Hollenska Austur-Indíafélagið

**Hollenska Austur-Indíafélagið**, oft nefnt VOC (*Vereenigde Oostindische Compagnie*) er talið vera fyrsta alþjóðlega hlutafélagið í heiminum. Félagið óx ört og varð gríðarlega fyrirferðamikið í kryddviðskiptum í Evrópu, Asíu og víðar en það var eitt það öflugasta í alþjóðaviðskiptum á sínum tíma. Það hafði einnig mikil áhrif á þróun heimsviðskipta, nýlendustefnu en það lagði að sama skapi grunn að fjármálakerfi Evrópu, bæði á tíma félagsins en einnig dagsins í dag.

#### Upphaf og Stofnun

Uppruna félagsins má rekja til ársins 1602 þegar fjöldi hollenskra verslunarfélaga sameinuðust undir einni stjórn. Markmiðið var að hafa yfirumsjón með viðskiptum við Asíu en lengi höfðu hollenskir kaupmenn leitað leiða til að komast í kryddviðskipti á þeim slóðum, enda mikilvægt hráefni fyrir geymslu á matvöru. Fyrstu ferðirnar á árunum 1595-1602 skiluðu misgóðum árangri en vöktu engu að síður mikla eftirspurn heima fyrir. Til að draga úr innbyrðis samkeppni og tryggja stöðugt fjármagn, sameinuðu stjórnvöld í Haag helstu verslunarfélög landsins og varð þannig til Hollenska Austur-Indíafélagið. Með hjálp stjórnvalda í Hollandi fékk nýja félagið einokunarleyfi á verslun á svæðinu sem tryggði því völd í Indlandshafi og Suðaustur-Asíu.

#### Skipulag og fjármögnun

Það sem einkenndi Hollenska Austur-Indíafélagið og gerði því kleift að vaxa á fordæmalausum hraða var skipulag þess. Félagið var rekið í formi hlutafélags með skýra aðgreiningu á milli hluthafa og daglegrar stjórnunar. Hlutafé var safnað með útgáfu hlutabréfa þar sem almenningur í Amsterdam gat tekið þátt og fjárfest. Samhliða þessu varð Amsterdam aðsetur fyrsta skipulagða hlutabréfamarkaðarins. Þessi nýbreytni gerði félaginu kleift að fjármagna langar og kostnaðarsamar ferðir sem áður var ekki hægt. Ennfremur, gat félagið nú siglt á mörgum skipum í einu og dreift þannig betur fjárhagslegu áhættunni sem fylgdi rekstrinum.

#### Útþensla og Stjórnsýsla

Upprunarlega voru höfuðstöðvar félagsins í Amsterdam, en árið 1619 var stjórn og efnahagsmiðstöð þess færð til Batavíu (nú Jakarta). Þaðan var miðstýrt sölu og dreifingu krydds ásamt annars varnings um alla Asíu og Evrópu. Félagið stofnaði síðar verslunarmiðstöðvar á þéttbyggðum svæðum og hélt uppi víggirtum bækistöðvum. Í kjölfarið fylgdi einokun og stjórn á verslun víðs vegar um Asíu ásamt siglingaleiðum sem voru tryggðar með nýlendum og hernaði.

#### Viðskipti og Flutningar

Helsta útflutningsvaran á þessum tíma var krydd og hagnaðist félagið gríðarlega á því fyrstu áratugina í rekstri. Seinna meir fjölgaði vörunum og við bættust te, kaffi, silkiefni, postulín og síðar sykur sem efndi félagið enn frekar.

Starfsemi félagsins var órjúfanlega tengd nýlendustefnu 17. og 18. aldar sem var nauðsynleg til að tryggja því viðskipti og einokun á markaðnum. Þetta leiddi hins vegar til átaka við önnur Evrópuríki, þá aðallega Bretland, sem vildu fá sína sneið af kökunni. Deilur blossuðu upp á sjó og landi sem hafði í kjölfarið mikil áhrif á flutninga og viðskipti. Á sama tíma byggði arðsemi félagsins á valdastöðu sem studdist við hernaðar- og stjórnsýsluvald á ýmsum stöðum í Asíu.

#### Endalok

Frá miðri 18. öld dró verulega úr hagnaði félagsins vegna kostnaðar við hernað, sem var grundvöllur að skipaleiðum félagsins, stjórnsýslu en einnig spillingu. Bretar ruddu sér til rúms í Asíu og eftirspurn eftir hefðbundnu kryddi minnkaði hlutfallslega vegna nýrra leiða við að varðveita hrávöru. Þann 31. desember 1799 var félaginu svo formlega slitið og eignir og skuldbindingar þess teknar yfir af hollenska ríkinu.

