open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Skólaspeki

**Skólaspeki** (úr latínu *scholasticus*, sem þýðir „það sem tilheyrir skóla“) var hefð í miðaldaheimspeki sem skaut rótum í háskólum miðalda um 1100 – 1500. Skólaspekin reyndi upphaflega að sætta heimspeki fornaldar og kristna guðfræði. Hún var öðrum þræði aðferðafræði sem byggði á rökfræðiritum Aristótelesar, sem Boethius hafði þýtt yfir á latínu. Aðferðum skólaspekinnar var oftast beitt til þess að finna svar við spurningum eða komast hjá mótsögnum, bæði í guðfræði og heimspeki.

## Mikilvægir skólaspekingar
* Snemmskólaspeki (1000 – 1250):
** Anselm
** Pierre Abélard
** Solomon Ibn Gabirol
** Peter Lombard
** Gilbert de la Porrée
* Skólaspeki hámiðalda (1250 – 1350):
** Robert Grosseteste
** Roger Bacon
** Albertus Magnus
** Tómas frá Akvínó
** Boetius frá Dakíu
** Duns Scotus
** Radulphus Brito
** Vilhjálmur af Ockham
** Jean Buridan
** Nicolas Oresme
** Marsilius frá Padúa
* Síðskólaspeki (1350 – 1650):
** Gregoríus frá Rimini
** Francisco de Vitoria
** Francisco Suarez
** Leonardus Lessius
Heimspeki síðfornaldar

**Heimspeki síðfornaldar** er það tímabil nefnt í fornaldarheimspeki sem nær frá lokum hellenískrar heimspeki til loka fornaldar. Bæði viðmiðunarmörkin eru á reiki.

Í þrengri skilningi lýkur hellenískri heimspeki þegar helleníska tímanum lýkur en seinni mörk hans miðast oftast við árið 31 f.Kr. eða árið 27 f.Kr. Þá er ýmist sagt að heimspeki síðfornaldar hefjist en stundum er einnig sagt að þá taki við tími rómverskrar heimspeki. Aftur á móti er hellenísk heimspeki stundum talin ná einnig yfir rómverska heimspeki og vara út 2. öld e.Kr. Þá er upphaf heimspeki síðfornaldar talið vera um árið 200 e.Kr. Hér verður notast við þau viðmið.

Efri mörk heimspeki síðfornaldar miðast við upphaf miðaldaheimspeki. Oftast er sagt að miðaldir hefjist árið 476 e.Kr. við táknrænt fall Vestrómverska ríkisins. Aftur á móti er stundum sagt að miðaldir hefjist mun fyrr eða árið 312 e.Kr. þegar Konstantín mikli keisari í Rómaveldi tók kristni. Heimspekingar eins og Ágústínus kirkjufaðir og Boethius teljast ýmist fyrstu miðaldaheimspekingarnir (einkum vegna kennivalds þeirra og mikilvægis á miðöldum) en oftast síðustu heimspekingar fornaldar. Því má segja að heimspeki síðfornaldar (og þar með heimspeki fornaldar ljúki um árið 500 e.Kr.

Allt frá því snemma á hellenískum tíma til loka 2. aldar hafði stóuspeki verið vinsælasta og ein mikilvægasta heimspekistefnan. Stóuspeki naut áfram vinsælda í síðfornöld en eigi að síður tók svonefndur nýplatonismi við af henni sem leiðandi stefna í heimspeki. Aristótelísk heimspeki, pýþagórismi, epikúrismi og efahyggja voru enn til sem heimspekistefnur en flestir mikilvægustu heimspekingar síðfornaldar voru þó nýplatonistar. Aristótelismi hafði að vísu meiri áhrif á nýplatonismann en hann hafði áður haft á platonisma.

## Helstu hugsuðir
* Alexander frá Afródísías
* Ammoníos Saccas
* Plótínos
* Porfyríos
* Jamblikkos
* Krýsantíos
* Hýpatía
* Próklos
* Simplikkíos

## Tilvísanir


## Tenglar
* 
* 
* 
*
Verkfræði

**Verkfræði** er fræði- og starfsgrein, sem beitir vísindalegum aðferðum, sem byggjast einkum á stærðfræðigreiningu og eðlisfræði, við hönnun, rannsóknir, verkstjórnun, eftirlit  Starfsheitið *verkfræðingur* er lögverndað  lögum  8 frá 11. mars 1996. Þeir einir geta kallað sig verkfræðinga, sem lokið hafa námi í verkfræði á meistarastigi (eða sambærilegu) í (tækni)háskóla.

## Verkfræðigreinar
Megingreinar verkfræðinnar eru:
* Byggingaverkfræði
* Efnaverkfræði
* Rafmagnsverkfræði
* Vélaverkfræði
Undirgreinar eru :
* Eðlisverkfræði
* Efnaverkfræði
* Fjarskiptaverkfræði
* Fjármálaverkfræði
* Flugvélaverkfræði
* Geimverkfræði
* Heilbrigðisverkfræði
* Hátækniverkfræði
* Hugbúnaðarverkfræði
* Iðnaðarverkfræði
* Kjarnorkuverkfræði
* Rekstrarverkfræði
* Tölvunarverkfræði
* Tölvuverkfræði
* Umhverfisverkfræði

## Kennsla í verkfræði við Háskóla Íslands
Við Verkfræðideild Háskóla Íslands eru kenndar eftirtaldar verkfræðigreinar:
* Efnaverkfræði
* Rafmagns- og tölvuverkfræði
* Tölvunar- og hugbúnaðarverkfræði
* Umhverfis- og byggingaverkfræði
* Véla- og iðnaðarverkfræði

## Kennsla í verkfræði við Háskólann í Reykjavík
Við Verkfræðideild Háskólans í Reykjavík eru kenndar eftirtaldar verkfræðigreinar:
* Byggingarverkfræði
* Vélaverkfræði
* Fjármálaverkfræði
* Heilbrigðisverkfræði
* Hugbúnaðarverkfræði
* Hátækniverkfræði
* Rekstrarverkfræði
* Rafmagnsverkfræði

## Þýðing
Við þýðingu á texta þarf að hafa í huga að enska orðið *engineer* er mun víðtækara en íslenska orðið *verkfræðingur*. *Engineer* getur átt við starfsheitin tæknimaður, vélfræðingur, vélstjóri, tæknifræðingur  eða *verkfræðing*, sem getur valdið ruglingi við þýðingu.  væri nær lagi að tala um tæknisveit hers í stað verkfræðisveitar. Á ensku á starfsheitið *Civil engineer* einkum við *byggingaverkfræðing*, en í Skandinavíu á sambærilegt heiti,  *civilingenjör* (sænska), *sivilingeniør* (norska) og *civilingeniør* (danska) við prófgráðu í verkfræði sem er sambærileg við meistara gráðu, og er notað um verkfræðinga almennt. Engineering Technology er heitið yfir tæknifræði.

## Tenglar

* Verkfræðingafélag Íslands
* Stéttarfélag verkfræðinga
* Lög um löggildingu starfsheita
* Heimasíða Verkfræðideildar Háskóla Íslands
* Heimasíða Verkfræðideildar Háskólans í Reykjavík
Jimmy Wales

**Jimmy Donal Wales**, einnig kunnur sem **Jimbo Wales** (fæddur 7. ágúst 1966) er bandarískur Internet-frumkvöðull, helst þekktur af starfi sínu að margvíslegum verkefnum tengdum wiki-hugmyndinni. Þar á meðal eru Wikipedia, Wikimedia Foundation og fyrirtækið Wikia Inc..

## Menntun
Wales lærði viðskiptafræði og hefur mastersgráðu í þeim fræðum. Hann hóf nám að doktorsgráðu í sömu efnum en hefur ekki lokið henni enn.

## Starfsferill
Wales auðgaðist af áhættuviðskiptum tengdum gengissveiflum og segist hafa átt hugmyndauppkast að margtyngdu vefbundnu alfræðiriti á árinu 1999, sem var þó of hægvirkt til að koma að gagni. Árið eftir setti hann á stofn alfræðiritið Nupedia sem varð forveri Wikipedia. Hann réð Larry Sanger sem aðalritstjóra Nupedia og alls urðu til 24 greinar af hennar hálfu.

