open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tony Blair

**Sir Anthony Charles Lynton Blair** (fæddur 6. maí 1953) oftast þekktur sem **Tony Blair** er fyrrum forsætisráðherra Bretlands. Hann leiddi Verkamannaflokkinn frá júlí 1994 til 24. júní 2007 og komst til valda eftir yfirburðasigur flokksins í þingkosningunum 1997. Hann tók þá við forsætisráðherraembættinu af John Major og batt enda á 18 ára samfellda stjórn Íhaldsmanna. Tony Blair hefur setið lengst allra forsætisráðherra Verkamannaflokksins og er sá eini sem hefur leitt flokkinn til sigurs í þremur þingkosningum í röð.

Blair færði flokkinn nær miðjunni í breskum stjórnmálum og kallað þessa stefnubreytingu „nýja Verkamannaflokkinn“ (e. New Labour). Flokkurinn varð undir hans forystu jákvæðari gagnvart markaðshagkerfinu og fráhverfari þjóðnýtingu. Þessari stefnu hafa verið gefin nöfn á borð við „nútímajafnaðarmennsku“ og „þriðja leiðin“ en margir af vinstrisinnaðri flokksmönnum hafa orðið til að gagnrýna stefnubreytinguna og álíta flokkinn hafa færst of langt til hægri og snúið baki við þeim hugsjónum sem flokkurinn var byggður á, eins og jafnari skiptingu auðs í samfélaginu.

Hörð gagnrýni á Blair hefur einnig risið vegna þátttöku Breta í „stríðinu gegn hryðjuverkum“ og innrásinni í Írak. Í kosningum 2005 tapaði flokkurinn miklu fylgi en hélt þó meirihlutanum. Gordon Brown leysti Blair af sem forsætisráðherra.       

Í september 2025 stakk Donald Trump Bandaríkjaforseti upp á því að Blair fengi sæti í svonefndri „friðarnefnd“ sem ætti að taka að sér stjórn Gazastrandarinnar eftir stríð Ísraels og Hamas.

## Tilvísanir
Jón Þór Birgisson

**Jón Þór Birgisson** (f. 23. apríl 1975), kallaður **Jónsi**, er íslenskur tónlistarmaður. Hann er söngvari og gítarleikari í hljómsveitinni Sigur Rós. Nafnið Sigur Rós kemur frá litlu systur Jónsa sem fæddist sama dag og hljómsveitin var stofnuð. Hann var í hljómsveit sem kallaðist Bee Spiders sem var valin efnilegasta hljómsveitin á Músíktilraununum 1995. 
Hann hlaut Norrænu tónlistarverðlaunin árið 2011 fyrir plötuna *Go*.

Jónsi er þekktur fyrir að spila á gítar sinn með sellóboga. Hann hefur verið blindur á öðru auganu frá fæðingu.

## Plötur
;Jónsi
*Go (2010)

;Jónsi & Alex
*Riceboy Sleep (2009)
*Lost & Found (2019)

;Dark Morph
*Dark Morph
*Dark Morph II
Alcide De Gasperi

**Alcide De Gasperi** (3. apríl 1881 – 19. ágúst 1954) var ítalskur stjórnmálamaður, stofnandi og helsti hugmyndafræðingur Kristilega demókrataflokksins á Ítalíu og forsætisráðherra Ítalíu á rósturtímum fyrstu áranna eftir seinni heimsstyrjöld. Hann er, ásamt Konrad Adenauer og Robert Schuman kallaður „faðir Evrópusambandsins“. Hann varð utanríkisráðherra í þjóðstjórn Ferruccio Parri 1945 og átti þátt í að semja um flutning valds frá hernámsliði bandamanna til ítalskra yfirvalda. 

Sem forsætisráðherra Ítalíu átti hann stóran þátt í því að sameina andstæðar fylkingar kommúnista, sósíalista og borgaralegu aflanna, þótt hann síðar útilokaði ítalska kommúnistaflokkinn frá stjórnarþátttöku, að ósk Bandaríkjanna, og hafði umsjón með breytingu landsins úr konungsríki í lýðveldi og samningu nýrrar stjórnarskrár 1946. Um stutt skeið fór hann með vald konungs/forsetavald eftir að síðasti konungur Ítalíu, Úmbertó II, yfirgaf landið. Hann stuðlaði meðal annars að því að Ítalía varð fullur þátttakandi í vestrænni samvinnu, stofnmeðlimur NATO, og þiggjandi Marshallaðstoðar frá Bandaríkjunum. 

## Tilvísanir
Torah

***Torah*** (תורה) er hebreska og þýðir "fræðsla," "kenning," eða "lögmál." Það er mikilvægasta rit í Gyðingdómi. Með hugtakinu Torah er oftast átt við fyrsta hluta Tanakh, það er fyrstu fimm bækur hebresku biblíunnar. Hugtakið er stundum notað sem almennt hugtak yfir öll helgirit Gyðingdóms og einnig munlega hefð. Kristnir guðfræðingar íslenska Torah venjulega sem "lögmálið".

Nöfn fyrstu fimm bókana á hebresku eru svo:
* בראשית, *Bereishit*: "Í upphafi skapaði...", 1. Mósebók 
* שמות, *Shemot*: "Þessi eru nöfn...", 2. Mósebók
* ויקרא, *Vayikra*: "Drottinn kallaði...", 3. Mósebók 
* במדבר, *Bamidbar*: "Drottinn talaði...", 4. Mósebók 
* (דברים, *Devarim*: "Þessi eru þau orð..", 5. Mósebók 

Torah er einnig þekkt sem Mósebækurnar eða fimmbókaritið sem upphaflega var átt við þær hirslur sem geymdu bókarollurnar fimm.

Fyrir trúaða Gyðinga er Torah venjulega álitin bókstafleg orð Guðs eins og hann opinberaði þau fyrir Móses. 

## Uppbygging
Bækurnar fimm innihalda annars vegar samsteypt kerfi laga og reglna og hins vegar sögulega lýsingu á því sem varð Gyðingdómur.
Bækurnar fimm (sérstaklega sú fyrsta, fyrsti hluta annarrar, og mikið af þeirri fjórðu) eru einkum safn sagna fremur en listar yfir lög og reglur, en í þeim má samt finna allar helstu hugmyndirnar og hugtökin í Gyðingdómi. Fimmta Mósebókin er frábrugðin hinum fjórum og inniheldur skilnaðarræðu Móse til Gyðinga. 

Mörg lögmál Gyðingdóms eru ekki beinlínis nefnd í Torah heldur eru þau túlkanir eða þá hafa skapast og lifað í munnmælum og skráð að lokum í Talmud og Mishnah. 

## Sköpun og notkun Torah rollna
Í helgiathöfnum eru Torah skrifuð á hebresku á bókarollu (á hebresku kallað "Sefer Torah"). Þær eru skrifaðar af mikilli nákvæmni af sérstökum skrifurum, enda er nánast útilokað að finna breytingar eða villur í þessum bókarollum hvort sem þær eru nýjar eða þúsund ára. Ástæðan er sú að hvert orð og hvert merki er álitið hafa guðdómlega merkingu, minsta fráhvarf muni þess vegna breyta allri Torah. 

Fyrir alla venjulega notkun er Torah prentuð eins og venjulegar bækur, oft með hebreska textanum annars vegar og þýðingum á önnur mál hins vegar.

Torah rollurnar er geymdar í heilagasta hluta samkunduhússins, í Örkinni (אֲרוֹן קֹדשׁ *aron kodesh* á hebresku.)

## Tengt efni
* Hvað táknar lögmálið í Biblíunni? Er það sama og torah hjá Gyðingum? Svar á Vísindavefnum 
* The Torah
* Jewish Encyclopedia: Torah
* The Judaica Press Complete Tanach with Rashi
* TorahWeb.org - Archive of articles and lectures by leading contemporary Orthodox rabbis
Lough Neagh

**Lough Neagh** ([lɔk ne], írska: Loch nEathach [lɔx ˈɲahax]) er stærsta stöðuvatn á Írlandi og jafnframt það stærsta á Bretlandseyjum, en það er um 388 km² að flatarmáli. Vatnið er um 30 km að lengd og um 15 km að breidd, og er staðsett í Norður-Írlandi, um 30 km vestur af Belfast. Vatnið er víða mjög grunnt, en það er að meðaltali 9 metrar að dýpt. Á dýpsta punkti er það um 25 metrar að dýpt. Sökum þess hve opið það er úr öllum vindáttum, og vegna þess hve grunnt það er, þá verður oft mjög stormasamt á vatninu.

