Panama

**Panama** (spænska: *Panamá*) er syðsta landið í Mið-Ameríku. Panama er mjótt land sem tengir saman Norður-Ameríku og Suður-Ameríku. Það á landamæri að Kosta Ríka í vestri og Kólumbíu í austri, og strönd að Karíbahafi í norðri og Kyrrahafi í suðri. Höfuðborg og stærsta borg landsins er Panamaborg þar sem um helmingur íbúa býr. Skipaskurður yfir Panamaeiðið, Panamaskurðurinn, hefur verið mikill áhrifavaldur í sögu landsins.

Landið var byggt frumbyggjum áður en Spánverjar komu þangað á 16. öld. Landið klauf sig frá spænska heimsveldinu árið 1821 og varð hluti af Stór-Kólumbíu, sem var sambandsríki Nýju-Granada, Ekvador og Venesúela. Þegar Stór-Kólumbía leystist upp árið 1831 urðu Panama og Nýja-Granada lýðveldið Kólumbía. Panama klauf sig frá Kólumbíu með stuðningi Bandaríkjanna árið 1903, sem gerði Verkfræðisveit Bandaríkjahers kleift að ljúka við Panamaskurðinn milli 1904 og 1914. Torrijos-Carter-samningarnir fólu í sér að yfirráð yfir skurðinum fluttust til Panama 31. desember 1999, en landinu í kringum skurðinn var skilað árið 1979.

Gjöld af skurðinum eru enn mikilvæg tekjulind og stór hluti af vergri landsframleiðslu í Panama. Verslun, fjármálaþjónusta og ferðaþjónusta fara þó vaxandi. Panama er skilgreint sem hátekjuland og 2019 var það í 57. sæti vísitölu um þróun lífsgæða. Árið 2018 var Panama talið samkeppnishæfasta land Rómönsku Ameríku af World Economic Forum. Frumskógur þekur um 40% af landi Panama og geymir mikla auðlegð í formi dýra- og jurtategunda sem sum finnast hvergi annars staðar á jörðinni. Panama er stofnaðili að Sameinuðu þjóðunum og öðrum alþjóðastofnunum, eins og Samtökum Ameríkuríkja, Samtökum um samruna í Rómönsku Ameríku, G77, Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni og Samtökum hlutlausra ríkja.

## Heiti
Eiginlegur uppruni nafnsins *Panama* er óþekktur, en nokkrar kenningar hafa verið settar fram. Ein tilgátan gengur út frá því að landið hafi verið nefnt eftir algengri trjátegund (*[[Sterculia apetala]]*) sem nefnist Panamatré. Önnur er að fyrstu landnemarnir hafi komið til landsins í ágúst, þegar fiðrildi eru mjög áberandi og að nafnið merki „mörg fiðrildi“ á einhverju af þeim frumbyggjamálum sem töluð voru í landinu fyrir komu Spánverja. Önnur tilgáta segir að orðið sé spænsk útgáfa af kuníska orðinu *bannaba*, sem þýðir „fjarlægt“.

Í Panama er til sögn um að þegar Spánverjar hafi komið fyrst til landsins hafi þeir séð fiskiþorp sem nefndist *Panamá*, sem á að hafa þýtt „gnótt fiskjar“. Nákvæm staðsetning þessa þorps er óþekkt, en í dagbókum skipstjórans Antonio Tello de Guzmán segir frá því að þeir hafi komið að ónefndu þorpi í könnunarferð við Kyrrahafsströnd Panama árið 1515. Þar segir hann aðeins að þorpið sé „sams konar fiskiþorp frumbyggja“. Árið 1517 ákvað spænski foringinn Gaspar de Espinosa að byggja bækistöð á þessum stað. Árið 1519 var svo ákveðið að byggja höfn við Kyrrahafið á sama stað sem varð síðan Panamaborg.

Opinber skýring á nafni landsins em menntamálaráðuneyti Panama heldur fram er „gnótt fiskjar, trjáa og fiðrilda“, og það er hin hefðbundna skýring sem gefin er upp í kennslubókum.

## Saga
Panamaeiðið myndaðist fyrir um þremur milljónum ára, þegar landbrú myndaðist milli Norður- og Suður-Ameríku og jurtir og dýr tóku að berast yfir hana í báðar áttir. Eiðið hafði áhrif á útbreiðslu manna, landbúnaðar og tækni um alla Ameríku, allt frá því fyrstu veiðimenn og safnarar settust þar að, þar til tímabil þorpa og borga hófst.

Elstu ummerki um frumbyggja Panama eru örvaroddar fornindíána. Seinna var Panama miðstöð einnar fyrstu leirkeragerðar Ameríku, sem birtist í fornleifarannsóknum í Monagrillo, sem er tímasett til 2500-1700 f.o.t. Samfélög afkomenda þeirra náðu töluverðri stærð og eru þekktust fyrir ríkulegar grafir (frá um 500-900 e.o.t.) og marglit leirker í stílnum Gran Coclé. Stór minnismerki úr steini í Barriles (Chiriqui) eru líka minjar um forn menningarsamfélög á eiðinu.

