Karlsruhe

**Karlsruhe** er þriðja stærsta borgin í þýska sambandslandinu Baden-Württemberg með 312 þúsund íbúa (2019). Hún er upphafsborg þýska græningjaflokksins (*Die Grünen*) og er aðsetur þýska hæstaréttsins (*Bundesgerichtshof*) sem og aðsetur þýska stjórnarskrárréttarins (*Bundesverfassungsgericht*).

## Lega
Karlsruhe liggur um 3 km fyrir austan Rínarfljót norðvestarlega í sambandslandinu Baden-Württemberg og steinsnar frá frönsku landamærunum. Vestasti hluti Karlsruhe er Rínarhöfnin mikla, þ.e. bæði gámahöfn og olíuhöfn. Handan Rínarfljóts er sambandslandið Rínarland-Pfalz. Næstu borgir eru Pforzheim og Stuttgart fyrir suðaustan og Mannheim fyrir norðan.

## Skjaldarmerki
Skjaldarmerki borgarinnar er gulur borði skáhallt niður á rauðum grunni en á borðanum segir **FIDELITAS**, sem merkir *dyggð*. Það var Karl Wilhelm markgreifi sjálfur sem stakk upp á þessu merki en það var ekki formlega tekið upp fyrr en 1887.

## Orðsifjar
Karlsruhe heitir eftir Karli Vilhjálmi markgreifa af Baden-Durlach sem stofnaði borgina á 18. öld. *Ruhe* merkir *friður* eða *kyrrð*, enda var hugmynd Karls Vilhjálms að þar gæti fólk búið í friði.

## Saga Karlsruhe

### Upphaf
Sagan segir að Karl Vilhjálmur markgreifi af Baden-Durlach hafi eitt sinn verið að veiðum, lagst niður og sofnað. Hann dreymdi um glæsihöll sem lægi eins og sól fyrir miðju á borg og lægju götur og stígar frá höllinni í allar áttir. Þegar hann vaknaði hóf hann þegar að gera skizzur af draumi sínum. Borgina stofnaði hann formlega 1715 þegar hann sjálfur lagði grunnstein að nýrri höll sinni, kastalanum í Karlsruhe. Enn má sjá móta fyrir götunum frá kastalanum, en þær eru alls 32. Sunnan við höllina var borgin sjálf reist. Þar með er Karlsruhe meðal síðustu og yngstu evrópskra borga sem teiknaðar hafa verið á pappír og skipulagðar áður en þær urðu til. Karlsruhe var aðsetur markgreifanna í Baden-Durlach, en 1771 sameinaðist það Baden-Baden og myndaði markgreifadæmið Baden.

### Frjálshyggja
1806 var Baden breytt í sjálfstætt stórhertogadæmi innan þýska ríkisins. Karlsruhe varð þar með að höfuðborg. 1818 veitti stórhertoginn Karl íbúum Karlsruhe stjórnarskrá, enda var bæði hann og borgarbúar mjög frjálslegir miðað við önnur héruð Þýskalands. 1825 stofnaði stórhertoginn Lúðvík I háskólann í borginni. Eftir byltingarárið mikla 1848 jókst frjálshyggjan enn. 1862 var gyðingum í fyrsta sinn í Þýskalandi veitt almenn borgarréttindi til jafns á við aðra borgarbúa. 1863/64 var nokkurs konar hæstiréttur stofnaður, þar sem hægt var að klaga misrétt ríkisins gagnvart einstaklingum. Réttur þessi var sá fyrsti sinnar tegundar í Þýskalandi. 1877 var fyrsti sporvagn Þýskalands sem dregin var af hestum hleypt inn í umferðina í Karlsruhe. 1893 var fyrsti stúlknamenntaskóli (Gymnasium) Þýskalands stofnaður í borginni.

### 20. öldin
Eftir tap Þjóðverja í heimstyrjöldinni fyrri varð Karlsruhe áfram höfuðborg lýðveldisins Baden innan Weimar-lýðveldisins. Þetta breyttist ekki fyrr en 1945 er Bandaríkjamenn hertóku borgina. 1952 varð borgin síðan hluti af nýstofnuðu sambandslandiaden-Württemberg, en höfuðborg þess varð Stuttgart. Hins vegar var ákveðið að stofna hæstarétt landsins (*Bundesgerichtshof*) í borginni 1950 og árið eftir stjórnarskrárréttinn (*Bundesverfassungsgericht*). Frjálshyggjunni var leyft að njóta sín í borginni á ný. 1980 var nýr stjórnmálaflokkur stofnaður í borginni, græningjaflokkurinn (*Die Grünen*). Flokkurinn var í ríkisstjórn Þýskalands 1998-2005 í kanslaratíð Gerhards Schröder og Angelu Merkel, og frá árinu 2021 í stjórn Olafs Scholz.

## Íþróttir
**Knattspyrna**. Aðalknattspyrnufélag borgarinnar er Karlsruher SC sem leikur heimaleiki sína í Wildparkstadion. Félagið varð þýskur meistari 1909 og bikarmeistari árin 1955 og 1956. Félagið komst auk þess í undanúrslit í Evrópukeppni bikarhafa 1994 (var þá slegið út af Austria Salzburg).

**Hjólreiðar**. Milli 1987-2005 var Karlsruhe áfangi í hinni þekktu hjólreiðakeppni Tour de France, enda liggur borgin aðeins steinsnar frá frönsku landamærunum. 2004 og 2006 var Karlsruhe gestgjafi í þýsku hjólreiðakeppninni Deutschland Tour.

**Íþróttamót fatlaðra**. 2008 fór fram íþróttamót fatlaðra í Þýskalandi í Karlsruhe (*Special Olympics*).

## Viðburðir
* Das Fest er heiti á einni stærstu útihátíðum Þýskalands. Hún fer fram í lok júlí og stendur yfir í þrjá daga. Hér er um tónlistarhátíð að ræða. Allt að 300 þús manns sækja hátíðina heim, en hún hefur verið haldin síðan 1985.
* Händel hátíðin (Händel-Festspiele) er tónlistarhátíð helguð þýska tónskáldinu Georg Friedrich Händel. Hún fer árlega fram í febrúar og stendur í þrjá daga. 

## Vinabæir
Karlsruhe viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir:

## Frægustu börn borgarinnar
* (1844) Carl Benz uppfinningamaður og bílasmiður
* (1960) Maggie Mae þýsk söngkona
* (1963) Nino de Angelo þýsk/ítalskur söngvari
* (1968) Oliver Bierhoff knattspyrnumaður
* (1969) Oliver Kahn knattspyrnumaður og landsliðsmarkmaður

## Byggingar og kennileiti
* Kastalinn í Karlsruhe var reistur af Karli Vilhjálmi 1715 og er elsta bygging borgarinnar
* Gottesau kastalinn er fagur kastali í endurreisnarstíl frá 18. öld
* Pýramídinn í Karlsruhe er helsta kennileiti borgarinnar. Hann stendur á aðalmarkaðstorginu og er grafsteinn markgreifans Karls Vilhjálms, stofnanda borgarinnar.

## Myndasafn


Mynd:Karlsruhe asv2022-10 img07 Schloss Karlsruhe.jpg|Kastalinn í Karlsruhe
Mynd:Karlsruhe Gottesaue3.jpg|Gottesau kastali
Mynd:Karlsruher Pyramide.JPG|Pýramídinn í Karlsruhe er í göngugötunni
Mynd:Karlsruhe Kirche Bonifatius.jpg|Bonifatíuskirkjan



## Heimildir

*