open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Biskup

**Biskup** (áður skrifað **byskup**) er titill embættismanna í hinum ýmsu kristnu kirkjum, og hlutverk þeirra mismunandi eftir kirkjudeildum. Orðið *biskup* (επισκοπος) á uppruna sinn að rekja til gríska orðsins *episkopos* sem þýðir sá sem skyggnist um, eða hefur eftirlit með eða einu orði *skyggnari*, en það er einnig gamalt heiti á biskupi í íslensku. Biskupar voru einnig nefndir *klerkagoðar* í skáldamáli. Fyrst eftir siðaskiptin voru biskupar á íslandi nefndir *súperintent*. *Lýðbiskup* (eða *ljóðbiskup*) voru undirbiskupar nefndir hér áður fyrr, og voru undirmenn erkibiskups. 

Biskupsdæmi eru misvaldamikil og oft fer vald biskupa eftir trúarlegu hlutverki þeirra og hefðum. Í sumum kirkjudeildum (svo sem þeim rómversk-kaþólsku og rétttrúnaðarkirkjunni) eru til fleiri en ein gerð biskupa, sem hafa mismunandi valdsvið, til dæmis erkibiskupar og patríarkar. Páfinn í Róm er formlega rómversk-kaþólski biskup Rómaborgar og jafnframt æðsti biskup rómversk-kaþólsku kirkjunnar. Meðal þess sem biskupar sjá oft um er að vígja presta og guðshús og stjórna ýmsum athöfnum.

## Tengt efni
* Biskup Íslands, æðsti maður þjóðkirkjunnar.

## Tenglar

* Hvað merkir orðið biskup upphaflega og hverjar eru orðsifjar þess? Svar á Vísindavefnum 
* Vefur biskups Íslands
* Reykjavíkurbiskupsdæmi kaþólsku kirkjunnar
Valur Ingimundarson

**Valur** Snjólfur **Ingimundarson**, fæddur 20. febrúar 1962, er fyrrverandi landsliðsmaður í körfuknattleik.

Valur hóf að æfa körfuknattleik 15 ára gamall með liði UMFN.  Hann lék með meistaraflokki félagsins í úrvalsdeild til ársins 1988, en þá gekk hann til liðs við Tindastól frá Sauðárkróki.  Með þeim lék hann í fimm ár og skipti svo aftur í sitt gamla félag, UMFN.  Þar vann hann tvo Íslandsmeistaratitla og fór í kjölfarið til Danmerkur í nám.  

Þegar hann sneri aftur, tók hann við þjálfun Tindastóls næstu fjögur árin, og kom þeim m.a. í úrslit Íslandsmótsins 2001.  Þar töpuðu hans menn fyrir UMFN.  

Haustið 2002 tók Valur við þjálfun Skallagríms frá Borgarnesi.  Liðið féll um vorið í 1. deild, en vann þá deild ári seinna.  Vorið 2006 kom Valur Skallagrími í úrslit Íslandsmótsins þar sem liðið tapaði fyrir UMFN.  Hann vék úr þjálfarastólnum ári seinna þegar Skallagrímur tapaði óvænt í fyrstu umferð úrslitakeppninnar fyrir liði UMFG.

Vorið 2007 tók Valur sér svo frí frá þjálfun en haustið 2008 snéri hann á heimaslóðir og tók við liði Njarðvíkur aftur og enduðu þeir í 5. sæti á hans fyrsta ári en duttu út í 8-liða úrslitum fyrir erkifjendunum í Keflavík.

Valur er stigahæstur allra leikmanna í úrvalsdeild frá upphafi, hefur skorað 7.355 stig í 400 leikjum, eða 18,2 stig að meðaltali.  Hann var valinn besti leikmaður úrvalsdeildar árin 1984, 1985 og 1988, og var auk þess valinn fimm sinnum í úrvalslið deildarinnar.  Þá var hann valinn í lið aldarinnar, sem tilkynnt var snemma árs 2001, sem byrjunarliðsmaður.

Valur er næstleikjahæsti leikmaður landsliðsins, lék 164 leiki á árunum 1980-1995.

## Heimildir
**Leikni framar líkamsburðum* eftir Skapta Hallgrímsson, útg. Körfuknattleikssamband Íslands 2001
*KKÍ.is

## Tengill
*Ferill Vals á Íslandi
Einar Bollason

**Einar Gunnar Bollason**, fæddur 6. nóvember 1943, er fyrrverandi landsliðsmaður og landsliðsþjálfari í körfuknattleik.  Hann hefur einnig verið formaður KKÍ, setið í nefndum á vegum sambandsins, dæmt og starfað við fjölmiðla tengt körfuboltanum.  Um skeið var Einar bæði landsliðsþjálfari og formaður KKÍ á sama tíma.

## Körfuboltaferillinn
Einar hóf feril sinn með ÍR árið 1958 en skipti yfir í KR nokkrum árum síðar. Hann þjálfaði og lék með Þór Akureyri á árunum 1967 til 1969 og varð stigahæsti leikmaður efstu deildar árið seinna árið er hann skoraði 31,8 stig að meðaltali í leik. Hann hætti að leika körfuknattleik vegna sjúkdóms snemma á áttunda áratugnum, en dró fram skóna aftur 1976 og lék með KR í þrjú ár til viðbótar. Hann lék auk þess örlítið með Haukum, þegar hann þjálfaði liðið á árunum 1983 til 1984.

Árið 2001 var Einar kjörinn þjálfari 20. aldarinnar af 50 manna nefnd sem einnig valdi leikmenn og dómara aldarinnar.  Einar var auk þess kjörinn í lið 20. aldarinnar sem varamaður.  Á þjálfaraferlinum þjálfaði Einar alla þá sem voru valdir í karlalið aldarinnar og báða dómarana.  Sá eini sem Einar hafði ekki þjálfað var þjálfarinn sem lenti í öðru sæti; Friðrik Ingi Rúnarsson.
### Afrek
#### Sem leikmaður
*Lið 20. aldarinnar sem leikmaður
*6x Íslandsmeistari (1960, 1965-1967, 1978, 1979)
*8× Bikarmeistari (1966, 1967, 1970-1972, 1974, 1977, 1979)
*Stigakóngur efstu deildar (1969)

#### Sem þjálfari
*Lið 20. aldarinnar sem þjálfari
*2x Íslandsmeistari karla (1967, 1974)
*2x Íslandsmeistari kvenna (1969, 1977)
*3× Bikarmeistari karla (1977, 1985, 1986)
*Bikarmeistari kvenna (1977)
*1. deildarmeistari karla (1983)

### Tölfræði í efstu deild

## Geirfinnsmálið
Þann 26. janúar 1976 var Einar hnepptur í varðhald, grunaður um hlutdeild í hvarfi Geirfinns Einarssonar.  Nokkur ungmenni, þeirra á meðal Erla, hálfsystir Einars, bentu á hann, Valdimar Olsen, Sigurbjörn Eiríksson og Magnús Leopoldsson.  Það varð til þess að Einar sat saklaus í einangrun í 105 daga í Síðumúlafangelsinu.

## Hestamennskan
Einar stofnaði, ásamt fleirum, fyrirtækið Íshesta haustið 1982.  Íshestar sérhæfa sig í hestaferðum fyrir ferðamenn, jafnt innlenda sem erlenda.