Fimm af þeim sex sýslum sem eru í Norður Írlandi hafa strandlengju á vatninu, Antrim, Armagh, Londonderry, Down og Tyrone. Margir bæir eru við vatnið, m.a. Antrim, Toomebridge, Ballyronan, Lurgan, Craigavon og Magherafelt.

Írskar þjóðsögur segja frá því hvernig Lough Neagh var myndað af Fionn Mac Cumhaill þegar hann mokaði upp hluta af Írlandi í lófanum sínum og varpaði því í andstæðing sinn í Skotlandi.

## Heimildir
Árnahellir

**Árnahellir** er hellir í Selvogi í Ölfusi. Hann er í Leitahrauni. Hann er á lista yfir náttúruvætti á Íslandi og var lokaður fyrir aðgengi almennings árið 1995 til verndar dropasteinsmyndunum í honum sem eru afar viðkvæmar. Hellirinn er nefndur eftir Árna B. Stefánssyni, augnlækni sem fann hellinn um 1985.

## Heimildir
* *Ævintýramaður með auga fyrir hellum*, Dagblaðið Vísir, bls. 28, 3. tbl, 96. árgerð, 4. janúar 2006.
* Surtur, 1999, ársrit nr. 7, Hellarannsóknafélag Íslands.
Árni B. Stefánsson

**Árni Björn Stefánsson** (fæddur 30. mars 1949) er augnlæknir, kajakræðari og hellakönnuður.

Hann hefur skrifað allmikið um hella í blöð og tímarit og er baráttumaður um hellavernd. Íslenska náttúruvættið Árnahellir er nefnt eftir honum. Árni var fyrstur manna til að síga í hellinn í Þríhnúkum, sem er með stærstu slíkum hvelfingum í heimi, lóðrétt fall um eða yfir 120 metrar til botns.
Áttund

: *Þessi grein fjallar um tónbil í tónfræði, sjá [[Áttund (tölvunarfræði)]] fyrir átta bita bæti.*

**Áttund** í tónlist er tónbil sem spannar frá nótu að fyrsta náttúrulega yfirtóni sínum eða nótunnar sjálfrar áttund hærra eða lægra. Ef við mælum nótur í tíðni eða hertzum þá er áttund upp af A 440Hz (sem er litla a í tónfræði), A 880Hz (sem er einstrikað a, þ.e. a', í tónfræði) og áttund lægri væri A 220Hz (sem er stóra A í tónfræði). Við sjáum því að talan helmingast; A 440Hz tveimur áttundum neðar væri A 110Hz (440Hz/2 er 220Hz og 220Hz/2 er 110Hz).

Í skrifuðu og töluðu máli er búið að gefa áttundum nöfn til að aðgreina samnefndar nótur sem þarf að spila í mismunandi áttundum. Þar sem stafaröðin endurtekur sig þarf að aðgreina a frá a sem er áttund hærra. Við lítum til að mynda á mið-c sem er hvít nóta á miðju píanói. Þá til aðgreiningar var það nefnt einstrikað c eða c' og eru því allar nótur að næsta c fyrir ofan einstrikaðar nótur, frá og með næsta c eru allar nótur tvístrikaðar fram að þriðja c og þar fram eftir götunum.

## Nöfn áttunda
*Súbkontra-C (͵͵C)
*Kontra-C (͵C)
*Stóra C (C)
*Litla c (c)
*Einstrikað c (c')
*Tvístrikað c (c)
*Þrístrikað c (c)
*Fjórstrikað c (c)
*Fimmstrikað c (c)
Giuseppe Pella

**Giuseppe Pella** (18. apríl 1902 – 31. maí 1981) var ítalskur stjórnmálamaður, meðlimur í kristilega demókrataflokknum, fjármálaráðherra í ríkisstjórnum Alcide De Gasperi og forsætisráðherra Ítalíu eftir að De Gasperi sagði af sér í kjölfar þess að frumvarp hans um breytingar á kosningalöggjöfinni hafði verið fellt.

Pella var kjörinn á þing 1946 og varð fjármálaráðherra frá og með fjórðu ríkisstjórn De Gasperis. Hann varð forsætisráðherra í kjölfar afsagnar De Gasperis í ágúst 1953.

Í forsætisráðherratíð hans magnaðist spenna milli Ítalíu og Júgóslavíu vegna deilna um yfirráð yfir Trieste. Þær deilur voru leystar með samkomulagi 5. október 1954 með því að Ítalía hélt borginni, en Júgóslavía fékk allan suðurhluta þess svæðis sem tilheyrði frjálsa svæðinu Trieste.

Hann varð aftur ráðherra 1957 og 1960. Síðast var hann fjármálaráðherra í fyrstu ríkisstjórn Andreottis 1972.
Tara (Írlandi)

**Tara-hæð**, (i. *Teamhair na Rí*, *Hæð konunganna*) er hæð við Boyne ánna, milli Navan og Dunshaughlin í Meath-sýslu í Leinster á Írlandi. Hæðin er sögufræg á Írlandi, en þar er sagt að Árd Rí Éireann (*Hákonungur Írlands*) hafi haft aðsetur. Á svæðinu er mjög mikið um fornminjar.

## Tengt efni
* Írskar þjóðsögur
* Konungar Tara
* Gamla Uppsala — sambærilegur sögufrægur staður í Svíþjóð.
Túrkmenska stafrófið

Núverandi **[[Túrkmenska|túrkmenskt]] [[stafróf]]** er latneskt stafróf byggt á tyrkneska stafrófinu og var tekið í notkun árið 1991. Sá munur er á, að það túrkmenska notar ž í stað hins tyrkneska c; y í stað punktlauss i (I/ı); ý í stað hins tyrkneska samhljóðs y; og stöfunum ä og ň hefur verið bætt við til að tákna hljóðgildin [æ] og [ŋ].

Í upphafi 20. aldar, þegar skrifuð túrkmenska kom fyrst fram á sjónarsviðið, var hún skrifuð með arabísku stafrófi, en árið 1928 var tekið upp latneskt stafróf. Árið 1940 þurfti að skipta yfir í kýrillískt stafróf vegna tilskipunar frá Sovétríkjunum, og sérútbúið túrkmenskt kýrillískt stafróf (sést í töflu hér að neðan) var tekið í notkun. Strax og Túrkmenistan hafði lýst yfir sjálfstæði frá Sovétríkjunum árið 1991 var skipt yfir í núverandi latneskt stafróf, og átti þá nýorðinn forseti landsins, Saparmyrat Nyýazow, drjúgan þátt í því.

Túrkmenska er enn oft skrifuð með arabísku stafróf í öðrum löndum þar sem málið er talað, en arabískt letur er allsráðandi (t.d. í Afganistan).

## Stafir
Núverandi stafróf inniheldur 30 meginstafi, auk fjögurra sem aðeins eru notuð í erlend nöfn.
:A, B, (C), Ç, D, E, Ä, F, G, H, I, J, Ž, K, L, M, N, Ň, O, Ö, P, (Q), R, S, Ş, T, U, Ü, (V), W, (X), Y, Ý, Z

: Stafirnir c, q, v og x eru ekki notaðir til að skrifa nein túrkmensk orð, en þeim er haldið vegna þess að þeir eru grunnstafir latneska stafrófsins og þá má nota til að skrifa erlend nöfn. Þeir eru þó ekki notaðir í tökuorðum. Hámark (e. *maximum*) er t.d. „maksimum“ á túrkmensku. Einnig er stafnum x vanalega gefið sama hljóðgildi og h, en ekki [ks], og getur því stafsetning tökuorða með x valdið nokkrum ruglingi.