## Wikipedia og Wikimedia stofnunin
Eftir að Larry Sanger setti fram hugmynd um að nota Wiki til að búa til alfræðirit fékk Jimmy Wales hann til að hefjast handa undir sinni stjórn. Í kjölfarið var Wikipedia verkefninu ýtt úr vör.
Fljúgandi furðuhlutur

**Fljúgandi furðuhlutur** (skammst. **FFH**) eða **fljúgandi diskur** er óskýranlegt fyrirbæri, sem sést á sveimi á himninum eða á ratsjá. Fljúgandi furðuhlutir, oft disklaga, koma fyrir í vísindaskáldskap og eru þá yfirleitt farartæki vitsmunavera frá öðrum hnöttum. 

Samkvæmt rannsókn Pentagon, sem nær yfir tímabilið 1945 til 2023, eru engir fljúgandi furðuhlutir utan úr geimi. Bæði Pentagon og NASA álykta að þau tæki sem notuð séu við skjalfestingu fljúgandi furðuhluta dugi ekki til að staðfesta uppruna þeirra.

## Tengill
Miðnesheiði (kvikmynd)

***Miðnesheiði*** er heimildarmynd eftir Sigurð Snæberg Jónsson. Hún fjallar um herstöð hersins á Íslandi, Keflavíkurstöðina, í tengslum við varnir í Norður-Atlantshafi og hvernig Ísland yrði varið ef til stríðsátaka kæmi.

Myndin fjallar auk þess um áhrifin sem vera hersins hefur haft á íslenskt samfélag, sérstaklega nágrannabyggðir herstöðvarinnar á Suðurnesjum.
Kvikmyndamiðstöð Íslands

**Kvikmyndamiðstöð Íslands** (KMÍ) (ensku: Icelandic Film Centre) er opinber stofnun sem var stofnuð með lögum sem sett voru 2001. Kvikmyndamiðstöð veitir styrki úr Kvikmyndasjóði og aðstoðar við kynningu á íslenskum kvikmyndum erlendis. Starfsfólk Kvikmyndamiðstöðvarinnar vinnur þannig að því að íslenskar myndir séu sýndar á kvikmyndahátíðum erlendis. Forstöðumaður er skipaður af menntamálaráðherra til fimm ára í senn. Núverandi forstöðumaður er .

Í kvikmyndalögum segir að verkefni Kvikmyndamiðstöðvar Íslands séu að:
#Styrkja framleiðslu og dreifingu íslenskra kvikmynda.
#Stuðla að kynningu, útbreiðslu og sölu á íslenskum kvikmyndum hér á landi og erlendis og afla upplýsinga um íslenskar kvikmyndir og gefa þær út.
#Efla kvikmyndamenningu á Íslandi.
#Stuðla að auknum samskiptum við erlenda aðila á sviði kvikmyndamála.

## Tenglar
* Kvikmyndamiðstöð Íslands
* Kvikmyndalög
Listi yfir íslensk kvikmyndafyrirtæki

**Listi yfir íslensk kvikmyndafyrirtæki** sem framleitt hafa eina eða fleiri kvikmyndir í fullri lengd (45 mín).
Kvikmyndaskóli Íslands

**Kvikmyndaskóli Íslands** er íslenskur skóli þar sem hreyfimyndagerð fyrir ýmsa miðla er kennd. Skólinn er einkaskóli og var stofnaður 1992. Fram að 2000 voru þó einvörðungu haldin námskeið í nafni skólans en hann starfaði ekki sem slíkur. Skólinn er í eigu Rafmennts. Rektor er Þór Pálsson.

Árið 2002 flutti skólinn í fyrrverandi húsnæði Sjónvarpsins við Laugaveg. Þar er myndver og betri aðstaða til kennslu og náms en skólinn hafði áður haft. Skólinn fékk viðurkenningu frá menntamálaráðuneytinu 2003 til að starfa á framhaldsskólastigi. Þá var hægt að bjóða upp á tveggja ára heildstætt nám og útskrifuðust fyrstu nemendurnir í febrúar 2005. Skólinn tekur inn 15 nemendur á hverja braut á önn. Inntökuskilyrði er stúdentspróf eða sambærileg menntun.

Skólinn er staðsettur í Vatnagörðum 4, í húsi Stúdíó Sýrlands.

Skólinn býður upp á nám á fjórum sérsviðum
* Leikstjórn og framleiðsla
* Skapandi tækni
* Handrit og leikstjórn
* Leiklist

Í mars 2025 var rekstrarfélag skólans tekið til gjaldþrotaskipta. Síðan í apríl 2025 tók Rafmennt yfir rekstur skólans.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Kvikmyndaskóli Íslands
SMÁÍS

**SMÁÍS** (*Samtök myndrétthafa á Íslandi*) voru stofnuð 1992 til að gæta hagsmuna rétthafa myndefnis á Íslandi.

Félagsmenn samtakanna höfðu rétt til dreifingar á meirihluta kvikmynda- og sjónvarpsefnis og tölvuleikja á íslenskum markaði. Félagsmenn voru kvikmyndahús, helstu útgefendur kvikmynda- og sjónvarpsefnis, sjónvarpsstöðvar og helstu dreifingaraðilar tölvuleikja. SMÁÍS var samstarfsaðili Motion Picture Association á Íslandi.

Árið 2014 kærði SMÁÍS framkvæmdastjóra samtakanna fyrir fjárdrátt. Samtökin voru í kjölfarið lögð niður. Ný samtök rétthafa, Félag rétthafa í sjónvarps- og kvikmyndaiðnaði, voru stofnuð til að taka við hlutverki þeirra.

## Meðlimir
Meðlimir samtakana voru:
* 365 ljósvakamiðlar
* Bergvík
* Myndform
* RÚV
* Sam-Félagið
* Sena
* Skjárinn
* Motion Picture Association

## Lögsóknir
Smáís stóð fyrir einni lögsókn gegn Torrent.is

## Tengt efni
* SAMTÓN
* Istorrent

## Tenglar
* SMÁÍS
Kleppjárnsreykir

**Kleppjárnsreykir** er byggðahverfi, læknis- og skólasetur í Reykholtsdal í Borgarfirði, eða Borgarbyggð, skammt frá Reykholti. Þar er mikill jarðhiti og margir stórir og vatnsmiklir hverir og er samanlagt náttúrulegt rennsli úr hverum og laugum í Reykholtsdal á fjórða hundrað sekúndulítrar. Þar af koma um þrír fjórðu hlutar úr hverum og laugum við Deildartungu og á Kleppjárnsreykjum, þar sem er annar vatnsmesti hverinn í dalnum. 

Nafnið Kleppjárn er karlmannsnafn sem kemur fram í Landnámabók og í Heiðarvíga sögu er maður nefndur sem hét Kleppjárn og bjó á Reykjum. Reykir vísar einfaldlega til jarðhitans á svæðinu. Kleppjárn, sem nefndur er í Landnámabók, hlaut viðurnefnið hinn gamli úr Flókadal og var son Þórólfs ‚viligisl‘. Ekki er tekið skýrt fram að Arnleif hafi verið móðir Kleppjárns en að minnsta kosti átti hana Þórólfur þessi en Arnleif var aftur systir Svartkels landnámsmanns sem til Íslands kom frá Englandi og bjó að Kiðafelli í Kjós.

## Tengt efni
* Kleppjárnsreykjaskóli
* Kleppjárnsreykir (sundlaug)

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
*
Harold F. Cherniss

**Harold Fredrik Cherniss** (1904 – 18. júní 1987) var bandarískur fornfræðingur og heimspekingur og sérfræðingur um forngríska heimspeki. Hann samdi nokkrar bækur um sín fræði en ritstýrði og þýddi auk þess verk Plútarkosar.  

## Æviágrip
Cherniss fæddist í St. Joseph í Missouri. Hann lauk doktorsgráðu frá University of California, Berkeley árið 1930. Að námi sínu loknu kenndi hann forngrísku við Cornell University og síðar við Johns Hopkins University og University of California.

