open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1590

Árið **1590** (**MDXC** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Íslandskort Guðbrands Þorlákssonar birtist í kortasafni Abrahams Orteliusar.
* Þórdís Halldórsdóttir úr Skagafirði dæmd til dauða á Alþingi samkvæmt Stóradómi fyrir að eiga barn með mági sínum. Hún var fyrsta konan sem drekkt var í Drekkingarhyl.
* Séra Einar Sigurðsson skáld varð prestur í Eydölum og er jafnan kenndur við þann bæ.

### Fædd
* Halldór Jónsson hertekni, lögréttumaður á Hvaleyri (d. 1648).

### Dáin
* Gottskálk Jónsson, prestur í Glaumbæ (f. 1524).

## Erlendis
* 4. mars - Áttatíu ára stríðið: Mórits af Nassá yfirtók borginni Breda sem Spánverjar höfðu haft yfirráð yfir.
* 21. mars - Safavídaríkið og Ottómanveldið sömdu um frið eftir 12 ára átök.
* 24. apríl - Spánverjar sátu um 10 ensk skip sem fóru um Gíbraltarsund. Spænsk skip hlutu verulega skemmdir í átökunum meðan þau ensku sluppu að mestu. 
* 17. maí - Jakob 6. Skotakonungur giftist Önnu af Danmörku, systur Kristjáns 4., og hún var krýnd Skotadrottning.
* Maí-ágúst - Hinrik 4. Frakkakonungur sat um París og reyndi að ná borginni úr höndum Kaþólska bandalagsins en varð frá að hverfa.
* 23. júní - Samúræinn Toyotomi Hideyoshi sendi 15.000 menn til að ráðast á Hachiōji-kastala í Tókýó sem var á valdi annarra samúræja sem höfðu mun færri menn. Kastalinn var eyðilagður daginn eftir að skipun sjógunsins Tokugawa Ieyasu.   
* 15. september - Úrbanus VII kjörinn páfi. Hann dó úr malaríu tólf dögum síðar og telst hafa verið skemmstan tíma í embætti af öllum páfum.
* 5. desember - Gregoríus XIV (Niccolò Sfondrati) kjörinn páfi.
* Áttatíu ára stríðið: Hollendingar hröktu Spánverja frá suðurhluta Gelderlands.

### Fædd
* 9. janúar - Simon Vouet, franskur listmálari (d. 1649).
* 28. febrúar - Cosimo 2. stórhertogi í Toskana (d. 1621).
* 18. apríl - Akmeð 1. Tyrkjasoldán (d. 1617).
* 13. júlí - Klemens 10. páfi (d. 1676).
* Jakob Eþíópíukeisari (d. 1607).

### Dáin
* 27. ágúst - Sixtus V. páfi (f. 1521).
* 27. september - Úrbanus VII páfi (f. 1521).
1544

Árið **1544** (**MDXLIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

**Fædd**

**Dáin**

## Erlendis
* Maí - Karl 5. keisari gerir innrás í Austur-Frakkland.
* 14. september - Enskur her undir stjórn Hinriks 8. nær Boulogne á sitt vald.
* 18. september - Karl 5. og Frans 1. Frakkakonungur semja frið, en stríðið milli Frakka og Englendinga heldur áfram.

**Fædd**

**Dáin**
1560

Árið **1560** (**MDLX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Danakonungur nær undir sig brennisteinsverslun á Íslandi.
;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 17. ágúst - Mótmælendatrú formlega tekin upp í Skotlandi.

;Fædd
* 7. ágúst - Erzsébet Báthory, ungverskur raðmorðingi (d. 1614).

;Dáin
* 19. apríl - Philipp Melanchthon, þýskur siðbótarmaður (f. 1497).
* 29. september - Gústaf Vasa, Svíakonungur (f. 1496).
* 5. desember - Frans 2. Frakkakonungur, (f. 1544)
1530

Árið **1530** (**MDXXX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 24. janúar - Séra Þórður Einarsson dæmdur frá prestskap í Hítardal í svonefndum Hítardalsdómi. Hann var sakaður um barneignir í frillulífi, skemmd á Skálholtskirkju, slagsmál við annan prest og óhlýðni við Ögmund Pálsson biskup.
* Fyrsta prentsmiðjan líklega flutt til Íslands með prentaranum Jóni Matthíassyni hinum sænska.
* Sigvarður Halldórsson varð ábóti í Þykkvabæjarklaustri.
* Þorvarður Helgason príor í Skriðuklaustri lét af embætti.
* Jón Markússon varð príor í Skriðuklaustri.
* Mannlausa báta rak að ströndum Íslands og voru þeir smurðir selalýsi og taldir frá Grænlandi.

### Fædd

### Dáin
* Þórður Einarsson prestur í Hítardal. Dó erlendis en hann hafði farið á fund erkibiskups að reyna að fá dómnum yfir sér hrundið.

## Erlendis
* 25. júní - Karli 5. keisara afhent Ágsborgarjátningin.
* 12. ágúst - Flórens féll fyrir spænskum her og Mediciættin komst aftur til valda.
* Klemens VII páfi krýndi Karl 5. keisara í Bologna og var það í síðasta sinn sem keisari var krýndur af páfanum.
* Mölturiddarar urðu til þegar Klemens VIII páfi gaf Jóhannesarriddurum eyna Möltu.

### Fædd
* 25. ágúst - Ívan 4. (Ívan grimmi) Rússakeisari (d. 1584).

### Dáin
* 29. nóvember - Thomas Wolsey, enskur kardínáli og stjórnmálamaður (f. 1473).
* Søren Andersen Norby, danskur flotaforingi og um tíma hirðstjóri á Íslandi.
Ásta Kristjana Sveinsdóttir

**Ásta Kristjana Sveinsdóttir** (fædd 1969) er íslenskur heimspekingur búsettur í San Francisco í Bandaríkjunum. Ásta Kristjana er fjórða íslenska konan, sem hefur lokið doktorsprófi í heimspeki og sú fyrsta, sem lýkur doktorsprófi á sviði frumspeki.

Ásta Kristjana tók stúdentspróf frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1989 og hélt svo til háskólanáms í Bandaríkjunum. Hún er BA í stærðfræði og heimspeki frá Brandeis háskóla, 1992, AM í heimspeki frá Harvard háskóla, 1997, og PhD í heimspeki frá Massachusetts Institute of Technology (MIT), 2004. Doktorsritgerð Ástu Kristjönu hét *Siding with Euthyphro: Response-Dependence, Essentiality, and the Individuation of Ordinary Objects*.

Ásta Kristjana var gistilektor á Vassar College í New York fylki veturinn 2004-2005 og hefur verið lektor í heimspeki í Ríkisháskólanum í San Francisco frá hausti 2005.

Ásta Kristjana fæst einkum við frumspeki og femíníska heimspeki og tengjast umræðuefni hennar þar oft öðrum undirgreinum heimspekinnar, svo sem málspeki og þekkingarfræði, siðfræði og fagurfræði. 

## Helstu ritverk
### Bækur
* *Categories We Live By: The Construction of Sex, Gender, Race, and Other Social Categories* (Oxford: Oxford University Press, 2018). 
* *Kvenna megin* (Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag, 2001). 

### Greinar
* „To Do Metaphysics as a Feminist: Reflections on Feminist Methodology in Light of the Hypatia Affair“, *APA Newsletter on Feminism and Philosophy* (2017). 
* „Social Kinds“, *The Routledge Handbook on Collective Intentionality* (2017). 
* „The Naturalism Question in Feminism“, *The Blackwell Companion to Naturalism* (2016).
* „Social Construction“, *Philosophy Compass* (2015). 
* „Who's Afraid of Feminist Metaphysics?“, *APA Newsletter on Feminism and Philosophy* (2013).
* „Knowledge of Essence“, * Philosophical Studies* (2013). 
* „The Social Construction of Human Kinds“, * Hypatia* (2013).
* „Feminist Metaphysics“, * Stanford Encyclopedia of Philosophy* (2011/2017).
* „The Metaphysics of Sex and Gender“, * Feminist Metaphysics* (2011).
* „Siding with Euthyphro“, *European Journal of Philosophy* (2010). 
* „Fólkstegundir“, *Hugur* (2009).
* „Essentiality Conferred“, * Philosophical Studies* (2008).