## Tengt efni
*Stafróf
*Latneskt stafróf
*Tyrkneska stafrófið

## Heimildir

## Tenglar
*Túrkmenska á Omniglot, síðu um ritkerfi heimsins.
Maktoum bin Rashid Al Maktoum

**Maktoum bin Rashid Al Maktoum** (arabíska: الشيخ مكتوم بن راشد آل مكتوم *aš-šaiḫ Maktūm bin Rāšid ’Āl Maktūm*; fæddur 1943, dáinn 4. janúar 2006 í Ástralíu) var sjeik yfir Dúbæ og forsætisráðherra Sameinuðu arabísku furstadæmanna.

## Heimildir
* 
*
Sýnagóga

**Sýnagóga** er bæna- og samkomuhús í Gyðingdómi. Orðið „sýnagóga“ er komið af gríska orðinu συναγωγή (umritað *sunagōgḗ*, „samkomustaður“). Hebreska orðið yfir sýnagógu er *beit knesset* (בית כנסת).

Sýnagógan hefur venjulega einn stóran sal fyrir bæn og guðþjónustu. Þar að auki minni herbergi fyrir lestur og nám og félagsmiðstöð. Sumar stærri sýnagógur hafa sérstök herbergi fyrir Torahfræði og það er kallað *[[beit midrash]]* - בית מדרש („hús fræðimennskunnar“).

## Tengt efni

* 1901-1906 Jewish Encyclopedia article on Synagogue
* 1911 Encyclopaedia Britannica article on Synagogue 
* 1913 Catholic Encyclopedia article on Synagogue
Alcoa

**Alcoa, Inc.** () er einn stærsti álframleiðendi heims með starfsstöðvar í 43 löndum víðsvegar um heiminn og um 131 þúsund starfsmenn. Fyrirtækið var stofnað árið 1888 og eru höfuðstöðvar þess í Pittsburgh í Pennsylvaníufylki í Bandaríkjunum. Alcoa er eitt þeirra 30 fyrirtækja sem eru í Dow Jones-vísitölunni. Árið 2006 tilkynnti fyrirtækið methagnað upp á 160 miljarða króna, mesta hagnað fyrirtækisins í 118 ára sögu þess.

## Sagan
Alcoa var stofnað árið 1886 í kjölfar uppgvötunnar Charles Martin Hall árið 1886 sem, þá aðeins 23 ára gamall, fann leið til að bræða ál. Þetta gerði hann á sama tíma og Paul Héroult var að þróa samskonar vinnsluaðferð í Frakklandi. Aðferðin er nefnd eftir þeim, Hall-Héroult-aðferðin. Aðferð þeirra er enn í dag notuð við álframleiðslu.

## Alcoa á Íslandi
Alcoa rekur Alcoa-Fjarðaál á Íslandi, en álver fyrirtækisins á Reyðarfirði er fyrsta álverið sem Alcoa reisir í rúm 20 ár. Til þess að sjá álverinu fyrir orku hefur verið byggð Kárahnjúkavirkjun og hafa staðið miklar deilur um hana. Bókin Draumalandið - sjálfshjálparbók handa hræddri þjóð sem kom út 2006 gagnrýnir bæði virkjunina og fyrirtækið Alcoa fyrir að framleiða hergögn. Þeim ásökunum vísaði fyrirtækið á bug á sínum tíma.

## Heimildir


## Tenglar
* Vefur Alcoa
* Alcoa Defense 
* Alcoa Fjarðaál sf.
;Fjölmiðlar
* „Álverin koma sér hjá skattgreiðslum“; grein af Ruv.is 2013
Konungar Tara

**Konungar Tara** voru þeir konungar sem ríktu á hæðinni Tara í Meath-sýslu á Írlandi. Þeir voru fulltrúar mjög gamallar hugmyndar um heilagan konungsdóm á Írlandi, en miklar hefðir og þjóðsögur tengdust þessum konungsdómi sem ekki eru mjög vel þekktar í dag.

Konungar á Tara höfðu misjafnlega mikið vald eftir tímum, en oftast voru konungar á Tara einnig hákonungar Írlands, en hlutverk hákonungsins var að miðla málum milli annarra óæðri konunga vítt og breitt um Írland, þó svo að það virðist oft sem ekki hafi verið tekið mjög mikið mark á þeim.

Neðangreindir listar eru unnir upp úr írskum annálum, en þess skal getið að ártöl og dagsetningar eru mjög á reiki og ekki ríkir sátt um sanngildi þeirra.

## Fyrri konungar Tara
* Tuathal Maelgarb, dáinn 544 eða 549 - fyrsti sem lýstur var sem „Ri Teamar“ („*Konungur á Tara*“)
* Diarmaid mac Cearbhaill, einhvern tímann fyrir 558 – 565
* Forgus mac Erca og Domnall mac Erca, 565 – 569
* Baetán mac Muirchertach og Eochaidh mac Domnall, 569 – 572 eða 573
* Ainmire mac Sétna, 572 eða 573  – 575 eða 576
* Aedh mac Ainmire, 575 eða 576 eða hugsanlega 592 – 598
* Colmán Rímid og Aed Sláine, 598 – 604
* Áed Uairidnach, 604
* Aed Allán mac Domnall.

## Seinni konungar Tara
* Aed Allan, 730 – 738
* Cathal mac Finnguine, c.a. 742
* Donnchad Midi, 763 – 797
* Conchobhar mac Donnchad Midi, 819 – 833
* Niall Caille, 833 – 846
* Mael Sechlainn I, 846 – 862
* Aed Findlaith, 862 – 879
* Flann Sinna, 878 – 916
* Niall Glundub, 916 – 919
* Donnachad Donn, 919 – 944
* Ruaidri ua Canannain, 944 – 30. nóvember 950 (lést á Samhain)
* Congalach mac Mael Mithig, 950 – 956
* Domnall ua Neill, 956 – 980
* Mael Sechnaill II, 980 – 1002

## Tengt efni
* Írland
* Tara hæð
* Konungar Írlands
* "The Vikings and the Kingship of Tara", Bart Jaski, "Perita", 311-351, vol. 9, 1995.
* The Annals of Ulster - https://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html
* The Annals of Inisfallen - https://www.ucc.ie/celt/published/T100004/index.html
* Chronicon Scotorum - https://www.ucc.ie/celt/published/T100016/index.html
* The Fragmentry Annals of Ireland - https://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html
* Annals of the Four Masters - https://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html

## Heimildir
*
Griporð

**Griporð** nefnist það þegar fyrsta orði næstu síðu er bætt við neðst á bókarsíðu. Hlutverk þess er að aðstoða bókbindarann í því að raða saman síðunum í rétta röð.

Það nýtist einnig þeim sem lesa efnið upphátt á meðan þeir fletta á næstu síðu. Þetta var mikið notað fyrr á tímum í prentlistinni en hefur ekki sést síðustu áratugi, einkum sökum aukinnar sjálfvirkni í prentiðnaði.
Arkarvísir

**Arkarvísir** er númer eða tákn sem birtist neðst á bókarsíðu og er ætlað að aðstoða bókbindarann í að sjá hvort að röðun arkanna sé rétt.
Hadsjí

**Hadsjí** (sést stundum ritað með ensku umrituninni **hajj**, arabíska: حَجّ *ḥaǧǧ*) er pílagrímsferð múslima til Mekka og er ein af *fimm stoðum íslams* samkvæmt Sunní og einnig hinum *tíu greinum trúarinnar* samkvæmt Shía. Allir múslimar, sem heilsu hafa og hafa efni á, eiga að fara í slíka pílagrímsferð að minnsta kosti einu sinni á ævinni.

Yfirvöld í Sádi-Arabíu gefa út sérstaka vegabréfsáritun fyrir þá útlendinga, sem eru á leiðinni í þessa pílagrímsför, sem á sér stað á tíunda mánuði, **Ḏū al-Ḥiǧǧah**, hins íslamska árs. Aðgangur er algjörlega bannaður að allri borginni Mekka fyrir þá, sem ekki eru múslimar. Öll borgin er álitin heilög.

