open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taxus floridana

**Flórídaýviður** (fræðiheiti: *Taxus floridana*) er tegund af ýviði, takmarkaður við lítið svæði, undir 10 km², austan við Apalachicola River í Norður-Flórída í 15–40 m hæð yfir sjávarmáli. Hann er skráður í í mikilli útrýmingarhættu. Hann er verndaður á náttúruverndarsvæði í Torreya State Park og í "Nature Conservancy's Apalachicola Bluffs and Ravines Preserve", og nýtur að auki verndar samkvæmt alríkislögum og fylkislögum (Flórídafylki).

## Lýsing
Þetta er sígrænn runni eða tré, allt að 6 m hár (einstaka sinnum 10 m), með stofn sem verður að 38 cm í þvermál. Börkurinn er þunnur, hreistraður og fjólubrúnn. Sprotarnir eru fyrst grænir, en verða brúnir eftir 3 til 4 ár. Barrnálarnir eru þunnar, flatar, íbognar, 1–2,9 cm langar og 1-2 mm breiðar, gormstæðar á hverjum sprota fyrir sig, en svo sveigt svo þær virðast vera í tveimur röðum á öllum sprotum nema toppsprotum. Plönturnar eru yfirleitt í hópum og eru yfirleitt margstofna með misgildum stofnum. Plönturnar eru einkynja (annaðhvort karl- eða kven- plöntur), kvenplönturnar koma með staka, mjúka, rauða berköngla, 1 cm í þvermál, með eitt brúnt fræ, 5–6 mm langt. Karlkönglarnir eru hnattlaga, 4 mm í þvermál, og vaxa neðan á sprotunum snemma vors.

Flórídaýviður kemur fyrir á sama svæði og hin enn sjaldgæfari *[[Torreya taxifolia]]*, og er almennt svipaður í útliti, en þekkist á styttra, snubbóttu (ekki yddu) barri og daufari lykt af mörðum nálunum. Greining frá öðrum ýviðartegundum er erfiðari, og eins og flestir ýviðir hefur hann verið greindur sem undirtegund af *[[Taxus baccata]]*, sem *T. baccata* subsp. *floridana* (Nutt. ex Chapm.) Pilger.

## Vistfræði
*Taxus floridana* vex hægt, kýs ísúran jarðveg og hálfskugga í norðurhlíðum og er mjög viðkvæmur fyrir eldi. Mögulegir áhrifavaldar á útbreiðslu tegundarinnar eru jarðvegsraki, staða mót sól, jarðvegssamsetning og efnainnihald í jarðvegi. Engin einkennistegund (sem gæti sýnt hvað er takmarkandi) er tengd við hann. Hann er harðger að "Hardiness zone USDA" 8. Hægt er að rækta hann af fræi eða græðlingum. Fræið þarf helst að rispast til að spíra.

### Ógnir
Dádýr (Odocoileus virginianus) nudda sér við stofna og greinar og bíta sérstaklega smágreinar, bjórar naga hann, og einnig stendur áframhaldandi tilveru hans ógn af því að hann vex nálægt skógarhöggssvæðum, byggingum og ræktarlandi.  Einkum eru það nokkrir lundir á óvernduðum einkalöndum, sem eru sérstaklega viðkvæmir.

## Nytjar
Börkurinn inniheldur paklítaxel, sem er "mitotic inhibitor" (efni sem hindrar frumuskiptingu) og er notað gegn ýmsum gerðum krabbameins. Fræ og blöð eru eitruð mönnum og dýrum.

## Tilvísanir
Garðaýr

**Garðaýr** (fræðiheiti: *Taxus × media*) er blendingur af tegundunum *[[Taxus baccata]]* og *[[Taxus cuspidata]]*.  Þessi blanda er talin hafa komið fyrst fram hjá Massachusetts-staðsetta garðyrkjumanninum T.D. Hatfield um 1900. *

==Lýsing==
Útlitseinkenni eru á milli foreldrategunda.
Eins og flestar ýviðartegundir, kýs *T. media* helst vel framræstan og rakan jarðveg, en hefur nokkuð þurrkþol gæti í raun drepist ef jarðvegurinn er of blautur. Hann er talinn harðgerari en T. baccata.

*T. media* vex fremur hægt og skaddast ekki af tíðum klippingum, sem gerir þennann blending heppilegan í limgerði erlendis, og í [[bonsai]].

==Eitrun==
*Taxus media* hefur eins og foreldrarnir mikið af [[taxine]] í greinum, barri og fræi. [[Taxine]] er mjög eitrað hjörtum spendýra.

==Ræktunarafbrigði==
* *Taxus media* var. *hicksii* er algengt afbrigði þessa blendings og er það  hávaxnasta og nettasta, verður aðeins 1,3 metrar að þvermáli þó hæðin verði að 6 metrum.
* *T. media* *densiformis* afbrigðið getur náð 3 m í þvermál; hinsvegar nær hann ekki yfir 1,5 m á hæð.
* *T. media* *Hatfieldii* er breiðpýramídalaga og reynst þolanlega á Íslandi. 
* *T. media* *Hillii'' er allt að um 3 m hátt form, breiðkeilulaga í vextinum eða nálgast að vera kúlulaga.

## Tilvísanir
Taxus × hunnewelliana

***Taxus × hunnewelliana*** er blendingur af tegundunum *[[Taxus canadensis]]* og *[[Taxus cuspidata]]*.  Hann kom fyrst fram hjá Hunnewell Pinetum í Massachusetts (upphaflega var T. canadensis móðurtréð). Yfirleitt líkjast afkvæmin móðurtrjánum.

## Tilvísanir
Kyrrahafsýr

**Kyrrahafsýr** (fræðiheiti: *Taxus brevifolia*) er ýviðartegund ættuð frá Kyrrahafssvæðum Norður-Ameríku. Hann vex frá syðst í Alaska suður til mið Kaliforníu, aðallega við fjallgarða Kyrrahafsstrandar norðvestur Ameríku, en er á stökum aðskildum svæðum í suðaustur British Columbia og í norður til mið Idaho.

## Lýsing
Kyrrahafsýr er runni eða meðalstórt sígrænt tré yfirleitt að 10 – 15 m hátt, með stofn að 50 sm í þvermál. Einstaka sinnum kemur fyrir að tré verði yfir 20 m há í giljum og öðrum skýldum svæðum. Tréð er sérstaklega hægvaxandi og rotnar gjarnan innanfrá og verður holt. Það gerir það erfitt eða ómögulegt að meta raunverulegan aldur einstaklinga.

Það er með þunnan, hreistraðan brúnan börk. Barrið er lensulaga, flatt og dökkgrænt, 1 - 3 sm langt og 2 - 3 mm breitt, raðað í spíral eftir sprotunum, en sveigt svo það virðist vera í tveim röðum eftir öllum sprotum nema toppsprotum.

## Búsvæði
Kyrrahafsýr vex við breytilegt umhverfi; hinsvegar á þurrari svæðum vex hann eingöngu við ár, en á rakari svæðum vex hann upp hlíðar og hryggi. Hann er skuggþolinn, en þolir sól. Skuggþol hans gefur að hann getur orðið undirgróður í skógum.

## Afbrigði og undirtegundir
***Taxus brevifolia'' var. ''reptaneta***.  Heitið *reptaneta* er úr latínu; reptans sem þýðir "skríðandi eða jarðlægur” sem er einmitt einkennandi fyrir afbrigðið

***Taxus brevifolia'' var. ''polychaeta***   afbrigðisheitið; *polychaeta*, er tilvísun í að toppsprotinn líkist burstaormii” Afbrigðið *polychaeta* virðist tiltölulega sjaldgæft.