### Ritstjórn
* „The Oxford Handbook of Feminist Philosophy“ (ásamt Kim Q. Hall) (Oxford: Oxford University Press, 2020)

## Heimildir
* 
* 
* 

## Tilvísanir
Þverá (aðgreining)

**Þverá** er með algengustu örnefnum á Íslandi, fjölmargar ár og bæir bera nafnið: 

* Þverá í Eyjafjarðarsveit, á og bær; sjá Munkaþverá
*Þverá (Borgarbyggð)
*Þverá í Laxárdal torfbær og kirkja
*Þverá (Hvalvatnsfirði)
*Þverá í Ólafsfirði, á og bær
*Þverá í Skíðadal, á og bær
*Þverá í Svarfaðardal, á og bær
*Þverá í Öxarfirði, á og bær
*Þverá í Öxnadal, á og bær
*Þverá í Fljótshlíð, sker þjóðveginn millum Dufþaksholts og Hemlu, ómerkt eins og stendur
Á

**Á** er breiður straumur vatns, sem rennur venjulega í vatnsfarvegi, sem myndast þegar þyngdaraflið togar vatnið nær miðju jarðar. Við það rífur áin með sér upp lausan jarðveg sem og vinnur jafnt og þétt á þeim sem fastur er fyrir sem að endingu mulnar, við það geta myndast falleg gil og mikil gljúfur. Efnið sem áin flytur með sér er kallað aur, áreyrar og óseyrar myndast vegna framburðar aurs. Þegar á rennur fram af fjalli eða niður gljúfur er það kallað foss. Vatn sem rennur niður er kallað fallvatn vegna þess að það fellur alltaf sem nærst miðju jarðar. Vatnið heldur áfram að renna nær miðjunni þar til það nær þyngdarpunktur við það myndast t.d. stöðuvatn. Sjór er líka í þyngdarpunkti frá jörðu en tunglið og sólin togast á við þyngdarafl jarðar svo við það myndast sjávarföllin. Á getur runnið í stöðuvatn, aðra stóra á, eða til sjávar. 

Jörðin beggja megin við ána er kölluð árbakki.

Á byrjar venjulega sem spræna eða lækur sem myndast yfirleitt af

:* rigningarvatni sem fellur – oftast á landsvæði í talsverðri hæð í með þéttann jarðveg svo vatnið sökkvi ekki niður,
:* frá lind eða stöðuvatni með útrennsli,
:* eða vegna jökulbráðnunar.

Talað er um að ár hafi ákveðið vatnasvæði sem er það svæði sem vatnið sem í ánni er kemur frá og eftir því hversu vatnsmikill straumurinn er er hann ýmist kallaður **lækur**, **á**, eða **fljót**.

Ár yfirleitt flokkaðar í þrjá flokka eftir eðli þeirra og rennsli, þ.e. í lindár, dragár og jökulár.

## Lindár
Lindá kallast á sem hefur upptök sín í lindum eða uppsprettum þar sem vatn sprettur fram úr bergi. Hitastig og vatnsmagn lindáa eru jöfn allt árið og við upptökin leggur þær ekki. Lindár eru tærar og lygnar, auk þess sem bakkar þeirra eru vel grónir.

## Dragár
Dragár eru bundnar við svæði með fremur þéttum berggrunni. Dragár eiga það sameiginlegt að hafa sér engin sjáanleg upptök. Dragár verða oftast til úr dældum, daladrögum eða sytrum en stækka smátt og smátt þegar neðar dregur. Rennsli dragár er mjög háð úrkomu. Þær geta því verið mjög vatnslitlar einn daginn en stærðar fljót þann næsta.

## Jökulár

Jökulár koma undan jöklum og verða til við bráðnun jökulíss. Vatnsmagn jökuláa fer því eftir lofthita og eru þær þess vegna mun vatnsmeiri seinnipart sumars heldur en á veturna.

## Tengt efni

* Vað

## Heimildir

*
1545

Árið **1545** (**MDXLV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Verslunareinokun komið á í Vestmannaeyjum þar sem íbúum eyjanna var bannað að versla við aðra en kaupmenn Danakonungs. Erfiðlega gekk þó að framfylgja banninu enda Englendingar fjölmennir við eyjarnar.
* Skriða féll úr Vatnsdalsfjalli yfir bæinn Skíðastaði í Vatnsdal. Fjórtán fórust.

### Fædd
* Gísli Þórðarson, lögmaður sunnan og austan.

### Dáin

## Erlendis
* 13. desember - Kirkjuþingið í Trento formlega sett (lauk 1563).
* Auðugustu silfurnámur heimsins fundust í fjallinu Cerro Rico í Bólivíu. Þar varð til námubærinn Potosí.

### Fædd
* 2. apríl - Elísabet af Valois, Spánardrottning, þriðja eiginkona Filippusar 2. (d. 1568).
* 8. júlí - Karl prins af Astúríu, krónprins Spánar (d. 1568).
* 27. ágúst - Alexander Farnese, hertogi af Parma (d. 1592).
* 7. desember - Henry Stuart, lávarður af Darnley, eiginmaður Maríu Skotadrottningar (d. 1567).
* Magnús Heinason, færeyskur sægarpur (d. 1589).

### Dáin
* 12. ágúst - María Manúela af Portúgal, fyrsta eiginkona Filippusar 2. Spánarkonungs (f. 1527).
* 24. ágúst - Charles Brandon, hertogi af Suffolk, enskur stjórnmálamaður og eiginmaður Maríu Tudor, systur Hinriks 8. (f. um 1484).
1555

Árið **1555** (**MDLV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Fyrsta íslenska sálmabókin, *Ein Kristilig handbog*, var gefin út í Kaupmannahöfn, þýdd af Marteini Einarssyni biskupi.
* Ólafur danski, skólameistari í Skálholti, drukknaði í Brúará.
### Fædd

### Dáin

## Erlendis
* 2. febrúar - Ágsborgarþingið hefst.
* 4. febrúar - John Rogers var brenndur á báli í Englandi fyrir villutrú, fyrstur mótmælenda eftir valdatöku Maríu drottningar.
* 10. apríl - Marsellus II varð páfi. Páfadómur hans stóð þó aðeins í þrjár vikur.
* 17. apríl - Borgin Siena á Ítalíu gafst upp eftir átján mánaða umsátur herliðs Flórens og keisarans.
* 23. maí - Páll IV. varð páfi.
* 25. september - Ágsborgarfriðurinn undirritaður.

### Fædd
* 18. mars - Frans hertogi af Anjou, yngsti sonur Hinriks 2. Frakkakonungs og Katrínar af Medici (d. 1584).

### Dáin
* 23. mars - Júlíus III páfi (f. 1487).
* 12. apríl -  Jóhanna Kastilíudrottning, kona Filippusar 1. (f. 1479).
* 1. maí - Marsellus II páfi (f. 1501).
* 25. maí - Hinrik 2. Navarrakonungur (f.1503).
* 21. nóvember - Georgius Agricola, þýskur vísindamaður (f. 1490).
1522

Árið **1522** (**MDXXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 31. janúar - Sveinsstaðareið. Menn Jóns Arasonar og Teits Þorleifssonar í Glaumbæ börðust á Sveinsstöðum í Húnaþingi.
* Jón Arason kjörinn Hólabiskup (vígður 1524).
* Jón Arason ættleiddi fjögur þeirra barna sem hann átti með fylgikonu sinni, Helgu Sigurðardóttur.
* Ögmundur Pálsson, nývígður Skálholtsbiskup, kom til landsins og lenti þegar í erjum við Jón Arason.
* Teitur Þorleifsson varð lögmaður norðan og vestan.
* Helgi Jónsson varð ábóti í Viðeyjarklaustri.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis
* 9. janúar - Hadríanus VI varð páfi.
* 28. júlí - Tyrkir setjast um Ródos.
* 6. september - Eitt af skipum Magellans, *[[Victoria]]*, kom til hafnar í Sanlúcar de Barrameda á Spáni eftir að hafa náð að sigla kringum hnöttinn.
* 20. desember - Eftirlifandi Jóhannesarriddarar á Ródos gáfust upp fyrir Súleiman mikla og yfirgáfu eyna.