## Pílagrímsförin
Flestir þeirra, sem koma til Mekka í pílagrímsför, hafa safnað árum saman fyrir oft langt og strangt ferðalag. Þegar til Mekka kemur þurfa pílagrímarnir að vera í sérstöku andlegu hugarástandi, sem kallað er *iḥrām*. Til að ná þessu ástandi þarf að fylgja sérstökum reglum og klæðast sérstökum hvítum klæðnaði. Meðan á Hadsjí stendur mega pílagrímarnir ekki gera eftirfarandi:

* Eiga kynmök
* Raka sig eða klippa neglur
* Nota ilmvatn og lyktarolíur
* Drepa eða veiða neitt
* Slást eða rífast
* Konur mega ekki þekja andlit sitt, þó svo að þær geri það heimavið
* Karlar mega ekki klæðast fötum með saumum 

## Helgihaldið í Mekka
Þegar til Mekka er komið, klæðast karlar pílagrímsklæðum, sem eru tveir stórir hvítir dúkar, sem sveipað er um sig, þannig að önnur öxl og handleggur eru ber. Konur bera fótsíð hvít klæði og höfuðdúk. Klæðin bera vitni um hreinleika og helgi og að allar manneskjur eru jafn háar fyrir Guði.
Í Mekka fara pílagrímarnir í Stóru moskuna og ganga sjö sinnum rangsælis kringum Kaba. Síðan er hlaupið sjö sinnum milli hæðanna Marva og Safa, sem nú eru innan moskusvæðisins. Með því eru menn að minnast þess hvernig Hajar, kona Ibrihams, leitað eftir vatni fyrir son sinn í eyðimörkinni. Á níunda degi er farið til Arafat, sem er slétta 21 km austan við borgina, þar sem íhuguð er kveðjupredíkun Múhameðs og endurfundir Adams og Evu eftir brottreksturinn úr Paradís. Þennan dag standa pílagrímarnir stöðugt uppréttir frá hádegisbæninni fram að sólarlagi og lofa Guð. Á tíunda degi, *id al-Adha*, er steinsúla, sem er tákn fyrir Satan, grýtt til að minnast þess þegar hann freistaði Ibrahim (Abraham) til að fylgja ekki skipun Guðs. Ibrahim rak hann á braut með orðunum *Allahu akbar* ("Guð er stærri"). Þennan dag slátra pílagrímarnir kind eða lambi til þess að minnast fórnar Ibrahims og sem dæmi um eigin fórnarlund. Kjötið er gefið fátækum. Þeir þrír dagar, sem eftir eru, eru notaðir til að grýta Satan og til að umgángast.

## Tengt efni
* Protect Your Health during Hajj and Ziarat
* The Hajj Airport Terminal Diagram 
* Guide to special pillars inside the Prophets' Mosque in Medina
Íslamska tímatalið

**Íslamska tímatalið** telst frá Hijra, eða flótta Múhameðs frá Mekka til Medína. Þetta reiknast sem ár AH 1 (*Anno Hegria*) sem samsvarar til ársins AD 622 (samkvæmt kristnu tímatali). Þetta er tímatal sem byggir á tunglgangi einungis og ekki sólarárinu, án innskota eins og hlaupársútreikningi. Árið er þess vegna ýmist 354 eða 355 daga langt. Þess vegna er ekki hægt að umreikna íslamska tímatalið til gregoríanska tímatalsins með því að leggja við eða draga frá 622. Heilaga daga í íslam ber alltaf upp á sömu daga í tunglárinu sem gerir að þeir færast til á árinu og getur borið upp á öllum árstímum.

## Tengt efni
* The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia
* Correspondence between Hebrew and Islamic calendars, months and holidays (pdf)
Araneus

***Araneus*** er ættkvísl köngulóa sem t.d. krossköngulær tilheyra, en krosskönguló er algengasta tegund kóngulóa á Íslandi.
Kaba

**Kaba** (arabíska: الكعبة *al-Ka‘abah* eða الكعبة المشرًّفة *al-Ka‘aba al-Musharrafah*, einnig kölluð البيت العتيق *al-Bait ul-‘Atīq* eða البيت الحرام *al-Bait ul-Ḥarām*), er ferhyrnd bygging í miðju þeirrar mosku í Mekka sem nefnd er *Masǧid al-Ḥarām*, eða Stóra moskan. Moskan var byggð í kringum Kaba, og er Kaba álitin heilagasti staður í íslam.

Kaba er stór steinbygging, sem er nokkurn veginn í laginu eins og teningur, en nafnið kaba kemur úr arbabísku og þýðir kubbur. Byggingin er gerð úr graníti úr fjöllunum í umhverfi Mekka. Hún er um það bil 15 metra há, 10 metra breið og 12 metra löng. Byggingin er þakin svörtu silkiefni skreyttu með gullútsaumuðum áletrunum. Þetta klæði er kallað Kiswah og er endurnýjað árlega.

Einn af undirstöðusteinum Kaba er **[[Hadsjar|Ḥaǧar ul-Aswad]]** (hinn „Heilagi svarti steinn“) sem múslimar álíta að hafi verið gjöf frá Guði til Adams eftir að hann kom til jarðar. Mikil helgi var á steininum þegar fyrir tíma Múhameðs.

Múslimum ber að snúa sér að Kaba þegar þeir biðjast fyrir.
Úlpa (hljómsveit)

**Úlpa** er íslensk hljómsveit, stofnuð árið 1999 í Hafnarfirði. Í apríl 2000 lauk Úlpa við tólf laga demó sem olli því að í byrjun 2001 fengu þeir samning við Eddu Miðlun og gáfu út frumraun sína Mea Culpa. Úlpa hlaut tilnefningu sem „Bjartasta vonin“ á íslensku tónlistarverðlaununum 2001 og var Mea Culpa valin á topp 5 yfir bestu plötur ársins 2001 hjá Morgunblaðinu og DV.

## Hljómsveitarmeðlimir
* Magnús Leifur Sveinsson / Söngur, Gítar og Básúna 
* Bjarni Guðmann / Gítar og Hljómborð
* Aron Vikar / Bassi og Hljómborð
* Haraldur Örn / Trommur

## Útgefið efni

### Breiðskífur
* Mea Culpa (12. október 2001)
* Attempted Flight By Winged Men (2005)
* Jahiliya (2009)

### Smáskífur
* Dinzl (2001)

## Tenglar
* Úlpa.is
Mínus (hljómsveit)

**Mínus** er íslensk harðkjarnapönk- og jaðarrokkhljómsveit. Hún sigraði í Músíktilraunum 1999. Hljómsveitin kom meðal annars fram á Reading-tónlistarhátíðinni árið 2004. Sveitin kom saman aftur á endurkomutónleikum árin 2020 og 2024.

## Hljómsveitarmeðlimir
* Krummi / söngur
* Bjarni / gítar
* Frosti / gítar
* Siggi / Þröstur/ bassi
* Bjössi / trommur

## Útgefið efni

### Breiðskífur
* Hey, Johnny! (1999)
* Jesus Christ Bobby (2001)
* Halldór Laxness (2003)
* The Great Northern Whalekill (2007)

### Stökur
* Angel In Disguise (2004)
Latur

**Latur** er drangur sem stendur norðan Heimaeyjar í Vestmannaeyjum. Það dregur nafn sitt af því að menn sem reru áttæringum eða öðrum róðrarbátum frá Landeyjum til Vestmannaeyja tóku sér gjarnan hvíld við Lat áður en haldið var inn innsiglinguna á Heimaeyjarhöfn, þar sem að þrír straumar mætast á þeim þríhyrnda fleti sem afmarkast af Bjarnarey, Elliðaey og hafnarmynni Heimaeyjar, og verður því gjarnan mjög straumhart þar.
Nylon (hljómsveit)

**Nylon** var íslensk popphjómsveit, stofnuð snemma árs 2004 þegar fyrirtæki Einars Bárðarsonar, Concert stóð fyrir áheyrnarprufum á stúlkum fyrir íslenska stúlknasveit. Þrjár stelpur voru valdar, Alma Guðmundsdóttir, Klara Ósk Elíasdóttir, Steinunn Þóra Camilla Sigurðardóttir og var Emilíu Björg Óskarsdóttur bætt við í hópinn stuttu síðar.

Nylon tóku upp og gáfu út endurgerð af laginu *[[Lög unga fólksins]]* eftir Unun og hófu sjónvarpsþáttinn Nylon á sjónvarpsstöðinni Skjá Einum. Haustið eftir kom svo út fyrsta plata Nylon, 100% Nylon og önnur platan Góðir hlutir ári síðar.