Í seinni heimsstyrjöldinni vann Cherniss í greiningardeild bandaríska hersins. Eftir stríðið varð hann fastráðinn fræðimaður við Institute for Advanced Study í Princeton í New Jersey. Þar starfaði hann frá 1948 til æviloka.

## Helstu rit
### Bækur
* *The Platonism of Gregory of Nyssa* (Berkeley: University of California Press, 1930).
* *Aristotle's Criticism of Presocratic Philosophy* (Baltimore: Johns Hopkins Press, 1935).
* *Aristotle's Criticism of Plato and the Academy* (Baltimore: Johns Hopkins Press, 1944).
* *The Riddle of the Early Academy* (Berkeley: University of California Press, 1945).
* *Selected Papers* (Leiden: Brill, 1977).

### Greinar
* „The Philosophical Economy of the Theory of Ideas“, *American Journal of Philology* **57** (1936): 445–456.
* „Plato as Mathematician“, *Review of Metaphysics*, **4** (1951): 395-425.
* „The Characteristics and Effects of Presocratic Philosophy“, *Journal of the History of Ideas* **12** (1951): 319-345.

### Þýðingar
* *Plutarch's Moralia*, Vol. 12. (ásamt W. C. Helmbold) (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1957).
* *Plutarch's Moralia*, Vol. 13 Part 2. (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1976).

## Tengill
* „Harold F. Cherniss“. Minningargrein í *New York Times*
Hríðskotabyssa

**Hríðskotabyssa** er al- eða hálfsjálfvirkt handskotvopn, sem skýtur skammbyssuskotum, oftast 9 mm. Hríðskotabyssa er mun léttari og meðfærilegri en vélbyssa, en mun skammdrægari. Er einnig léttari og skammdrægari en hríðskotariffill. Dæmi um þekktar hríðskotabyssur eru MP40 (þýsk), Uzi (ísraelsk) og MP5 (þýsk).
Hríðskotariffill

**Hríðskotariffill** eða **árásarriffill** er hálf og alsjálfvirkt handskotvopn, sem skýtur 5,5 mm til 8 mm riffilskotum. Er léttari og meðfærilegri en vélbyssa, en ekki eins langdrægur, en er þyngri og langdrægari en hríðskotabyssa. Þekktir hríðskotarifflar eru M16 (bandarískur) og AK-47 (rússneskur).

Fyrsti hríðskotariffillinn sem gerður var, hét Cei-Rigotti, hannaður af Ítalanum Amerigo Cei-Rigotti sem var hermaður í Ítalska hernum, árið 1890. Hríðskotariffillinn var fullgerður um árið 1900 og hægt var að stilla hann á sjálfvirkni og hálfsjálfvirkni
Rafmagns- og tölvuverkfræði

** Rafmagns- og tölvuverkfræði** er námsbraut sem er kennd í háskólum víða um heim. Eins og nafnið gefur til kynna samanstendur hún af bæði rafmagnsverkfræði og tölvuverkfræði. Meðal þess sem er kennt í grunnnámi til í rafmagns- og tölvuverkfræði er nokkurt magn af stærðfræði, grunnur í eðlisfræði og tölvunarfræði, tölvutækni, rafrásafræði, rafeindatækni, hliðræn og stafræn merkjafræði, fjarskiptaverkfræði og rafsegulfræði.

Í framhaldsnámi er síðan oftast meiri sérhæfing. Þótt náminu sé ekki alls staðar skipt í grunnám og framhaldsnám er námið oftast mjög svipað í uppbyggingu.
Zik Zak

**Zik Zak** kvikmyndir (e. Zik Zak filmworks) er íslenskt kvikmyndaframleiðslufyrirtæki 

Fyrirtækið hlaut fyrst athygli fyrir framleiðslu á myndinni Fíaskó 1999. Síðan þá hefur fyrirtækið framleitt stuttmyndina *[[Síðasti bærinn]]* sem keppti um Óskarsverðlaun 2005.

Fyrirtækið hefur keypt kvikmyndaréttinn að skáldsögum Stefáns Mána Skipið og Svartur á leik.

## Kvikmyndir
* The Good Heart (2008)
* Direktøren for det hele (2006)
* The Last Winter (2006)
* Voksne mennesker (2005)
* Gargandi snilld (2005)
* Gerð kvikmyndarinnar 'Nói albínói' viðtal við Dag Kára Pétursson leikstjóra og handritshöfund (2004)
* Síðasti bærinn í dalnum (2004)
* Niceland (Population. 1.000.002) (2004)
* Silný kafe (2004)
* Jargo (2004)
* Nói albínói (2003)
* Gemsar (2002)
* Villiljós (2001)
* Fíaskó (2000)

## Heimildir


## Tengill
* Zik Zak Filmworks
* Zik Zak á IMDB
Búfjárrækt

**Búfjárrækt** eða **búfjárhald** kallast það að rækta og ala búfé. Það er eitt af meginmarkmiðum bænda og landbúnaðar. Velferð dýra og búfjárrækt haldast hönd í hönd og er lítill tilgangur með búfjárrækt ef velferð dýranna er ekki fullnægt.

Búfjárrækt eða búfræði er kennd í ýmsum stofnunum; háskólum og framhaldsskólum. Helstu fög sem tilheyra eru næringarfræði (fóðurfræði), erfðafræði, saga og líffæra- og lífeðlisfræði.

## Saga

Búfjárrækt hefur fylgt landbúnaði frá því að tamningar á nautgripum og hrossum fóru fram í Mesópótamíu. Þannig komu nautgripur og hestar til þjónustu bændanna og nýttust til jarðræktar og matframleiðslu.

## Siðferðiskennd
Margar kenningar eru á lofti um búfjárrækt, hvort maðurinn eigi að grípa inn í náttúruna og nýta sér afurðir dýra til eigin hagnaðar. Dýraverndarsinnar berjast fyrir frelsun „villtra“ dýra í dýragörðum á meðan bændur líta á villtar hjarðir og sjá hagnað eða slæmt ástand dýranna í hjörðinni. Þannig eru einnig geldingar, halastífingar og verksmiðjubúskapur eitt af hitamálum er varða búfjárræktina.
Eðlisverkfræði

**Eðlisverkfræði** er undirgrein verkfræðinnar, þar sem lögð er áhersla á góða þekkingu í flestum greinum eðlisfræðinnar og hvernig beita megi þeim við lausn verkfræðilegra vandamála. Eðlisverkfræði er oft aðeins kennd í grunnnámi, t.d. B.Sc. í verkfræði.
Deiliskífa

**Deiliskífa** er geisladiskur eða vínylplata sem er með tveimur (stundum fleiri) hljómsveitum. Deiliskífa er þó ekki sama og safnplata þar sem oftast eru eitt lag frá hverri hljómsveit. Deiliskífa hefur venjulega mörg lög frá sama flytjanda.
Skipulagsstofnun

**Skipulagsstofnun** var opinber stofnun íslenska ríkisins sem hafði það hlutverk að hafa eftirlit með framkvæmd skipulagslaga, veita ráðgjöf og fylgjast með stöðu skipulagsmála hjá sveitarfélögunum. Stofnunin veitti umsagnir um ágreiningsmál á sviði skipulags- og byggingarmála, og mat umhverfisáhrif fyrirætlaðara mannvirkja. Stofnun hafði það einnig á sinni könnu að fylgjast með og veita upplýsingar um ferlimál fatlaðra.

Umhverfisráðherra fór með yfirstjórn skipulags- og byggingarmála. Skipulagsstjóri ríkisins var forstjóri Skipulagsstofnunar, hann var skipaður af umhverfisráðherra til 5 ára í senn. Skipulagsstofnun skiptist í þrjú svið: skipulags- og byggingarsvið, umhverfissvið og þjónustusvið.

Í stefnu stofnunarinnar sagði m.a. að „Skipulagsstofnun [vilji] stuðla að umhverfisvernd og vinna markvisst að markmiðum sjálfbærrar þróunar varðandi ákvarðanir um landnotkun, mannvirkjagerð og byggðaþróun.“

Í ágúst 2001 synjaði Skipulagsstofnun leyfi til byggingar á Kárahnjúkavirkjun vegna umhverfisskaða. Þáverandi umhverfisráðherra, Siv Friðleifsdóttir, ákvað að hundsa úrskurðinn.