## Myndir

Image: PacificYew_7684.jpg|Neðan á barri
Image: PacificYew_8544.jpg|Lögun
Image: PacificYew_8538.jpg|Barr
Image:PacificYew_7790.jpg|
Image: PacificYew_8566.jpg|Börkur
Image: Pacific_yew.jpg|Barkarlitur á Kyrrahafsýviði


## Tilvísanir

## Viðbótarlesning
* Heiken, D. (1992). The Pacific Yew and Taxol: Federal management of an emerging resource. *Journal of Environmental Law and Litigation* 7: 175.
* Bolsinger, Charles L.; Jaramillo, Annabelle E. (1990). "Taxus brevifolia". In Burns, Russell M.; Honkala, Barbara H. Conifers. Silvics of North America. Washington, D.C.: United States Forest Service (USFS), United States Department of Agriculture (USDA). 1 – via Southern Research Station (www.srs.fs.fed.us).
* US Forest Service: ''Taxus brevifolia'' (pdf file)
* UCLA text on "Economic Botany"
Rússneskur úlfhundur

**Rússneskur úlfhundur** (rússneska: Русская псовая борзая), oftast kallaður **borzoi** (/ˈbɔːrzɔɪ/ „fljótur“) er tegund af hundi (*Canis lupus familiaris*). Upprunalega voru þeir fluttir frá Mið-Asíu til Rússlands en þeir hafa svipað útlit og mjóhundar, og er hluti af undirtegund stefnuhunda (e. *sighthound*).

## Myndasafn


File:Borzoi black female.png|Svartur rússneskur úlfhundur
File:Three Borzoi.jpg|Hvítur rússneskur úlfhundur
File:Rjaska v. Kaluga.jpg|Svartur og hvítur rússneskur úlfhundur
File:Borzoi 600.jpg|Hvítur rússneskur úlfhundur með brúnni kápu
Faure Gnassingbé

**Faure Gnassingbé** (f. 6. júní 1966) er forseti afríkulýðveldisins Tógó. Hann er sonur fyrrverandi forseta Gnassingbé Eyadéma sem hann tók við af þegar hann lést 2005.
Víðirani

**Víðirani** (fræðiheiti: *Dorytomus taeniatus*) er tegund af ranabjöllum (*Curculionidae*) ættuð frá Evrópu. Henni var fyrst lýst af Johann Christian Fabricius 1781. Lirfurnar mynda smávægilegan vöxt (gall) á reklum víðitegunda.

## Lýsing
Eggin eru lögð að hausti við rekilbrum og klekjast út næsta vor. Lirfurnar mynda óverulega röskun á yfirleitt kvenreklunum. Reklarnir falla fyrr en ósýktir og lirfurnar púpa sig í jarðvegi. Nákvæm skoðun er nauðsynleg þar sem Redfern (et al. (2011)) bendir á að stundum geta komið svipaður útvöxtur vegna sára, og samkvæmt *Plant Parasites of Europe* er greining eingöngu möguleg með því að skoða bjöllurnar.

Bjöllurnar eru 4 - 5 mm langar og brúnsvartar til svartar. Þær sjást frá maí, nartandi blöð.

## Útbreiðsla
Hún finnst í vestur og mið Evrópu, þar á meðal Bretlandseyjum, Skandinavíu og Íslandi. Á Íslandi er hann allstaðar á láglendi.

## Tilvísanir
Dorytomus

***Dorytomus*** er ættkvísl af ranabjölluætt af undirættinni *[[Curculioninae]]*. Henni var fyrst lýst af þýska skordýrafræðingnum, Ernst Friedrich Germar  1817.

## Tegundir
* *Dorytomus carpathicus*
* *Dorytomus dejeani*
* *Dorytomus dorsalis*
* *Dorytomus edoughensis*
* *Dorytomus filirostris*
* *Dorytomus hirtipennis*
* *Dorytomus ictor*
* *Dorytomus lapponicus*
* *Dorytomus longimanus*
* *Dorytomus majalis*
* *[[Dorytomus melanophthalmus]]* (Paykull, 1792)
* *Dorytomus minutus*
* *Dorytomus nebulosus*
* *Dorytomus nordenskioldi*
* *Dorytomus occalescens*
* *Dorytomus puberulus*
* *Dorytomus ruessi*
* *[[Dorytomus rufatus]]* (Bedel, 1888)
* *Dorytomus salicinus*
* *Dorytomus salicis*
* *Dorytomus schoenherri*
* *Dorytomus suratus*
* *[[Dorytomus taeniatus]]* (Fabricius, 1781)
* *[[Dorytomus tortrix]]* (Linnaeus, 1761)
* *[[Dorytomus tremulae]]*
* *Dorytomus villosulus*

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
* Plant Parasites of Europe
Lilleström

**Lillestrøm**  er bær í  sveitarfélaginu Skedsmo í Akurshús-fylki í Noregi, 18 kílómetra norðaustur af miðbæ Óslóar og 13 kílómetra frá borgarmörkunum. Íbúar eru um 13.000.  Lillestrøm Sportsklubb er knattspyrnufélag bæjarins.

## Heimild

*
Otiorhynchus

***Otiorhynchus*** (stundum stafað *Otiorrhynchus*) er stór ættkvísl af ranabjöllum. Margar tegundir af ættkvíslinni, þar á meðal eggkeppur (*O. sulcatus*) og húskeppur (*O. ovatus*), eru alvarlegar plágur í ræktun, bæði lirfur og fullorðnar. Lirfurnar nærast á plönturótum. Bjöllurnar eru ófleygar og nærast á nóttinni á blöðum. Ættkvíslin er upprunnin frá  palearktíska svæðinu. Hinsvegar hafa 16 tegundir verið fluttar til Norður-Ameríku (nearktíska svæðisins) eru orðnar algengar þar.

Fjöldi tegunda eru *Troglofauna*, hellategundir sem vantar augu.

Það eru yfir 1.500 tegundir í þessari ættkvísl, sem skiptist í a.m.k. 105 undirættkvíslir.

Meðal tegunda eru:

**[[Otiorhynchus alpicola]]*
**[[Otiorhynchus arcticus]]* - Silakeppur
**[[Otiorhynchus cribricollis]]*
**[[Otiorhynchus cuneiformis]]* Waterhouse
**[[Otiorhynchus dieckmanni]]*
**[[Otiorhynchus frater]]* Styerlyn, 1861 
**[[Otiorhynchus gemmatus]]*
**[[Otiorhynchus grischunensis]]*
**[[Otiorhynchus ligneus]]*
**[[Otiorhynchus ligustici]]*
**[[Otiorhynchus nodosus]]* - Hélukeppur
**[[Otiorhynchus magnanoi]]*
**[[Otiorhynchus meridionalis]]*
**[[Otiorhynchus morio]]* Germar, 1824
**[[Otiorhynchus ovatus]]* Linnaeus, 1758 - Eggkeppur
**[[Otiorhynchus porcatus]]*
**[[Otiorhynchus rhacusensis]]*
**[[Otiorhynchus radjai]]*
**[[Otiorhynchus raucus]]*
**[[Otiorhynchus rugifrons]]* - Steinkeppur
**[[Otiorhynchus rugostriatus]]*
**[[Otiorhynchus scaber]]*
**[[Otiorhynchus singularis]]* - Trjákeppur
**[[Otiorhynchus sulcatus]]* - Húskeppur
**[[Otiorhynchus vehemens]]*

## Tilvísanir

## Viðbótarlesning
*O'Brian, K. A touch of weevil. *The Daily Telegraph* 12 October 2002.
Gúppí

**Gúppí**-fiskar, einnig kallaðir **guppy** eða **gúbbí**, (fræðiheiti: *Poecilia reticulata*) eru einir útbreiddustu hitabeltisfiskar heims og einir vinsælustu gælufiskarnir. Þeir tilheyra ættkvísl Poecilia og ættinni Poeciliidae og eru gotfiskar.
Gúppífiskar eru nefndir í höfuðið á Robert John Lechmere Guppy, áhugamanni í náttúrufræðum, sem sendi fiska frá Trínidad og Tóbagó til Náttúrugripasafnsins í London árið 1866.

Náttúrulegt útbreiðslusvæði gúppífiska er norðaustanverð Suður-Ameríka og við Karíbahaf en þeir hafa verið fluttir víðs vegar um heim. Í sumum tilvikum var tilgangurinn með flutningi þeirra að stemma stigu við moskítóflugum, vegna þess að fiskarnir éta lirfur þeirra.

Fiskarnir lifa í torfum í ferskvatni en þola ísalt vatn. Kjörhitastig þeirra er um 25-28 gráður. Þeir eru helst í litlum lækjum og tjörnum. Karlfiskarnir eru smærri (1,5-3 cm) en kvenfiskarnir (3-6 cm) og hafa skrautlegri ugga og sporð. Því skærari litir, þeim mun meira aðlaðandi er karlinn í augum kvenfisksins. Aðalfæða þeirra eru þörungar og skordýralirfur. Ævilengd hjá villtum fiskum eru um 2 ár. Gúppíar geta átt afkvæmi með mollífiskum en þá verða þau karlkyns og ófrjó.

