Steingervingar á Íslandi

Elstu **steingervingar sem hafa fundist á Íslandi** eru frá míósen, um 15 milljón ára gamlar plöntuleifar. Auk plöntuleifa hafa fundist steingerðar leifar skordýra frá míósen og plíósen. Fundarstaðir steingervinga frá míósen og plíósen eru helst á Vesturlandi og á Vestfjörðum. Í jarðlögum frá ísöld hafa fundist í setlögum, einkum í vatna- og sjávarseti, nokkuð af leifum hryggleysingja. Sjaldgæft er að finna steingerðar landdýraleifar á Íslandi en þó hefur m.a. fundist bein úr hjartardýri.

## Jarðlög með steingervingum
Á milli hraunlaga íslensku blágrýtismyndunarinnar eru víða rauðleit leirborin silt- og sandsteinslög. Þessi lög eru mynduð úr fornum jarðvegi og í þeim hafa fundist steingerðar leifar plantna. Talið er að um fimm til tíu þúsund ár líði að meðaltali á milli myndunar tveggja hraunlaga í blágrýtismynduninni. Tíð eldvirkni með gjóskufalli á nokkurra ára fresti hefur auðveldað jarðvegsmyndun og þar með plöntum við að ná fótfestu. Í þessum setlögum á milli hraunlaganna má víða sjá för eftir stöngla og blöð ásamt koluðum plöntuleifum. Þessi setlög eru þó ekki þau einu sem bera leifar plantna, meðal þykkustu setlaganna í blágrýtismynduninni eru fínkorna silsteins- og leirsteinslög sem myndast hafa í dældum fylltum af fornum stöðuvötnum. Þessi lög innihalda einnig plöntusteingervinga. Í jarðlögum frá ísöld sem orðið hafa fyrir áhrifum jökla hafa fundist í setlögum nokkuð af leifum hryggleysingja, einkum í vatna- og sjávarseti. Gríðarmikið af leifum sjávarhryggleysingja er að finna í setlögum á Tjörnesi.

## Jurtaleifar
Í setlögum hafa fundist leifar plantna sem lifðu á Íslandi á síðari hluta nýlífsaldar sem gefið hafa upplýsingar um loftslag, gróðurfar og dýralíf á þeim tíma. Plöntusteingervingar finnast helst í setlögum á Vesturlandi og Vestfjörðum. Aðgengilegar og vel varðveittar plöntuleifar hafa fundist í Þórishlíðarfjalli í Selárdal, í Botni í Súgandarfirði, við Ketilseyri í Dýrafirði, í Surtarbrandsgili í Brjánslæk, við Tröllatungu og í Húsavíkurkleif í Steingrímsfirði, í Mókollsdal í Kollafirði í Strandasýslu og í nágrenni Hreðavatns og Stafholts í Borgarfirði.  

### Plöntusteingervingar í hraunlögum
Í hraunlögum hafa fundist menjar um gróður frá efri hluta nýlífsaldar og eru holur og för eftir greinar og trjáboli algengastar, t.d. í Kotagili í Skagafirði en einnig á Barðaströnd og Jökulfjörðum. Afsteypur af trjábolum hafa einnig fundist í Strandasýslu, Barðaströnd, Skagafjarðardölum og í Hornafirði.  

### Setlög tengd surtarbrandi
Surtarbrand má finna víða í setlögum á milli hraunlaga en hann er kolaður mór eða trjágróður. Viðarbrandur frá Vestfjörðum og Tjörnesi inniheldur einkum leifar barrtrjáa eins og furu, risafuru/rauðvið, vatnafuru og lerki en einnig lauftrjáa. Í setlögum sem fylgja surtarbrandinum hafa fundist margs konar plöntuleifar. Leifarnar eru einkum varðveittar í silt- eða sandkenndu vatnaseti t.d. í Surtarbrandsgili í Brjánslæk.  