Þann 14. júlí 2007 sagði Emilía skilið við Nylon þegar hún giftist manni sínum.

Hljómsveitin hætti 2008. Allir þáverandi meðlimir hljómsveitarinnar stofnuðu þá hljómsveitina *The Charlies* sem náði ekki sömu vinsældum og hætti 2015.

## Hljómsveitarmeðlimir
* Alma Guðmundsdóttir
* Emilía Björg Óskarsdóttir
* Klara Ósk Elíasdóttir
* Steinunn Þóra Camilla Sigurðardóttir

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* 100% Nylon (28. október 2004)
* Góðir hlutir (2. nóvember 2005)
* Nylon (2006)

### Smáskífur
* Allstaðar (2004)
* Bara í nótt (2004)
* Einhvers staðar einhvern tímann aftur (2004)
* Góðir hlutir (smáskífa) (2005)

### Safnplötur
* Pottþétt 36 (2004)
* Stóra stundin okkar (2004)
* Svona er sumarið 2004 (2004)
* Jólaskraut (2005)
* Svona er sumarið 2005 (2005)

## Tenglar
* Nylon.is 
* Concert.is 

## Heimildir
Frans Ferdinand erkihertogi

**Frans Ferdinand Karl Lúðvík Jósef** krónprins Austurríkis-Ungverjalands og erkihertogi af Austurríki-Este (18. desember 1863 – 28. júní 1914) var meðlimur keisarafjölskyldunnar af ætt Habsborgara, bróðursonur keisarans Frans Jósefs og erfingi krúnunnar.

Hann hafði fyrirætlanir um að slavneskir hlutar keisaradæmisins yrðu sjálfstætt konungsríki á borð við hin tvö (Austurríki og Ungverjaland) undir stjórn Króata. Hluti þessa nýja konungsríkis yrði Bosnía-Hersegóvína. Hann leit á þetta sem vörn gegn útþenslustefnu Serba. Sökum þessa varð hann óvinsæll, bæði meðal íhaldsmanna innan keisaradæmisins, og utan þess meðal serbneskra þjóðernissinna.

Þann 28. júní 1914 voru hann og kona hans myrt í Sarajevó af Gavrilo Princip sem var meðlimur í samtökum Bosníu-Serba sem börðust fyrir sameiningu Bosníu við Serbíu. Þessi atburður var einn þeirra sem hrundu fyrri heimsstyrjöldinni af stað.

## Tilvísanir
Milton (hestur)

**Milton** var hestur sem John Whitaker keppti á í hindrunarstökki. Klárinn var grár geldingur af hollensku kyni. Hann varð fyrsti hestur (utan kappreiðagreina) til að vinna yfir 1 milljón punda í ólíkum hindrunarstökkskeppnum. Hann var dáður af öllum og vinsældur jukust jafnvel þegar hann lést 4. júlí 1999.

Á árunum 1985 til 1994 var Milton hvað bestur, vann margar alþjóðlegar keppnir og tryggði Englandi meðal annars gull í liðakeppni Evrópumótsins 1987 og 1989, einstaklingsgull á evrópumótinu 1989, einstaklingssilfur í heimsmeitarakeppninni 1990. Enn fremur unnu þeir John Heimsbikar FEI bæði árin 1990 og 1991.
John Whitaker

**John Whitaker** (fæddur 5. ágúst 1955) er breskur hestamaður. Hann hefur í gegnum árin keppt í hindrunarstökki og tók meðal annars þátt í Ólympíuleikunum 1984. Þekktasta hross sem hann hefur keppt á var Milton.


John Whitaker (equestrian).jpg
Hessischen Ministerpräsidenten John Whitaker auf Maximilian 1 mk.jpg
Hessischen Ministerpräsidenten John Whitaker auf Maximilian 3 mk.jpg
John Whitaker 1.jpg
WPT2013-CSI5-01-John Whitaker-Argento-1.JPG


## Tengill
* John Whitaker International
Aldo Moro

**Aldo Moro** (23. september 1916 – 9. maí 1978) var ítalskur stjórnmálamaður, félagi í kristilega demókrataflokknum og forsætisráðherra Ítalíu fimm sinnum. Hann var talinn hæfur sáttasemjari og einn af fylgismönnum hinna sögulegu sátta sem fólust í því að ítalski kommúnistaflokkurinn fengi aðild að nýrri þjóðstjórn, en hann hafði ekki setið í stjórn frá 1948. Vegna þessa, að talið er, var honum rænt af Rauðu herdeildunum í mars 1978. Hann fannst skotinn til bana í skottinu á bíl sem lagt var á götu í Róm, mitt á milli skrifstofa kristilega demókrataflokksins og ítalska kommúnistaflokksins.
Amintore Fanfani

**Amintore Fanfani** (6. febrúar 1908 – 20. nóvember 1999) var ítalskur stjórnmálamaður, félagi í kristilega demókrataflokknum og forsætisráðherra Ítalíu í sex ríkisstjórnum frá 1954 til 1987.

Fanfani var menntaður í hagsögu og var fylgismaður fasismans á Ítalíu og ritaði meðal annars greinar í tímaritið *[[Difesa della Razza]]*, málgagn kynþáttahyggjunnar á Ítalíu. Hann tók að breyta um skoðun (líkt og fleiri) eftir 1943. Eftir að Mussolini sagði af sér 24. júlí 1943 flúði hann til Sviss þar sem hann hélt sig þar til eftir frelsun Ítalíu. 

Hann gerðist síðan félagi í kristilega demókrataflokknum og tók þátt í samningu stjórnarskrárinnar 1946. Hann er meðal annars höfundur einnar af grundvallarsetningum stjórnarskrárinnar, „Ítalía er lýðveldi sem grundvallast á vinnu“ (*„L'Italia è una Repubblica fondata sul lavoro“*).

Hann varð fyrst ráðherra í fjórðu ríkisstjórn De Gasperis. 1954 myndar hann sína fyrstu ríkisstjórn, en tekst ekki að tryggja henni þingmeirihluta sem verður til þess að hún fellur eftir aðeins mánuð. Sama ár verður hann aðalritari kristilega demókrataflokksins. 1962 myndar hann sína fjórðu ríkisstjórn með stuðningi sósíalista, sem verður sú fyrsta í langri röð vinstri-miðjustjórna í sögu Ítalíu. Hann var forseti öldungadeildarinnar 1968 til 1973 og 1976 til 1982 og ráðherra í ýmsum ríkisstjórnum allt til ársins 1987. 

Eftir *[[Mani pulite]]* og endalok kristilegra demókrata, gerðist hann félagi í hinum nýja *[[Partito Popolare Italiano]]* sem varð til úr leifum demókrataflokksins.
Chariots of Fire (lag)

**Chariots of Fire** var titillag í samnefndri bíómynd eftir Vangelis en Vangelis sá um alla tónlistina í myndinni. Myndin er frá 1981 og vann Vangelis Óskarsverðlaunin fyrir tónlistina í henni en hann var m.a. að keppa við John Williams fyrir tónlistina í Indiana Jones: Raiders of the Lost Ark. Lagið er stundum nefnt ólympíulagið.

Íslenska þungarokkssveitin Graveslime gerði ábreiðu af laginu.

## Tenglar
* International Vagelis forum
* Um Chariots of Fire kvikmyndina á imdb.com
* Chariots of Fire hljómplatan á Allmusic.com
Stokkseyri

**Stokkseyri** er þorp við suðurströnd Íslands. Stokkseyri tilheyrir Sveitarfélaginu Árborg og bjuggu þar 535 manns árið 2024. Þorpið stendur á Þjórsárhrauninu og það myndar skerjagarðinn þar úti fyrir.

Bryggjuhátíðin er árleg 3ja daga hátíð sem haldin er í bænum. Markverðir staðir eru Orgelsmiðjan, Draugasetrið Þuríðarbúð og veitingastaðurinn Fjöruborðið. 

Hásteinn Atlason skaut setstokkum sínum fyrir borð og rak þá á land á Stokkseyri og heitir bærinn eftir því.