Stofnunin sameinaðist Húsnæðis- og mannvirkjastofnun árið 2026. 

## Tenglar
* Heimasíða Skipulagsstofnunar
* Kortagrunnar
* Heimasíða Umhverfisráðuneytis
* LISTI YFIR ÞÁ SEM RÉTTINDI HAFA TIL AÐ SINNA SKIPULAGSGERÐ
* Auglýsingar um breytingu á aðalskipulagi - 	B deild Stjórnartíðinda

### Lög
* Vegalög 1994 nr. 45 6. maí Rg. 325/1995. 
* Skipulags- og byggingarlög 1997 nr. 73 28. maí
* Lög um mat á umhverfisáhrifum 2000 nr. 106 25. maí
* Lög um umhverfismat áætlana 2006 nr. 105 14. júní

### Reglur
* Reglugerð um girðingar með vegum 325/1995

## Tilvísanir
Madonna

**Madonna Louise Ciccone** (f. 16. ágúst 1958), þekktust undir nafninu **Madonna**, er bandarísk söngkona, lagahöfundur, dansari og leikkona. Hún hefur verið kölluð „drottning popptónlistarinnar“.

## Útgefið efni
### Breiðskífur

* *Madonna* (1983)
* *Like a Virgin* (1984)
* *True Blue* (1986)
* *Like a Prayer* (1989)
* *Erotica* (1992)
* *Bedtime Stories* (1994)
* *Ray of Light* (1998)
* *Music* (2000)
* *American Life* (2003)
* *Confessions on a Dance Floor* (2005)
* *[[Hard Candy (Madonna breiðskífa)|Hard Candy]]* (2008)
* *MDNA* (2012)
* *Rebel Heart* (2015)
* *Madame X* (2019)

## Tilvísanir

## Tenglar
* 
* 
*
Evrópukeppni B-þjóða í badminton

**Helvetia Cup** eða **Evrópukeppni B þjóða** í badminton er blönduð landsliðskeppni Evrópuþjóða, haldin annað hvert ár. Fyrsta mótið var haldið í Zurich, Sviss 1962. Spilaðir eru einliðaleikur kvenna, einliðaleikur karla, tvíliðaleikur kvenna, tvíliðaleikur karla og tvenndarleikur, einn af hverjum.

Ísland hefur unnið mótið tvisvar, 1999 í Norður-Írlandi og 2007 í Laugardalshöll.

Í íslenska liðinu 2007 voru:
*Ragna Ingólfsdóttir
*Katrín Atladóttir
*Tinna Helgadóttir
*Halldóra Jóhannsdóttir
*Magnús Ingi Helgason
*Helgi Jóhannesson
*Atli Jóhannesson
*Njörður Ludgvigsson

Þjálfarar:
*Anna Lilja Sigurðardóttir
*Kenneth Larsen 

## Neðanmálsgrein
Seljaskóli

**Seljaskóli** er grunnskóli í Reykjavík. Skólinn er staðsettur að Kleifarseli 28, 109 Reykjavík.

## Skólinn
Seljaskóli tók til starfa haustið 1979 og er starfsvið hans efri hluti Seljahverfis í Breiðholti í Reykjavík. Seljaskóli er heildstæður einsetinn skóli og eru nemendur um 700 talsins.
Við skólann starfa alls 69 manns og þar af 53 kennarar. Námsráðgjafi í fullu starfi og hjúkrunarfræðingur í  hálfu starfi sinna nemendum í skólanum. Íþróttir eru kenndar í Íþróttahúsi Seljaskóla en sundkennsla fer fram í sundlaug Ölduselsskóla.
Skólinn vann í Skrekk 2010.

## Skólastjórn
Skólastjóri er Guðbjartar Ólason. 

## Tengt efni
* Listi yfir íslenska grunnskóla
 
## Heimildir
*  
*
Tölvumús

**Tölvumús** eða **mús** er miðunartæki í tölvu sem er hannað til að nema tvívíðar hreyfingar hennar á yfirborðinu fyrir neðan. Músin samanstendur af litlu hulstri, sem er haldið af annarri hendi notandans, og einum eða fleiri tökkum. Stundum hafa þær einnig aðrar viðbætur, svo sem „skrunhjól“, sem gerir notandanum kleift að framkvæma kerfis-tengdar aðgerðir, eða auka tökkum eða öðrum eiginleikum sem gefa notandanum meiri stjórn á aðgerðum. Hreyfing músarinnar útfærist að jafnaði í hreyfingu músarbendils á skjá notandans.

## Nafnið
Nafnið „mús“, sem var mótað hjá Stanford Research Institute, er leitt af útliti forvera nútímamúsarinnar (þar sem snúran var tengd inn í aftari hluta hulstrins og minnti á skott) og tengingu hennar við útlitsbróður sinn, nagdýrið mús.

## Upphafið
Fyrsta músin sem fylgdi með tölvu til einkanota var með Xerox Star.
ISC

ISC er ISO kóði fyrir gömlu krónuna sem datt út við myntbreytingu árið 1980. En þá voru tvö núll tekin af Íslensku krónunni. Nýja krónan er með ISO kóðann ISK.
Vísitala um þróun lífsgæða

**Vísitala um þróun lífsgæða** (enska: *Human Development Index*, skammstafað: *HDI*) er vísitala sem mælir lífslíkur, læsi, menntun og lífsgæði. Þessi mælikvarði gefur lauslega til kynna hvort land teljist til þróaðra landa eða þróunarlanda. Mælikvarðinn var hannaður af pakistanska hagfræðingnum Mahbub ul Haq árið 1990 og hefur verið notaður í árlegum skýrslum Þróunaráætlunar Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1993. Á hverju ári er reynt að meta öll aðildarríki Sameinuðu þjóðanna samkvæmt þessari aðferð.

Vægi vísitölunnar byggist á þremur þáttum.
* Meðal lífslíkur frá fæðingu
* Hlutfall læsis á meðal fullorðinna og hlutfall sem stundar nám við skóla á öllum stigum.
* Lífsgæði mæld með vergri landsframleiðslu með kaupmáttarjöfnuði í bandarískum dölum.

Einnig er til vísitala fátæktar.

## Tengt efni
* Listi yfir lönd eftir vísitölu um þróun lífsgæða

## Tenglar
* Vefsíða árlegrar skýrslu Þróunaráætlunnar Sameinuðu þjóðanna
* Reiknivél á heimasíðu Þróunaráætlunnar Sameinuðu þjóðanna sem útskýrir hvernig HDI er reiknað út 
* 
*
Auckland

**Auckland** (maóríska:*Tāmaki*) er stærsta borg Nýja-Sjálands með um 1,5 milljón íbúa (2017). Borgin er á norðurströnd Norðureyjunnar og liggur á eiði.

Auckland var höfuðborg landsins frá 1841-1865 þegar Wellington var gerð að höfuðborg. Einn mesti íbúafjöldi frá Pólýnesíu/Kyrrahafi er í Auckland.
Maóríar

**Maóríar** (einnig **Maórar**; maóríska: *Māori*, borið fram ) eru frumbyggjar Nýja-Sjálands. Þeir fluttu þangað í bylgjum frá austanverðri Pólýnesíu á kanóum á milli 1250 og 1300. Frumbyggjarnir voru einangraðir í margar aldir og þróuðu þar af leiðandi sína eigin menningu, með eigið tungumál, goðafræði, einkennandi handverkshefðir og sviðslistir. Snemma eftir landnám skiptu Maóríar sér í ættflokka samkvæmt pólýnesískri hefð. Þeir tóku með sér og ræktuðu margar plöntutegundir. Seinna meir þróaðist áberandi stríðsmannamenning.

