open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hernán Cortés

**Hernán(do) Cortés** (1485 – 2. desember 1547) var spænskur landvinningamaður sem lagði Mexíkó undir Spán.  Hann ákvað ungur að reyna fyrir sér í Nýja heiminum og kom þangað fyrst árið 1506. Hann tók þátt í að leggja Kúbu og Hispaníólu undir Spán og hlaut að launum fyrir það stóra landareign, þræla og aðalstign sem markgreifi af Oaxaca-dalnum.

Ferðir Francisco Hernández de Córdoba og Juan de Grijalva til Júkatanskaga sannfærðu Cortés um að þar væri gnægð gulls að hafa, svo hann seldi eignir sínar fyrir skip og vistir til að leggja í leiðangur til meginlandsins. 1519 lagði hann upp frá Kúbu í óþökk landstjórans Diego Velázquez de Cuéllar með ellefu skip, 500 menn og fimmtán hesta. Þegar hann kom til Júkatan stofnaði hann staðinn Veracruz og lýsti landið eign Karls 1. Spánarkonungs. Brátt komu til hans sendimenn frá Montesúma II, keisara Asteka í borginni Tenochtitlán, með gjafir og gull sem þeir vonuðu að myndi halda Spánverjunum burtu, en hafði þveröfug áhrif.

Cortés ákvað að reyna að byggja upp veldi í Mexíkó, í stað þess að ræna því sem hann gat og snúa aftur til Kúbu. Hann lét því sökkva öllum skipum leiðangursins, nema einum bát sem átti að halda uppi samskiptum við Spán, og hélt með menn sína inn í landið. Hópurinn kom til hinnar fljótandi borgar Asteka 8. nóvember 1519 og Montesúma bauð þá velkomna. En Cortés gerði kröfur um meira gull, og að musterum Asteka yrði breytt í helgidóma heilagrar Maríu. Hann tók Montesúma höndum sem tryggingu gegn uppreisn. Hann fékk þá boð um að Velázquez landstjóri hefði sent menn til að taka hann höndum fyrir óhlýðni. Hann hélt því með hluta liðs síns aftur til strandar og sigraði Kúbverjana. 

Þegar Cortés kom aftur til Tenochtitlán komst hann að því að menn hans höfðu drepið nær alla höfðingja Asteka, og að þeir sem eftir lifðu höfðu kjörið nýjan keisara, Cuitláhuac. 1. júlí 1520 reyndi Cortés að laumast með menn sína og hesta burt frá borginni í skjóli nætur. Ráðagerðin mistókst og endaði með stórorrustu þar sem yfir 400 Spánverjar voru drepnir og Cortés sjálfur slapp naumlega.

Eftir þetta lét Cortés smíða tólf brigantínur til að setjast um borgina úr efnivið úr skipunum sem þeir höfðu sökkt við ströndina. Þegar umsátrið hófst lagðist bólusótt bæði á Spánverjana og íbúa borgarinnar. Veikin braut aftur baráttuþrek Astekanna og síðasti keisari þeirra Cuauhtémoc gafst upp fyrir Cortés 13. ágúst 1521. 

Cortés var gerður að landstjóra yfir Nýja Spáni. Sem slíkur reyndi hann að halda uppi reglu og barðist gegn stofnun plantekra, þar sem hann hafði séð hvaða skaða slíkur efnahagur olli á Kúbu og Hispaníólu. Hann sneri að lokum aftur til Evrópu þar sem hann lést í Castilleja de la Cuesta í héraðinu Sevilla á Spáni, vellauðugur maður.

## Tenglar
...which was the son of

***...which was the son of*** (2000) er a cappella tónverk fyrir blandaðan kór.  Verkið er samið af eistneska tónskáldinu Arvo Pärt í tilefni af alþjóðlega kórverkefninu Raddir Evrópu.  Textinn við verkið er upptalning á ættartölu Jesú, rakin frá honum til Guðs.  Verkið er tileinkað Þorgerði Ingólfsdóttur en hún var aðalstjórnandi Radda Evrópu.
Hispaníóla

**Hispaníóla** (spænska: **La Española**) er önnur stærsta eyjan í Stóru-Antillaeyum. Kristófer Kólumbus kom þangað 1492 og stofnaði þar fyrstu spænsku nýlenduna í Nýja heiminum ári síðar.

Eyjan skiptist milli landanna Haítí og Dóminíska lýðveldisins.
1492

Árið **1492** (**MCDXCII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 26. september - Á þriggja hreppa þingi í Spjaldhaga í Eyjafirði dæmdi Ambrosius Illiquad hirðstjóri Bjarna Ólason í Hvassafelli til að sæta upptöku eigna sinna, sem skyldu skiptast til helminga milli konungs og Ólafs Rögnvaldssonar Hólabiskups. Hirðstjóranum hafði mistekist að koma þessu fram árið áður.
* Hallsteinn Þorsteinsson og Sesselja Þorsteinsdóttir gáfu jörðina Skriðu í Fljótsdal til klausturhalds.

### Fædd

### Dáin
* Sigurður Jónsson, príor í Möðruvallaklaustri (f. um 1407).

## Erlendis
* 2. janúar - Boabdil, síðasti márakonungurinn í Granada, gafst upp fyrir her Ferdínands og Ísabellu eftir langt umsátur. Þar með lauk 800 ára veldi Mára á Íberíuskaga.
* 31. mars - Ferdínand og Ísabella fyrirskipuðu brottrekstur allra gyðinga frá Spáni nema þeir snerust til kaþólskrar trúar.
* 31. júlí - Gyðingar reknir frá Spáni. Á milli 40.000 og 200.000 gyðingar yfirgáfu landið. Þegar Bajesíð 2., soldánn Ottómanaveldisins, frétti af brottrekstrinum sendi hann flota sinn til að flytja þá burt og fóru margir til Þessalóníku og Smyrnu í Ottómanaveldinu.
* 3. ágúst - Kristófer Kólumbus hélt af stað í siglingu sína yfir Atlantshafið og hugðist ná ströndum Asíu.
* 26. ágúst - Rodigo de Borja varð Alexander VI páfi.
* 12. október - Kristófer Kólumbus tók land á eyjunni San Salvador í Vestur-Indíum. Það markaði upphafið að landvinningum Evrópubúa í Nýja heiminum.
* 28. október - Kólumbus kom til Kúbu.
* 5. desember - Kristófer Kólumbus varð fyrstur Evrópumanna til þess að stíga á land á Hispaníólu.
* 31. desember - Um 100.000 gyðingar voru reknir frá Sikiley.

### Fædd
* 11. apríl - Margrét, drottning Navarra, kona Hinriks 2. (d. 1549).

### Dáin
* 9. apríl - Lorenzo de'Medici, fursti af Flórens (Lorenzo hinn stórfenglegi) (f. 1449).
* 7. júní - Kasimír 4. Jagiellon, konungur Póllands (f. 1427).
* 7. júní - Elísabet Woodville, Englandsdrottning, kona Játvarðar 4. (f. 1437).
* 25. júlí - Innósentíus VIII páfi (f. 1432).
Sid Meier

**Sid Meier** (fæddur 1954) er þekktur tölvuleikjahönnuður. Hann hefur hannað nokkra af vinsælustu tölvuleikjum allra tíma. Meier hefur margsinnis verið heiðraður fyrir framlag sitt til tölvuleikjaiðnaðarins og er enn í dag talinn meðal stærstu nafnanna í þeim geira.

## Ferill
Sid Meier stofnaði MicroProse ásamt Bill Stealey árið 1982. Hjá MicroProse hannaði Meier leikinn sem hann er þekktastur fyrir, *[[Civilization (tölvuleikur)|Civilization]]*. Meier yfirgaf að lokum MicroProse og stofnaði árið 1996 fyrirtækið Firaxis Games ásamt Jeff Briggs. Í dag gefur Firaxis út herkænskuleiki, en margir þeirra eru endurgerðir eldri leikja Meiers, svo sem *[[Civilization III (tölvuleikur)|Civilization III]]* og *[[Sid Meier's Pirates! (tölvuleikur)|Pirates!]]*.

