSD árið 1938 eftir að hafa rannsakað sveppinn korndrjóla og þau efni sem sveppurinn myndaði. Sveppurinn vex á korni. Árið 1943 komst Albert svo að ofskynjunareiginleikum lyfsins.  

LSD er bannað víðsvegar um heim. Á Íslandi fellur LSD undir lög um ávana- og fíkniefni og er grunnsektin fyrir að vera tekinn með LSD 50.000 krónur.      

## Tilvísanir
Lleida

**Lleida** (spænska: *Lérida*) er borg í vestur-Katalóníu og höfuðstaður samnefnds héraðs. Borgin er ein sú elsta í Katalóníu. Íbúar Lleida voru um 137.000 árið 2010.

## Heimild
Kona fer í stríð

***Kona fer í stríð*** er íslensk kvikmynd sem kom út árið 2018. Leikstjóri og handritshöfundur myndarinnar er Benedikt Erlingsson. Halldóra Geirharðsdóttir fer með aðalhlutverk í myndinni sem Halla, kórstjóri sem ákveður að fara í stríð gegn stóriðju á Íslandi.

*Kona fer í stríð* hlaut góðar viðtökur bæði á Íslandi og erlendis og vann til ýmissa verðlauna. Kvikmyndin hlaut kvikmyndaverðlaun Norðurlandaráðs þann 30. október 2018. Benedikt Erlingsson hlaut LUX-kvikmyndaverðlaun Evrópuþingsins fyrir myndina og tók við þeim þann 14. nóvember 2018. Myndin var jafnframt framlag Íslands til bandarísku Óskarsverðlaunanna sem veitt voru árið 2019 en hlaut ekki tilnefningu.

Bandaríska leikkonan Jodie Foster hefur lýst því yfir að hún hyggist leikstýra bandarískri endurgerð af myndinni og fara sjálf með aðalhlutverkið.

## Söguþráður
*Kona fer í stríð* fjallar um Höllu, íslenskan kórstjóra sem ákveður að fara í stríð gegn íslenskri stóriðju. Hún gerist skemmdarverkamaður og byrjar að herja á framkvæmdir raforkuverja til þess að vernda íslenska hálendið undir dulnefninu „Fjallkonan“. Halla er reiðubúin til þess að leggja allt í sölurnar til þess að bjarga íslenskri náttúru en neyðist til þess að endurmeta stöðuna þegar henni berast fregnir um að umsókn hennar um að ættleiða munaðarlausa stúlku frá Úkraínu hafi verið tekin til meðferðar.

## Tilvísanir
Ný gjöf

**Ný gjöf** (enska: *New Deal*) eða **uppstokkunin** (oft nefnd „viðreisnaráætlun“ eða „viðreisnarlöggjöf Roosevelts“ í íslenskum fjölmiðlum á 4. áratug 20. aldar) var nafn á aðgerðaáætlun sem Franklin D. Roosevelt Bandaríkjaforseti hrinti í framkvæmd til þess að takast á við kreppuna miklu í Bandaríkjunum á fjórða áratugnum. Nafn áætlunarinnar fékk Roosevelt úr spilamennsku. Það vísar til þess að stokka spil og gefa upp á nýtt.

Stefnan sem Roosevelt kynnti með nýju gjöfinni var fráhvarf frá ríkjandi efnahagshugmyndum þessa tíma sem gerðu ráð fyrir mjög takmörkuðum ríkisafskiptum af atvinnulífinu. Roosevelt áleit að til þess að halda uppi iðnaði í stóru landi eins og Bandaríkjunum þyrfti að byggja upp samgönguinnviði. Meðal þess sem stjórn hans réðist í með nýju gjöfinni voru ný bankalög, ný efnahagslög, félagslegar umbætur sem tryggðu stöðu verkalýðsfélaga og atvinnuleysisbætur. Roosevelt lét einnig banna barnavinnu. Roosevelt setti lög sem skertu laun opinberra starfsmanna, þar á meðal sjálfs forsetans, og nýtti sparnaðinn (sem nam um fimm hundruð milljónum dollara) til þess að koma á fót ýmsum nýjum verkefnum sem sköpuðu atvinnu.

Efnahagslíf Bandaríkjanna batnaði mjög á árum nýju gjafarinnar og atvinnuleysi minnkaði. Gagnrýnendur stefnunnar hafa hins vegar bent á að efnahagurinn hafi ekki náð fullri viðreisn fyrr en með þátttöku Bandaríkjanna í seinni heimsstyrjöld og uppgangi hergagnaiðnaðarins í kjölfarið.

Stefna Roosevelts og heiti hennar var tilvísun í efnahagsaðgerðir fyrri Bandaríkjaforseta. Theodore Roosevelt hafði á sínum tíma sett fram stefnu sem kallaðist „réttlát gjöf“ (e. *Square Deal*) og Woodrow Wilson hafði rekið stefnu sem hann kallaði „nýja frelsið“ (e. *New Freedom*). Seinni forsetar Bandaríkjanna, sér í lagi úr Demókrataflokknum, áttu eftir að gefa efnahagsstefnum sínum svipuð nöfn: Harry S. Truman fylgdi nýju gjöfinni eftir með „réttlátu gjöfinni“ (e. *Fair Deal*), John F. Kennedy kallaði stefnu sína „nýjar hugsjónalendur“ (e. *New Frontier*), en Lyndon B. Johnson nefndi stefnu sína „hið mikla þjóðfélag“ (e. *Great Society*).