## Heimildir
* *Leikni framar líkamsburðum* eftir Skapta Hallgrímsson, útg. Körfuknattleikssamband Íslands 2001
* *Riðið á vaðið* eftir Heimi Karlsson, útg. Fróði 1994
Listi yfir biskupa Íslands

## Biskupar Íslands
Eftirfarandi hafa gegnt embættinu biskup Íslands frá því að biskupsdæmin tvö, Skálholtsbiskupsdæmi og Hólabiskupsdæmi, voru sameinuð í eitt og biskupsstóllinn fluttur til Reykjavíkur:

* 1801 &ndash; 1823: Geir Vídalín
* 1824 &ndash; 1845: Steingrímur Jónsson
* 1846 &ndash; 1866: Helgi G. Thordersen
* 1866 &ndash; 1889: Pétur Pétursson
* 1889 &ndash; 1908: Hallgrímur Sveinsson
* 1908 &ndash; 1916: Þórhallur Bjarnarson
* 1917 &ndash; 1939: Jón Helgason
* 1939 &ndash; 1953: Sigurgeir Sigurðsson
* 1953 &ndash; 1959: Ásmundur Guðmundsson
* 1959 &ndash; 1981: Sigurbjörn Einarsson
* 1981 &ndash; 1989: Pétur Sigurgeirsson
* 1989 &ndash; 1997: Ólafur Skúlason
* 1998 &ndash; 2012: Karl Sigurbjörnsson
* 2012 &ndash; 2024: Agnes M. Sigurðardóttir
* 2024 &ndash; : Guðrún Karls Helgudóttir

## Tengt efni
* Listi yfir Skálholtsbiskupa
* Listi yfir Hólabiskupa
Mangan

**Mangan** (eftir heiti gríska héraðsins Magnesíu) er frumefni með efnatáknið **Mn** og sætistöluna 25 í lotukerfinu. Það kemur fyrir hreint í náttúrunni, oft með járni og í ýmsum steindum. Hreint mangan er mikilvægt í framleiðslu á málmblendum, einkum ryðfríu stáli.

Manganfosfatmeðferð er notuð gegn ryði og til að koma í veg fyrir tæringu í stáli. Mangan kemur fyrir í ýmsum litum eftir oxunartölu þess og er þannig notað sem litaduft í málningu. Permanganöt alkalí- og jarðalkalímálma eru öflugir oxarar. Mangandíoxíð er notað í bakskaut rafhlaða. 

Mangan(II) jónir eru hjálparefni fyrir mörg ensím í flóknum lífverum þar sem þær eru nauðsynlegar til að afeitra súperoxíð sindurefna. Sem snefilefni er mangan nauðsynlegt öllum þekktum lífverum. Í of miklu magni veldur það manganeitrun sem meðal annars getur valdið taugakerfi spendýra varanlegum skaða.

## Almennir eiginleikar
Mangan er gráhvítur málmur sem líkist járni. Þetta er harður og mjög stökkur málmur, illa sambræðanlegur en oxast auðveldlega. Mangan þarf sérstaka meðhöndlun til að verða seglandi.

Algengustu oxunartölur mangans eru +2, +3, +4, +6 og +7. Samt sem áður hafa oxunartölur frá -3 til +7 sést. Mn2+ keppir oft við Mg2+ í líffræðilegum kerfum. Efnasambönd sem innihalda mangan +7 eru öflugir oxunarmiðlar.

## Notkun

Mangan er ómissandi í framleiðslu á járni og stáli sökum brennisteinsbindingar-, afoxunar- og málmblendishæfileika þess. Stálframleiðsla, ásamt járnframleiðsluhluta hennar, er orsök um það bil 85% til 90% allrar eftirspurnar eftir mangani. Ásamt öðrum notum er mangan í lykilhlutverki við framleiðslu á ódýru, ryðfríu stáli og einstökum algengum álblöndum. 

Mangan(IV) oxíð (mangantvíoxíð) er notað í upprunalegu útgáfunni af þurrhlöðnum rafhlöðum og einnig sem efnahvati. Mangan er notað til að aflita gler (fjarlægir græna slikju sem járn veldur) og, í hærri efnastyrk, til að framleiða fjólublátt gler. Manganoxíð er brúnt litarefni sem hægt er að nota við framleiðslu á málningu og er einn af efnaþáttunum í náttúrulega litarefninu úmbru.

Kalínpermanganat (KMnO4-) er öflugur oxari, notaður sem sótthreinsunarefni í læknisfræði og efnafræði.
Körfuknattleikssamband Íslands

**Körfuknattleikssamband Íslands** (skammstafað **KKÍ**) var stofnað 29. janúar 1961. Sambandið er æðsti aðili um öll körfuknattleiksmál innan vébanda Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands (ÍSÍ).

## Saga
Í fyrstu stjórn KKÍ voru Bogi Þorsteinsson, sem var kjörinn formaður, Benedikt Jakobsson, Matthías Matthíasson, Magnús Björnsson, Kristinn V. Jóhannsson, Ásgeir Guðmundsson og Helgi V. Jónsson. Bogi var formaður KKÍ í tæp níu ár samfleytt; frá stofnfundinum fram að aðalfundi 1. nóvember 1969, þegar hann gaf ekki kost á sér til endurkjörs.

Stofnaðilar voru Körfuknattleiksráð Reykjavíkur, Íþróttabandalag Suðurnesja, Íþróttabandalag Hafnarfjarðar, Íþróttabandalag Keflavíkur, Íþróttabandalag Akureyrar og Íþróttabandalag Vestmannaeyja. Forseti stofnþingsins var Benedikt G. Waage, þáverandi forseti Íþróttasambands Íslands.

Fyrsti stjórnarfundur hins nýja sambands var haldinn 1. febrúar 1961 og var verkaskipting eftirfarandi:  Bogi Þorsteinsson var formaður, Benedikt Jakobsson varaformaður, Matthías Matthíasson gjaldkeri, Kristinn V. Jóhannsson fundarritari og Magnús Björnsson bréfritari.

Það kostaði mikla baráttu að fá að stofna KKÍ, því sum sérsamböndin sem fyrir voru, til dæmis Handknattleikssambandið, beittu sér sérstaklega gegn því. Í viðtalið við Björn Leósson, árið 1993 segir Bogi Þorsteinsson að þar hafi menn strax verið hræddir við samkeppnina.

Sextán einstaklingar hafa gegn stöðu formanns KKÍ, og er Kristinn Albertsson núverandi formaður sambandsins.

Aðalstyrktaraðili KKÍ er Bónus og nefnast efstu deildir karla og kvenna eftir fyrirtækinu, Bónus deild karla og Bónus deild kvenna

## Formenn KKÍ frá upphafi

## Tengt efni
* Körfuknattleikur
* :Flokkur:Íslenskir körfuknattleiksmenn
* :Flokkur:Íslenskir körfuknattleiksdómarar
* :Flokkur:Íslensk körfuknattleiksfélög

## Tilvísanir


## Heimildir
* 
* 
* 
* *Leikni framar líkamsburðum* eftir Skapta Hallgrímsson, útg. Körfuknattleikssamband Íslands 2001
Innsævi

**Innsævi** er það hafsvæði sem er innan landhelgi ríkis, þ.e. innan svonefndrar grunnlínu sem ríkið hefur markað sér. Skipgengar ár, vötn, innhöf og skipaskurðir innan ríkisins teljast einnig til innsævis og einnig allar hafnir þess við ströndina. Sumir skipaskurðir sem notaðir eru sem alþjóðlegar siglingarleiðir falla þó ekki undir innsævi. Á innsævinu hefur ríkið algjöran fullveldisrétt líkt og á landi, það getur til dæmis tekið sér fulla lögsögu yfir þeim erlendu skipum sem stödd eru á hafsvæðinu. Erlend skip mega ávallt leita hafnar í neyðartilvikum en að öðru leyti hafa skip engan sjálfkrafa rétt til að leita hafnar nema um það hafi sérstaklega verið samið milli ríkisins þar sem skipið er skráð og hafnarríkisins. Almennt er skipum þó heimilt að leita hafnar nokkuð frjálslega þar sem flest ríki hafa skrifað undir þjóðréttarsamninga þess efnis.

## Tengt efni
*Hafréttur
*Grunnlína
*Landhelgi
*Efnahagslögsaga
*Landgrunn
*Úthaf

## Heimild
* Gunnar G. Schram, *Hafréttur*. (Háskólaútgáfan, 2001) ISBN 9979-54-508-9
Árni Þorláksson

**Árni Þorláksson**, oftast nefndur **Staða-Árni** (1237 – 17. apríl 1298) var biskup í Skálholti frá 1269. Helsta heimildin um ævi hans og störf er *[[Árna saga biskups]]*.