### Fædd
* 2. febrúar - Lodovico Ferrari, ítalskur stærðfræðingur (d. 1565). 
* 11. september - Ulisse Aldrovandi, ítalskur náttúrufræðingur (d. 1605).
* 9. nóvember - Martin Chemnitz, lútherskur guðfræðingur (d. 1586).
* 28. desember – Margrét af Parma, ríkisstjóri Niðurlanda (d. 1568).
* Kristín af Danmörku, hertogaynja af Mílanó og Lorraine (d. 1590).

### Dáin
* 14. nóvember - Anna af Frakklandi, hertogaynja af Bourbon og ríkisstjóri Frakklands 1483-1491 (f. 1461).
* Fiorenzo di Lorenzo, ítalskur málari (f. 1440)
* Martin Waldseemüller, þýskur kortagerðarmaður (f. 1470 eða 1471).
Bláa Níl

**Bláa Níl** er önnur aðalþverá Nílar (hin er Hvíta Níl). Hún á upptök sín í Sakala-uppsprettunum norðan við Tanavatn í Eþíópíu í um 1.800 m hæð og rennur þaðan yfir Eþíópíuhásléttuna um allt að 1.500 metra djúpar gjár um 1.600 km langa leið þar til hún mætir Hvítu Níl við Kartúm í Súdan.

Bláa Níl heitir svo vegna þess að vatnið í henni er oftast miklu tærara en gráleitt vatnið í Hvítu Níl.
1579

Árið **1579** (**MDLXXIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 30. júní - Erlendir hvalveiðimenn rændu Eggerti Hannessyni í Saurbæ á Rauðasandi, héldu honum föngnum á skipi í mánuð og slepptu honum síðan gegn háu lausnargjaldi.
* Friðrik 2. Danakonungur gaf út fyrsta verslunarleyfið til Hansakaupmanna í Keflavík.
* Sigurður Jónsson halti varð skólameistari í Skálholtsskóla.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 6. janúar - Utrechtsambandið sameinaði suðurhéruð Niðurlanda undir stjórn Alessandro Farnese, hertoga af Parma, sem lýstu yfir hollustu við Filippus 2. Spánarkonung.
* 23. janúar - Utrechtsambandið sameinaði norðurhéruð Niðurlanda í Héraðssamband Niðurlanda og Vilhjálmur 1. af Óraníu varð ríkisstjóri.
* 1. mars - Francis Drake rændi spænska flutningaskipið Nuestra Señora de la Concepción, fullu af silfri og gulli, undan ströndum Ekvador. 
* 12. mars - Áttatíu ára stríðið: Spánverjar hófu umsátur um Maastricht sem stóð í 4 mánuði, en þeir náðu borginni á sitt vald í júlí.
* 17. júní - Francis Drake fór í land þar sem nú er Kalifornía og helgaði landið Elísabetu 1. undir heitinu „Nýja England“ („*Nova Albion*“).
* 17. júlí - Spænskir og ítalskir málaliðar komu til Dingle-skaga á suðvestur-Írlandi og gengu til liðs við uppreisn Íra gegn yfirráðum Englendinga.
* 24. desember - Þýski stjörnufræðingurinn Michael Maestlin lýsti sjöstirninu.
* 25. desember - Franskur mótmælendaher myrti 400 í kaþólskri messu í þorpinu Mende.
* Indland: Akbar mikli lagði af skatt sem settur var á íbúa sem voru ekki múslimar.

;Fædd
* 2. maí - Tokugawa Hidetada, japanskur herstjóri (d. 1632).
* 13. júlí - Arthur Dee, enskur læknir og gullgerðarmaður (d. 1651).
* Guido Bentivoglio, ítalskur stjórnmálamaður (d. 1644).

;Dáin
1589

Árið **1589** (**MDLXXXIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 20. júní - Þýskir kaupmenn fengu leyfi til að hefja verslunarrekstur á Djúpavogi.
* Oddur Einarsson varð biskup í Skálholti.
* Fyrsta íslenska sálmabókin (*[[Hólabók]]*) gefin út af Guðbrandi Þorlákssyni.
* Jón Einarsson varð skólameistari í Skálholti.

;Fædd

;Dáin

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Ögmundur Þorkelsson, 59 ára, dæmdur til dauða og honum drekkt á Alþingi, fyrir dráp á syni sínum, sem hann sagði „óviljaverk“ en Lögrétta taldi hafa verið viljandi.

## Erlendis
* 9. mars - Pólsk-litáíska samveldið og Austurríki skrifuðu undir friðarsamning. Austuríki viðurkenndi Sigmund 3. sem kóng Póllands og Litáens. Maxímilían 3. af Austurríki afsalaði sér tilkalli til pólsku krúnunnar.
* 1. ágúst - Dóminíkanamunkurinn Jacques Clément réðist að Hinrik 3. Frakkakonungi og stakk hann með hníf. Menn konungs drápu Clément en konungurinn dó daginn eftir.
* 2. ágúst - Hinrik af Navarra varð konungur Frakklands.

### Ódagsett
* Þrettán galdrakonur brenndar á einu báli í Kaupmannahöfn.
* Valkendorfs Kollegium stofnað við Kaupmannahafnarháskóla. Það er elsti stúdentagarður á Norðurlöndum.
* Borgin Hiroshima í Japan var stofnuð.
* Brugghúsið á Hofbräuhaus var stofnað í Bæjaralandi.

;Fædd
* Pros Mund, danskur aðalsmaður (d. 1644)
* Fjodor 2. Rússakeisari (d. 1605).
* Yonten Gyatso, 4. Dalai Lama (d. 1617)

;Dáin
* 5. janúar - Katrín af Medici, drottning Hinriks 2. Frakkakonungs og móðir konunganna Frans 2., Karls 9. og Hinriks 3. (f. 1519).
* 18. janúar - Magnús Heinason, norsk-færeyskur sægarpur.
* 2. ágúst - Hinrik 3. Frakkakonungur (f. 1551).

## Tilvísanir
1524

Árið **1524** (**MDXXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Jón Arason vígður Hólabiskup af erkibiskupnum í Niðarósi í Noregi.
* Hannes Eggertsson lét af hirðstjórn og flutti til Hamborgar.
* Jóhann Pétursson varð hirðstjóri.
* Jón Finnbogason varð príor í Möðruvallaklaustri.
* Finnbogi Einarsson varð ábóti í Munkaþverárklaustri.

### Fædd
* Þórður Guðmundsson lögmaður sunnan og austan (d. 1608).
* (líklega) Gottskálk Jónsson, prestur í Glaumbæ (d. 1590).

### Dáin
* Einar Benediktsson, ábóti í Munkaþverárklaustri.

## Erlendis
* 23. ágúst - Ríkisráð Noregs samþykkti að taka Friðrik 1. til konungs yfir Noregi (og Íslandi) og hafnaði um leið Karli Knútssyni, sem tekinn hafði verið til konungs árið áður.
* 28. október - Fransisco Hernandez de Cordoba stofnaði Granada í Nicaragua. Það er elsta spænska borgin á meginlandi Ameríku.
* Giovanni da Verrazzano varð fyrsti Evrópubúinn til að líta Manhattan-eyju augum.
* Bændastyrjöldin hófst í Þýskalandi. 

### Fædd
* Luís de Camões, portúgalskur rithöfundur (d. 1580).

### Dáin
* 20. júlí - Claude, drottning Frakklands, kona Frans 1. (f.1499).
* 24. desember - Vasco da Gama, portúgalskur landkönnuður (f. um 1469).
* Hans Holbein eldri, þýskur listmálari (f. 1460).
Gjáin

**Gjáin** er gljúfur í Þjórsárdal með mörgum lindum og fossum. Stærsti fossinn heitir Gjáfoss (eða Gjárfoss). Í Gjánni rennur Rauðá sem sprettur upp í Rauðárbotnum milli Sandafells og Fossheiðar, miklu ofar á afréttinum. Hverfur hún síðan niður í sandinn á Hafinu svokallaða og kemur fram úr jörðinni aftur í Gjánni.

