open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gran Canaria

**Gran Canaria** (stundum kölluð **Kanarí** á íslensku) er spænsk eyja. Hún liggur á hnitunum 28°'N og 15°35'V. Mannfjöldi eyjunnar er 847.830 (2015). Hún er næstfjölmennasta eyjan af Kanaríeyjum á eftir Tenerife og sú þriðja stærsta. Eyjan er í Atlantshafi í um það bil 150 km. fjarlægð frá norðvesturströnd Afríku og er 1560 km² að flatarmáli. Hæsti punkturinn er 1 956 metrar (Morro de la Agujereada). Helstu ferðaskrifstofur í Evrópu hafa útnefnt eyjuna sem þann ferðamannastað, þar sem loftslag er best í heimi.

## Söguágrip
Talið er að frumbyggjar Gran Canaria, Guanche hafi komið til eyjarinnar á árinu 500 fyrir Krist. Eyjan var í fyrstu nefnd *Tamarán* eða land hinna hugrökku. Eftir yfir 100 ára stríð Evrópulanda um völd á eyjunni, var hún innlimuð í Spánarveldi árið 1483 undir stjórn Ísabellu I. Spánardrottningar.

## Landsvæði og samfélag
Gran Canaria er kölluð "mini-álfa" vegna fjölbreytilegs loftslags og landslags eyjarinnar, sem heyrir að einum þriðja hluta undir verndarsvæði UNESCO. Þar má finna langar strendur ýmist með gulum sandi eða svörtum og græn svæði og skóga, lítil þorp og litla bæi ásamt stórborginni Las Palmas með um 390.000 íbúa. Nánast er hægt að draga línu um eyjuna miðja, suðurhluti eyjunna er gróðurlítill nema það, sem ræktað hefur verið. Norðurhlutinn er þakinn trjám (m.a. kanaríeyjafuru) og öðrum gróðri en þar er einnig mun meiri ræktun ávaxta og grænmetis. 

Eyjan er mjög gróðursæl að norðanverðu, þar sem rignir meira og munur á hitastigi á nóttu og degi, sem og á vetri og sumri, er meiri en að sunnanverðu. Jafnframt er oft talsverður hitamunur á ofanverðri eyjunni og við ströndina. Að vetri til snjóar stundum í efstu fjallshlíðum.

## Tenglar
* Gran Canaria - Opinber vefsíða ferðamannaþjónustu Kanaríeyja
Etchells

**Etchells** er 32'6" (9,2m) langur kjölbátur hannaður af bandaríska skútuhönnuðinum Skip Etchells árið 1966. Fyrsti báturinn var hannaður samkvæmt forskrift Alþjóða kappsiglingasambandsins fyrir nýjan Ólympíubát en þrátt fyrir að báturinn kæmi mjög vel út í keppnunum varð Soling ofaná en Etchells náði engu að síður fljótt miklum vinsældum sem kappsiglingaskúta í Bandaríkjunum. 

## Tenglar
* Etchells Class Association
Flying Fifteen

**Flying Fifteen** er 20 feta (um 6m) langur kjölbátur hannaður af breska skútuhönnuðinum Uffa Fox árið 1947. Báturinn er einkum vinsæll í Bretlandi og fyrrum breskum nýlendum. Fyrsta heimsmeistarakeppnin í Flying Fifteen var haldin í Ástralíu árið 1979. 

Frægasti Flying Fifteen báturinn er líklega *Coweslip* sem Filippus hertogi og Elísabet krónprinsessa fengu í brúðkaupsgjöf 1947. 

## Tenglar
* Vefur Flying Fifteen International
Kirni

**Kirni** eða **núkleótíð** eru sameindir sem mynda grunneiningar kjarnsýranna RNA og DNA. Sum þeirra hafa einnig hlutverkum að gegna í orkuefnaskiptum (kirnin adenósínþrífosfat og gúanósínþrífosfat), innanfrumu boðefnaflutningi (hring-adenósín einfosfat og hring-gúanósín einfosfat), eða sem hlutar hjálparhvata (hjálparhvati A, falvín adenín tvíkirni, nikótínamíð adenín tvíkirni). 

## Bygging kirna

Kirni eru sett saman úr þremur megin einingum: Basa, fimm-kolefna einsykru (sem er ýmist ríbósi eða deoxýríbósi) og einum, tveimur eða þremur fosfathópum. Basinn getur verið af ýmist púrín (adenín eða gúanín) eða pýrimidín (cýtósín, þýmín eða úrasíl) gerð. Basinn og sykran mynda saman einingu sem nefnd er *núkleósíð*, en þegar fosfathópurinn bætist við kallast kirnið *núkleótíð*. Fosfathópurinn getur sest á kolefni 2, 3, eða 5 á sykrunni, en algengast er hann sitji á kolefni 5. Hringkirni, á borð við hring-adenósín einfosfat, myndast þegar fosfathópurinn binst við tvo hýdroxýlhópa sykrunnar.

Kjarnsýrur eru línulegar fjölliður kirna. Í DNA eru kirnissykran deoxýríbósi og basarnir eru adenín, gúanín, cýtósín og þýmín. Í RNA er sykran ríbósi og í stað þýmíns er úrasíl.

## Tengt efni
* DNA
* Lífupplýsingafræði
* Kjarnsýra
* Litningsendi
* Sameindaklónun
* TRNA
* Stökkbreyting
* Afritun DNA
* Erfðafræði
* Innröð

## Heimildir
Emil von Behring

**Emil Adolf von Behring** (15. mars 1854 – 31. mars 1917) var þýskur læknir og örverufræðingur. Hann er þekktastur fyrir uppgötvun sína á móteitri gegn barnaveiki, en fyrir hana hlaut hann Nóbelsverðlaun í lífeðlis- og læknisfræði fyrstur manna árið 1901.
## Ævi og störf
Adolf Emil Behring, sem síðar breytti nafni sínu í Emil Adolf von Behring fæddist í Hansdorf í Prússlandi (nú Ławice í Póllandi), þar sem faðir hans var grunnskólakennari. Hann var námsfúst barn og hlaut ríkisstyrk til menntaskólagöngu. Fjölskylduvinur kostaði hann til læknanáms við *Kaiser Wilhelm herlæknaakademíuna* í Berlín. Að loknu læknanámi starfaði hann um hríð sem herlæknir, en þáði síðan stöðu sem rannsóknamaður hjá Robert Koch í Berlín. Þar starfaði hann ásamt Kitasato Shibasaburo að rannsóknum á orsakavöldum barnaveiki og stífkrampa. Í árslok 1890 birtu þeir niðurstöður sínar, þess efnis að unnt væri að gera dýr ónæm fyrir eiturefnum barnaveiki- og stífkrampasýklanna með blóðvatnsmeðferð, í *Deutsche medizinische Wochenschrift* og vöktu þær þegar mikla athygli. Barnaveiki var enda mikill vágestur á þessum árum og lét nærri að annað hvert fætt barn í Evrópu létist af völdum hennar. Árið 1895 flutti Behring sig um set til Marburg og þáði prófessorsstöðu við háskólann þar og gegndi henni til æviloka.  

## Heimildir


## Tenglar
* Æviágrip Behrings á vef Nóbelnenfdarinnar
Ram Narayan

**Ram Narayan** (Hindí: राम नारायण; fæddur 25. desember 1927 í Udaipur, Indland; d. 9. nóvember 2024) var indverskur tónlistarmaður. Hann spilar á sarangi og hefur unnið Padma Vibhushan verðlaunin.

## Tenglar

* Opinber vefsíða
Jenny Downham

**Jenny Downham** (fædd 1964) er breskur rithöfundur sem hefur gefið út þrjár bækur, *Before I die*, "You against me" og "Unbecoming". Ein þeirra er þýtt yfir á íslensku.