Árið 1999 varð Meier annar maðurinn til að komast í Academy of Interactive Arts and Sciences' Hall of Fame. Sá fyrsti var Shigeru Miyamoto frá Nintendo.

Meier er hamingjusamur fjölskyldufaðir í Hunt Valley, Maryland.

## Tilvitnun
„Leikur er röð af áhugaverðum ákvörðunum.“

## Leikir
Meier hefur hannað leiki í um þrjá áratugi.  Nokkrir af þekktari leikjum hans eru hér í tímaröð:

**[[Solo Flight]]* (1984) 
**[[Kennedy Approach]]* (1985) 
**[[F-15 Strike Eagle]]* (1985)
**[[Silent Service]]* (1985)
**[[Sid Meier's Pirates!]]* (1987)
**[[F-19 Stealth Fighter]]* (1988)
**[[Covert Action]]* (1990)
**[[Railroad Tycoon]]* (1990)
**[[Civilization (computer game)|Civilization]]* (1991)
**[[Sid Meier's Pirates!|Pirates! Gold]]* (1993)
**[[Colonization (game)|Colonization]]* (1994)
* *[[Civilization II]]* (1996)
**[[Sid Meier's Gettysburg!]]* (1997)
**[[Sid Meier's Alpha Centauri]]* (1999)
* *[[Civilization III]]* (2001)
* *[[Sid Meier's SimGolf|SimGolf]]* (2002)
* *[[Sid Meier's Pirates!]]* (2004)
* *[[Civilization IV]]*, (2005)

## Tenglar
* Vefsíða Firaxis
* The Sid Meier Legacy
1519

Árið **1519** (**MDXIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Grímur Jónsson varð lögmaður norðan og vestan.
* Ögmundur Pálsson var kjörinn biskup í Skálholti.
* Týli Pétursson hirðstjóri og Ögmundur Pálsson biskupsefni deildu á Alþingi en Vigfús Erlendsson gekk á milli þegar Týi ætlaði að slá og stinga Ögmund.
* Arnfinnur Þorsteinsson varð hirðstjóri.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis
* 4. mars - Hernán Cortés lenti við Veracruz á Júkatanskaga í Mexíkó.
* 28. júní - Karl 1. Spánarkonungur varð keisari hins Heilaga rómverska ríkis sem Karl 5.
* 10. ágúst - Ferdinand Magellan lagði af stað frá Sevilla með þrjú skip í hnattsiglingu sína. Eftir fimm vikna bið í Sanlúcar de Barrameda hélt leiðangurinn loks af stað frá Spánarströndum 20. september.
* 8. nóvember - Montesúma 2. bauð Hernán Cortés velkominn inn í borg Asteka, Tenochtitlán.

### Ódagsett
* Spánverjar uppgötvuðu Barbados í Vestur-Indíum.
* Kakó barst fyrst til Evrópu frá Nýja heiminum.
*Betlehemsturninn var fullbyggður í Lissabon.

### Fædd
* 13. apríl - Katrín af Medici, drottning Hinriks 2. Frakkakonungs (f. 1589).
* 31. mars - Hinrik 2. Frakkakonungur (d. 1559).
* 6. júní - Andrea Cesalpino, ítalskur læknir, heimspekingur og grasafræðingur (d. 1603).
* 22. júlí - Innósentíus IX páfi (d. 1591).

### Dáin
* 12. janúar - Maxímilían 1. keisari hins Heilaga rómverska ríkis (f. 1459).
* 2. maí - Leonardo da Vinci, ítalskur listamaður og uppfinningamaður (f. 1452).
* 24. júní - Lucrezia Borgia, ítölsk hertogaynja (f. 1480).
1520

Árið **1520** (**MDXX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Jón Arason tók við ráðsmennsku á Hólum eftir lát Gottskálks Nikulássonar biskup.
* Ögmundur Pálsson sigldi utan til að taka biskupsvígslu í Skálholti. Vigfús Erlendsson og Týli Pétursson sigldu með sama skipi og ætluðu báðir að sækjast eftir hirðstjóraembættinu.

### Fædd

### Dáin
* Jón Sigmundsson lögmaður (f. um 1455).
* 28. desember - Gottskálk Nikulásson Hólabiskup (f. 1469).
* Árni Steinmóðsson, ábóti í Þykkvabæjarklaustri.

## Erlendis
* 18. janúar – Kristján 2. sigraði Svía undir stjórn Steins Sture í orrustunni á ísnum á Åsunden.
* Júní - Montesúma 2. keisara Asteka, steypt af stóli þar sem hann var fangi Spánverja, og bróðir hans Cuitláhuac kjörinn keisari.
* 15. júní - Leó X páfi gaf út páfabulluna *Exsurge Domine*, þar sem hann hótaði Marteini Lúther bannfæringu.
* 1. júlí - *La Noche Triste*, stórorrusta milli Spánverja og Asteka á brú við borgina Tenochtitlán þar sem 400 Spánverjar og 2.000 innfæddir bandamenn þeirra týndu lífinu. Foringi Spánverja, Hernán Cortés, slapp naumlega.
* Október - Cuitláhuac, keisari Asteka, dó úr bólusótt. Cuauhtémoc tók við.
* 1. nóvember - Kristján 2. var kjörinn konungur Svíþjóðar.
* 8.-10. nóvember - Stokkhólmsvígin: Um 85 sænskir aðalsmenn voru teknir af lífi fyrir að berjast gegn Kristjáni.
* 28. nóvember - Þrjú skip undir stjórn Ferdinands Magellans komu á Kyrrahafið eftir að hafa siglt um sundin í Suður-Ameríku.
* Karl 1. konungur Spánar krýndur keisari hins Heilaga rómverska ríkis sem Karl 5.

### Fædd
* (líklega) Poul Huitfeldt eða Páll Hvítfeldur, danskur aðalsmaður sem var höfuðsmaður á Íslandi og síðar ríkisstjóri í Noregi (d. 1592).

### Dáin
* 3. febrúar - Steinn Sture yngri, ríkisstjóri Svíþjóðar (f. 1493).
* 6. apríl - Rafael, ítalskur listmálari (f. 1483).
* 6. apríl - Kai von Ahlefeldt, áður hirðstjóri á Íslandi, féll í orrustu við Uppsali.
* Júní - Montesúma II, keisari Asteka (f. 1466).
* Október - Cuitláhuac, keisari Asteka.
1518

Árið **1518** (**MDXVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Vor - Bjarndýr mikið kom á land á Skaga og var soltið mjög, mannskætt og grimmt, drap að sögn átta manneskjur, fátækar förukonur með börnum, og braut niður alla hjalla á Skaga fyrir utan Ketu. Fjórtán vopnuðum mönnum undir forystu Ketils Ingimundarsonar bónda í Ketu tókst loks að vinna á dýrinu.
* Tugir manna drukknuðu í Ölfusá þegar Kaldaðarnesferja sökk í miðri á vegna ofhleðslu.
* Erlendur Þorvarðarson, síðar lögmaður, vó mág sinn, Orm Einarsson bónda í Saurbæ á Kjalarnesi, í Viðey.
* Þýskir kaupmenn komnir að Básendum í stað Englendinga.
* Hamborgarkaupmenn hröktu Englendinga frá Hafnarfirði. Kom til bardaga með þeim og féllu um 40 Þjóðverjar en þó höfðu þeir betur.

### Fædd

### Dáin
* 16. október - Stefán Jónsson biskup í Skálholti.
* Björn Guðnason sýslumaður í Ögri.
* Eiríkur Sumarliðason, ábóti í Þingeyraklaustri (f. um 1473).

## Erlendis
* 18. apríl - Bona Sforza var krýnd drottning Póllands og giftist Sigmundi 1.
* Júlí - Dansæðið í Strassborg. Ýmsir dönsuðu þar til þeir duttu niður dauðir.
* Friðrik 1. Danakonungur giftist Soffíu af Pommern.

### Fædd
* 22. apríl - Anton af Bourbon, Navarrakonungur, faðir Hinriks 4. Frakkakonungs (d. 1562).
* 29. september - Tintoretto, ítalskur listmálari (d. 1594).