Í Gjánni eru fallegar bergmyndanir, stuðlað hraun og móberg. Hraunið nefnist Þjórsárdalshraun og þekur allan dalbotninn neðan við Gjána. Það er hluti af stærra hrauni sem einu nafni nefninst Búrfellshraun og kom upp í gígaröð við Veiðivötn fyrir um 3000 árum. Ætihvönn og gróskumikill blómgróður vex við lindalækina í Gjánni.

Bærinn Stöng í Þjórsárdal stendur við Rauðá neðan við Gjána.

Áður en Búrfells- og Sultartangavirkjanir voru byggðar, flæddi Þjórsá stundum yfir Hafið og niður í Gjána svo Rauðá (og Fossá) urðu stundum mórauðar í leysingum.

Gjáin var friðuð árið 2020. 

## Tengill
*Hvernig varð Gjáin í Þjórsárdal til? - Vísindavefurinn

## Tilvísanir
Háifoss

**Háifoss** er foss í Fossárdal á Íslandi, innst í Þjórsárdal, sem lengi var talinn vera annar hæsti foss landsins, 122 metrar á hæð. Við hlið hans er fossinn Granni, en nafnið er dregið af nágrenninu við Háafoss. Nýrri mælingar sýna að Hengifoss er hærri (128 metrar).

Háifoss var friðaður árið 2020. 

## Tengt efni
* Þjórsárdalur
* ''Hávifoss''; grein í Eimreiðinni 1902 

## Tilvísanir
Þjóðveldisbærinn

**Þjóðveldisbærinn** er bær neðan Sámsstaðamúla í Þjórsárdal á Íslandi reistur á árunum 1974–1977. Hann átti að sýna á sem raunverulegastan hátt hvernig stórbýli á söguöld litu út. Hörður Ágústsson teiknaði bæinn með hliðsjón af bæjarrústunum á Stöng í Þjórsárdal og rannsóknum sínum á íslenskri húsagerð á fyrri öldum. 

Árið 2000 var komið fyrir við bæinn lítilli stafkirkju. Kirkjan er útkirkja frá Stóra-Núpi og þjónar sóknarpresturinn fyrir altari í þeim fáum messum sem haldnar eru þar.

## Tenglar
*  ''Þjóðveldisbærinn''.
Atli Harðarson

**Atli Vilhelm Harðarson** (fæddur 6. janúar 1960 í Biskupstungum á Íslandi) er íslenskur heimspekingur og háskólakennari.

Atli kenndi við Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi frá 1986 til 1996 og frá 1998 til 2011. Hann kenndi við Menntaskólann að Laugarvatni árin 1996 til 1998. Árið 2001 varð hann aðstoðarskólameistari Fjölbrautaskóla Vesturlands og skólameistari sama skóla 2011. Frá haustinu 2014 hefur Atli kennt við Menntavísindasvið Háskóla Íslands. Hann hefur einnig fengist við rit- og fræðastörf, skrifað bækur og birt greinar um heimspeki, bókmenntir og tölvunarfræði og þýtt ljóð og heimspekirit.

## Menntun
Atli gekk í Barnaskóla Biskupstungna og lauk námi þaðan árið 1974. Hann lauk landsprófi árið 1975 frá Skálholtsskóla og nam eftir það við Menntaskólann að Laugarvatni þaðan sem hann lauk stúdentsprófi af eðlisfræðideild árið 1979. Að stúdentsprófi loknu hélt hann til Reykjavíkur í háskólanám. Hann nam heimspeki við Háskóla Íslands og lauk B.A.-gráðu í heimspeki og bókmenntum árið 1982. Þaðan lá leiðin til Bandaríkjanna. Atli hlaut M.A.-gráðu í heimspeki frá Brown University í Providence á Rhode Island árið 1984. Árið 2013 lauk hann doktorsprófi við Menntavísindasvið Háskóla Íslands en doktorsritgerð hans nefnist *In what sense and to what extent can organised school education be an aims-based enterprise?*  Hann hefur einnig lokið námi til kennsluréttinda frá Háskóla Íslands.

## Heimspeki
Fram til 2010 snerust heimspekileg skrif Atla einkum um stjórnspeki, þekkingarfræði og frumspeki auk sögu heimspekinnar. Eftir það hefur hann einkum fjallað um heimspeki menntunar.

Í bókinni *Af jarðlegum skilningi* frá árinu 2001 heldur Atli fram veraldarhyggju í anda skoska heimspekingsins Davids Hume, sem þó er færð í nútímahorf með hliðsjón af líffræði og tölvufræði samtímans. Í þekkingarfræði hefur efahyggja verið Atla hugleikin umfram önnur efni. Í bókinni *Í sátt við óvissuna* frá árinu 2009 rökstyður hann að ómögulegt sé að hrekja heimspekilega efahyggju. 

Nýjasta bók Atla, *Tvímælis* frá árinu 2019, er tilraun til að beita aðferðum stjórnmálaheimspeki til að skilja skólakerfi nútímans.

## Helstu ritverk
* *[http://netla.hi.is/serrit/2019/tvimaelis_heimspeki/01.pdf Tvímælis: Um heimspeki menntunar og skólakerfi nútímans] * (2019)
* *Í sátt við óvissuna* (2009)
* *Af jarðlegum skilningi* (2001)
* *[https://notendur.hi.is/atlivh/textar/tolvufraedi/Kennslubok_i_tolvufraedi_fyrir_framhaldsskola.pdf Kennslubók í tölvufræði fyrir framhaldsskóla] * (2001)
* *[https://notendur.hi.is/atlivh/textar/tolvufraedi/Java_kennslubok_i_forritun_fyrir_framhaldsskola.pdf Java - kennslubók í forritun fyrir framhaldsskóla] * (2000, 2. úrg. 2002)
* *Vafamál* (1998)
* *[https://notendur.hi.is/atlivh/textar/Afarkostir/index.html Afarkostir] * (1995)
* (þýð.) David Hume *[[Rannsókn á skilningsgáfunni]]* (1988)
* (þýð.) John Locke *[[Ritgerð um ríkisvald]]* (1986)

## Heimild
* 

## Tenglar
* Vefsíða Atla Harðarsonar . Á síðunni er hægt að hægt að nálgast margar af tímaritsgreinum og blaðagreinum Atla sem og ljóðaþýðingar og texta nokkurra bóka eftir hann.
Þverstæða lygarans

**Þverstæða lygarans** er í heimspeki og rökfræði þverstæða á forminu:

* Eftirfarandi staðhæfing er sönn
* Undanfarandi staðhæfing er ósönn

Elsta útgáfan af þverstæðu lygarans er eignuð gríska heimspekingnum Evbúlídes frá Míletos sem mun hafa sagt „maður nokkur segist vera að ljúga, er það sem hann segir satt eða ósatt?“

## Tengill
Stöng (bær)

**Stöng í Þjórsárdal** er einn þekktasti bærinn frá þjóðveldisöld. Hans er fyrst getið í  Landnámabók og Ìslendingabók.  Í Landnámu er getið Þorbjarnar laxakarls sem á að hafa numið 
Þjórsárdal allan. Í þremur Landnámugerðum er Gauks í Stöng getið sem afkomanda Þorbjarnar. Þar er elsta heimild um bæjarnafn í Þjórsárdal.. Talið er að bærinn hafi farið í eyði árið 1104 eftir mikið öskugos í Heklu. Þá er talið að byggð í Þjórsárdal hafi alveg lagst af, jafnt á Stöng, Skeljastöðum, sem var framar í dalnum, og fjölda annarra bæja. Árið 1939 var Stangarbærinn grafinn upp og byggt yfir hann svo fólk geti áttað sig á búsháttum á þessum tíma.