### Gróðurfarssaga
Íslenskar gróðurmenjar eldri en 10 milljón ára gamlar bera vott um skyldleika við tegundir sem uxu í laufskógabelti Norður-Ameríku og bera vitni um mildara loftslag en nú er ríkjandi á landinu. Það er því líklegt að á þessum tíma eða fyrr hafi verið landbrú á milli frum-Íslands og Norður-Ameríku. Meðalhiti hefur verið um 8-12°C þegar þær plöntur sem nú finnast steingerðar í Botni, Selárdal, við Brjánslæk og Seljá uxu hér.  

#### Heittemprað loftslag
Gróðurmenjarnar í Þórishlíðarfjalli í Selárdal eru um 15 milljón ára gamlar og innihalda leifar heittempraðs skógs lauf- og barrtrjáa. Mest ber á beyki, kastaníu, álmi, lind, magnólíu, hjartartré, vatnafuru, risarauðviði og fornrauðviði.

#### Temprað loftslag
Jurtaleifar í Dufansdal í Fossafirði (í botni Arnarfjarðar) innihalda 13,5 milljón ára gamlar leifar skógs sem óx í tempruðu loftslagi. Mest ber á beyki, birki, agnbeyki og álmi en dulfrævingar eru meira áberandi en berfrævingar. Leifarnar í Surtarbrandsgili hjá Brjánslæk og við Seljá í Vaðalsdal eru taldar um 12 milljón ára gamlar. Mest áberandi eru þinur, greni, risafura, lárviður, magnólía, hlynur, elri, birki, víðir, túlípantré, álmur og hesliviður. Á þessum tíma voru lauftré farin að víkja fyrir barrtrjám og beyki var ekki lengur aðaltré. Plöntuleifar úr setlögum við Tröllatungu og í Húsavíkurkleif í Steingrímsfirði og í Hólmatindi við Reyðarfjörð eru 10-9 milljón ára gamlar. Burknar, víðir, hlynur, magnolía, birki, valhnota og hikkoría virðast hafa verið ríkjandi í láglendisgróðri á þessum tíma. Í Hrútagili í Mókollsdal í Strandasýslu eru 9-8 milljón ára gamlar jurtaleifar þar sem beyki virðist aftur hafa verið algengt en einnig finnst hlynur, birki, elri, álmur, vænghnota og hesliviður. 

#### Kaldtemprað loftslag
Leifar í nágrenni Hreðavatns eru taldar 7-6 milljóna ára gamlar en þar eru birki, víðir og barrtré orðin ríkjandi fremur en kulvísari tegundir. Loftslag fór kólnandi á efri hluta míósen eins og leifarnar við Hreðavatn bera með sér. Leifar við Sleggjulæk í Borgarfirði benda til frekari kólnunar en þær er líklega um 3,5 milljón ára gamlar. Birki, víðir og grös urðu sífellt meira áberandi á sama tíma og skógurinn fór minnkandi. 

#### Ísaldarloftslag
Fyrir um 2,6 milljón árum mynduðust svo jökulbergslög í Borgarfirði sem benda til enn frekari kólnunar. Í setlögum í Breiðuvík á Tjörnesi finnast jurtaleifar neðst í setlögunum. Um er að ræða um tveggja milljón ára gömul frjókorn af furu, elri, birki og grösum. Því hefur skógurinn verið að mestu horfinn á þessum tíma og runnagróður tekinn við ásamt barrtrjám og elri. Á seinni hlýskeiðum ísaldar virðist birki hafa verið eina skógartréð og gróður svipaður því sem nú er. Í Bakkabrúnum í Víðidal í Vestur-Húnavatnssýslu hafa fundist um 70m þykk setlög sem virðast um 1,7 milljón ára gömul. Þar eru víða blaðför eftir birki, víði, elri og lyng. Í Stöð á norðanverðu Snæfellsnesi hafa einnig fundist menjar um svipaðan gróður, þó yngri, um 1,1 milljón ára gömul. Í 120 metra þykkum setlögum á Svínafellsfjalli í Öræfum finnast blaðför þar sem elri er algengt. Leifarnar eru taldar um 800 þúsund ára gamlar. Í Elliðavogi við Reykjavík er um 20 cm þykkt lag af koluðum viðarleifum sem hvíla á völubergi en viðarleifarnar eru rétt neðan við Reykjavíkurgrágrýtið. Í þessum lögum, líklega seint frá ísöld hafa fundist fræ og aldin af ýmsum núverandi landlægum plöntutegundum ásamt frjókornum af birki, víði og öðrum jurtum. Gróður á ísöld færðist smám saman í núverandi horf. Af um 440 tegundum háplantna sem nú lifa hér á landi teljast 97% vera evrópskar að uppruna, einungis um 10 tegundir eru af amerískum uppruna.