## Heimild

*
Trjákeppur

**Trjákeppur** (fræðiheiti: *Otiorhynchus singularis*) er ranabjöllutegund ættuð frá Evrópu.

## Á Íslandi
Hann finnst á nokkrum þéttbýlissvæðum á Íslandi, aðallega í gömlum görðum í Reykjavík.

## Tilvísanir

* Náttúrufræðistofnun Íslands - Trjákeppur
Húskeppur

**Húskeppur** (fræðiheiti: *Otiorhynchus sulcatus*) er ranabjölltegund ættuð frá Evrópu, en algeng í Norður-Ameríku einnig. Hann er plága í görðum.

## Lýsing
Fullorðin bjalla er matt svört með samvöxnum hlífðarvængjum og ófleyg. Hann nærist að nóttu á blaðjöðrum,, og verða hök í blaðjöðrum. Breiðblaða sígrænar plöntur eru sérstaklega hætt við skemmdum.

Kvenbjöllur hafa þann eiginleika að geta fengið afkvæmi án frjóvgunar en engin karldýr hafa fundist. 
Lirfurnar verða 1 sm á lengd, með lítið eitt sveigðan fótalausan búk, rjómagulur, með fölbrúnum haus. Þær eru neðanjarðar þar sem þær naga rætur og innri börk neðst á stofni. Þær valda mestum skaða á jurtkenndum plöntum, sérstaklega í pottum, þar sem rótarvöxtur er takmarkaður. Hérlendis eru þær nær eingöngu innanhúss. 

## Varnir

### Lífrænar varnir

Lirfunum er hægt að halda niðri með því að nota sníkjuþráðorma, til dæmis *[[Steinernema kraussei]]* og *[[Heterorhabditis bacteriophora]]*, sem fást sumsstaðar keyptir hjá sérhæfðum verslunum.   Þeim er einfanldlega blandað í vatn og vökvað í moldina.

Bjöllunum er hægt að ná með klístri á stofnum plantnanna, þar sem þær fara aftur niður á jörð á hverjum morgni.

Það er einnig hægt að tína fullorðin dýr af plöntunum á nóttunni þar sem þær eru að narta á blaðjöðrunum.  Notið bara veikt ljós þar sem bjöllurnar láta sig detta við bjart ljós.

Einnig er notaður sveppurinn *[[Beauveria bassiana]]*, til að smita fullorðnar bjöllur.

## Sjá einnig
* Lixus concavus

## Tilvísanir
Þvagsýrugigtarhnútur

**Þvagsýrugigtarhnútur**  eru útfelling með uppsöfnuðum þvagsýrukristöllum sem eru einkennandi í langvinnri þvagsýrugigt. Hnútarnir myndast sem bólgusvar við MSÚ-kristöllum sem krefst aðkomu ónæmiskerfisins.  Liðskemmdir í þvagsýrugigt verða þegar hnútarnir vaxa í bein og valda það beineyðingu. Hnútar á brjóskyfirborði liða geta valdið brjóskeyðingu.
Í blóði sjúklinga með há gildi þvagsýru myndast litlir hringlaga UMA (urate microaggregates). Átfrumur ónæmiskerfisins hreinsa UMA úr blóðinu og færa til lifrar og milta. Ef ónæmiskerfið er ekki nógu virkt (þ.e. átfrumuvirknin er ekki sem skyldi) geta UMA myndað MSÚ-kristalla.

## Tilvísanir
Eggkeppur

**Eggkeppur** (fræðiheiti: *Otiorhynchus ovatus*) er ranabjöllutegund í ættkvíslinni *[[Otiorhynchus]]*. Tegundin er aðallega á láglendi í Evrópu. Hann er í greniskógum í Skandinavíu til mið Evrópu og algengur þar. Hann var fluttur til Norður Ameríku og er nú algengur í Kanada og norðurhluta Bandaríkjanna. Öðru hverju gerir lirfan mikinn skaða í uppeldi og á nýútplöntun (Rose and Lindquest 1985). Þetta er ein af meginplágum í jarðarberjarækt á heittempruðum svæðum.

## Útbreiðsla
Um Evrópu og austur um Mið Asíu og innfluttur til Norður Ameríku. Hann er algengur á öllu útbreiðslusvæðinu en sjaldgæfari á norðlægum slóðum.
Á Íslandi er hann í Reykjavík og Kópavogi.

## Lýsing
Fullorðin bjalla er um sex mm löng, og er dökkbrún eða svört á lit. Þær finnast í eða við plönturnar sem þær nærast á. Þar sem þekjuvængirnir eru samvaxnir er hún ófleyg.
Lirfan getur verið að 13 mm löng fullvaxin og er við rætunar á fóðurplöntunni. Lirfurnar eru hvítar, fótalausar, með dekkra höfuð og eru oft c laga.

Hún yfirvetrar sem lirfa djúpt í jarðvegi, eða sem fullvaxin undir steinum eða öðrum skýldum stöðum. Lirfurnar naga rætur og veikja eða drepa smá tré. Þær púpa sig ofarlega í jarðvegi og skríða úr púpunni síðla vors eða á sumrin, þar sem þær með fyrri árgöngum fara að naga blöð og ber.

Það hafa ekki fundist karldýr og fjölgunin er kynlaus. Eggjunum er verpt óreglulega í jarðveginn í kring um fæðuplönturnar, og við klak nærast lirfurnar á rótunum til síðla hausts, þegar þær leggjast í dvala.

Plönturnar sem lirfurnar leggjast á missa úr vöxt og blöðin verða rauðleit og hættir til að þorna, sérstaklega í þurrkum (meir en aðrar við sömu aðstæður).
 Smárætur og jafnvel harðari rætur eru eyðilagðar, sem eyðileggur rótfestu plantnana. 

Að halda eggkeppinum niðri þarfnast fjölbreytilegra aðferða, svo sem notkun á skordýraeitri, plægingu á sýktum jurtum og ræktunarskifti, hreinsun á búnaðarverkfærum áður en farið er á nýræktir og haustplægingu á sýktum svæðum. Önnur aðferð er notkun á þráðormum en árangur er misjafn.

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
* Strawberry Root Weevil 
* Strawberry Root Weevil Factsheet 
* Entomology Collection:Otiorynchus Ovatus
Silakeppur

**Silakeppur** (fræðiheiti: *Otiorhynchus arcticus*) er ranabjöllutegund sem var fyrst lýst af O. Fabricius 1780.  Samkvæmt finnskum heimildum er tegundin viðkvæm í Finnlandi.

## Útbreiðsla
Silakeppur er á eyjum í N-Atlantshafi austur í N-Evrópu suður til Þýskalands og Póllands og austur til Rússlands. Á Íslandi er hann algengur um land allt, frá fjöru til hæstu fjalla.

## Tilvísanir
Otiorhynchus morio

***Otiorhynchus morio*** er ranabjöllutegund sem var fyrst lýst af Fabricius 1781. Bjallan er 10-14 mm löng, gljáandi svört.

## Undirtegundir
*Otiorhynchus morio diversesculptus Pic, 1920
*Otiorhynchus morio estrellaiensis Zumpt, 1934
*Otiorhynchus morio morio (Fabricius, 1781)
*Otiorhynchus morio navaricus Gyllenhal, 1834
*Otiorhynchus morio nigripedes F. Solari, 1940
*Otiorhynchus morio sublaevigatus Reitter, 1913

## Heimildir
Hélukeppur

**Hélukeppur** (fræðiheiti: *Otiorhynchus nodosus*) er ranabjöllutegund í ættkvíslinni *[[Otiorhynchus]]*.

## Útbreiðsla
Algengur í N-Evrópu, einkum ofan skógarmarka, og í minni mæli í fjalllendi M-Evrópu, nær austur til Rússlands; fjalllendi á Bretlandi og Írlandi, Suðureyjar, Hjaltlandseyjar, sjaldgæf í Færeyjum, vesturströnd Grænlands.