## Bærinn
Framhlið bæjarins snýr í suðvestur. Austarlega á framhlið bæjarins eru einu útidyrnar á bænum, inn úr þeim er gengið beint inn í skálann. Skálinn sjálfur er 17 metra langur og 6 metra breiður. Vestan við útidyrnar er stallur þvert yfir skálann. Á þessum stalli hefur að öllum líkindum staðið veggur úr timbri. Í austurhorni skálans er afmarkað með grjóti ferhyrnt svæði, hugsanlega hefur þetta verið eldiviðar eða verkfærageymsla. Á móti afmarkaða svæðinu er einskonar hola eða þró í gólfinu og er hún hellulögð í botni og á hliðum. Í þessari holu voru fáein dýrabein en engin ummerki um eld svo hún hefur ekki verið notuð til kyndingar eða matreiðslu. Tilgangur þessarar holu er ekki þekktur en samskonar holur hafa fundist í fleiri bæjum. Í skálanum sjálfum eru set meðfram veggjum og hverju seti skipt í fimm hvílurúm. Gólfið í skálanum er ögn niðurgrafið og hefur því verið lægra en við innganginn. Á miðju gólfi er langeldur sem nýttist bæði til kyndingar og matreiðslu. Úr vesturendanum á skálanum er gengið inn í stofu sem er 8 metra löng og 4 metra breið. Meðfram veggjum hafa verið bekkir. Fyrir stafninum á stofunni var pallur og á þessum palli hefur vefstaðurinn staðið þar sem þar fannst töluvert magn kljásteina. Í stofunni fundust líka snældusnúðar sem bendir til þess að þar hafi tóvinna að mestu farið fram. Úr skála er einnig gengið inn í búr sem er 7 metra langt og 2.3 til 2,6 metrar á breidd. Í gólfinu eru för eftir sái sem hafa verið grafnir niður á móhellu. Annað útihús er líka byggt við skálann. Það hús er að öllum líkindum kamar. Eftir endilöngu húsinu eru hlaðnir rennustokkar sitt hvoru megin. Einnig eru þar steinar sem búið er að höggva úr eins og fyrir stöngum sem menn hafa þá setið á meðan þeir sinntu kalli náttúrunnar.  

## Kirkjan
Við bæinn stendur einnig lítil kirkja eða bænahús.

## Útihús
Við bæinn stendur fjós með 18 básum hvoru megin. Fjósið er uppblásið.

Við bæinn er einnig ferhyrnt gerði sem er hlaðið úr torfi og hefur að öllum líkindum verið nátthagi.

Við bæinn er líka smiðja og er þessi smiðja ein sú best varðveitta hér á landi. Við fornleifarannsóknir 1992 til 1993 kom í ljós eldri smiðja frá 10. öld en ofan á hana hefur verið reist kirkja, hugsanlega um svipað leyti og nýrri smiðjan sem er frá 11. til 12. öld.
## Endurgerð
Í tilefni af 1.100 ára afmæli byggðar á Íslandi 1974 var ákveðið að byggja Þjóðveldisbæinn undir Sámsstaðamúla, en hann er eftirlíking Stangarbæjarins. 

## Tenglar
Myndir af Þjóðveldisbænum(og fleiri bæjum)

## Tilvísanir
Róbert H. Haraldsson

**Róbert Hilmar Níels Haraldsson** (fæddur 5. október 1959) er íslenskur heimspekingur og prófessor við Háskóla Íslands.

Róbert lauk B.A.-gráðu í heimspeki og sálfræði frá Háskóla Íslands árið 1985. Að námi loknu við Háskóla Íslands hélt Róbert til Bandaríkjanna í framhaldsnám. Róbert nam heimspeki við University of Pittsburgh og lauk þaðan M.A.-gráðu árið 1989 og Ph.D.-gráðu árið 1997. 

Róbert kenndi við Gagnfræðaskóla Hveragerðis veturinn 1984-1985. Hann kenndi við University of Pittsburgh árin 1988-1991, 1993 og 1996 og var stundakennari við Fósturskóla Íslands árin 1992-1993 og var stundakennari við Háskóla Íslands 1992-1995. Róbert varð lektor í heimspeki við Háskóla Íslands árið 1996 og dósent við sama skóla 2002. Hann hlaut prófessors-nafnbótina þann 1. september 2007.

Róbert hefur verið forstöðumaður Heimspekistofnunar Háskóla Íslands frá 2003. Hann hefur verið ritstjóri *Sats*, samnorræns tímarits um heimspeki, frá 2001. Róbert var formaður Félags háskólakennara 1999-2002. Hann var ritstjóri *[[Skírnir - Tímarit Hins íslenzka Bókmenntafélags|Skírnis]]* árin 1995-1999 (ásamt Jóni Karli Helgasyni).

Róbert fæst aðallega við 19. aldar heimspeki, einkum heimspeki Friedrichs Nietzsche, Ralphs Waldos Emerson, Henrys Davids Thoreau og Johns Stuarts Mill, og tengsl heimspeki og skáldskapar og kvikmynda.

## Helstu ritverk
* *[[Ádrepur - um sannleikann, hlutleysi vísindanna, málfrelsi og gagnrýna hugsun.]]* (2010)
* *[[Frjálsir andar. Ótímabærar hugleiðingar um sannleika, siðferði og trú]]* (2004)
* *[[Plotting Against a Lie. A Reading of Ibsen's An Enemy of the People]]* (2004)
* *[[Tveggja manna tal]]* (2001)
* *[[Ritgerðir og greinar]]* (1996)

## Tengill
Vefsíða Róberts Haraldssonar
Kandís

**Kandís** (eða **steinsykur**) er sælgæti samansett úr stórum sykur-kristöllum. Kandís var áður fyrr selt á þræði á Íslandi og var slíkur kandísstrangi kallaður *sköndull*. Litlir einstakir molar voru aftur á móti kallaðir *kandískörtur*.
Frjálsa hugbúnaðarstofnunin

**Frjálsa hugbúnaðarstofnunin** (enska: *Free Software Foundation*; skammstafað *FSF*) er sjálfseignarstofnun stofnuð í október 1985 af Richard Stallman með það að tilgangi að styðja frjálsu hugbúnaðarhreyfinguna, og þá sérstaklega GNU verkefnið.

## Tengill
* Vefsíða Frjálsu hugbúnaðarstofnunarinnar
Paskal

**Paskal** (franska: *Pascal*) er SI-mælieining fyrir þrýsting, táknuð með **Pa**. Eitt paskal 
jafngildir þrýstingi vegna kraftsins eitt njúton á hvern fermetra. Einingin er nefnd eftir Blaise Pascal, frönskum stærð-, eðlis- og heimspekingi.

*Hektópaskal*, táknað *hPa*, er 100 pasköl og er almennt notað í veðurfræði til að gefa loftþrýsting, jafngilt einu millíbari.

## Skilgreining
1 Paskal (Pa) = 1 N/m2 = 1 J/m3 = 1 kg·m–1·s–2

## SI margfeldi
Pascal

**Pascal** getur átt við eftirfarandi:
* Blaise Pascal, franskur stærfræðingur, eðlisfræðingur og heimspekingur.
* Mælieiningu fyrir þrýsting: Paskal.
* Forritunarmálið Pascal.
Chili-pipar

**Chili-pipar** (einnig **chilipipar**, **sílípipar**, **eldpipar** eða **eldpaprika**) er ávöxtur plantna af paprikuættkvísl innan náttskuggaættar. Ávextir þessir eru gjarnan nýttir til að krydda mat og fá fram hina einkennandi brennandi tilfinningu sem spendýr upplifa við að innbyrða efnið *capsaicin* sem einkennir ávexti paprikuættkvíslarinnar.

## Tilvísanir
Piparminta

**Piparminta** (**piparmenta** eða **piparmynta**) (fræðiheiti: *Mentha x piperita*) er ófrjór myntu blendingur sem fenginn er með því að frjóvga Mentha aquatica og Mentha spicata saman. Piparmynta er mikið notuð í te og sem bragefni í sælgæti. Piparmynta inniheldur mikið magn af menthol.
Landamæri

**Landamæri** eru ímynduð mörk milli tveggja ríkja, sem afmarka yfirráðasvæði þeirra. Oft á tíðum liggja þessi mörk meðfram ám, fjallgörðum eða öðrum landfræðilegum fyrirbrigðum, sem henta.  Svæðið, sem landamærin liggja á, er kallað landamærasvæði. Flugvellir og hafnir eru oft skilgreind sem landamærasvæði þar sem landamæravarsla fer fram.

