open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kertasníkir

**Kertasníkir** er þrettándi jólasveinninn og sá síðasti kallaður sem kemur til manna, þann 24. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.  

Kertasníkir kom á aðfangadag og elti börnin til að reyna að ná af þeim tólgarkertunum. Þótti honum þau hið mesta góðgæti.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

: Þrettándi var Kertasníkir, 
: -þá var tíðin köld, 
: ef ekki kom hann síðastur 
: á aðfangadagskvöld. 

: Hann elti litlu börnin, 
: sem brostu glöð og fín, 
: og trítluðu um bæinn 
: með tólgarkertin sín.

Vísan virðist þó rugla einhverja í ríminu þegar kemur að Kertasníki þar sem hann virðist koma að kvöldi aðfangadags. Um hann segir í vísunum „ef ekki kom hann síðastur, á aðfangadagskvöld.“

Árni Björnsson þjóðháttafræðingur fjallar um þennan misskilning í bók sinni Saga jólanna. Þar segir:

„Af þessu [vísunni] hafa rökvís börn dregið þá ályktun, að allir jólasveinar komi á kvöldin. Þetta ber hinsvegar svo að skilja, að Kertasníkir komi að jafnaði eldsnemma morguns á aðfangadag eins og bræður hans, nema tíðin sé mjög köld og mikil ófærð svo hann geti ekki komist alla leið fyrr en um kvöldið“ (bls. 104).

## Sjá nánar
* Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

## Tengt efni
* Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson 

## Tenglar
* Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum
Jólakötturinn

**Jólakötturinn** er óvættur í íslenskum þjóðsögum og er húsdýr hjá Grýlu og Leppalúða. Jólakötturinn er þekktur fyrir að éta börn sem ekki fá flíkur fyrir jólin. Börnunum var til dæmis gefið kerti og einhver spjör, sokkar eða skór, til þess þau þyrftu ekki að *klæða köttinn* eins og sagt var. Í öðrum útgáfum frásagnarinnar étur jólakötturinn matinn frá börnunum frekar en börnin sjálf, og í enn öðrum gildir þetta jafnt um fullorðna.

Í öðru bindi þjóðsagnasafns Jóns Árnasonar segir um jólaköttinn:
:*Þó gátu menn ekki notið jólagleðinnar með öllu áhyggjulausir því auk [[:Flokkur:Íslensku jólasveinarnir|jólasveinanna]] var það trú að óvættur væri á ferð sem kallaður væri *'jólaköttur*'. Hann gerði reyndar engum þeim mein sem eignuðust einhverja nýja flík að fara í á [[Aðfangadagur|aðfangadagskvöldið]], en hinir sem ekkert nýtt fat fengu „fóru allir  í jólaköttinn“ svo hann tók þá eða að minnsta kosti [[jólarefur|jólarefinn]] þeirra og þótti þá góðu fyrir goldið ef kötturinn gerði sig ánægðan með hann.*

## Heimildir
* Þjóðsögur Jóns Árnasonar.
* 

## Tenglar
* ''Jólakötturinn''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1985
* ''Jólaföt - jólaköttur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1958
Jólasveinninn

**Jólasveinn** er þjóðsagnakennd persóna sem sögð er búa á fjöllum uppi eða jafnvel á Norðurpólnum. Hann heldur svo til byggða á aðventunni til að gera sprell og ekki síður til þess að verðlauna þæg börn með gjöfum. Jólasveinar eru því persónur tengdar kristni fyrst og fremst.

Jólasveinninn þekkist í fjöldamörgum löndum hins vestræna heims, Evrópu og Ameríku. Jólasveinninn hefur síðustu áratugi iðulega verið klæddur í þykk og hlý rauð föt með hvítum loðkraga. Uppruna hins rauðklædda jólasveins má rekja til heilags Nikulásar sem var biskup í borginni Mýra í Tyrklandi á 4. öld e.Kr. Nikulás var meðal annars verndardýrlingur sæfarenda, kaupmanna, menntasetra og barna. Síðar varð hann þekktur sem gjafmildur biskup, klæddur purpuralitaðri kápu með mítur á höfði, sem deildi út gjöfum til bágstaddra en einkum til barna.

Á 4. áratug 20. aldar hóf Coca-Cola hina frægu auglýsingaherferð sína þar sem jólasveinninn var í aðalhlutverki. Ef til vill hefur sú herferð orðið til þess að festa ákveðna ímynd jólasveinsins í sessi en víst er að þessi ímynd hafði verið til um skeið og var ekki uppfinning Coca-Cola.

## Sjá einnig
* Íslensku jólasveinarnir

## Tenglar
* 
* 
* 
* Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson 
* Nikúlás''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1947 
* „Andrés utan gátta fund­inn“; grein af mbl.is 2020
APA

**APA** getur átt við:
* Ameríska sálfræðifélagið (American Psychological Association)
* Ameríska geðlækningafélagið (American Psychiatric Association)
* Samtök bandarískra heimspekinga (American Philosophical Association)
* Samtök bandarískra textafræðinga (American Philological Association)
Herðubreið

**Herðubreið** er 1686 metra hátt móbergsfjall norðan Vatnajökuls innan Vatnajökulsþjóðgarðs. Hún er í Ódáðahrauni og er oft nefnd „Drottning íslenskra fjalla“ vegna þess hve mörgum finnst hún formfögur. Fjallið myndaðist við eldgos undir jökli. Á toppi þess eru hraunlög og hefur gosið því náð upp úr jöklinum. Slík fjöll, þ.e.a.s. móbergsfjöll með hraunlögum að ofan, kallast stapar. Herðubreið var valin þjóðarfjall Íslendinga í kosningu árið 2002.

Fyrst var gengið á Herðubreið með vissu árið 1908 en fram að því hafði hún verið talin ógeng. Það gerðu Sigurður Sumarliðason og þýski jarðfræðingurinn Dr. Hans Reck í ágúst það ár nánar tiltekið 13. ágúst 1908.  Þann 21. apríl 2009, 101 ári seinna, fór Björn Böðvarsson vélsleðakappi úr Mývatnssveit á topp Herðubreiðar á vélknúnu ökutæki fyrstur manna, er hann náði toppnum á vélsleða sínum.

## Tengt efni
* Askja
* Herðubreiðarlindir
* Snæfell

## Heimild
*
Þunglyndi

**Þunglyndi** getur vísað til:

*Þunglyndi (hugarástand) – Skap sem einkennist af depurð og vonleysi
*Þunglyndi (geðröskun) – Langvinn röskun þar sem depurð og vonleysi gætir samfleitt í meira en 2 vikur
Móberg

**Móberg** er bergtegund, sem verður til við gos undir jökli eða vatni þar sem gosopið er nálægt eða rétt undir yfirborðinu, öfugt við bólstraberg, sem myndast djúpt undir vatni. Rétt undir yfirborðinu er þrýstingurinn ekki nægur til að halda kvikunni niðri heldur brýst hún upp á yfirborðið í gufusprengingum og verður að gosösku, sem er glersalli. Oft hefjast neðansjávargos eða gos undir jökli með bólstrabergsmyndun ef gosopið er á nægilegu dýpi en þegar á líður grynnkast á opinu og gufusprengingar hefjast með samfarandi gjóskumyndun. Í móberginu má gjarnan finna bólstrabergsbrot eða framandsteina, sem kvikan hefur hrifið með sér á leið upp á yfirborðið. Ef gosopið kemst upp úr vatninu, þannig að gufuspreningum lýkur, hefst hraunrennsli og myndast þá stapar með hraunlagi ofan á móbergsmynduninni.

Móberg er algengt á Íslandi þar sem farið hefur saman eldvirkni og langvinnar jöklanir á kuldaskeiðum ísaldar. Oft má finna hraunhettur efst á móbergsfjöllum, en þær eru, eins og fyrr segir, til marks um að eldgosið hafi náð upp úr vatninu eða jöklinum þannig að hraun hafi byrjað að renna. Þannig má áætla þykkt ísaldarjökulsins út frá hæð hraunlaga í stöpum mynduðum á kuldaskeiðum ísaldar.

