open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jerry Fodor

**Jerry Alan Fodor** (fæddur 1935 í New York borg) er bandarískur heimspekingur. Hann er prófessor í heimspeki við Rutgers-háskóla í New Brunswick í New Jersey. Fodor fæst einkum við hugspeki, málspeki og vitsmunavísindi.

## Helstu rit
### Bækur
* *LOT 2: The Language of Thought Revisited* (Oxford University Press, 2008).
* *Hume Variations* (Oxford University Press, 2003).
* *The Compositionality Papers *, (ásamt E. Lepore) (Oxford University Press 2002).
* *The Mind Doesn't Work That Way: The Scope and Limits of Computational Psychology* (MIT Press, 2000).
* *In Critical Condition* (MIT Press, 1998).
* *Concepts: Where Cognitive Science Went Wrong* (Oxford University Press, 1998).
* *The Elm and the Expert, Mentalese and its Semantics* (MIT Press, 1994).
* *A Theory of Content and Other Essays* (MIT Press, 1990).
* *Psychosemantics: The Problem of Meaning in the Philosophy of Mind* (MIT Press, 1987).
* *The Modularity of Mind: An Essay on Faculty Psychology* (MIT Press, 1983).
* *Representations: Essays on the Foundations of Cognitive Science* (MIT Press, 1979).
* *The Language of Thought* (Harvard University Press, 1975).
* *The Psychology of Language* (ásamt T. Bever og M. Garrett) (McGraw Hill, 1974).
* *Psychological Explanation* (Random House, 1968).

### Ritstýrð verk
* *The Structure of Language* (ásamt Jerrold Katz) (Prentice Hall, 1964).
Heimavinna

:*Getur líka átt við [[Heimilisiðnaður|heimilisiðnað]]*
**Heimavinna** er það verkefni sem kennarar fela nemendum, það sem þeim er uppálagt að *læra heima*. Nemendur eiga að vinna heimavinnu sína þegar þeir eru ekki í tíma, og yfirleitt fer hún fram—eins og nafnið ber með sér—heima hjá viðkomandi barni. Heimavinnan er oftast hugsuð sem verkefni sem vinna á án hjálpar kennara. Almenn heimavinnuverkefni eru t.d. að lesa, skrifa eða vélrita.
Stefnuljós

**Stefnuljós** eru bílljós á hliðum bíla sem eiga að gefa til kynna að ökumaður bifreiðar ætli að beygja. Nútímabifreiðar eru með minnst tvö stefnuljós á hvorri hlið, að framan og aftan.
Isabel Martínez de Perón

**María Estela Martínez Cartas de Perón** (f. 4. febrúar 1931) er fyrrverandi forseti Argentínu frá 1974 til 1976. Hún er líka þriðja eiginkona annars fyrrum forseta, Juan Perón. Eftir lát hans tók hún við völdum sem varaforseti hans. Þar sem Juan lést eftir aðeins níu mánuði í embætti hefði Isabel getað ríkt sem forseti í rúm þrjú ár, eða til 1977. Hún var fyrsta konan sem varð þjóðarleiðtogi án aðalstitils. 

Dulfræðingurinn José López Rega var helsti ráðgjafi hennar sem leiddi til vaxandi óreiðu í stjórn landsins. Hann stofnaði Andkommúníska bandalagið (sp. *Alianza Anticomunista Argentina* eða AAA), vopnaðan hóp sem stóð að fjölda morða á pólitískum andstæðingum Perón næstu tvö ár. Hryðjuverk og efnahagsörðugleikar urðu til þess að vinsældir hennar sem leiðtoga urðu fljótt að engu og að lokum var henni steypt af stóli af herforingjabyltingu undir stjórn yfirmanns herafla Argentínu, Jorge Rafael Videla, árið 1976.

Eftir valdaránið var Isabel haldið í stofufangelsi í fimm ár en 1981 fór hún í útlegð til Spánar. Hún var áfram formlega leiðtogi Perónistaflokksins (*Partido Justicialista*) þar til hún sagði af sér formennsku 1985. Árið 2007 var hún handtekin á Spáni vegna mannshvarfa í Argentínu í valdatíð hennar. Argentína krafðist framsals hennar en Spánn neitaði árið eftir.

## Tilvísanir
Listi yfir skíðasvæði á Íslandi

Þetta er **listi yfir skíðasvæði á Íslandi**.

**Austfirðir**

* Oddsskarð
* Stafdalur

**Höfuðborgarsvæðið**

* Ártúnsbrekka - Árbæ
* Dalhús - Grafarvogi
* Bláfjöll
* Jafnasel - Breiðholti
* Skálafell

**Norðurland**

* Böggvisstaðafjall - Dalvík
* Hlíðarfjall - Akureyri
* Kröflulyfta - Mývatn
* Skarðsdalur - Siglufirði
* Reyðarárhnjúkur - Húsavík
* Tindastóll - Sauðárkróki
* Tindaöxl - Ólafsfirði

**Vestfirðir**

* Dalirnir tveir - Ísafirði
Alkestis

**Alkestis** (Ἄλκηστις) var prinsessa í grískri goðafræði sem var þekkt fyrir ást sína á manni sínum, Admetosi. Hún var dóttir Pelíass konungs í Jolkos og annaðhvort Anaxibíu eða Fýlomökku. Skáldið Evripídes gerði sögu hennar vinsæla með leikriti sínu um hana.

Sagan segir að Pelías konungur hafi heitið Alkestis hverjum þeim manni sem fyrstum tækist að láta ljón og villisvín (eða björn) fyrir vagn. Admetosi tókst það með hjálp Apollons og kvæntist hann Alkestis. Eftir brúðkaupið gleymdi hann þó að færa Artemis fórn og kom því að rúmi sínu fullu af snákum. Enn kom Apollon honum til bjargar með því að fylla örlaganornirnar og fékk þær til að lofa að Admetosi að hann fengi að lifa ef einhver vildi deyja í hans stað. Enginn bauðst til þess, ekki einu sinni aldraðir foreldrar Admetosar, fyrr en Alkestis tók af skarið. Síðar bjargaði Herakles henni frá Hadesarheimum. Admetos og Alkestis áttu einn son, Evmelos, sem tók þátt í Trójustríðinu, og eina dóttur, Perímelu.
Hermes

**Hermes** (á forngrísku ) var í grískri goðafræði einn af Ólympsguðunum tólf og var fæddur af Maju. Hann var jafnframt sendiboði guðanna, og fylgdi sálum látinna að ánni Styx. Rómversk hliðstæða hans var Merkúríus. Hermes var verndarguð fjárhirða og verslunar, ferðamanna og þjófa. Hann er gjarnan sýndur í listum á vængjuðum skóm eða með vængjaðan hatt og með Hermesarstafinn. 

## Tengt efni

* Hermesarstafurinn
Loðvík 18.

**Loðvík 18.** (17. nóvember 1755 – 16. september 1824) eða Louis Stanislas Xavier de France var konungur Frakklands frá 1814-1824, að frátöldum hundrað dögum Napóleons Bónaparte 1815.

Foreldrar Loðvíks voru Loðvík ríkisarfi Frakklands og María Josepha af Saxlandi. Afi hans var Loðvík 15. Þegar hann fæddist var hann fjórði í erfðaröðinni á eftir föður sínum og tveimur eldri bræðrum. Elsti bróðirinn dó níu ára að aldri en sá næstelsti, Louis Auguste, varð konungur þegar Loðvík 15. dó og nefndist þá Loðvík 16.

Loðvík flúði ásamt konu sinni til Niðurlanda 1791 og dvaldist í útlegð til 1814. Bróðir hans, Loðvík 16., var tekinn af lífi 1793 og bróðursonurinn, Loðvík 17., dó vorið 1795. Þá hafði franska konungdæmið raunar verið lagt niður en Loðvík lýsti sig þó konung og tók sér nafnið Loðvík 18. Á næstu tveimur áratugum dvaldi hann víða í Evrópu, meðal annars í Veróna, Kúrlandi (Lettlandi), Varsjá og Englandi. 