### Dáin
August 27 – Joan of Naples, queen consort of Naples (b. 1478)
1517

Árið **1517** (**MDXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Stefán Jónsson Skálholtsbiskup fór til Vestfjarða að jafna sakir við Björn Guðnason í Ögri og er sagt að hann hafi komið þangað með 300 manna lið en Björn hafi haft að minnsta kosti jafnmarga menn hjá sér. Þeir sættust þó að sinni og létust svo báðir árið eftir.
* Týli Pétursson varð hirðstjóri.
* Á Alþingi eltu menn Týla hirðstjóra lögréttumann einn sem ekkert hafði til saka unnið, skutu hann og lögðu hald á fé hans.
* Aflátsbréfasali kom til Íslands og var í tvær vikur í Skálholti en Stefán biskup kvaðst ekki standa gegn vilja páfans, en hvorki myndi hann sjálfur kaupa aflátsbréf né neinn sinna manna.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 22. janúar - Tyrkir undir forystu Selíms I, unnu sigur á her Mamelúka í Egyptalandi.
* 3. febrúar - Tyrkir ná'u Kaíró á sitt vald.
* 31. október - Marteinn Lúther hengdi upp 95 greinar á kirkjudyrnar í Wittembergkastala og hóf með því siðbótina.

;Fædd

;Dáin
* 7. mars - María af Aragóníu, Portúgalsdrottning, kona Manúels 1. (f. 1482).
* 21. september - Dyveke, ástkona Kristjáns 2. Danakonungs.
1516

Árið **1516** (**MDXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Vigfús Erlendsson gegndi í raun lögmannsembætti um allt landið því að Jón Sigmundsson, lögmaður norðan og vestan, hafði verið bannfærður.
* Kristín Gottskálksdóttir, dóttir Gottskálks biskups Nikulássonar, giftist Jóni Einarssyni sýslumanni á Geitaskarði.

### Fædd

### Dáin
* Árni Sveinbjarnarson, ábóti í Viðeyjarklaustri. 

## Erlendis

* Mars - Karl frá Ghent kjörinn eftirmaður Ferdinands Spánarkonungs.
* 23. apríl - Reinheitsgebot, reglur um hreinleika bjórs, sett í Bæjaralandi.
* Júlí - Selím 1. Tyrkjasoldán segir Mamelúkum í Egyptalandi stríð á hendur og ræðst inn í Sýrland.
* Bókin *[[Utopia]]* eftir Thomas More kom út í fyrsta sinn.

### Fædd
* 1. janúar - Margrét Leijonhufvud, drottning Svíþjóðar, kona Gústafs Vasa (d. 1551).
* 18. febrúar - María 1. Englandsdrottning (Blóð-María) (d. 1558).

### Dáin
* 23. janúar - [Ferdinand 2. af Aragóníu] (f. [1452).
* 9. ágúst - Hieronymus Bosch, hollenskur málari.
Göfugu sannindin fjögur

**Göfugu sannindin fjögur** eru kennd í búddisma sem grunnlífspeki Búdda sem búddísk heimspeki byggir á:

# Þjáning (*Dukkha*): Þjáning er hluti af lífinu og lífið er hverfult. 
# Uppruni þjáningar (*Samudaya*): Þjáning á sér uppruna í löngunum (*[[tanha]]*).
# Stöðvun þjáningar (*Nirodha*): Þjáningu má stöðva með því að koma í veg fyrir langanir. 
# Áframhald (*Magga*): Þegar við erum laus við *Dukkha* getum við farið áttföldu leiðina.
1515

Árið **1515** (**MDXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Möðruvallamálum lauk með sátt á Alþingi, en það voru erfðadeilur sem staðið höfðu í tuttugu ár milli Þorvarðar Erlendssonar lögmanns og systkina hans annars vegar og Gríms Pálssonar sýslumanns hins vegar.
* Ögmundur Pálsson varð ábóti í Viðeyjarklaustri.

### Fædd
* Oddur Gottskálksson, lögmaður (eða 1514; d. 1556).

### Dáin

## Erlendis

* Spánverjar hernámu mestan hluta konungsríkisins Navarra.
* Sögurnar um Till Ugluspegil komu út í fyrsta sinn í Þýskalandi.
* Frans 1. varð konungur Frakklands.
* Selím 1. Tyrkjasoldán réðist inn í Persíu.
* Svíþjóð lýsti yfir sjálfstæði.
* 13.-14. september var stórorrustan við Marignano háð nálægt Mílanó. Frakkar sigruðu svissneskan her og hertóku borgina. Í kjölfarið lýsti Sviss yfir ævarandi hlutleysi.

### Fædd
* 21. júlí - Filippo Neri, ítalskur dýrlingur og stofnandi Institutum Oratorii.
* 22. september - Anna af Cleves, fjórða kona Hinriks 8. (d. 1557).
### Dáin
* 1. janúar - Loðvík 12. konungur Frakklands.
* 16. desember - Afonso de Albuquerque, portúgalskur sæfari og landstjóri á Indlandi.
1514

Árið **1514** (**MDXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Jón Arason varð Hólaráðsmaður.
* Søren Andersen Norby varð hirðstjóri á Íslandi. Hannes Eggertsson varð fógeti hans.
*Bardaginn í Vestmannaeyjum milli Englendinga og Síðumanna var háður.

### Fædd
* Oddur Gottskálksson, lögmaður (eða 1515; d. 1556).

### Dáin
* 12. maí - Jón Þorvaldsson, ábóti í Þingeyraklaustri.

## Erlendis

* 30. júlí - Rússar hertóku pólsku borgina Smolensk.
* 8. september - Stórorrustan við Orsa í (Hvítarússlandi). Sameiginlegur her frá Litáen og Póllandi sigraði Rússa.
* 9. október - Loðvík 12. Frakkakonungur gekk að eiga Maríu Tudor, systur Hinriks 8. Englandskonungs. Hann dó tæpum þremur mánuðum síðar.
* Byrjað var að reisa Fugger-hverfið (Fuggerei) í Ágsborg.

### Fædd

### Dáin
* 9. janúar - Anna af Bretagne (f. 1477), sem giftist fyrst Maximilian 1. keisara (hjónabandið var ógilt), svo Karli 8. Frakkakonungi og síðast Loðvík 12. Frakkakonungi.
* 11. mars - Donato Bramante, ítalskur arkitekt (f. 1444).
* Anna af Brandenborg, fyrri kona Friðriks 1. Danakonungs (f. 1487).
Finnska

**Finnska** (*suomi*) er tungumál rúmlega fimm milljóna manna, aðallega í Finnlandi en einnig í Bandaríkjunum og Svíþjóð. Finnska tilheyrir flokki finnsk-úgrískra tungumála, en tungumálaættin nær yfir landsvæði frá Noregi, inn í Síberíu og Karpatafjöll. Til þessa málaflokks teljast m.a. tungumál eins og ungverska og eistneska.

## Saga
Saga fólksins og tungumálsins í Finnlandi er mörgum nokkuð viðkvæmt viðfangsefni. Finnska, eins og mörg önnur tungumál, hefur orðið fyrir miklum menningaráhrifum frá öðrum löndum um langt skeið og er enn í þróun. Saga tungumálsins er forvitnileg en þar til nýlega var því haldið fram að forfeður þeirra Finna, sem nú byggja Finnland, hafi numið þar land fyrir um tvö þúsund árum og hafi komið úr austri. Þó er talið að Finnland hafi verið byggt fólki strax eftir ísöldina fyrir um níu þúsund árum.

Finnska virðist eiga rætur að rekja langt aftur til fortíðar. Sú finnska, sem töluð er af innfæddum nú á dögum, er hinsvegar nokkuð nýleg smíð en ritmálið varð til á 16. öld. Nútímafinnska kom til sögunnar á 19. öld og er sprottin af sterkri hreyfingu þjóðernissinna. Þegar Finnland varð sjálfstætt ríki árið 1917 varð Finnland að ríki þar sem töluð eru tvö tungumál, finnska og sænska. Þessi tvö tungumál teljast nú bæði opinber tungumál Finnlands þrátt fyrir að finnska sé ríkjandi en um 290.000 hafa sænsku að móðurmáli í landinu.