Bókin Before I die, eða Áður en ég dey fjallar um 16 ára stelpu, Tessu, sem er með ólæknadi sjúkdóm og á skammt lifað. En Tessa gerir lista yfir allt sem húnu vill gera áður en hún deyr og vinkona hennar Zoey ætlar að hjálpa henni að láta það rætast.Það fyrsta á listanum hennar var að sofa hjá,semsagt fór hún á ball eitt kvöldið og kynntist strák sem var vinur kærasta Zoey bestu vinkonu sinnar.
Olís

**Olís** (upphaflega **Olíuverzlun Íslands hf.)** er fyrirtæki sem sér um dreifingu eldsneytis og smurolíu, ásamt smásölu, þjónustu við sjávarútveg, landbúnað, flug, bílaleigur, smurstöðvar og ýmiskonar iðnað. Félagið var stofnað 3. október 1927 og er eitt af 30 stærstu fyrirtækjum landsins samanlagðan starfsmannafjölda upp á 420 manns.  Olís rekur einnig sjálfsafgreiðslubensínstöðvar undir merkinu ÓB - ódýrt bensín. 

Árið 1999 keypti Olís allt hlutafé í Ellingsen og var það sameinað móðurfyrirtækinu árið 2001. Meðal annarra dótturfyrirtækja má nefna Hátækni og Ísmar. Erlendur birgir olíu fyrir Olís er BP. Samkeppniseftirlitið metur markaðshlutdeild Olís á bilinu 25-30%. Allt hlutafé Olís er í eigu eignarhaldsfélagsins FAD 1830 sem er skráð á lögheimili Gísla Baldurs Garðarssonar lögmanns og stjórnarformanns Olís.

## Saga
Olíuverzlun Íslands var upprunalega stofnuð þann 3. október árið 1927. Stofnendur voru Héðinn Valdimarsson, Magnús Kristjánsson, Aðalsteinn Kristinsson, Hjalti Jónsson, Guðmundur Kr. Guðmundsson, Richard Torfason og Sigurður Jónsson. Héðinn Valdimarsson var forstjóri fram að dauða sínum árið 1948.

### Verðsamráð

Þ ann 28. október 2004 var Olís ásamt Skeljungi hf og Orkunni dæmt til að greiða 880 milljónir í sekt vegna ólöglegs verðsamráðs en sektin var lækkuð í 560 milljónir eftir áfrýjun. Sumarið 2011 bárust fréttir af því að til greina kæmi af hálfu Landsbankans, helsta skuldadrottins Olíss, að taka fyrirtækið yfir sökum slæmrar skuldastöðu. Þá hefði Olís síðast skilað ársreikningi fyrir árið 2008.

## Tilvísanir

## Tengill
* Vefur Olís
* Móðurfélag Olís í gjörgæslu Landsbankans, 25. júní 2011
* 1,8 milljarða króna krafa á móðurfélag Olís gefin eftir, 26. september 2012
* Kaup Samherja á Olís samþykkt, 12. september 2012
Skeljungur

**Skeljungur** (áður *Shell á Íslandi*) var stofnað þann 14. janúar árið 1928 sem íslenskt olíufélag í sameiginlegri eigu Íslendinga og Hollendinga.

Björgúlfur Ólafsson, læknir og stofnandi ÍBV í Vestmannaeyjum, hafði starfað sem herlæknir fyrir hollenska herinn í Suðaustur-asíu. Hann sneri aftur til Íslands árið 1926 og stofnaði Shell á Íslandi í slagtogi við hollenska olíufélagið Shell ásamt stórkaupmönnunum Gísla J. Johnsen, Hallgrími Benedikssyni og Hallgrími Tulinius sem og Magnúsi Guðmundssyni þáverandi þingmanni Íhaldsflokksins.

Skeljungur er skráður í Kauphöll Íslands sem **SKEL**. Félagið selur eldsneyti í lausasölu á rúmlega 60 bensínstöðvum undir vörumerki **Orkunnar**. Einnig selur fyrirtækið olíu og bensín til fyrirtækja í sjávarútvegi, landbúnaði, landflutningum, flugi og til verktaka.

Fyrirtækið selur einnig áburð og ýmsar aðrar efnavörur. Vörur og þjónusta fyrirtækisins eru seld undir vörumerkjunum Skeljungur, Orkan, Shell á Íslandi og Sprettur – áburður. Samkeppniseftirlitið mat markaðshlutdeild Skeljungs á bilinu 30-35% árið 2008.

Skeljungur var árið 2004 dæmt til að greiða 1,1 milljarð í sekt vegna ólöglegs verðsamráðs við önnur olíufélög en sektin var lækkuð í 450 milljónir eftir áfrýjun.

## Tilvísanir

## Tengill
* Vefur Skeljungs
Þríbrotar

**Þríbrotar** (fræðiheiti *Trilobita* (áður *Trilovitae*) eru aldauða hópur sjávarliðdýra, sem finnast sem steingervingar í sjávarseti frá fornlífsöld. Þríbrotar eru einkennisdýr kambríumtímabilsins. 

## Heimildir
Dominique Strauss-Kahn

**Dominique Strauss-Kahn** (fæddur 25. apríl 1949) er franskur hagfræðingur og fyrrverandi framkvæmdastjóri Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Hann var handtekinn í BNA 2011 vegna ákæru fyrir kynferðisofbeldi.
Filippía Kristjánsdóttir

**Filippía Sigurlaug Kristjánsdóttir** betur þekkt undir nafninu **Hugrún skáldkona** (fædd 3. október 1905 í Skriðu í Svarfaðardal, dáin 8. júní 1996 í Reykjavík) var íslenskur rithöfundur. Eftir Hugrúnu liggja að minnsta kosti 29 ritverk, mest ljóða- og barnabækur, en einnig nokkrar skáldsögur og minningarbrot úr bernsku.

Stór hluti af skáldsögum, frásögnum og ljóðum Hugrúnar eiga rætur sínar í Svarfaðardal og eitt af ljóðum hennar um dalinn, kvæðið *Svarfaðardalur*, hafa Svarfdælingar gert að héraðssöng sínum. Hugrún var á sínum tíma þekkt útvarpsrödd og las sjálf margar af sögum sínum, frásögnum og ljóðum í Ríkisútvarpið. 

Foreldrar Filippíu voru Kristján Tryggvi Sigurjónsson bóndi að Skriðu og Brautarhóli í Svarfaðardal og kona hans Kristín Sigfúsína Kristjánsdóttir. 

Filippía giftist Valdimar Jónssyni árið 1932, f. 4. mars 1900. Filippía og Valdimar eignuðust 3 börn, Ingveldi Guðrúnu, hjúkrunarfræðing, f. 28. sept. 1933. Kristján Eyfjörð, f. 27. febr. 1935, d. 1963 og Helga Þröst, lækni og prófessor, f. 16. sept. 1936, d. 2018 en hann var um tíma ábúandi í Gröf í Svarfaðardal, sem er næsti bær við æskuheimili Filippíu á Brautarhóli. Fæðingarstaður Filippíu, Skriða, er í dag hluti af landi Grafar.