Árni var sonur Þorláks Guðmundssonar gríss og Halldóru Ormsdóttur. Hann var hjá Brandi Jónssyni meðan hann var ábóti í Þykkvabæ. Þegar Brandur var kosinn biskup á Hólum fór Árni með honum í vígsluferðina til Noregs og komst þá í kynni við Magnús konung lagabæti og fór vel á með þeim síðan. Hann fór svo með Brandi til Hóla. Þá hafði hann aðeins hlotið djáknavígslu.

Þegar Brandur dó eftir aðeins eitt ár á biskupsstóli vígði Sigvarður Skálholtsbiskup Árna til prests og fékk honum staðarforráð á Hólum þar til Jörundur biskup tók við embættinu 1267. Jörundur sendi Árna suður í Skálholt til halds og trausts Sigvarði biskupi, sem orðinn var aldraður, og þegar Sigvarður dó 1268 var Árni kosinn biskup og vígður í Niðarósi 1269, rúmlega þrítugur að aldri. 

Hann gegndi embættinu í nærri 30 ár og andaðist í Björgvin. Árni var mikil skörungur í kirkjustjórn og gjörbreytti mörgu þar en hann var ekki fjáraflamaður að sama skapi og auðgaði ekki stólinn að jörðum á sama hátt og Jörundur biskup Hólastól.

## Kristniréttur og staðamál
Árni setti nýjan kristnirétt 1275 sem við hann er kenndur og krafðist yfirráða kirkjunnar yfir kirkjustöðum (staðamál síðari). Stóðu miklar deilur um þau mál næstu árin, sem lauk með því að ákveðið var að biskup skyldi hafa yfirráð yfir þeim stöðum sem kirkjan ætti hálfa eða meira. Auðugustu kirkjustaðirnir urðu svokölluð erkibiskupslén. Má því segja að Árni hafi unnið nærri fullan sigur í þeim átökum sem Þorlákur helgi hóf gegn Jóni Loftssyni, langafa Árna.

Helsti stuðningsmaður Árna í baráttunni við höfðingjaveldið var Runólfur Sigmundsson ábóti í Þykkvabæjarklaustri en þeir höfðu báðir verið nemendur Brands Jónssonar í klaustrinu. Harðasti andstæðingur biskups var aftur á móti Hrafn Oddsson hirðstjóri en hann lést 1289. Þá tók Þorvarður Þórarinsson við en var Árna biskupi ekki jafnerfiður viðfangs og Hrafn hafði verið og fór svo að málum var skotið í dóm konungs.
Árni Helgason (d. 1320)

**Árni Helgason** ((?) – 21. janúar 1320) var biskup í Skálholti frá 1304. 

Foreldrar hans voru Helgi Loftsson bóndi í Skál á Síðu og Ásbjörg Þorláksdóttir kona hans, systir Árna Þorlákssonar (Staða-Árna) Skálholtsbiskups, sem tók nafna sinn til sín og menntaði hann. Árni Helgason var orðinn prestur í Skálholti fyrir 1288, því það ár fór hann til Noregs með móðurbróður sínum. Staða-Árni dó í Björgvin 1298 en vegna deilna erkibiskups og kórbræðra liðu sex ár þar til Árni Helgason var valinn arftaki hans.

Í biskupstíð Árna, árið 1309, brann kirkjan í Skálholti þegar eldingu laust niður í hana. Gekkst biskupinn þá fyrir því að safnað var fé um allt land til kirkjubyggingar. Hann sigldi svo til Noregs að kaupa kirkjuvið og gekk þetta allt vel fyrir sig svo að ný kirkja, sem kölluð hefur verið Árnakirkja, var vígð 1311. Hún brann árið 1526.
Árni Ólafsson

**Árni Ólafsson mildi** (d. um 1425?) var biskup í Skálholti á 15. öld. Árni er ýmist talinn sonur Ólafs Péturssonar hirðstjóra eða Ólafs Þorsteinssonar í Fellsmúla í Landssveit, og fleiri tilgátur hafa reyndar verið nefndar.

Vitað er að hann var í Noregi 1403 og var þá orðinn munkur, hvort sem hann hefur fyrst gengið í klaustur í Noregi eða á Íslandi. Hann gekk í þjónustu höfðingjans Hákonar Sigurðssonar á Giska 1404 og þjónaði síðar ekkju hans, Sigríði Erlendsdóttur, og fór með henni suður til Rómar. Þar var hann skipaður skriftafaðir norrænna manna. Eftir að heim til Noregs kom var hann skriftafaðir eða heimilisprestur frú Sigríðar og seinni manns hennar á Giska.

Þegar fréttist af láti Jóns Skálholtsbiskups fór Árni suður til Flórens og hitti þar Jóhannes páfa 23. (sem raunar er ekki viðurkenndur páfi) og fékk hjá honum bréf til Jóhannesar biskups í Lýbiku (Lübeck) um að vígja skyldi Árna til biskups í Skálholti. Var það gert 10. október 1413 og er Árni þá nefndur kanoki af Ágústínusarreglu. Um leið hitti hann Eirík konung af Pommern og fékk hjá honum hirðstjóravald á Íslandi. Hann kom heim 1415 á eigin skipi og var þá ótvírætt valdamesti maður landsins því auk hirðstjóraembættis og Skálholtsbiskupsstóls var hann í raun einnig Hólabiskup því Jón Tófason kom ekki til landsins fyrr en 1419. Fleiri umboð og embætti hafði hann. 

Árni virðist hafa verið glæsimenni, mikill íþróttamaður og góður sundmaður, höfðinglegur og í kunningsskap við margt helsta tignarfólk Norðurlanda á sinni tíð. Hann hafði miklar tekjur af embættum sínum en einnig mikinn tilkostnað, var manna gjöfulastur, vinsæll og gestrisinn, veitti vel háum sem lágum og var vegna örlætis síns kallaður Árni hinn mildi. Var sagt að hann hefði látið smíða mikinn silfurbolla til að skenkja gestum. Bollinn var hátt í 3 kíló að þyngd og kallaðist *Gestumblíður*. 

Honum hélst ekki vel á fé og gekk illa að standa í skilum við konung með afgjald af Íslandi. Hann fór til Noregs á skipi sínu 1419 og árið 1420 er hann í Danmörku og viðurkennir þar að skulda Eiríki konungi þrjú þúsund gamla enska nóbela og skuldbindur sig til að vera í Björgvin þar til skuldin sé greidd að fullu. Eftir það er í rauninni ekkert vitað um Árna og hugsanlega dó hann í hálfgerðu skuldafangelsi í Björgvin.

## Tenglar
Efnahagslögsaga

**Efnahagslögsaga** er hafsvæði sem er utan landhelgi ríkis þar sem það hefur sérstök réttindi varðandi nýtingu auðlinda á hafsvæðinu og hafsbotninum. Þetta svæði er einnig kallað **fiskveiðilögsaga** og **mengunarlögsaga** vegna þess að strandríkið fer með stjórn fiskveiða á því, hefur einkarétt til hafrannsókna á því og fer með lögsögu vegna verndunar og varðveislu hafsins og hafsbotnsins. Þessum réttindum fylgja einnig skyldur, m.a. þær að koma í veg fyrir ofveiði og mengun innan lögsögunnar. Ríkjum er heimilt að taka sér allt að 200 sjómílna efnahagslögsögu frá grunnlínu, það er 188 mílur frá landhelgi, en ef það rekst á efnahagslögsögu annars ríkis skulu sanngirnissjónarmið ráða því hvar mörkin liggja en algengast er að miðlína milli ríkja sé látin gilda.

Í efnahagslögsögu ríkis hafa öll erlend skip rétt til frjálsra siglinga og að auki er hverju ríki frjálst að leggja neðansjávarstrengi á þessum hafsvæðum. Ólíkt landhelginni er ekki litið svo á að ríki hafi fullveldisyfirráð yfir efnahagslögsögunni heldur einungis afmarkaðan einkarétt á nýtingu auðlinda.