## Land- og ferskvatnsdýraleifar
Leifar land- og ferskvatnsdýra finnast sjaldan í lögum íslensku blágrýtismyndunarinnar enda geymast þær illa í kalksnauðum setlögunum og leysast fljótt upp. 

### Ferskvatnsdýr
Af ferskvatnsdýrum hafa fundist örsmá svipudýr og stoðnálar úr litlum svampdýrum í surtabrandslögunum í Brjánslæk. Vatnaflær hafa fundist í Mókollsdal og Langavatnsdal. Í gili ofan við Illugastaði í Fnjóskadal hafa fundist setkjarnar úr samlokum sem líklega lifðu í fersku vatni en nokkuð er af leifum af plöntum og kísilþörungum í setinu. 

### Landdýr
Leifar landdýra hafa sjaldan fundist í íslenskum jarðlögum.  

#### Landskordýr
Bjölluleifar hafa fundist í surtabrandslögunum við Brjánslæk og skjaldlúsum hefur verið lýst úr setlögum við Tröllatungu í Steingrímsfirði. Í Hrútagili innarlega í Mókollsdal hafa fundist vel varðveitt rykmý og blaðlús. Blaðlúsin tilheyrir tegundinni *Longistigma caryae*, stóru hikkoríublaðlúsinni. Þessi lús lifir nú í austurhluta Norður-Ameríska laufskógabeltisins. Er þetta elsta eintak þessarar tegundar sem fundist hefur. Einnig er þetta með stærstu blaðlúsum sem fundist hafa.  

#### Leifar hjartardýrs
Í Þuríðargili í Hofsárdal í Vopnarfirði fundust leifar Hjartardýrs. Þær voru í rauðu siltsteinslagi í um það bil 330 metra hæt yfir sjó. Þarna fundust leifar beina úr herðasvæði ungs dýrs og má greina hluta úr herðablaði. Aldur setlagsins er 3,5-3 milljónir ára og því eldra en byrjun Ísaldar. Það má því vera ljóst að dýr og plöntur hafa einangrast á landinu eftir að það varð eyja. 

#### Leifar frá hlýskeiði
Einu landdýraleifarnar sem fundist hafa frá hlýskeiði eru skordýr og vatnakrabbar sem fundust í setlögum með koluðum jurtaleifum í Elliðavogi við Reykjavík. Lítið hefur fundist af landdýraleifum frá síðjökultíma. Þó hefur fundist jaxl úr ísbirni í um það bil 13.000 ára gömlum setlögum í Röndinni við Kópasker. Við Elliðaár við Reykjavík hafa fundist fótspor eftir sundfugl og bein úr æðarfugli í sjávarsetlögum í Melabökkum í Melasveit.

## Sædýraleifar
Allvíða hafa fundist leifar sædýra sem fyrrum lifðu við strendur landsins. Mest er um lindýr en má finna leifar fiska og sjávarspendýra. Rostungsbein hafa til dæmis fundist allvíða á svæðinu frá Faxaflóa til Húnaflóa; hauskúpur, tennur, rifbein og reðurbein.

### Tjörneslögin

Á Tjörnesi má finna mikil sjávarsetlög eldri en frá ísöld (þau elstu um 5 milljón ára) og er heildarþykkt laganna vart minni en 500 metrar. Þar hafa fundist leifar af mismunandi samfélögum sædýra og hafa hvergi á Íslandi fundist fleiri tegundir sjávardýra í íslenskum setlögum. Aldursgreiningar benda til þess að lögin hafi tekið að hlaðast upp fyrir um 5 milljón árum. Mest ber á lindýrum, krabbadýrum og götungum en einnig hafa þar fundist leifar fiska og sjávarspendýra, það er sela, rostunga og hvala. Skipta má lögunum í þrjú belti, neðsta og elsta gáruskeljalag, í miðið tígulskeljalag og efst og yngst er krókskeljalag. 