## Ritverk
* Mánaskin. 1941. (ljóðabók)
* Stjörnublik. 1942. (ljóðabók)
* Við sólarupprás. 1944. (smásögur)
* Hvað er á bak við fjallið? 1945. (barnabók)
* Hver gægist á glugga? 1947. (barnabók)
* Úlfhildur. -Akureyri, 1949. (skáldsaga)
* Vængjaþytur. -Rvík, 1949. (ljóðabók)
* Hvað viltu mér? -Akureyri, 1951. (barnabók)
* Hafdís og Heiðar. I. -Rvik, 1953. (barnabók)
* Ágúst í Ási. -Rvík, 1955. (skáldsaga)
* Hafdís og Heiðar. II. -Rvík, 1956. (barnabók)
* Stefnumót í stormi. -Rvik, 1958. (smásögur)
* Fuglar á flugi. -Rvík, 1958. (ljóðabók) 
* Fanney á Furuvöllum. -Rvík, 1961. (skáldsaga)
* Sagan af Snæfríði prinsessu og Gylfa gæsasmala. -Rvík, 1962. (barnabók)
* Dætur fjallkonunnar. -Rvík, 1963. (æviminningar Sigríðar Sveinsdóttur og Önnu Margrétar)
* Draumar og vitranir. -Rvík, 1965.
* Strokubörnin. -Rvík, 1966.  (barnabók)
* Perlubandið. -Rvík, 1967.
* Anna Dóra og Dengsi. 1970. (barnabók)
* Haustblóm. 1973. (ljóðabók)
* Draumurinn um ástina. 1975. (skáldsaga)
* Farinn vegur. -Rvík, 1975. (æviminningar Vigdísar Kristjánsdóttur og Gunnhildar Ryel)
* Strengjakliður. 1977. (ljóðabók)
* Skelfing er heimurinn skrýtinn. 1980.
* Ég læt það bara flakka. 1982. (æviminningar)
* Sögur íslenskra kvenna 1879-1960. 1993 (1987). (p. 667-672 ; 956-7 ; 975)
* Leyndarmálið í Engidal. 1987 (skáldsaga)
Seljurót

**Seljurót** (eða **sellerí**) (fræðiheiti: *Apium graveolens*) er tvíær matjurt af sveipjurtaætt.  Einkum er átt við tvö afbrigði eftir því hvort sóst er eftir mat í stönglum (blaðselja) eða hnúð neðan moldar (hnúðselja). Einnig eru blöð og fræ plöntunnar nýtt sem krydd. 

Í hlýjum löndum vex seljurót villt, einkum i hálfrökum moldarjarðvegi. Seljurót hefur verið
ræktuð frá því í fornöld. Fyrst var seljurót eflaust hagnýtt villijurt og síðar smábætt með úrvali og kynbótum. Franskt skáld á níundu öld hælir seljurótinni sem lækningajurt. Mið-Evrópubúar voru farnir að rækta þessar jurtir á 16. og 17. öld. Seljurót er þurrefnisrik og nærandi, en óstöðug olía gefur hina sérkennilegu lykt sem og bragð. Sumir eta seljurót hráa i ýmis salöt o.fl. rétti eða rifna með osti. 

## Tengt efni
* Blaðselja, einnig nefnd *blaðsellerí*
* Hnúðselja, einnig nefnd *hnúðsellerí*
Stefán Einarsson

**Stefán Einarsson** (9. júní 1897 – 9. apríl 1972) var íslenskur málfræðingur, sem var lengi prófessor við Johns Hopkins-háskóla í Baltimore í Bandaríkjunum. 

## Æviágrip
Dr. Stefán Einarsson fæddist og ólst upp á Höskuldsstöðum í Breiðdal. Foreldrar hans voru Einar Gunnlaugsson (1851–1942), bóndi og póstafgreiðslumaður, og kona hans Margrét Jónsdóttir (1863–1923).  

Stefán fór fyrst í Gagnfræðaskólann á Akureyri, en varð stúdent frá Menntaskólanum í Reykjavík 1917. Fór síðan í Háskóla Íslands og lauk meistaraprófi í íslenskum fræðum 1923. Stefán lagði stund á hljóðfræði, fyrst í Helsinki 1924–25 og um tíma í Cambridge í Englandi, en doktorsprófi lauk hann í Ósló 1927. Doktorsritgerðin var um hljóðfræði íslenskrar tungu: *Beiträge zur Phonetik der isländischen Sprache*, Oslo 1927. 

Sama ár, 1927, fékk Stefán prófessorstöðu við Johns Hopkins-háskóla í Baltimore og starfaði þar uns hann lét af störfum fyrir aldurs sakir árið 1962. Vettvangur hans var aðallega við enskudeild skólans, sem kennari í norrænni og fornenskri málfræði, og frá 1945 í Norðurlandabókmenntum. Þegar Stefán lét af störfum fluttist hann til Íslands og bjó í Reykjavík til dauðadags, 9. apríl 1972. 

Stefán var afkastamikill fræðimaður, samanber ritaskrá hans. Hann gaf m.a. út, ásamt Jóni Helgasyni prentsmiðjustjóra, allmikið rit um æskustöðvarnar: *Breiðdæla. Drög til sögu Breiðdals*,  Reykjavík 1948. Þar eru tvær greinar eftir Stefán: „Landnáms- og byggðarsaga Breiðdals“ og „Breiðdælir fyrir vestan haf“, samtals um fjórðungur ritsins. Þá tók hann saman tvær af árbókum Ferðafélags Íslands: *Austfirðir sunnan Gerpis* (1955) og *Austfirðir norðan Gerpis* (1957). Meðal annarra verka hans má nefna:
* *History of Icelandic Prose Writers 1800–1940*, Ithaca 1948, 14+269 bls. — Islandica 32–33.
* *Skáldaþing*, Reykjavík 1948, 472 bls. — Greinasafn um íslensk skáld og rithöfunda.
* *Íslensk bókmenntasaga 874–1960*, Reykjavík 1961, 12+519 bls. 

Stefán var tvíkvæntur. Fyrri kona hans var **Margarete Schwarzenburg** (26. maí 1892 – 7. janúar 1953) frá Eistlandi, sagnfræðingur af þýskum ættum. Þeim varð ekki barna auðið. 

Síðari kona Stefáns (1954) var **Ingibjörg Jónheiður Árnadóttir** (1896–1980) frá Njarðvíkum. Hún átti fjögur börn af fyrra hjónabandi. 

Stefán var um árabil ræðismaður Íslands í Baltimore (frá 1942). Hann naut mikillar virðingar meðal fræðimanna og var heiðursfélagi í mörgum bókmennta- og vísindafélögum, var t.d. kjörinn í eitt virðulegasta vísindafélag Bandaríkjanna, The American Philosophical Society. Hann var sæmdur riddarakrossi Fálkaorðunnar 1939. 

Í Breiðdalssetri í gamla kaupfélaginu á Breiðdalsvík, er verið að koma upp minningarstofu um Stefán Einarsson – Stefánsstofu. 

## Tenglar
* Stefán Einarsson, æviágrip 
* Stefán Einarsson, ritaskrá
Margrét Valdimarsdóttir mikla

**Margrét Valdimarsdóttir mikla** (1353 – 28. október 1412) var drottning Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar og stofnandi Kalmarsambandsins, sem sameinaði Norðurlöndin. Í Danmörku er hún oft kölluð Margrét 1. til aðgreiningar frá Margréti 2. en hún taldist aldrei eiginlegur þjóðhöfðingi þótt hún stýrði ríkjunum í raun um langt skeið og væri valdamesta kona Evrópu. Hún var stundum kölluð „Semíramis norðursins“.

Margrét var dóttir Valdimars 4. Danakonungs. Tíu ára að aldri var hún gift Hákoni 6. Noregskonungi, sem var rúmum 10 árum eldri. Árið 1370 eignuðust þau soninn Ólaf og þegar Valdimar konungur dó 1375 tókst Margréti að fá hann útnefndan konung þótt Valdimar hefði verið búinn að útnefna annan dótturson sinn, Albrekt 3. af Mecklenburg, sem hafði orðið konungur Svíþjóðar nokkrum árum áður, sem erfingja sinn. Hún stýrði sjálf ríkinu í nafni Ólafs og þegar Hákon lést 1380 og Ólafur varð konungur Noregs stýrði hún því ríki einnig. Ólafur dó 1387 og Margrét var þá kjörin ríkisstjóri Danmerkur og Noregs og 1388 einnig í Svíþjóð, þegar Svíar losuðu sig við hinn óvinsæla Albrekt, sem var tekinn höndum og hafður í haldi í sex ár.