## Tilvísanir

## Tenglar
* ''Stokkseyri''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1976
* ''Heimsókn til Stokkseyrar''; grein í Tímanum 1961
Básendaflóðið

**Básendaflóðið** var mikið sjávarflóð, sem hlaust af einhverri kröppustu lægð sem farið hefur yfir Ísland á sögulegum tíma. Gekk það yfir aðfaranótt 9. janúar 1799 og olli miklum skemmdum á Suðvesturlandi. Kaupstaðurinn að Básendum varð rústir einar og byggðist aldrei aftur. Kaupmaðurinn á Básendum, Hinrik Hansen, komst ásamt fólki sínu við illan leik að hjáleigunni Loddu í Stafneshverfi. Ein kona drukknaði í flóðinu. Kirkjur fuku á Hvalsnesi og Seltjarnarnesi. Bátar og skip skemmdust víða á svæðinu frá Eyrarbakka og vestur á Snæfellsnes.

Svo segir Jón Espólín frá veðrinu: 

## Tengt efni
* Háeyrarflóðið

## Heimildir
* 

## Tenglar
* ''Básendaflóðið'', Lesbók Morgunblaðsins, 3. október 1971, bls. 6
* ''Básendaveðrið 1799'', Lesbók Morgunblaðsins, 20. mars 1999, bls. 4-5
* ''Básendar - Básendaflóð.'' Texti með korti.
Niels Bohr

**Niels Bohr** (7. október 1885 – 18. nóvember 1962) var danskur eðlisfræðingur og nóbelsverðlaunahafi. 

Hann fékk Nóbelsverðlaunin fyrir framlag sitt varðandi skilning á uppbyggingu atómsins og skammtafræði. Hann fékk verðlaunin 1922. Niels leiðbeindi og vann með fjölda af helstu eðlisfræðingum síðustu aldar við stofnun sína í Kaupmannahöfn. Hann vann síðar meir við hlið breskra eðlisfræðinga við Manhattan verkefnið. Bohr giftist Margrethe Nørlund árið 1912, og eitt barn þeirra, Aage Bohr, varð mikilsvirtur eðlisfræðingur sem fékk einnig Nóbelsverðlaunin árið 1975. Bohr hefur verið sagður einn mikilvægasti vísindamaður síðustu aldar.

## Æviágrip
Bohr fæddist í Kaupmannahöfn árið 1885. Faðir hans, Christian Bohr, var prófessor við Kaupmannahafnarháskóla. Fjölskylda móður hans hafði efnast af bankastarfsemi. Bróðir hans var Harald Bohr, stærðfræðingur og knattspyrnumaður. Hann fór á Ólympíuleika með danska landsliðinu. Niels hafði einnig áhuga á knattspyrnu og spiluðu þeir bræðurnir báðir fyrir liðið Akademisk Boldklub, þar sem Niels var markmaður.

Árið 1903 byrjaði Bohr í Kaupmannahafnarháskóla, þar sem hann nam upprunalega heimspeki ásamt stærðfræði. En hann varð því afhuga og sneri sér að námi í eðlisfræði. Hann fékk svo doktorsgráðu 1911.

Árið 1910 hitti Bohr Margrethe Nørlund, en hann giftist henni tveimur árum síðar. Þau eignuðust sex börn.

Árið 1922 fékk Bohr Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði fyrir rannsóknir sínar á sviði skammtafræða. En hann var frumherji á því sviði.

Árið 1943 frétti Bohr að þýska lögreglan ætlaði að handtaka hann. Danska andspyrnuhreyfingin náði þó að koma í veg fyrir þetta með því að smygla honum til Svíþjóðar. Skömmu seinna var hann fluttur til Bretlands. Þar var hann kynntur fyrir leyniáætlun sem fól í sér byggingu kjarnorkusprengju (Manhattan áætlunin). Hann var svo fluttur til Bandaríkjanna þar sem höfuðstarfsemi áætlunarinnar átti sér stað.

Bohr vann að Manhattan áætluninni í Bandaríkjunum þar sem hann var þekktur undir nafninu Nicholas Baker, af öryggisástæðum. Hlutverk hans var að vera einskonar ráðgjafi. Hann hafði áhyggjur af byggingu þess háttar (kjarnorku) vopna og tilvonandi vopnakapphlaups.

Bohr var þeirrar skoðunar að deila ætti rannsóknarniðurstöðum áætlunarinnar með vísindasamfélaginu öllu og þar með rússum. En Winston Churchill var á móti því að deila hugmyndum og þekkingu á þessu sviði með öðrum, þá sérstaklega Rússum.

Eftir stríðið var Bohr fluttur til Kaupmannahafnar. Þar talaði hann fyrir friðsamlegri notkun kjarnorku. 

Hann lést svo af völdum hjartaáfalls árið 1962

## Heimildir
*
Jean-Marc Bosman

**Jean-Marc Bosman** (fæddur 30. október 1964 í Liege) er belgískur fyrrum knattspyrnumaður sem er þekktastur fyrir að hafa barist fyrir atvinnuréttindum sínum með þeim afleiðingum að umhverfi knattspyrnunnar í Evrópu gjörbreyttist eftir að hinn svokallaði Bosman-dómur féll í desember 1995.

## Knattspyrnuferill
Bosman hóf ferilinn hjá Standard Liège og var seldur þaðan fyrir ígildi €100.000 til RFC Liège árið 1986. Hann gerði fjögurra ára samning við félagið en gekk illa hjá félaginu. Þegar samningnum lauk árið 1990 voru laun hans lækkuð í tæplega þriðjung af fyrri launum. Bosman undi því illa og gerði samning við Dunkirk í Frakklandi sem tryggði honum svipuð laun og hann hafði haft. Samningaviðræður milli knattspyrnufélaganna gengu illa og deilur urðu um upphæðina og greiðsludagsetninguna.

Þegar að Dunkirk neitaði að fallast á kröfur RFC hækkaði belgíska félagið verðið á honum upp í ígildi €400,000, fjórum sinnum meira en hann hafði verið keyptur á.

Bosman þótti að sér vegið, boðin lúsarlaun og gert erfitt um að yfirgefa félag sem vildi ekkert með hann hafa. Hann hóf því að undirbúa lögsókn gegn félaginu þar sem aðgerðir þess skertu atvinnufrelsi hans. Hann var látinn æfa einn sín liðs og sendur í lán til félaga í neðri deildunum í Frakklandi og Belgíu. Að lokum endaði hann hjá 4. deildar-liðinu Vise í Belgíu árið 1994. Þar lék hann þegar niðurstaða fékkst í dómsmálinu sem hafði nú náð til Mannréttindadómstóls Evrópu.

Ferli hans lauk árið 1996, hann hafði ekki náð sér eftir álagið vegna dómsmálsins og óvildar sem hann skapaði sér.

## Tengt efni
* Bosman-dómurinn

## Heimild
*
Saladín

**Saladín** (kúrdíska: *Selahadînê Eyûbî*, arabíska: صلاح الدين يوسف ابن ايوب *Ṣalaḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb*; (fæddur 1137 eða 1138 - lést 1193) var kúrdískur hershöfðingi sem stofnaði Ajjúbída-ættveldið, sem náði yfir Egyptaland, Sýrland, Palestínu og hluta af norðurhluta Mesópótamíu,

Árið 1187 náði her Saladíns Jerúsalem úr höndum kristinna krossfara eftir sigur í orrustunni við Hattín. Hann barðist lengi við krossfara frá Vestur-Evrópu, einkum í þriðju krossferðinni, þar sem andstæðingur hans var meðal annars Ríkharður ljónshjarta. Þrátt fyrir að Jerúsalem héldist undir stjórn múslima eftir krossferðina, náðist friðarsamkomulag sem tryggði kristnum pílagrímum aðgang að borginni.

Saladín naut mikillar virðingar bæði meðal múslima og kristinna fyrir göfuglyndi sitt og réttsýni, jafnvel í hernaði.

## Heimild
Bosman-dómurinn

**Bosman-dómurinn** er gæluheiti yfir dómsmál sem belgíski knattspyrnumaðurinn **[[Jean-Marc Bosman]]** höfðaði gegn félagsliði sínu, knattspyrnusambandi Belgíu og UEFA og varðaði rétt hans til atvinnufrelsis.