## Málfræði
Í finnsku er hvorki ákveðinn né óákveðinn greinir. Nafnorð hafa ekkert málfræðilegt kyn og lýsingarorð taka því engum slíkum beygingum. Ennfremur er enginn greinarmunur gerður á kynjum í persónu- og eignarfornöfnum þriðju persónu. Fleirtala er mynduð með viðskeytinu *-t* í nefnifalli og þolfalli, -t eða *-i-* eða báðum í eignarfalli og -i í öllum öðrum föllum. Ef persónulegu eignarviðskeyti er bætt við nefnifall eða þolfall í fleirtölu er *t*-viðskeytið ekki notað og fleirtölumerking skilst þá af samhenginu. Nafnorð hafa fimmtán föll: nefnifall, þolfall, eignarfall, verufall, deildarfall, áhrifsfall, íverufall, úrferðarfall, íferðarfall, nærverufall, sviptifall, áferðarfall, aðferðarfall, samvistarfall og fjarverufall. Aðferðarfall, samvistarfall og fjarverufall eru nær eingöngu notuð í ritmáli.

Stafsetning er næsta hljóðrétt, það er að segja lítill sem enginn munur er á því hvernig málið er ritað og talað. Sérhljóðin *a*, *o* og *ö* eru eins og í íslensku, [i] er borið fram sem *í*, [e] sem *i* og [ä] (a með tvípunkti) sem *e*, [y] sem *u* og [u] sem *ú*. Samhljóðin [b], [g] og [f] koma aðeins fyrir í nýlegum tökuorðum, það er að segja þessi hljóð eru ekki til í orðum af finnskum uppruna.
Sagnorð beygjast í persónum og tölum. Persónuendingar sagnorða eru: 1.p.et. -n, 2.p.et. -t, 3.p.et. -o, 1.p.flt. -me, 2.p.flt. -te, 3.p.flt. -vat.
Óvíst er hvort augljós líkindi persónuendinga og þá sérstaklega 1. og 2. persónu fleirtölu við indóevrópsk mál sé til komin fyrir áhrif frá þeim eða fyrir tilviljun enda ekki gott að skyggnast aftur í fornöld. Þá má nefna að spurning er ekki mynduð með umröðun orða heldur sérstöku spurnarviðskeyti (við sagnorð) -ko. Þannig væri “þú ert klikkaður” - olet hullu, en “ert þú klikkaður?” - oletko hullu?
1511

Árið **1511** (**MDXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Englendingar tóku Hamborgarskip við Ísland og fóru með það og áhöfn þess til Hull.
* Grímur Pálsson sýslumaður þurfti að fara frá Möðruvöllum eftir konungsúrskurð, svonefnda Möðruvallaréttarbót. Hann fékk jörðina þó aftur seinna.

### Fædd
* (líklega) - Þórunn Jónsdóttir, húsfreyja á Grund (d. 1593).

### Dáin
* Halldór Ormsson, ábóti í Helgafellsklaustri (eða 1512).

## Erlendis
* 24. ágúst - Afonso de Albuquerque hertók borgina Malakka. Malakkaskaginn komst þá á valdPortúgala.
* Diego Velázquez de Cuéllar og Hernán Cortés lögðu Kúbu undir Spán.
* Fyrstu svörtu þrælarnir voru fluttir til Kólumbíu.
* Erasmus frá Rotterdam gaf út *[[Lof heimskunnar]]*.

### Fædd
* 3. júlí - Giorgio Vasari, ítalskur listmálari, arkitekt og rithöfundur (d. 1574).
* 9. júlí - Dórótea af Saxlandi-Láinborg, Danadrottning, kona Kristjáns 3. (d. 1571).
* 29. september - Miguel Serveto, spænskur læknir og guðfræðingur (d. 1553). 

### Dáin
* 31. desember - Svante Nilsson, ríkisstjóri Svíþjóðar frá 1504 (ýmist talinn hafa dáið þennan dag eða 2. janúar 1512).
Ásta Sigurðardóttir

**Ásta Jóna Sigurðardóttir** (1. apríl 1930 - 21. desember 1971) var íslenskur rithöfundur og myndlistarkona. 

Ásta fæddist á Litla-Hrauni í Kolbeinsstaðahreppi í Hnappadalssýslu. Hún var dóttir Sigurðar Benjamíns Constantínusar Jónssonar og Þórönnu Guðmundsdóttur. Systir Ástu heitir Ástríður Oddný Sigurðardóttir og er tveimur árum yngri en Ásta. Ásta lést árið 1971, eftir langa baráttu við áfengisfíkn.

Bækur og náttúra áttu hug Ástu í æsku, bækur þó stærri hlut. Hún lauk kennaraprófi frá Kennaraskóla Íslands árið 1950. 

Ásta birti nokkrar af sögum sínum í tímaritum og myndskreytti sjálf. Hún þýddi einnig mikið af erlendum bókmenntaverkum t.d úr spænsku.

Ásta birti eina af fyrstu módernísku smásögunum á Íslandi, en sagan heitir *Í hvaða vagni?* og birtist í Tímariti Máls og Menningar árið 1953.

Árið 1992 kom út ævisaga Ástu Sigurðardóttur, *Minn hlátur er sorg*, eftir Friðriku Benónýsdóttur. Hún var endurútgefin árið 2021. 

## Bækur eftir Ástu
* *Sunnudagskvöld til mánudagsmorguns*, (smásögur, útg. 1961). 

## Heimildir
* Guðmundur D. Haraldsson, *Hjólaskautarnir breyta ekki um innræti [..]*, sótt þann 14. febrúar 2006 af http://binhex.eu.org/files/misc/asta-sigurdardottir.pdf .
1510

Árið **1510** (**MDX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Víðidalstungureið Einars Oddssonar og Péturs Loftssonar gegn Jóni Sigmundssyni.
* Mikið gos í Heklu, öskufall á Suðurlandi.
* Hans Rantzau varð hirðstjóri yfir Íslandi.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis
* Janúar - Katrín af Aragóníu eignaðist fyrsta barn þeirra Hinriks 8., andvana dóttur.
* 27. febrúar - Portúgalinn Afonso de Albuquerque lagði Goa á Indlandi undir sig.
* 21. apríl - Lýbikumenn sögðu Dönum stríð á hendur. Nokkru síðar gengu Svíar í lið með Lýbikumönnum.
* Peter Henlein í Nürnberg smíðaði fyrsta vasaúrið sem sögur fara af.
* Farsótt sem mögulega var inflúensa breiddist út frá Sikiley.

### Fædd
* 22. júlí - Alessandro de' Medici, hertogi af Flórens (d. 1537).
* Ambroise Paré, franskur skurðlæknir (d. 1590).

### Dáin
* 1. mars - Francisco de Almeida, fyrsti landstjóri Portúgala á Indlandi.
* 17. maí - Sandro Botticelli, ítalskur málari endurreisnartímans.
* Október - Giorgione, ítalskur listmálari (f. um 1477).
* 31. desember - Bianca Maria Sforza, keisaraynja, kona Maxímilíans 1., keisara hins Heilaga rómverska ríkis (f. 1472).
1509

Árið **1509** (**MDIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Jón Sigmundsson varð lögmaður norðan lands og vestan.
* Halldór Ormsson lagði niður ábótastarf í Helgafellsklaustri.

### Fædd

### Dáin
* Narfi Jónsson, ábóti í Þykkvabæjarklaustri og áður príor í Skriðuklaustri.

## Erlendis
* 3. febrúar - Sjóorrustan við Diu. Francisco de Almeida sigraði sameinaðan sjóher Egypta, araba og Indverja. Portúgalir urðu eftir þetta einráðir á vestanverðu Indlandshafi.
* 22. apríl - Hinrik 8. varð konungur Englands við lát föður síns Hinriks VII.
* 27. apríl - Júlíus II páfi setti Feneyjar í bann þar sem Feneyingar höfðu hafnað því að láta hluta Romagna-héraðs í hendur páfastóls.
* 11. júní - Hinrik 8. Englandskonungur gekk að eiga Katrínu af Aragon, sem áður hafði verið gift Arthúr bróður hans.
* 10. september - Jarðskjálfti í Istanbúl. 109 moskur hrundu og talið er að 10.000 manns hafi farist.
* Erasmus frá Rotterdam gaf út þekktasta verk sitt, *Lof heimskunnar*.
* Peter Henlein í Nürnberg í Þýskalandi smíðaði elsta þekkta vasaúrið.