Napóleon afsalaði sér völdum í apríl 1814 og Loðvík 18. sneri aftur sem konungur. Napóleon fór í útlegð til Elbu en sneru aftur 1815 í hundrað daga og Loðvík flúði aftur til Niðurlanda. Eftir ósigur Napóleons við Waterloo sneri hann svo aftur og settist á konungsstól. Frakklandi var sett ný stjórnarskrá árið 1814 og þar var dregið verulega úr völdum konungsins. Konungsstjórnin var þingbundin en kosningaréttur afar takmarkaður. Loðvík, sem var fremur frjálslyndur í skoðunum, að minnsta kosti miðað við arftaka sinn, reyndi fyrst í stað að taka virkan þátt í stjórn landsins en eftir hundrað dagana dró verulega úr afskiptun hans. 

Loðvík var greindur og ágætlega menntaður, mjög bókhneigður og sat löngum við lestur marga klukkutíma á dag. Hann var hins vegar lítið fyrir hreyfingu og útiveru en var mikill matmaður og varð snemma mjög feitur. Á efri árum var hann illa haldinn af gigt og átti oft erfitt með gang. Hann kvæntist Marie Josephine prinsessu af Savoy 14. maí 1771 og var þá aðeins 15 ára. Hún var tveimur árum eldri og var sögð ófríð, óhefluð, óþrifin og leiðinleg; hvað sem til er í því var hjónabandið ekki hamingjusamt og munu þau ekki hafa haft samræði fyrstu árin. Hún varð þó tvisvar barnshafandi en missti fóstur í bæði skiptin og eignuðust þau enga erfingja. Marie Josephine fylgdi manni sínum í útlegð en dvaldist í Þýskalandi. Hún var þó með honum í Englandi frá 1808 og dó þar 13. nóvember 1810.

Loðvík 18. dó 1824 í Versölum og tók yngri bróðir hans, Karl 10., við af honum.

## Heimild
*
Umslag

**Umslag** er umbúðartegund, yfirleitt úr pappír eða pappa, og er hannað til að bera bréf, reikninga eða gjafakort og er oftast sent með póstinum. Á umslaginu er oftast flipi með límrönd sem lokur því. Frímerki er oft límt á umslag sem skal sent í póst.

Það er alþjóðlegur staðall (**ISO 269**) fyrir umslagastærðir fyrir ISO 216 pappírstærðirnar:
United Parcel Service

**United Parcel Service** (, oft skammstafað sem **UPS**) er stærsta smápakkasendingafyrirtækið í heimi. UPS ber út meiri en 15 milljónir smápakka daglega á 6,1 milljónir viðskiptavini í 200 löndum um allan heim. Síðan 2005 hefur fyrirtækið verið viðriðið flutningar. Höfuðstöðvar fyrirtækisins hafa verið í Sandy Springs í Georgíu í Bandaríkjunum síðan 1991. Fyrirtækið var stofnað þann 28. ágúst 1907 með nafni „American Messenger Company“. Nafnið „United Parcel Service“ var tekið í notkun árið 1919.

Fyrirtækið er þekkt fyrir brúna  vörubíla sína. UPS vinnur líka eigið flugfélag sitt með höfuðstöðvum í Louisville í Kentucky. Höfuðstöðvar UPS á Íslandi eru í Keflavíkflugvelli (starfaðar af umboðsaðilanum Express ehf.), en vinnslur eru aðallega í Brussel í Belgíu.

## Heimildir

## Tenglar

* UPS Global Home, alþjóðleg vefsíða UPS
* Umboðsaðili UPS á Íslandi, vefsíða Express ehf., umboðsaðili fyrir UPS á Íslandi
The Postal Service

**The Postal Service** er bandarísk sjálfstætt rokk hljómsveit sem samanstendur af söngvara Ben Gibbard og framleiðanda Jimmy Tamborello, og var stofnuð árið 2001. Fyrsta og eini breiðskífa hljómsveitarinnar var gefin út þann 18. febrúar 2003 og heitir *[[Give Up]]*. *[[Such Great Heights]]* var frægasta lagið af breiðskífunni.
Warwick

**Warwick** er 32 þúsund manna bær og höfuðstaður sýslunnar Warwickshire á Englandi. Bærinn stendur við ána Avon, 18 km sunnan við borgina Coventry. Sagan segir að Engilsaxar hafi fyrst reist bæinn til varnar gegn víkingum árið 914.
Blek

**Blek** er vökvi sem inniheldur ýmis litarefni og er notað til að lita yfirborð til að framleiða mynd, texta eða hönnun. Það er notað til að draga eða skrifa með penna, bursta eða fjöður. Þykkari blek eru notuð í leturprentun og steinprentun.

Blek er flókin blanda sem getur innihaldið leysiefni, litarefni, trjákvoður, smurolíur, yfirborðsvirkt efni og önnur efni. Innihaldið ber margvíslegan tilgang og getur haft áhrif á útlit bleksins þegar það er þurrt.

## Blek á Íslandi
Á Íslandi virðist eingöngu hafa verið notað jurtablek, og algengast var að nota sortulyng. Sortulyngsblek var búið til allt fram á 20. öld á þann einfalda hátt, að blöðin af lynginu voru soðin í vatni. Í sortulyngsbleki er dálítið af sútunarsýru, og víst er um það, að blekið gekk mjög vel í samband við bókfellið. Það var sterkt og þoldi slit og handvolk furðuvel, en ekki mikinn raka. Á sumum skinnbókum íslenskum, einkum 15. aldar handritum, er svart blek og gljáandi, og virðist svo sem það hafi verið þykkt. Þannig blek er fengið með því að sjóða sortulyng lengi. Líklega hefur blek þó verið soðið af fleiri jurtum á Íslandi en sortulyngi. Í íslensku lækningabókinni (handrit: ÁM 434a 12mo) stendur þetta:
:„Mús etur eigi þá bók sem skrifuð er úr því bleki sem gjört er af malurtsoði“.
Hermann Stefánsson

**Hermann Stefánsson** er íslenskur rithöfundur. 

## Bækur
* Sjónhverfingar - skáldfræðirit (2003)
* Níu þjófalyklar - skáldsaga (2004)
* Stefnuljós - skáldsaga (2005)
* Borg í þoku - ljóð (2006)
* Algleymi - skáldsaga (2008)
* Högg á vatni - ljóð (2009)
*Leiðin út í heim - skáldsaga (2015)
* Bjargræði - skáldsaga (2016)

## Verðlaun og viðurkenningar
* Bókmenntaverðlaun Guðbjarts Jónssonar (Níu þjófalyklar)
* Rauða fjöðrin - viðurkenning lestrarfélagsins Krumma (Algleymi)

## Tenglar
Bokmenntir.ishttp://wayback.vefsafn.is/wayback/20090513110733/bokmenntir.is/rithofundur.asp?cat_id=1400&author_id=123&lang=1

Algleymi bók mánaðarins http://wayback.vefsafn.is/wayback/20091118134157/www.sagenhaftes-island.is/bok-manadarins/nr/616
Bréf

**Bréf** eða **sendibréf** er skrifuð skilaboð frá einum aðila til annars. Hlutverk bréfa hefur breyst mikið síðan 19. öldin en einu sinni var bréfið eina leiðin til að hafa samband við einhvern á áreiðanlegan hátt.

Samskiptatækni hefur þróast og þess vegna er bréfið ekki svo mikilvæg samskiptaleið. Ritsími, sími, símbréf og Internetið hafa öll haft áhrif á skrift og sendingu bréfa. Núna er tölvupóstur notaður helst í stað bréfa. Stundum eru bréf enn notuð í dag, sérstaklega í formlegum aðstæðum.

Venjulega er bréf sett í umslag og svo í póstkassa, í gegnum póstinn.