Samningi Bosman við félagslið hans, RFC Liège, var lokið en engu að síður var hann bundinn samþykki félagsins til að ganga til liðs við önnur félög. Þar sem hann var ekki lengur hluti af aðalliði félagsins og samningur hans var útrunninn skammtaði liðið honum laun eftir eigin geðþótta, þau reyndust vera tæplega þriðjungur fyrri launa hans.

Þrátt fyrir að hafa náð samningi við annað félagslið í Frakklandi gat Bosman ekki hafið störf þar sökum andstöðu RFC Liège og reglna UEFA.

Hann höfðaði því mál sem lagt var fyrir Mannréttindadómstól Evrópu árið 1993. Dómur féll loks 15. desember 1995 og kvað á um að óheimilt væri að takmarka atvinnufrelsi knattspyrnumanna þegar samningi þeirra væri lokið. Að auki kom fram í dómnum að ekki væri heimilt að takmarka atvinnuréttindi meðlima Evrópusambandsins með því að leyfa eingöngu að ákveðinn fjöldi útlendinga léki með félagsliðum. Þessar takmarkanir miðuðust því nú eingöngu við leikmenn utan evrópska efnahagssvæðisins.

## Tengill
* Dómur Mannréttindadómstóls Evrópu *á ensku*

## Heimild
*
Borg (Mýrasýsla)

**Borg** (oft kölluð **Borg á Mýrum**) er kirkjustaður rétt vestan Borgarness. Þar er minnismerki um Egil Skallagrímsson sem bjó þar á 10. öld.
Borg hefur löngum verið stórbýli og kirkja hefur verið þar frá því að kristni var lögtekin eða frá árinu 1002. Núverandi kirkja var reist árið 1880 og þykir formfögur og stílhrein bygging. Snýr kirkjan á Borg reyndar í norður-suður, sem er þvert á flestar kirkjubyggingar í íslenskum sveitum. Altaristafla kirkjunnar er eftir Íslandsvininn, listamanninn og fornleifafræðinginn W.G. Collingwood og er hún máluð eftir Íslandsferð hans árið 1897. Þá er sjálf kirkjan ekki í kirkjugarðinum, heldur koma bæjarhús á milli kirkjunnar og garðsins.

## Sögur og sagnir
Samkvæmt Eglu var Borg landnámsjörð föður Egils, Skallagríms Kveld-Úlfssonar. Á Borg bjó síðan Egill Skalla-Grímsson og þá niðjar þeirra feðga fram eftir öldum.
Á Borg hóf enn fremur búskap sinn Snorri Sturluson, sem trúlega var afkomandi Egils, og er getum að því leitt, að þar hafi hann setið við skrif Egils sögu. Í Laxdælu segir að Kjartan Ólafsson, sem var dóttursonur Egils, sé grafinn að Borg. Melkorka, ambátt Höskuldar Dala-Kollssonar var amma hans í föðurætt og Mýrkjartan, konungur Íra, var því langafi hans í föðurætt. 

## Heimildir
* 
* 
*
Hráolía

**Hráolía** eða **jarðolía**, stundum óformlega kölluð *svartagull*, er þykkur dökkbrún- eða grænleitur vökvi sem finnst víða í efri jarðlögum jarðskorpunnar. Hún inniheldur flókna blöndu kolvetna, oft alkana, alkena, hringalkana eða arómatísk efnasambönd, en útlit, samsetning og hreinleiki er mjög misjafn. Almennt er litið svo á að hráolía myndist við það að rotnaðar plöntu- og dýraleifar grafist undir jarðlögum þar sem að þær verða fyrir miklum hita og þrýstingi í milljónir ára. Efnasamsetning hráolíu er mjög mismunandi eftir því hvar hún finnst.

Hráolía er fyrst og fremst notuð sem eldsneyti og er sem slík ein mikilvægasta orkuuppspretta heimsins og gríðarlega mikilvæg í efnahagslegu tilliti. Hráolía er þó ekki notuð sem eldsneyti beint, heldur þarf að vinna hana frekar í olíuhreinsunarstöðvum en við það verða til mismunandi afurðir (eftir mismunandi suðupunktum) eins og gas (própan, etan, bútan), bensín, steinolía (þotueldsneyti), dísilolía, brennsluolía, vax og asfalt.

Hráolía er einnig notuð sem hráefni í efnaiðnaði í framleiðslu á leysiefnum, áburði, skordýraeitri og plasti.

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Jafnvel Nói notaði olíu''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1974
Dúett

**Dúett** (enska: *duet*, ítalska: *duo*) er tónverk sem flutt er af eða ætlað er tveimur tónlistarmönnum. Dúett er algengastur í söng og píanóleik. Fyrir önnur hljóðfæri er algengara að nota orðið *duo*.

Dúett er þegar tveir tónlistarmenn flytja tónverk saman, hvort sem þeir spila á sama hljóðfæri eða ekki. Dúett er einnig tónverk sem samið er fyrir tvo flytjendur. Orðið má líka nota um annað sem krefst tveggja þátttakenda.
Grímsneshreppur

**Grímsneshreppur** var hreppur í miðri Árnessýslu. Var hann frá Soginu austur að Brúará og náði upp á Lyngdalsheiði. Hvítá er sunnan við hreppinn.

Árið 1905 var hreppnum skipt í tvennt og var nyrðri hlutinn kallaður Laugardalshreppur en sá syðri hélt nafninu óbreyttu.  1. júní 1998 sameinaðist Grímsneshreppur Grafningshreppi og mynduðu þeir saman Grímsnes- og Grafningshrepp.
Líkindamál

**Líkindamál** er, í líkindafræði, jákvætt mál á mælanlegu rúmi sem almennt er notað til þess að mæla líkurnar á einhverjum atburður í líkindarúmi.

Ef að **P** er líkindamál og **E** er einhver atburður þ.a. E \in \Omega er **P(E)** líkurnar á því að atburðurinn **E** eigi sér stað.

## Formleg skilgreining
Sé **P** vörpun úr σ-algebru \mathfrak{F} yfir á bilið [0, \infty] sem uppfyllir eftirfarandi skilyrði, þá er P líkindamál.

# P(\Omega) = 1.
# P(A) \ge 0, A \in \mathfrak{F}.
# Ef A, B \in \mathfrak{F} og A \cap B = \emptyset þá gildir að P(A) + P(B) = P(A \cup B).
# Ef A_n \in \mathfrak{F} og \lim_{n \rightarrow \infty} A_n \downarrow \emptyset þá gildir \lim_{n \rightarrow \infty} P(A_n) = \infty.

## Tengt efni
* Líkindafræði
* Líkindarúm
* Sigma-algebra
* Mál

## Heimildir
* 
* *Inngangur að líkinda- og tölfræði*, hefti eftir Hermann Þórisson og Skúla Hauk Sigurðarson, 2005.
Atburður (líkindafræði)

Í líkindafræði er **atburður**  mengi útkoma eða með öðrum orðum hlutmengi í útkomumenginu (Ω). 

## Sundurlægir atburðir
Ef að sniðmengi tveggja atburða er tómt, þá eru atburðirnir kallaðir **sundurlægir**. Það er að segja, ef að *A* og *B* eru atburðir, þá eru þeir sundurlægir ef og aðeins ef A \cap B = \emptyset.

## Dæmi

Klassískt dæmi er að varpa hlutkesti - sex hliða teningur, þar sem að líkurnar á hverri hlið teningsins er 1/6. Möguleikarnir eru \Omega = \{1, 2, 3, 4, 5, 6\}. Þá eru hugsanlegir atburðir öll hugsanleg hlutmengi í \Omega, til dæmis {1}, {jákvæðar tölur}, {tölur hærri en 3} og {3, 4}. 

Í Lottó 5-38 eru 38 mögulegar tölur, og mengi allra hugsanlegra útkoma \Omega = \{1, 2,...,37, 38\}. Nú er einhver þátttakandi í lottóinu með röðina *4 - 12 - 19 - 30 - 31* á lottómiðanum sínum. Þá vonast hann eftir að atburðurinn \{4, 12, 19, 30, 31\} endurtaki sig fimm sinnum, því þá hefur hann unnið til fyrsta vinnings.