Ísland: Algengur um land allt, jafnt láglendi sem hálendi.
Hélukeppur er algengur í Norður Evrópu einkum ofan skógarmarka, á eyjum í N-Atlantshafi og austur til Rússlands. Á Íslandi er hann algengur um land allt, frá fjöru til fjalla.

## Tilvísanir
Furulús

**Furulús** (fræðiheiti: *Pineus pini*)
 er skordýrategund sem var fyrst lýst af Macquart 1819.  *Pineus pini* er í ættkvíslinni *[[Pineus]]* og er af ætt barrlúsa. Hún er ættuð frá vestur og mið Evrópu. Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.

Hún olli usla í ræktun skógarfuru á Íslandi upp úr 1950. Hún leggst aðallega á skógarfuru, fjallafuru og bergfuru.

## Tilvísanir
Pineus

***Pineus*** er ættkvísl skordýra sem var lýst af Shimer 1869. *Pineus* er í ættinni barrlýs. 

Ættartré samkvæmt Catalogue of Life og Dyntaxa:

## Tilvísanir
Barrlýs

**Barrlýs** (fræðiheiti: *Adelgidae*) er lítil ætt af skortítum náskyldum blaðlúsum. Ættin samanstendur af tegundum tengdum furu, greni, eða öðrum barrtrjám. Þessi ætt telur með nú með aflagða ætt *Chermesidae*, eða *Chermidae*, sem var gerð ógild af ICZN 1955. Það er enn umræða um hve margar ættkvíslir eru innan ættarinnar, og flokkunin er ekki endanlega staðfest.

Um 50 tegundir eru þekktar. Allar eru frá norðurhveli, þó að nokkrar hafa verið fluttar til suðurhvels og eru þar ágengar tegundir.   Ólíkt blaðlúsum eru barrlýs ekki með með "skott" og enga "cornicle" (nokkurs konar kirtlar aftantil á baki).

Barrlýs verpa bara eggjum, og eru aldrei með lifandi unga eins og blaðlýs. Barrlýs eru þaktar vaxull. Fullur lífsferill er tvö ár.

Rigning getur drepið barrlýs með því að losa egg og gyðlur af trjánum.

## Ættkvíslir

* *[[Adelges]]*
* *[[Aphrastasia]]*
* *[[Cholodkovskya]]*
* *[[Dreyfusia]]*
* *[[Eopineus]]*
* *[[Gilletteella]]*
* *[[Pineus]]*
* *[[Sacchiphantes]]*

## Sjá einnig

*Adelges abietis
*Adelges piceae
*Þallarbarrlús
*Adelges cooleyi

## Tilvísanir
Lecanicillium

***Lecanicillium*** er ættkvísl sveppa í ættinni *[[Hypocreales]]* og er lýst sem kynlausu *Cordycipitaceae*: 21 tegund er nú viðurkennd.  Þetta eru sníkjusveppir sem áður voru þekktir sem *[[Verticillium]] lecanii* (Zimmerman) Viegas. Þessi ættkvísl var fyrst nefnd og kynnt af Rasoul Zare (IRIPP) og Walter Gams (CBS).

*[[Index Fungorum|IndexFungorum]]* telur eftirfarandi tegundir:
* *Lecanicillium acerosum* W. Gams, H.C. Evans & Zare 2001, 
* *Lecanicillium antillanum* (R.F. Castañeda & G.R.W. Arnold) Zare & W. Gams 2001, 
* *Lecanicillium aphanocladii* Zare & W. Gams 2001, 
* *Lecanicillium aranearum* (Petch) Zare & W. Gams 2001, 
* *Lecanicillium araneicola* Sukarno & Kurihara 2009,
* *Lecanicillium attenuatum* Zare & W. Gams 2001, 
* *Lecanicillium dimorphum* (J.D. Chen) Zare & W. Gams 2001, 
* *Lecanicillium evansii* Zare & W. Gams 2001, 
* *Lecanicillium flavidum* (W. Gams & Zaayen) W. Gams & Zare 2008, 
* *Lecanicillium fungicola* (Preuss) Zare & W. Gams 2008; Anamorphic Cordycipitaceae
** *Lecanicillium fungicola* var. aleophilum (W. Gams & Zaayen) W. Gams & Zare 2008, 
** *Lecanicillium fungicola* var. fungicola (Preuss) Zare & W. Gams 2008, 
* *Lecanicillium fusisporum* (W. Gams) Zare & W. Gams 2001, 
* *Lecanicillium kalimantanense* Kurihara & Sukarno 2009,
* *[[Lecanicillium lecanii]]* (Zimm.) Zare & W. Gams 2001: sýkja Coccidae
* *[[Lecanicillium longisporum]]* (Petch) Zare & W. Gams 2001: sýkja blaðlúsum
* *[[Lecanicillium muscarium]]* (Petch) Zare & W. Gams 2001: sýkja hvítflugu og thrips
* *Lecanicillium nodulosum* (Petch) Zare & W. Gams 2001, 
* *Lecanicillium pissodis* Kope & I. Leal 2006, 
* *Lecanicillium psalliotae* (Treschew) Zare & W. Gams 2001, 
* *Lecanicillium saksenae* (Kushwaha) Kurihara & Sukarno 2009,
* *Lecanicillium tenuipes* (Petch) Zare & W. Gams 2001, 
* *Lecanicillium wallacei* (H.C. Evans) H.C. Evans & Zare 2008.

Að minnsta kosti 15 vörur byggðar á *Lecanicillium* spp. hafa verið, eða eru að koma í framleiðslu sem lífrænar varnir, gegn fjölda plága í mörgum löndum um heiminn.

## Tilvísanir
Coccinella alta

***Coccinella alta*** er bjalla af ætt maríubjalla sem var lýst af Brown 1962. Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.

## Tilvísanir
Coccinella quinquepunctata

***Coccinella quinquepunctata*** er bjalla af ætt maríubjalla sem var lýst af Carl von Linné 1758. 

## Lýsing
Hún er rauð með vanalega 5 blettum á bakinu (tveir á hvorum væng og einn á miðju baki); í undantekningartilfellum getur tegundin haft allt að níu bletti. Hálsskjöldurinn er svartur með hvítum merkingum á hliðinni. Lengdin er 4 til 5 mm.

## Útbreiðsla
Útbreiðslusvæðið telur Miðevrópu (ásamt Bretlandseyjum en án Írlands) og Norður Evrópa en suðurmörkin eru nokkurnveginn í mið Frakklandi og nyrst í Ítalíu. Austurmörkin eru í Hvítrússlandi, Úkraínu, Rússlandi og Kákasus til Georgíu, Armeníu, Azerbajan, Kazakstan, Mongólía og norður Kína. Einnig finnst hún í Norður Afríku og Tyrklandi. Í Svíþjóð er hún í Götaland, Svealand og meðfram strönd Norrlands, meðan í Finnlandi er hún aðallega í suðurhlutanum, þó hún hafi fundist norður í Rovaniemi.

## Myndir


Coccinella.quinquepunctata.jacobs24.jpg
Coccinella quinquepunctata bottom - HF07.jpg|Undersida


## Tilvísanir
Sjödepla

**Sjödepla** (fræðiheiti: *Coccinella septempunctata*) er algengasta maríubjallan í Evrópu. 

## Útbreiðsla
Evrópa, Norður Afríka, Kýpur, Rússland, Kákasus, Síberia, Hvítarússland, Úkraína, Moldóva, Kazakhstan, Mið Asía, Vestur Asíu, Miðausturlönd, Afghanistan, Mongólía, Kína, norður og suður Kórea, Pakistan, Nepal, Norður Indland, Japan, suðaustur Asía. Einnig í Norður Ameríku (tegundin var flutt inn til Bandaríkjanna) og hitabelti Afríku.

## Tilvísanir

*Sjödepla  Náttúrufræðistofnun Íslands
Danavirki

**Danavirki** er víggirðing úr grjóti og jarðvegi í  Slésvík-Holstein sem Danir reistu til að verjast árásum óvina úr suðri. Danavirki var eitt stærsta varnarmannvirki Norður-Evrópu.

Í Ólafs sögu Tryggvasonar en kafli um orrustu við Danavirki. Þar er virkinu lýst svo: "Danavirki er svo háttað að firðir tveir ganga í landið sínum megin landsins hvor en milli fjarðarbotna höfðu Danir gert borgarvegg mikinn af grjóti og torfi og viðum og grafið díki breitt og djúpt fyrir utan en kastalar fyrir borgarhliðum."

