open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Klapparmáfur

**Klapparmáfur** (fræðiheiti  *Larus cachinnans*) er máfategund. Hún þekkist á gulgrænum löppum, sterklegum goggi,  dökkgráu baki, svörtum vængendum, litlum hvítum blettum og rauðum hring kringum augu. Klapparmáfur sást fyrst á Íslandi í  Arnarnesvogi árið 1995. Sitjandi klapparmáfur líkist sílamáfi en fætur sílamáfs eru appelsínugulari og bak hans dekkra. Á flugi líkist klapparmáfur silfurmáfi en bak silfurmáfs er ljósara og hvítir blettir stærri.

## Heimildir

* BirdLife International (2017) Species factsheet: Larus cachinnans. Hlaðið niður frá  http://www.birdlife.org þann 04/12/2017.
* Klapparmáfur finnst hérlendis (Mbl. apríl 1995)
Roðaflæmingi

**Roðaflæmingi** (fræðiheiti *Phoenicopterus chilensis*), eða síleflæmingi er stór fugl af flæmingjaætt. Hann verður 110-130 sm hár. Roðaflæmingi verpir í Suður-Ameríku frá Ecuador og Perú að Chile og Argentínu og austur til Brasilíu.  Hann hefur verið fluttur til Þýskalands og Niðurlanda. Einnig finnast roðaflæmingjar í Utah og Kaliforníu. Roðaflæmingi verpir einu hvítu eggi á leirur eins og aðrir flamíngófuglar. Roðaflæmingi þekkist frá öðrum svipuðum tegundum á því að fætur eru gráleitir með bleikum liðum og hve stór hluti af goggnum er svartur. Ungfuglar eru gráir.  Goggur roðaflæmingja er vel lagaður til að sía fæðu sem er aðallega þörungar og svif. Búsvæði fuglanna eru leirur við strönd, árósar, vötn og sölt sjávarlón.

## Heimildir
A Indomável

***A Indomável*** er brasilískur sjónvarpsþáttur.

## Leikendur
* Aracy Cardoso - Catarina
* Édson França - Petrucchio
* David Netto - Batista
* Nívea Maria - Bianca
Hnakkablað

**Hnakkablað** (latína: *lobus occipitalis*) er heilablað sem er staðsett aftast í heila spendýra þar sem sjónbörkurinn er staðsettur. Hann er mikilvægur fyrir sjónskynjun, meðal annars við að bera kennsl á bókstafi. Verði hnakkablaðið fyrir skaða getur myndast nokkurs konar blinda þrátt fyrir heilbrigð augu (antonsheilkenni).
PSL Research University

**PSL Research University** eða **Université de recherche Paris Sciences et Lettres**, þekktur sem **PSL**, er opinber háskóli í París í Île-de-France í Frakkland. PSL leggur mikla áherslu á raunvísinda-og verkfræðigreinar.

## Tenglar

* Heimasíða skólans
Hvirfilblað

**Hvirfilblað** (e. parietal lobe, ) er staðsett aftan við ennisblað á heilaberkinum og stjórnar taugaboðum, tilfinningalegri skynjun ásamt því að tengja talmál og  ritmál við minnið svo hægt sé að skilja það sem heyrt er og lesið.
Hettusótt

**Hettusótt**, *parotitis epidemica*, er vírus-smitsjúkdómur sem gengur oft sem farsótt með 2 - 3ja vikna meðgöngutíma.

Einkenni eru bólga í öðrum eða báðum munnvatnskirtlum við eyru, sem oft verða mjög stórir og viðkvæmir, og valda miklum sársauka við tyggingu.

Algengir fylgikvillar eru eistnabólga, sem er algengust á kynþroskaskeiða og getur valdið ófrjósemi ef hún er báðum megin. Heilahimnubólga er ennfremur algengur fylgikvilli.

Bandaríski örverufræðingurinn Maurice Ralph Hilleman (30. ágúst 1919 - 11. apríl 2005) þróaði bóluefni gegn hettusótt.
Perluhöfn

**Perluhöfn** (enska: *Pearl Harbor*) er höfn sem liggur vestan við Honolulu á eyjunni Oahu í Hawaii. Stór hluti hafnarinnar og svæðisins í kringum hana er bækistöð bandaríska sjóhersins. Höfuðstöðvar bandaríska kyrrahafsflotans eru í Perluhöfn. Bandaríska ríkisstjórnin fékk fyrst leyfi fyrir skipaviðgerðarstarfsemi þar árið 1887. Þegar Japanar réðust á Perluhöfn árið 1941 flæktust Bandaríkin inn í seinni heimsstyrjöldina.