## Heimildir
* Landamæri (1000 myndir)
Myntur

**Minta** (fræðiheiti: *Mentha*) er ættkvísl plantna af varablómaætt, minta er mikið notuð í matargerð og sem bragðefni í sælgæti.

Til eru yfir hundrað tegundir mintu en einingis um 15 þessa eru algengar.

* *[[Mentha aquatica]]*, vatnamynta
* *[[Mentha x piperita]]*, piparminta
* *[[Mentha pulegium]]*, hagamynta
* *[[Mentha requienii]]*, korsíkumynta
* *[[Mentha spicata crispa]]*
* *[[Mentha spicata]]*, hrokkinmynta
* *[[Mentha suaveolens]]*, eplamynta
* *[[Mentha sylvestris]]*
Basilíka

**Basilíka** eða **basil** (fræðiheiti: *Ocimum basilicum*) er einær jurt af varablómaætt. Basilíka er mikið notuð í matargerð, ýmist fersk eða þurrkuð. Uppruni hennar er í Íran og Indlandi þar sem hún hefur verið ræktuð í meira en 5000 ár. Í dag er hún mest ræktuð í Egyptaland og Bandaríkjunum.

## Í matargerð
Í matargerð er basílíka bæði notuð þurrkuð og fersk. Mest er hún þó notuð fersk því bragðist breytist mjög við þurrkunina og verður dauft og að margra mati graskennt. Fersk geymist hún í frysti í allt að viku en hægt er að geyma hana ferska til lengri tíma í frysti eða olíu og heldur hún þá bragði sínu vel. Mikilvægt er að setja basilíkuna í við lok eldunar því hún tapar fljótt bragðinu við suðu.

Basílíka er notuð í mat víða um heim. Frægust er notkun hennar í miðjarhafsmatargerð þá sérstaklega ítalskri og suður franskri. Hún er þekktust fyrir að vera ein af uppistöðuþáttunum í ítölsku kryddblöndunni pestó en og  hana má einnig finna í hinum ýmsu pastasósum því hún fer einkar vel með tómötum. Einnig passar hún vel við hvítlauk og má t.d. finna þá blöndu í frönsku kryddblöndunni pistou.

Hún er einnig notuð í Kína og Taiwan í hinar ýmsu súpur auk þess sem vinsælt er að bragðbæta ís með henni.

## Í menningu
Basilíka á mikinn þátt í menningu ýmissa landa, hvort sem hún er notuð til matar eður ei. Í upprunalandi sínu, Indlandi, er basílíka talin vera helg jurt. Þar er sagt að sérhver Hindúi skuli leggjast til hinnar hinstu hvílu með basilíkublað á brjóstinu sem er aðgöngumiði hans að himnaríki . Í Indlandi hefur hún líka verið höfð í réttarsölum og menn látnir sverja sannleikseið fyrir framan jurtina .

Í Grikklandi á orðið basilíka uppruna sinn. Það kemur af gríska orðinu βασιλευς (*basileus*) sem þýðir *konungleg (planta)* og gegnum söguna hafa Grikkir borið mikla virðingu fyrir plöntunni. Sagan segir að basilíka hafi vaxið kringum gröf Jesú þar sem hann reis upp aftur. Þess vegna er basilíka nú notuð þegar vatn er blessað við grískar réttrúnaðarkirkjur og oft eru lifandi basilíkuplöntur hafðar kringum altarið . Í Grikklandi til forna var basilíka tákn haturs. Þjóðsaga segir að basílíka yxi aðeins ef henni væri sáð meðan sá sem sáði henni æpti og öskraði og að lokum mátti einungis höfðinginn tína plöntuna . 

Á Ítalíu er basilíka hins vegar jurt ástarinnar. Þar settu menn basilíkugrein í hárið til að sýna ást sýna og til að öðlast gæfu ástarmálum. Í Róm til forna þá var basilía nefnd í höfuðið á dreka að nafni Basilíkus og eina leiðin að verjast árása hans var að borða basilíku daglega. Bæði í Rúmeníu og Mexíkó er basílíka einnig tákn ástar. Á fyrrnefnda staðnum gengu menn með basilíkublað í vasanum til að stefnumót yrði gæfurík. Í Rúmeníu gengu menn hins vegar enn lengra og gáfu menn unnustu sinnu basilíku þegar þeir vildu trúlofast henni .

## Heimildir
Suðurkjördæmi

**Suðurkjördæmi** er eitt af kjördæmum Íslands. Það hefur 10 sæti á Alþingi, þar af eitt jöfnunarsæti. Kjördæmið er hið gamla Suðurlandskjördæmi að viðbættum Hornafirði sem áður tilheyrði Austurlandskjördæmi og Suðurnesjum sem áður voru í Reykjaneskjördæmi. Kjördæmið var myndað með nýrri kjördæmaskipan árið 2000, en fyrst var kosið samkvæmt þeirri skipan í Alþingiskosningum 2003. 

## Sveitarfélög
Í Suðurkjördæmi eru sveitarfélögin: Sveitarfélagið Hornafjörður, Skaftárhreppur, Mýrdalshreppur, Rangárþing eystra, Rangárþing ytra, Ásahreppur, Vestmannaeyjabær, Flóahreppur, Sveitarfélagið Árborg, Skeiða- og Gnúpverjahreppur, Hrunamannahreppur, Bláskógabyggð, Grímsnes- og Grafningshreppur, Hveragerðisbær, Sveitarfélagið Ölfus, Grindavíkurkaupstaður, Suðurnesjabær, Reykjanesbær og Sveitarfélagið Vogar.

## Kosningatölfræði

## Þingmenn kjörnir úr kjördæminu


## Tengill
* Lög um kosningar til Alþingis
Suðvesturkjördæmi

**Suðvesturkjördæmi** er eitt af kjördæmum Íslands. Það er fjölmennasta kjördæmið og hefur fjórtán sæti á Alþingi, þar af tvö jöfnunarsæti. Í kjördæminu eru öll sveitarfélög höfuðborgarsvæðisins utan Reykjavíkur sem áður voru hluti af Reykjaneskjördæmi. Það var búið til með nýrri kjördæmaskipan árið 2000, en fyrst var kosið samkvæmt þeirri skipan í Alþingiskosningum 2003. Kjördæmið er stundum kallað **Kraginn** vegna þess hvernig það umlykur Reykjavík.

Upphaflega var ákveðið að ellefu þingsæti skyldu fylgja kjördæminu, níu kjördæmissæti og tvö jöfnunarsæti. Í fyrstu kosningunum þar sem notast var við nýju kjördæmaskipunina (2003) voru tvöfalt fleiri kjósendur að baki hverju þingsæti í Suðvesturkjördæmi en voru í Norðvesturkjördæmi og því virkjaðist ákvæði stjórnarskrár um að færa þingsæti á milli kjördæma til að jafna muninn. Í kosningunum 2007 var kjördæmissætum í Suðvesturkjördæmi því fjölgað um eitt á kostnað Norðvesturkjördæmis. Sama staða kom upp í kosningunum 2009 og því var annað kjördæmissæti flutt á milli þessara sömu kjördæma fyrir kosningarnar 2013. Þetta gerðist svo í þriðja sinn í kosningunum 2021 og aftur fluttist kjördæmissæti frá Norðvesturkjördæmi til Suðvesturkjördæmis fyrir kosningarnar 2024.

Frá upptöku núverandi kjördæmaskipunar hefur Suðvesturkjördæmi verið sterkasta vígi Sjálfstæðisflokksins sem hefur sjö sinnum haft fyrsta þingmann þess en Samfylkingin einu sinni.

## Sveitarfélög

Í kjördæminu eru eftirfarandi sveitarfélög (íbúafjöldi 2021 í sviga):
* Kópavogur (39.335)
* Hafnarfjörður (30.616)
* Garðabær (19.088)
* Mosfellsbær (13.403)
* Seltjarnarnes (4.572)
* Kjósarhreppur (269)
Landfræðilega skiptist kjördæmið í fjóra aðgreinda búta þar sem Kjósarhreppur og Seltjarnarnes eiga ekki mörk að öðrum sveitarfélögum kjördæmisins auk þess sem Krýsuvíkurland Hafnarfjarðar liggur ekki að landi annarra sveitarfélaga í kjördæminu.