Danavirki eru stærstu forminjar Norðurlanda. Unnið er að því að fá Danavirki og Heiðabæ á Heimsminjaskrá UNESCO.

Danavirki er línulegt  borgarvirki sem liggur þvert yfir jósku hálfeyjuna þar sem hún er mjóst og styst til strandar báðum megin. Virkið var fyrst lagt á tímabilinu 400-500 og var eftir það margoft lagfært, endurbyggt og breytt allt til um 1200. Danavirki var seinast notað í hernaðartilgangi í Síðara Slésvíkurstríðinu árið 1864. Þann  18. apríl 1864 töpuðu Dan­ir or­ustu fyr­ir Prúss­um við Dybbøl á sunn­an­verðu Jótlandi og var það örlagaatburður í sögu Dan­merk­ur og sögu Evrópu. Orustan var háð um Danavirki sem þá var orðið úrelt sem hernaðarmannvirki.

Mynd:Danevirke,_Danmarks_forsvarsverk_mot_Syd_(1).JPG  |Aðalveggur   (Hovedvolden)
Mynd:Østervold6.jpg                                    |Austurveggur (Østervolden)
Mynd:Danewerk.JPG                                      |Danavirki eins og það lítur út í dag.


## Tenglar
* Draumurinn um Danavirki
* Ólafs saga Tryggvasonar
Þyri Danabót

**Þyri Danabót** var dönsk drottning. Hún er talið hafa verið drottning í kringum 935 til 950. Hún var gift Gormi hinum gamla. Sonur hennar var Haraldur blátönn. Nafn hennar kemur fyrir í texta sem er ristur með rúnaletri á tvo steina   sem kallast Jalangurssteinarnir. Þessir steinar hafa verið nefndir skírnarvottorð Danmerkur vegna þess að þar kemur í fyrsta skipti fyrir nafn Danmerkur í texta sem er ritaður í Danmörku og á norrænu máli. Minni steinninn er minnisvarði sem Gormur konungur reisti fyrir konu sína Þyri og stærri Jalangurssteinninn er steinn sem Haraldur blátönn reisti til minningar um foreldra sína.
Gotfiskar

**Gotfiskar**  eru fiskar sem halda eggjum í líkama sínum og gjóta kvikum, syndandi seiðum. Á meðal gæludýrafiska eru gotfiskar nær allir af ætt Poeciliidae ferskvatnsfiska: Gúppí, mollí, platy og sverðdragar. Auðveldara er að koma þessum seiðum á legg og útskýrir það vinsældir fiskana.

Sæhestar og sænálar eru óvenjulegir gotfiskar þar sem karlfiskarnir annast afkvæmin. Einnig eru til eru síklíður þar sem egg klekkjast í munnholi foreldris. 

## Heimild

*
Poecilia latipinna

***Poecilia latipinna*** er fisktegund af ættinni *[[Poecilia]]* (mollí). Hann lifir í ferskvatni, ísöltu vatni og saltvatni frá ströndum Norður-Karólínu til Júkatanskaga. Hann hefur verið fluttur meðal annars til Kaliorníu og Nýja-Sjálands. Fiskarnir fela sig við bakka og gróður og eru þolnir í súrefnissnauðu og saltmiklu umhverfi. Kvenfiskarnir eru aðeins stærri og karlarnir litskærari. Kvenfiskarnir gjóta oftsinnis á ári, jafnvel hundruðum seiða. Stærð fiskanna er iðulega frá 0,5-3 sm. Fæða er þörungar, lindýr og skordýralirfur.  

Poecilia latipinna er smágerður fiskur og á sér marga náttúrulega óvini: fiska, froskdýr, krókódíla, skriðdýr, fugla, spendýr og stór skordýr.

## Heimild

*
Poecilia

***Poecilia***  er ættkvísl fiska úr ætt *[[Poeciliidae]]* og ættbálki tannkarpa (*Cyprinodontiformes*). Útbreiðslusvæði þeirra er í Norður- og Suður-Ameríku. 40 viðurkenndar undirtegundir eru til. *Poecilia* eru gotfiskar og geta lifað ferskvatni, ísöltu vatni og saltvatni. Kjörhitastig frá 25-28 °C. Tegundir ættkvíslarinnar er oft kenndar við mollí en ein undirtegund er þó kölluð gúppí. Þessar tegundir eru vinsælar sem gæludýrafiskar: *[[Poecilia sphenops]]* (mollí í daglegu tali) og *[[Poecilia reticulata]]* (gúppí); þær hafa ýmis litaafbrigði.

IUCN telur tvær tegundir í útrýmingarhættu: *P. sulphuraria* og *P. latipunctata*.


Poecilia velifera.jpg|Poecilia velifera.
Cumana Poecilia Wingei.jpg|Poecilia wingei.
Poecilia gillii hembra.JPG|Poecilia gillii.
Poecilia_reticulata_(male).JPG|Poecilia reticulata (karl).


## Tegundir
Ártal: Lýsing á tegund
*Poecilia boesemani, Poeser, 2003
* *[[Poecilia butleri]]* D. S. Jordan, 1889 
* *[[Poecilia catemaconis]]* R. R. Miller, 1975 
* *[[Poecilia caucana]]* (Steindachner, 1880) 
* *[[Poecilia caudofasciata]]* (Regan, 1913)
* *[[Poecilia chica]]* R. R. Miller, 1975 
* *[[Poecilia dauli]]* M. K. Meyer & Radda, 2000
* *[[Poecilia dominicensis]]* (Evermann & H. W. Clark, 1906)
* *[[Poecilia elegans]]* (Trewavas, 1948) 
* *[[Poecilia formosa]]* (Girard, 1859) 
* *[[Poecilia gillii]]* (Kner, 1863)
* *[[Poecilia hispaniolana]]* Rivas, 1978 
* *[[Poecilia hondurensis]]* Poeser, 2011
* *[[Poecilia kempkesi]]* Poeser, 2013
* *[[Poecilia koperi]]* Poeser, 2003
* *[[Poecilia kykesis]]* Poeser, 2002
* *[[Poecilia latipinna]]* (Lesueur, 1821) 
* *[[Poecilia latipunctata]]* Meek, 1904 
* *[[Poecilia marcellinoi]]* Poeser, 1995
* *[[Poecilia maylandi]]* M. K. Meyer, 1983 
* *[[Poecilia mechthildae]]* M. K. Meyer, Etzel & Bork, 2002
* *[[Poecilia mexicana]]* Steindachner, 1863 
* *[[Poecilia nicholsi]]* (G. S. Myers, 1931)
* *[[Poecilia obscura]]* Schories, M. K. Meyer & Schartl, 2009
* *[[Poecilia orri]]* Fowler, 1943 
* *[[Poecilia parae]]* C. H. Eigenmann, 1894
* *[[Poecilia petenensis]]* Günther, 1866 
* *[[Poecilia reticulata]]* W. K. H. Peters, 1859 - Gúppí
* *[[Poecilia rositae]]* M. K. Meyer, K. Schneider, Radda, B. Wilde & Schartl, 2004
* *[[Poecilia salvatoris]]* Regan, 1907 
* *[[Poecilia sarrafae]]* Bragança & W. J. E. M. Costa, 2011
* *[[Poecilia sphenops]]* Valenciennes, 1846 Mollí
* *[[Poecilia sulphuraria]]* (Álvarez, 1948) 
* *[[Poecilia teresae]]* D. W. Greenfield, 1990 
* *[[Poecilia vandepolli]]* van Lidth de Jeude, 1887
* *[[Poecilia velifera]]* (Regan, 1914) 
* *[[Poecilia vivipara]]* Bloch & J. G. Schneider, 1801
* *[[Poecilia waiapi]]* Bragança, W. J. E. M. Costa & Gama, 2012
* *[[Poecilia wandae]]* Poeser, 2003
* *[[Poecilia wingei]]* Poeser, Kempkes & Isbrücker, 2005

## Heimild

*
Adelges abietis

**Adelges abietis** er tegund af barrlús sem myndar ananaslíkt gall á hýsiltegundinni, oftast rauðgreni og sitkagreni. Þallarbarrlýs (genus *[[Adelges]]*) eru perulaga, linbyggð (ekki hörð), græn skordýr með langa þreifara, náskyld blaðlúsum.