= Saga Hollenska Austur-Indíafélagsins =
Á 16. öld voru viðskiptaveldi portúgalskra kaupmanna án efa þau voldugustu í Evrópu. Þökk sé yfirburðum í siglingatækni, viðskiptasamböndum og aðstöðu utan Evrópu gátu þeir stjórnað innflutningi á kryddi til Evrópu frá Austurlöndum fjær. Þessi viðskipti voru gríðarlega ábatasöm. Krydd var svo selt áfram til annarra kaupmanna, þar á meðal hollenskra.

Holland var því gríðarlega háð portúgölskum kaupmönnum um framboð á kryddum sem mikil eftirspurn var eftir. Til að komast undan því hófu hollenskir kaupmenn siglingar yfir hafið á sínum eigin vegum. Á þessum tíma hafði siglingatækni Portúgala komist til Norður-Evrópu og hollenskir kaupmenn töldu sig geta fundið leiðina til Indíu án frekari hjálpar. Tveimur árum síðar komu þeir til baka til Amsterdam með fullt af kryddi og markaði það fyrstu heppnuðu ferðina. Þessum fyrsta sigri var fagnað um allt landið og fljótt hófust fleiri ferðir, samtals 65 skip á árunum 1595 - 1602. Allar þessar ferðir voru skipulagðar sem sjálfstæðar ferðir þar sem fé var safnað fyrir hverja ferð og fjárfestum greitt við endurkomu. Þetta reyndist ansi arðbært en með fljótt fjölgandi ferðum og meira framboði hrundi verð á kryddi og hvarf hagnaðurinn jafn fljótt.

### Stofnun
Frá fyrsta leiðangrinum árið 1595 höfðu hollenskir stjórnmálamenn séð fyrir það að aukin samkeppni myndi endanlega leiða til lægra verðs og minni hagnaðar. Þetta mál var svo rætt af Ríkisstjórninni (e. States-General), æðsta stjórnmálavaldi lýðveldisins, frá árinu 1598 þegar sjö fulltrúar hinna sameinuðu hollensku héraðanna hittust. Óttast var að Amsterdam, sem á þeim tíma var áhrifamesta borg Hollands, myndi fá of mikil völd frá viðskiptasamningnum um viðskiptin við Indíaeyjarnar. Eftir það stöðvuðust samningaviðræður kaupmannanna í nokkra mánuði þangað til kaupmenn Amsterdam samþykktu að hverjum sem er yrði gert kleift að taka fjárhagslegan þátt í sameinaða verkefninu. Það var svo ekki fyrr en árið 1602, eftir langar viðræður, að fyrirtækin í héruðunum sjö samþykktu að sameina kraftana sína í því sem við þekkjum í dag sem Hollenska Austur-Indíafélagið.

### Útbreiðsla
Það var ekki án vandræða fyrir félagið að hefja arðbæru siglingarnar sínar en þeir þurftu að uppfylla tvö skilyrði. Annars vegar að allir kaupmenn þyrftu að vinna innan reglna félagsins og í staðinn myndi ríkisstjórnin veita félaginu einokunarrétt á kryddviðskiptunum milli Hollands og Indíu. Hins vegar þyrftu þeir að hafa hemil á Portúgölum með öllum tiltækum ráðum, þar á meðal hernaðarafli. Það var erfiðara gert en sagt enda töldu Portúgalar sig eiga rétt að sjóleiðunum sem þeir höfðu opnað og það lá fyrir að þeir myndu ekki leyfa neinum að brjóta á eignum þeirra.

Það var ekki fyrr en árið 1608 þegar lögfræðingurinn Hugo Grotius var ráðinn af félaginu til að andmæla portúgölum sem þeir höfðu lagalegt tól í sínum höndum til að ráðast á skipin þeirra. Kaflinn Mare Liberum úr verkinu hans De Jure Praedae rökstuddi það að enginn á sjóinn og þar með eigi hann að vera frjáls fyrir allra notkun, bæði fyrir viðskipti og aðrar siglingar.

Hollenska Austur-Indíafélagið náði í framhaldinu miklum og viðvarandi hagnaði þökk sé einstöku viðskiptamódeli. Þeim tókst að ná stjórn á Mólúkueyjum (e. Moluccan Islands) sem var án efa mikilvægasta framleiðslusvæðið fyrir arðbærustu kryddin - múskat og negul. Ennfremur, tókst því að ná stjórn á kanil frá Malakka (e. Malacca) með sigri gegn Portúgalska hernum.