Margrét valdi Bogislaw af Pommern, dótturson systur sinnar (systurson Albrekts) sem ríkiserfingja og tók hann í fóstur. Kallaðist hann Eiríkur eftir það. Næstu árin styrkti Margrét stöðu sína og tókst að draga úr völdum ríkisráða og aðalsmanna í ríkjunum þremur. Árið 1397 var efnt til sambandsfundar í Kalmar í Svíþjóð og þann 17. júní var Eiríkur kjörinn konungur Danmerkur, Svíþjóðar (ásamt Finnlandi) og Noregs (og þar með Íslands, Grænlands, Færeyja, Hjaltlands og Orkneyja). Margrét lét völdin formlega í hendur Eiríks árið 1401, þegar hann var 18 ára, en var þó enn virk á bak við tjöldin.

Margrét veiktist snögglega og dó 28. október 1412 um borð í skipi sínu í Flensborgarhöfn og er kista hennar í Hróarskeldudómkirkju.
Tay Sachs-veiki

**Tay Sachs veiki** er víkjandi erfðagalli sem veldur skorti á ensíminu hexósaminídasa A sem aftur leiðir til uppsöfnunar á ganglíósíð fitusýruafleiðum í taugavef, einkum heila. Sjúkdómseinkennin byrja gjarnan að koma fram við um sex mánaða aldur og dregur veikin sjúklinginn oftast til dauða á innan við fjórum árum. Taugafrumur tútna út og fyllast af GM2 ganglíósíðum. Þá kemur fram vægðarlaus hrörnun andlegs og líkamlegs atgervis. Barnið verður blint, heyrnarlaust og hættir að geta kyngt, vöðvar byrja að rýrna og lömun byrjar að gera vart við sig. Sjúklingar með Tay-Sachs sjúkdóminn eru með kirsuberjarauðan blett aftast í auga þeirra. 

Það er einnig til miklu sjaldgæfari afbrigði af Tay Sachs, þar sem einkennin koma fram hjá sjúklingum á milli tuttugu og þrjátíu og fimm ára. Það þekkist af reikandi göngulagi og taugahrörnun. 

Sjúkdómurinn er tekur nafn af breska augnlækninum Warren Tay sem fyrstur lýsti rauða blettinum á sjónhimnu augans sem einmitt einkennir þennan sjúkdóm, árið 1881, og ameríska taugafræðingnum Bernard Sachs sem lýsti frumubreytingunum í Tay-Sachs sjúklingum og tók eftir aukinni tíðni sýkinga í Austur-evrópskum gyðingum árið 1887. Rannsóknir á þessum flokki sýndi fram á að Tay-Sachs framkallar þol gegn berklum.

Lífefnafræðileg orsök sjúkdómsins er skert starfsemi ensímsins hexósaminídasa A, en það hvatar niðurbrot GM2 ganglíósíða og er nauðsynlegt eðlilegri þroskun heilans. Það má því greina sjúkdóminn með einfaldri blóðprufu sem mælir virkni hexósaminídasa A. Erfðagallinn er víkjandi, þannig að báðir foreldrar þurfa að bera gallann til þess að afkvæmi geti fengið sjúkdóminn. 

Engin lækning er þekkt á Tay Sachs heilkenni enn sem komið er, en hægt er að hægja á framrás sjúkdómsins með lyfjagjöf. Börn sem haldin eru sjúkdómnum lifa þó ekki til nema fimm ára aldurs eða þar um bil. 

Meðal meðferðarúrræða sem reynd hafa verið má nefna ensímagjöf þar sem virkum hexósaminídasa A var sprautað í sjúklinga. Ensímið reyndist of stórt til að komast í gegnum blóðsíu heilans. Rannsóknarmenn reyndu líka að gefa sjúklingnum hexósaminídasa A í mænuvökvann sem flýtur um heilann en heilafrumurnar náðu ekki að taka upp svona stór ensími í nægum mæli. Rannsóknir hafa farið fram á mögulegri genalækningu, en þær hafa enn sem komið er ekki leitt til lækningar.
Forsenda

**Forsenda** er óbein ályktun sem er talin vera sönn í samræðum. Dæmi um forsendu væri t.d. „eiginmaður minn er grannur“ þar sem það er ályktað viðkomandi eigi eiginmann.

## Heimildir
Lendarkoppar

**Lendarkoppar** (**Venusarkoppar** eða **Sjafnarkoppar**) eru spékoppar á mjóhrygg mannsins sem eru öllu algengari meðal kvenna en karla. Lendarkopparnir eru örlaga samhliða dældir upp yfir þjóskorunnni. Þeir eru frekar sjaldgæfir.
Lýðheilsufræði

**Lýðheilsufræði** eru fræði sem fjalla um áhrifaþætti lýðheilsu, þ.e. þeirra vísinda, fræða og aðgerða sem miða að því að fyrirbyggja sjúkdóma, lengja líf og auka lífsgæði fólks. Lýðheilsufræðum er oft skipt í faraldsfræði, lífmælingar og heilbrigðisþjónustu. Rannsóknir á áhrifum umhverfis, samfélags, áhrifaþáttum heilsutengdrar hegðunar og atvinnuumhverfis eru mikilvægir undirþættir lýðheilsufræða. 

Háskólinn í Reykjavík var fyrstur íslenskra háskóla til að taka upp nám í Lýðheilsufræði. Í dag eru lýðheilsufræði kennd við þrjá íslenska háskóla.
Novotsjeboksarsk

**Novotsjeboksarsk** (rússneska: Новочебоксарск) er borg í Rússlandi þar sem búa 125.000 manns. Hún er í Tjúvasíafylki.
Ögvaldsnes

**Ögvaldsnes** (norska: *Avaldsnes*) er lítið byggðarlag á eynni Körmt (Karmøy) í Rogalandsfylki í Suðvestur-Noregi. Á Ögvaldsnesi var áður konungsgarður og hafði Haraldur hárfagri þar bú á 9. öld og er sagður hafa dvalið þar löngum þegar hann tók að eldast.

Ögvaldsnes kemur oft við sögur Noregskonunga. Ólafur Tryggvason lét reisa þar timburkirkju, en núverandi steinkirkju lét Hákon gamli byggja þar um 1250 og er hún ein stærsta norska steinkirkjan frá miðöldum. 

Á Ögvaldsnesi var gerð sætt í staðamálum síðari milli íslenskra höfðingja og Árna Þorlákssonar Skálholtsbiskups árið 1297 og lauk þar með langvinnum deilum.
Staðamál fyrri

**Staðamál fyrri** eru fyrri kaflinn af tveimur í staðamálum, deilumálum kirkjunnar og íslenskra höfðingja um yfirráð yfir stöðum, það er að segja jörðum þar sem höfðingjar bjuggu og höfðu reist kirkju og gáfu svo kirkjunni jörðina að hluta eða öllu leyti en bjuggu þar áfram, höfðu forræði yfir kirkjunni og fengu sinn hluta af tíundinni.

Þegar Þorlákur helgi Þórhallsson varð biskup í Skálholti 1178 hóf hann þegar árið eftir að krefjast forræðis yfir kirkjustöðum. Honum varð í upphafi nokkuð ágengt og sumir höfðingjar létu undan honum en Jón Loftsson í Odda stóð fastur á móti og tókst Þorláki aðeins að ná fáeinum stöðum undir forræði kirkjunnar. Eftir að hann lést varð hlé á staðamálum þar til Árni Þorláksson („Staða-Árni“) upphóf þau aftur seint á 13. öld.