"Adelges" verpa allt að 100 eggjum á hverjum tíma, eitt á hverja barrnál. *Adelges abietis* (Linnaeus, 1758) er ein algengasta þallarbarrlúsin.

**Ananas** eða **gerfikönguls**-gall er gerð af skordýramynduðu galli, eða afbrigðilegum útvexti á plöntu, sem myndast við efnastýrða aflögun á nálunum, sem sést helst á rauðgreni eða sitkagreni, en finnst einnig á mörgum öðrum tegundum grenis.
Göllin eru fyrst gulgræn, svo bleik og rauðbrún. Að jafnaði verða þau 1,5 sm til 3 sm löng.
Svipuð göll eru mynduð af öðrum tegundum; *[[Adelges cooleyi]]*,  *Cnaphalodes sp*. 

## Útbreiðsla
**Adelges abietis** er upprunnið í Evrópu, en hefur fundist síðan 1985 í Norður Ameríku. 

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
*Stanislaw Kinelski's Images - ''Adelges abietis''
*Bug Guide - Adelges abietis
*Gall making insects
*Video footage of Scottish Galls
Adelges piceae

***Adelges piceae*** er barrlús sem sníkir á og stundum drepur þini, sérstaklega balsamþin og Abies fraseri. Tegundin er upprunnin frá Evrópu og kom til Norður Ameríku um 1900.

Þinir í Norður ameríku hafa ekki myndað varnir gegn lúsinni og getur hún því valdið umtalsverðum skaða þar..

Hún er með tvær undirtegundir:
* *A. p. bouvieri*
* *A. p. piceae*

## Tilvísanir
Phylloxeroidea

***Phylloxeridae*** er ætt skordýra. Samkvæmt Catalogue of Life eru um 77 tegundir í *Phylloxeridae*.

Ættartré samkvæmt Catalogue of Life og Dyntaxa:

## Tilvísanir
Eopineus

***Eopineus*** er ættkvísl af skordýrum. *Eopineus* er í ættinni Adelgidae.

Ættartré samkvæmt Catalogue of Life:

## Tilvísanir
Dreyfusia

***Dreyfusia*** er ættkvísl af skordýrum sem var lýst af Carl Julius Bernhard Börner 1908. 

Ættartré samkvæmt Dyntaxa:

## Tilvísanir
Adelges cooleyi

**Adelges cooleyi** er barrlúsartegund sem myndar gall í grenitrjám. Þær þurfa tvær tegundir til að ljúka lífsferlinum, sú seinni er döglingsviður. 

## See also
*Þallarbarrlús
*Adelges piceae

## Heimildir
*Ebata, Tim. March 12, 2002. ''Cooley Spruce Gall adelgid - Pest Guide''  BC Ministry of Forests, Victoria, BC, Canada. *Part of:[http://www.for.gov.bc.ca/hfp/publications/00198/index.htm]*
*Cranshaw, W.S. June 23, 2005. ''Cooley Spruce Galls''  Colorado State University.
*UBC Faculty of Forestry, Vancouver, B.C., Canada. Insects Studied in Forestry 308 
* Cooley spruce gall aphid. 1977. Wood, C. Government of Canada. Department of the Environment. Canadian Forest Service, Pacific Forest Research Centre, Victoria, BC. Forest Pest Leaflet 06. 4 p. PDF form
* Canadian Forestry Service,2002-12-23. Online publication about Aphids 
* Childs, R. University of Massachusetts Amherst, Massachusetts, 01003. Cooley Spruce Gall Adelgid - Landscape Nursery and Urban Forestry - UMass Extension 
More on the invasive woolly aphid species:
*Forest Pests.  (2005).  Balsam woolly aphid *Adelges piceae* (Ratzeburg).  (World Wide Web page).  Available: http://www.forestpests.org/southern/balsamwoollyadelgid.html (Dec. 1, 2005)
http://www.entomology.umn.edu/cues/Web/098CooleySpruceGallAdelgid.pdf  and related pests 

## Tilvísanir
John J. Pershing

**John Joseph „Black Jack“ Pershing** (13. september 1860 – 15. júlí 1948) var bandarískur herforingi sem stýrði bandaríska hernum á vesturvígstöðvunum í fyrri heimsstyrjöldinni frá 1917 til 1918.

Pershing hafnaði kröfum Breta og Frakka um að bandarískir hermenn yrðu settir undir þeirra stjórn og krafðist þess að bandaríski heraflinn berðist sem ein samstæð heild undir hans forystu. Sumar bandarískar herdeildir voru þó settar undir stjórn Breta og Pershing leyfði einnig nokkrum herdeildum blökkumanna að berjast með franska hernum.

Bandarískir hermenn tóku fyrst þátt í stórátökum fyrri heimsstyrjaldarinnar í orrustunum við Cantigny, Chateu-Thierry, Belleau-skóg og Soissons árið 1918. Nýliðum hersins var flýtt til Frakklands án mikils herbúnaðar til að komast sem fyrst á vígvöllinn og Bandaríkjamenn nýttust því í fyrstu við breska og franska skriðdreka, stórskotabyssur og flugvélar. Pershing fór sjálfur fyrir fyrstu herdeild Bandaríkjahersins í september árið 1918 í orrustu við Saint-Mihiel og rak þar Þjóðverja af frönsku landsvæði sem þeir höfðu hernumið í þrjú ár. Í Meuse-Argonne-sókninni flutti Pershing um 600.000 bandaríska hermenn til Argonne-skógar og barðist þar í 47 daga ásamt Frökkum. Meuse-Argonne-sókin var hluti af hundraðdagaáhlaupinu sem leiddi til þess að Þjóðverjar neyddust til að semja um vopnahlé í nóvember árið 1918. Pershing var þeirrar skoðunar að réttast væri að halda stríðinu áfram þar til allt Þýskaland væri hertekið svo hægt yrði að gera út af við stríðsvilja Þjóðverja til frambúðar.

Pershing er eini Bandaríkjamaðurinn sem hefur hlotið tignina hershöfðingi herjanna (*General of the Armies*) á ævi sinni. Þetta er hæsta tign sem hægt er að bera í Bandaríkjahernum. Pershing var leyft að velja sín eigin tignarmerki og valdi að bera fjórar gullstjörnur til að skera sig frá venjulegum hershöfðingjum, sem báru fjórar silfurstjörnur. Eftir að embætti fimmstjörnuhershöfðingja varð til í seinni heimsstyrjöldinni má líta svo á að hertign Pershing samsvari hertign sexstjörnuhershöfðingja. Pershing lést áður en greitt var úr því hvar hertign hans stæði í nýju tignarröðinni.

Pershing hefur sætt gagnrýni fyrir hertækni sína bæði af hálfu samtímamanna og sagnfræðinga síðari tíma. Hann reiddi sig mjög á bein áhlaup löngu eftir að aðrir herforingjar bandamanna höfðu hætt slíkum aðferðum og hefur Pershing því verið kennt um að gera dauðsfall Bandaríkjamanna meira en það hefði þurft að vera. Auk þess að leiða Bandaríkjamenn til sigurs í fyrri heimsstyrjöldinni var Pershing kennari margra bandarískra herforingja sem áttu eftir að leiða Bandaríkjaher í seinni heimsstyrjöldinni, þar á meðal George Marshall, Dwight D. Eisenhower, Omar Bradley, Lesley J. McNair, George S. Patton og Douglas MacArthur.

## Tengill
* „Þáttur úr ætt og æfi General Pershing“, *Lögberg*, 48. tölublað, 28. nóvember 1918, bls. 2.

## Tilvísanir
Adelges pectinatae

***Adelges pectinatae***

 er skordýr í ættinni Adelgidae sem var lýst af Cholodkovsky 1888.  Í sænska gagnagrunninum Dyntaxa er hún undir nafninu *Aphrastasia pectinatae*, en samkvæmt Catalogue of Life er tegundin í ættkvíslinni *[[Adelges]]*. Tegundin kemur fyrir í Svíþjóð.

## Undirtegundir

Tegundin skiftist í eftirfarandi undirtegundir:

* *A. p. ishiharai*
* *A. p. pectinatae*

## Tilvísanir
Sacchiphantes

***Sacchiphantes*** er ættkvísl af skordýrum sem var lýst af Curtis 1844. *Sacchiphantes* er í ættinni Adelgidae.

Ættkvíslin inniheldur bara eina tegund; *[[Sacchiphantes abietis]]*. 

