Nýyrði

**Nýyrði** er nýtt orð yfir hugtak eða hlut. Nýyrðasmiðir nefnast þeir sem annaðhvort starfa í nýyrðanefndum eða koma nýyrðum á framfæri í skrifum sínum. 

Íslenskan hefur verið sögð henta mjög til nýyrðasmíða. Konráð Gíslason skrifaði grein í Fjölni árið 1838 sem nefndist: *Ágrip af ræðu áhrærandi íslenskuna*. Þar kom hann inn á það hvað Íslendingar (í þessu tilfelli heimspekingar) eiga auðvelt með að finna nýyrði í íslensku fyrir nýjar hugmyndir, en hann segir orðrétt: 

:...*það er alkunnugt, hvað hægt er að búa til ný orð á íslensku, bæði samfellinga og allskonar nýgjörvinga. Og hvað er það sem heimspekingarnir þurfa mest á að halda, til að geta komið orðum að því sem þeir hugsa - er það ekki ný orð handa nýjum hugmyndum? Hvað er það annað, en þessi frjósemi málsins, sem íslenskan hefir til að bera meir en flest önnur mál?* 

## Skipting nýyrða
Nýyrði skiptast í tvo flokka *ný orð* (þ.e.a.s. nýyrði) og svo *nýmerkingar*. Nýmerking kallast það þegar gamalt orð fær nýja merkingu (sbr. sími). Stundum eiga nýmerkingar sér erlendar rætur og eru þá nefndar *tökumerkingar* (sbr. berklar). 

Ný orð eru ýmist tökuorð eða nýyrði mynduð úr íslenskum orðstofnum. Á meðal nýyrðanna eru þó firn af samsettum orðum sem kallast tökuþýðingar en tökuþýðing er það þegar erlent orð eða orðasamband er þýtt lið fyrir lið, sbr. t.d. „kjarnorka“ (enska: *nuclear energy*), „samviska“ (latína: *conscientia*), „meðvitund“ (enska: *consciousness* úr lat. *conscientia*). 

## Nýyrði Jónasar Hallgrímssonar
Jónas Hallgrímsson er nokkurs konar faðir nýyrðasmíðinnar íslensku, enda fyrstur til að smíða málinu mörg nýyrði í sama faginu þegar hann þýddi stjörnufræði Ursins. Málið á þýðingunni þykir þýtt og leikandi og er það vegna þess að hann þýðir fræðiheitin á íslensku og nær að fella að málinu. Þau nýyrði sem urðu til þegar hann þýddi Ursin voru t.d. orð eins og: 
:*sjónarhorn, sólkyndlar, sverðbjarmi, ljósvaki, sjónauki, sjónfæri, sjónarsvið, sjónarmunur (parallaxe), samhliði, breiðhorn, mjóhorn, klofalínur, sporbaugur, sporbaugsgeiri, fleygbogi (parabole), breiðbogi (hyperbole), sólnánd, sólfjærð, ljósvilla (abberration), rugg (nutation), hringskekkja (excentricitet), viðvik (vibration), staðvindar, eldvarp, sjálfbjartur*. 

Jónas segir svo í formála að þýðingu sinni um nýyrði sín: „Ég vonast einnig eftir að önnur betri komi bráðum í stað þeirra, og að þessi litla fjárgata, er eg nú hefi lagt, verði með tímalengdinni að breiðum og ruddum þjóðvegi.“

## Dæmi um nýyrði úr samtímanum
* afbygging - (frönsku) *déconstruction*
* heilkenni - (ensku) *syndrome*

## Dæmi um eldri nýyrði
* sjónvarp - (ens) *television*
* tölva - (ens) *computer* frá *tölur*, fleirtölu orðsins *tala* + *-va*, niðurlagi orðsins völva
* veðurfræði - (íslensku) frá *[[veður]]* + *fræði*
* bílskúr - (íslensku) frá *[[bíll]]* + *skúr*
* alnæmi - (íslensku) frá *al-* + *næmi*
* þota - (íslensku) dregið af lýsingarhætti þátíðar af sögninni *þjóta*
* vinnulág

## Dæmi um nýmerkingar
* sími (ens. *telephone*)
* eyðni (ens. *AIDS*)

## Dæmi um nýyrði sem festust ekki í sessi
Oft hafa verið búin til nýyrði sem ekki hafa náð fótfestu í tungumálinu:
* Bjúgaldin (banani)
* Glóaldin (appelsína)
* Rauðaldin (tómatur)
* Þrýstiloftsflugvél (þota)
* Þyrilvængja (þyrla)

## Tilvísanir


## Tengt efni
* Háfrónska
* Málhreinsun
* Tökuorð

## Tenglar
* 
* ''Að búa til orð''; viðtal við Einar B. Pálsson; birtist í Morgunblaðinu 1994
*Neologisms and loanwords in Icelandic and Faroese