## Myndun móbergs
Móberg verður til þegar ný gosaska hleðst upp við eldstöð og þjappast saman. Vatn gengur svo í samband við öskuna og hún ummyndast og límist saman í fast móberg, sem tekur oft á sig rauðleitan blæ. Ummyndun gosösku á sér stað við jarðhita og gerist hratt og auðveldlega við tiltölulega lágan hita. Í rannsóknum á Surtseyjargosinu kom í ljós að í 80-100&nbsp;°C heitum borholum hafði gosaska ummyndast í hart móberg á aðeins einu til tveimur árum en jafnvel enn hraðar við hærri hita . Ummyndunin verður þannig að ýmsar katjónir losna úr gosglerinu, svo sem kísill, ál, kalsín, natrín og magnesín, en í stað þeirra gengur vatn inn í glerið og járnið í því oxast úr tvígildu járni yfir í þrígilt járn. Járnið gefur móberginu rauðan blæ en katjónirnar, sem gengu úr gosglerinu, mynda holufyllingar, sem límir glerið saman í hart móberg.

## Steinn Íslands
Haraldur Sigurðsson eldfjallafræðingur hefur stungið upp á því að ef einhver bergtegund sé „steinn Íslands“, þá sé það móberg. Það sé vegna þess hvað það er algengt á Íslandi en sjaldgæft annars staðar. 

## Heimildir


## Tenglar
* ''Móbergið á Íslandi''; grein í Eimreiðinni 1900
747

Árið **747** (**DCCXLVII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

## Fædd
* 2. apríl - Karlamagnús eða Karl mikli Frankakonungur (d. 814).
## Dáin
814

Árið **814** (**DCCCXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

;Fædd

;Dáin

## Erlendis

;Fædd

;Dáin
* 28. janúar - Karlamagnús Frankakonungur (f. 747).
771

Árið **771** (**DCCLXXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* Karlóman deyr og Karlamagnús verður þar með konungur alls Frankaveldisins.

;Fædd

;Dáin
* 4. desember - Karlóman, konungur Ástrasíu (f. 751).
843

Árið **843** (**DCCCXLIII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Með Verdun-samningnum er Frankaveldi skipt milli þriggja sona Lúðvíks guðhrædda.
* Konungsríkið Skotland verður til þegar Kenneth MacAlpin verður konungur yfir sameinuðum konungsríkjum Skota og Pikta.

## Fædd

## Dáin
Bifröst

**Bifröst** getur átt við:
* Háskólann á Bifröst
* Háskólaþorpið á Bifröst
* Bifröst úr Norrænni goðafræði, brúna milli Miðgarðs og Ásgarðs.
Þjóðsögur Jóns Árnasonar

**Þjóðsögur Jóns Árnasonar** var heildarsafn þjóðsagna sem Jón Árnason (1819-1888) safnaði saman. Hluti þeirra var gefinn út í tveimur bindum í Leipzig 1862 og 1864 undir heitinu *Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri*, heildarsafnið var síðar gefið út í sex bindum í Reykjavík á árunum 1954-1961.

Þjóðernisvakning 19. aldar hafði meðal annars í för með sér áhuga á þeim frásögnum sem gengu mann fram af manni og enginn vissi höfund að og var farið að kalla þjóðsögur. Margir leikmenn og fræðimenn um alla Evrópu hófu að safna saman sögum, hver í sínu heimalandi. Áhrifamesta safnið var án efa safn þýsku bræðrana Grimm sem gáfu út Grimms ævintýri á árunum 1812-1815.

Jón Árnason heimiliskennari, síðar bókavörður og biskupsritari var einn ötulasti safnari íslenskra þjóðsagna. Hann gaf út hluta af því sem hann safnaði í tveimur bindum í Leipzig 1862 og 1864 undir heitinu *Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri*. Vöktu þær mikla athygli og höfðu mikil áhrif á þjóðarímynd og sjálfstæðisviðleitni Íslendinga næstu hundrað árin. 

## Tengt efni
* Hluti af Þjóðsögum Jóns Árnasonar - af Snerpu.is
* ''Að safna sögum: nokkrar pælingar út frá þjóðsagnasöfnun á 19. öld''; af Kistunni.is
* 
* 
* ''Ósegjanlegur fengur, segir þjóðskjalavörður''; frétt í Morgunblaðinu 1971 
* ''Skrattinn og sköpunarsagan''; grein í Sunnudagsfylgiriti Þjóðviljans 1939
* ''Íslenskar þjóðsögur og ævintýri'': handrit (Lbs 420 8vo) á handrit.is
200.000 naglbítar

**200.000 naglbítar** er íslensk rokkhljómsveit. Hún var stofnuð á Akureyri 1993 undir nafninu *Gleðitríóið Ásar*. Nafninu var seinna breytt í *Ask Yggdrasils* en árið 1995 keppti hljómsveitin í Músíktilraunum undir núverandi nafni þar sem hún lenti í 3. sæti.

Árið 2023 tók hljómsveitin upp nýtt efni.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* Neóndýrin (1998)
* Vögguvísur fyrir skuggaprins (2000)
* Hjartagull (2003)

### Tónleikaplötur
*200.000 Naglbítar og Lúðrasveit verkalýðsins (2008)

### Smáskífur
* Sól gleypir sær (2003)
* Allt í heimi hér (2017)
* Leiðin heim (2017)
* Dagar lúta höfði (2017)
* Og ég man (2018)
* Enginn veit enginn sér (2018)
* Núna og um framtíð alla (2020)
* Í fjarska logar lítið ljós (2020)

## Heimildir

## Tilvísanir
Mezzoforte

**Mezzoforte** er bræðingshljómsveit sem var stofnuð árið 1977. Stofnendur Mezzoforte voru Eyþór Gunnarsson (píanó/hljómborð), Friðrik Karlsson (gítar), Jóhann Ásmundsson (bassa) og Gunnlaugur Briem (trommur). 

Einhverjar mannabreytingar hafa verið á þeim árum sem hljómsveitin hefur verið starfandi. Meðal annars var saxófónleikarinn Kristinn Svavarsson meðlimur sveitarinnar frá 1982 til 1985 en saxófónleikarinn Óskar Guðjónsson gekk í sveitina um miðjan 10. áratuginn.

Smáskífan Garden Party náði árið 1983 miklum vinsældum í Evrópu og komst ofarlega á ýmsa vinsældarlista. Alþjóðlegar vinsældir hljómsveitarinnar voru miklar upp úr því.

## Tengill
*Mezzoforte á Allmusic
840

Árið **840** (**DCCCXL** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Eftir lát Lúðvíks guðhrædda berjast synir hans þrír, Lóþar, Karl sköllótti og Lúðvík þýski, um völdin þegar Lóþar hyggst taka við keisaratigninni af föður sínum sem elsti sonur.

## Fædd

## Dáin
* Lúðvík guðhræddi Frankakonungur (f. 778).
778

Árið **778** (**DCCLXXVIII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

## Fædd
* Lúðvík guðhræddi Frankakonungur (d. 840).

## Dáin
751

Árið **751** (**DCCLI** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Pípinn stutti er kjörinn konungur Franka, fyrstur Karlunga, og síðasti Mervíkingurinn, Hildiríkur III er settur í klaustur.

## Fædd

## Dáin
1106

Árið **1106** (**MCVI** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* 29. apríl - Biskupsstóll var settur á Hólum í Hjaltadal. Jón Ögmundsson var kjörinn fyrsti Hólabiskupinn og var hann vígður í Lundi eftir för hans til páfans í Róm.

## Fædd

## Dáin
732

Árið **732** (**DCCXXXII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* 10. október - Orrustan við Tours, nærri Poitiers, þar sem Karl hamar og Frankar stöðva framsókn Mára inn í Evrópu.