Grundvöll fyrir kröfum Þorláks biskups er meðal annars að finna í samþykktum *Annars Lateranþingsins*, sem var haldið árið 1139. Þar segir í 10. grein: "Vér bönnum með postullegu valdi, að leikmenn leggi undir sig kirkjutíundir, sem kirkjulegar heimildir sýna, að nota eigi í trúarlegum tilgangi. Hvort sem þeir hafa þegið þær frá biskupum, konungum eða hverjum öðrum, skulu þeir vita, að þeir fremja glæpsamleg helgispjöll og eiga á hættu eilífa útskúfun, nema þeir skili þeim aftur til kirkjunnar. Vér skipum einnig svo fyrir, að hafi leikmenn eignarhald á kirkjum, skuli þeir annað hvort skila þeim í hendur biskupa eða eiga yfir höfði sér bannfæringu..." Kaþólska kirkjan telur þetta vera hið tíunda almenna kirkjuþing, en samþykktir þeirra eru álitnar ófrávíkjanlegar.

Eysteinn Erlendsson erkibiskup hafði komið fram í Noregi þeirri breytingu, að kirkjubændur gætu ekki talið sig eiga kirkjur á jörðum sínum eða ráða fyrir tekjum þeirra, en þeir fengu hins vegar umboð frá biskupi til að gera vanalegar ráðstafanir, eins og húsabætur, og tillögu máttu þeir gera til biskups um nýja presta. Þetta er ekki talið hafa breytt eins miklu í Noregi og íslenskir höfðingjar álitu það mundu breyta fyrir sig. En Eysteinn var á árunum 1180-1183 í útlegð, svo að Þorlákur gat lítinn stuðning fengið frá honum.

## Tengt efni
* Staðamál síðari

## Tilvísanir
Lögréttumaður

**Lögréttumaður** var virðingarstaða í íslenska bændasamfélaginu frá lokum þjóðveldisaldar 1262 allt þar til Alþingi var lagt niður árið 1800. 

Lögrétta hafði verið til allt frá stofnun Alþingis og áttu goðar og ráðgjafar þeirra sæti í henni en þegar Íslendingar gengu Noregskonungi á hönd breyttist hlutverk lögréttunnar, hún hafði áfram takmarkað löggjafarvald en var þó fyrst og fremst dómstóll. Í stað goðanna komu lögréttumenn. Í lögréttu sátu hverju sinni 36 menn, þrír úr hverju þingi, og voru þeir valdir úr hópi 84 nefndarmanna, bænda sem sýslumenn tilnefndu til þingreiðar. Lögréttumenn voru jafnan úr röðum betri bænda í hverju héraði.
Sigurður Ingi Jóhannsson

**Sigurður Ingi Jóhannsson** (f. 20. apríl 1962) er þingmaður og fyrrum formaður Framsóknarflokksins. Hann er leiðtogi Framsóknarmanna í Suðurkjördæmi. Hann var sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra frá 2013 til 2016, umhverfisráðherra frá 2013 til 2014, forsætisráðherra Íslands frá 2016 til 2017 og innviðaráðherra frá 2017 til 2024.

Sigurður Ingi lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum að Laugarvatni árið 1982 og tók embættispróf í dýralækningum frá Konunglega dýralækna- og landbúnaðarháskólanum í Kaupmannahöfn. Hann fékk almennt dýralæknaleyfi í Danmörku árið 1989 og á Íslandi árið1990.

Sigurður Ingi var varaformaður Framsóknarflokksins frá 2013 til 2016. Sigurður Ingi var landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra 2013-2016, umhverfisráðherra 2013-2014 og gegnd embætti forsætisráðherra frá apríl 2016, er hann tók við embættinu við afsögn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar eftir Wintris-málið svonefnda, eftir birtingu Panama-skjalanna fram yfir alþingiskosningar 2016 og baðst lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt 30. október 2016 en gengdi embættinu til 11. janúar 2017. 

Sigurður Ingi var kjörinn formaður Framsóknarflokksins 2. október 2016 með 52,6% atkvæða í baráttunni um embættið við Sigmund Davíð. Sigurður Ingi tilkynnti afsögn sína sem formaður flokksins á miðstjórnarfundi flokksins þann 18. október 2025 eftir að hafa setið í stjórnarandstöðu í tíu mánuði og eftir að flokkurinn hafði mælst með lágt fylgi í könnunum. Nýr formaður verður kjörinn á flokksþingi flokksins í febrúar 2026.
      
Sigurður Ingi sat í þingmannanefnd sem fjallaði um skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis 2009-2010.

## Tenglar
* Æviágrip Alþingis
* Heimasíða Sigurðar Inga

## Heimildir
Hljóðgervill

**Hljóðgervill** (stundum **svuntuþeysari**  í hálfkæringi) er rafhljóðfæri sem getur líkt eftir hljóðum hefðbundinna hljóðfæra, oftast með áslætti hljómborðs sem það er tengt við. 

Nýlegir hljóðgervlar geta oft og tíðum tengst tölvum og eru þeir mikilvægur hluti af hljóðgervlapoppi.

## Tilvísanir
Sítrónsýruhringur

**Sítrónsýruhringur** eða **Krebs-hringur** er lífefnafræðileg hvarfarás sem myndar ásamt sykurrofi og öndunarkeðju þungamiðju orkuefnaskipta í þeim lífverum sem nota súrefni til öndunar. Hringurinn er hluti af niðurbrotsferli næringarefna á borð við prótein, fitu og sykrur sem sundrað er skref fyrir skref þar til eftir standa koltvíoxíð og vatn og orkan sem bundin var í efnatengjum þeirra losuð og nýtt til að mynda efnasambandið ATP. Í heilkjarna frumum fer hringurinn fram í hvatberum. Hringurinn samanstendur af tíu efnahvörfum sem leidd voru út af þeim Albert Szent-Györgyi og Hans Krebs.

## Heimildir
* Gunnlaugur B. Ólafsson, *Frá atómi að alheimi* (Reykjavík, 2009).
Páll Sölvason

**Páll Sölvason** (d. 1185) var prestur og goðorðsmaður í Reykholti í Borgarfirði á 12. öld og er þekktastur fyrir Deildartungumál, harðar deilur sem hann átti í við Hvamm-Sturlu.

Páll var óskilgetinn sonur Sölva Magnússonar, goðorðsmanns í Reykholti (d. 1129) og var auðugur og virtur. Deildartungumál stóðu um erfðir á eignum hjónanna Þórlaugar dóttur Páls og manns hennar, Þóris auðga Þorsteinssonar prests í Deildartungu. Þau höfðu eignast nokkur börn saman sem dóu öll og hét Þórlaug þá suðurgöngu. Þórir var tregur til en lét þó til leiðast en þau dóu bæði í ferðinni og einnig barn sem þau eignuðust í Noregi og skildu eftir þar. Páll taldi sig eiga allan arf eftir þau þar sem Þórir hefði andast fyrstur, sonur hans erft hann og síðan hefði hann dáið á undan Þórlaugu þannig að hún hefði átt allar eignirnar þegar hún dó. Sturla var á öðru máli og gætti þar hagsmuna Böðvars Þórissonar tengdaföður síns, sem einnig kallaði til arfs því að hann var skyldur Þóri.