## Kosningatölfræði

## Kosningaúrslit í kjördæminu
### 2003







### 2007







### 2009








### 2013








### 2016







### 2017








### 2021








### 2024








## Tengill
* Lög um kosningar til Alþingis
Reykjavíkurkjördæmi norður

**Reykjavíkurkjördæmi norður** er eitt af kjördæmum Íslands. Það hefur 11 sæti á Alþingi, þar af tvö jöfnunarsæti. Kjördæmið var búið til með nýrri kjördæmaskipan árið 2000 með því að skipta upp Reykjavíkurkjördæmi. Fyrst var kosið samkvæmt þessari nýju kjördæmaskipan í Alþingiskosningum 2003.

Í stjórnarskrá Íslands er mælt fyrir um að mörk kjördæma eigi að skilgreina í lögum en að heimilt sé að fela Landskjörstjórn afmörkun á kjördæmamörkum í Reykjavík og nágrenni. Í kosningalögunum er mælt fyrir um að skipta skuli Reykjavíkurborg frá austri til vesturs í norðurkjördæmi og suðurkjördæmi. Landskjörstjórn afmarkar kjördæmin og miðar þar við þjóðskrá fimm vikum fyrir kjördag, reynt er að gæta þess að álíka margir búi í hvoru kjördæmi og að þau myndi sem samfelldasta heild. Mörk kjördæmanna liggja í grófum dráttum meðfram Hringbraut, Miklubraut og Vesturlandsvegi og svo um Grafarholtshverfi þar sem skiptingin hefur færst lítillega til við hverjar kosningar eftir því hvernig íbúaþróun er í hverfum borgarinnar. Grafarholt var þannig allt í norðurkjördæminu við kosningarnar 2003 en við kosningarnar 2021 var hverfið að mestu komið yfir í suðurkjördæmið. Hinn forni Kjalarneshreppur fellur innan marka norðurkjördæmisins þannig að það er mun víðfeðmara en suðurkjördæmið þó að íbúafjöldi sé sambærilegur.

Þrátt fyrir skiptingu Reykjavíkur í tvö kjördæmi hafa flestir stjórnmálaflokkar áfram skipulagt starf sitt í Reykjavík sem einni heild. Þeir flokkar sem halda prófkjör hafa t.d. iðulega haldið sameiginlegt prófkjör fyrir bæði Reykjavíkurkjördæmin þar sem sigurvegari prófkjörsins tekur fyrsta sætið á lista í öðru kjördæminu og sá sem lendir í öðru sæti tekur fyrsta sætið í hinu kjördæminu.

Í þeim átta kosningum sem haldnar hafa verið frá því að núgildandi kjördæmaskipan var tekin upp hefur Sjálfstæðisflokkurinn fimm sinnum átt fyrsta þingmann kjördæmisins en Samfylkingin þrisvar.

## Kosningatölfræði

## Þingmenn kjörnir úr kjördæminu



## Tengill
* Lög um kosningar til Alþingis
Norðvesturkjördæmi

**Norðvesturkjördæmi** er eitt af kjördæmum Íslands. Það er fámennasta kjördæmið og hefur átta sæti á Alþingi, þar af eitt jöfnunarsæti. Kjördæmið varð til þegar fyrrverandi kjördæmin Vesturland, Vestfirðir og Norðurland vestra voru sameinuð með nýrri kjördæmaskipan árið 2000 með þeirri undantekningu að Siglufjörður sem áður tilheyrði Norðurlandi vestra tilheyrir  nú Norðausturkjördæmi. Fyrst var kosið samkvæmt nýrri kjördæmaskipan í Alþingiskosningum 2003. 

Upphaflega var fjöldi þingsæta í kjördæminu ákveðinn tíu sæti, þar af níu kjördæmissæti en eitt jöfnunarsæti. Þegar kosið var samkvæmt nýju kjördæmaskipaninni fyrst 2003 var fjöldi kjósenda á kjörskrá að baki hverjum þingmanni innan við helmingur af fjölda kjósenda að baki hverju þingsæti í Suðvesturkjördæmi. Fyrir kosningarnar 2007 var því eitt kjördæmissæti flutt úr Norðvesturkjördæmi yfir í Suðvesturkjördæmi í samræmi við ákvæði stjórnarskrár og kosningalaga. Sama staða kom upp eftir alþingiskosningar 2009 og 2021 þannig að eitt kjördæmissæti fluttist yfir í Suðvesturkjördæmi í hvort skipti. Í kosningunum 2024 verða því sex kjördæmissæti og eitt jöfnunarsæti í Norðvesturkjördæmi. Samkvæmt stjórnarskrá skulu ekki vera færri en sex kjördæmissæti í hverju kjördæmi og því er ljóst að ekki verða fleiri kjördæmissæti færð frá Norðvesturkjördæmi samkvæmt þessum ákvæðum.

## Sveitarfélög
Eftirfarandi sveitarfélög eru í Norðvesturkjördæmi: Akraneskaupstaður, Hvalfjarðarsveit, Skorradalshreppur, Borgarbyggð, Eyja- og Miklaholtshreppur, Snæfellsbær, Grundarfjarðarbær, Stykkishólmsbær, Dalabyggð, Reykhólahreppur, Vesturbyggð, Bolungarvíkurkaupstaður, Ísafjarðarbær, Súðavíkurhreppur, Árneshreppur, Kaldrananeshreppur, Strandabyggð, Húnaþing vestra, Húnabyggð, Sveitarfélagið Skagaströnd og Sveitarfélagið Skagafjörður.

## Kosningatölfræði

## Kosningaúrslit í kjördæminu
### 2003







### 2007







### 2009








### 2013







### 2016







### 2017







### 2021







### 2024








## Tilvísanir

## Tengill
* Lög um kosningar til Alþingis
Skeiða- og Gnúpverjahreppur

**Skeiða- og Gnúpverjahreppur** er sveitarfélag í austanverðri Árnessýslu. Hann tók til starfa 9. júní 2002 eftir að íbúar Skeiðahrepps og Gnúpverjahrepps samþykktu sameiningu hreppanna í kosningum þá um vorið. Íbúar voru 609 árið 2020.

## Náttúrufar
Skeiða- og Gnúpverjahreppur er austasta sveitarfélag í Árnessýslu ofanverðri og liggur hreppurinn upp með Þjórsá allt inn að Hofsjökli. Að vestanverðu marka Hvítá hreppamörk. Náttúrufar er margbreytilegt, allt frá flatlendi Skeiðanna þar sem ágangur Hvítár og Þjórsár hafa mótað landið með flóðum sínum, til holta í Gnúpverjahreppi og fjalllendi afréttanna.

## Stjórnsýsla
Sveitarfélaginu stjórnar 5 manna sveitarstjórn sem valin er í sveitarstjórnarkosningum fjórða hvert ár. Hún hefur aðsetur í Árnesi. 5 varamenn eru í sveitarstjórn. Að auki situr sveitarstjóri sveitarstjórnarfundi, en hann er framkvæmdarstjóri sveitarfélagsins.
Smári

**Smári** getur átt við:

* '''Smára''' – plöntu
* '''Smára''' *–* rásaeiningu úr hálfleiðurum í rafeindafræði
*Smára – mannsnafn

**Smárinn** getur átt við:

*Smárann – hverfi í Kópavogi
*Smárann – íþróttahús í Kópavogi og heimavöll Breiðabliks
*Smáralindina
Írafár

**Írafár** er íslensk popphljómsveit stofnuð árið 1998. Meðlimir hennar eru Birgitta Haukdal söngkona, Sigurður  Samúelsson bassaleikari, Vignir Snær Vigfússon gítarleikari og söngvari, Andri Guðmundsson hljómborðsleikar, **Arnar Gíslason** trommari og **Þorbjörn Sigurðsson** gítar- og hljómborðsleikari.