## Fædd

## Dáin
1547

Árið **1547** (**MDXLVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Vor - Ormur Sturluson varð lögmaður norðan og vestan.
* Haust - Gissur Einarsson biskup lét taka niður krossinn helga í Kaldaðarnesi og taka af honum gull og gersemar sem fólk hafði borið á hann.
* Bjarnanesreið síðari.

### Fædd
* 30. september - Halldóra Árnadóttir, biskupsfrú á Hólum, kona Guðbrands Þorlákssonar (d. 1585).

### Dáin

## Erlendis
* 28. janúar - Játvarður 6. varð konungur Englands.
* 31. mars - Hinrik 2. varð konungur Frakklands.
* Apríl - Katrín Parr, ekkja Hinriks 8. Englandskonungs, giftist leynilega Thomas Seymour, innan við þremur mánuðum eftir lát konungs.
* Ívan grimmi stórfursti Moskóvíta tekur sér fyrstur titilinn tsar yfir Rússlandi. Rússneska keisaradæmið var stofnað.

### Fædd
* 21. febrúar - Claude, hertogaynja af Lorraine, kona Karls 3. hertoga (d. 1575).
* 29. september - Miguel de Cervantes, spænskur rithöfundur, skáld og leikskáld (d. 1616).

### Dáin
* 28. janúar - Hinrik 8. Englandskonungur (f. 1491).
* 31. mars - Frans 1. Frakkakonungur (f. 1494).
* 2. desember - Hernán Cortés, spænskur landvinningamaður (f. 1485).
1548

Árið **1548** (**MDXLVIII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

## Fædd

## Dáin
* 24. mars - Gissur Einarsson Skálholtsbiskup (f. 1512)
1543

Árið **1543** (**MDXLIII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Maí - Nikulás Kóperníkus gefur út ritið *[[De revolutionibus orbium coelestium]]* þar sem hann setur fram sólmiðjukenningu sína.

## Fædd

## Dáin
1552

Árið **1552** (**MDLII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Mikill kulda- og fellivetur, kallaður Harðivetur. Hafís fyrir Suðurlandi.
* Ólafur Hjaltason varð fyrsti lútherski biskupinn á Hólum.
* Poul Huitfeldt sendur til Íslands, meðal annars til að koma á fót skólum í Skálholti og á Hólum.
* Lárentíus varð fyrsti skólameistari Hólaskóla.
* Ólafur danski varð fyrsti skólameistari Skálholtsskóla.
* Síðustu klaustrin á Íslandi voru lögð niður.
* Kristján 3. Danakonungur seldi borgarstjórninni í Kaupmannahöfn Vestmannaeyjar á leigu.
* Jarðskjálfti á Suðurlandi.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis
* 9. febrúar - Landvinningamaðurinn Pedro de Valdivia stofnaði borgina Valdivia í Chile.
* 24. febrúar - Hansasambandið missti verslunarleyfi sitt í Englandi.
* 22. ágúst - Gústaf Vasa Svíakonungur giftist þriðju konu sinni, Katarinu Stenbock. Hann var 40 árum eldri og sænskir klerkar mótmæltu hjónabandinu, bæði vegna aldursmunarins og ekki síður vegna þess að Katarina var systurdóttir annarrar konu konungsins.
* September - Ungverjum tókst að verja borgina Eger fyrir umsátri Tyrkja.
* Nútímalandamæri Skotlands og Englands voru mynduð.

### Fædd
* 18. júlí - Rúdolf 2., keisari hins Heilaga rómverska ríkis, konungur Ungverjalands og Bæheims og erkihertogi af Austurríki (d. 1612).
* 24. ágúst - Lavinia Fontana, ítalskur listmálari (d. 1614).
* 17. september - Páll 5. páfi (d. 1621).
* 22. september - Vasilíj Sjúiskíj, Rússakeisari (d. 1612).
* 6. október - Matteo Ricci, ítalskur trúboði (d. 1610).
* 7. október - Sir Walter Raleigh, breskur landkönnuður (d. 1618).
* Hans von Aachen, hollenskur listmálari (d. 1615).
* Edmund Spenser, enskt skáld (d. 1599).

### Dáin
* 22. janúar - Edward Seymour, hertogi af Somerset, enskur stjórnmálamaður (f. 1509).
* 2. desember - Francisco Xavier, spænskur jesúítaprestur og trúboði (1506).
* 20. desember - Katharina von Bora, eiginkona Marteins Lúthers (f. 1499).
1553

Árið **1553** (**MDLIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Eggert Hannesson lætur af hirðstjórn en verður lögmaður sunnan og austan.
* Kristján 1. Danakonungur, Hinrik erkibiskup í Niðarósi og Marcellus Skálholtsbiskup sendu harðorð bréf til landsins um þá sem rændu kirkjur eigum sínum en þar var einkum átt við Björn Þorleifsson.
* Ormur Sturluson og Erlendur Þorvarðarson voru settir úr lögmannsembætti fyrir ýmsar sakir.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis

* 10. júlí - Lafði Jane Grey var Englandsdrottning í níu daga.
* 18. júlí - María, dóttir Hinriks VIII og Katrínar af Aragon, lýst drottning Englands og Írlands. Lafði Jane Grey sagði af sér.
* 22. ágúst - Hertoginn af Norðymbralandi, helsti stuðningsmaður Lafði Jane Grey, tekinn af lífi.
* September - Enskir mótmælendabiskupar handteknir og kaþólskir biskupar settir aftur í embætti.
* 27. október - Kalvínistar brenndu Miguel Serveto sem trúvilling í Genf.
* Fyrsta tilraun til að sigla Norðausturleiðina (norður fyrir Rússland). Sir Hugh Willoughby og menn hans fórust í ferðinni.

### Fædd
* 14. maí - Margrét af Valois, Frakklandsdrottning, kona Hinriks 4. (d. 1615).
* 23. nóvember - Prospero Alpini, ítalskur lækninr og grasafræðingur (d. 1617).
* 13. desember - Hinrik 4. Frakkakonungur (d. 1610).

### Dáin
* 9. apríl - François Rabelais, rithöfundur og læknir (f. um 1494)
* 17. apríl - Pedro de Valdivia, spænskur landvinningamaður (f. 1497).
* 6. júlí - Játvarður 6. Englandskonungur (f. 1537). 
* 22. ágúst - John Dudley, hertogi af Norðymbralandi, hálshöggvinn (f. 1502).
* 16. október - Lucas Cranach eldri, þýskur málari (f. 1472).
* 27. október - Michael Servetus, spænskur guðfræðingur, brenndur á báli (f. 1511).
1583

Árið **1583** (**MDLXXXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Tuttugu og fimm menn drukknuðu af tveimur skipum við Þórkötlustaði í Grindavík.
* Sagnir um neðansjávareldgos við Reykjanesskaga, suð-suðaustur af Eldey. Það á að hafa myndað eyjar sem kölluðust Gígeyjar og eru þær sýndar á Íslandskorti Guðbrandar Þorlákssonar.
* Englendingar gerðu samning við Dani um að versla ekki við Íslendinga og veiða aðeins á tilteknum svæðum með tilskildum leyfum. 
* Gísli Guðbrandsson varð skólameistari í Skálholtsskóla.

### Fædd
* Gísli Hákonarson, lögmaður í Bræðratungu (d. 1631).

### Dáin
* Eggert Hannesson hirðstjóri dó í Hamborg (f. um 1515).

## Erlendis
* 1. janúar - Þýskaland og Sviss tóku upp gregoríska tímatalið.
* 19. apríl - Elísabet 1. leysti upp enska þingið.
* 23. apríl - Áttatíu ára stríðið: Hollenska lýðveldið lét eftir Spánverjum borgina Eindhoven eftir 75 daga umsátur.
* 11. maí - Ottómanveldið sigraði Persaveldi í orrustu við Kaspíahaf.
* 17. júní - Í orrustunni við Steenbergen höfðu Spánverjar sigur af fjölþjóðlegum her Hollendinga, Frakka og Breta sem misstu 3.200 menn.
* 5. ágúst - Nýfundnaland var lýst ensk nýlenda við St. John's.
* 14. október - Edinborgarháskóli hélt sína fyrstu kennslu.
* Markaði komið á fót við hinn konunglega dýragarð (veiðiskóg) norðan Kaupmannahafnar. Upp úr honum þróaðist skemmtigarðurinn Dyrehavsbakken.
* Accademia della Crusca, ítölsk menntastofnun, var stofnuð í Flórens. 