#### Gáruskeljalagið
Þrjár tegundir gáruskelja hafa fundist í gáruskeljalaginu og lifir ein þeirra nú ekki norðar en í Norðursjó. 

#### Tígulskeljalagið
Tígulskeljar í samnefndu lagi eru nú útdauðar. Tegundir sem finnast í gáru- og tígulskeljalögunum eru þær sömu og finnast í öðrum álíka gömlum setlögum annars staðar við Norður-Atlantshafið. Hins vegar lifa margar þeirra í hlýrri sjó en nú er við landið. 

#### Krókskeljalagið
Neðst í krókskeljalögunum breytist sædýrafánan með tilkomu tegunda sem áður voru óþekktar á svæðinu. Má þar nefna beitukóng, hafkóng, krókskel, halloku og rataskel (*Hiatella arctica*) en þessar tegundir eru nú meðal algengustu skeldýrategunda hér við land. Í krókskeljalögunum hafa fundist um 80 tegundir lindýra, aðallega snigla- og samlokutegundir. Í Breiðuvík á Tjörnesi er um 125 metra þykk setlagasyrpa mynduð að hluta til af sjávarseti sem inniheldur leifar sædýra, einkum götunga, krabbadýra og lindýra.

### Hnyðlingar
Í Mýrdal í Vestur-Skaftafellssýslu hafa fundist molar úr silt- eða sandsteini með skeldýraleifum hér og þar í móbergi. Svipaðir molar eða hnyðlingar hafa fundist í móbergi í Surtsey og Heimaey. Hnyðlingarnir hafa brotnað úr gosrásum og borist upp með gosefnum. 

### Búlandshöfði
Á norðanverðu Snæfellsnesi frá Kirkjufelli vestur að Skarðslæk má rekja allt að 50 metra þykkar setlagasyrpur. Í þessum syrpum við Búlandshöfða hafa fundist kaldsjávartegundir eins og jökultodda, trönuskel, rataskel, lambaskel og turnrósa. Neðst í lögunum við Búlandshöfða eru hins vegar hlýsjávartegundir eins og kræklingur, kúskel og fjörudoppa. Flest bendir til að lögin í Búlandshöfða hafi því myndast við lok jökulskeiðs og við byrjun eftirfarandi hlýskeiðs. Aldursgreining á lögunum við Búlandshöfða benda til þess að þau séu elst um 1,1 milljón ára.

### Ísaldarlög við Reykjavík og Seltjarnarnes
Í Háubökkum í Elliðavogi við Reykjavík eru setlög undir Reykjavíkurgrágrýtinu með skeljum; gljáhnytlu, halloku og smirslingi. Setlög má finna varðveitt á Setjarnarnesi og í norðanverðum Fossvogi sem geyma leifar sædýra; götunga, snigla, samloka og krabbadýra. Þessi lög hafa myndast í sjó við lok síðasta jökulskeiðs.  

### Nákuðungslögin
Menjar um hærri sjávarstöðu á núverandi hlýskeiði nefnast nákuðungslögin, einkum þekkt við Húnaflóa annars vegar og Eyrarbakka og Stokkseyri hins vegar. Lögin innihalda dæmigerða strandfánu og eru nákuðungar og doppur þar helst.

## Tenglar
*Hvers vegna eru steingervingar af hitabeltisgróðri á Tjörnesi? - Vísindavefur
*Hvar má finna upplýsingar um steingervinga á Íslandi? - Vísindavefur
*Finnast steingerðir ammonítar hér við land? - Vísindavefur
*Hvernig var tertíertímabilið á Íslandi? - Vísindavefur
*Hvað kom út úr rannsóknum á steingervingum sem fundust í Burstarfellsfjalli í Vopnafirði og voru taldir vera af hjartardýri? - Vísindavefur

## Tilvísanir