Koma Evrópubúa til Nýja-Sjálands frá 17. öld umbylti þjóðfélagi Maóría. Margir Maóríar tóku upp vestræna menningu og lífsmynstur. Samskipti milli Maóría og Evrópubúa voru í upphafi vinsamleg og Maóríar undirrituðu Waitangi-samninginn árið 1840 sem færði bresku krúnunni yfirráð yfir eyjunum. Deilur um landeignarrétt komu upp á sjöunda áratug 19. aldar. Samfélagsbreytingar, deilur sem stóðu yfir í áratugi og sjúkdómar sem Evrópubúar komu með tóku sinn toll af Maóríum og þeim fækkaði til muna. Þeir misstu mikinn hluta lands síns og þjóðfélagi þeirra hnignaði. Maóríum fór þó aftur að fjölga í byrjun 20. aldar. Leitast hefur verið við að láta rödd Maóría heyrast í nýsjálensku samfélagi og ná fram samfélagslegu réttlæti. Upp úr 1960 hófst endurreisn maórískrar menningar sem hefur haldið áfram til þessa dags.

Samkvæmt manntalinu 2013 eru Maóríar um það bil 600.000 á Nýja-Sjálandi sem svarar til 15% af íbúafjölda landsins. Maóríar eru annað stærsta þjóðarbrot Nýja-Sjálands á eftir Evrópubúum (*Pākehā*). Auk þess búa um það bil 120.000 Maóríar í Ástralíu. Um það bil fimmtungur Maóría talar enn maórísku (*Te Reo Māori*) en það svarar til 3% af íbúafjölda Nýja-Sjálands. Margir Nýsjálendingar nota maórísk orð og orðatiltæki þegar þeir tala ensku, svo sem *[[kia ora]]*. Maóríar taka virkan þátt í öllum sviðum nýsjálensks samfélags og eiga meðal annars fulltrúa í fjölmiðlum, stjórnmálum og íþróttum.

Hlutfallslega margir Maóríar eiga við efnahagsleg og félagsleg vandamál að stríða. Lífslíkur þeirra og meðaltekjur eru töluvert lægri en hjá öðrum hópum á Nýja-Sjálandi. Maóríar þjást af hærri tíðni afbrota, heilsuvandamála og undirmálsárangurs í menntakerfinu en aðrir hópar. Félagslegum umbótum hefur verið komið á til að reyna að minnka bilið milli Maóría og annarra Nýsjálendinga. Einnig er verið að vinna í bótum fyrir söguleg rangindi.

## Tengt efni
* *[[Kapa haka]]*, sviðslistir Maóría og *[[haka (stríðsdans)|haka]]*, stríðsdans þeirra
* *[[Iwi]]*, stærsta félagsleg eining í maórísku þjóðfélagi
* Maóríska, tungumál Maóría
* *[[Marae]]*, samkomustaðir Maóría
* *[[Tā moko]]*, maórísk húðflúr
Berbar

**Berbar**, **amazigh** eða **imazighen** eru nokkur þjóðarbrot sem búa í norðvesturhluta Afríku og tala ýmis berbamál. Nafnið „berbar“ er hugsanlega samstofna orðinu „barbarar“ og komið úr grísku gegnum arabísku. Stærstu hópar Berba búa í Norður-Afríkulöndunum Al-Maghrib sem eru Marokkó, Alsír, Túnis og Lýbía. Sumar Berbaþjóðir eins og Túaregar lifðu fyrrum fyrst og fremst sem hirðingjar en flestir Berbar hafa þó lifað af hefðbundnum landbúnaði öldum saman. Berbar eru um 70 - 80 milljónir talsins.

## Menning og trú
Menning Berba er mjög fjölbreytt og breytileg frá einu svæði til annars vegna þess hversu dreift þeir búa í öllum löndum Norður-Afríku. Matargerð berba er talin ein sú fjölbreyttasta í heiminum. Það er vegna þess að Berbar hafa átt samskipti við hin ýmsustu menningarsvæði öldum saman. Frægustu réttir Berba eru kúskús, pastilla og tajine. Berbar eru aðallega súnní-múslimar en einnig kristnir, ibadi og lítill hópur Berba eru gyðingar sem flestir búa í Ísrael.

Berbar fengu sína eigin sjónvarpsstöð snemma árið 2010 þar sem er sýnt menningarefni úr sögu Berba, meðal annars dans, tónlist og sögur.
 
## Frægir berbar
* Zidane, alþjóðlegur fótboltamaður af ættum Berba í Alsír.
* Hannibal, sem fór með fílana yfir Alpana.
* Tacfarinas (berbíska: Takfarin, Takfarinas), sem barðist við Rómverja í Aures-fjöllum.
* Aksil eða Kusala, eins og Arabar kölluðu hann, var leiðtogi Berba sem leiddi viðnám gegn innrás Araba í Norður-Afríku á 7. öld.
* Ibn Battuta (1304-1377), marokkóskur landkönnuður.
* Yusuf Aït Tachfin, (1061 - 1106), konungur Almoravída.
* Ibrahim Afellay, Barca knattspyrnumaður frá Marokkó, upprunalega frá borginni Al-Houssaima.

## Tenglar
* ''Meira um Berba''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1925
Jarðsaga

**Jarðsaga** er saga þeirra atburða sem hafa mótað jarðfræði jarðarinnar í gegnum tíðina. Jarðsaga byggir á niðurstöðum jarðlagafræði, bergfræði og jarðsmíðafræði. 

Jarðsagan nær yfir allt tímabilið frá myndun jarðar og til vorra daga.  Aldur jarðarinn er u.þ.b. einn þriðji af aldri alheimsins. Gríðarmiklar breytingar hafa orðið á jörðinni á þeim tíma. Upphaf og þróun lífsins er ein þeirra.  

Jörðin varð til fyrir 4.56 milljörðum ára þegar sólkerfið varð til.

## Tengt efni
* Jarðsöguleg tímabil
* Söguleg jarðfræði
Limassol

**Limassol** (gríska: *Λεμεσός*, tyrkneska: *Limasol*) er önnur stærsta borgin á Kýpur með yfir 180.000 íbúa. Borgin er við Akrotiriflóa á suðuströnd eyjarinnar.
395

Árið **395** (**CCCXCV** í rómverskum tölum)

## Atburðir

## Fædd

## Dáin
17. janúar - Theodosius I, Rómarkeisari.
Loftbyssa

**Loftbyssa** er handskotvopn, sem notar samþjappað loft til að skjóta byssukúlum, yfirleitt 4,5 eða 5,5 mm. Oft er notast við handafl til þjappa loftinu þannig að skjóta má einu skoti í senn, en sumar loftbyssur nota kolsýruhylki og má þá skjóta hálfsjálfvirkt mörgun skotum í röð. 

**Loftriffill** eru öflugasta gerð af loftbyssu, en með honum er unnt að skjóta byssukúlu yfir hljóðhraða (um 340 m/s). Loftbyssur voru þekktar á 16. öld og notaðar í hernaði allt fram á seinni hluta 18. aldar og voru að flestu leyti betri vopn en framhlaðingar þess tíma. Riffillinn varð smám saman fullkomnari og kom í stað framhlaðninga og loftbyssa á miðri 19. öld sem aðal fótgönguliðsvopnið. Algengustu loftbyssur nú til dags eru tiltölulega kraftlitlar og eru einkum notuð til að æfa skotfimi. Sérstakar loftbyssur eru notaðar í litbolta. Helstu kostir loftbyssa umfram önnur skotvopn eru að þær eru mun hættuminni (geta þó valdið varanlegu tjóni á augum og heyrn), hljóðlátari og nota mun ódýrari og meðfærilegri skotfæri.
180

Árið **180** (**CLXXX** í rómverskum tölum)

## Atburðir

## Fædd

## Dáin
* 17. mars - Markús Árelíus, rómverskur keisari
* Aulus Gellius, rómverskur rithöfundur
* Apuleius, rómverskur heimspekingur (f. um 123/125).
1338

Árið **1338** (**MCCCXXXVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Annálar greina frá því að Ketill nokkur kurt hafi vegið mann einn, er Jón hét og síðan komist i kirkju á Strönd í Selvogi, „og gerði þar óspektir, og var fyrir því tekinn úr kirkjunni, og hálshöggvinn“.
* Guðmundur ábóti á Þingeyrum lét af ábótastarfi, sem hann hafði gegnt í um 30 ár, og gerðist munkur á Munkaþverá.
* Kaupskip, smíðað úr leifum tveggja skipa sem farist höfðu við Eyrarbakka, siglir þaðan til Noregs.
* Skip frá Þrándheimi fórst við Voga og allir fórust nema fimm sem björguðust á báti.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* Albrekt af Mecklenburg tók við konungdómi í Svíþjóð.