## Tenglar
* ''Sendibréf''; grein í Vísi 1981
Hans Alan Tómasson

**Hans Alan Tómasson** (fæddur 1975) er myndlistarmaður fæddur á Íslandi. Hann útskrifaðist úr Listaháskóla Íslands 2001 og hefur haldið úti vinnustofu samfleytt síðan þá. Samhliða listsköpun hefur Hans Alan unnið dagleg störf og starfar nú sem teiknari fyrir tölvuleikjafyrirtækið CCP.
Samfélagssáttmálinn

***Samfélagssáttmálinn*** (*Du contrat social*) er rit um stjórnmálaheimspeki eftir franska heimspekinginn Jean-Jacques Rousseau sem kom fyrst út árið 1762. Í ritinu setur Rousseau fram stjórnspekikenningu sína, sem er sáttmálakenning. Kenningunni var ætlað að taka á þeim félagslegu vanköntum sem Rousseau hafði þegar bent á í ritinu *[[Orðræða um ójöfnuð|Orðræðu um ójöfnuð]]* (1754).

## Ítarefni
* Rousseau, Jean-Jacques. *Samfélagssáttmálinn*. Björn Þorsteinsson og Már Jónsson (þýð.) (Reykjavík: Hið íslenzka bókmenntafélag, 2004).
Skynsemi

**Skynsemi** er geta hugans til að draga ályktanir eða finna ástæður og gefa skýringar þegar maður dregur ályktanir, alhæfir, fellir dóma eða myndar sér skoðanir, tekur ákvarðanir og leysir vandamál. Franski heimspekingurinn René Descartes skilgreindi skynsemina sem hæfileikann til að „vega og meta og greina rétt frá röngu“. Skynsemin er í þessum skilningi oft talin andstæða geðshræringa.

## Neðanmálsgreinar


## Heimildir og ítarefni
* Brown, H., *Rationality* (London: Routledge, 1988).
* Searle, John R., *Rationality in Action* (Cambridge, MA: MIT Press, 2001).

## Tengt efni
* Geðshræring
* Rökhugsun
* Rökhyggja
* Tilfinning

## Tenglar
* 
* 
*
Skyldusiðfræði

**Skyldusiðfræði** eða **skyldufræði** er hver sú siðfræðikenning sem einblínir á réttmæti athafna og telur að það felist einkum í ásetningi gerandans og ástæðum hans til athafna, svo sem skyldurækni, virðingu fyrir réttindum annarra og svo framvegis. Skyldusiðfræði í þessum skilningi er andstæð leikslokasiðfræði sem segir að réttmæti athafnar felist í afleiðingum hennar. Áhrifamesta skyldusiðfræðikenningin er siðfræðikenning Immanuels Kant.

## Neðanmálsgreinar


## Heimildir og ítarefni
* Alexander, L. og E. Sherwin, *The Rule of Rules: Morality, Rules and the Dilemmas of Law* (Durham: Duke University Press, 2001).
* Aune, Bruce, *Kant's Theory of Morals* (Princeton: Princeton University Press, 1979).
* Baron, Marcia, *Kantian Ethics Almost Without Apology* (Ithaca, NY: Cornell University Press, 1995).
* Gauthier, D., *Morals By Agreement* (Oxford: Clarendon Press, 1986).
* Gert, B., *The Moral Rules; A New Rational Foundation for Morality* (New York: Harper & Row, 1970).
* Gregor, Mary, *The Laws of Freedom* (Oxford: Basil Blackwell, 1963).
* Guyer, Paul, *Kant on Freedom, Law, and Happiness* (New York: Cambridge University Press, 2000).
* Herman, Barbara, *The Practice of Moral Judgment* (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1993).
* Kamm, F.M., *Intricate Ethics: Rights, Responsibilities, and Permissible Harms* (Oxford: Oxford University Press, 2007).
* Korsgaard, Christine, *Creating the Kingdom of ends* (Cambridge: Cambridge University Press, 1996).
* Korsgaard, Christine, *The Sources of Normativity*. Onora O'Neill (ritstj.) (New York: Cambridge University Press, 1996).
* O'Neill, Onora, *Acting on Principle* (New York: Columbia University Press, 1975).
* O'Neill, Onora, *Constructions of Reason* (Cambridge: Cambridge University Press, 1989).
* Parfit, D., *Reasons and Persons* (Oxford: Clarendon Press, 1984).
* Rachels, James, *Stefnur og straumar í siðfræði*. Jón Á. Kalmannsson (þýð.) (Reykjavík: Siðfræðistofnun og Háskólaútgáfan, 1997).
* Ross, David, *Kant's Ethical Theory* (Oxford: Clarendon Press, 1954).
* Schauer, F., *Playing by the Rules: A Philosophical Examination of Rule-Bound Decision-Making in Law and Life* (Oxford: Clarendon Press, 1991).
* Sherman, Nancy, *Making a Necessity of Virtue* (Cambridge: Cambridge University Press, 1998).
* Steiner, H., *An Essay on Rights* (Oxford: Blackwell, 1994).
* Sullivan, Roger J., *Immanuel Kant's Moral Theory* (Cambridge: Cambridge University Press, 1989).
* Timmons, Mark (ritstj.), *Kant's Metaphysics of Morals: Interpretative Essays* (New York: Oxford University Press, 2002).
* Vilhjálmur Árnason, *Þættir úr sögu siðfræðinnar* (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 1990).
* Williams, B., *Moral Luck* (Cambridge: Cambridge University Press, 1981).
* Wolff, Robert Paul, *The Autonomy of Reason* (New York: Harper, 1973).
* Wolff, Robert Paul (ritstj.), *Kant: A Collection of Critical Essays* (Garden City, New York: Doubleday, 1967).
* Wood, Allen, *Kant's Ethical Thought* (Cambridge: Cambridge University Press, 1999).

## Tengt efni
* Immanuel Kant
* Skilyrðislausa skylduboðið

## Tenglar
* 
* 
* 
* 
* 
*
Herculaneum

**Herculaneum** (á ítölsku *Ercolano*) var forn rómversk borg í Kampanía við Napolíflóa. Borgin grófst ásamt borginni Pompeii undir öskulagi í ágúst árið 79 þegar Vesúvíus gaus. Af þessum sökum eru rústir hennar vel varðveittar. Fornleifauppgröftur hefur farið fram á svæðinu á 20. og 21. öld og margar merkar minjar komið í ljós.

Árið 1981 fundust mannabein í Herculaneum og síðan þá hafa um 150 beinagrindur fundist. Herculaneum var lítil en auðug borg þegar gosið varð. Meðal þess sem hefur fundist er bókasafn, sem er nefnt Papýrusvillan, en mörg forn rit sem voru áður óþekkt fundust þar, meðal annars rit epikúrískra höfunda. Síðar kom í ljós að villan hafði áður verið í eigu Luciusar Calpurniusar Pisos Caesoninusar, tengdaföður Júlíusar Caesar.

## Myndasafn

Mynd:House_of_the_Beautiful_Courtyard.jpg
Mynd:Herculaneum Bootshaeuser.jpg
Mynd:Ercolano 2003.jpg
Mynd:Herculaneum Neptune And Amphitrite.jpg
Mynd:Roman Road Surface at Herculaneum.jpg
Mynd:Water Pipe In Herculaneum.jpg
Mynd:Herculaneum Wall 1.Style.jpg
Mynd:Herculaneum Floor.jpg


## Tenglar

* The Friends of Herculaneum Society
Þrifill

**Þrifill** (fræðiheiti: *Labroides dimidiatus*) er lítil fisktegund sem lifir við kóralrif í Indlandshafi, stórum hluta Kyrrahafs en einnig í innhöfum á borð við Rauðahaf. Hann lifir samlífi við aðra fiska og hreinsar sníkjudýr og dauðar hreisturflögur af hreistri þeirra. Á móti fær hann bæði næringu og öryggi.