## Myndir


File:Sacchiphantes abietis-d.jpg
File:Sacchiphantes abietis-e.jpg
File:Sacchiphantes.abietis.-.lindsey.jpg
File:Sacchiphantes.abietis6.-.lindsey.jpg
File:Sacchiphantes viridis Galle de l'épicéa.JPG
File:Adelges abietis gall on Picea abies.JPG


## Tilvísanir
Egypskt augnkvef

**Egypskt augnkvef** eða egypska augnveikin (Conjunctivitis trachomatosa) er bakteríu smitsjúkdómur í auga. Það er nefnt svo sökum faraldurs sem átti sér stað í Evrópu 1798 eftir herferð Napóleons til Egyptalands. Getur leitt til fullkominnar blindu. Er nú á dögum að mestu bundið við fátækari lönd svo sem Suðaustur-Asíu & Afríku. Bakterían sem veldur heitir *[[Chlamydia trachomatis]]*.

## Tilvísanir
Poecilia sphenops

**Poecilia sphenops** einnig þekktur sem **mollí** er fisktegund af ættkvíslinni Poecilia. Tegundin lifir í lækjum og fljótum og við strendur Mexíkó. Hann er ferskvatnsfiskur en getur lifað einhvern tíma í ísöltu vatni. Kvenfiskar eru um 12 sm og karlfiskar um 8 sm. Fiskarnir eru vinsælir búrfiskar og kynbætur hafa gefið ýmsa skrautlega liti. Fæða þeirra er aðallega þörungar.


Gold Molly 3 Female.jpg|Gullinn mollí (kvk).
Black molly1.JPG|Svartur mollí.
2015-09-13_female_spotted_molly.jpg|Blettóttur mollí (kvk).


## Heimild

*
Höfuðlaukur

**Höfuðlaukur** (fræðiheiti: *Allium aflatunense*) er tegund af laukplöntum, ættuð frá Kasakstan og Kirgistan í Mið-Asíu. Hann er oft ræktaður sem garðplanta annarsstaðar.

*Allium aflatunense* er oft ruglað við *[[Allium hollandicum|A. hollandicum]]*.

## Ræktun
*Höfuðlaukur* er almennt harðgerður. Hann hentar í afskorin blóm. 

## Tilvísanir
Jacinda Ardern

**Jacinda Kate Laurell Ardern** (f. 26. júlí 1980) er nýsjálenskur stjórnmálamaður sem var fertugasti  forsætisráðherra Nýja-Sjálands. Hún gegndi embættinu frá október 2017 fram í janúar 2023. Hún var formaður nýsjálenska Verkamannaflokksins síðan 1. ágúst 2017 til ársins 2023. Ardern hefur setið á nýsjálenska þinginu fyrir Mount Albert-kjördæmi síðan 8. mars 2017. Hún var fyrst kjörin á þing af lista í nýsjálensku þingkosningunum árið 2008. Ardern var yngsti kvenkyns ríkisstjórnarleiðtogi í heimi þegar hún tók við embætti, þá 37 ára að aldri. Ardern hefur lýst sjálfri sér sem framsæknum jafnaðarmanni.

Eftir að Ardern útskrifaðist úr Waikato-háskóla árið 2001 hóf hún feril sinn sem rannsakandi á skrifstofu forsætisráðherrans Helen Clark. Ardern vann síðar í Bretlandi sem stefnuráðgjafi Tony Blair forsætisráðherra. Árið 2008 var Ardern kjörin forseti Alþjóðasambands ungra jafnaðarmanna. Ardern var kjörin á þing af flokkslista árið 2008 og hélt því þingsæti í tæpan áratug þar til hún var kjörin á þing fyrir Mount Albert-kjördæmi í aukakosningum þann 25. febrúar árið 2017. Hún var kjörin varaformaður Verkamannaflokksins þann 1. mars 2017 eftir að Annette King sagði af sér.

Ardern varð formaður Verkamannaflokksins þann 1. ágúst 2017 eftir að Andrew Little sagði af sér í kjölfar lélegra kosninga flokksins. Í þingkosningum þann 23. september sama ár vann Verkamannaflokkurinn 46 sæti og bætti þar við sig 14. Flokkurinn varð næststærsti flokkurinn á þingi á eftir Þjóðarflokknum, sem vann 56 sæti. Eftir stjórnarmyndunarviðræður við Þjóðarflokkinn og Verkamannaflokkinn gekk New Zealand First-flokkurinn í minnihlutastjórn ásamt Verkamannaflokknum með stuðningi Græningjaflokksins. Ardern varð forsætisráðherra þessarar stjórnar.

Á fyrsta ári stjórnartíðar sinnar varð Ardern ólétt og fæddi dóttur. Hún er annar lýðræðislega kjörni þjóðarleiðtogi sögunnar sem hefur fætt barn í embætti.

Þann 9. ágúst 2018 tilkynnti Ardern að Nýja-Sjáland myndi banna notkun einnota plastpoka árið 2019. Eftir að hryðjuverkamaður myrti 50 manns í mosku í Christchurch í mars árið 2019 kynnti Ardern áætlun um að herða skotvopnalöggjöf í Nýja-Sjálandi með því að banna hálfsjálfvirka riffla og hríðskotariffla.

Undir forystu Arderns vann Verkamannaflokkurinn stórsigur í þingkosningum sem fóru fram þann 17. október árið 2020. Flokkurinn náði hreinum þingmeirihluta og hefði því getað myndað eins flokks stjórn, sem er fáheyrt í nýsjálenskum stjórnmálum. Ardern ákvað hins vegar að virða hefðir með því að mynda samsteypustjórn ásamt nýsjálenska Græningjaflokknum. Flokkurinn naut góðs af persónuvinsældum Arderns, sem hafði unnið sér lof fyrir skilvirk viðbrögð við alþjóðlega kórónaveirufaraldrinum í landinu.

Í janúar 2023 ákvað Ardern að segja af sér sem forsætisráðherra og tjáði að það væri vegna álags. 

## Tilvísanir
Krossanes

**Krossanes** er atvinnusvæði við höfn á Akureyri. Það var áður starfsemi tengd fiskveiðum og fiskvinnslu. Á fyrstu áratugum 20. aldar var þar síldarverksmiðja á vegum norskra aðila og var verksmiðjustjóri norskur maður að nafni Holdö. Ísfélags Vestmannaeyja reisti á Krossanesi byggingar árin 1987-1989. Nú er á Krossanesi verksmiðja sem framleiðir aflþynnur.

## Aflþynnuverksmiðjan á Krossanesi
Aflþynnuverksmiðjan var upphaflega í eigu ítalska félagins Becromal og íslenska félagsins Stokks ehf. Becromal tók yfir byggingar Ísfélags Vestmannaeyja reif flestar byggingar og byggði nýjar. Í verksmiðjunni fer fram rafgreining eða rafhúðum á völsuðum álþynnum með lífrænni sýru. Framleiðsla hófst í verksmiðjunni haustið 2009

## Heimildir
* Aflþynnuverksmiðja Krossanesi, Akureyri (umhverfismat 2007) 
* Hafnarsvæðið í Krossanesi  Endurskoðað deiliskipulag 2. apríl 2008 
* Hafnarsvæði í Krossanesi, Aflþynnuverksmiðja deiliskipulagsbreyting 
* Krossanes síldarverksmiðja (sarpur.is ljósmynd frá um 1936) 
* Krossanesverkfallið 1930
Allium hollandicum

***Allium hollandicum***  er tegund af laukætt frá Íran og Kirgistan en víða ræktaður vegna stórra blómskipana hans með fjólubláum blómum.

*Allium hollandicum* er laukmyndandi fjölæringur að 90 sm hár. Hann er með löng flöt blöð að 60 sm löng. Blómskipunin er stór og kúlulaga, að 25 sm í þvermál, með fjölda fjólublárra til rauðfjólublárra blóma.

Eitt afbrigðið í ræktun er ‘Purple Sensation’.