Í þessari deilu gerðist það að Þorbjörg kona Páls, sem Sturlunga segir að hafi verið „grimmúðug í skapi“, óð að Sturlu með hníf og reyndi að stinga úr honum annað augað og kvaðst ætla að gera hann líkan þeim sem hann vildi líkastur vera, en það var Óðinn (sem var eineygður). Lagið geigaði og kom í kinnina. Páll prestur vildi þegar sættast og bæta fyrir frumhlaup konu sinnar en Sturla gerði lítið úr áverkanum og féllst Páll á að gefa eftir í erfðamálinu og láta Böðvar fá þriðjung eignanna en gefa Sturlu sjálfdæmi í hnífsstungumálinu. Þegar það var fengið kom annað hljóð í strokkinn hjá Sturlu og hann krafðist þess að fá tvö hundruð hundraða, sem var mikið fé. Undir þetta vildi Páll ekki gangast og leitaði til Jóns Loftssonar um liðsinni.

Á Alþingi varð úr að Jón var fenginn til að gera sætt á milli þeirra og úrskurðaði hann að Páll skyldi aðeins gjalda Sturlu þrjátíu hundruð en til að Sturlu yrði ekki minnkun af því að þurfa að láta í minni pokann bauð Jón honum að fóstra Snorra son hans og urðu því Deildartungumál til þess að Snorri Sturluson ólst upp í Odda.

Þorbjörg (d. 1181) kona Páls var Bjarnardóttir. Ætt hennar er óþekkt en hún var systir Auð-Helgu, konu Brands Sæmundssonar biskups. Börn þeirra auk Þórlaugar voru Arndís kona Guðmundar dýra, Brandur Pálsson prestur og Magnús Pálsson prestur og goðorðsmaður á Helgafelli og í Reykholti 1185-1206.

Páll Sölvason var einn af þremur mönnum, sem komu til álita í biskupskjöri árið 1174. Valið féll á Þorlák Þórhallsson ábóta.

## Heimildir
*
Fjórðungsdómur

**Fjórðungsdómur** var dómstóll á Alþingi frá 965 til loka þjóðveldisaldar og störfuðu fjórir slíkir, einn fyrir hvern landsfjórðung, og var hver þeirra æðsti dómstóll í málum fjórðungsins. Þangað komu mál sem dæmd höfðu verið á vorþingum, sem voru lægsta dómsstigið. Rétt eftir árið 1000 var svo stofnaður fimmtardómur, sem var yfirréttur sem náði til landsins alls og mátti áfrýja þangað málum sem dæmd höfðu verið í fjórðungsdómi. 

Líklegt er talið að hver goði hafi tilnefnt einn mann í hvern fjórðungsdóm þannig að þar hafi setið 36 menn og urðu allir að vera sammála um niðurstöðu. Í fimmtardómi réð aftur á móti einfaldur meirihluti.

Um fimmtardóm segir Sigurður Nordal:

*„Með setningu fimmtardóms var þróun hinnar íslenzku dómskipunar lokið, og hún hafði náð fullkomnun, sem einstæð var á þeim tímum. Mál gátu gengið í gegnum þrjú dómstig, vorþingsdóm, fórðungsdóm og fimmtardóm, og unnt var að fá hvert mál útkljáð með dómi, þótt ekki fengist einróma niðurstaða. Það sýndi vaxandi traust almennings á lögum og rétti, að menn skyldu sætta sig við það, eftir reynslu þriggja aldarfjórðunga, að hlíta meiri hluta dómi. Skömmu eftir að fimmtardómur var settur voru hólmgöngur úr lögum numdar sem réttarúrskurður. ... Hann var hvolfsteinn hins forna þjóðskipulags.”*
Vasilia

**Vasilia** er íslenskt og serbneskt kvenmannsnafn. Upprunið af gríska karlmannsnafninu Vasily og Basil og þýðir konungborinn eða konunglegur.

## Dreifing á Íslandi

ImageSize = width:600 height:320
PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40
AlignBars = late
 
DateFormat = yyyy
Period = from:2007 till:2009
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:2007
 
Colors =
  id:canvas    value:white
  id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7)
  id:seinna  value: rgb(1,0.7,0)
 
Backgroundcolors = canvas:canvas
 
TextData =
  pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S
  text:Fjöldi
  pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S
  text:Ár
  pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M
  text:Heildarfjöldi nafngifta fyrir kvenmannsnafnið Vasilia
  pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S
  text:fyrsta nafn
  pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S
  text:seinni nöfn
 
BarData =
  bar:5 text:5
  bar:4 text:4
  bar:3 text:3
  bar:2 text:2
  bar:1 text:1
 
LineData=
 color:fyrsta
 width:5
 
 at:2007 frompos:40 tillpos:90 #1
 
 color:seinna
 width:1

 at:2007 frompos:40 tillpos:90 #1
 

 

ImageSize = width:600 height:320
PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40
AlignBars = late
 
DateFormat = yyyy
Period = from:2007 till:2009
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:2007
 
Colors =
  id:canvas    value:white
  id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7)
  id:seinna  value: rgb(1,0.7,0)
 
Backgroundcolors = canvas:canvas
 
TextData =
  pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S
  text:Hlutfall
  pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S
  text:Ár
  pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M
  text:Hlutfall nafngifta fyrir kvenmannsnafnið Vasilia
  pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S
  text:fyrsta nafn
  pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S
  text:seinni nöfn
 
BarData =
  bar:5 text:1 %
  bar:4 text:0.8 %
  bar:3 text:0.6 %
  bar:2 text:0.4 %
  bar:1 text:0.2 %
 
LineData=
 color:fyrsta
 width:5

 at:2007 frompos:40 tillpos:48 #0.01%
 
 color:seinna
 width:1
 
 at:2007 frompos:40 tillpos:53 #0.01%
Listasafnið á Akureyri

**Listasafnið á Akureyri** er stærsta safn sinnar tegundar á Íslandi utan höfuðborgarsvæðisins. Það opnaði 29. ágúst árið 1993 og þar hafa verk fjölda þekktra listamanna verið sýnd. Meðal þeirra eru Rembrandt, Louisa Matthíasdóttir, Erró og Henri Cartier-Bresson. Safnið er til húsa við Kaupvangsstræti 12 í Listagilinu á Akureyri.

Hugmyndin að stofnun listasafns á Akureyri kom upphaflega fram í grein Jónasar Jónssonar frá Hriflu í dagblaðinu Degi á Akureyri 15.maí 1960. Þrír áratugir liðu uns hugmyndin um Listasafnið á Akureyri komst aftur í umræðuna og varð hún loksins að veruleika á afmælisdegi Akureyrarbæjar þann 29.ágúst 1993. Listasafnið á Akureyri er til húsa þar sem áður var Mjólkursamlag KEA. 

Þórir Baldvinsson arkitekt hjá Sambandinu hannaði bygginguna sem er undir sterkum áhrifum frá Bauhaus-skólanum og hinni alþjóðlegu funkis hreyfingu. Byrjað var að reisa húsið árið 1937 og tveimur árum síðar hófst starfsemi mjólkurvinnslunnar þar, en því hlutverki gengdi húsið fram til 1980. Í lok síðari heimsstyrjaldar var bætt við geymslu fyrir osta og er það húsnæði nú vestursalur listasafnsins. Fyrsti forstöðumaður Listasafnsins var Haraldur Ingi Haraldsson og gengdi hann starfinu til 1.júní 1999, en Hannes Sigurðsson listfræðingur hefur verið forstöðumaður safnsins síðan þá. Erika Lind Isaksen er safnfulltrúi, en ásamt henni koma margir aðrir að starfseminni, uppsetningarmenn, yfirsetufólk, textasmiðir, hönnuðir og fjöldi annarra aðila.

Listasafnið á Akureyri hefur staðið að útgáfu bóka í tengslum við margar af sýningum safnsins.