Efnahagslögsaga er tiltölulega nýtilkomið hugtak í hafrétti, fyrst fór að bera á því á snemma eftir Síðari heimsstyrjöld þegar ýmis ríki lýstu einhliða yfir fiskveiðilögsögu langt út fyrir landhelgi sína. Þetta olli árekstrum, dæmi um það eru hin svonefndu þorskastríð Íslands og Bretlands þar sem Bretum gramdist einhliða útfærslur Íslendinga á fiskveiðilögsögu sinni og töldu hana ekki eiga sér stoð í lögum. Með dómi Alþjóðadómstólsins árið 1982 í máli Túnis gegn Líbýu varð það endanlega ljóst að efnahagslögsaga var orðin að venju í þjóðarétti og síðar það sama ár var það endanlega staðfest með Hafréttarsamningi S.þ. sem viðurkennir rétt ríkja til 200 mílna efnahagslögsögu. Samningurinn tók þó ekki formlega gildi fyrr en 1994 þegar nógu mörg ríki höfðu fullgilt hann.

## Tengt efni
* Hafréttur
* Innsævi
* Grunnlína
* Landhelgi
* Landgrunn
* Úthaf

## Heimild
* Gunnar G. Schram, *Hafréttur*. (Háskólaútgáfan, 2001) ISBN 9979-54-508-9
Þýði

**Þýði** er hugtak í tölfræði yfir mengi allra talnagagna í ákveðnum hóp. Þegar hluti af þýðinu er tekinn fyrir, kallast það úrtak. Athuga verður að mengi yfir talnagögn geta líka verið þýði og úrtak á sama tíma, eftir því hvernig litið er á það. Dæmi um það er að aldur allra jarðarbúa þýði en aldursdreifing ákveðinnar þjóðar væri úrtak af því. Hins vegar getur aldursdreifing ákveðinnar þjóðar verið þýði og úrtakið væru einstaklingar sem féllu undir ákveðin skilyrði eins og kyn, aldur, búseta eða önnur skilyrði sem sett eru.

Þýði er yfirleitt skilgreint sem safn allra þeirra viðfangsefna sem draga á ályktanir um og úrtak er hluti þeirra viðfangsefna. Ekki má rugla saman saman líkindadreifingu og þýði. Oft er talað um líkindadreifingu þýðis en það er ekki þar með sagt að þýðið sé dreifing, það er allt annar hlutur. 

## Tengill
*
Ryðfrítt stál

**Ryðfrítt stál** er stál, þ.e. málmblanda járns og kolefnis, með að minnsta kosti 11,5% króminnihald. Eins og nafnið gefur til kynna ryðgar ryðfrítt stál mjög lítið samanborið við venjulegt stál. Harry Brearley fann það upp árið 1913 í Brown-Firth-rannsóknastofunni í Sheffield á Englandi. Hann var að rannsaka leiðir til að draga úr tæringu í byssuhlaupum, þegar hann tók eftir því að prufa, sem hann hafði hent, ryðgaði ekki.

Hið mikla oxunarviðnám ryðfrís stáls í lofti við staðalhitastig fæst yfirleitt með því að hafa króminnihald þess meira en 12% (mælt í þyngd). Krómið myndar lag af króm(III)oxíði (Cr2O3) þegar það kemst í snertingu við súrefni. Þetta lag er of þunnt til að það sjáist, sem þýðir að málmurinn helst gljáandi. Það er hins vegar vatnshelt og loftþétt og verndar málminn undir laginu. Ef málmhluturinn rispast þannig að lagið rofnar myndast það tiltölulega fljótt aftur. Þetta fyrirbæri er kallað óvirknun og sést einnig í öðrum málmum, til dæmis áli. Þegar ryðfríir stálpartar eins og rær og boltar eru skrúfaðir saman, geta oxíðlögin skrapast af. Þegar oxíðið myndast aftur geta hlutirnir líkt og gróið saman og verða áhrifin þá svipuð því sem þeir hafi verið soðnir saman.

## Neðanmálsgreinar
Landhelgi

**Landhelgi** er það hafsvæði undan strönd ríkis þar sem ríkið hefur fullveldisyfirráð líkt og á landi. Friðsamlegar skipaferðir eru þó leyfilegar í landhelginni án sérstaks leyfis yfirvalda þó að þau geti sett fyrirmæli um ákveðnar siglingarleiðir. Það á við jafnt um kaupskip sem og herskip þó að erlend herskip verði að tilkynna yfirvöldum strandríkisins um förina áður en það kemur inn í landhelgina. Um kjarnorkuknúin skip og önnur skip sem geta valdið hættu á umhverfisspjöllum gilda sérstakar reglur, þau mega ekki fara inn í landhelgi ríkis nema með sérstöku leyfi þess.

Þessar reglur eru settar fram í Hafréttarsáttmála S.þ. og þar er ríkjum heimilað að taka sér allt að 12 sjómílna landhelgi út frá svonefndri grunnlínu. Þegar minna en 25 sjómílur eru á milli ríkja er almenna reglan að miðlínan á milli þeirra marki skilin en sterk rök þarf til að víkja frá þeirri reglu.

## Tengt efni
*Hafréttur
*Innsævi
*Grunnlína
*Efnahagslögsaga
*Landgrunn
*Úthaf

## Heimild
* Gunnar G. Schram, *Hafréttur*. (Háskólaútgáfan, 2001) ISBN 9979-54-508-9

## Tenglar
* ''Úr sögu landhelgisvarnanna''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1927
* ''550 ára landhelgisbarátta''; grein í Sjómannablaðinu Víkingi 1960
* ''Landhelgismálið í ljósi sögunnar''; grein 1. í Vísi 1959
* ''Landhelgismálið í ljósi sögunnar''; grein 2. í Vísi 1959
Úrtak

**Úrtak** er hugtak í tölfræði yfir hluta af þýði sem tekinn er fyrir og fellur það undir ályktunartölfræði. Þau eru oftast tilviljanakennd en hægt er að setja ákveðin skilyrði og velja tilviljanakennt út úr þeim eða úr öllu þýðinu. Úrtök eru oft tekin fyrir til að *spá fyrir* um heildarmynd þýðisins út frá úrtakinu/úrtökunum eins og t.d. skoðanakannanir.

Úrtak er ekki eingöngu notað í ályktunartölfræði. Lýsandi tölfræði lýsir því úrtaki sem unnið er með, svo úrtök eiga við í allri tölfræði. Sé úrtak notað til að draga ályktanir um þýði er talað um ályktunartölfræði. Þurfi „úrtakið“ að falla undir ákveðin skilyrði er í raun verið að þrengja þýðið en ekki úrtakið þó yfir það sé oftast notað hugtakið lagskipt úrtak.

## Tengill
*
Tónfræði

**Tónfræði** er grein innan tónlistarnáms sem einbeitir sér að skrift og lýsingu tónverka og hefðum tengdum henni. Í **tónfræði** er nótnaskrift og lestur kennd, tóntegundir og tónstigar skilgreindar og stöðluð orð úr ítölsku, þýsku, frönsku og latínu sem mikið eru notuð í tónlist kennd.
610

Árið **610** (**DCX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

**Fædd**

**Dáin**

## Erlendis

* Múhameð fær köllun um að boða það sem verður Íslamstrú (sumir vilja meina að þetta hafi verið 611).

**Fædd**

**Dáin**
622

Árið **622** (**DCXXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

**Fædd**

**Dáin**

## Erlendis

* Múhameð flúði ásamt öllum sínum fylgismönnum frá Mekka til Medína. Tímatal múslima miðast við þennan atburð.