;Fædd
* 21. janúar - Karl 5. Frakkakonungur (d. 1380).
* 3. febrúar - Jóhanna af Bourbon, Frakklandsdrottning (d. 1378).
* 29. nóvember - Lionel af Antwerpen, hertogi af Clarence (d. 1368).
Brekkukotsannáll

***Brekkukotsannáll*** er skáldsaga eftir Halldór Laxness sem kom fyrst út árið 1957. Samnefnd sjónvarpsmynd var gerð eftir sögunni og var frumsýnd í Ríkissjónvarpinu árið 1973.

## Fyrirmyndin að Brekkukoti
Fyrirmynd Halldórs Laxness að Brekkukoti var bær sem nefndist Melkot, en þar bjuggu hjónin *Guðrún Klængsdóttir* og *Magnús Einarsson*. Guðrún þessi var ömmusystir Halldórs, og ólu þau hjónin upp Sigríði, móður skáldsins. Guðjón Helgason, faðir Halldórs, var vinnumaður í Melkoti, og þar kynntust þau. 

Melkot var einbýlishús frá Melhúsum. Bærinn Melhús stóð þar sem nú er norðurendi gamla kirkjugarðsins við Suðurgötu. Þar var dálítil bæjarþyrping á 19. öld og hét einn bærinn í Melshúsum Hringjarabærinn. Hann kemur við sögu í Brekkukotsannál. Melkot stóð nokkurn veginn beint ofan þar sem nú er ráðherrabústaðurinn við Tjarnargötu. 

Hringjarabærinn stendur enn á horni Kirkjugarðsstígs og Garðastrætis, tvílyft timburhús, nú Garðastræti 49. Hringjarabærinn í Brekkukotsannál hét Melshús. Þar bjó Bjarni gamli hringjari í Dómkirkjunni. 

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Mannlíf í Melkoti''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1992
* ''Oh höj, Halldóra mín''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1992
1358

Árið **1358** (**MCCCLVIII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Jón skalli Eiríksson skipaður biskup á Hólum.
* Árni Þórðarson, Andrés Gíslason, Jón Guttormsson skráveifa og Þorsteinn Eyjólfsson komu til landsins með hirðstjórnarvöld sem þeir skiptu á milli sín.
* Sigurður Guðmundsson varð lögmaður.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* Játvarður 3. Englandskonungur gerði innrás í Frakkland en tókst ekki að hertaka París eins og hann hafði ætlað sér.
* Jacquerie-bændauppreisnin í Frakklandi.
* Hansakaupmenn gerðu borgina Lübeck að aðalstöðvum sínum.
* Páfi bannfærði Magnús Eiríksson smek Noregskonung vegna ógreiddrar skuldar hans við páfastól.

;Fædd
* 24. ágúst - Jóhann 1. Kastilíukonungur (d. 1390).

;Dáin
* 20. júlí - Albert 2., hertogi af Austurríki.
* 22. ágúst - Ísabella af Frakklandi, drottning Játvarðar 2. Englandskonungs (f. 1295).
* Ísabella Bruce drottning Noregs, seinni kona Eiríks Magnússonar prestahatara.
1359

Árið **1359** (**MCCCLIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Jón skalli Eiríksson kom til Íslands, fyrsti biskupinn sem skipaður hafði verið beint af páfa. Skipið sem hann var á, *[[Benediktsbáturinn]]*, brotnaði í spón við landsteinana en allir björguðust.
* Bæir í Mýrdal (Mýdal) eyddust vegna öskufalls, segir í annálum. Raunar á það gos að hafa verið í Trölladyngju en það stenst ekki. Líklega er hér um að ræða Kötlugos og þá það sama og sett hefur verið á árið 1357, en ártalið er raunar óvíst. 
* Gyrðir Ívarsson Skálholtsbiskup bannfærði Eystein Ásgrímsson munk, höfund Lilju. Þeir sættust þó fljótlega.
* Ormur Snorrason varð lögmaður sunnan og austan.
* Kirkjan á Gásum brotnaði í óveðri.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* Murad 1. varð soldánn Tyrkjaveldis.
* Berlín gekk í Hansasambandið.

;Fædd
* Owain Glyndŵr, síðasti velski prinsinn af Wales (d. 1416) (fæðingarár þó ekki fullvíst).

;Dáin
* 21. júní - Eiríkur Magnússon Svíakonungur (f. 1339).
* 27. september - Jóhann mildi, greifi af Holtsetalandi (f. um 1297).
* 25. október – Beatrice af Kastilíu, drottning Portúgals (f. 1293).
* 13. nóvember – Ívan 2. af Rússlandi, stórhertogi af Moskvu (f. 1326).
Hótel Holt

**Hótel Holt** er hótel á Bergstaðastræti í miðborg Reykjavíkur. Það var byggt af athafnamanninum Þorvaldi Guðmundssyni sem var kenndur við fyrirtækið Síld og fisk. Það var opnað 12. febrúar 1965. Upphaflega var hótelið með 36 herbergi en 1973 var fjöldinn aukinn í 53 herbergi. Um 1993 voru nokkur herbergi stækkuð í svítur og herbergjafjöldinn minnkaði þá í 40. Hótelið hýsir eitt stærsta listasafn Íslands í einkaeigu.

Eigandi hótelsins er Geirlaug Þorvaldsdóttir, dóttir Þorvaldar Guðmundssonar.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Vefur Hótel Holts
Lómatjarnarætt

**Lómatjarnarætt** er kennd við bæinn Lómatjörn í Grýtubakkahreppi. Ættina mynda niðjar hjónanna Guðmundar Sæmundssonar, bónda þar, og Valgerðar Jóhannesdóttur húsfreyju.

Guðmundur Sæmundsson var fæddur í Gröf í Öngulstaðarhreppi, í Eyjafirði þann 9. júní 1861. Foreldrar hans voru Sæmundur Jónasson (f. 1799 *eða* 1801, d. 1873) og Ingileif Guðrún Jónsdóttir (1831-1887).

Valgerður Jóhannesdóttir var fædd á Þönglabakka í Þorgeirsfirði í Fjörðum þann 15. október 1875. Foreldrar hennar voru Jóhannes Jónsson Reykjalín (1840-1915) og Guðrún Sigríður Hallgrímsdóttir (1849 – 1924). Kussungsstaðaætt eru afkomendur Jóhannesar og Guðrúnar, og er Lómatjarnarætt því kvísl af henni, og þar með líka af Reykjalínsætt.

Guðmundur og Valgerður bjuggu á Hlöðum á Grenivík og stundaði Guðmundur sjósókn þaðan frá 1895 – 1903. Árið 1903 fluttust þau að Lómatjörn, og bjuggu þar æ síðan. Guðmundur lést 31. október 1949 og Valgerður þann 7. desember 1965.

## Afkomendur Guðmundar og Valgerðar
Guðmundi og Valgerði varð 11 barna auðið:

# Lára (1896 – 1968), húsfreyja í Reykjavík, gift Runólfi Kjartanssyni (1889-1961).
# Sigrún (1897 – 1987), húsfreyja á Skarði í Dalsmynni, Grýtubakkahreppi, gift Jóni bónda Jóhannssyni (1889 – 1975).
# Sæmundur Reykjalín (1899 – 1974), bóndi á Fagrabæ, Grýtubakkahreppi,  kvæntur Guðrúnu Jónsdóttur (1902 – 1993).
# Jóhanna (1902 – 1988).
# Guðbjörg (1903 – 1929).
# Sigurbjörg (1905 – 1973), húsfreyja í Hléskógum í Grýtubakkahreppi, gift Agli bónda Áskelssyni (1907 – 1975).
# Guðrún Ingileif (1907 – 1994), húsfreyja í Reykjavík, gift Jens Finnboga Magnússyni (1915 – 1978).
# Ingólfur (1910 – 1987), matreiðslumaður í Vestmannaeyjum og í Reykjavík, kvæntur Jónínu Sigrúnu Helgadóttur (1909 – 1980).
# Sverrir (1912 – 1992), bóndi á Lómatjörn, kvæntur Jórlaugu Guðrúnu Guðnadóttur (1910 – 1960).
# Sigríður (1914– 2008), húsfreyja á Akureyri, gift Helga Hinriki Schiöth (1911 – 1998).
# Valtýr (1920 – 1981), sýslumaður í S-Múlasýslu og bæjarfógeti á Eskifirði, síðar borgarfógeti í Reykjavík, kvæntur Birnu Ósk Björnsdóttur (f. 1938).