### Fædd
* 10. júlí - Jóhann Kalvín, guðfræðingur mótmælendahreyfingarinnar (d. 1564).
* Edward Seymour, hertogi af Somerset (d. 1552).

### Dáin
* 21. apríl - Hinrik 7., konungur Englands (f. 1457).
* 29. júní - Lafði Margrét Beaufort, móðir Hinriks 7. Englandskonungs (f. 1443).
* 25. október - Jóhann 2. Portúgalskonungur (f. 1455).
1513

Árið **1513** (**MDXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 10. maí - Leiðarhólmssamþykkt var gerð að undirlagi Jóns Sigmundssonar lögmanns og Björns Guðnasonar í Ögri.
* Vigfús Erlendsson varð lögmaður sunnan og austan eftir lát Þorvarðar bróður síns.

### Fædd

### Dáin
* Þorvarður Erlendsson lögmaður dó í Noregi.

## Erlendis
* 20. janúar - Kristján 2. varð konungur Danmerkur og Noregs eftir lát Hans konungs.
* 27. mars - Juan Ponce de Leon sá strönd Flórída og hélt að það væri eyja.
* 6. júní - Orrustan við Novara á Ítalíu. Svissneskur her sigraði Frakka.
* 16. ágúst - Orrustan við Guingate nálægt Calais. Maximilian 1. keisari og Hinrik 8. unnu her Frakka.
* 9. september - Orrustan á Flodden Field á Norður-Englandi. Þar sigraði Hinrik 8. Englandskonungur her Skota sem gert höfðu innrás í England. Jakob 4. Skotakonungur féll.
* 25. september - Vasco Núñez de Balboa sá Kyrrahafið frá vesturströnd Panama.

### Fædd
* 24. september - Katrín af Saxe-Lauenburg, drottning Svíþjóðar, kona Gústafs Vasa (d. 1535).

### Dáin
* 20. janúar - Hans Danakonungur (f. 1481).
* 21. febrúar - Júlíus II páfi (f. 1443).
* 9. september - Jakob 4. Skotakonungur (f. 1473).
1512

Árið **1512** (**MDXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Klausturkirkjan á Skriðuklaustri var vígð.
* Englendingar unnu ýmis spellvirki á Íslandi, rændu fénaði og hlóðu sér virki.

### Fædd
* Gissur Einarsson Skálholtsbiskup (líklega) (d. 1548).

### Dáin

## Erlendis

* 19. október - Marteinn Lúther varð doktor í guðfræði við háskólann í Wittenberg.
* 1. nóvember - Sixtínska kapellan, máluð af Michelangelo Buonarroti, var opnuð almenningi í fyrsta skipti.
* Flórentínska lýðveldið var leyst upp og Medici-fjölskyldan komst aftur til valda.
* Fyrstu Evrópubúarnir komu til Indónesíu.
* Nikulás Kóperníkus staðsetti sólina í miðju sólkerfisins.

### Fædd
* 31. janúar - Hinrik 1. Portúgalskonungur (d. 1580).
* 5. mars - Gerhard Mercator, flæmsk-þýskur kortagerðamaður (d. 1594).
* 10. apríl - Jakob 4. Skotakonungur (d. 1542).
* Anna Boleyn, drottning Englands og önnur kona Hinriks 8. (d. 1536).

### Dáin
* 2. janúar - Svante Nilsson, ríkisstjóri Svíþjóðar (f. 1460).
* 22. febrúar - Amerigo Vespucci landkönnuður, sem heimsálfan Ameríka dregur nafn sitt af.
1508

Árið **1508** (**MDVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Solveig Rafnsdóttir var vígð abbadís í Reynistaðarklaustri.
* Kristín Gottskálksdóttir biskups giftist Þorvarði Erlendssyni lögmanni.

### Fædd
* (sennilega) - Ari Jónsson lögmaður (d. 1550).

### Dáin
* Andrés Guðmundsson sýslumaður (f. um 1440).

## Erlendis
* 4. febrúar - Maxímilían 1. var kjörinn keisari hins Heilaga rómverska ríkis. Hann lét það vera sitt fyrsta verk að ráðast gegn Feneyjum.
* 6. júní - Feneyingar sigruðu keisarann í Fríúlí og hann þurfti að sættast á þriggja ára vopnahlé og láta eftir lönd.
* 10. desember - Heilaga bandalagið milli Maximilíans 1. keisara hins Heilaga rómverska ríkis, Júlíusar II páfa, Loðvíks 12. Frakkakonungs og Ferdínands 2. Aragóníukonungs, myndað gegn Feneyingum.
* Desember - Michelangelo Buonarroti hófst handa við að mála Sixtínsku kapelluna.
* Marteinn Lúther varð prófessor í guðfræði við nýstofnaðan háskóla í Wittenberg.

### Fædd
* 30. nóvember - Andrea Palladio, ítalskur arkitekt (d. 1580).
* (sennilega) - Jane Seymour, Englandsdrottning, þriðja kona Hinriks 8. 

### Dáin
* 27. maí - Ludovico Sforza hertogi af Mílanó (f. 1452).
1505

Árið **1505** (**MDV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 21. janúar - Hans Danakonungur gaf út friðarbréf handa Vigfúsi Erlendssyni af því að hann hafði höggvið hönd af manni.
* 3. febrúar - Víkurkirkja í Reykjavík vígð af Stefáni Jónssyni Skálholtsbiskupi.
* 17. júlí - Norska ríkisráðið dæmdi Kai von Ahlefeldt frá hirðstjórn á Íslandi.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 27. júní - Hinrik prins af Englandi, síðar Hinrik 8., sleit trúlofun við Katrínu af Aragóníu að boði föður síns. Þau giftust þó síðar.
* 2. júlí - Marteinn Lúther hét því að gerast munkur eftir að hafa orðið dauðskelfdur í þrumuveðri. Hann gekk svo í klaustur í Erfurt tveimur vikum seinna.
* Arabar náðu til Kómoreyja.
* Portúgalir reyndu að einoka verslun við hafnarborgir í Austur-Afríku en tókst það ekki fullkomlega.
* Portúgalski landkönnuðurinn Juan de Bermúdez fann Bermúda.
* Portúgalir fundu eyna Máritíus, sem þá var óbyggð.
* Bændaánauð komið á í Póllandi.

;Fædd
* 18. september - María af Austurríki, drottning Ungverjalands og Bæheims og ríkisstjóri Niðurlanda (d. 1558).

;Dáin
* 4. febrúar - Jóhanna af Valois, fyrsta kona Loðvíks 12. Frakkakonungs (f. 1464).
* 27. október - Ívan 3., keisari Rússlands.
1504

Árið **1504** (**MDIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Torfi Jónsson í Klofa gerði aðsúg að Arnóri Finnssyni sýslumanni þar sem hann sat í dómi á Alþingi og höfðu menn hans „boga, byssur, sverð og arngeira“.

### Fædd

### Dáin
* Torfi Jónsson í Klofa.
* Gísli Filippusson, sýslumaður í Haga.

## Erlendis
* 21. janúar - Svante Nilsson varð landstjóri í Svíþjóð.
* 31. janúar - Frakkar afsöluðu sér Napólí til Ferdinands af Aragóníu, sem varð konungur Napólí sem Ferdinand 3.
* 8. ágúst - Höggmyndin *[[Davíð (Michelangelo)|Davíð]]* eftir Michelangelo Buonarroti sett upp fyrir framan Palazzo Vecchio í Flórens.
* 7. nóvember - Kristófer Kólumbus sneri aftur til Spánar úr fjórðu ferð sinni, þar sem hann hafði ásamt Ferdínand syni sínum kannað strönd Mið-Ameríka<Mið-Ameríku frá Belís til Panama.