Hollenska Austur-Indíafélagið tók einnig þátt í viðskiptum innan Asíu, viðskipti sem engin önnur Evrópuþjóð hafði tekið þátt í áður. Með þessu gat félagið samhæft fjölda viðskipta og miðstýra annars dreifðum upplýsingum um verð á ýmsum vörum. Með því að miða á bæði innlendan og Evrópskan markað voru hollendingarnir með gríðarlega vaxtarmöguleika.

### Yfirráðarsvæði
Þau svæði sem félagið tók að sér á 17. öld voru gríðarlega mikilvægur hluti af áframhaldandi arðbærum rekstri. Allar nýlendurnar höfði strategíska þýðingu og tryggðu áframhaldandi yfirburði og arbæran rekstur. Meðal nýlendna og svæða má nefna Taiwan, Sri Lanka, Mólúkueyjar og Malakka. Á þessum svæðum var félagið með einkarétti á framleiðslu og sölu ýmissa kryddtegunda og reisti einnig virki til að sinna hernaðaraðgerðum sínum. Allt var sett á laggirnar til að viðhalda rekstrinum og viðskiptum á þessum dýrmætu hrávörum.

### Endalok
Það sem gerði félaginu kleift að halda rekstrinum stórum og arðbærum í um það bil 150 ár er meðal annars viðskiptamódelið þeirra og áherslan á bæði innlend og alþjóðleg viðskipti. Á sama tíma var erfitt fyrir aðra aðila að gera slíkt hið sama vegna forskots félagsins. Þökk sé hollenska hernum gat það sent nægilega mörg vopnuð skip með sér í leiðangur til að ná stjórn á helstu stöðum á Indíu. Að sama skapi vann það á skilvirkan hátt sem sameinað einokunarfyrirtæki með gríðarlegt fjármagn frá hollenskum ríkisborgurum. Þar að auki gat félagið tekið ákvarðanir á mjög skömmum tíma þökk sé fullveldisréttindum þeirra sem þeir öðluðust við stofnun félagsins.

En sumt af því sem gerði þeim kleift að ná árangri varð þeim einnig að falli. Þann 31.desember 1799 var félagið leyst upp, meðal annars vegna gríðarlegs kostnaðar við herinn sem þeir voru með til umráða. Spilling var einnig mikil í Asíu þar sem embættismenn stunduðu ólögleg viðskipti eða fylltu sína eigin vasa. Samkeppnisaðilar byrjuðu svo að spretta upp og átti félagið í miklum átökum við Englendinga og Breta í Asíu. Tekið var af lífi þá sem játuðu að þeir hyggðust steypa því af hólm. Þessi morð, oft þekkt sem Amboyna-morðin, kyntu undir stríð á árunum 1652-1784 þar sem breski sjóherinn eyðilagði hollenska flotann sem leiddi til truflana á siglingum milli Asíu og Evrópu. Að lokum varð krydd ekki jafn eftirsóknarvert og áður vegna nýrra matreiðsluaðferða og samkeppnin við te, kaffi og sykur hjálpaði ekki heldur.

= Áhrif Hollenska Austur-Indíafélagsins =

### Fyrstu hlutabréfin
Eitt af stærstu nýjungum Hollenska Austur-Indíafélagsins var að gefa út hlutabréf til almennings. Með því varð til form fjármögnunar sem áður hafði ekki verið til á þessum skala. Áður en félagið var stofnað var algengt að fjárfestar leggðu fé í einstakar ferðir kaupmanna. Þeir fengu svo arð þegar skipin sneru til baka með ávinningin. Þetta var þó áhættusamt, því skip gátu farist og tapað verðmæti sínu á leiðinni. Með Hollenska Austur-Indiafélaginu varð fjármögnunin langtímabundin, sem þýddi að fjárfestar gátu keypt hluti í félaginu sem hélt gildi sínu og var svo hægt að selja áfram. Þetta tryggði bæði stöðugleika í fjármögnun félagsins og skapaði nýjan markað þar sem hægt var að eiga viðskipti með eignarhluti.

### Upphaf skipulags hlutabréfamarkaðar
Amsterdam varð þannig vettvangur fyrsta skipulagða hlutabréfamarkaðarins. Þar gátu kaupmenn, sjómenn, verkamenn og jafnvel minni sparifjáreigendur keypt og selt hluti í félaginu. Þetta jók ekki bara aðgengi fólks að fjárfestingum heldur lagði grunn að hugmyndinni um frjálsa markaði með verðbréf. Hugmyndin um að einstaklingar gætu átt lítinn hluta í stórfyrirtæki, og þannig deilt bæði áhættu og ávinningi, var gjörbylting í efnahagslífinu.