### Fædd
* 10. apríl - Hugo Grotius, hollenskur lögfræðingur (d. 1645).
* 16. júní - Axel Oxenstierna, sænskur stjórnmálamaður (d. 1654).
* 24. september - Albrecht von Wallenstein, tékkneskur hershöfðingi (d. 1634).
* 25. desember - Orlando Gibbons, enskt tónskáld (d. 1625).

### Dáin
* 18. mars - Magnús, konungur Líflands og hertogi af Holtsetalandi, sonur Kristjáns 3. Danakonungs (f. 1540).
* 16. september - Katrín Jagellon, drottning Svíþjóðar, kona Jóhanns 3. Svíakonungs (f. 1526).
1557

Árið **1557** (**MDLVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Marteinn Einarsson Skálholtsbiskup sagði af sér embætti og gerðist prestur á Staðarstað.
* Gísli Jónsson var kosinn biskup í Skálholti (vígður 1558).
* Hans Lollich varð skólameistari í Skálholtsskóla.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis

* Stríð hófst milli Rússa og Pólverja.
* Portúgalir settu upp verslunarstöð á Macao.

;Fædd
* 24. febrúar - Matthías keisari hins Heilaga rómverska ríkis (d. 1619).

;Dáin
* 1. september - Jacques Cartier, landkönnuður (f. 1491).
* 16. júlí - Anne af Cleves, fjórða kona Hinriks 8. (f. 1515).
* 1. ágúst - Olaus Magnus, sænskur prestur og sagnaritari (f. 1490).
* Sebastian Cabot, ítalskur landkönnuður (f. 1490).
1558

Árið **1558** (**MDLVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 2. janúar - Staðarhóls-Páll Jónsson giftist Helgu Aradóttur.
* Gísli Jónsson varð biskup í Skálholti.
* Orðið „íslenska“ sem heiti á tungumálinu birtist á prenti í fyrsta skipti.

### Fædd
* Jón Guðmundsson, prestur í Hítardal (d. 1634).

### Dáin
* Þorleifur Pálsson, lögmaður norðan og vestan.

## Erlendis
* 7. janúar - Frakkar yfirtóku Calais, síðasta yfirráðasvæði Breta á meginlandi Evrópu.
* 24. apríl - María Skotadrottning giftist Frans 2. Frakkakonungi.
* 17. nóvember - Elísabet 1. tók við konungdómi í Englandi og Írlandi eftir hálfsystur sína. Elísabetartímabilið hóst í Englandi.
* Tóbak var flutt til Frakklands í fyrsta skipti.

### Fædd
* 12. október - Maximilian 3. erkihertogi af Austurríki (d.1618).

### Dáin
* 25. febrúar - Elinóra af Austurríki, drottning Portúgals og síðar Frakklands (f. 1498).
* 15. apríl - Roxelana, eiginkona Súleimans mikla Tyrkjasoldáns (f. um 1500).
* 21. september - Karl 5. keisari hins Heilaga rómverska ríkis (f. 1500).
* 17. nóvember - María 1. Englandsdrottning (f. 1516).
1575

Árið **1575** (**MDLXXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Gísli Jónsson Skálholtsbiskup vék þremur prestum úr embætti fyrir að vera of pápískir í hugsun eða óduglegir.

### Fædd

### Dáin
* Erlendur Þorvarðarson, lögmaður. 
* Ormur Sturluson, lögmaður og klausturhaldari (f. um 1516).

## Erlendis
* 21. janúar - Elísabet 1. Englandsdrottning veitti tveimur mönnum einkarétt á að prenta nótur.
* 8. febrúar - Vilhjálmur 1. af Óraníu stofnaði Leiden-háskóla.
* 13. febrúar - Hinrik 3. Frakkakonungur var krýndur í Reims.
* 1. september - Spænsk stjórnvöld lýstu sig gjaldþrota vegna áttatíu ára stríðsins og hættu að borga hermönnum sínum.
* 22. september - Paulo Dias de Novais varð fyrsti portúgalski landstjóri Angóla.
* 26. september - Albanskur sjóræningi tók Miguel de Cervantes, framtíðarrithöfund, til fanga eftir strandhögg við Katalóníu. Cervantes varð þræll í Alsír næstu 5 ár ar til lausnargjald var borgað.
* 16. desember - Jarðskjálfti í Valdivia, Chile.

### Ódagsett
* Stefán Báthory verður konungur Póllands.
* Abraham Ortelius varð landfræðingur Filippusar 2. Spánarkonungs.
* Feneyingar stráféllu í plágunnni.

### Fædd
* 26. apríl - Maria de'Medici, drottning Frakklands, kona Hinriks 4. (d. 1642).
* Giambattista Basile  var ítalskt skáld og þjóðsagnasafnari (d. 1632)

### Dáin
* 24. október - Peder Oxe, danskur stjórnmálamaður (f. 1520). Með honum dó ein helsta aðalsætt Danmerkur út.
* 21. febrúar - Claude, hertogaynja af Lorraine, kona Karls 3. hertoga (f. 1547).
1576

Árið **1576** (**MDLXXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Fyrsta íslenska almanakið prentað framan við Bænabók Guðbrands biskups á Hólar.
* Katekismus eða barnalærdómsbók eftir Pétur Palladius Sjálandsbiskup prentað í Hólaprentsmiðju.
* Þórunn Jónsdóttir á Grund (f. um 1511), dóttir Jóns Arasonar, trúlofaðist ungum presti, Jóni Þórðarsyni á Myrká. Óljóst er hvort þau giftust en hann hefur þá orðið fjórði maður hennar.
* Stefán Gunnarsson varð skólameistari í Skálholtsskóla.
* Bjarni Gamalíelsson varð skólameistari í Hólaskóla.

### Fædd

### Dáin
* 7. október - Marteinn Einarsson, prestur á Staðastað og áður biskup í Skálholti.

## Erlendis
* 25. janúar - Portúgalski landkönnuðurinn Paulo Dias de Novais stofnaði *São Paulo da Assumpção de Loanda* í suðvestur Afríku, nú Lúanda í Angóla.
* 11. mars - Ottómanveldið náði völdum yfir borginni Fez (nú í Marokkó).
* 12. júlí - Mógúlveldið innlimaði Bengal  eftir að hafa sigrað Bengalsoldánsdæmið.
* 25. júlí - Spænskir hermenn rændu borgina Aalst.
* 20. október - Spænskir hermenn rændu borgina Maastricht í Flæmingjalandi og drápu marga íbúa.
* 22. október - Mikill hluti af Haarlem í Hollandi brennur. Eldurinn hófst í brugghúsinu *het Ankertje* og læsti sig í næstu hús. Um 500 byggingar eyðilögðust. 
* 2. nóvember - Rúdolf 2. varð keisari hins Heilaga rómverska ríkis.
* 4. nóvember - Áttatíu ára stríðið - Spánverjar réðust á Antwerpen og eyðilögðu nær alla borgina. 
* 9. nóvember - Ismail II keisari Írans hóf að taka af lífi þá sem hann taldi standa ógn af sér, þar á meðal voru 9 hálfbræður hans.
* 19. desember - Aðalsfólk í Frakklandi kaus að banna mótmælendatrú.
### Ódagsett
* Friðrik 2. Danakonungur gerði Tycho Brahe að lénsherra á eynni Hveðn og veitti honum tekjur til uppihalds og rannsókna sem samsvöruðu um einu prósenti af fjárlögum danska ríkisins.