**Fædd**

**Dáin**
632

Árið **632** (**DCXXXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

;Fædd

;Dáin

## Erlendis

;Fædd

;Dáin
* 8. júní - Múhameð, stofnandi og höfuðspámaður Íslam.
Smyrill (aðgreining)

**Smyrill** getur átt við eftirfarandi:

*Smyrill, fuglategund
*, færeyska félagið sem rekur ferjuna Norrænu
*Smyrill, karlmannsnafn
*Smyrill, félag hægrimanna í MH
Flórída

**Flórída** (stundum kallað *The Sunshine State* „sólskinsfylkið“) er fjórða fjölmennasta fylki Bandaríkjanna. Höfuðborg ríkisins heitir Tallahassee, en stærsta borgin er Jacksonville eða stórborgarsvæði Miami, eftir því hvernig á það er litið. Aðrar þekktar borgir eru Tampa, Orlando og Fort Lauderdale. Í fylkinu búa yfir 21 milljón manna. Flórída er vinsæll ferðamannastaður. Í Flórída er hinn geysivinsæli skemmtigarður Disneyworld.

Flórída er skagi þannig að fylkið er næstum alveg umkringt vatni. Í norðvestri á það landamæri að Alabama og í norðaustri að Georgíu.

Spænski landvinningamaðurinn Ponce de León sigldi til Flórída árið 1513 í leit að gulli og silfri. Hann fann það ekki, en uppgötvaði frjósamt ræktarland og mikla strandlengju sem hentaði vel fyrir siglingar. Hann nefndi svæðið *La Florida* út af því hve frjósamt það virtist, auk þess sem þá voru páskar sem eru kallaðir *La Pascua Florida* („blómahátíðin“). Bretland, Frakkland og Spánn reyndu öll að koma á landnemabyggðum í Flórída næstu aldir. Árið 1763 náðu Bretar Flórída á sitt vald af Spáni í skiptum fyrir landið sem nú er Havana á Kúbu. Aðeins tveimur áratugum síðar, sem hluti af friðarsáttmála sem batt enda á bandaríska frelsisstríðið, tók Spánn aftur við völdum þar. Það entist ekki lengi. Nýir bandarískir landnemar tóku að flæða inn og árið 1821 lét Spánn Bandaríkjunum Flórída eftir í skiptum fyrir Texas. Flórída varð formlega 27. fylki Bandaríkjanna árið 1845.

Dýralíf Flórída er fjölbreytt og inniheldur spendýr eins og beltisdýr, svartbirni og flórídafjallaljón; skriðdýr eins og krókódíla og snáka; sjávarlíf eins og sæskjaldbökur, höfrunga og aðra hvali; og fugla eins og rjúpur, uglur, trönur og fylkisfuglinn í Flórída, hermifuglinn.

## Sýslur

Fylkinu er skipt í 67 sýslur.

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Massachusetts

**Massachusetts** er fylki á norðausturströnd Bandaríkjanna og er hluti af Nýja Englandi. Landamæri þess markast af Rhode Island og Connecticut í suðri, New York í vestri og Vermont og New Hampshire í norðri; þá liggur austurströndin að Atlantshafi. Fylkishöfuðborgin er Boston sem er einnig fjölmennasta borg fylkisins en í fylkinu búa um 7 milljónir manna (2020). Massachusetts varð sjötta viðurkennda fylki Bandaríkjanna þann 6. febrúar árið 1788.

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Hryðjuverk

**Hryðjuverk** er umdeilt hugtak án nokkurrar almennt viðurkenndrar skilgreiningar. Algengast er að hryðjuverk sé talið hver sú árás sem af ásetningi er beint gegn almennum borgurum til ógnunar sem framin er í þeim tilgangi að ná fram stjórnmálalegum eða öðrum hugmyndafræðilegum markmiðum. Um það er deilt hverjir fremji hryðjuverk (hvort t.d. ríki geti framið hryðjuverk) og að hverjum þau geti beinst (til dæmis hvort árás á hernaðarleg skotmörk geti verið hryðjuverk). Þarna geta komið upp árekstrar við önnur hugtök á borð við stríð og skæruhernað.

Í landslögum ríkja sem og í þjóðarétti hefur verið reynt að skilgreina hryðjuverk, til dæmis segir í íslensku hegningarlögunum í 100. grein m.a: 
:*Fyrir hryðjuverk skal refsa með allt að ævilöngu fangelsi hverjum sem í þeim tilgangi að valda almenningi verulegum ótta eða þvinga með ólögmætum hætti íslensk eða erlend stjórnvöld eða alþjóðastofnun til að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert eða í því skyni að veikja eða skaða stjórnskipun eða stjórnmálalegar, efnahagslegar eða þjóðfélagslegar undirstöður ríkis eða alþjóðastofnunar fremur eitt eða fleiri af eftirtöldum brotum...* 
Þetta er mjög áþekkt skilgreiningu Sameinuðu þjóðanna á hugtakinu.

Hryðjuverkahugtakið hefur breytt nokkuð um mynd á síðari árum, til dæmis með tilkomu öflugra alþjóðlegra hryðjuverkasamtaka sem njóta mikillar hylli á ýmsum svæðum heims eða innan ákveðinna þjóðfélagshópa. Ýmis samtök múslímskra hryðjuverkasamtaka, svo sem al-Kaída og Hamas, hafa valdið miklum mannskaða víða um heim og njóta stuðnings ríkisstjórna í ýmsum löndum, svo sem Sýrlandi og Íran.

## Heimildir
Úrvalslið 20. aldarinnar í íslenskum körfuknattleik

Körfuknattleikssamband Íslands tilkynnti lið 20. aldarinnar í karla- og kvennaflokki þann 24. febrúar 2001.  Nefnd, skipuð 50 körlum og konum, kaus bestu leikmenn í karlaflokki, ásamt því að kjósa bestu þjálfara og dómara síðustu aldar, en 25 manna nefnd sá um valið á kvennaliði aldarinnar.

Valið var tilkynnt í hálfleik í bikarúrslitaleikjum karla og kvenna sem fram fóru þennan dag.

## Lið aldarinnar í karlaflokki
Byrjunarlið karlaliðsins skipuðu Pétur Guðmundsson, sem einnig var valinn leikmaður aldarinnar, Jón Sigurðsson, Valur Ingimundarson, Teitur Örlygsson og Jón Kr. Gíslason.  Varamenn voru Þorsteinn Hallgrímsson, Torfi Magnússon, Símon Ólafsson, Kolbeinn Pálsson, Einar Bollason, Guðmundur Bragason og Pálmar Sigurðsson.

## Lið aldarinnar í kvennaflokki
Byrjunarlið kvennaliðsins skipuðu Anna María Sveinsdóttir, sem einnig var valin leikmaður aldarinnar, Björg Hafsteinsdóttir, Guðbjörg Norðfjörð, Linda Stefánsdóttir og Linda Jónsdóttir.  Varamenn voru Hanna Kjartansdóttir, Alda Leif Jónsdóttir, Erla Þorsteinsdóttir, Kolbrún Leifsdóttir, Hafdís Helgadóttir, Emilía Sigurðardóttir og Erla Reynisdóttir.

## Þjálfarar og dómarar aldarinnar
Einnig voru valdir þjálfarar og dómarar aldarinnar.  Þjálfari aldarinnar var Einar Bollason og í öðru sæti var Friðrik Ingi Rúnarsson.  Dómari aldarinnar var Jón Otti Ólafsson og í öðru sæti var Leifur Sigfinnur Garðarsson.

## Heimildir
*KKÍ.is

## Tengt efni
*Körfuknattleikur
*Körfuknattleikssamband Íslands
*:Flokkur:Íslenskir körfuknattleiksmenn
*:Flokkur:Íslenskir körfuknattleiksdómarar
*:Flokkur:Körfuknattleikur
Lilith

**Lilith** er mesópótamískur næturdjöfull sem hafði mætur á að deyða börn og spilla sæði manna.

## Í Hebresku Biblíuni
Lilith er þýdd sem Næturgrýlan:
:Jesaja 34:14 Urðarkettir og sjakalar skulu koma þar saman og skógartröll mæla sér þar mót. **Næturgrýlan** ein skal hvílast þar og finna sér þar hæli.