### Fædd
* 17. janúar - Píus V páfi (d. 1572).

### Dáin
* Apríl - Filippino Lippi, ítalskur listmálari (f. 1457).
* 26. nóvember - Ísabella 1. af Kastilíu (f. 1451).
1503

Árið **1503** (**MDIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Kai von Ahlefeldt varð hirðstjóri á Íslandi.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis

* 10. maí - Kristófer Kólumbus uppgötvaði Cayman-eyjar og nefndi þær *Las Tortugas* eftir sæskjaldbökum sem hann sá þar.
* 22. október - Píus III kjörinn páfi (krýndur 8. október).
* 1. nóvember - Júlíus II kjörinn páfi.
* Vasco da Gama stofnaði fyrsta virki Portúgala á Indlandi.
* Spánverjinn Juan de Bermudez uppgötvaði Bermúda.
* Leonardo da Vinci byrjaði að mála Mónu Lísu.

### Fædd
* 10. mars - Ferdinand 1. keisari hins heilaga rómverska ríkis.
* 12. ágúst - Kristján 3. konungur Danmerkur.
* dags. ókunn - Nostradamus, franskur læknir og spámaður.

### Dáin
* 18. ágúst - Alexander VI páfi (Alexander Borgia, f. 1431).
* 18. október - Píus III páfi (f. 1439). Hann var páfi í 27 daga.
* 14. desember - Sten Sture eldri, ríkisstjóri Svíþjóðar.
1506

Árið **1506** (**MDVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Narfi Jónsson príor í Skriðuklaustri færði sig yfir í Þykkvabæjarklaustur og varð þar ábóti.
* Þorvarður Helgason varð ábóti í Skriðuklaustri.
* Enskir kaupmenn á Básendum. Þorvarður Erlendsson lögmaður leyfði þeim að versla þar.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis
* 21. janúar - Júlíus II páfi stofnaði Svissneska varðliðið.
* 19. ágúst - Sigmundur 1. varð konungur Póllands.
* Bygging Péturskirkjunnar í Róm hófst. Henni lauk árið 1626.
* Hernán Cortés kom til Nýja heimsins, 22ja ára að aldri.
* Portúgalski sæfarinn Tristão da Cunha uppgötvaði eyjarnar Tristan da Cunha og nefndi þær eftir sjálfum sér.

### Fædd
* 1. júlí - Lúðvík 2., konungur Ungverjalands og Bæheims (d. 1526).

### Dáin
* 20. maí - Kristófer Kólumbus, landkönnuður (f. 1451).
* 26. júlí – Anna af Foix, drottning Ungverjalands (f. 1484).
* 19. ágúst - Alexander Jagiellon Póllandskonungur (f. 1461).
* 13. september - Andrea Mantegna, ítalskur listmálari (f. 1431). 
* 21. september - Filippus 1., konungur Spánar.
Alþjóðaviðskiptastofnunin

**Alþjóðaviðskiptastofnunin** (enska: *World Trade Organization*; skammstafað *WTO*; Franska: *Organisation mondiale du commerce*; Spænska: *Organización Mundial del Comercio* skammstafað *OMC*) er alþjóðastofnun sem hefur umsjón með mörgum samningum sem skilgreina þær reglur sem gilda um viðskipti aðildarríkjanna. Stofnunin var stofnuð 1. janúar árið 1995 og leysti af hólmi GATT-samningana og líkt og sá samningur hefur stofnunin það markmið að reyna að draga úr hömlum á milliríkjaviðskiptum.

Höfuðstöðvar WTO eru í Genf í Sviss. Aðalframkvæmdastjóri er Ngozi Okonjo-Iweala. Aðildarríkin eru 148, öll verða þau að fylgja grundvallarreglunni um bestukjaraviðskipti en í því felst að samskonar vörur frá mismunandi WTO-ríkjum eiga að fá sömu meðferð í innflutningslandinu (á þessu eru þó undantekningar).

WTO er mikið gagnrýnd af andstæðingum hnattvæðingar.

## Uppruni
Samið var um stofnun WTO á fundi í Marrakesh í Marokkó þann 15. apríl 1994 og tók sá samningur gildi 1. janúar 1995. Stofnunin skyldi leysa af hólmi GATT-samningana (*General Agreement on Tariffs and Trade*) sem eru nokkrir viðskiptasamningar sem farið var að gera uppúr síðari heimsstyrjöld til þess að stuðla að aukinni fríverslun. WTO tók þannig uppá sína arma þær reglur og venjur sem höfðu skapast í GATT-kerfinu og fékk það hlutverk að sjá um framkvæmd þeirra og þróa áfram. Hafa ber í huga að GATT var aldrei stofnun og var reyndar aldrei ætlað að vera annað en bráðabirgðalausn þangað til varanlegri stofnun yrði komið á fót. Upphaflega stóð til að koma slíkri stofnun á laggirnar á fimmta áratug 20. aldar og hefði hún hlotið nafnið *International Trade Organization*, stofnskrá hennar var samþykkt á fundi í Havana á Kúbu í mars 1948 en Öldungadeild Bandaríkjaþings neitaði svo að fullgilda hana, án Bandaríkjanna hefði lítið gagn verið af svona stofnun og því var alveg fallið frá hugmyndinni.

## Tilvísanir
Helmingunartími

**Helmingunartími** er sá tími sem það tekur helming geislavirks efnis að sundrast. Hugtakið er notað í lyfjafræði og öðrum greinum.

## Tengt efni
* Geislavirkni
* Vísishrörnun
Gotneskur

**Gotneskur** (enska: *gothic*) á upprunalega við þýskan þjóðflokk, gota, þeim tilheyrir gotnesk tunga og gotneska stafrófið. Orðið gotneskur hefur hins vegar verið notað yfir ýmislegt annað í gegnum tíðina, þá einkum á ensku (*gothic*):

* Á endurreisnartímabilinu var hugtakið notað (á ítölsku: „gotico“) yfir grófan eða villimannslegan listastíl, sem andstæða við klassískan stíl:
** Sjá: gotnesk list, gotneskur arkítektúr og alþjóðleg gotnesk list.
* Á 18. öld var orðið notað sem samheiti við hvaðeina sem kallast gat þýskt.
** Á 18. og 19. öld var það notað yfir skáldsagnastíl, sjá: gotneskar skáldsögur.
* Rómantík 20. aldar notaði hugtakið yfir hvaðeina sem var dimmt og drungalegt:
** Sjá: gotneskur lífsstíll, gotneskt rokk, gotneskt þungarokk og gotnesk tíska. Stundum er talað um að persóna sé „goth“, þá er átt við að lífsstíll hennar sé gotneskur.
** Gothic er einnig hlutverka tölvuleikur.
** Gothic er einnig kvikmynd eftir Ken Russell frá árinu 1986.
** Gothic er tóndiskur gefin út af gotneska metalbandinu Paradise Lost árið 1992.
1507

Árið **1507** (**MDVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Jón Arason var vígður prestur að Helgastöðum í Reykjadal.
* Tyche Vincent, sendiherra Danakonungs í London, skrifaði Jakobi 4. Skotakonungi og segist þar hafa kvartað munnlega við Hinrik 8. Englandskonung yfir því að sex árum áður hefðu Englendingar brotið upp læsta kirkju á Íslandi og rænt konungsskatti sem þar var geymdur.

### Fædd

### Dáin
* Agnes Jónsdóttir abbadís í Reynistaðarklaustri.

## Erlendis
* 25. apríl - Martin Waldseemüller gaf út landakort þar sem Nýi heimurinn var nefndur Ameríka og er það elsta heimild um það heiti.
* Afonso de Albequerque hertók borgina Hormuz við samnefnt sund (við innsiglingu í Persaflóa og stofnaði þar virki.
* Jakob 4. Skotakonungur gaf út starfsleyfi fyrir fyrstu prentsmiðjuna í Skotlandi.
* Ferdínand Spánarkonungur gaf leyfi til að flytja þræla frá Afríku til að vinna á plantekrum á Karíbahafseyjum í stað innfæddra þræla. Þar með hófst flutningur svartra þræla til Ameríku.