Valgerður Sverrisdóttir, fyrrverandi alþingismaður er dóttir hjónanna Sverris og Jórlaugar.

Valtýr Björn Valtýsson, íþróttafréttamaður er sonur hjónanna Valtýs og Birnu.

Valgarður Egilsson, læknir og rithöfundur, var sonur hjónanna Sigurbjargar og Egils.
235

Árið **235** (**CCXXXV** í rómverskum tölum)

## Atburðir

## Fædd

## Dáin
*
Alexander Severus, rómverskur keisari
68

Árið **68** (**LXVIII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

8. júní – Galba verður keisari í Rómaveldi.

## Fædd

## Dáin
9. júní - Neró, rómverskur keisari.
1339

Árið **1339** (**MCCCXXXIX** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Suðurlandsskjálfti: Féllu um fimmtíu bæir og nokkrir létust þegar skriður féllu á bæi. Á Tindriðastöðum í Kjós fórust 9 manns í skriðufalli.
* Jón Indriðason varð biskup í Skálholti.

### Fædd

### Dáin
* Jón Halldórsson, Skálholtsbiskup.

## Erlendis

* Go-Murakami verður Japanskeisari.
* Múslimar taka Kasmír.
* Flórens varð fyrsta evrópska borgin þar sem allar götur voru hellulagðar.
* Byrjað að reisa Kremlarhöll í Moskvu.

Fædd
* Eiríkur Magnússon Svíakonungur (d. 1359).
* Alexander V páfi (d. 1410).

### Dáin
* 17. febrúar - Ottó hertogi af Austurríki (f. 1301).
Kúrí

**Kúrí** (franska *Curie*) er gömul mælieining fyrir geislavirkni, táknuð með **Ci**. Er nefnd í höfuðið á Marie og Pierre Curie. Eitt kúri samsvarar u.þ.b. geislavirkni eins gramms af radíni-226, en nákvæm skilgreining er 3,7x1010 bekerel, þ.e. 1 Ci = 37 GBq. Kúrí er ekki SI-mælieining.
96

Árið **96** (**XCVI** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* 18. september - Nerva verður keisari í Rómaveldi á eftir Dómitíanusi

## Fædd

## Dáin
* Statius, rómverskt skáld
1071

Árið **1071** (**MLXXI** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* 16. apríl - Robert Guiscard lagði Barí undir sig sem var síðasta borgin á Suður-Ítalíu undir yfirráðum Austrómverska ríkisins.

## Fædd

## Dáin
1204

Árið **1204** (**MCCIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

### Fædd

### Dáin
* Bersi Halldórsson, Mýramannagoði.

## Erlendis
* 1. janúar - Guttormur Sigurðsson varð Noregskonungur.
* 22. febrúar - Níu vikna fasta hófst. Það er seinasta mögulega dagsetning sem hún getur hafist á og mun ekki gerast aftur fyrr en árið 3784.
* 13. apríl - Krossfarar réðust á Konstantínópel, hertóku borgina og rændu þar og rupluðu.
* 11. ágúst - Ingi Bárðarson varð Noregskonungur.
* Sverðbræður lögðu Lífland undir sig.
* Fjórðu krossferðinni lauk, en hún hafði hafist 1201.
* Filippus 2. Frakkakonungur hertók Normandí.
* Íbúar Guernsey og Jersey ákváðu að tilheyra áfram ensku krúnunni en fylgja ekki Normandí til Frakkakonungs.
* Innósentíus III páfi hrinti af stað Albígensakrossferðinni gegn Katörum í Languedoc.

### Fædd
* Hákon Hákonarson gamli, Noregskonungur.

### Dáin
* 1. janúar - Hákon Sverrisson, Noregskonungur (f. 1182).
* 8. febrúar - Alexíus 4. Angelus, Býsanskeisari.
* 1. apríl - Elinóra af Akvitaníu, drottning Frakklands og síðar Englands.
* 11. ágúst - Guttormur Sigurðsson, Noregskonungur (f. 1199).
* Esbern Snare, danskur höfðingi og stríðsmaður, fóstbróðir Valdimars mikla (f. 1127).
509 f.Kr.

**509 f.Kr.** var 92. ár 6. aldar f.Kr.

## Atburðir
* Tarquinius drambláti, sjöundi og síðasti konungur Rómar rekinn frá völdum.

## Fædd

## Dáin
1025

Árið **1025** (**MXXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Ólafur digri sendi Þórarinn Nefjólfsson til Íslands til að æskja þess að Íslendingar gerðust þegnar hans og fengju honum Grímsey.

;Fædd

;Dáin
* Guðmundur Eyjólfsson ríki, goðorðsmaður á Möðruvöllum í Eyjafirði.

## Erlendis
* 15. desember - Konstantín 8. varð keisari Austrómverska keisaradæmisins.

;Fædd
* Ellisif af Kænugarði, Noregsdrottning, kona Haraldar harðráða.
* Þóra Þorbergsdóttir frá Giska, kona Haraldar harðráða Noregskonungs.

;Dáin
* 15. desember - Vasilí 2., keisari Austrómverska keisaradæmisins (f. 958).
Anna Komnene

**Anna Komnene** eða **Komnena** (gríska: Άννα Κομνηνή, Anna Komnēnē; 1. desember 1083 – 1153) var býsönsk prinsessa og fræðikona, dóttir keisarans Alexiosar I Komnenos og Irene Doukaina. Anna var heimspekingur og sagnfræðingur en hún er einn fyrsti þekkti sagnfræðingurinn sem var kona. Anna ritaði verkið *[[Alexiosarsaga|Alexiosarsögu]]*, sem er mikilvæg heimild um býsanska stjórnmálasögu undir lok 11. aldar og í byrjun 12. aldar. Hún mun einnig hafa verið lærð í málfræði, bókmenntum, guðfræði, stjörnufræði og læknisfræði. Fyrirmyndir Önnu sem sagnaritara voru forngrísku sagnaritararnir Þúkýdídes, Pólýbíos og Xenofon.
Listi yfir rómverska keisara

Eftirfarandi er **listi yfir [[Rómverskur keisari|keisara]] [[Rómaveldi]]s** raðað eftir valdatíma þeirra.

Athuga ber að Júlíus Caesar er ekki á þessum lista. Staða hans sem *dictator* er almennt talin tilheyra rómverska lýðveldinu.

*Skáletruð nöfn:* viðkomandi gerði tilkall til stöðunnar en komst aldrei til valda eða náði einungis völdum í hluta Rómaveldis
**Feitletruð nöfn**: nafn sem viðkomandi er almennt þekktur undir
**Feitletruð og skáletruð nöfn**: gælunafn sem viðkomandi er almennt þekktur undir (nema viðkomandi hafi einungis gert tilkall til stöðunnar en aldri náð völdum)

## Prinsipatið

### Júlíska-cládíska ættin

### Ár keisaranna fjögurra og Flavíska ættin

### Góðu keisararnir fimm og Antonínska ættin

### Ár keisaranna fimm og Severíska ættin

## 3. aldar kreppan

### Herkeisararnir

### Illyrísku keisararnir

## Dómínatið

### Fjórveldisstjórn og Konstantínska ættin

### Valentinianska ættin

### Theodosíska ættin

### Síðustu keisarar Vestrómverska ríkisins

### Austrómverska ríkið til 476

## Heimildir
* 
* Carpenter, Clive, *The Guinness Book of Kings Rulers & Statesmen* (Guinness Superlatives Ltd, 1978).
* Ross, Martha, *Rulers and Governments of the World, Vol. 1: Earliest Times to 1491* (Bowker, 1978).
* Scarre, Chris, *Chronicle of the Roman Emperors* (Thames & Hudson, 1995).
* Tapsell, R.F., *Monarchs Rulers Dynasties and Kingdoms of The World* (Thames & Hudson, 1981).
330

Árið **330** (**CCCXXX** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Konstantínus mikli gerði *Nova Roma* (sem hét áður Byzantion) að höfuðborg Rómaveldis. Nafni borgarinnar var síðar breytt í Konstantínópel.