### Fædd
* John Marston, enskt leikskáld (d. 1634).
* Stefano Maderno, ítalskur myndhöggvari (d. 1636).

### Dáin
* 27. ágúst - Titian, ítalskur listmálari (f. um 1489).
* 21. september - Girolamo Cardano, ítalskur stærðfræðingur (f. 1501).
* 12. október - Maxímilían 2., keisari hins Heilaga rómverska ríkis (f. 1527).
1577

Árið **1577** (**MDLXXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Lögrétta á Alþingi flutt úr Kagahólma á Þingvöllum og í búðatóft sem kennd var við Þorgeir Ljósvetningagoða, þar sem hún var upp frá því.

### Fædd
* Bjarni Jónsson Borgfirðingaskáld.

### Dáin

## Erlendis
* 12. febrúar - Áttatíu ára stríðið: Samið var um að spænskir hermenn yfirgæfu Holland.
* 17. apríl - Orrustan við Lubieszów: Uppreisnarmenn í Gdansk í Pólsk-litáíska samveldinu biðu mikinn ósigur og misstu yfir 4.400 menn.
* 6. nóvember - Halastjarna sem kölluð hefur verið Halastjarnan mikla 1577 fór nálægt Jörðu og fylgdust vísindamenn og áhugamenn um alla Evrópu með henni. Þekktastur þeirra var Tycho Brahe, sem gerði miklar mælingar á ferli hennar og setti í framhaldi af því fram kenningar um feril halastjarna.
* 13. desember - Francis Drake lagði upp í hnattferð sem lauk 1580.
* Listmálarinn El Greco flutti til Spánar og bjó þar til dauðadags.

### Fædd
* 12. apríl - Kristján 4. Danakonungur (d. 1648).
* 28. júní - Peter Paul Rubens, flæmskur listmálari (d. 1640).
* 25. nóvember - Piet Heyn, hollenskur sjóliðsforingi og sjóræningi (d. 1629).

### Dáin
* 26. febrúar - Eiríkur 14., áður Svíakonungur (f. 1533).
1586

Árið **1586** (**MDLXXXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Oddur Einarsson varð skólameistari í Hólaskóla.
* Skansinn reistur í Vestmannaeyjum að boði Friðriks 2. Danakonungs.
* Þetta ár voru skip Danakonungs í Vestmannaeyjum þessi: 5 tólfæringar, 8 teinæringar, 1 áttæringur og 2 sexæringar. Bátar eyjaskeggja sjálfra voru fáir og litlir.

### Fædd
* Halldór Jónsson hertekni, lögréttumaður á Hvaleyri við Hafnarfjörð (d. 1648).

### Dáin

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Hjálmar Sveinsson, 25 ára, hengdur í Árnessýslu, fyrir þjófnað.

## Erlendis
* 18. janúar - Jarðskjálfti varð í Chūbu í Japan með þeim afleiðingum að a.m.k. 8.000 létust.
* 11. febrúar - Árás Englendinga, leidd af Francis Drake, varð til þess að spænska höfnin í Cartagena de Indias, í Varakonungsdæminu Perú (nú Cartagena í Kólumbíu), féll undir stjórn þeirra. Þeir rændu og rupluðu borgina í 2 mánuði þar til Spánverjar greiddu lausnargjald.
* 12. mars - Spænski listamaðurinn El Greco málaði sitt þekktasta verk, *Jarðaför Orgaz hertoga*.
* 17. júlí - Samsæri um að myrða Elísabetu Englandsdrottningu uppgötvaðist (Babington-samsærið).
* 14. september - Óbeliskan (steinsúlan) á Péturstorginu í Róm reist þar. Hún hafði verið flutt til Rómar frá Egyptalandi á tímum Ágústusar keisara.
* 20.-21. september - Fjórtán menn teknir af lífi í London fyrir þátttöku í Babington-samsærinu en áform þeirra hafði verið að myrða Elísabetu drottningu og koma Maríu Stúart til valda.
* 19. október - Búrma hóf innrás í Konungsríkið Ayutthaya (nú í Taílandi).
* 25. október - María Stúart var dæmd til dauða fyrir landráð.
* Færeyingurinn Magnús Heinason sigldi að ströndum Grænlands en sá þar hvergi merki um mannvist.
* Portúgalinn António da Madalena varð fyrsti Vesturlandabúinn til að heimsækja Angkor Wat.

### Fædd
* 17. apríl (skírður) - John Ford, enskt skáld og leikskáld (d. um 1639).

### Dáin
* 25. janúar - Lucas Cranach yngri, þýskur listmálari (f. 1515).
* 1. júní - Martin de Azpilcueta, spænskur guðfræðingur og hagfræðingur.  (f. 1491).
* 17. október - Sir Philip Sidney, enskt skáld, hirðmaður og hermaður (f. 1554).
* 12. desember - Stefán Batory, konungur Póllands (f. 1533).

## Tilvísanir
1585

Árið **1585** (**MDLXXXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Guðbrandur Þorláksson lét gera Íslandskort.
* Guðbrandsbiblía prentuð og gefin út á Hólum. Útgáfuár hennar er raunar skráð 1584 en fyrstu eintökin munu ekki hafa verið tilbúin fyrr en 1585.
* Jón Guðmundsson varð skólameistari í Skálholtsskóla.

### Fædd

### Dáin
* 30. september - Halldóra Árnadóttir biskupsfrú, kona Guðbrands Þorlákssonar (f. 1547)

## Erlendis
* 12. janúar - Holland tók upp gregoríska tímatalið.
* 21. janúar - Elísabet 1. gerði 20 kaþólska presta útlæga frá Englandi. Voru þeir fluttir til Frakklands. 
* 10. mars - Áttatíu ára stríðið: Spánverjar náðu yfirráðum yfir Brussel.
* 24. apríl - Sixtus V (Felice Peretti) var kjörinn páfi.
* 19. maí - Spánn tók yfir ensk skip í spænskum höfnum. Stríð Englands og Spánar (1585–1604) braust út í kjölfarið.
* 11. júní - Jarðskjálfti yfir stærð 9 skók Aljútaeyjar. Flóðbylgja banaði mörgum á Havaí.
* Júní: Stríðsherrann Toyotomi Hideyoshi réðst á eyjuna Shikoku með 113.000 menn og 703 skip.
* 17. ágúst - Spánverjar náðu yfirráðum yfir Antwerpen og skipuðu öllum mótmælendatrúar að yfirgefa borgina.
* 20. ágúst - England hóf þátttöku í Áttatíu ára stríðinu og studdi hollensku uppreisnina.
* 15. október - Hollendingar og Englendingar endurheimtu borgina Arnhem frá Spánverjum.
* 27. nóvember - Jarðskjálfti í Japan varð 8.000 að aldurtila.
* Sixtus V páfi fordæmdi stjörnuspeki.
* Fyrsta skráða sendingin af súkkulaði barst til Evrópu frá Nýja heiminum: Frá Veracruz í Mexíkó til Sevilla á Spáni.
* Kauphöllin í Frankfurt var stofnuð.

### Fædd
* 27. janúar - Hendrik Avercamp, hollenskur listmálari (d. 1634).
* 17. maí - Peter Melander, þýskur herforingi í Þrjátíu ára stríðinu (d. 1648).
* 9. september - Richelieu kardínáli, franskur stjórnmálamaður (d. 1642).
* 9. október - Heinrich Schütz, þýskt tónskáld (d. 1672).

### Dáin
* 10. apríl - Gregoríus XIII páfi (f. 1502).
1587

Árið **1587** (**MDLXXXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Johann Bockholt lét af embætti hirðstjóra.
* Gísli Jónsson biskup fékk konung til að leggja 32 jarðir til styrktar prestum í fátækustu brauðum landsins.
* Gísli Skálholtsbiskup fór í Kaldaðarnes, lét taka krossinn helga sem þar var niður, flytja hann í Skálholt og brjóta hann. Þegar biskup veiktist og lést skömmu síðar kenndi almenningur krossbrotinu um.
* Ný lög sett um stofnun og slit hjúskapar þar sem meðal annars var tekið á „óvissu og óskikkanlegheitum í hjúskaparmálum“.
* Björn Sturluson skáld og smiður á Þórkötlustöðum í Grindavík og Helgi Úlfhéðinsson tengdafaðir hans drápu Ingimund Hákonarson á Stað í Grindavík.