## Tilvísanir
Carit Etlar

**Carit Etlar** var danskur rithöfundur. Það var skáldanafn, raunverulegt nafn hans var Carl Brosbøll (7. ágúst, 1816 – 9. maí, 1900). Carit Etlar er þekktastur fyrir bókina Sveinn skytta frá 1853 en bókin heitir á frummálinu Gjøngehøvdingen og fjallar um sagnapersónuna Svend Poulsen Gønge.
Sveinn skytta

***Sveinn skytta*** er söguleg skáldsaga eftir danska rithöfundinn Carit Etlar. Bókin kom út á frummálinu árið 1853 undir titlinum *Gjøngehøvdingen* og fjallar um sagnapersónuna Svend Poulsen Gønge. Sagan gerist um miðja sautjándu öld í stríði milli Danmerkur og Svíþjóðar 1657-58  þegar Svíar hafa ráðist inn í Danmörku með ofurefli liðs, varnir Danmerkur eru í molum og fátækir almúgamenn undir forustu Sveins skyttu herja á innrásarliðið.

Sagan er rómantísk skáldsaga undir áhrifum frá sögum Alexandre Dumas, en byggist lauslega á sögulegu persónunni Svend Poulsen sem var kenndur við bæinn Gønge á Skáni.

Teiknarinn Poul Steffensen (1866-1923) myndskreytti söguna um 1890.  

Sagan um Svein skyttu var framhaldssaga í *[[Nýjar kvöldvökur|Nýjum kvöldvökum]]* árin 1950-1952. Halldór Þorsteinsson og Helgi Valtýsson þýddu. Bókin var  síðar gefin út af Iðunni í bókaflokknum Sígildar sögur Iðunnar.

## Tilvísanir
Geðrof

**Geðrof** er ástand þar sem einstaklingur á erfitt með að greina hvað sé raunverulegt. Oftast koma fram ranghugmyndir, ofskynjanir, skert raunveruleikatengsl, og stundum ruglingslegt tal og undarleg hegðun. Svefnvandamál, félagsleg einangrun, og áhugaleysi eru algeng.

Sumir fara aðeins einu sinni í geðrof, sumir fá nokkur köst yfir ævina. Hjá sumum koma geðrofseinkenni fram aftur og aftur og flokkast sjúkdómurinn þá undir geðklofa.

Orsakir geðrofs geta verið margvíslegar: Geðsjúkdómar (geðklofi, geðhvarfasýki, þunglyndi, jaðar&shy;persónuleikaröskun), sálræn áföll, svefnskortur, elliglöp, sum lyf, og sum vímuefni líkt og áfengi, kannabis, kókaín, amfetamín, LSD, og ketamín. Koffín getur gert einkenni verri hjá þeim sem eru með geðklofa. Um 0,1% af nýbökuðum mæðrum fer í geðrof. 

Geðrof eru meðhöndluð með geðrofslyfjum, sálfræðimeðferð, og með félagslegum stuðningi. Um 3% fólks fer í geðrof einhvern tímann á ævinni. Talið er að ofvirkni taugaboðefnisins dópamíns eigi þátt í geðrofi, það sem styður þá kenningu er helst það að geðrofslyf virka með því að hemja dópamínviðtaka, og þau lyf og vímuefni sem auka magn dópamíns við taugaviðtaka geta valdið geðrofi.

## Tenglar
* Geðsjúkdómar – Persóna.is 

## Tilvísanir
Tarragona

**Tarragona** er hafnarborg í samnefndu héraði og sjálfsstjórnarsvæðinu Katalóníu á Spáni. Borgin er suður af Barselóna og hefur um 131.500 íbúa (2017). 

Upphaf borgarinnar má rekja allt til 5. aldar fyrir Krist. Rómversku rústirnar Tarraco eru á minjaskrá UNESCO. Þar er hringleikahús.

Í Tarragona eru haldnar bæjarhátíðir og er Santa Tecla þeirra stærst.

## Heimild
Toledo

**Toledo** er borg á mið-Spáni og höfuðstaður samnefnds héraðs sem og sjálfsstjórnarsvæðisins Kastilía-La Mancha. Hún stendur við fljótið Tagus (Tejo). Íbúafjöldi var rúm 86.000 árið 2024.

Borgin var lítil, víggirt borg á tímum Rómverja; *Toletum*. Síðar varð hún höfuðstaður Vestgota og undir stjórn Mára. Menningaráhrif kristinna manna, gyðinga og múslima marka borgina og er hún á lista UNESCO yfir menningarminjar. Þekktastur íbúa er málarinn El Greco (1541-1614).

## Tilvísanir

## Heimild
Karls Gústafsstríðin

**Karls Gústafsstríðin** eru tvö stríð milli Danmerkur og Svíþjóðar sem stóðu yfir frá 1657 til 1660. Þau eru stríð nr. 5 og nr. 6 í hernaði milli landanna sem kallast Svíastríðin. Friðrik 3. Danakonungur fékk árið 1657 ríkisþingið í Óðinsvéum til að samþykkja að leggja fé í herferð gegn Svíum  á meðan Karl 10. Gústaf var önnum kafinn við stríðsrekstur í Póllandi, en hann leiddi her sinn yfir hertogadæmin og Jótland. Þessi herferð Dana fór mjög illa. þegar vetur gekk í garð og dönsku sundin lagði tókst Svíum að komast á ís yfir til Fjóns og síðan Sjálands og Friðrik neyddist til að gefast upp og gera friðarsamninga, Hróarskeldusáttmálann þann 18. febrúar 1658  Með friðarsamningunum í Hróarskeldu 1658 urðu Danir að afsala sér Skáni, Hallandi, Blekinge, Bóhúsléni og Þrændalögum. Friðarsamningarnir héldu þó ekki og Karl Gústaf settist um Kaupmannahöfn. Friðrik konungur tók sjálfur þátt í vörn borgarinnar og varð gífurlega vinsæll, Svíum varð ekkert ágengt og eftir að Karl Gústaf lést 1660 var saminn friður á ný. Svíar héldu mestöllum landvinningum sínum, nema Þrændalögum.