Allir þriflar hefja lífsferil sinn sem hrygnur. Þær halda sig í hópi sem samsettur er úr 6-8 fiskum, þar af er bara einn hængur. Þegar hængur drepst skiptir sterkasta hrygnan um kyn og æxlast við hinar hrygnurnar.
Snorri Ásmundsson

**Snorri Ásmundsson** (f. 1966 á Akureyri) er þekktur íslenskur myndlistamaður sem bauð sig fram til sveitarstjórnarkosninganna 2002 þá með framboðið Vinstri hægri snú. Hann tilkynnti framboð sitt til forseta Íslands í maí 2003 og kom opinberlega fram sem forsetaframjóðandi, en sagði sig svo frá framboðinu nokkrum vikum fyrir kosningar því hann vildi ekki taka þátt í þeim skrípaleik sem forsetakosningarnar væru orðnar. Ennfremur bauð hann sig fram til formanns Sjálfstæðisflokksins á landsfundi 2009.

## Tenglar
* Vefsíða Snorra 
* Vefsíða vegna forsetaframboðs 2004
* Framboðsræða Snorra í Valhöll - myndband
* Býður sig fram gegn Geir Haarde
* ''Vilja gera Reykjavík að Eden norðursins''
* ''Látum drauminn rætast'' , grein eftir Snorra
Alþingiskosningar 1942 (október)

**Alþingiskosningar 1942 (október)** voru seinni Alþingiskosningarnar sem haldnar voru árið 1942 vegna breytinga á kosningalögum. Þær fóru fram 18. október það ár. 

## Niðurstöður
Niðurstöður kosninganna voru þessar:

## Tengt efni
Kosningasaga
Ju jitsu

**Ju jitsu**, **jujitsu**, **ju jutsu**, **jujutsu**, **jiu jutsu** eða **jiu jitsu** er japönsk sjálfsvarnarlist sem byggir meðal annars á notkun vogarafls, liðamótataka, kverkataka, högga, sparka og taugapunkta í líkama andstæðingsin til þess að yfirbuga hann. Sumir skólar kenna einnig notkun hefðbundinna japanskra vopna. Ju jitsu var þróað af japönskum samúræum. Hugtakið *ju jitsu* varð ekki til fyrr en á 17. öld en bardagalist samúræanna er þó töluvert eldri og á líklega uppruna sinn að rekja til 13. aldar.

Margar nútímasjálfsvarnaríþróttir eru komnar frá ju jitsu og má þar nefna júdó, aikido hapkidó og brasilískt jiu-jitsu en auk þess hafa mörg afbrigði af karate orðið fyrir áhrifum frá ju jitsu. Hefðbundið ju jitsu er þó ekki keppnisíþrótt.

## Neðanmálsgreinar


## Tenglar

* Ju Jitsufélag Reykjavíkur
* World Ju-Jitsu Federadtion
Fókýlídes

**Fókýlídes** var forngrískt skáld frá borginni Míletos. Hann var samtímamaður skáldsins Þeognis frá Megöru sem var fæddur um 560 f.Kr.

Ekkert af kvæðum Fókýlídesar er varðveitt í heild sinni og brot úr verkum hans eru tiltölulega fá. Kvæðið *Ποίημα νουθετικόν* eða *γνωμαι* (*poiema nouþetikon* eða *gnomai*), sem er 230 línur að lengd og varðveitt í heild sinni, er eignað honum en er nú talið vera eftir óþekktan en mun yngri höfund.

## Ítarefni
* West, M.L., „Phocylides“, *Journal of Hellenic Studies* **98** (1978): 164-7.
Gagnrýnin hugsun

**Gagnrýnin hugsun** er yfirveguð hugleiðing um hvort maður ætti að fallast á eða hafna fullyrðingu eða fresta dómi um hana og með hversu mikilli vissu maður ætti að fallast á hana eða hafna henni. Páll Skúlason skilgreinir gagnrýna hugsun svo: „Gagnrýnin er sú hugsun sem fellst ekki á neina skoðun eða fullyrðingu nema hún hafi fyrst rannsakað hvað í henni felst og fundið fullnægjandi rök fyrir henni“. Gagnrýnin hugsun á jafnt við um skoðanamyndun og ákvarðanatöku. Hún tekur til greina vitnisburð, reynslu og rök og felur gjarnan í sér túlkun og mat á vitnisburði, rökum og upplýsingum og samhengi þeirra og mikilvægi, sem og mat á hvaða mælikvarði eða aðferðafræði er viðeigandi til að skera úr um málið. Gagnrýnin hugsun reiðir sig ekki einungis á rökfestu heldur einnig á nákvæmni, skýra hugsun og sanngirni eftir því sem á við.

## Tengill
Vísindavefur - Hvað er gagnrýnin hugsun?

## Tilvísanir


## Heimildir og ítarefni
* Páll Skúlason, *Pælingar* (Reykjavík: ERGO, 1987).
* Róbert H. Haraldsson, „Gagnrýnin hugsun og veruleiki“ í *Tveggja manna tal* (Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag, 2001).
Nýja-Bretland

**Nýja-Bretland** er eyja í Bismarck-eyjaklasanum í Papúa Nýju-Gíneu. Milli eyjunnar og Nýju-Gíneu í vestri er Dampier-sund og milli hennar og Nýja-Írlands í austri er Georgssund. Helstu bæir á eyjunni eru Kokopo og Kimbe. 

Fyrstur Evrópubúa til að stíga fæti á eyjuna var William Dampier 27. febrúar 1700.
Aðdráttarvara

**Aðdráttarvara** einnig þekkt sem **beita** eða **agn** er vara sem seld er annaðhvort á lágu verði, á kostnaðarverði eða jafnvel undir kostnaðarverði til þess að lokka að viðskiptavini.

## Dæmi
* Verslun getur auglýst ákveðnar vörur á ódýru verði t.d. sokka, DVD myndir eða gos til þess að lokka til sín viðskiptavini sem í kjölfarið kaupa aðrar vörur sem skila hagnaði fyrir eigandan. Aðdráttarvaran er þá oft vísvitandi illa staðsett í versluninni þannig að kaupandinn þarf að ganga framhjá miklu magni af vörum sem skila hagnaði fyrir verslunina.
* Handföng fyrir rakvélablöð eru jafnan mjög ódýr og skila ekki miklum hagnaði á meðan rakvélablöðin sjálf skila jafnan miklum hagnaði.
* Framleiðendur leikjatölva selja tölvurnar sjálfar ódýrt til þess að ná markaðshlutdeild á meðan þeir græða pening með sölu á tölvuleikjum.

## Heimild
*
Magnús Ingimarsson

**Magnús Ingimarsson ** hljómlistarmaður og prentsmiður, (f. á Akureyri 1. maí 1933 - d. 21. mars 2000). Magnús var landskunnur tónlistarmaður, útsetjari og píanóleikari.

## Tenglar
* Píanóleikari og hljómsveitarstjóri í nær hálfa öld

* Magnús Ingimarsson
* Glatkistan
Kistan

**Kistan** var íslenskt vefrit um hugvísindi og menningu, stofnað af Matthíasi Viðari Sæmundssyni árið 1999. Kistan var uppfærð reglulega til ársins 2011. 

## Tenglar
* Kistan.is á Vefsafninu
Skjaldarmerki Kambódíu

**Skjaldarmerki Kambódíu** hefur verið opinbert merki konungsríkisins Kambódíu allt frá því að landið fékk sjálfstæði frá Frökkum 1953. Fyrirmyndina er að finna frá tímum Jayavarman VI konungs (1090-1107).

## Lýsing
Á merkinu standa tvö þjóðsagnadýr sitt hvoru megin. *Gajasimha* (ljón með fílarana) stendur til vinstri en hægra megin er *singha* (ljón). Dýrin styðja hvert sína fimmhæða sólhlíf. Efst í miðju er kóngakóróna og geislar af henni. Neðan við kórónuna eru tvær skálar hver ofan a annarri og ofan á þeirri efri liggur sverð. Milli sverðsins og kórónunnar er tákn á khmer fyrir hið heilaga hljóð Óam.

Neðantil á merkinu er þrjú orð á khmer:  - ***preah'jao*** (hans hágöfgi eða hér konungur) - ***krung*** (svæði eða land, hér ríki) - ***Kampuchea*** (Kamputsea), það er *Konungur í Konungsríkinu Kambódía*.