### Fædd
* 29. október - Fernardo Álvaro de Toledo, hertoginn af Alba, hinn illræmdi landstjóri Spánverja á Niðurlöndum.

### Dáin
* 12. mars - Cesare Borgia, ítalskur hershöfðingi og stjórnmálamaður (f. 1475).
Rehabilitating Mr. Wiggles

**Rehabilitating Mr. Wiggles** eru teiknimyndasögur eftir Neil Swaab um kynferðislega brenglaðan bangsa að nafni Wiggles. Teiknimyndasögurnar snerta á skoplegan hátt á geðveiki, fíkn, kynlífi, mannhatri og vímu. *Rehabilitating Mr. Wiggles* teiknimyndasögurnar hafa birst í ýmsum tímaritum á borð við New York Press og í sérútgefnum safnbókum.  Auk þess eru teiknimyndasögurnar birtar á vefsíðu Neil Swaab.

## Tengill
* Teiknimyndasögurnar um Mr. Wiggles
Hjálenda

**Hjálenda** er svæði sem ekki er sjálfstætt ríki og er venjulega aðgreind frá móðurlandinu, eða því ríki sem ræður yfir henni. Svæði sem talað er um sem *ósjálfstæðar* hjálendur eru gjarnan umdeild, hersetin, með útlagastjórn eða svæði þar sem er umtalsvert fylgi íbúa við fullt sjálfstæði.

## Tengt efni
* Hólmlenda
* Nýlenda
Bangsi

**Bangsi** er tuskudúkka ætluð fyrir börn og eru oftast ímynd einhvers vinalegs dýrs, en algengasta gerðin er fegruð útgáfu af bjarndýri og þaðan er nafnið komið. Bangsi er nokkurskonar vinur og huggari lítilla barna, eitthvað til að faðma og kúra með þegar heimurinn er óblíður eða nóttin grúfir yfir. Oft verður bangsi að vana í fangi barns. 

## Tenglar
* ''Ævintýrið sem gerði bangsa að safngrip''; grein í Morgunblaðinu 1988
* ''Bangsar seljast dýrum dómum á uppboðum''; grein í Morgunblaðinu 1996
* ''Þúsund bangsar í góðum félagsskap''; grein í Morgunblaðinu 1999
Veðurfræði

**Veðurfræði** er sú vísindagrein sem fjallar um veður, þeir sem leggja stund á hana kallast **veðurfræðingar**. Veðurfræðingar semja m.a. veðurspár, stunda veðurfarsrannsóknir, hanna tölvulíkön til að spá fyrir um veður o.fl. Á Veðurstofu Íslands eru m.a. stundaðar rannsóknir á sviði veðurfræði og gerðar eru veðurspár fyrir Ísland og umhverfi þess. Alþjóða veðurfræðistofnunin er alþjóðleg stofnun á sviði veðurfræði tengdra greina.
## Tenglar
* Veðrið - tímarit handa alþýðu (1956-1978)
* ''Gömul veðurfræði''; grein í Sjómannablaðinu Víkingi 1949
Brno

**Brno** (þýska: *Brünn*) er næststærsta borg Tékklands. Borgin er staðsett í suðausturhluta landsins, í Móravíu-héraði. Borgin stendur við árnar Svratka og Svitava og er í 190-425 metra hæð yfir sjávarmáli. Íbúar borgarinnar eru um 378 þúsund (2014) talsins.

## Tenglar
* Opinber vefur Brno
Ostrava

**Ostrava** (þýska: **Ostrau**) er þriðja stærsta borg Tékklands. Borgin er staðsett í norðausturhluta landsins, 326 kílómetrum austan við höfuðborgina Prag, um 10 kílómetrum sunnan við landamærin við Pólland og um 50 kílómetrum vestan við landamærin við Slóvakíu. Borgin er liggur við ána Odru í 200-335 metra hæð yfir sjávarmáli, í dal sem nefninst Móravíuhliðið (*Moravská brána* á tékknesku). Borgin þekur 214 ferkílómetra stórt svæði.

Íbúar Ostrava eru um 297 þúsund talsins.

Ostrava er ein helsta iðnaðarborg Tékklands. Undir borginni eru stórar kolanámur en þeim var öllum lokað eftir fall kommúnismans.

## Tenglar
Opinber vefsíða Ostrava
1502

Árið **1502** (**MDII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Torfi Jónsson í Klofa lét drepa Lénharð „fógeta“ á Hrauni í Ölfusi.
* Benedikt Hersten lét af hirðstjórn á Íslandi.

### Fædd

### Dáin
* Sigmundur Steinþórsson prestur á Miklabæ og Breiðabólstað í Vesturhópi.

## Erlendis

* 1. janúar - Portúgalskir landkönnuðir sigldu inn í Guanabraflóa í Brasilíu og héldu að hann væri fljót sem þeir nefndu Rio de Janeiro.
* 21. maí - Portúgalski sæfarinn João da Nova uppgötvaði Sankti Helenu.
* 13. september var stórorrustan við Smolinavatn í Líflandi. Þar sigraði þýska riddarareglan her Rússa undir stjórn Ívans 3. og stemmir stigu við útþennslu Rússlands í Eystrasaltslöndunum.
* Kristófer Kólumbus fór í fjórðu og síðustu ferð sína til Ameríku, kom þá til nokkurra Mið-Ameríkulanda og flutti með sér kakóbaunir til Evrópu.
* Vasco da Gama uppgötvaði Seychelles-eyjar í Indlandshafi í annarri Indlandsferð sinni.
* Montesúma 2. varð keisari Asteka.
* Englendingar, Frakkar og Portúgalir hófu fiskveiðar á Nýfundnalandsmiðum.

### Fædd
* 1. janúar - Ugo Buoncompagni, seinna Gregoríus 13. páfi.
* 6. júní - Jóhann 3. konungur Portúgals.
* dags. ókunn - Miguel López de Legazpi fyrsti landstjóri Portúgala á Filippseyjum.

### Dáin
* Arthúr, krónprins Englands og eldri bróðir Hinriks 8.
1501

Árið **1501** (**MDI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Jón Þorvaldsson vígður ábóti í Þingeyraklaustri.
* Stefán Jónsson Skálholtsbiskup keypti af Þingvallakirkju allan skóg fyrir ofan Hrafnagjá og greiddi þrjár jarðir fyrir. 

;Fædd

;Dáin

## Erlendis

* 20. maí - Portúgalinn João da Nova uppgötvaði eyjuna Asunción í Indlandshafi.
* 26. ágúst - Basel og Schaffhausen urðu að kantónum í Sviss.
* 14. nóvember - Arthúr prins af Wales gekk að eiga Katrínu af Aragóníu. Hún varð síðar kona bróður hans, Hinriks 8.
* Marteinn Lúther hóf nám við háskólann í Erfurt.
* Safavídaríkið stofnað í Íran.
* Spánverjar stigu á land í Panama, fyrstir Evrópubúa.
* Sten Sture varð aftur ríkisstjóri í Svíþjóð og Hans Danakonungur missti konungsvald þar.

;Fædd
* 6. maí - Marcello Cervini, seinna Marcellus II. páfi.
* 18. júlí - Ísabella frá Kastilíu, eiginkona Kristjáns II. Danakonungs.
* 24. september - Girolamo Cardano, ítalskur eðlis- og stærðfræðingur (d. 1576).
* dags. ókunn - Anne Boleyn, önnur eiginkona Hinriks 8. á Englandi.