Þessi nýjung hafði einnig mikil áhrif á þróun fjármálastofnana. Bankar, lánastofnanir og markaðir tóku að þróast í kringum þörfina fyrir skipulögð viðskipti með hlutabréf og arðgreiðslur. Þannig varð Amsterdam að miðstöð fjármála á 17. öld og er oft litið á borgina sem eins konar fyrirmynd að nútíma fjármálakerfum. Reglur um gjaldmiðla, verðbréfaviðskipti og ábyrgð stjórnenda fyrirtækja þróuðust í kjölfarið og hafa margar þeirra lifað áfram til dagsins í dag.

### Hlutafélög í dag
Áhrif félagsins sjást einnig í því hvernig hlutafélög starfa nú í dag. Annars vegar var félagið með skýrt skilgreinda skiptingu á milli eigenda (hluthafa) og stjórnenda. Hluthafar lögðu fram fjármagn og fengu arð, á meðan stjórnendur sáu um daglegan rekstur og ákvörðunartöku. Þetta fyrirkomulag er í grunninn það sama og gildir hjá stórfyrirtækjum í dag, allt frá alþjóðlegum bönkum til tæknifyrirtækja. Hins vegar sýndi það hvernig fyrirtæki gátu orðið svo stór og umfangsmikil að þau höfðu áhrif langt út fyrir eigin landsteina, bæði í efnahagslegu og pólitísku samhengi. Þessi hugmynd um „fjölþjóðleg fyrirtæki“ er grunnstoð hnattvæðingarinnar sem við þekkjum nú á tímum.

Þrátt fyrir jákvæðu nýjungarnar minnir sagan af Hollenska Austur-Indíafélaginu okkur á að slíkar nýjungar geta haft neikvæðar afleiðingar. Félagið naut mikils valds, ekki aðeins í viðskiptum heldur einnig í stjórnmálum og hernaði. Það sýnir að þegar fjárhagsleg völd safnast á fáar hendur geta þau verið misnotuð, bæði gagnvart starfsmönnum, þjóðum en einnig eigendunum sjálfum þegar spilling og skuldasöfnun fór að grafa undan félaginu. Þessi saga er því einnig lærdómsrík áminning fyrir nútímann, þar sem eftirlit með stórum fyrirtækjum og fjármálamörkuðum er lykilatriði til að forðast sömu mistök.

= Nýlendur =

Á 17. öld hóf Hollenska Austur-Indíafélagið markvissa útþenslu í Asíu og Afríku. Félagið ruddi smám saman Portúgölum, Englendingum og öðrum keppinautum úr vegi og tryggði sér yfirráð á lykilsvæðum.

Í Indónesíu fékk félagið einkarétt á framleiðslu og sölu kryddtegunda, einkum á Molukkum, kryddeyjunum svokölluðu. Á Banda-eyjum voru svo hernaðaraðgerðir notaðar til að viðhalda einokun á kryddverslun.

Á Taiwan (Formósu) hélt félagið yfirráðum frá 1624 til 1662, þegar virkið Fort Zeelandia var reist. Hollendingar misstu svo eyjuna árið 1662 eftir að kínverski herforinginn Koxinga réðst á hana.

Á Sri Lanka (Ceylon) náðu Hollendingar fyrst yfirráðum í Galle árið 1640 og tóku Colombo og önnur strandhéruð af Portúgölum árið 1658. Þeir héldu yfirráðum yfir eyjunni fram til loka 18. aldar, þegar Bretar tóku svo við.

Í Malakka tókst Hollendingum að ná borginni af Portúgölum árið 1641. Borgin var mikilvæg miðstöð á siglingaleiðum milli Indlands og Kína.

Á Indlandi stofnaði félagið fjölda verslunarstöðva, meðal annars í Surat, Cochin og Nagapattinam, þó áhrif þess þar urðu takmörkuð þegar Bretar styrktu stöðu sína á svæðinu.

Árið 1641 fengu Hollendingar einkarétt á viðskiptum við Japan, þó takmarkað við gervieyjuna Dejima í Nagasaki. Þetta var eini formlegi tengipunktur Japans við Evrópu fram á 19. öld.

Að lokum, árið 1652, var stofnuð birgðastöð við Höfða nýlendu (e. Cape Colony) í Suður-Afríku, sem þróaðist í varanlega nýlendu. Hún átti að tryggja hollenskum skipum vistir á siglingaleiðinni á milli Evrópu og Asíu.