## Saga
Þegar konungsdæmið af afnumið 1970 var skjaldarmerki einnig lagt af. Á næstu áratugum voru ýmsar útgáfur af skjaldarmerki notaðar allt eftir stjórnum, allar stíliseraðar útgáfur af Angkor Wat. Þegar konungsdæmið var endurreist 1993 var þetta skjaldarmerki tekið upp a nýju.

## Neðanmálsgreinar
Norodom Sihamoni

**Norodom Sihamoni** (fæddur 14. maí 1953) er konungur Kambódiu. Hann er sonur Norodom Sihanouks og konu hans Norodom Monineath Sihanouk. Sihamoni var valinn konungur eftir að faðir hans hafði sagt af sér konungsembættinu árið 2004. 

## Æviágrip
Sihamoni á opinberlega 13 systkini en einungis eitt þeirra, yngri bróðir hans Norodom Narindrapong (fæddur 1954 og lést 2003), var alsystkin. Það er ekki alveg ljóst hver formleg staða móður hans var gagnvart föðurnum, Sihanouk prins, þegar Sihamoni fæddist. Hún var dóttir kambódískrar prinsessu, Pomme Peang og fransk-ítalsks bankamanns, Jean-François Izzi. Sennilega var hún ein af fjölmörgum opinberum og óopinberum hjákonum Sihanouks þegar hún varð ólétt af Sihamoni. Samkvæmt vefsvæði um konungaættir giftust Sihanouk og Monineath tvisvar, 12. apríl 1952, þegar hún var 15 ára, og aftur 5. mars 1955 og þá öllu hátíðlegra. Hún fékk síðarmeir titilinn drottning og ber hann enn.

Sihamoni hefur dvalist stærsta hluta lífsins utan Kambódíu. Árið 1962 var hann sendur, níu ara gamall, til Tékkóslóvakíu. Þar bjó hann fram til 1975 og gekk í grunnskóla og menntaskóla og lærði síðar ballettdans og músík við listaháskóla. Hann lék 1967 aðalhlutverk í kvikmynd föður síns, *Le petit price* og vann árið 1971 fyrstu verðlaun í tékkóslóvaskri keppni í klassískum balletdansi. 

Árið 1975 hélt hann frá Prag og fór í kvikmyndanám í Norður-Kóreu. Hann lét að vilja föður síns 1977 og flutti til Kambódíu. Þar var hann settur í stofufangelsi af Rauðu khmerunum ásamt öðrum í konungsfjölskyldunni fram að innrás Víetnama í Kambódíu 1979. Sihamoni flutti síðan til Frakklands 1982 og bjó þar þangað til hann var kallaður heim til að taka við embætti konungs 2004. Í Frakklandi dansaði hann, kenndi og setti upp danssýningar. Sihamoni hafði eigin danshóp í Frakklandi, *Ballet Deva*.
 
Sihamoni er ókvæntur og á engin börn. Opinberlega er hann sagður lifa í ævilöngu skírlífi (eða eins og faðir hans, Sihanouk prins sagði: „célibataire à la manière de Jean-Claude Brialy“. Brialy var þekktur samkynhneigður franskur kvikmyndaleikari). Það að Sihamoni mun ekki eignast erfingja er hins vegar ekki vandamál í Kambódíu þar sem hefð og núverandi stjórnarskrá segir að velja eigi kóng úr röðum konungsfjölskyldunnar, það er ekki sjálfsagt, og hefur í raun verið sjaldgæft, að elsti sonurinn taki við embætti.

## Tilvísanir


## Tenglar

* Opinber vefsíða Norodom Sihamoni konungs
* Ævisaga Norodom Sihamoni
Lon Nol

**Lon Nol** (fæddur 13. nóvember 1913, dáinn 17. nóvember 1985) var stjórnmálamaður og hershöfðingi í Kambódíu. Hann gegndi embætti forsætisráðherra í tvígang og var auk þess varnarmálaráðherra. Þegar Norodom Sihanouk var erlendis, 18. mars 1970, framkvæmdi Lon Nol valdarán í landinu, setti Sihanouk af og afnumdi konungsveldið og stofnaði *Khmer-lýðveldið*. Óvíst er hversu stóran þátt Bandaríkin áttu í valdaráninu en vitað er að þau höfðu mikinn áhuga á því að koma Sihanouk frá völdum. 

Lon Nol krafðist þess að hersveitir Norður-Víetnam og skæruliðar frá Suður-Víetnam yfirgæfu Kambódíu. Austurhluti Kambódíu hafði orðið mikilvæg fluttningaleið og baksvæði í baráttunni gegn bandaríkjaher og bandamönnum þeirra í Víetnam. Rauðu khmerarnir hófu harða baráttu gegn stjórn Lon Nol og fengu Sihanouk prins í lið með sér. 

Fljótlega varð staðan sú að Lon Nol réði einungis yfir höfuðborginni, Phnom Penh, og nokkrum öðrum stærri borgum en kommúnistarnir, undir forystu Pol Pots, réðu yfir landsbyggðinni. Fyrsta apríl 1975 gafst Lon Nol upp og flúði til Bandaríkjanna, Rauðu khmerarnir tóku Phnom Penh 17. apríl og tæmdu borgin á næstu dögum. Forsprakkar Khmer Lýðveldisins og fjölskyldur þeirra sem ekki komust úr landi voru öll drepinn. Lon Nol lést í Bandaríkjunum 17. nóvember 1985.

## Tenglar
* General Lon Nol 
* The removal of Sihanouk
* Pol Pot 

## Neðanmálsgreinar
Austur-Frísland

**Austur-Frísland** (lágsaxneska: *Oostfreesland*, þýska: *Ostfriesland*) er strandhérað norðvestan við þýska fylkið Neðra-Saxland. Austur-Frísland er á milli Vestur-Fríslands (sem er hluti Hollands) og Norður-Fríslands í Slésvík-Holtsetalandi. Utan við strönd Austur-Frísland eru Austurfrísnesku eyjarnar. Héraðið skiptist í umdæmi Aurich, Leer, Wittmund og borgina Emden.
Stórhertogi

**Stórhertogi** (og **stórhertogynja**) er aðalstitill sem hefur aðallega verið notaður í Vestur-Evrópu yfir sjálfstæða höfðingja sem stjórna stórum héruðum eða fylkjum. Samkvæmt hefðinni heyrir stórhertogi undir konung. Í sumum löndum er titillinn stórfursti notaður í svipuðum tilgangi. 

Stundum hefur stórhertogatitill einnig verið notaður sem kurteisistitill – án þess að viðkomandi hafi raunveruleg völd eða landareign – til dæmis fyrir börn þjóðhöfðingja.
Keisaradrottning

**Keisaradrottning** getur átt við:

* Eiginkonu manns með keisaratign. 
* Plöntuna Dianthus carthusianorum (sem einnig nefnist *meyjanellika*).
Páll Melsteð (sagnfræðingur)

**Páll Melsteð** (13. nóvember 1812 – 9. febrúar 1910) var íslenskur sagnfræðingur, sýslumaður og alþingismaður. 

## Ævi
Páll var fæddur á Möðruvöllum í Hörgárdal, sonur Páls Melsteð amtmanns og fyrri konu hans, Önnu Sigríðar Stefánsdóttur Melsteð. Hann lauk stúdentsprófi frá Bessastaðaskóla 1834 og lifði lengst allra þeirra sem þaðan höfðu útskrifast. Hann fór svo utan og stundaði lögfræðinám við Kaupmannahafnarháskóla en lauk ekki prófi, heldur kom heim 1840, fór að búa á Brekku á Álftanesi og stundaði barnakennslu. 