## Tengt efni
* Hróarskeldusáttmálinn
* Svíastríðin

## Tenglar
* Guðbrandur Jónsson, Kópavogsþing árið 1662. – Skírnir, 1. Tölublað (01.01.1930), Bls. 195-213  
* Om Karl Gustav-krigene , (danmarkshistorien.dk)
*Första danska kriget
*Andra danska kriget
Edith Wilson

**Edith Wilson** (fædd undir nafninu **Edith Bolling**; 15. október 1872 – 28. desember 1961) var önnur eiginkona Woodrows Wilson Bandaríkjaforseta og þar með forsetafrú Bandaríkjanna frá 1915 til 1921. Hún giftist Wilson í desember árið 1915, á fyrsta kjörtímabili hans sem forseti. Þetta var annað hjónaband þeirra beggja: Woodrow var ekkill og Edith var ekkja. Hún hafði áður verið gift skartgripasalanum Norman Galt frá 1896 til 1908.

Líkt og Woodrow kom Edith frá suðurríkjum Bandaríkjanna. Fjölskylda hennar var ein af elstu plantekruættunum í Virginíu og Edith gat rakið ættir sínar til Indíanaprinsessunnar Pókahontas.

Wilson forseti fékk alvarlegt heilablóðfall í október árið 1919. Edith Wilson byrjaði þá að taka fyrir öll ríkismálefni sem bárust forsetanum og ákvað hver þeirra væri nógu mikilvæg til að láta ganga áfram til rúmliggjandi eiginmanns síns. Í reynd gerðist Edith Wilson nokkurs konar leynilegur handhafi forsetavaldsins það sem eftir var af kjörtímabili Woodrows, til marsmánuðar ársins 1921. Í endurminningum sínum, sem komu út árið 1939, hélt Edith því fram að hún hefði gerst „ráðskona forsetans“ samkvæmt ráði lækna hans til þess að honum batnaði fyrr.

Sagt hefur verið bæði í gríni og alvöru að Edith Wilson hafi verið „fyrsti kvenforseti Bandaríkjanna“. Bandarískar konur voru enn ekki komnar með kosningarétt þegar Woodrow Wilson fékk heilablóðfallið en þær fengu kosningaréttinn undir lok forsetatíðar hans. Edith sjálf var ekki hrifin af starfsemi súffragettanna og hæddist að baráttu þeirra fyrir kosningarétti.

## Tilvísanir
Margrét Þórðardóttir

**Margrét Þórðardóttir** (einnig þekkt í þjóðsögum sem **Galdra-Manga**) var vestfirsk kona sem uppi var á 17. öld. Hún var ásökuð um galdra og spunnust af því dómsmál. Var Þórður faðir hennar brenndur fyrir galdra. Var hann sakaður um að valda veikindum kvenna og var Galdra-Manga síðar einnig sökuð um það. 

Varðveist hefur eiður sem sex eiðsvættiskonur sóru 10. júní 1661 og er hann svohljóðandi:„Til þess leggur þú hönd á helga bók, og það segir þú guði almáttugum, að þann eið, er Margréti Þórðardóttur var til dæmdur anno 1659 að Kirkjubóli við Steingrímsfjörð fyrir fjögra manna áburð, hana borið hafa fullkomnum galdraverkum, kvennpersónum hér í sveit til meinsemda, hyggið þið eptir ykkar hreinni samvizku áður nefhdri Margréti Þórðardóttur heldur ósæran en særan og greinda Margréti heldur seka en óseka í greindu málí, og þennan eið sverjið þið hvorki fyrir vild né óvild við nokkra persónu, karl eða konu, eður nokkurra muna sakir, heldur alleinasta ykkar samvizku og sannleikans vegna, og að stöfuðum eiði sé ykkur guð hollur, sem satt segið, gramur, ef þið ljúgið.“Þrátt fyrir galdraáburð 1659 og eiða 1661 var Galdra-Manga ekki brennd. Hún sór af sér galdra þann 18. ágúst 1662 en í þeim vitnisburði segir hún:„Til þess legg ég Margrét Þórðardóttir hönd á helga bók, og það segi ég almáttugum guði, að ég hefi aldrei, ung né gömul, á allri æfi minni galdur lært, ekki heldur með galdri eða fordæðuskap mein gert eða gera látið nokk(ur)ri karlmanns eða kvenmanns persónu, ungri né gamalli, ekki heldur gripum fénaði, eða fjárhlutum nokkurs manns.“Margrét er lýst svona: „Er hún svo að yfirlit: Vel að meðalvexti, ljósleit, kinnbeinahá, léttfær og skynsöm í máli. Kveður nærri kvenna best."

Galdra-Manga flýði á náðir prests á Stað á Snæfjallaströnd. Presturinn hét Tómas og var ekkjumaður. Gögn sýna að presturinn hafi greitt sekt fyrir þriðja og fjórða frillulífisbrot sitt og Margrétar og þau hafi þannig átt fjögur börn.  Presturinn missti kallið og kvæntist Galdra-Möngu og þau bjuggu á Sandeyri og síðan í Unaðsdal á Snæfjallaströnd. Í manntalinu 1703 býr hún á Lónseyri á Snæfjallaströnd hjá syni sínum.

Bókin *Galdra-Manga – Dóttir þess brennda* eftir finnska rithöfundinn Tapio Koivukari fjallar um Margréti. Bókin hefur komið út á íslensku og finnsku.

## Heimildir
* Bára Baldursdóttir, Ekki skaltu láta galdrakonuna lifa – Sagnir, 1. tölublað (01.06.1993), Bls. 67-74  
* Um þjóðsögur – Eimreiðin, 1. Hefti (01.01.1954), Bls. 47-54
* Sagan af Galdra-Möngu, Lesbók Morgunblaðsins, 46. tölublað (22.11.1953), Blaðsíða 689
* Björn Teitsson, Ísfirðingur, 6. tölublað (15.12.1988), Blaðsíða 10
Þorláksmessuganga

**Þorláksmessuganga** eða **friðarganga á Þorláksmessu** er árviss aðgerð friðarsinna til að vekja athygli á baráttunni gegn stríði og vígvæðingu, þar sem gengið er niður Laugaveginn í Reykjavík með kórsöng og friðarljósum. Í göngulok er efnt til stutts fundar með ávarpi. Samsvarandi göngur hafa verið haldnar annars staðar á landinu á þessum degi, svo sem á Akureyri og Ísafirði.