## Tilvísanir
Urðarlaukur

***Allium akaka*** er tegund af laukplöntum, ættuð frá Íran.

;áður talið undir
Nokkrar undirtegundir og afbrigði eru nú taldar sjálfstæðar tegundir:

* *Allium akaka* subsp. *haemanthoides* (Boiss. & Reut. ex Regel) Wendelbo, nú samnefni af *[[Allium haemanthoides]]* Boiss. & Reut. ex Regel
* *Allium akaka* f. *major* Turrill, nú samnefni af *[[Allium ubipetrense]]* R.M.Fritsch
* *Allium akaka* var. *regale* Tamamsch, nú samnefni af *[[Allium materculae]]* Bordz.
* *Allium akaka* subsp. *shelkovnikovii* (Grossh.) Wendelbo, nú samnefni af *[[Allium shelkovnikovii]]* Grossh.

## Tilvísanir
Allium haemanthoides

***Allium haemanthoides*** er tegund af laukplöntum, ættuð frá Írak og Íran. Þetta er fjölær laukplanta með hvítum blómum með dökkum miðtaugum á krónublöðunum.

## Tilvísanir
William Tecumseh Sherman

**William Tecumseh Sherman** (8. febrúar 1820 – 14. febrúar 1891) var bandarískur hermaður, athafnamaður, kennari og rithöfundur. Hann var hershöfðingi í her sambandssinna í Þrælastríðinu. Í styrjöldinni vann hann sér inn orðstír sem framúrskarandi herforingi en sætti einnig gagnrýni fyrir harkalegar aðferðir sínar og fyrir að skilja ekki annað eftir en sviðna jörð á landsvæði Suðurríkjasambandsins.

Sherman hóf feril sinn í borgarastríðinu í fyrri orrustunni við Bull Run og Kentucky árið 1861. Hann var í her undir forystu Ulysses S. Grant árin 1862 og 1863 í orrustunum við Fort Henry og Fort Donelson, orrustunni við Shiloh, herferðunum sem leiddu til þess að vígi Suðurríkjanna í Vicksburg við Mississippi-fljót féll. Sherman fylgdi Grant einnig að málum í Chattanooga-herferðinni, sem endaði með ósigri Suðurríkjamanna í Tennessee-fylki. Árið 1864 tók Sherman við af Grant sem yfirherforingi sambandsmanna á vesturvígstöðvum stríðsins. Ásamt her sínum hertók hann borgina Atlanta og stuðlaði með þeim hernaðarsigri að endurkjöri Abrahams Lincoln forseta árið 1864. Sherman hóf síðan göngu til sjávar í gegnum Georgíu og eyddi öllum iðnaðarinnviðum, borgaralegum eignum og landbúnaðarafurðum á leiðinni svo ekkert gæti nýst Suðurríkjamönnum. Eyðileggingin sem Sherman skildi eftir sig stuðlaði að því að Suðurríkjasambandið neyddist til þess að gefast upp. Sherman þáði uppgjöf allra Suðurríkjaherja Karólínu, Georgíu og Flórída í apríl árið 1865 og hafði þá verið viðstaddur flest helstu átök vesturvígstöðva stríðsins.

Þegar Grant var kjörinn forseti Bandaríkjanna árið 1869 tók Sherman við sem yfirherforingi Bandaríkjahers og gegndi því embætti frá 1869 til 1883. Sherman fór því fyrir Bandaríkjahernum í Indíánastríðunum næstu fimmtán árin. Sherman vildi heyja stríð af fullum ofsa gegn Indíánum og neyða þá aftur inn á friðarlönd sín. Hann neitaði ávallt að láta draga sig inn í stjórnmál. Shermann birti árið 1875 æviminningar sínar um borgarastríðið. Breski sagnfræðingurinn B. H. Liddell Hart kallaði Sherman „fyrsta nútímahershöfðingjann“.

## Tilvísanir
Allium materculae

***Allium materculae*** er tegund af laukplöntum, ættuð frá Tyrklandi, Íran, og Rússlandi.

## Tilvísanir
Dropalaukur

**Dropalaukur** (fræðiheiti: *Allium nutans*) er tegund af laukætt frá Kasakstan, Mongólíu, Tíbet, Xinjiang og Rússlandi (Altay Krai, Krasnoyarsk, Tuva, Síberíu og Amur Oblast). Hann vex í rökjum engum og örum rökum stöðum.

*Allium nutans* er með einn eða tvo lauka sem eru um 2 sm í þvermál. Blómstönglarnir eru um 60&nbsp;sm langir. Blöðin eru flöt, mjókka í báða enda, að 15 mm breið á breiðasta hluta, um helmingur af lengd blómstöngla. Blómskipunin er kúlulaga, með fjölda bleikra og föl-fjólublarra blóma.

## Tilvísanir
Amtmannshúsið (Reykjavík)

**Amtmannshúsið** í Reykjavík var hús sem stóð við Ingólfsstræti 9 frá 1879-1972.  Það var reist af amtmönnunum  Magnúsi Stephensen og  Eggerti Theodór Jónassen. Höfundur hússins var Helgi Helgason. Húsið var rifið 1972 vegna vegna götu  sem tengja átti Túngötu og Grettisgötu við Kirkjustræti og Amtmannsstíg. Gatan Amtmannsstígur er kennd við húsið.

## Tengill
* Amtmannshúsið (útlitsteikning)
Skovshoved

**Skovshoved** er fiskiþorp sem var áður fyrr við Eyrarsund á ströndinni fyrir norðan Kaupmannahöfn í Danmörku. Þorpið er í sveitarfélaginu Gentofte. Meðal kennileita eru kirkjan í Skovshoved, hótelið í Skovshoved og bensínstöð Skovshoved  frá 1938 en hún var teiknuð af Arne Jacobsen. Skovshoved er þekkt fyrir að torgsölukonur frá þorpinu sem seldu fisk á Gömlu-Strönd í miðbæ Kaupmannahafnar. Þær voru kenndar við staðinn og kallaðar "skovserkoner". Búningur þeirra var skósíð pils, hekluð sjöl og hvítir höfuðklútar. Allt til um 1900 þá gengu með fiskibagga á hnakkanum að Gömlu-Strönd til að selja fisk sem eiginmenn þeirra höfðu veitt. Seinna keyptu fisksölukonurnar fisk frá Gasværkshavnen.

Skovshoved var fyrst lítið fiskiþorp með nokkrum húsum. Krá opnaði í þorpinu árið 1660. Fyrsta höfnin í þorpinu var gerð árið 1869. Um miðja 19. öldina var þorpið eins og önnur fiskiþorp við Eyrarsund vinsæll dvalarstaður sumargesta frá Kaupmannahöfn. Sumir gestanna voru á hóteli en sumir leigðu herbergi hjá heimamönnum. Þegar Klampenborg járnbrautarlestin opnaði 1863  þá varð strandlengjan aðgengilegri og efnaðir sumargestir fóru að byggja sumarhús. Kráinni í þorpinu var breytt í nútíma strandhótel árið 1895. Nýr strandvegur var lagður árin 1936-38 og smán saman varð Skovshoved að úthverfi Kaupmannahafnar. Ný og stærri höfn var byggð árið 1938.


Mynd:Skovshoved Kirke 2007.jpg |Kirkjan í Skovshoved
Mynd:Arne_Jacobsen_benzintank_Moerke.jpg|Bensínstöðin í Skovshoved, teiknuð af Arne Jacobsen
Mynd:Strandvejen_i_Skovshoved.jpeg|Strandgatan í Skovshoved
Mynd:Skovshoved Badehotel, c, 1908.jpg|Strandhótelið í Skovshoved um 1908
Mynd:Lund Skovshoved Pige.jpg|Fisksölukona frá Skovshoved selur fisk á Gömlu-Strönd, 1864
Gentofte (sveitarfélag)

**Gentofte** er sveitarfélag á Höfuðborgarsvæði Danmerkur. Það liggur við Eyrarsund. Syðri hluti sveitarfélagsins liggur að Kaupmannahöfn en til vesturs liggur Gentofte að Gladsaxe sveitarfélaginu. Meðaltekjur í Gentofte eru einna hæstar í Danmörku. Í Gentofte eru bæjarhlutarnir Charlottenlund, Dyssegård, Gentofte, Hellerup, Jægersborg, Klampenborg, Ordrup, Skovshoved og Vangede. Sveitarfélagið einkennist af einbýlishúsabyggðum.