Hann var settur sýslumaður í Árnessýslu í fjarveru föður síns 1845-1846 og aftur 1848-1849. Árið 1846 flutti hann til Reykjavíkur og varð þar forstöðumaður Landsprentsmiðjunnar. Hann var líka ritari konungsfulltrúa á Alþingi 1845-1849 og þjóðfundarfulltrúi Snæfellinga 1851 og var einn þeirra fáu sem ekki tóku undir mótmæli Jóns Sigurðssonar („vér mótmælum allir“), enda var faðir hans forseti fundarins. Á árunum 1849-1854 var hann settur sýslumaður í Snæfellsnessýslu og sat fyrst í Stykkishólmi, síðan á Búðum og loks í Bjarnarhöfn. 

Árið 1855 fór hann aftur út til náms og lauk lögfræðiprófi í janúar 1857. Hann var settur sýslumaður í Gullbringu- og Kjósarsýslu 1858-1862 og málaflutningsmaður við landsyfirréttinn 1862-1886. Alþingismaður Snæfellinga var hann 1858-1864. Hann var lengi stundakennari í sögu við Lærða skólann og fastur kennari 1886-1894. Hann stofnaði ásamt Þóru konu sinni Kvennaskólann í Reykjavík 1874 og kenndi við hann til 1889. Hann samdi allmargar kennslubækur í mannkynssögu sem lengi voru notaðar og endurminningar hans, sem hann hafði sjálfur skráð, komu út árið 1912. Bogi Th. Melsted, bróðursonur Páls, sá um útgáfu endurminninganna.

Fyrri kona Páls (30. desember 1840) var Jórunn Ísleifsdóttir (14. maí 1816 – 21. ágúst 1858), dóttir Ísleifs Einarssonar háyfirdómara og seinni konu hans Sigríðar Gísladóttur. Af átta börnum þeirra komust aðeins þrjú upp. Sonurinn Páll lést um tvítugt, Sigríður giftist ekki en Anna giftist Stefáni Stephensen klausturhaldara. Seinni kona Páls (13. nóvember 1859) var Þóra Melsteð (18. desember 1823 – 21. apríl 1919), dóttir Gríms Jónssonar amtmanns og konu hans, Birgitte Cecilie Breum. Þau voru barnlaus.

## Ritverk
* Páll Melsteð, Ágrip af merkisatburðum mannkynssögunnar, 1844
* Páll Melsteð, Fornaldarsagan, 1864 
* Páll Melsteð, Miðaldasagan, 1866 
*Endurminningar Páls Melsteds. Ritaðar af honum sjálfum. Gefnar út á aldarafmæli hans af Hinu íslenska fræðafélagi í Kaupmannahöfn. Kaupmannahöfn 1912.
* Páll Melsted skrifar Þórhalli Bjarnarsyni. Þórhallur Tryggvasaon, Saga 1. janúar 1981, bls. 141&ndash;170.

## Heimildir
* 
* 
* Fornaldarsagan íslenzkuð og aukin eptir sögubók H.G. Bóhrs, Páll Melsteð, Hið Íslenska bókmenntafélag, Reykjavík, 1864
* Enn um endurminningar Páls Melsteð Austri, 3. tölublað (18.01.1913), Blaðsíða 8
Markgreifi

**Markgreifi** (eða **markgreifynja)** er arfgengur aðalstitill sem notaður er í nokkrum Evrópulöndum og nýlendum þeirra. Hugtakið er einnig notað yfir hliðstæða titla í Kína og Japan. Í aðalsmannatali Bretlands er markgreifi lægra settur en hertogi en hærra settur en jarl. Stundum fengu erfingjar hertoga titilinn markgreifi. 

Upphaflega var markgreifi lénsherra yfir mörk, það er landi við landamæri ríkisins, eins og norsku fylkin Þelamörk og Heiðmörk. Síðar varð markgreifinn einfaldlega næsti aðalstitill fyrir ofan greifa. Eitt eða fleiri barónsdæmi eða greifadæmi gátu tilheyrt markgreifadæmi. Á 18. öld varð markgreifatitillinn hirðtitill í Frakklandi og fjölmargir nýir markgreifa- og greifatitlar urðu til.
Fursti

**Fursti** (og **furstynja)** er titill þjóðhöfðingja sem ríkir yfir furstadæmi. Furstar eru oftast sjálfstæðir þjóðhöfðingjar sem heyra ekki undir konung, þó geir geti í sumum tilvikum heyrt undir keisara. Nú á dögum er titillinn enn notaður í nokkrum löndum þar sem gerður er greinarmunur á furstum sem eru sjálfstæðir (eða voru áður sjálfstæðir) og furstum sem tilheyra aðalstéttinni án þess að gegna stjórnarhlutverki.

Í Evrópu eru í dag aðeins þrjú sjálfstæð furstadæmi: Mónakó, Andorra og Liechtenstein.

Orðið *fursti* er komið í íslensku úr dönsku, en það á uppruna sinn í þýsku or skylt orðinu *fyrsti.* Titillinn er í raun þýðing á latneska orðinu *princeps*, sem merkir „sá fremsti“ eða „leiðtogi“.
Stórfursti

**Stórfursti** (og **stórfurstynja**) er titill þjóðhöfðingja yfir stórfurstadæmi, sem að nafninu til heyrði undir keisara, en þótti æðri venjulegum fursta. Titillinn var einkum notaður í Mið- og Austur-Evrópu, þar á meðal í Litáen, Transylvaníu og Finnlandi. 

Engir sjálfstæðir stórfurstar eru lengur til. Þegar síðustu stórfurstadæmin hurfu í kjölfar Fyrri heimsstyrjaldarinnar, höfðu þau þegar um langt skeið verið undir yfirráðum annarra ríkja, og stórfurstatitillinn aðeins formlegur hluti í titlaskrá þjóðhöfðingja.
Erkihertogi

**Erkihertogi** og **erkihertogaynja** eru aðalstitlar sem eru æðri hertoga en lægri en þjóðhöfðingi landsins, hvort sem hann er keisari, konungur eða fursti. Þessi titill var aðeins notaður í hinu Heilaga rómverska ríki þar sem allir meðlimir keisarafjölskyldunnar aðrir en keisarinn notuðu hann. Hann var því sambærilegur við *[[prins]]* í öðrum löndum. Nú nota fyrstu 73 meðlimir Habsborgara í erfðaröðinni að hásæti keisarans þennan titil þar sem það er löglegt.
Prins

**Prins** og **prinsessa** (úr latínu *princeps*, „fyrstur“ sbr. fursti) eru heiti barna þjóðhöfðingja eða eiginmanns/eiginkonu ríkjandi drottningar eða konungs. Prins og prinsessa sem eru næst í röðinni að hásætinu eru kölluð krónprins/krónprinsessa. Hugtakið á rætur að rekja til rómverska lýðveldisins þar sem leiðtogi öldungaráðsins var oft kallaður *princeps*. Þennan titil tók fyrsti keisari Rómaveldis (og heimsins), Ágústus, upp og notaði ásamt öðrum titlum.

Sum staðar hefur tíðkast að ríkisarfi fái einnig titil eins og í tilviki ríkisarfanna í Bretlandi (prinsinn af Wales) og á Spáni (prinsinn af Astúrías). Algengara er að ríkisarfar fái einfaldlega lén með þeim titlum sem þeim fylgja.
Hertogi

**Hertogi** og **hertogaynja** (úr fornlágþýsku: *hėritogo* „herforingi“; sbr. fornháþýsku: *hėrizogo*, „herforingi“) eru aðalstitlar sem oft hafa verið æðstu aðalstitlar landa, næst á eftir konungi og drottningu. Upphaflega var titillinn notaður af Rómverjum yfir herforingja (latína: *Dux Bellorum*). Á miðöldum var hertogi aðalsmaður sem ríkti yfir sveitahéraði, hertogadæmi, og var æðri greifum sem ríktu í borgum. Með einveldinu varð titill hertoga að heiðurstitli án yfirráða yfir landi með þeirri undantekningu að Lúxemborg var gerð að stórhertogadæmi í kjölfar Napóleonsstyrjaldanna.
Aðall

**Aðall** er heiti á ákveðinni stétt fólks sem oftast er sú valdamesta og auðugasta í tilteknu landi. Aðalsstétt nýtur auk þess ákveðinna sérréttinda. Aðalsmenn og -konur bera ákveðna titla sem ganga í arf til barna þeirra ásamt þeim réttindum sem titlinum fylgja. Einhvers konar aðall hefur verið til í samfélögum þar sem lénskerfi hefur einhvern tíma verið til. 