Fyrsta Þorláksmessugangan var haldin af Samtökum herstöðvaandstæðinga árið 1980. Samtökin stóðu að göngunum fyrstu árin en síðar tók Samstarfshópur friðarhreyfinga við umsjón þeirra, en það er óformlegur félagsskapur íslenskra friðarsamtaka og -hópa.

## Ræðufólk í göngulok
Í lok friðargöngu er haldinn fundur með ávarpi ræðumanns áður en kórarnir syngja Heims um ból.

## Tilvísanir
Angela Melillo

**Angela Melillo** (f. 20. júní 1967) er ítölsk leikkona.

## Ferill
### Kvikmyndir

* *[[Impotenti esistenziali]]*, leikstýrt af  Giuseppe Cirillo (2009)
* *[[Al posto tuo]]*, leikstýrt af Max Croci (2016)

### Leikhús
* *Tre Tre Giù Giulio* leikstýrt af Pier Francesco Pingitore
* *La Vedova Allegra* leikstýrt af Gino Landi
* *Troppa Trippa* leikstýrt af Pierfrancesco Pingitore
* *Crem Caramel* leikstýrt af Pierfrancesco Pingitore
* *Mavaffallopoli* leikstýrt af Pierfrancesco Pingitore
* *Tutte pazze per Silvio* leikstýrt af Pierfrancesco Pingitore
* *Romolo e Remolo* leikstýrt af Pierfrancesco Pingitore
* *Facce ride show* leikstýrt af Pierfrancesco Pingitore
* Miracolo a teatro* leikstýrt af G. Liguori
* *Fashion e confucion* regia di P. Mellucci
* *5 Donne e 1/2*, leikstýrt af Piero Moriconi (2012-2015)
* *Una Fidanzata per Papà*, leikstýrt af Piero Moriconi, með  [[Sandra Milo]], [[Savino Zaba]], Moreno Amantini, Valentina Paoletti og [[Stefano Antonucci]] (2016-2017)
* *Lo zio di città'', leikstýrt af Piero Moriconi, , með Andrea Roncato, Daniela Terreri, Moreno Amantini og Virginia Fioravanti (2018)

## Tenglar

* Opinber vefsíða Angela Melillo 
*
Gulvestungar

**Gulvestungar** (franska: *Gilets jaunes*) eru frönsk mótmælahreyfing sem hafa reglulega mótmælt stjórnarstefnum Emmanuels Macron Frakklandsforseta frá því í október árið 2018. Mótmælin eru kennd við gul endurskinsvesti sem mótmælendurnir klæðast, en samkvæmt frönskum lögum verða slík vesti að vera í öllum bílum. Mótmælaalda gulu vestanna hefur breiðst út til nokkurra nágrannaríkja Frakklands, meðal annars til Belgíu.

Í upphafi voru mótmælin gegn nýjum eldsneytisskatti sem stjórn Macrons hugðist setja en fljótlega tóku mótmælin á sig mun breiðari mynd og hafa almennt beinst gegn háum kostnaði lifnaðar, hárri skattbyrði verkastétta og lágum launum í Frakklandi. Mótmælahreyfingin er ómiðstýrð og rekur uppruna sinn til samfélagsmiðla eins og Facebook. Þar sem hreyfingin lýtur engri ákveðinni forystu er stefna hennar óljós og kröfur hennar mjög á reiki. Í sumum tilfellum hafa mótmælendurnir reynst ósammála innbyrðis um markmið hreyfingarinnar. Andstæðingar Macrons bæði lengst til hægri, þar á meðal Marine Le Pen, og lengst til vinstri, þar á meðal Jean-Luc Mélenchon, hafa lýst yfir stuðningi við hreyfinguna.

Mótmælin hafa leitt til þess að hætt var við eldsneytisskattinn sem var kveikjan að hreyfingunni. Í ávarpi til þjóðarinnar lofaði Macron forseti jafnframt 100 evra hækkun á lágmarkslaunum og að fallið yrði frá áætlunum um aukna skattlagningu á lægstu tekjuhópa landsins. Mótmælin hafa þó haldið áfram.

## Tilvísanir
Hvítfura

**Hvítfura** (fræðiheiti *Pinus monticola*) er furutegund ættuð frá fjöllum vestur Bandaríkjanna og Kanada, sérstaklega í Sierra Nevada, Fossafjöllum, Kyrrahafsstrandfjöllum, og norðurhluta Klettafjalla.  Tegundin vex að sjávarmáli víða, sérstaklega í Oregon- og Washington-fylkjum. Hún er fylkistré Idaho, og er stundum kölluð *Idaho pine*.

## Lýsing

Hvítfura (*Pinus monticola*) er stórt tré, og verður oft 30 til 50 m há og einstöku sinnum að 70 m há. Barrnálarnar eru fimm saman í búnti, með skammlífu slíðri. Þær eru fínsagtenntar, og 5 til 13 sm langar. Könglarnir eru langir og grannir, 12 til 32 sm langir og 3 til 4 sm breiðir (lokaðir), og opnir 5 til 8 sm breiðir; köngulskeljarnar eru grannar og sveigjanlegar. Fræin eru smá, 4 til 7 mm löng með löngum grönnum væng 15 til 22 mm löngum.