## Í gyðinga goðsögn
Lilith er einnig stundum talin fyrsta kona Adams, sagt er að hún hafi verið hrokafull og ekki vilja vera undir Adam komin og rifist við hann um jafnrétti í kynlífi. Þannig átti hún að hafa flogið til Rauðahafsins og getið um hundrað djöflabörn á dag. Innan kabbalatrúarinnar eru einnig til margar sögur um uppruna Liltiar.

## Tilvísanir
Landamæralaust land

**Landamæralaust land** er eyríki sem deilir ekki eyjunni eða eyjunum sem það er staðsett á með öðru landi, dæmi um land sem er eyríki en ekki landamæralaust er Írska lýðveldið (deilir eyjunni með Bretlandi), stundum er umdeilt er hvort sum lönd eru landamæralaus eða eyríki, eitt slíkt tilfelli er Kúba en Bandaríkin hafa yfirráð yfir Guantanamo-flóa á Kúbu.
Ísland er dæmi um landamæralaust land.

## Tengt efni
*Landlukt
Herjólfur (skip frá 1992)

***Herjólfur*** var þriðja farþegaferjan með þessu nafni sem gekk milli Heimaeyjar í Vestmannaeyjum og Þorlákshafnar, og seinna meir Landeyjahafnar. Skipið var tekið í notkun árið 1992 og var margfalt stærra og hraðskreiðara en *[[Herjólfur (skip frá 1976)|Herjólfur]]* II. Ferjan tók um 60 fólksbíla og allt að 388 farþega. *Herjólfur* var gerður út af Eimskipum og var eina skip félagsins sem var skráð á Íslandi.

Eftir að *[[Herjólfur (skip frá 2019)|Herjólfur]]* IV tók við ferjusiglingum til Vestmannaeyja árið 2019, var *Herjólfur* III hafður klár sem varaskip, og leigður í vöruflutninga í Færeyjum. 

## Tengt efni
* Listi yfir ferjur í strandsiglingum á Íslandi
Frigg

:*Frigg er einnig [[Frigg (mannsnafn)|íslenskt kvenmannsnafn]]*

**Frigg Fjörgynsdóttir** er höfuðgyðja í norrænni goðafræði, eiginkona Óðins og móðir Baldurs og Hermóðs hins hvata. Nafn hennar merkir ást eða hin elskaða. Frigg veit öll örlög og hún er verndari hjúskapar, fjölskyldu og heimilis. 

Einkennisgripir hennar eru lyklar, mistilteinn, valshamur og rokkur sem hún notar til að spinna skýin.
Frigg býr að Fensölum í Ásgarði. Þar hefur hún ellefu þjónustumeyjar: Fullu, Hlín, Gná, Lofn, Sjöfn, Syn, Gefjun, Snotru, Eiri, Vár og Vör.

## Sögur af Frigg
Af börnum sínum unnu Óðinn og Frigg Baldri mest en hann var bjartastur ása. En þar sem Frigg vissi öll örlög vissi hún að Baldur var feigur. Til að reyna að vernda hann fékk hún allar skapaðar verur, menn, dýr og jurtir, og alla skapaða hluti úr málmi, tré og steini til að sverja að gera honum aldrei mein. Eftir það gátu goðin skemmt sér við að kasta hlutum að Baldri vitandi það að honum yrði ekki meint að. Því miður uppgötvaði Loki að ein lítil jurt, mistilteinn, hafði ekki svarið Frigg þennan eið því hún hafði álitið hann of ungan til að geta valdið skaða og gat þannig með klækjum drepið Baldur. Að Baldri látnum freistaði Hermóður hinn Hvati þess að fá bróður sinn heimtan frá Hel og var honum tjáð að Baldur fengi að fara ef allir hlutir, bæði lifandi og dauðir fengjust til að gráta hann. Frigg sendi þá erindreka um allan heim til að biðja alla, bæði lifandi sem dauða hluti til að sýna ást sína á Baldri og gráta hann. Allir urðu við þeirri bón, bæði menn, dýr, steinar og málmar, því allir elskuðu Baldur. En að lokum komu sendiboðarnir að gamalli konu sem neitaði að gráta Baldur því aldrei hefði hún elskað hann. Reyndist þetta vera Loki í dulargervi og Baldur mátti því dvelja áfram í Helju.

Í annarri sögu af Frigg sést viska og sjálfstæði hennar vel. Tveir ættbálkar áttu í erjum og hélt Frigg með öðrum ættbálkinum en Óðinn með hinum. Eftir að rifist heiftarlega um þetta lofaði Óðinn því að hann myndi láta það lið vinna sem hann sæi fyrst er hann vaknaði næsta morgun, en hann vissi það að rúmið hans lá þannig að hann sæi fyrst sitt mennina í sínu liði. Meðan hann svaf sagði Frigg konunum í sínu lið að greiða hár sitt yfir andlitið svo að þær litu út eins og skeggjaðir karlar. Svo sneri hún rúminu þannig að þær yrðu það fyrsta sem Óðinn sæi er hann vaknaði. Hann var mjög hissa þegar hann vaknaði og spurði hverjir þessir síðskeggjuðu menn væru. Hann hélt loforð sitt og færði ættbálk þeirra sigur og sá að lokum að Frigg hafði valið betra liðið.

## Heimildir
* Branston, Brian. *Goð og garpar úr norrænum sögnum*. Reykjavík: Bókaforlagið Saga, 1979.
* Willis, Roy. *Goðsagnir heimsins*. Reykjavík: Mál og menning, 1998.
Samningur um stjórnarskrá fyrir Evrópu

**Samningur um stjórnarskrá fyrir Evrópu**, oftast þekktur einfaldlega sem **Stjórnarskrá Evrópusambandsins**, var þjóðréttarsamningur sem undirritaður var árið 2004 af aðildarríkjum ESB sem þá voru 25. Samningurinn  var staðfestur í 18 aðildaríkjum en þegar honum var synjað í þjóðaratkvæðagreiðslum í Frakklandi og Belgíu árið 2005 endaði samningaferlið. Samningurinn tók því aldrei gildi. 

Samningnum var ætlað að leysa af hólmi fjölda eldri samninga sem mynduðu lagagrundvöll Evrópusambandsins og að einfalda ákvarðanatökuferli innan sambandsins. Eftir að samningurinn var felldur ákváðu leiðtogar Evrópusambandsins að koma heldur á umbótum í þeim samningum sem fyrir voru, sem var gert árið 2007 með undirritun Lissabon-sáttmálans.
Hugleikur (leikfélag)

**Hugleikur** er leikfélag áhugafólks um leiklist. Það var stofnað í Reykjavík árið 1984. Félagið hefur þá sérstöðu meðal íslenskra leikfélaga að leikverkin sem það hefur sýnt eru nánast öll samin af meðlimum hópsins og því alfarið sprottin úr íslensku þjóðlífi. Oft á tíðum hefur verið leitað fanga í þjóðsagnaarfinum, í sögu þjóðarinnar og í gullaldarbókmenntunum en nútímaleg minni hafa einnig verið tekin til meðferðar. Söngur og tónlist hafa jafnan sett svip sinn á sýningar hópsins. Hver sem vill getur orðið félagi í Hugleik. Tilgangur félagsins er að skapa vettvang fyrir áhugafólk um leiklist og gefa því tækifæri til að stíga á svið eða starfa að öðrum þáttum leiksýninga. 

Á umliðnum árum hafa félagar í Hugleik sett upp tugi leikrita í fullri lengd og hundruð stuttverka. Mörg leikrita félagsmanna hafa verið sýnd af áhugaleikfélögum um land allt.  

Heilskvöldssýningar Hugleiks: 

1984 – Bónorðsförin 

1985 – Skugga-Björg

1986 – Sálir Jónanna

1987 – Ó, þú...