Áður en Evrópumenn komu til Panama var landið byggt Muiskum, Chokóum og þjóðum sem notuðu Cueva-mál sem samskiptamál. Stærsti hópurinn var sá síðastnefndi, sem er jafnframt minnst þekktur. Fjöldi frumbyggja Panama þegar Evrópumenn hófu landnám þar er óviss. Sumar áætlanir gera ráð fyrir allt að tveimur milljónum, en nýrri rannsóknir telja fjöldann hafa verið nær 200.000. Fornleifar og vitnisburðir evrópskra landkönnuða lýsa fjölbreyttum menningarsamfélögum á eiðinu sem nýttu sér staðbundnar verslunarleiðir. Kókoshnetur sem lýst er í heimildum benda til þess að verslunarleiðir Ástrónesa hafi náð allt til Panama frá Filippseyjum fyrir komu Evrópumanna, þótt það sé umdeilt.

Þegar Evrópumenn lögðu undir sig Panamaeiðið flúðu frumbyggjar inn í frumskóginn og út á nærliggjandi eyjar. Fræðimenn telja að sjúkdómar hafi verið helsta ástæða fólksfækkunar meðal frumbyggja. Evrópumenn báru með sér sjúkdóma á borð við bólusótt sem hafði verið landlæg í Evrasíu í margar aldir, en frumbyggjar Ameríku höfðu enga mótstöðu gegn.

### Nútími
Panama varð sjálfstætt ríki 3. nóvember 1903 en hafði áður verið undir stjórn Kólumbíu.

## Landfræði

Panama er í Mið-Ameríku og á strönd bæði að Karíbahafi og Kyrrahafi, milli Kólumbíu og Kosta Ríka. Landið er að mestu milli 7. og 10. breiddargráðu norður og 77. og 83. lengdargráðu vestur (lítið svæði er vestan við 83°). Landið liggur á mjög mikilvægum stað á Panamaeiðinu. Árið 2000 fékk Panama full yfirráð yfir Panamaskurðinum, skipaskurði sem tengir saman Atlantshafið og Kyrrahafið. Heildarstærð Panama er 74.177,3 km².

Helsta einkenni á landslagi Panama eru fjöllin sem liggja eftir miðju landsins og hæðir sem marka skiptinguna milli Norður- og Suður-Ameríku. Þessi skil eru ekki hluti af fjallgörðunum miklu í Norður-Ameríku og aðeins við landamærin að Kólumbíu er að finna hálendi sem tengist Andesfjöllum í Suður-Ameríku. Hryggurinn sem myndar mörkin er mjög veðrað landris af hafsbotni, þar sem tindarnir mynduðust vegna eldvirkni.

Fjallgarðurinn í miðjunni nefnist Cordillera de Talamanca og liggur nærri landamærunum að Kosta Ríka. Austar fær hann nafnið Serranía de Tabasará og sá hluti hans sem liggur nær lægsta fleti eiðisins, þar sem Panamaskurðurinn er, er oft kallaður Sierra de Veraguas. Í heild er oft talað um fjallgarðinn milli Kosta Ríka og Panamaskurðsins sem Cordillera Central.

Hæsti tindur landsins er Barú-eldfjall sem nær 3.475 metra hæð. Illfær frumskógur myndar Darién-bilið milli Panama og Kólumbíu, þar sem kólumbískir skæruliðar og eiturlyfjasmyglarar ráða ríkjum og taka stundum gísla. Þarna er gat í Ameríkuveginum sem annars myndar samfellt vegakerfi frá Alaska til Eldlands.

Dýralíf í Panama er með því fjölbreyttasta sem gerist í Mið-Ameríku. Þar búa margar tegundir upprunnar bæði í Suður-Ameríku og Norður-Ameríku.

## Stjórnmál
Panama er stjórnskráarbundið lýðræði með framkvæmdarvald, stjórnað af forseta sem er kosinn til fimm ára í senn. Hann hefur löggjafar- og dómsyfirvald. 

### Stjórnsýslueiningar
Landinu er skipt í tíu sýslur og sex frumbyggjasvæði, sem kölluð eru *cormacas*. Yfir hverri sýslu er landstjóri og þær skiptast aftur í umdæmi og bæjarfélög (*corregimientos*).

**Sýslur**
* Bocas del Toro
* Chiriquí
* Coclé
* Colón
* Darién
* Herrera
* Los Santos
* Panamá
* West Panamá
* Veraguas

**Comarcas**
* Emberá
* Guna Yala
* Naso Tjër Di
* Ngäbe-Buglé
* Kuna de Madugandí
* Kuna de Wargandí

## Íbúar
### Glæpatíðni
Panama er talið nokkuð öruggt miðað við önnur lönd í Mið-Ameríku þegar kemur að glæpum en tíðni glæpa þar er talin hærri en í flestum öðrum löndum í Mið-Ameríku. Tíðni ofbeldisglæpa í Panama jókst mikið í kringum 2007 en lögreglan í Panama beitti sér gegn þeim og náði árangri. Í júní 2010 hafði morðtíðni lækkað og hélt því áfram því sem lengra gekk á árið. 2011 fór einnig að fækka glæpum tengdum byssum, líkt og vopnuðum ránum. Þrátt fyrir það hækkaði tíðni einfalds þjófnaðar og voru snjallsímar vinsælt skotmark. Þrjú héruð í Panama með stærstu borgunum höfðu hæstu tíðni glæpa: Panamaborg, Colon og Chiriqui.

## Tilvísanir