Hún er skyld sandfuru (*Pinus strobus*), en með lengri köngla, lítið eitt langlífari barrnálar (2–3 ár, á móti 1,5–2 árum) með meira áberandi loftaugarákum, og nokkuð þéttara og mjórra vaxtarlagi. Greinarnar eru í reglulegum hvirfingum, ein hvirfing á ári; þetta er áberandi á grönnum trjám sem vaxa þétt saman, á meðan tré sem vaxa stök eru með rúnnaðra form með löngum greinum. Hún er  víða ræktuð til skrauts, en hefur verið mikið höggin á útbreiðslusvæðinu áður fyrr.

## Ógnir

Hvítfura (*Pinus monticola*) hefur orðið fyrir miklum afföllum vegna ryðsveppsins Cronartium ribicola, sem var óvart fluttur inn frá Evrópu 1909. Skógrækt Bandaríkjanna (United States Forest Service) telur að 90% hvítfuru hafi verið drepin af ryðsveppnum vestur af Fossafjöllum. Stór svæði hafa lagst undir aðrar furur eða aðrar trjátegundir. Sveppurinn hefur einnig drepið mikið af klettafuru utan Kalíforníu. Sveppurinn er ekki eins mikið vandamál í Kaliforníu og hefur mikið af báðum furutegundunum sloppið vel þar.

Þol gegn ryðsveppnum erfist og vegna breytileika hvítfuru eru stöku tré tiltölulega ósködduð af sjúkdómnum. Bandaríska skógræktin er með verkefni um að finna og rækta upp hvítfuru og sykurfuru með þessu þoli. Smáplöntunum hefur svo verið plantað aftur í náttúrunni. 

## Tilvísanir

*US Forest Service Dorena Tree Improvement Center 

## Viðbótarlesning
*  , with illustrations by Carl Eytel - Kurut, Gary F. (2009), "Carl Eytel: Southern California Desert Artist", ''California State Library Foundation'', Bulletin No. 95, pp. 17-20  retrieved Nov. 13, 2011

## Tenglar
* Jepson Manual treatment - ''Pinus monticola''
*''Pinus monticola'' - U.C. Photos Gallery
Lýðræðislegi sambandsflokkurinn

**Lýðræðislegi sambandsflokkurinn** (enska: *Democratic Unionist Party*, skammstöfun: *DUP*) er norðurírskur stjórnmálaflokkur sem styður breska sambandshyggju. Ian Paisley stofnaði flokkinn árið 1971 meðan á átökunum á Norður-Írlandi stóð og var leiðtogi flokksins í 37 ár. Núverandi leiðtogi flokksins er Jeffrey Donaldson. Hann er næststærsti flokkurinn á norðurírska þinginu og fimmti stærsti flokkurinn á breska þinginu. Eftir þingkosningar 2017 féllst flokkurinn á samkomulag við Íhaldsflokkinn, sem er í minnihlutastjórn, um að verja ríkisstjórnina.

DUP hefur sterk tengsl við Fríu öldungarkirkjuna í Ulster, kirkju sem Ian Paisley stofnaði. Á írska átakatímanum mótmælti flokkurinn öllum tilraunum til að leysa ágreininginn sem fólust í því að deila völdum með írskum þjóðernissinnum eða lýðveldissinnum. Auk þess hafnaði flokkurinn aðkomu írsku ríkisstjórnarinnar að norðurírskum stjórnmálum. Flokkurinn mótmælti Sunningdale-sáttmálanum árið 1973, sáttmála Bretlands og Írlands árið 1985 og Föstudagssáttmálanum árið 1998. Á níunda áratugnum tók flokkurinn þátt í stofnun nokkurra herþjálfunarsamtaka.

DUP er hægrisinnaður og félagslega íhaldssamur. Flokkurinn er andvígur fóstureyðingu og hjónabandi samkynhneigðra. DUP lítur á sig sem verjanda breska sambandsins og mótmælendatrúar á Norður-Írlandi. Flokkurinn er andvígur aðild Bretlands að Evrópusambandinu og studdi útgöngu þess í þjóðaratkvæðagreiðslu um málið.

## Heimildir
Átökin á Norður-Írlandi

**Átökin á Norður-Írlandi** eða í daglegu tali **Vandræðin** (írska: *Na Trioblóidí*, enska: *The Troubles*) áttu sér stað á seinni hluta 20. aldar og snérust um þjóðernishyggju. Átökin hófust á sjöunda áratugnum og þeim er talið hafa lokið á tíunda áratugnum við undirskrift Föstudagssáttmálans árið 1998. Síðan þá hefur verið friður á Norður-Írlandi.

Átökin eiga uppruna sinn í klofningi eyjunnar Írlands árið 1920. Ólíkt annars staðar á eyjunni, þar sem sjálfstæðissinnaðir kaþólikkar voru í meirihluta, voru mótmælendur sem vildu halda sambandi við Bretland í meirihluta í norðursýslum eyjunnar.

## Heimildir
Sykurfura

**Sykurfura** (fræðiheiti *Pinus lambertiana*) er hávaxnasta og gildvaxnasta furutegundin, og hefur lengstan köngul allra barrtrjáa. Fræðiheitið *lambertiana* var gefið af Breska grasafræðingnum David Douglas, sem nefndi tegundina til heiðurs enska grasafræðingnum, Aylmer Bourke Lambert. Hún er ættuð frá fjöllum Kyrrahafsstrandar Norður-Ameríku, frá Oregon gegn um Kaliforníu til Baja California.

## Tilvísanir

## Viðbótarlesning
*  , with illustrations by Carl Eytel - Kurut, Gary F. (2009), "Carl Eytel: Southern California Desert Artist", ''California State Library Foundation'', Bulletin No. 95, pp. 17-20  retrieved November 13, 2011
* Muir, J. (1911). *My First Summer in the Sierra*.
* Kinloch Jr., Bohun B.; Scheuner, William H. (1990). "Pinus lambertiana". In Burns, Russell M.; Honkala, Barbara H. Conifers. Silvics of North America. Washington, D.C.: United States Forest Service (USFS), United States Department of Agriculture (USDA). 1 – via Southern Research Station (www.srs.fs.fed.us).
* Habeck, R. J. (1992). "Pinus lambertiana". Fire Effects Information System (FEIS). US Department of Agriculture (USDA), Forest Service (USFS), Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory – via https://www.feis-crs.org/feis/.