1988 – Um hið átakanlega, sorglega og dularfulla hvarf ungu brúðhjónanna Indriða og Sigríðar daginn eftir brúðkaupið og leitina að þeim

1989 – Ingveldur á Iðavöllum

1990 –Yndisferðir, Aldrei fer ég suður

1991 – Sagan um Svein sáluga Sveinsson í Spjör og samsveitunga hans

1992 – Fermingarbarnamótið

1993 – Stútungasaga, Ég bera menn sá

1994 – Hafnsögur

1995 – Fáfnismenn

1996 – Páskahret

1997 – Embættismannahvörfin

1998 – Sálir Jónanna ganga aftur

1999 – Nóbelsdraumar, Völin og kvölin og mölin

2000 – Ég sé ekki Munin

2001 – Víst var Ingjaldur á rauðum skóm

2002 – Kolrassa

2003 – Undir hamrinum

2004 – Sirkus, Kleinur, Memento mori (með Leikfélagi Kópavogs)

2005 – Patataz, Enginn með Steindóri, Jólaævintýri Hugleiks

2006 – Systur, Lán í óláni, Einu sinni var...

2007 – Epli og eikur, Bingó (með Leikfélagi Kópavogs)

2008 – Útsýni, 39½ vika

2009 – Ó, þú aftur...

2010 – Hannyrðir og hagleiksmenn, Rokk

2011 – Helgi dauðans, Einkamál.is, Gamli góði Villi – Sjeikspír í höndum Hugleiks

2012 – Sá glataði, Læknisleikir - Tsékhov í hugleikrænni atferlismeðferð

2013 – Spilaborgir

2014 – Stund milli stríða

2015 – Sæmundur fróði (með Tónlistarskólanum í Reykjavík), Stóra hangikjöts-, Orabauna- og rófumálið: Taðreyktur sakamálatryllir

2016 – Feigð

2018 - Hráskinna

2019 - Gestagangur

2023 - Húsfélagið

Hugleikur fékk viðurkenningu á degi íslenskrar tungu árið 2006 og leiksýningin *Rokk* var valin athyglisverðasta áhugaleiksýningin 2009-10 af Valnefnd Þjóðleikhússins. Sömu sögu er að segja um *Stund milli stríða* sem hlaut þessa viðurkenningu 2014.

Aðsetur og æfingarhúsnæði Hugleiks er á Langholtsvegi 109-111 í Reykjavík. Núverandi formaður er Sesselja Traustadóttir.

## Heimildir
* Heimasíða Hugleiks
Hugleikur (aðgreining)

Hugleikur getur verið eftirfarandi.

* Hugleikur Dagsson
* Leikfélagið Hugleikur
* Hugleikur Gautakonungur
* Hugleikur Álfsson, Svíakonungur
* mannsnafnið Hugleikur
Hugleikur Álfsson

**Hugleikur** var konungur í Svíþjóð í fornöld af ætt Ynglinga, samkvæmt Heimskringlu. Hann var sonur Álfs og Beru.
Hugleikur Gautakonungur

**Hugleikur** (latína: *Chlochilaicus*, engil-saxneska: *Hygelac*) er í Bjólfskviðu konungur Gauta.

Líklegt þykir að fyrirmynd Hugleiks í Bjólfskviðu sé sami víkingur og gerði strandhögg á Fríslandi og féll þar fyrir frankverskum hermönnum árið 512 samkvæmt frankverskum annálum.
Hylkjahótel

**Hylkjahótel** (japanska: カプセルホテル, kapuseru hoteru) eru hótel sem geyma gesti sína ákaflega þétt saman en þeir sofa í u.þ.b. tveggja rúmmetra hylkjum úr plasti eða trefjagleri sem er raðað upp í tvær hæðir. Á hylkjunum er rúða og gluggatjöld sem hægt er að draga fyrir.

Farangur og föt eru geymd á stað á hótelinu sem er ekki nálægt hylkjunum. Fötum er oft skipt út fyrir yukata-slopp og geta-skó meðan á dvöl stendur.

Þessi aðferð var þróuð í Japan en hefur ekki notið mikilla vinsælda utan landsins en eru ákaflega ódýr miðað við aðra gististaði í landinu en gisting kostar yfirleitt um 2.000-3.000 kr.

Fyrsta Hylkjahótelið var opnað Umeda í Osaka árið 1977.
Söngkeppni framhaldsskólanna

**Söngkeppni framhaldsskólanna** er keppni sem hefur verið haldin á vegum Félags framhaldsskólanema frá árinu 1990 til ársins 2006 þegar félagið sameinaðist Iðnnemasambandi Íslands og varð að Sambandi íslenskra framhaldsskólanema en það félag hefur séð um keppnina frá árinu 2006. Undankeppni er haldin í hverjum skóla fyrir sig og síðan keppa fulltrúar allra skólanna á lokakvöldi keppninnar, sem venjulega er haldið undir lok skólaársins.

Enginn einn skóli hefur „einokað“ þessa keppni, öfugt við Gettu betur.

## 2020
Söngkeppnin, sem átti 30 ára afmæli það ár, átti að fara fram í Íþróttahöllinni á Akureyri þann 18. apríl 2020 en var frestað vegna Covid-19 faraldursins og samkomubanns vegna hans. Var keppnin í staðinn haldin í húsakynnum Exton í Kópavogi þann 26. september 2020 án áhorfenda í sal og send út beint á RÚV.

## Sigurvegarar frá upphafi
Margir af frægustu söngvurum Íslands hafa tekið þátt í keppninni.

 

## Tilvísanir

## Sjá einnig
* Vefsíða keppninnar 
* Söngkeppni framhaldsskólanna (á vefsíðu sambands íslenskra framhaldsskólanema)
Ōsaka

**Ōsaka** (大阪市; Ōsaka-shi ) er þriðja stærsta borg Japans en íbúafjöldi borgarinnar er um 2,7 milljónir. Fólksfjöldi borgarinnar á vinnutíma er hinsvegar sá næst mesti í landinu á eftir Tókýó.
Borgin er staðsett við Osaka-flóa á Honsu-eyju og er ein mikilvægasta hafnar og iðnaðarborg landsins og höfuðstaður Osaka-héraðs. Á Osaka-stórborgarsvæðinu búa um 16,6 milljónir manna.
Senegal

**Senegal** er land í Vestur-Afríku sem á landamæri að Máritaníu í norðri, Malí í austri og Gíneu og Gíneu-Bissá í suðri. Auk þess skagar Gambía inn í landið úr vestri. Senegal á strönd að Atlantshafi í vestri og um 500km undan strönd þess eru Grænhöfðaeyjar sem heita eftir vestasta odda Senegal, Grænhöfða (*Cap-Vert*). Loftslag í Senegal er hitabeltisloftslag með tvær árstíðir: þurrkatíma og regntíma.

Á 17. og 18. öld stofnuðu Evrópuveldin nokkra verslunarstaði á strönd Senegal. Árið 1677 lögðu Frakkar eyjuna Gorée undir sig en þar var miðstöð fyrir þrælaverslun. Á 6. áratug 19. aldar hófu Frakkar svo að leggja landið undir sig og Senegal varð hluti af Frönsku Vestur-Afríku. Landið hlaut sjálfstæði árið 1959. Fyrsti forseti landsins var Léopold Senghor sem ríkti til 1980.

Senegal á aðild að Afríkusambandinu, Sameinuðu þjóðunum, Efnahagsbandalagi Vestur-Afríkuríkja (ECOWAS) og Bandalagi ríkja í Sahel-Sahara.

## Heiti
Heiti landsins er dregið af Senegalfljóti sem markar landamæri þess í norðri og austri. Nokkrar kenningar eru til um uppruna heitisins. Árið 1850 setti presturinn David Boilat fram þá kenningu að nafnið kæmi úr wolof, *suñu gaal* „okkar bátur“. Þessi orðskýring er sú sem er almennt viðurkennd í Senegal.

Eftir 1960 hafa ýmsir fræðimenn sett fram aðrar kenningar um uppruna nafnsins, eins og að það sé dregið af heiti Berbaþjóðflokksins Sanhadja eða Zenaga.