## Tenglar
* Vefur Listasafnsins á Akureyri
Þríhnúkagígur

**Þríhnúkagígur** er gígur sem liggur í norðaustasta Þríhnúknum, rúma 4 km vestur af skíðasvæðinu í Bláfjöllum. Niður frá gígopinu gengur gríðarmikill gíghellir, Þríhnúkahellir. Er hann talin eitt stærsta og merkasta náttúrufyrirbæri sinnar tegundar á jörðinni.

Gígopið er þverhnípt og um 4 sinnum 4 metra stórt. Fyrst var sigið niður í gíghellinn 1974 og 1991 var hann svo kannaður ítarlega og kortlagður. Þríhnúkahellir er flöskulaga ketill sem er um 150 þúsund rúmmetrar að stærð. Botninn er á stærð við fótboltavöll og er 120 metra undir yfirborði jarðar og þaðan liggja svo gígrásir niður á um 200 metra dýpi. 

Í ljósi þess hvað hann þykir sérstakur hafa verið settar fram hugmyndir um hvernig megi bæta aðgengi að honum, sem fæli m.a. í sér að bora göng inn í hann miðjan og byggja útsýnispall inni í honum.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Verkefnavefur VSÓ Ráðgjafar um Þríhnúkagíg
* Náttúrufræðistofa Kópavogs 
* Grein hjá Ferlir, myndir og fyrirhugað aðgengi
Jón Sveinsson (1889-1957)

**Jón Sveinsson** (fæddur að Árnastöðum í Loðmundafirði 25. nóvember 1889, dáinn í Reykjavík 18. júlí 1957) var lögfræðingur og fyrsti bæjarstjóri Akureyrar (1919-1934). Hann hafði numið skatta- og sveitarstjórnarlöggjöf í Danmörku og var skipaður rannsóknardómari í skattamálum 1942, en því embætti gegndi hann þar til það var lagt niður. 

## Heimildir
Jón Sveinsson (aðgreining)

**Jón Sveinsson** er íslenskt mannanafn sem getur átt við:

*Jón Stefán Sveinsson (Nonna) (1857-1944), rithöfund.
*Jón Sveinsson (1889-1957), bæjarstjóra á Akureyri.
Friðrik 3.

**Friðrik III** getur átt við eftirfarandi:

* Friðrik barbarossa keisara hins Heilaga rómverska ríkis, sem ríkti sem hertogi af Svefalandi undir nafninu Friðrik 3.
* Friðrik 3. keisara Heilaga rómverska ríkisins
* Friðrik 3. af Saxlandi
* Friðrik 3. Danakonung
* Friðrik 1. Prússakonung, sem ríkti sem kjörfursti í Brandenborg undir nafninu Friðrik 3.
* Friðrik 3. Þýskalandskeisara
Kristján 3.

**Kristján 3.** (12. ágúst 1503 – 1. janúar 1559) var konungur Danmerkur, Noregs og Íslands frá 1534 til dauðadags. Í konungstíð hans urðu siðaskipti í ríkjunum.

Kristján var elsti sonur Friðriks 1. og konu hans, Önnu af Brandenborg, og ólst upp sem hertogasonur í Gottorp. Hann var á ferðalagi í Þýskalandi 1521, var viðstaddur þingið í Worms og hreifst þar mjög af Marteini Lúther og kenningum hans. Stuttu síðar var Kristján 2. frændi hans settur af sem konungur Danmerkur og Friðrik 1. tók við. Þegar Friðrik dó vorið 1533 vildi ríkisráðið fyrst í stað ekki velja Kristján son hans sem konung vegna trúarskoðana hans og var Danmörk án konungs í heilt ár. Margir vildu fá Kristján 2. sem bjó í útlegð í Hollandi aftur á konungsstól. Eftir að Lýbikumenn réðust á Danmörku 1534 valdi aðallinn Kristján 3. sem konung en þó var aðeins Jótland á valdi hans; Sjáland og Skánn, Kaupmannahöfn og Málmey studdu Kristján 2. Hófst þá Greifastríðið svokallaða, sem um síðir lauk með sigri Kristjáns 3. og stuðningsmanna hans árið 1536.

Kristján lét verða eitt sitt fyrsta verk að handtaka biskupa og gera kirkjugóss upptækt, enda þurfti hann á eignum kirkjunnar að halda til að greiða málaliðum sínum laun. Opinber dagsetning siðaskiptanna er 30. október 1536 en Lútherstrú var þá þegar orðin mjög útbreidd í Danmörku og siðbreytingin gekk friðsamlega fyrir sig. Munkar og nunnur fengu yfirleitt að sitja áfram í klaustrunum til æviloka. Sömu sögu var að segja um Noreg. Konungur sendi þó herflokk til Íslands skömmu eftir að Gissur Einarsson var kjörinn fyrsti lútherski biskupinn í Skálholtsbiskupsdæmi en gerði árum saman ekkert til að koma á siðaskiptum í Hólabiskupsdæmi og átti raunar í ýmsum samskiptum við Jón Arason, sem þá var eini kaþólski biskupinn sem eftir var á Norðurlöndum. Þó fór svo að konungur sendi skip og hermenn til landsins 1551 en þá hafði Jón biskup þegar verið tekinn af lífi.

Kristján 3. lést á nýársdag 1559 og er legstaður hans í Hróarskeldudómkirkju. Kona hans var Dóróthea af Saxlandi-Láinborg og elsti sonur þeirra var Friðrik 2.

## Heimild
*
Hornalínufylki

**Hornalínufylki** er ferningsfylki þar sem stökin fyrir utan aðalhornalínuna/meiginhornalínuna (þ.e. línan sem liggur á ská ↘) eru núll. Stökin sem eru í aðalhornalínunni geta verið núll. Fylkið A = (ai,j) með m dálkum og n röðum er hornalínufylki ef:

:a_{i,j} = 0 \mbox{ ef } i \ne j  \qquad \forall i,j \in 
    \{1, 2, \ldots, a\}.

Dæmi um hornalínufylki eru meðal annars:

:\begin{bmatrix}
1 & 0 & 0\\
0 & 4 & 0\\
0 & 0 & -3\end{bmatrix}

einingarfylkiið

:\left[ \begin{matrix} 
1 & 0 & 0 \\ 
0 & 1 & 0 \\ 
0 & 0 & 1 \end{matrix} \right]

og núllfylki:

:\left[ \begin{matrix} 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0  \end{matrix} \right].

## Tengt efni
* Tvíhornalínufylki
* Hornalínu-reitafylki
* Þríhornalínufylki
DANICE

**DANICE** er sæstrengur sem liggur frá Íslandi til Danmerkur og er hann lagður með það í huga styðja við rekstur netþjónabúa á Íslandi . Strengurinn er 2250 km á lengd og með flutningsgetu upp að 5.1 Tbit/sek .

Strengurinn fer í gegn um eftirtalda staði.

# Landeyjar, Ísland
# Blaabjerg, Danmörk

## Tilvísanir
Reitafylki

**Reitafylki** er hugtak í fylkjafræði sem á við fylki sem hefur verið skilgreind með minni fylkjum; sem kallast **reitir**.

## Dæmi

Hægt er að skipta fylkinu 

:\mathbf{P} = \begin{bmatrix}
1 & 1 & 2 & 2\\
1 & 1 & 2 & 2\\
3 & 3 & 4 & 4\\
3 & 3 & 4 & 4\end{bmatrix}

niður í fjóra reiti sem er hver um sig 2×2 að stærð 

:\mathbf{P}_{11} = \begin{bmatrix}
1 & 1 \\
1 & 1 \end{bmatrix},   \mathbf{P}_{12} = \begin{bmatrix}
2 & 2\\
2 & 2\end{bmatrix},  \mathbf{P}_{21} = \begin{bmatrix}
3 & 3 \\
3 & 3 \end{bmatrix},   \mathbf{P}_{22} = \begin{bmatrix}
4 & 4\\
4 & 4\end{bmatrix}.