## Tenglar
* U.C. Jepson Manual treatment for ''Pinus lambertiana''
* US Forest Service—Dorena Genetic Resource Center  — (USFS rust resistance program)
* The Sugar Pine Foundation — *The Sugar Pine and Western White Pine Restoration Program*
* Pinus lambertiana in the CalPhotos Photo Database, University of California, Berkeley
* Pinus lambertiana  Rauði listi IUCN yfir tegundir í hættu. IUCN 2006 
* Arboretum de Villardebelle: photo of a cone
Hænsnaprjón

**Hænsnaprjón** er prjónastíll sem kom fyrst fram í Danmörku eftir 1973. Prjónakonan Kirsten Hofstätter gaf út þrjár bækur um hænsnaprjón og kom sú fyrsta út árið 1973. Upphaflega gaf hún fyrstu bókinni nafnið *Strikkemanifestet*. Hún reyndi að fá bókina gefna út af vinstrisinnuðu útgáfufyrirtæki Røde Hane en það taldi efnið ekki nógu alvarlegt til að gefa bókina út. Hún stofnaði því eigin bókaútgáfu og gaf henni í háði nafnið Røde Hane (rauð hænsni) en breytti því síðar í Hønsetryk og nafni bókarinnar í Hønsestrik. Boðskapur bókarinnar var að slíta sig frá hinum niðurnjörvuðu prjónahefðum og gera prjón aðgengilegt fyrir alla. Hofstätter hvatti til að allir gætu prjónað og ættu að prjóna eins og hver og einn vildi. Það ættu ekki að vera skilyrði um að endurtaka sérstakar mynstursamsetningar. Peysur og annað prjónles sem  prjónað er eftir hugmyndum Hofstätter er mjög litríkt og prjónafólk gefur ímyndunaraflinu lausan tauminn. Árið 1978 kom út bók um hænsnaprjón á ensku eftir  Kirsten Hofstätter.

Bækurnar um hænsnaprjónið voru innlegg í kvennabaráttu og endurspegluðu uppreisn 68-kynslóðarinnar á móti normum. Hænsnaprjón var vinsælt meðal kvenna í kvenréttindabaráttu milli 1970 og 1980. Hænsnaprjón var andóf gegn garnframleiðendum sem seldu uppskrift og garn saman og hefðbundnum prjónabókum með fastmótuðum og óbreytanlegum uppskriftum. Hænsnaprjón var vanalega prjónað úr ull og einnig úr garnafgöngum og oftast á hringprjón. Litasamsetning braut oft reglur um hvaða litir pössuðu saman. Stundum var nafn eða yfirlýsing prjónuð í flíkina. 
## Myndir af hænsnaprjóni

Mynd:Hønsestrik i den gamle by 2.jpg|Hænsnaprjón frá sýningu í Den Gamle By 2015
Mynd:Hønsestrik i den gamle by 5.jpg|Hænsnaprjón frá sýningu í Den Gamle By 2015
Mynd:Hønsestrik i den gamle by 4.jpg|Hænsnaprjón frá sýningu í Den Gamle By 2015
Mynd:Hønsestrik i den gamle by 3.jpg|Hænsnaprjón frá sýningu í Den Gamle By 2015
Mynd:Hønsestrik i snedækket have.jpg|Peysa prjónuð með hænsnaprjóni út í snjó


## Heimild

* Greinin Hønsestrik á dönsku Wikipedia
Íþróttalið Reykjavíkur

**Íþróttalið Reykjavíkur** er heiðurstitill sem veittur er af Íþróttabandalagi Reykjavíkur þeim reykvíska keppnisflokki í hópíþrótt sem talinn er hafa staðið sig best á árinu. Viðkomandi lið hljóta að launum farandbikar og eignabikar. Við sama tilefni er tilkynnt um val á besta íþróttakarli og bestu íþróttakonu borgarinnar.

Kvennalið Fram í handbolta er núverandi handhafi titilsins, en handknattleiksfólk hefur hlotið verðlaunin í helming skipta.
Flámæli

**Flámæli** (líka kallað **flámælgi**, **flámælska**, og **hljóðvilla**) var framburðarbreyting sem varð útbreidd á fyrri hluta 20. aldar á Íslandi, sér í lagi á Vesturlandi og Suðurlandi. Sérhljóðin *i* og *u* lækkuðu í framburði svo að *vinur* hljómaði eins og *venör* og *skyr* hljómaði eins og *sker*, á meðan sérhljóðin *e* og *ö* hækkuðu í framburði svo að *spölur* hljómaði eins og *spulur* og *melur* hljómaði eins og *milur*. 

Þessi framburðarbreyting þótti afar ljót og var kölluð *hljóðvilla*. Hún var áberandi upp úr 1940 í máli fólks á Suðvesturlandi og Austfjörðum, en líka norður í Húnavatnssýslu.  Sérstök herferð var sett af stað um 1940–1960 í barnaskólum til að útrýma flámæli. RÚV og Þjóðleikhúsið höfðu þá stefnu að hljóðvilla væri ekki viðhöfð. Árið 1929 voru 42% barna í Reykjavík flámælt en árið 1960 var búið að útrýma flámæli meðal barna.

## Sjá einnig
* Málhreinsun
* Mállýska

## Tilvísanir
Talmál

**Talmál** er mál sem er myndað með því að tala. Hugtakið er oft notað í andstæðu við ritmál. Þó að talmál og ritmál séu mjög tengd er birtingarform þeirra mismunandi, tal er meðfæddur hæfileiki mannfólks á meðan ritmálið er uppfinning sem er háð menningu. Ritmál getur verið bein eftirritun af talmáli en lýtur oft öðrum formreglum, á meðan talmálið getur verið háð samhengi þarf ritmál oft að draga merkingu sína af textanum sjálfum.   