## Fædd

## Dáin
* Jamblikkos, platonskur heimspekingur
Prentplata

**Prentplata**, rásaspjald eða *prentrásir*, er hitaþolin og eldtefjandi plata, sem rafmagnsíhlutir eru festir á. Á plötunni er rásir úr leiðandi efni (oftast kopar) sem mynda tengingar milli íhlutanna. Finna má prentplötur af mismunandi stærðum í öllum rafeindatækjum.
Ár keisaranna fjögurra

**Ár keisaranna fjögurra** var ár í sögu Rómaveldis, 69 e.Kr., en þá ríktu hvorki meira né minna en fjórir keisarar, einn á fætur öðrum. Þessi fjórir keisarar voru Galba, Otho, Vitellius og Vespasíanus.

Í kjölfar sjálfsmorðs Nerós keisara árið 68 e.Kr. fylgdi stuttur óvissu- og átakatími í Róm, fyrsta borgarastríðið frá dauða Marcusar Antoniusar árið 30 f.Kr. Frá júní árið 68 til desember árið 69 urðu Rómverjar vitni að valdatöku og falli Galba, Othos og Vitelliusar og að lokum valdatöku Vespasíanusar, fyrsta keisarans af flavísku ættinni. Stjórnleysið sem þetta átakaár olli hafði langvarandi og alvarleg áhrif á stjórnmál í Rómaveldi.
Hagstofa Íslands

**Hagstofa Íslands** eða **Hagstofan** er sjálfstæð stofnun sem heyrir undir Forsætisráðuneytið.
Hagstofan er miðstöð opinberrar hagskýrslugerðar í landinu og hefur forystu um framkvæmd hennar og samskipti við alþjóðastofnanir á þessu sviði. Hagstofustjóri er Hrafnhildur Arnkelsdóttir.
Hagstofan var stofnuð með lögum frá Alþingi árið 1913 og tók til starfa árið 1914. Hún er því ein elsta stofnun landsins.  Þann 1. janúar 2008 var Hagstofan lögð niður sem ráðuneyti en varð þess í stað sjálfstæð stofnun. Starfsemi þjóðskrár, sem annast almannaskráningu, var flutt frá Hagstofu Íslands til dómsmálaráðuneytis 1. júlí 2006.  

Hagstofa Íslands er miðstöð hagskýrslugerðar á Íslandi og gefur hún út hagtölur um flest svið samfélagsins. Hagstofan reiknar vísitölur m.a. launavísitölu, byggingarvísitölu og vísitölu neysluverðs en tólf mánaða breyting á vísitölu neysluverðs er það sem nefnt er verðbólga. Þá reiknar stofnunin hagvöxt, mannfjölda og lífslíkur svo eitthvað sé nefnt. Hagstofan gefur einnig út þjóðhagsspá.

Hagstofan á í víðtæku alþjóðlegu samstarfi við fjölmargar alþjóðastofnanir en opinber hagskýrslugerð er í eðli sínu alþjóðleg starfsemi, enda er samstarf milli ríkja forsenda þess að hægt sé að bera saman ólík lönd með samræmdum hætti. Helstu samstarfsaðilar Hagstofunnar erlendis eru;
* Eurostat, hagstofa ESB
* OECD
* UNSTAT, tölfræðisvið Sameinuðuðu þjóðanna
Hagstofan starfar eftir ýmsum verklagsreglum sem eiga að tryggja að hagtölur séu óhlutdrægar, gegnsæjar og að jafnræðis og sanngirnis sé gætt í hvívetna:
* Grundvallarreglur Sameinuðu þjóðanna um opinbera hagslýrslugerð 
* Meginreglur í hagskýrslugerð 
Hagstofan er til húsa í Borgartúni 21a í Reykjavík.

## Tilvísanir

## Tengill
*Heimasíða Hagstofu Íslands
*Lög um hagstofu Íslands
*Lög um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga
Góðu keisararnir fimm

**Góðu keisararnir fimm** stundum nefndir **kjörkeisararnir** (því þeir voru kjörsynir keisaranna á undan sér) voru fimm keisarar Rómaveldis sem voru við völd frá árinu 96 til 180. Þeir voru Nerva, Trajanus, Hadríanus, Antoninus Pius og Markús Árelíus. Þeir voru þekktir fyrir hófstillta stjórn sína, ólíkt sumum forverum sínum sem sýndu á stundum tilburði til harðstjórnar og kúgunar. Valdatími þeirra var hápunktur velmegunar Rómaveldis.

Þessi tími í sögu Rómverska keisaradæmisins er ekki síst eftirtektarverður vegna átakalausra valdaskipta. Hver og einn keisaranna fimm valdi sér kjörson og útnefndi hann eftirmann sinn. Markús Árelíus útnefndi son sinn, Commodus, en sumir sagnfræðingar telja að hnignum Rómaveldis hafi hafist á valdatíma hans.

## Tímaás

ImageSize  = width:700 height:120
PlotArea   = width:680 height:60 left:10 bottom:20

Colors =
    id:yellow    value:rgb(0.7,0.7,1) # light yellow
    id:red       value:rgb(1,0.7,0.7) # light red
    id:green     value:rgb(0.7,1,0.7) # light green
    id:blue      value:rgb(1,1,0.7)   # light blue
    id:cyan      value:rgb(0.7,1,1)   # light blue
    id:purple    value:rgb(1,0.7,1)   # light purple
    id:grey      value:gray(0.8)      # grey

Period      = from:90 till:190
TimeAxis    = orientation:horizontal
ScaleMajor  = unit:year increment:10 start:90
ScaleMinor = unit:year increment:5 start:95

BarData=
  bar:barre1

PlotData=

  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) shift:(0,-5)

  bar:barre1
  from:    96   till:  98   color:purple   text:Nerva                         
  from:    98   till:  117  color:yellow   text:Trajanus
  from:    117  till:  138  color:blue     text:Hadrianus
  from:    138  till:  161  color:red      text:Antoninus Pius
  from:    161  till:  180  color:green    text:Marcus Aurelius



## Myndasafn

Mynd:Nerva_Tivoli_Massimo.jpg|Nerva
Mynd:Kunsthistorisches_Museum_Vienna_June_2006_028.jpg|Trajanus
Mynd:(Venice) Ancient Roman busts in the Museo archeologico nazionale - Colossal head of Hadrian.jpg|Hadríanus
Mynd:Antoninus_Pius_(Museo_del_Prado)_01.jpg|Antoninus Pius
Mynd:Marcus_Aurelius_Metropolitan_Museum.png|Markús Árelíus
Antonínus Píus

**Titus Aurelius Fulvus Boionius Arrius Antoninus** (19. september 86 – 7. mars 161), best þekktur sem **Antonínus Píus**, var rómverskur keisari frá 138 til 161. Hann var fjórði hinna svonefndu fimm góðu keisara. Hann hlaut viðurnefnið „Pius“ eftir valdatöku, sennilega af því að hann þvingaði öldungaráðið til þess að lýsa yfir guðdómleika Hadríanusar að honum látnum. Óvenju litlar heimildir eru til um valdatíð Antonínusar Píusar en hún virðist hafa verið að mestu leyti friðsæl og raunar tíðindalítil. Þar að auki réðist hann ekki í næstum því jafn umfangsmiklar framkvæmdir og forverar hans, Trajanus og Hadríanus, og hann stjórnaði ríkinu af meiri varfærni en flestir aðrir keisarar.
Skeifugörn

**Skeifugörn** er hluti meltingarkerfis mannsins. Hún myndar hormón sem segja gallblöðrunni hvenær hún eigi að losa gall inn í meltingarkerfið.