Líbería

**Líbería** er lítið ríki á vesturströnd Afríku með landamæri að Síerra Leóne, Gíneu og Fílabeinsströndinni. Íbúar eru um 5,5  milljónir (2024). Enska er opinbert tungumál en um þrjátíu frumbyggjamál eru líka töluð í landinu. Við ströndina eru leiruviðarskógar og skógar liggja innar í landinu, en innst er hálendi með þurri gresju. Hitabeltisloftslag er ríkjandi með regntímabil frá maí til október en annars þurra, vestlæga staðvinda (harmattan) á þurrkatímabilinu.

Líbería var stofnuð af afkomendum afrískra þræla frá Bandaríkjunum frá 1820 með aðstoð American Colonization Society. Margir þrælar sem bresk og bandarísk skip náðu frá þrælaskipum á 19. öld voru sendir þangað en ekki skilað aftur heim. Árið 1847 lýsti þessi nýlenda yfir sjálfstæði sem Líbería. Höfuðborg hins nýja ríkis var nefnd Monróvía í höfuðið á forseta Bandaríkjanna, James Monroe, sem studdi nýlendustofnunina. Íbúar af bandarískum uppruna mynduðu síðan ríkjandi minnihluta í landinu og héldu áfram miklum tengslum við Bandaríkin. Árið 1980 var stjórn minnihlutans steypt af stóli með hervaldi. Í kjölfarið fylgdu tvær borgarstyrjaldir (1989-1996 og 1999-2003) sem hröktu stóran hluta íbúanna á vergang og lögðu efnahag landsins í rúst. Friðarsamkomulag var undirritað árið 2003 og kosningar voru haldnar árið 2005. 

Ungbarnadauði er algengur í Líberíu. Árið 2022 var hann 64 dauðsföll á hver 1000 fædd börn. Komu Fílabeinsströndin og Síerra Leóne næst. Um 83% þjóðarinnar voru undir alþjóðlegum fátæktarmörkum árið 2015.

## Heiti
Ströndin þar sem Líbería er nú var nefnd „Piparströndin“ (*Costa da Pimenta*) af portúgölskum sæförum á 16. öld, eftir paradísarkornum sem þeir gátu keypt þar og voru vinsæll staðgengill fyrir svartan pipar. Vestan við hana voru „Ljónafjöll“ (Síerra Leóne), en allt svæðið var kallað Gínea. Hollenska heitið *Greincust* („Kornströndin“) kemur fyrir á kortum frá 17. öld og vísar líka í paradísarkorn, líkt og portúgalska orðið *Malagueta*. Á 18. öld var algengt að kalla ströndina *Grain Coast* á ensku.

Fyrstu tilraunir Breta til að búa til nýlendur fyrir Ameríkumenn af afrískum uppruna eftir Frelsisstríð Bandaríkjanna voru í Síerra Leóne, og reyndust hálfgert feigðarflan. Bandaríkjamenn á vegum félagsins American Colonization Society leituðu að stöðum austar með ströndinni til að stofna þar nýlendur fyrir fyrrum þræla og frjálsa svarta Bandaríkjamenn, og neyddu ættbálkahöfðingja til að samþykkja yfirtöku lands. Þessar bandarísku nýlendur fengu nafnið „Líbería“ af latneska lýsingarorðinu *liber* „frjáls“ samkvæmt tillögu Robert Goodloe Harper á fundi félagsins árið 1824. Heitið var síðar staðfest með Sjálfstæðisyfirlýsingu Líberíu árið 1847.

## Saga
Ríkið Líbería á rætur sínar að rekja til þeldökkra Bandaríkjamanna sem stofnuðu nýlendu þar árið 1822 á vegum *[[American Colonization Society]]* í anda nokkurs konar endurheimtar fyrirheitna landsins. Tengslin við Bandaríkin hafa því verið sterk.

Ellen Johnson Sirleaf var forseti í Líberíu frá 2005 til 2018, og fyrsti kvenforseti í Afríku.

## Landfræði

Líbería er í Vestur-Afríku með strönd að Norður-Atlantshafi í suðvestri. Landið er á milli 4. og 9. breiddargráðu norður og 7. og 12. lengdargráðu vestur. Landið er að mestu flatt, með breiða strandsléttu með fenjaskóga og mýrar, sem hækkar í hæðótta sléttu að lágum fjöllum í norðaustri. Hæðirnar eru vaxnar regnskógi, en fílagras og hálfsumargrænir skógar eru ríkjandi í norðurhéruðunum. Hitabeltisloftslagið í suðurhluta landsins er heitt allt árið með mikilli úrkomu frá maí til október, fyrir utan stutt hlé frá miðjum júlí og fram í ágúst. Vetrarmánuðina frá nóvember til mars blæs þurr harmattan-vindur inni í landi sem veldur íbúum ýmsum vandræðum.

Ár í Líberíu renna gjarnan í suðvestur, í átt til sjávar, þegar úrkomuvatn flyst niður skógi vaxna sléttuna frá fjalllendinu Guinée Forestière, í Gíneu. Cape Mount við landamærin að Síerra Leóne fær mesta úrkomu. Mano-á rennur meðfram norðvesturlandamærum Líberíu en suðausturlandamærin markast af Cavalla-á. Þrjár stærstu ár landsins eru Saint Paul-á, sem rennur út í sjó við Monróvíu, Saint John-á við Buchanan og Cestos-á. Allar þessar ár renna út í Atlantshafið. Cavalla er lengsta áin, 515 km.

Hæsti tindurinn sem er allur innan landamæra Líberíu er Wuteve-fjall, 1.440 metrar á hæð, í Vestur-Afríkufjöllum í norðvestri, við Gíneuhásléttuna. Nimba-fjall, við Yekeba er þó hærra, eða 1.752 metrar, en ekki allt í Líberíu þar sem fjallið stendur á landamærum landsins að Gíneu og Fílabeinsströndinni, og er líka hæsti tindur þeirra.

## Stjórnmál
### Stjórnsýslueiningar
Líberíu er skipt í 15 sýslur, sem aftur skiptast í alls 90 umdæmi sem aftur skiptast í „ættbálka“. Elstu sýslurnar eru Grand Bassa og Montserrado, sem báðar voru stofnaðar 1839, áður en landið fékk sjálfstæði. Nýjasta sýslan er Gbarpolu sem var búin til árið 2001. Nimba er stærsta sýslan, 11.551 km2 að stærð en Montserrado er sú minnsta, aðeins 1.909 km2. Fjölmennasta sýslan er Montserrado með 1.144.806 íbúa samkvæmt manntalinu 2008.

Yfir sýslunum 15 eru yfirumsjónarmenn sem forseti landsins skipar. Í stjórnarskránni er kveðið á um kosningu ýmissa ættbálkahöfðingja í sýslum og umdæmum, en slíkar kosningar hafa ekki farið fram frá 1985 vegna stríðsátaka og fjárskorts.

Við hlið þessarar skiptingar eru ýmsar sveitarstjórnir sem stofnaðar eru utan við þann ramma sem skilgreindur er í stjórnarskránni.  Allar tegundir sveitarstjórna (borgir, bæir og hverfi) voru búnar til með stjórnartilskipunum þannig að hlutverk og skyldur hverrar sveitarstjórnar er mjög breytilegt.

## Tilvísanir