Mörg tungumál heims hafa ekki ritmál og eru einungis til sem talmál. Talmál má líka bera saman við táknmál, sem er mál myndað með handa- og andlitshreyfingum. 

Talmál samanstendur af orðum sem eru röð sérhljóða og samhljóða, ásamt tónfalli. Þessar frumeiningar orða kallast hljóðön eða fónem. Orð eru tengd saman í liði, setningar og stærri orðræðueiningar. 

Heyrandi börn tileinka sér fyrsta tungumálið sem þau heyra í umhverfi sínu. Heyrnarlaus börn gera slíkt hið sama með fyrsta táknmálið sem er notað í þeirra umhverfi. Heyrnarlaus börn læra talmál á svipaðan hátt og heyrandi börn læra ritmál.

## Heimild
*
Sanna Magdalena Mörtudóttir

**Sanna Magdalena Mörtudóttir** (f. 3. maí 1992) er íslensk-tansanísk stjórnmálakona sem hefur verið oddviti Sósíalistaflokks Íslands í borgarstjórn Reykjavíkur frá 2018. Þegar hún var kjörin í borgarstjórn var hún yngsti borgarfulltrúi í sögu Reykjavíkur, þá 26 ára gömul. Auk þess var hún leiðtogi Sósíalistaflokks Íslands frá október 2024 til maí 2025.

## Lífshlaup
Sanna er fædd í Reykjavík. Móðir hennar er íslensk en faðir hennar tansanískur. Foreldrar hennar hittust í Englandi og Sanna ólst upp í London fyrstu árin. Þegar hún var sjö ára flutti hún með móður sinni til Reykjavíkur, þar sem hún ólst upp.

Sanna er með MA-gráðu í mannfræði frá Háskóla Íslands.

## Stjórnmál
Sanna náði kjöri í borgarstjórn Reykjavíkur sem oddviti Sósíalistaflokksins í sveitarstjórnarkosningum 2018, þá 26 ára gömul. Þá braut hún met sem yngsti borgarfulltrúi í sögu Reykjavíkur. Í stjórnmálum hefur hún lagt stund á mál sem tengjast jafnrétti og velferð.

Í október 2024 var hún kjörin leiðtogi Sósíalistaflokksins og hún leiddi lista flokksins í Reykjavíkurkjördæmi suður í alþingiskosningunum 2024. Flokkurinn náði samt sem áður ekki inn á þing, og náði einungis 3,9% atkvæða.

Eftir að meirihlutinn í borgarstjórninni sprakk tóku Sósíalistar þátt í myndun nýs meirihluta með Samfylkingu, Vinstri grænum, Pírötum og Flokki fólksins. Sanna varð forseti borgarstjórnar við stofnun nýja meirihlutans þann 21. febrúar 2025.

Mikil átök áttu sér stað innan Sósíalistaflokksins í upphafi árs 2025. Í maí 2025 var stjórn flokksins skipt út en Sanna var sjálfkjörinn pólítískur leiðtogi flokksins. Þrátt fyrir það, sagði Sanna af sér sem leiðtogi flokksins þann 26. maí 2025 vegna átakanna.

Sanna boðaði nýtt framboð, *[[Vor til vinstri]]*, í sveitarstjórnarkosningunum 2026. Vinstri græn komu til liðs við framboðið og var nafninu síðar breytt í *Vinstrið*.  

## Tilvísanir
Elfráður ríki

**Elfráður hinn ríki** eða **Alfreð mikli** (fornenska: *Ælfrēd* eða *Ælfrǣd*) (f. milli 847 og 849 – d. 26. október 899) var konungur af Wessex frá 871 til um 886 og konungur Engilsaxa frá um 886 til 899. Hann var yngsti sonur Aðalúlfs konungs af Wessex. Faðir Elfráðs lést þegar Elfráður var ungur og þrír bræður hans tóku við konungdómi áður en Elfráður komst að. Elfráður varð konungur eftir dauða bróður síns, Aðalráðs, og eyddi þaðan af nokkrum árum í landvarnir gegn innrásum víkinga.

Elfráður vann mikilvægan sigur gegn víkingum í orrustunni við Edington árið 878 og gerði síðan samning við víkingana sem kom á svokölluðum Danalögum í norðurhluta Englands. Elfráður sannfærði í staðinn víkingahöfðingjann Guttorm til þess að gangast undir kristna trú. Elfráði tókst að verja konungsríki sitt gegn árásum víkinga og varð í kjölfarið voldugasti leiðtogi í Englandi. Hann var jafnframt fyrsti konungur Vestur-Saxa sem tók sér titilinn „konungur Engilsaxa“. 

Elfráður var rómaður fyrir að vera bæði lærður og rólyndur maður og fyrir að stuðla að aukinni menntun þegna sinna. Hann sá meðal annars til þess að grunnmenntun engilsaxneskra þegna færi fram á ensku fremur en á latínu. Elfráður gerði jafnframt breytingar á lagakerfi og hernaðarskipulagi konungsríkis síns og bætti lífsskilyrði þegna sinna.