;Dáin
* dags. ókunn - Gaspar Corte-Real, portúgalskur sæfari og landkönnuður. 1501 sigldi hann fyrstur Evrópubúa til Norður-Ameríku síðan á víkingatímanum. Hann sendi tvö skipa sinna til baka til Lissabon, en átti sjálfur aldrei afturkvæmt.
Jarðeðlisfræði

**Jarðeðlisfræði** er undirgrein jarðvísindanna og eðlisfræðinnar sem fæst við rannsóknir á jörðinni. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **jarðeðlisfræðingar**.
Plötusamningur

**Plötusamningur** er samningur sem tónlistarmaður gerir við hljómplötuútgefanda um útgáfu á tónlist hins fyrrnefnda.
1531

Árið **1531** (**MDXXXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 26. janúar - Jarðskjálfti leggur hluta Lissabon í Portúgal í rúst. Þúsundir láta lífið.
* Halastjarna Halleys birtist.

;Fædd

;Dáin
* 22. janúar - Andrea del Sarto, ítalskur listmálari (f. 1487).
1532

Árið **1532** (**MDXXXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 31. mars - Englendingar börðust við þýska kaupmenn um hafnaraðstöðu á Básendum og biðu ósigur.
* Enski skipstjórinn John Braye (*Jóhann Breiði*) reisir virki á Járngerðarstöðum við Grindavík og bannaði Íslendingum að selja Þjóðverjum fisk.
* Diðrik af Minden, fógeti, lýsti Englendinga í Grindavík réttdræpa.
* 11. júní - Grindavíkurstríðið: Um nóttina gerðu Íslendingar og Þjóðverjar árás á virki og skip Englendinga í Grindavík, drápu fimmtán (þar á meðal John Braye), tóku átta höndum og lögðu hald á skipið *Peter Gibson*.
* Pétur Pálsson varð ábóti í Munkaþverárklaustri.

### Fædd

### Dáin
* Finnbogi Einarsson, ábóti í Munkaþverárklaustri.

## Erlendis
* 13. maí - Francisco Pizarro tók land á norðanverðri strönd Perú.
* 16. nóvember - Francisco Pizarro og menn hans fönguðu Inkahöfðingjann Atahualpa.
* Friðrik 1. Dankonungur blekkti Kristján 2. til að koma til Danmerkur og hét honum friðhelgi en sveik loforðið, lét handtaka frænda sinn og varpa honum í dýflissu.
* *[[Furstinn]]*, eftir Niccolò Machiavelli gefin út í fyrst skipti, fimm árum eftir lát höfundarins.
* Bókin *[[Pantagruel]]* eftir François Rabelais kom út.
* Hertogadæmið Bretagne var sameinað Frakklandi.

### Fædd
* 24. júní - Robert Dudley, jarl af Leicester, vonbiðill Elísabetar drottningar (d. 1588).
* Orlande de Lassus, fransk-flæmskt tónskáld (d. 1594).

### Dáin
1533

Árið **1533** (**MDXXXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Fyrsta lútherska kirkjan líklega reist af þýskum kaupmönnum í Hafnarfirði.
* Alexíus Pálsson vígður ábóti í Viðey. Hann varð síðasti ábótinn þar.
* Þórunn Jónsdóttir (Arasonar biskups) giftist Ísleifi Sigurðssyni sýslumanni á Grund.

### Fædd

### Dáin
* Hannes Eggertsson hirðstjóri (f. um 1485).

## Erlendis

* 25. janúar - Hinrik 8. giftist Önnu Boleyn.
* 30. mars - Thomas Cranmer varð erkibiskup af Kantaraborg.
* 23. maí - Cranmer lýsti hjónaband Hinriks konungs og Katrínar af Aragon ógilt en þar sem Klemens VII páfi hafði áður neitað að samþykkja ógildingu leit Katrín svo á að þau væru enn gift, allt til dauðadags.
* 1. júní - Cranmer krýndi Önnu Boleyn drottningu Englands. Í framhaldi af því bannfærði Klemens VII bæði Hinrik 8. og Önnu.
* 3. desember - Ívan grimmi tók við stórfurstadæminu í Moskvu eftir lát föður síns, Vassilíj 3. Hann var þá þriggja ára.
* Danmörk var án konungs í rúmt ár eftir lát Friðriks 1.
* Inkahöfðinginn Atahualpa greiddi Francisco Pizarro gífurlegan fjársjóð í gulli í lausnargjald en Pizarro lét samt taka hann af lífi.

### Fædd
* 28. febrúar - Michel de Montaigne, franskur heimspekingur (d. 1592).
* 24. apríl - Vilhjálmur þögli Óraníufursti (d. 1584).
* 7. september - Elísabet 1. Englandsdrottning (d. 1603).
* 13. desember - Eiríkur 14. Svíakonungur (d. 1577).
* 27. desember - Stefán Batory, konungur Póllands (d. 1586).

### Dáin
* 10. apríl - Friðrik 1. Danakonungur (f. 1471).
* 25. júní - María Tudor, Frakklandsdrottning (kona Loðvíks 12.) og síðar hertogaynja af Suffolk (f. 1496).
* 8. ágúst - Lucas van Leyden, hollenskur listmálari (f. 1494).
* 28. ágúst - Atahualpa, Inkahöfðingi í Perú, kyrktur að boði Francisco Pizarro.
* 6. júlí - Ludovico Ariosto, ítalskt skáld (f. 1474).
* 3. desember - Vassilíj 3., stórfursti í Moskvu (f. 1479).
1534

Árið **1534** (**MDXXXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Elsta rit sem vitað er um að prentað hafi verið á Íslandi, *[[Breviarium Holense]]*, prentað á Hólum.
* Kristján 3. skipaði Dietrich van Bramstedt hirðstjóra á Íslandi til þriggja ára en þar sem norska ríkisráðið taldi Kristján 2. enn vera konung tók það ekki mark á skipuninni og setti þess í stað biskupana Jón Arason og Ögmund Pálsson sem hirðstjóra.
* Séra Björn Jónsson varð prestur á Melstað.
* Brandur Hrafnsson varð síðasti príor á Skriðuklaustri.

### Fædd
* (líklega) - Staðarhóls-Páll Jónsson, skáld (d. 1598).

### Dáin
* Jón Markússon, prestur í Vallanesi og síðast príor á Skriðuklaustri.

## Erlendis
* 27. febrúar - Anabaptistar undir forystu Jan Matthys taka yfir borgina Münster í Þýskalandi og lýsa yfir stofnun *Nýju Jerúsalem*.
* 5. apríl - Þýskir málaliðar drápu Jan Matthys á páskadag en þann dag hafði hann einmitt spáð að reiði Guðs kæmi yfir hina ranglátu.
* 10. maí - Jacques Cartier kannar Nýfundnaland í leit sinni að norðvesturleiðinni.
* 9. júní - Jacques Cartier sér Lawrence-fljót fyrstur Evrópubúa.
* 3. nóvember - Páll III (Alessandro Farnese) varð páfi.
* 4. júlí - Kristján 3. var kjörinn konungur Danmerkur, sem þá hafði verið án konungs í eitt ár.
* Hinrik 8. sagði skilið við kaþólsku kirkjuna, lýsti sig höfuð ensku kirkjunnar og bjó þar með til ensku biskupakirkjuna.
* Greifastríðið hófst í Danmörku með uppreisn stuðningsmanna hins kaþólska Kristjáns 2. gegn Kristjáni 3..
* Ignatius Loyola stofnaði Jesúítaregluna.
* *[[Gargantúa]]* eftir François Rabelais kom út.
* Þýðing Marteins Lúthers á allri Biblíunni kom út. Hann hafði áður gefið út þýðingu sína á Nýja testamentinu.

### Fædd
* 1. júlí - Friðrik 2. Danakonungur (d. 1588).

### Dáin
* 5. apríl - Jan Matthys, leiðtogi anabaptista.
* 25. september - Klemens VII páfi.
* Antonio da Correggio, ítalskur listmálari (f. 1488).
1535

Árið **1535** (**MDXXXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Prentsmiðjan á Hólum flytur með prentaranum Jóni Matthíassyni að Breiðabólsstað í Vesturhópi.

**Fædd**

**Dáin**

## Erlendis
* 18. janúar - Francisco Pizarro stofnar Líma í Perú.
* 24. júní - Uppreisnin í Münster: Anabaptistaborgin Münster fellur.
* 2. október - Jacques Cartier uppgötvar Montréal í Québec.

**Fædd**

**Dáin**