Á Vesturlöndum nútímans eru aðalstitlar yfirleitt aðeins heiðurstitlar og fela ekki í sér nein sérréttindi.
Barón

**Barón** eða **fríherra** og **barónessa** (úr frankversku: *baro*, „frjáls maður“) eru aðalstitlar. Barón er lægsti titillinn sem tilheyrir lendum aðli eða háaðli. Neðan við stöðu baróns er lágaðallinn, riddarar og skjaldsveinar. Í Bretlandi var barón upphaflega landeigandi sem svarið hafði konungi trúnaðareið.

Baróns-/fríherratitlar voru teknir upp í Svíþjóð 1561 og í Dansk-norska ríkinu árið 1671.

Orðið er komið úr frönsku en er aftur germanskt tökuorð í frönsku sbr. forn-háþýska baro, vígdjarfur maður og er raunar skilt sagnorðinu berja.
Fell (aðgreining)

**Fell** er heiti yfir fjall og er algengt örnefni. Það getur meðal annars átt við um:
* Fell sem hluta landslags
* Bæinn Fell í Kollafirði á Ströndum
* Bæinn Fell í Sléttuhlíð í Skagafirði
* Fellahverfi í Breiðholti

## Sjá einnig

* Fellabær
* Fellahreppur
Jarl

**Jarl** er aðalstitill sem á uppruna sinn á Norðurlöndum. Upphaflega var jarl þar æðsti titill aðalsmanns og var yfirleitt aðeins um einn eða tvo jarla að ræða samtímis. Menn voru einkum skipaðir jarlar af þremur ástæðum: þeir voru landstjórar með vald konungs í nýlendum eins og yfir Orkneyjum (Eyjajarlar) eða yfir Íslandi (Gissur jarl), þeir fóru með vald konungs heima fyrir ef konungur var ekki orðinn myndugur eða ef hann var veikur eða fjarverandi (Hákon galinn), börn konungs sem ekki erfðu krúnuna fengu þennan titil í sárabætur og eins krónprinsar og aðrir meðlimir konungsfjölskyldunnar. Titillinn var því að mörgu leyti sambærilegur við hertogatitil eða embætti varakonungs í Evrópu. 1237 fékk Skúli Bárðarson titilinn „hertogi“ og í það lagður sá skilningur að hann stæði jörlunum ofar. Hákon háleggur var líka hertogi áður en hann varð kóngur.

Í Frakklandi var Göngu-Hrólfur gerður hertogi yfir Normandí í kjölfar friðarsamninga milli Víkinga og Karls einfalda árið 911. Höfuðstaður Normandí var borgin Rouen sem Víkingar kölluðu „Rúðuborg“. Hertogarnir yfir Normandí voru því kallaðir Rúðujarlar á Norðurlöndunum sem aftur bendir til jafngildis jarlstitils og hertogatitils á miðöldum. 

Á Bretlandseyjum var titillinn tekinn upp af Engilsöxum sem lén þar sem áður voru sjálfstæð konungsríki þegar England var sameinað í eitt ríki eftir innrás og landnám Víkinga. Lönd jarls voru þannig oft miklu stærri en einstök skíri og jarlinn gat innheimt skatta og haldið eigin hirð. Eftir innrás Normanna urðu skírin að stærstu stjórnsýslueiningu ríkisins og yfir þau voru settir jarlar sem við það urðu jafngildir greifum á meginlandi Evrópu og jarlar máttu ekki lengur innheimta eigin skatta. Hinrik 2. Englandskonungur gerði síðar átak í að draga úr völdum jarlanna með því að eyðileggja eða taka yfir kastala þeirra og gera þá háða konungsvaldinu. Fógetar urðu sjálfstætt stjórnvald í skíri óháð jarlinum. Síðar hafa tengsl jarla og skíra í Englandi rofnað. Nú eru þrettán jarlar í Englandi og nokkrir í Wales og í Skotlandi.
Vísigreifi

**Vísigreifi** (**varagreifi** eða **undirgreifi**  og samsvarandi kvenkyns titill er **vísigreifynja**) er aðalstitill sem er æðri en barón en neðar en greifi. Upphaflega var vísigreifi embættisheiti fulltrúa greifa en á hámiðöldum varð það að arfgengum aðalstitli. Í Bretlandi komst á sú hefð að titla erfingja jarls eða markgreifa vísigreifa. 

## Tilvísanir
PC

**PC** eða **pc** getur átt við:

* Einkatölvur
* Parsek
* enska orðasambandið „politically correct“
* *post cibum* (Latína sem þýðir „eftir mat“)
Fáveldi

**Fáveldi**, **fáveldisstjórn** eða **fámennisstjórn** (stundum nefnt **fámennisræði** eða **ólígarkí**) er stjórnarfar sem vísar til þess þegar stjórn (oftast ríkis) er í höndum fárra í krafti erfða, auðmagns, hernaðarlegra ítaka eða trúarlegra yfirráða. Hið alþjóðlega orð *ólígarkí* (gríska: Ὀλιγαρχία: Oligarkía) er myndað úr tveimur orðum ὀλίγος, sem merkir fáir og ἀρχή sem merkir ræði (ráð, forræði) eða veldi. Óformlega getur hugtakið fáveldi vísað til fámenns hóps sem vegna einhverskonar sérréttinda hefur komist til valda. Hið nýja Rússland sem varð til eftir fall Sovétríkjanna hefur t.d. stundum verið tengt við fáveldisstjórn sökum ítaka stórfyrirtækja og margmilljarðamæringa við stjórn landsins. Sömuleiðis hafa Bandaríkin verið tengd við fáveldisstjórn. 

## Tilvísanir


## Tengt efni
* Einræði
* Járnlög fáveldis (enska: *Iron law of oligarchy*) 

## Ítarefni
*
Michael Ende

**Michael Andreas Helmuth Ende** (12. nóvember 1929 – 28. ágúst 1995) var þýskur rithöfundur sem skrifaði ævintýri og barnabækur sem nutu gríðarlegra vinsælda. Tvær af þekktustu bókum hans hafa verið þýddar á íslensku; *[[Mómó]]* frá 1973 og *[[Sagan endalausa]]* frá 1979, en eftir henni voru gerðar nokkrar kvikmyndir, sú fyrsta árið 1984.
Fólgið fall

**Fólgið fall** er stærðfræðilegt fall sem hefur fylgibreytu sem er ekki skýrt táknuð í sambandi við frumbreytu. Dæmi um fólgið fall er t.d. x^2+y^2=1 þar sem breytan y er fólgið fall af x.

## Fólgin deildun

**Fólgin deildun** (einnig þekkt sem **fólgin diffrun**, **óbein deildun** eða **óbein diffrun**) er aðgerð í örsmæðareikningi sem hægt er að framkvæma á fólgnum föllum. Þessi aðferð notast við keðjuregluna.

## References
Athygli almannatengsl

**Athygli ehf.** er ráðgjafarfyrirtæki sem stofnað var 15. mars 1989.

Athygli veitir fyrirtækjum, stofnunum og félagasamtökum ráðgjöf sem byggir upp og verndar orðspor í flóknu umhverfi nútímans. 

Ráðgjafar Athygli búa yfir fjölbreyttri sérþekkingu á sviði samskipta og stefnumótunar. Ráðgjafar Athygli vinna með fyrirtækjum, félagasamtökum og stofnunum að því að tryggja góð samskipti við mikilvæga hagaðila í atvinnulífi, stjórnmálum, samtökum og samfélagi auk þess að hlúa að vörumerki, orðspori og trúðverðuleika með skilvirkri samskiptastefnu. 

Fyrirtækið er í eigu Bryndísar Nielsen, Kolbeins Marteinssonar og Más Mássonar sem öll starfa hjá fyrirtækinu. 
Athygli er til húsa að Hverfisgötu 4 Reykjavík.  