### Fædd

### Dáin
* 4. júní - Árni Gíslason sýslumaður á Hlíðarenda (f. um 1520). 
* 3. september - Gísli Jónsson Skálholtsbiskup (f. um 1515).
* Tómas Eiríksson, prestur og síðasti ábóti í Munkaþverárklaustri.

## Erlendis
*14. janúar - Japanski stríðsherrann Toyotomi Hideyoshi endaði stjórn Portúgals á höfn Nagasaki. Hann náði yfirráðum yfir Kyushu-eyju síðar.
* 8. febrúar - María Stúart Skotadrottning var hálshöggvin í Fotheringhay-kastala í Englandi fyrir meinta þátttöku í morðtilræði gegn frænku sinni, Elísabetu 1..
* 20. apríl - Stríð Búrma og Síams: Umsátur Búrma yfir Ayutthaya, höfuðborg Konungsríkisins Ayutthaya endaði eftir 6 mánuði.
* 29. apríl - Francis Drake, enski skipsherrann, gerði árás á Cádiz og eyðilagði eða sökkti 30 spænskum skipum.
* 22. júlí - Walter Raleigh kom á fót fyrstu ensku byggðinni í Ameríku.
* 19. ágúst - Sigmundur 3. Vasa var kjörinn konungur Póllands. Hluti aðalsmanna studdi Austurríkiskeisarann Maximilian 3. sem konung og leiddu þær deilur til Pólska erfðastríðsins (1587-1588).
* 14. október - Maximilian erkihertogi gerði umsátur um Kraká. Því lauk 6 vikum síðar þegar hann hörfaði með her sinn.
* Boris Godúnov kom á vistarbandi rússneskra bænda.
* Hungursneyð var í Mingveldinu í Kína.

### Fædd
* 8. maí - Viktor Amadeus 1., hertogi af Savoja (d. 1637).

### Dáin
* 28. janúar - Francisco Hernández de Toledo, náttúrufræðingur og hirðlæknir Spánarkonungs.(f. 1514).
* 8. febrúar - María Stúart, Skotadrottning (f. 1542).
ISBN

**ISBN** (skammstöfun fyrir enska heitið „International Standard Book Number“) er alþjóðlegur staðall til að einkenna bækur og er ætlað allri almennri bókaútgáfu. ISBN kerfið var upphaflega skapað í Bretlandi af bókabúðakeðjunni W H Smith árið 1966 og var þá kallað „Standard Book Numbering“ eða SBN. Það var tekið upp sem alþjóðastaðallinn ISO 2108 árið 1970. Svipað einkenniskerfi, ISSN („International Standard Serial Number“), er notað fyrir tímarit.

## Yfirlit
Allar útgáfur og afbrigði (nema endurprentanir) af prentaðri bók fá sérstakt ISBN númer. Það getur verið 10 eða 13 tölustafa langt og skiptist í fjóra eða fimm hluta: 
# ef það er 13-tölu ISBN, þá hefst röðin á EAN kóda, annaðhvort 978 eða 979,
# útgáfuland eða tungumálanúmer, 
# útgefandi,
# einingarnúmer, og
# prófsumma.

Hinir mismunandi hlutar geta haft mismunandi lengd. þeir eru oftast aðskildir með bandstriki. 

Landsnúmerið er 0 eða 1 fyrir enskumælandi lönd, 2 fyrir frönskumælandi, 3 fyrir þýskumælandi og svo framveigis. Til dæmis er landsnúmer Íslands er 9979. Sjá allan listan .

Útgefandi fær númer frá skrifstofu ISBN í sínu landi og velur sjálfur einingarnúmerið.
Prófsumma

**Prófsumma** eða **gátsumma**  er tala sem er reiknuð út frá fyrirliggjandi gildum og geymd með þeim. Hlutverk prófsummu er að staðfesta að gögnin séu rétt, ef prófsumma er reiknuð út aftur á sömu gildum ætti hún að vera hin sama og sú fyrri.

Gögnin eru annaðhvort töluleg eða stafastrengir sem litið er á sem töluleg gögn svo að reikna megi prófsummuna. 

Dæmi um prófsummu er níundi stafur kennitölu Íslendinga, sem er fenginn með því að margfalda fyrstu átta tölurnar með 2, 3, 4, 5, 6, 7, 2, 3 frá hægri til vinstri þar sem summan er mátuð við 11. Prófsummur eru mikið notaðar til að sannreyna að stafræn gögn hafi ekki breyst í geymslu eða flutningi og að þeim hafi ekki verið breytt.

## Tilvísanir


## Tengt efni
* Dulritunarprófsumma, dulritunargátsumma

## Tengill
* Jacksum (ókeypis forrit byggt á opnu kerfi til að skapa prófsummur)
ISSN

**ISSN** er skammstöfun á **International Standard Serial Number**, átta talna einkennisnúmeri fyrir tímarit. ISSN kerfið var gert að alþjóðlegum staðli ISO 3297 árið 1975.

## Tengt efni
* https://www.issn.org/
Piet Hein

**Piet Hein** (16. desember 1905 - 17. apríl 1996) var danskt skáld, uppfinningamaður og stærfræðingur. Hein notaði leyninafnið *Kumbel* (sem er forndanskt orð sem merkir "legsteinn").

Ljóð Heins, sem hann kallaði *[[Gruk]]*, eru heimsfræg. Flest þeirra eru skrifuð á dönsku en mörg hafa verið þýdd á önnur tungumál. Gruk eru stutt sposk ljóð, oft ásamt teikningum, sem sameina gleði og sorg, myrkur og ljós. Samanlagt urðu þau milli  7- og 9.000. Eitt það fyrsta og þekktasta er:

:*Lille kat, lille kat<br>lille kat på vejen.<br>Hvis er du, hvis er du?<br>Jeg er sgu min egen*.

Hein er einnig þekktur fyrir flatarmálsmyndir, m.a. súperellipsuna. Hann skapaði einnig súpereggið, sem sjá má hjá Egeskov-kastala á Fjóni.

Sem stærðfræðingur hafði Hein mikinn áhuga á spilum. Hann bjó m.a. til spilið Hex árið 1942, upphaflega kallað Polygon.

## Bækur
Hein gaf út yfir 60 bækur, Hér eru nokkrar þeirra fyrstu:
* *Gruk: 1. Samling*. Kbh, 1940
* *Gruk: 2. Samling*. Kbh. 1941
* *77 Gruk*. Kbh. 1941. 
* *Den tiende Muse*. Kbh. 1941. 
* *Vers i Verdensrummet*. Kbh. 1941. 
* *Kumbels Almanak 1942*. Kbh. 1941. 
* *Gruk. 3. Samling*. Kbh. 1942

## Tengt efni
*Piet Hein A/S
*dönsk grein um súperellipsuna
*ensk grein um Piet Hein
Eyðimerkurrefur

:*Eyðimerkurrefurinn var einnig gæluheiti þýska marskálksins [[Erwin Rommel]]*
**Eyðimerkurrefur** (fræðiheiti: *Vulpes zerda*), einnig kallaður **fennec-refur**, er smágerð tegund refa sem lifir í Eyðimörkum Norður-Afríku (að strandlegjunni undanskilinni) og er auðkenndur á stórum eyrum sínum. Enda þótt sumir fræðimenn flokki eyðimerkurrefinn sem einu tegundina af ættkvíslinni ***Fennecus***, er hann hér flokkaður sem tegund af ættkvísl refa (*Vulpes*).