Þetta reitafylki má tákna á eftirfarandi vegu

:\mathbf{P} = \begin{bmatrix}
\mathbf{P}_{11} & \mathbf{P}_{12}\\
\mathbf{P}_{21} & \mathbf{P}_{22}\end{bmatrix}.

## Hornalínu-reitafylki

**Hornalínu-reitafylki** kallast þau reitafylki sem eru ferningslaga hornalínufylki þar sem stökin í aðalhornalínunni/meginhornalínunni eru ferningsfylki af hvaða stærð sem er (jafnvel 1x1 fylki), og þau stök sem eru ekki á aðalhornalínunni eru 0. Hornalínu-reitafylkið A er ritað á forminu

: 
\mathbf{A} = \begin{bmatrix} 
\mathbf{A}_{1} & 0 & \cdots & 0 \\ 0 & \mathbf{A}_{2} & \cdots &  0 \\
\vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\
0 & 0 & \cdots & \mathbf{A}_{n} 
\end{bmatrix}


þar sem A_{k} er ferningsfylki.

## Heimildir
Sól í Norðurmýri

**Sól í Norðurmýri** er bók eftir Magnús Þór Jónsson (betur þekktur undir nafninu Megas) og er skrifuð ásamt Þórunni Valdimarsdóttur, sagnfræðingi. Sól í Norðurmýri var gefin út árið 1993 og fjallar hún um bernsku Megasar í Norðurmýri fram að unglingsárum.
Reitur

**Reitur** getur átt við:
* Svæði sem er afmarkað
* Blómabeð
* Reit á taflborði
* Heitan reit
* Reit í töflu(en)
* *Reit* í reitafylki

## Tengt efni
* Hornalínureitur
* Reitafylki
White Hart Lane

**White Hart Lane** var knattspyrnuvöllur í Tottenham í Norður-London. Hann var heimavöllur knattspyrnuliðsins Tottenham Hotspur frá 1899 til 2017. Hann tók rúm 36.000 í sæti. Völlurinn var rifinn árið 2017 og er nýr völlur, Tottenham Hotspur Stadium, tók við af honum.
Juice

**Juice** er kvikmynd um fjóra stráka sem leiðast út í glæpi. Ein af fyrstu myndum sem Tupac Shakur lék í.
Ólafur Björn Loftsson

**Ólafur Björn Loftsson** (f. 5. ágúst 1987) er íslenskur kylfingur sem leikur fyrir Nesklúbbinn. Ólafur vann Íslandsmeistaratitilinn í golfi árið 2009 eftir keppni við Stefán Má Stefánsson úr Golfklúbbi Reykjavíkur. Ólafur og faðir hans, Loftur Ólafsson, eru einu feðgarnir sem hafa orðið Íslandsmeistarar í golfi.
Íþróttafélagið Grótta

**Íþróttafélagið Grótta** er íþróttafélag á Seltjarnarnesi stofnað þann 24. apríl 1967. Innan félagsins eru þrjár deildir: fimleikadeild, knattspyrnudeild og handknattleiksdeild. 

## Saga
Garðar Guðmundsson, knattspyrnuáhugamaður, tók árið 1966 að sér að kalla saman hóp drengja á Seltjarnarnesi og hóf skipulagðar æfingar um sumarið. Þetta markaði upphafið að stofnun Íþróttafélagsins Gróttu. Formleg stofnun félagsins var 24. apríl 1967 í samkomusal Mýrarhúsaskóla. Í upphafi var félagið ekki deildaskipt, þar sem einungis var iðkuð knattspyrna, en síðar bættust við handknattleiksdeild og fimleikadeild. Í gegnum árin hafa fjölmargar íþróttagreinar verið iðkaðar innan félagsins, þar á meðal körfuknattleikur, skák og skíði. Nú eru aðeins þrjár virkar deildir: fimleikadeild, handknattleiksdeild og knattspyrnudeild.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Saga íþróttafélagsins Gróttu - Frá árinu 1967 til ársins 2006
Landeyjahöfn

**Landeyjahöfn** er höfn vestan ósa Markarfljóts í Landeyjum. Áætlunarsiglingar ferjunnar Herjólfs á milli Vestmannaeyja og Landeyja hófust 21. júlí 2010.

## Tenglar
* Heimasíða Herjólfs
* ''Landeyjahöfn valin framtak ársins''; grein af Rúv.is 2011
Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010

**Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010** fóru fram þann 29. maí 2010. Kosningarnar einkenndust af slakri kjörsókn (73,5%), föllnum meirihluta víðsvegar um land og velgengni óháðra og staðbundinna framboða. Meirihlutar féllu í öllum stærstu þéttbýlissvæðum landsins; Reykjavík, Kópavogi, Hafnafirði og Akureyri. Sérstaka athygli vakti framboð Besta flokksins í Reykjavík sem fékk sex fulltrúa kjörna og Lista fólksins á Akureyri sem fékk sex fulltrúa kjörna og hreinan meirihluta.

## Niðurstöður eftir sveitarfélögum
}
|
Greidd atkvæði=2.347|
Fulltrúafjöldi=9|
Fyrri fulltrúafjöldi=9|
Breyting=0|
Kjörskrá=3.205|
Kjörsókn=73,2%|
}}

**<big>[[Fljótsdalshreppur]]</big>**

*  Óhlutbundin kosning

### Höfuðborgarsvæðið

### Norðurland eystra

**<big>[[Grýtubakkahreppur]]</big>**

* Óhlutbundin kosning

**<big>[[Langanesbyggð]]</big>**

* Óhlutbundin kosning

**<big>[[Svalbarðshreppur]]</big>**

* Óhlutbundin kosning

**<big>[[Svalbarðsstrandarhreppur]]</big>**

* Óhlutbundin kosning

**<big>[[Tjörneshreppur]]</big>**

* Óhlutbundin kosning

### Norðurland vestra

**[[Akrahreppur]]**

* Óhlutbundin kosning

**[[Skagabyggð]]**

* Óhlutbundin kosning

### Reykjanes

### Suðurland

**[[Ásahreppur]]**

* Óhlutbundin kosning

### Vestfirðir

**[[Árneshreppur]]**

* Óhlutbundin kosning

**[[Bæjarhreppur]]**

* Óhlutbundin kosning

**[[Kaldrananeshreppur]]**

* Óhlutbundin kosning

**[[Reykhólahreppur]]**

* Óhlutbundin kosning

### Vesturland

**[[Dalabyggð]]**

* Óhlutbundin kosning

**[[Eyja- og Miklaholtshreppur]]**

* Óhlutbundin kosning

**[[Helgafellssveit]]**

* Óhlutbundin kosning

**[[Skorradalshreppur]]**

* Óhlutbundin kosning

## Tilvísanir

## Sjá einnig

* Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi

## Tenglar

* Vefur um sveitarstjórnarkosningar á kosningavef dómsmála- og mannréttindaráðuneytis Íslands 
* Vefur RÚV um kosningarnar 
* Vefur Mbl.is um kosningarnar
* Kosningasaga
* Úrslit sveitarstjórnarkosninganna 2010
Lanín

**Lanín** (spænska: *Volcán Lanín*) er virk eldkeila í Andesfjöllum á landamærum Suður-Chile og Argentínu. Lanín er hæsta fjall í Araucanía-héraði, 3.776 metrar á hæð.
Austral-háskóli í Síle

**Austral-háskóli í Síle** (spænska: *Universidad Austral de Chile*, *UACh*) er síleskur háskóli í borginni Valdivia í Síle. Hann er elsti og stærsti háskólinn í Los Ríos-héraði. Skólinn var stofnaður árið 1954.

## Tengill
* Vefur Austral-háskóla