Máli er vikið að Elfráði í nokkrum íslenskum fornheimildum, þar á meðal Egils sögu. Er þar vikið að sameiningu Englands undir stjórn Elfráðs og sagt:

„Elfráður hinn ríki hafði tekið alla skattkonunga af nafni og veldi; hétu þeir þá jarlar, er áður voru konungar eða konungasynir; hélst það allt um hans ævi og Játvarðar, sonar hans, en Aðalsteinn kom ungur til ríkis, og þótti af honum minni ógn standa; gerðust þá margir ótryggir, þeir er áður voru þjónustufullir.“

## Tilvísanir
Gervihnattarmynd

**Gervihnattarmynd** er mynd sem er tekin úr gervihnetti á sporbaug um jörðina. Myndirnar eru áframseldar til ríkja og fyrirtækja og koma t.d. fyrir í kortaþjónustunni Google Maps.
Ólafur Grímur Björnsson

**Ólafur Grímur Björnsson** (f. 6. janúar 1944) er íslenskur vísindamaður á sviði lífefnafræði og lífeðlisfræði.

Hann lærði læknisfræði við Háskóla Íslands og lauk svo doktorsgráðu í lífefnafræði við Háskólann í London 1982. Rannsóknir hans hafa einkum snúist um efnaskipti fituefna. Hann starfaði við rannsóknir í London frá 1977–1984, við hinn virta Pennsylvaníuháskóla í Bandaríkjunum 1984–1989, og svo við Oxford-háskóla í Bretlandi  1989–1994.  Frá 1994 starfaði hann um tíma við vísindi við lífeðlisfræðideild Háskóla Íslands.

Faðir Ólafs, Dr. Björn Sigfússon (1905–1991), gegndi í 30 ár embætti forstöðumanns háskólabókasafnsins (það sem í dag er Þjóðarbókhlaðan). Ólafur tók saman ritverk föður síns og hafði umsjón með útgáfu þeirra árið 2004, greinarnar voru um 500 talsins og snerust helst um sögu og forníslenskar bókmenntir.

Margir af bræðrum Ólafs hafa líka starfað við rannsóknir við Háskóla Íslands: Sveinbjörn Björnsson er eðlisfræðingur og var rektor Háskóla Íslands 1991–1997, Helgi Björnsson er jöklafræðingur, og Sigfús Björnsson er prófessor.

## Tilvísanir
Montesúma 2.

**Montesúma 2.** (f. u. þ. b. 1466 – d. 29. júní 1520) var níundi keisari eða *tlatoni* asteska borgríkisins Tenochtitlán, frá 1502 til 1520. Fyrstu kynni frumbyggjaþjóða Mið-Ameríku og Evrópumanna urðu á valdatíð hans. Spænski landvinningamaðurinn Hernán Cortés tók Montesúma til fanga þegar Spánverjar hófu landvinninga sína gegn Astekaveldinu árið 1520. Montesúma lést stuttu síðar og er ýmist talið að Spánverjar hafi drepið hann eða að Astekar sjálfir hafi grýtt hann til dauða.

## Æviágrip
Á valdatíð Montesúma náði Astekaveldið hápunkti landfræðilegrar stærðar sinnar. Montesúma herjaði á nágrannaþjóðir sínar og þandi veldi sitt út alla leið suður til Soconusco (landsvæðis sem nú er á landamærum Mexíkó og Gvatemala). Í þessum hernaði innlimaði Montesúma þjóðir Zapoteka og Tlapaneka inn í Astekaveldið. Montesúma breytti þjóðfélagskerfi Astekaveldisins, sem áður hafði byggst á verðleikaræði, og jók forréttindi aðalsstéttarinnar með því að banna almúganum að vinna í keisarahöllunum.

Montesúma fékk fregnir af komu aðkomumanna á meginlandið árið 1517. Árið 1519 fylgdist hann af athygli með framsókn landvinningaliðs Hernáns Cortés og lét senda honum gjafir sem hann vonaðist til þess að myndu friðþægja Spánverjana og halda þeim í burtu. Gjafirnar höfðu þveröfug áhrif og græðgin í gull varð Spánverjum aðeins enn frekari hvati til þess að komast yfir auðæfi Astekaveldisins. 

Montesúma og hirðmenn hans tóku á móti Cortés og Spánverjunum þegar þeir komu til Tenochtitlán. Samkvæmt sumum spænskum heimildum hélt Montesúma að Cortés væri asteski guðinn Quatzalcoatl, sem hafði samkvæmt goðsögnum siglt út á haf en átti samkvæmt spádómi að snúa aftur einn daginn. Sagnfræðingar seinni tíma efast þó í auknum mæli um að Montesúma hafi nokkurn tímann talið að Cortés væri guð. Montesúma bauð Spánverjunum að gista í keisarahöllinni og þar dvöldu þeir í nokkra mánuði sem gestir hans. Cortés reyndi að fá Montesúma til þess að gangast undir kristna trú en Montesúma neitaði að láta af trú forfeðra sinna. 

Spánverjarnir níddust á gestrisni Montesúma, tóku hann brátt í gíslingu og héldu honum í stofufangelsi í höllinni. Andúð Astekanna á Spánverjum færðist í aukana og þegar Cortés var fjarverandi gerðu borgarbúar uppreisn gegn spænska hernámsliðinu. Í uppreisninni frömdu Spánverjar fjöldamorð á Astekum í hofi þeirra í Tenochtítlan. Montesúma sjálfur lét lífið í uppreisninni en heimildum ber ekki saman um hvernig dauða hans bar að. Samkvæmt sumum heimildum grýttu Astekarnir sjálfir Montesúma til dauða þegar hann steig fram og reyndi að friðþægja uppreisnarmennina. Samkvæmt þessari frásögn fékk Cortés Montesúma til þess að skipa þegnum sínum að láta af uppreisninni gegn Spánverjunum, en Astekarnir höfðu þá valið sér nýjan keisara þar sem þeir litu á Montesúma sem lepp Spánverja. Samkvæmt öðrum heimildum kyrktu Spánverjarnir hann sjálfir.

Sagnfræðileg umfjöllun um Montesúma hefur ætíð litast af ósigri hans gegn Spánverjum og margar heimildir útmála hann því sem veiklunda og óákveðinn leiðtoga. Flestar heimildirnar um valdatíð Montesúma eru hins vegar hlutdrægar og því hefur reynst erfitt að skilja ákvarðanir Montesúma í stríðinu við Spán.

## Tilvísanir