Sé spilastokkur tekinn, með 52 spilum ásamt tveimur jókerum, og eitt spil valið af handahófi úr stokknum, þá eru hér tíundaðir nokkrir hugsanlegir atburðir:
* Mannspil kemur upp (atburðurinn hefur 12 stök).
* Fjarki kemur upp (atburðurinn hefur 4 stök).
* Rautt spil kemur upp (26 stök).
* Hjarta-tían kemur upp (1 stak).
* Spil kemur upp sem er hvorki rautt né svart, og er ekki jóker (0 stök. Líkindin á þessum atburði eru engir).

## Heimildir
*
Líkindafræði

**Líkindafræði** er grein innan stærðfræðinnar sem fjallar um fyrirsjáanleika atburða og líkur á því að sá atburður eigi sér stað. Skilgreining á líkindum er vandasöm, en fræðimenn skipta sér að öllu jöfnu í tvær höfuðfylkingar hvað þetta varðar.

# Hughyggjumenn, sem fylgja að öllu jöfnu kenningum Bayes, álíta að líkindi séu með öllu huglægt fyrirbæri.
# Formhyggjumenn, sem telja að líkindi séu eiginleiki sem atburður hefur.

Menn eru þó almennt á einu máli um aðalatriðin, þ.e., stærðfræðilegu aðferðirnar sem liggja til grundvallar líkindafræði.


## Saga líkindafræðinnar
Elstu þekktu rannsóknirnar á líkindafræði voru stundaðar af Pierre de Fermat og Blaise Pascal, en þeir rannsökuðu m.a. líkindi atburða í Baccara og öðrum spilavítaspilum.

Árið 1933 skilgreindi Andrey Kolmogorov líkindafræðilegar frumsendur, sem eru í dag þekktar sem Kolmogorov-frumsendurnar eða Frumsendur líkindafræðinnar, en þær byggja á mengjafræði.

## Tengt efni
* Andrey Kolmogorov
* Atburður
* Frumsendur líkindafræðinnar
*Fræðilegar líkur
* Formúla Bayes
* Jafnar líkur
* Líkindamál
* Líkindi
* Skilyrtar líkur
* Slemni
* Slembiferli
* σ-algebra
* Útkomurúm
* Tölfræði
* Úrtak
* Þýði
Selvogshreppur

**Selvogshreppur** var hreppur í suðvesturhorni Árnessýslu. 

Hann sameinaðist Ölfushreppi 1. janúar 1989.
Stæner

**Stæner** var íslensk hljómsveit sigraði músíktilraunir 1998. Hún var skammlíf og náði einungis að gefa frá sér lagið *Sú er sæt* á safnplötunni Flugan #1 (1998). Oddur Snær Magnússon spilaði á þeremín í þessu lagi en hann spilaði á þó nokkur einkennileg hljóðfæri með sveitinni. 

Magnús söngvari og gítarleikari sveitarinnar gekk síðar til liðs við hljómsveitina Úlpu.

Oddur Snær Magnússon er sonur Magnúsar Kjartanssonar (1951) tónlistarmanns.

## Hljómsveitarmeðlimir
* Magnús Leifur Sveinsson / Söngur og Gítar.
* Kári Kolbeinsson / Trommur
* Kristján Hafsteinsson / Bassi
* Oddur Snær Magnússon / Hljómborð, Þeremín

## Tilvísanir
Flugan

**Flugan #1** var geisladiskur sem Error músík gaf út árið 1998. Rafn Jónsson (Rabbi) sá um upptökustjórn.

## Lagalisti
# Botnleðja - Dagur eitt (03:31)
# Woofer - Töffarinn (03:43)
# Upplifun Ragnars Sólberg - Málum myrkrið eins og sólina (02:11)
# Stæner - Sú er sæt (02:56)
# Rennireið - Endalaust líf (04:53)
# Þórunn Antonía - Children of love (Rivers of my mind) (04:48)
# PRJ/Greys - Partýbær ufo (remix) (03:52)
# Ampop - Ampop (04:50)
# Stolía - Greifinn af Íslandi (05:09)
# Panorama - Disease (04:19)
# Woofer - Heimsókn (03:10)
# Panorama - Rotnun (05:22)
# Ampop - Kaiserslauten Criminal Polizei (05:30)
# Stolía - Broddgölturinn sítuðandi (remix) (05:07)
Hergé

**Hergé**, dulnefni fyrir **Georges Prosper Remi** (fæddur 22. maí 1907 í Etterbeek, Brussel, Belgíu, lést 3. mars 1983) var belgískur myndasöguhöfundur. Hergé skapaði meðal annars teiknimyndaflokkinn um *[[Ævintýri Tinna|Tinna]]*, Afreksverk Palla og Togga og Ævintýri Alla, Siggu og Simbós. Hann var þekktur fyrir einkennandi stíl sem var kallaður *[[ligne claire]]* eða „hrein lína“, miklar bakgrunnsrannsóknir í síðari verkum sínum og nákvæmni í myndrænni framsetningu.

Nafnið Hergé er komið af franska framburði „R.G.“ sem eru upphafsstafir fæðingar- og ættarnafns Hergé gagnstæðir (Georges Remi - R.G.).

Hann fæddist í bænum Etterbeek nærri Brussel. Tólf ára gerðist hann skáti og fyrstu teikningar hans birtust í fréttabréfum og tímaritum skátahreyfingarinnar í Belgíu. Um tvítugt fékk hann starf við íhaldssama kaþólska dagblaðið *[[Le XXe Siècle]]* („20. öldin“) sem var undir ritstjórn fasistans Norbert Wallez. Wallez kom á fót sérblaði fyrir börn, *[[Le Petit Vingtième]]* („litla tuttugasta“) sem kom út með dagblaðinu á hverjum fimmtudegi. Hergé varð ritstjóri blaðsins og aðalmyndhöfundur. Þar byrjaði hann að þróa sína eigin myndasögu og fyrsta Tinnasagan, *[[Tinni í Sovétríkjunum]]*, hóf ferill sinn í blaðinu í janúar 1929. Sögurnar um Tinna og Palla og Togga sem birtust í *Le Petit Vingtième* slógu í gegn í Belgíu. Fyrsta „alvarlega“ Tinnasagan, *Blái lótusinn*, kom þar út á árunum 1934-35. Í þeirri sögu lagði Hergé meiri áherslu á bakgrunnsrannsóknir og flóknari atburðarás. Þegar Þjóðverjar lögðu Belgíu undir sig í síðari heimsstyrjöld var* Le XXe Siècle* lokað. Hergé hélt áfram að teikna fyrir *[[Le Soir]]* en þegar bandamenn náðu Belgíu á sitt vald var því blaði lokað. Hann var sjálfur ásakaður um samvinnu með hernámsliði Þjóðverja og fékk ekki vinnu eftir stríð. Næstu ár endurteiknaði hann nokkrar af eldri sögunum, meðal annars með aðstoð Edgar P. Jacobs. Árið 1946 tók útgefandinn Raymond Leblanc hann upp á sína arma og fjármagnaði stofnun vikuritsins *[[Tintin (tímarit)|Tintin]] *þar sem Ævintýri Tinna héldu áfram að birtast. Eftir taugaáfall árið 1950 stofnaði hann, ásamt nokkrum samstarfsmönnum, Studios Hergé. Þar unnu allt að 50 manns þegar mest var, þar á meðal þekktir myndasöguhöfundar á borð við Jacques Martin, Bob de Moor og Roger Leloup. Þar vann Hergé til dauðadags.

Hergé-safnið var opnað 2009 í Louvain-La-Neuve.

## Tengt efni
* Opinber Tinnasíða
* Tintinologist.org - Velþekkt Tinnasíða á ensku
* Intertintin : Tintin - Kuifje - Tinnaútgáfur eftir löndum
Þingvallahreppur

**Þingvallahreppur** var hreppur í uppsveitum Árnessýslu, kenndur við hinn forna þingstað alþingis. 

Hinn 9. júní 2002 sameinaðist hann Laugardalshreppi og Biskupstungnahreppi og mynduðu þeir saman nýtt sveitarfélag sem fékk nafnið Bláskógabyggð.