## Lýsing
Eyðimerkurrefurinn er minnsta hunddýrið og er einungis um 1,5 kg að þyngd. Refurinn er 20 cm á hæð við herðakamb og lengd skrokksins verður allt að 40 cm. Skottið bætir um það bil 25 cm við líkamslengdina. Eyrun geta verið allt að 15 cm löng. Dýrin líkjast oft gulum sandi eyðimerkurinnar á litinn sem hjálpar þeim að falla inn í umhverfið.

Hin löngu eyru eyðimerkurrefa hjálpa þeim að losa hita. Feldurinn getur endurkastað sólarljósi á daginn en varðveitt hita um nætur. Þykkur feldur verndar þófana frá heitum sandinum.

## Hegðun
Eyðimerkurrefir eru næturdýr. Um nætur veiða þeir sér nagdýr, skordýr, eðlur, fugla og egg til matar. Eyðimerkurrefir svala mestallri vatnsþörf sinni með vökva úr fæðuinni en borða þó stundum ber og lauf til að svala aukalegri vatnsþörf sinni.

Eyðimerkurrefir búa í stórum grenum (allt að 10 metra löngum) og oft með öðrum refum.

### Æxlun
Á vorin, eftir um það bil 50 daga meðgöngu, fæðir kvenkyns eyðimerkurrefur 2-5 afkvæmi. Afkvæmin þarfnast mjólkur móður sinnar í u.þ.b. einn mánuð.

## Útbreiðsla
Eyðimerkurrefir eru sjaldséðir. Þeir eru oft veddir af mönnum, þrátt fyrir að þeir valdi mönnum alls engum skaða.

### Tamning
Eyðimerkurrefurinn er eina afbrigði refa sem hægt er að halda sem gæludýr. Þótt ekki megi líta á þá sem fyllilega tamdar skepnur er þó hægt að halda eyðimerkurrefi á sama hátt og menn halda hunda. Þó þarf að gæta að því að þeir sleppi ekki. Þeir eru snjallir að grafa hvers kyns holur svo að girðingar verða að ná djúpt niður í jörðina. Það er gríðarlega erfitt að ná aftur eyðimerkurrefum sem hafa eitt sinn sloppið. 

Eyðimerkurrefir, sem eru haldnir sem gæludýr, eru venjulega mjög vingjarnlegir í garð ókunnugra og annarra gæludýra. Þeir eru aftur a móti afar iðnir og þurfa að fá útrás fyrir orkuna. Önnur gæludýr geta orðið uppgefin á yfirgengilegri þörf þeirra fyrir að leika sér. Eru þeir eins og margar villtar tegundir rándýra ekki heppilegir sem gæludýr vegna hreyfiþarfar og plássþarfar og lyktar.

## Tenglar

## Heimildir
Björk (verslun)

**Tóbaks- og gjafavöruverslunin Björk** var stofnuð árið 1928 og hefur verið að Bankastræti 6 frá upphafi. Hún gekk upphaflega undir nafninu *Bristol*, en stofnandi hennar var Guðjón Jónsson bryti. Verslunin var í fyrstu tóbaks- og sælgætisverslun og auk þess voru seld þar frímerki en með tímanum varð hún allt meiri tóbaksverslun en nokkuð annað. Verslunin er nú í eigu Sölva Óskarssonar, athafnamanns og fótboltaþjálfara. 

## Eitt og annað
* Sölvi hefur stundum reynt að fara óvenjulega leiðir við að auglýsa verslun sína vegna auglýsingabanns á tóbaksvörum. Ein auglýsing hljóðaði þannig: „*Eldspýtur til sölu ásamt fylgihlutum. Verslunin Björk, Bankastræti*“. Auglýsingin fékkst ekki birt.

## Tilvísanir


## Tengill
* Björk.is
* „Tjaldið í Björk er fallið“, í ''Fréttablaðinu'' 2006
* „Sígarettan er stærsta heilbrigðisvandamálið“, í ''Tímanum'' 1996
Björk

**Björk** getur átt við
*Björk Guðmundsdóttur tónlistarkonu
*Kvenmannsnafnið Björk
*Tóbaksverslunina Björk í Bankastræti
*Trjátegundina birki 
*Íþróttafélagið Björk
Kanchō

**Kanchō** er nokkurskonar leikur eða bragð sem notað er í Japan af skólakrökkum.  Bragðið felst í því að taka saman höndum en láta vísifingurnar standa úti og reyna að pota þeim upp á milli rasskinnana á einhverju óaðvitandi.  Þetta háttalag líkist því sem stundum er kallað að bróka (þekkist allavega í Norður-Ameríku og á Íslandi).

## Tenglar
* I am a Japanese School Teacher 
* Man arrested for Ddong-Chimming women on the subways of South Korea.
* A website in Japanese that sells kancho T-shirts 
* Kancho NO!
Enrico Fermi

**Enrico Fermi** (29. september 1901 – 28. nóvember 1954) var einn mesti eðlisfræðingur 20. aldarinnar og sérfræðingur í nifteindum. Fæddur í Róm, sonur Alberto Fermi og Idu de Gattis. 1922 útskrifaðist hann með doktorsgráðu í eðlisfræði frá Háskólanum í Pisa. Meðal afreka hans má nefna uppgötvun hans á lögmálunum sem stjórna eindum er hlýta einsetulögmáli Paulis árið 1926, en þær eru kallaðar Fermíeindir eftir honum, og kenningu hans um beta-hrörnun (1934) sem leiddi til uppgötvunnar kjarnaklofnunar. Hann hlaut nóbelsverðlaunin í eðlisfræði 1938 fyrir rannsóknir sínar á tilbúinni geislun nifteinda og kjarnahvörfum vegna hægfara nifteinda. Í kjölfarið flutti hann til Bandaríkjanna til að flýja Ítalíu fasismans og varð Bandarískur ríkisborgari árið 1944. Þar náði hann miklum árangri í rannsóknum á kjarnaklofnun og framkvæmdi röð tilrauna sem miðuðu að því að framkalla keðjuverkun kjarnaklofnunar. Þetta tókst 2. desember 1942 á veggtennisvelli í Chicago. Í framhaldi af þessu tók hann þátt í Manhattan-verkefninu um smíði fyrstu kjarnorkusprengjunnar. Eftir stríðið tók hann við prófessorsstöðu við Chicago-háskóla og rannsakaði uppruna geimgeisla. Lengdareiningin fermí er kennd við hann.

## Heimild

* Enrico Fermi - Biography 

## Tengt efni
* Fermi-þversögnin
Fermíeind

**Fermíeind** (einnig kölluð **oddskiptaeind**) er öreind, sem hlítir einsetulögmáli Paulis og hefur ekki heiltöluspuna. Allt efni samanstendur af fermíeindum, þ.e.a.s. létteindum (eins og rafeindum) og kvörkum (sem nifteindir og róteindir eru gerðar úr). Eindir samsettar úr fermíeindum geta bæði verið fermíeindir (t.d. þungeindir) eða bóseindir (t.d. miðeindir).

## Heimild
*
Alkul

**Alkul** er lægsti mögulegi hiti samkvæmt kvikfræði klassískrar eðlisfræði. Kelvinkvarðinn notar alkul sem núllpunkt. Á Selsíuskvarðanum er alkul við -273,15&nbsp;°C , -459,67° á Fahrenheitkvarðanum og við 0 Kelvin.