Sveitin naut fádæmra vinsælda til ársins 2005 og gaf út þrjá geisladiska, Allt sem ég sé (2002), Nýtt upphaf (2003) og Írafár (2005). Allar hafa náð platínusölu (yfir 10.000 eintök) sem er einstakt í íslenskri tónlistarsögu. Að auki hefur Allt sem ég sé náð tvöfaldri platínusölu. 

Árið 2018 kom sveitin saman á ný eftir 13 ára fjarveru og hélt tvenna uppselda tónleika í Eldborg Hörpu. Sama ár gaf hljómsveitin út lagið, Þú vilt mig aftur.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* Allt sem ég sé (2002)
* Nýtt upphaf (2003)
* Írafár (2005)

### Smáskífur
* Hvar er ég? (2000)
* Fingur (2001)
* Eldur í mér (2001)
* Ég sjálf (2002)
* Stórir hringir (2002)
* Allt sem ég sé (2002)
* Aldrei mun ég (2003)
* Fáum aldrei nóg (2003)
* Stel frá þér (2003)
* Lífið (2004)
* Leyndarmál (2005)
* Alla tíð (2005)
* Ég missi alla stjórn (2005)
*Lygi (2003))

## Tengill
* Vefsíða Írafárs
Selfosskirkja

**Selfosskirkja** er kirkja á Selfossi sem reist var á árunum 1952 til 1956. Málamiðlanir byrjuðu með því að Selfoss myndaðist innan Laugardælasóknar en þorpsbúum þótti kirkjuvegur sinn vera óþægilega langur og vildu fá sjálfstæða kirkju fyrir þorpið. Lóð undir kirkjuna fékkst nálægt Selfossbæjunum á tanga í Ölfusá árið 1942 og kirkjugarðurinn vígður 2. janúar 1945. Fyrsta skóflustungan að kirkjunni var tekin 7. júní 1952 og var mikill mannfjöldi kominn saman til að grafa fyrir grunni kirkjunnar. Sunnudaginn 25. mars 1956, pálmasunnudag þess árs, var kirkjan síðan vígð við hátíðlega athöfn. Frá því fyrst var hugað að kirkju í hreppnum 23 árum fyrr hafði fólki í hreppnum fjölgað úr 171 í meira en 1000.

Skipaðir sóknarprestar við Selfosskirkju hafa aðeins verið sex: Dr. Sigurður Pálsson (til 1971), sr. Sigurður Sigurðarson (1971-1994), sr. Þórir Jökull Þorsteinsson (1994-2001), sr. Gunnar Björnsson (2001-2009) og sr. Kristinn Ágúst Friðfinnsson (frá 2009-2014), en 2009 gekk sóknin inn í Hraungerðisprestakall og nafninu var breytt í Selfossprestakall. Núverandi sóknarprestur er sr. Guðbjörg Arnardóttir og þjónustunni til aðstoðar er sr. Ninna Sif Svavarsdóttir. Fjölmargir prestar hafa verið settir til tímabundinna afleysinga í sóknum prestakallsins þó þeirra sé ekki getið hér. Í prestakallinu eru fjórar sóknir: Hraungerðissókn, Laugardælasókn, Selfosssókn og Villingaholtssókn. 

## Heimild
* Árvaka Selfoss. Ritnefnd: Guðmundur Daníelsson, Haraldur H. Pétursson og Sigurfinnur Sigurðsson. Gefin út af Framkvæmdanefnd Árvöku Selfoss, 1972.

## Tenglar
* Selfosskirkja á kirkjukort.net
Sund (aðgreining)

**Sund** getur átt við eftirfarani:
* Sund: landslagsþáttur sem er andstæða eiðis
* Sund: hreyfingu manns í vatni
* Sund: hverfi í Reykjavík
* Sund, sveitarfélag í Noregi
* Sund, þorp í Færeyjum
Norðausturkjördæmi

**Norðausturkjördæmi** er eitt af kjördæmum Íslands. Það hefur 10 sæti á Alþingi, þar af 1 jöfnunarsæti. Kjördæmið var sameinað úr kjördæmunum Norðurlandi eystra og Austurlandi með þeim undantekningum að Siglufjörður sem áður tilheyrði Norðurlandi vestra er í Norðausturkjördæmi en Hornafjörður sem áður var í Austurlandskjördæmi tilheyrir nú Suðurkjördæmi. Kjördæmið var búið til með nýrri kjördæmaskipan árið 2000. Fyrst var kosið samkvæmt nýrri kjördæmaskipan í Alþingiskosningum 2003.

Í þeim sjö Alþingiskosningum sem hafa fram samkvæmt núverandi kjördæmaskipan hafa bæði Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn þrisvar sinnum átt fyrsta þingmann Norðausturkjördæmis en Vinstri græn einu sinni.

## Sveitarfélög
Í Norðausturkjördæmi eru sveitarfélögin: Fjallabyggð, Dalvíkurbyggð, Hörgársveit, Akureyrarbær, Eyjafjarðarsveit, Svalbarðsstrandarhreppur, Grýtubakkahreppur, Þingeyjarsveit, Norðurþing, Tjörneshreppur, Langanesbyggð, Vopnafjarðarhreppur, Múlaþing, Fljótsdalshreppur og Fjarðabyggð.

## Kosningatölfræði

## Þingmenn kjörnir úr kjördæminu


## Tengill
* Lög um kosningar til Alþingis
Sund

**Sund** er íþrótt sem fellst í því að hreyfa sig með ýmsum aðferðum í vatni, án þess þó að snerta botn eða að nota vélarafl. Sjósund er stundað í stöðuvötnum, ám og sjó, en með tilkomu sundlauga var fyrst hægt að stunda sund í stöðluðu umhverfi sem var minna háð veðurfari og árstíðum.

Fólk byrjaði að keppa í sundi um árið 1830. Í fyrstu var ekki mikið um sund sem keppnisíþrótt heldur frekar sem almenna heilsubót. Eftir að fjölgun sundlauga átti sér stað fór sund að verða vinsælla í keppni og hefur tíðkast síðan. Í sundmótum er keppt í fjórum mismunandi sundaðferðum en þær eru flugsund, baksund, bringusund og skriðsund. Einnig er keppt í fjórsundi en þá er notast við allar fjórar aðferðirnar, þá er vegalengdinni deilt jafnt niður á hinar fjórar aðferðirnar. Þegar keppt er í sundi reyna keppendur að synda sem hraðast tiltekna vegalengd, en ýmsar aðrar sundíþróttir eru stundaðar. Sundknattleikur er liðakeppni þar sem keppendur bæði synda og troða marvaða. Þá er líka keppt í listsundi, sundfimi, dýfingum og hindrunarsundi. Alþjóða sundsambandið fer með yfirstjórn mótahalds í sundíþróttum um allan heim. Sund er nokkuð stór íþrótt á Íslandi og nýtur sífellt meiri vinsælda, til eru sundlið um allt land.

Ýmsar aðrar sundaðferðir eru til sem ekki er keppt í að staðaldri. Meðal þeirra eru hundasund, skólabaksund, björgunarsund og köfun. 

## Reglur í sundkeppnum
Í sundkeppnum verða keppendur að fylgja ýmsum reglum. Ef reglunum er ekki fylgt er keppnisfólk dæmt ógilt. 

Sem dæmi má nefna: 
*Í bringusundi og flugsundi er mjög mikilvægt að báðar hendur snerti bakkann á sama tíma og í sömu hæð. 
*Í öllu sundi gildir að bannað er að draga sig áfram með línunni.
*Það má ekki gera nein önnur sundtök en flokkast undir sundið sem keppt er í.
*Það ber að stinga þér af stað um leið og ráshljóð er gefið. Ef keppandi stingur sér til sunds broti úr sekúndu áður er sundið talið ógilt.

## Tenglar
* ''Sundmennt Íslendinga''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1936
Breska samveldið

**Breska samveldið** er samband fullvalda ríkja, sem flestöll eru fyrrverandi nýlendur breska heimsveldisins. Hluti ríkja Breska samveldisins eru í Samveldinu, sem hafa Karl 3. Bretakonung sem þjóðhöfðingja. Meðal þess sem Breska samveldið stendur fyrir eru Samveldisleikarnir, næststærsta alþjóðlega fjölgreina íþróttamótið á eftir Ólympíuleikunum.