Athygli er samstarfsaðili ráðgjafafyrirtækisins Geelmuydeen Kiese sem er eitt elsta og stærsta samskiptaráðgjafafyrirtæki á Norðurlöndunum með skrifstofur í Osló, Kaupmannahöfn og Stokkhólmi. Geelmuyden Kiese er einnig með öflugar tengingar í London, New York og San Fransisco.

## Tenglar
* Heimasíða Athygli
* Athygli PR and Publishing, Reykjavik Iceland 
* Útivera, tímarit um útivist
Italo Svevo

**Italo Svevo** (**Aron Hector Schmitz**; 19. desember 1861 – 13. september 1928) var ítalskur rithöfundur og athafnamaður. Hann fæddist í Trieste sem þá tilheyrði Austurrísk-ungverska keisaradæminu (til 1920). Hann var af vel stæðri gyðingafjölskyldu sem rak uppruna sinn til Ungverjalands. Hann hlaut menntun í þýsku og viðskiptafræði. Fyrirtæki föður hans varð gjaldþrota 1880 svo Schmitz hóf störf við banka og tók að skrifa í blöð undir dulnefni. 1892 gaf hann út sína fyrstu skáldsögu *Una vita* („Líf“) undir dulnefninu Italo Svevo. 1898 kom síðan út *Senilità* („Elliglöp“). Hvorug skáldsagan vakti nokkra athygli. 

1907 hóf hann enskunám við Berlitz-enskuskóla í Trieste. Þar kynntist hann James Joyce sem kenndi við skólann og hvatti hann til að halda áfram að skrifa. 1923 gaf hann út *La coscienza di Zeno* („Samviska Zenos“) sem eru æviminningar aðalpersónunnar og endurspegla að stórum hluta ævi Svevos sjálfs. Þessi skáldsaga vakti ekki meiri athygli en þær fyrri þar til Joyce kynnti hana fyrir frönskum gagnrýnendum tveimur árum síðar. Um leið hóf ítalska skáldið Eugenio Montale að hæla bókinni opinberlega. Við þetta varð Svevo að bókmenntastjörnu. Hann náði þó ekki að ljúka við fjórðu skáldsögu sína, *Il vecchione o Le confessioni del vegliardo* („Gamlinginn eða Játningar öldungsins“) þar sem hann lést eftir bílslys í skíðabænum Bormio árið 1928.
Landfræðilegt upplýsingakerfi

Landfræðileg upplýsingakerfi, landupplýsingakerfi eða LUK eru kerfi sem eru notuð við að greina og birta landfræðileg gögn.

## Tenglar
### Frjáls hugbúnaðir í LUK-kerfum
* GRASS - Frjálst og opið GIS kerfi 
* Saga OsGeo.Org og GRASS

### Önnur LUK-kerfi
* IDRISI 
* ERDAS Imagine
* ESRI 
* SmallWorld
* InterGraph GeoMedia
* Manifold
* MapInfo
* MS MapPoint

### LUK-gagnasöfn á netinu
* Federal Geospatial Data Clearinghouse Search Engine  
* GIS Data Depot  
* The Geography Network (ESRI's data clearinghouse and map services)  
* Geospatial One Stop - U.S., Federal, State & Local GIS Data  
* National Atlas of the United States - US biology, geology, demography, environmental, water and much more.  
* The National Map - Access to high-quality, geospatial data from the USGS  
* Starting the Hunt: Guide To Mostly On-line And Mostly Free U.S. Geospatial Data 
* National Historical Geographic Information System - aggreagate census data with boundary files
Valgeir Guðjónsson

**Valgeir Guðjónsson** (f. 23. janúar 1952) er íslenskur tónlistarmaður, tónskáld og textahöfundur. Valgeir var meðal stofnenda Stuðmanna 1974-1988 og Spilverks þjóðanna 1975-1979.

## Sólóferill
Fyrsta plata Valgeirs á sólóferlinum hans var platan Góðir Íslendingar árið 1988. Síðan hefur hann gefið út um það bil 12 breið-og smáskífur. Þær eru eftirfarandi:

**Breiðskífur:**

**1988:** Góðir Íslendingar.

**1988:** Sannar sögur. Lög eftir Valgeir Guðjónsson (safnplata)

**1989:** Góðir áheyrendur.

**1991:** Gaia (með Gaia)

**1998:** Stikkfrí (tónlist úr samnefndri kvikmynd)

**2002:** Fugl dagsins.

**2002:** Skellir og smellir.

**2003:** Fuglar tímans (með Diddú)

**2012:** Spilaðu lag fyrir mig (safnplata)

**Smáskífur:**

**2021:** Þjóðvegur no 1.

**2021:** Góðan dag og gleðileg jól! (með Va)

**2021:** Kveiktu á ljósi.

**2021:** Biðjum um frið.

## Tenglar
* Vefur Stuðmanna
Jakob Frímann Magnússon

**Jakob Frímann Magnússon** (f. 4. maí 1953 í Kaupmannahöfn) er íslenskur tónlistarmaður, tónskáld, kvikmyndagerðarmaður og fyrrum alþingismaður. Hann er stofnmeðlimur hljómsveitarinnar Stuðmanna. Auk þess var hann í bandarísku hljómsveitinni Bone Symphony á níunda áratugnum. 

Jakob var kjörinn á þing 2021 í Norðausturkjördæmi fyrir Flokk fólksins. Hann hlaut ekki brautargengi á lista flokksins fyrir Alþingiskosningarnar 2024 og yfirgaf hann í kjölfarið. Hann gekk því til liðs við Miðflokkinn og var í öðru sæti í Reykjavík norður en komst ekki inn á þing.

## Tengt efni
* Stuðmenn

## Heimildir og ítarefni

## Tenglar
* Vefur Stuðmanna
* Samtíðarmen 2003: Jakob Frímann Magnússon

## Tilvísanir
MP Fjárfestingabanki

**MP Fjárfestingabanki** (eða **MP banki**) er íslenskur banki sem varð til árið 2003 úr *MP Verðbréfum hf*, sem Margeir Pétursson stofnaði árið 1999 ásamt Sverri Kristinssyni og Ágústi Sindra Karlssyni. Þeir síðarnefndu áttu 10% hlut hvor, en Margeir 80% hlut. Stofnhlutafé var 100 milljónir króna. Árið 2003 fékk bankinn fjárfestingabankaleyfi og bauð þá fjárfestingabankaþjónustu. MP banki fékk fullt viðskiptabankaleyfi í október 2008 og hóf að taka við innlánum og séreignarsparnaði til viðbótar við fyrri starfsemi. Fyrsta útibú MP banka var opnað 11. maí 2009 í Borgartúni 26. Þann 11. apríl 2011 lögðu yfir 40 innlendir og erlendir fjárfestar MP banka til 5,5ma í nýtt hlutafé og ný stjórn tók við. Sigurður Atli Jónsson tók við sem forstjóri bankans.

MP banki sérhæfir sig í þjónustu við minni og meðalstór fyrirtæki ásamt því að veita fjárfestum og efnameiri einstaklingum þjónustu á sviði fjárfestingabankastarfsemi og eignastýringar.

## Tenglar
* Heimasíða MP banka
* ''Ágrip af sögu MP''; af heimasíðu MP
Xfce

**Xfce** er skjáborðsumhverfi fyrir Unix og önnur Unix-lík stýrikerfi (t.d. Linux, Solaris eða BSD), þótt að samkvæmt Xfce wiki síðunni sé einnig hægt að keyra það undir IRIX, Mac OS X og Windows. Það er hannað til þess að þurfa minna vinnsluminni og keyra hraðar en önnur skjáborðsumhverfi—sem er einkar hentugt þar sem vinnsluminni er , til dæmis í eldri og getuminni tölvum. Það notar GTK+ líkt og GNOME.

## Heimildir


## Sjá einnig
* GNOME
* GTK+
* Gluggaumhverfi
* KDE