Við alkul er hreyfing frum- og sameinda í lágmarki, en samkvæmt óvissulögmáli Heisenbergs er aðeins mögulegt að segja til um staðsetningu eindar með líkindadreifingu og því ekki hægt að fullyrða að hraðinn verði núll. Samkvæmt 3. lögmáli varmafræðinnar er þó í reynd ekki mögulegt að ná alkuli.
Gervilimur

**Gervilimur** er hugtak sem á við um hverskyns líki líkamslims en oftast er átt við stoðtæki sem kemur í stað útlims sem vantar, ýmist vegna slyss, sjúkdóms eða fæðingargalla. Borið hefur á því að hugtakið sé notað um gervigetnaðarlim, þ.e.a.s. dildó.
Húnavatnshreppur

**Húnavatnshreppur** var sveitarfélag í Austur-Húnavatnssýslu sem í dag er hluti af Húnabyggð.

Húnavatnshreppur varð til 1. janúar 2006 við sameiningu Bólstaðahlíðar-, Sveinsstaða-, Svínavatns- og Torfalækjarhrepps sem samþykkt var í sameiningarkosningum sveitarfélaga 20. nóvember 2004. 11. mars 2006 var svo samþykkt í kosningum í Húnavatnshreppi og Áshreppi að sameina þá undir nafni Húnavatnshrepps og gekk sú sameining í gildi 10. júní það ár að afloknum sveitarstjórnakosningum. Íbúar sveitarfélagsins samþykktu sameiningu við Blönduósbæ í sameiningarkosningum 19. febrúar 2021 og tók sú sameining gildi í kjölfar sveitarstjórnarkosninga 2022 undir merkjum Húnabyggðar.

## Myndir

File:Route 1 again.jpg|Langidalur
File:Bólstaðarhlíðarkirkja.jpg|Bólstaðahlíð
File:Bólstaðarhlíð.JPG|Svartárdalur
Dildó

**Dildó** eða **gervigetnaðarlimur** er eftirmynd reðurs, oftast í reistri stöðu. Gervigetnaðarlimir eru gjarnan seldir sem kynlífsleikföng sem nota má við sjálfsfróun eða mök. Slíkir gervigetnaðarlimir eru oftast úr sílíkoni eða gúmmíi. Það er hægt að fá ýmsar stærðir og með titringi eða „víbrator“.
Typpi

**Typpi** (**getnaðarlimur**, **limur**, eða **reður**) eru ytri getnaðarfæri karldýrsins ásamt pungnum. Getnaðarlimur spendýra þjónar einnig þeim tilgangi að losa líkamann við þvag. Getnaðarlimurinn er samstæður sníp kvendýrsins, en bæði líffærin þróast út frá sömu fósturstofnfrumum.  

## Tengt efni
* Eista
*Píka

## Tenglar
*
1133

Árið **1133** (**MCXXXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Stofnað var munkaklaustur á Þingeyrum í Húnaþingi og varð það mikið menntasetur.
* Magnús Einarsson var kjörinn biskup í Skálholti og vígður 1134.

### Fædd
* Þorlákur helgi Þórhallsson Skálholtsbiskup (d. 1193).

### Dáin
* 22. maí - Sæmundur fróði Sigfússon, goðorðsmaður og prestur í Odda á Rangárvöllum (f. 1056).
* Þorlákur Runólfsson Skálholtsbiskup (f. 1086).

## Erlendis
* 4. júní - Innósentíus II páfi krýndi Lóthar 3. keisara hins Heilaga rómverska ríkis.

### Fædd
* 5. mars - Hinrik 2. Englandskonungur (d. 1189).
* Sigurður munnur Haraldsson Noregskonungur (d. 1155).

### Dáin
Þorláksmessa

**Þorláksmessa**, sem er þann 23. desember, er haldin til minningar um Þorlák hinn helga Þórhallsson biskup í Skálholti.  Hann lést 23. desember 1193 og var þessi messudagur tekinn upp honum til heiðurs og lögleiddur 1199.

## Þorláksmessa á sumri
**Þorláksmessa á sumri** er 20. júlí og var lögleidd 1237 til að minnast þess að þann dag 1198 voru bein Þorláks tekin upp til að nýtast til áheita. Var sumarmessa þessi ein mesta hátíð ársins á Íslandi fyrir siðaskipti. 

## Útnefning Þorláks sem dýrlingur
Jóhannes Páll páfi II útnefndi Þorlák verndardýrling Íslands með tilskipun 14. janúar 1984 og er hann um leið verndari Kristskirkju í Reykjavík. Þorlákur er eini íslenski dýrlingurinn í kaþólskri trú sem hefur hlotið staðfestingu páfa.

## Þorláksmessa á okkar tímum
Á seinni tímum hefur Þorláksmessa orðið hluti af jólaundirbúningnum. Margir  ljúka við að skreyta hús og híbýli og aðrir hafa þann sið að skreyta jólatréð á þessum degi. Á Þorláksmessukvöld í Reykjavík hefur skapast sú hefð að ganga friðargöngu niður Laugarveginn.

Á Vestfjörðum er vaninn að borða kæsta skötu á Þorláksmessu en sá siður hefur á síðustu árum orðið algengur um allt land.

## Tilvísanir
1193

Árið **1193** (**MCXCIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Guðmundur Arason og föruneyti hans lenti í miklum hrakningum á Heljardalsheiði og urðu að minnsta kosti fimm úti en aðra kól illa.

### Fædd

### Dáin
* 23. desember - Þorlákur helgi Þórhallsson Skálholtsbiskup (f. 1133).
* Solveig Jónsdóttir Loftssonar, kona Guðmundar gríss allsherjargoða á Þingvöllum (f. um 1151).

## Erlendis
* 28. mars - Leópold 5. Austurríkishertogi flutti fanga sinn, Ríkharð ljónshjarta, til Speyer og afhenti Hinrik 6. keisara hann.
* 15. ágúst - Filippus 2. Frakkakonungur giftist Ingibjörgu, dóttur Valdimars mikla Danakonungs. Hann hóf þegar daginn eftir brúðkaupið að reyna að losa sig við hana.
* Selestínus III páfi hvatti til krossferðar gegn heiðingjum í Norður-Evrópu.

### Fædd
* Albertus Magnus, þýskur heimspekingur og guðfræðingur (d. 1280).

### Dáin
* Saladín soldán, stofnandi Ajúbídaveldisins í Sýrlandi og Egyptalandi (f. 1137/38).
1086

Árið **1086** (**MLXXXVI** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* 24. maí - Viktor II kjörinn páfi. Hann samþykkti þó ekki kjörið fyrr en ári síðar.
* 17. júlí - Knútur Danakonungur, Benedikt bróðir hans og fleiri myrtir í dómkirkjunni í Óðinsvéum eftir að kirkjugrið höfðu verið rofin.
* Ólafur hungur kjörinn Danakonungur eftir Knút bróður sinn.
* Gerð Dómsdagsbókarinnar lauk í Englandi.

## Fædd
* Þorlákur Runólfsson, Skálholtsbiskup (d. 1133).

## Dáin
* 17. júlí - Knútur helgi Danakonungur (f. um 1043).
1178

Árið **1178** (MCLXXVIII í rómverskum tölum) var 78. ár 12. aldar og almennt ár sem hófst á sunnudegi samkvæmt júlíska tímatalinu. 

## Á Íslandi
* Þorlákur helgi Þórhallsson ábóti í Þykkvabæjarklaustri varð Skálholtsbiskup.
* Guðmundur Bjálfason vígður ábóti í Þykkvabæjarklaustri.

;Fædd
* Snorri Sturluson sagnaritari og skáld (d. 1241).

;Dáin

## Erlendis
* Skakki turninn í Pisa byrjaði að hallast, þegar þriðja hæðin var byggð.

;Fædd
* Tómas 1., greifi af Savoja (d. 1233).

;Dáin
Laugar

**Laugar** í Reykjadal er þéttbýliskjarni í Þingeyjarsveit á Norðurlandi eystra. Þar er stjórnsýsla Þingeyjarsveitar og þar er aðalútibú Sparisjóðs Suður-Þingeyinga. Á Laugum starfar fiskvinnslufyrirtækið Laugafiskur og hefur lengi verið rekin verslun. Íbúar voru 114 árið 2024.

Á Laugum starfa 4 skólar, leikskólinn Krílabær, Litlulaugaskóli sem er grunnskóli, Framhaldsskólinn á Laugum og Tónlistarskólinn á Laugum.

## Tilvísanir