## Landfræði

Senegal er á vesturhluta meginlands Afríku. Landið er staðsett milli 12. og 17. breiddargráðu norður og 11. og 18. lengdargráðu vestur. Senegal á strönd að Atlantshafi í vestri, og landamæri að Máritaníu í norðri, Malí í austri og Gíneu og Gíneu-Bissá í suðri. Að auki umlykur það Gambíu nánast alveg, þ.e. í norðri, austri og suðri, fyrir utan stutta strandlengju við Atlantshafið.

Einkennandi landslag í Senegal eru hæðóttar sandsléttur í vesturhlutanum sem rísa upp að fjallsrótum í suðaustri. Þar er hæsti punktur Senegal, Baunez-hryggur, 2,7 km suðaustur af Nepen Diakha, 648 metrar á hæð.  Senegalfljót myndar norðurlandamæri landsins. Aðrar ár eru Gambíufljót og Casamance-fljót. Höfuðborgin Dakar liggur á skaganum Grænhöfða, vestasta punkti meginlands Afríku. Vestasti oddinn nefnist Pointe des Almadies og liggur rétt norðan við Dakar. Grænhöfðaeyjar, sem liggja um 560 km vestar, heita eftir höfðanum.

## Stjórnmál
### Stjórnsýslueiningar

Senegal skiptist í fjórtán héruð sem heita hvert eftir sínum höfuðstað:

## Tilvísanir
Tékkóslóvakía

**Tékkóslóvakía** (tékkneska: *Československo*) var land í Austur-Evrópu sem varð til við upplausn Austurríkis-Ungverjalands eftir fyrri heimsstyrjöld árið 1918. Árið 1938 varð Súdetaland hluti Þriðja ríkisins eftir München-samkomulagið og árið eftir lýsti Slóvakía yfir sjálfstæði en afgangnum af löndum Tékka var skipt milli Þýskalands og Ungverjalands. Fyrrum forseti Tékkóslóvakíu, Edvard Beneš, myndaði útlagastjórn sem sóttist eftir viðurkenningu bandamanna.

Þegar síðari heimsstyrjöld lauk árið 1945 var ákveðið að endurreisa Tékkóslóvakíu eins og hún var fyrir 1938, með þeirri undantekningu að Karpatíska Rútenía (austasti hluti landsins) varð hluti af Sovétlýðveldinu Úkraínu og þar með Sovétríkjunum. Árið 1948 framdi Kommúnistaflokkur Tékkóslóvakíu valdarán og breytti landinu í sósíalískt alþýðulýðveldi. Frá 1948 til 1989 var Tékkóslóvakía hluti af Austurblokkinni og bjó við áætlunarbúskap. Landið var hluti af COMECON og Varsjárbandalaginu í kalda stríðinu. Stjórn landsins samþykkti umbætur í frjálsræðisátt þegar vorið í Prag hófst 1968, en þeim var snúið við þegar rauði herinn gerði innrás. Árið 1989 var kommúnistastjórninni steypt af stóli í friðsamlegri byltingu sem var nefnd Flauelsbyltingin. Árið 1992 var landinu skipt í tvö ríki, Tékkland og Slóvakíu.
Hersegóvína

**Hersegóvína** (serbó-króatíska: *Hercegovina* / Херцеговина) er syðsta hérað Bosníu og Hersegóvínu. Nafnið er dregið af heiti sanjaks sem Ottómanar stofnuðu þar með stjórnarsetur í Foča og síðar Pljevlja (nú í Svartfjallalandi). Nafnið er dregið af titli síðasta innlenda ráðamannsins, *herceg* (hertogi). Hin sögulega Hersegóvína var mun stærri og náði yfir Gömlu Hersegóvínu í Svartfjallalandi og lítinn hluta Serbíu.
Bosnía og Hersegóvína

**Bosnía og Hersegóvína** (serbó-króatíska: **/) er fjalllent land á vestanverðum Balkanskaga í Suðaustur-Evrópu. Höfuðborg landsins heitir Sarajevó. Landið liggur að Króatíu í norðri og vestri og Serbíu í austri og Svartfjallalandi í suðri, auk þess liggur landið að Adríahafi á örstuttum kafla í suðvestri. Nafn landsins er samansett úr nöfnum héraðanna Bosníu og Hersegóvínu, sem mynda landið. Norðurhlutinn, Bosnía, býr við milt meginlandsloftslag með heitum sumrum og köldum vetrum. Mið- og austurhéruðin eru fjalllend. Hersegóvína í suðri býr við miðjarðarhafsloftslag og er fjalllent hérað.

Menn hafa búið á þessu svæði frá síðsteinöld en ummerki um fasta búsetu eru frá nýsteinöld, frá Butmir-menningunni, Kakanj-menningunni og Vučedol-menningunni. Eftir að Indóevrópumenn settust þar að urðu þar til ríki Illýra og Kelta. Landið á sér ríka og flókna sögu. Forfeður Suður-Slava sem nú búa þar fluttust þangað frá 6. öld til 9. aldar. Banatið Bosnía var stofnað á 12. öld og var orðið að konungsríkinu Bosníu á 14. öld. Tyrkjaveldi lagði þetta ríki undir sig um miðja 15. öld. Með yfirráðum Tyrkja kom íslam sem olli miklum trúarlegum, menningarlegum og samfélagslegum breytingum.

Seint á 19. öld lagði Austurrísk-ungverska keisaradæmið landið undir sig. Eftir hrun þess í fyrri heimsstyrjöld varð landið hluti af konungsríkinu Júgóslavíu. Eftir síðari heimsstyrjöld varð það eitt af lýðveldum sambandsríkisins Júgóslavíu. Eftir upplausn Júgóslavíu 1992 lýsti lýðveldið yfir sjálfstæði sem leiddi til Bosníustríðsins sem stóð til 1995 og lauk með undirritun Dayton-samninganna.

Í dag skiptist land Bosníu milli þriggja þjóðarbrota sem þar búa samkvæmt stjórnarskrá landsins. Stærsti hópurinn eru Bosníakar, þar á eftir koma Serbar og síðan Króatar. Allir íbúar landsins eru kallaðir Bosníumenn, óháð þjóðerni. Önnur þjóðarbrot sem búa í landinu eru meðal annars Albanar, Gyðingar, Rómafólk, Svartfellingar, Úkraínumenn og Tyrkir. Í landinu eru þrjú opinber tungumál: bosníska, króatíska og serbneska, sem öll eru slavnesk mál.

Þing Bosníu situr í tveimur deildum. Landið er með þrjá forseta, einn frá hverju þjóðarbroti. Miðstjórnarvaldið er mjög takmarkað þar sem stjórn landsins er dreifð. Í landinu eru tvö sjálfstjórnarhéruð, sambandslýðveldið Bosnía-Hersegóvína og lýðveldi Bosníu-Serba, og Brčko-umdæmi sem lýtur eigin stjórn. Sambandslýðveldið Bosnía-Hersegóvína skiptist í 10 kantónur.

Bosnía og Hersegóvína er þróunarland og er í 80. sæti á lista yfir lönd eftir vísitölu um þróun lífsgæða. Efnahagur landsins byggist aðallega á iðnaði og landbúnaði, en þar á eftir koma ferðaþjónusta og þjónustugeirinn. Ferðaþjónusta hefur vaxið síðustu ár. Landið býr við velferðarþjónustu og niðurgreidda heilbrigðisþjónustu og grunnskólamenntun er gjaldfrjáls. Bosnía og Hersegóvína er aðili að Sameinuðu þjóðunum, Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, Evrópuráðinu, Samstarfi í þágu friðar og Fríverslunarsamtökum Mið-Evrópu. Landið er líka stofnaðili að Miðjarðarhafsbandalaginu. Bosnía og Hersegóvína hefur sótt um aðild að Evrópusambandinu og NATO.

## Íbúar

Tölfræði þjóðernishópa Bosníu-Hersegóvinu frá 1948-2013. 



## Tilvísanir
Vaduz

**Vaduz** er höfuðborg smáríkisins Liechtenstein. Árið 2019 var áætlaður íbúafjöldi 5.696 manns.

## Tilvísanir

## Tenglar

*