Nafn hafnarinnar er dregið af hawaiíska orðinu yfir flóann sem höfnin var byggð í, *Wai Momi*, sem þýðir „perluvötn“.
Tiny Tim

**Herbert Buckingham Khaury** (12. apríl 1932 – 30. nóvember 1996), þekktur sem **Tiny Tim**,var bandarískur söngvari og ukuleleleikari.
Eyðimerkurmyndun

**Eyðimerkurmyndun** er tegund landeyðingar þar sem þurrlendi breytist í eyðimörk og missir vatnsuppsprettur, gróðurþekju og dýralíf. Eyðimerkurmyndun getur stafað af ýmsum þáttum eins og loftslagsbreytingum og ofnýtingu af hálfu manna. Skógaeyðing, jarðvegseyðing, uppblástur og þurrkar eiga þátt í eyðimerkurmyndun. Eyðimerkurmyndun getur verið náttúruleg og stafað af breytingum sem verða á umhverfisaðstæðum jarðar. Eyðimerkurmyndun er alvarlegt umhverfisvandamál víða um heim.  Eyðimerkurmyndun er hvað mest á Sahelsvæðinu, í Góbíeyðimörkinni, Mongolíu og einnig á afmörkuðum svæðum í Suður-Ameríku.  Sameinuðu þjóðirnar hafa beitt sér í baráttunni gegn eyðimerkurmyndu með samningi sem Ísland hefur undirritað
Útflutningur

**Útflutningur** er sala á vörum og þjónustu milli landa. Útflytjandi er sá sem selur slíka vöru eða þjónustu og útflutningsland er landið þaðan sem flutningurinn fer frá. Innflytjandi er sá sem kaupir vöruna eða þjónustuna og innflutningsland landið sem flutningurinn fer til. Innflutningur er kaup á vöru og þjónustu frá öðru landi. Munurinn á innflutningi og útflutningi tiltekins lands er kallaður viðskiptajöfnuður. 

Í mörgum tilvikum er lagður tollur á innflutning frá öðrum löndum. Ýmsar aðrar viðskiptahindranir hafa áhrif á útflutning.
Patrice de Mac Mahon

**Patrice de Mac Mahon, hertogi af Magenta** (13. júní 1808 – 17. október 1893) var franskur herforingi, hermarskálkur og stjórnmálamaður. Hann var tímabundinn þjóðhöfðingi Frakklands frá 1873 til 1875 og síðan annar forseti þriðja franska lýðveldisins frá 1875 til 1879. Mac Mahon var heittrúaður kaþólikki, íhaldsmaður og konungssinni sem hafði andstyggð á sósíalisma og vantreysti lýðveldissinnum.

Mac Mahon var af írskum ættum en forfeður hans höfðu flúið til Frakklands eftir dýrlegu byltinguna árið 1689. Hann átti frækinn hernaðarferil á valdatíð Napóleons III í Frakklandi og barðist meðal annars í Krímstríðinu og ítölsku sameiningarstríðunum. Eftir frækinn sigur sinn í orrustu við Magenta í öðru ítalska sameiningarstríðinu veitti Napóleon III Mac Mahon titilinn hertogi af Magenta. Í fransk-prússneska stríðinu særðist Mac Mahon og var síðan tekinn til fanga í orrustunni við Sedan. Eftir uppgjöf Frakka gegn Þjóðverjum í janúar 1871 var Mac Mahon falið að stýra her til að berja niður Parísarkommúnuna. Í hatrömmum bardaga sem varð síðar kallaður „blóðuga vikan“ („*la semaine sanglante*“) gersigraði Mac Mahon kommúnumennina og tók marga þeirra af lífi. Orðstír hans beið þó ekki hnekki fyrir ofbeldið heldur varð hann að hetju í augum franskra hægrimanna.

Eftir afsögn Adolphe Thiers var Mac Mahon kjörinn forseti franska lýðveldisins. Kjör hans til forseta þótti boða endurreisn konungdæmisins enda var Mac Mahon mjög hallur undir einveldissinna í ríkisstjórnunum sem hann myndaði. Hann tók þó alvarlega hlutverk sitt sem hlutlaus verndari stjórnarskrárinnar og hafnaði því að hann hygðist fremja valdarán í nafni konungssinna. Mac Mahon neitaði að funda með leiðtogum lýðveldissinna og ýtti á eftir þingræði þar sem þingið kysi ríkisstjórnina en krafðist þess einnig að til yrði efri þingdeild. Hann leysti síðar upp fulltrúaþingið og reitti þjóðina svo til reiði að lýðveldissinnar unnu stórsigur í næstu kosningum. Mac Mahon sagði stuttu síðar af sér og settist í helgan stein.

## Tilvísanir
Vilhelmína Hollandsdrottning

**Vilhelmína** (fullu nafni **Wilhelmina Helena Pauline Maria**; 31. ágúst 1880 – 28. nóvember 1962) var drottning Hollands frá árinu 1890 þar til hún sagði af sér árið 1948. 

Vilhelmína var einkabarn Vilhjálms 3. Hollandskonungs og annarrar eiginkonu hans, Emmu af Waldeck og Pyrmont. Hún varð ríkiserfingi hollensku krúnunnar þegar hún var fjögurra ára eftir að hálfbróðir hennar og frændi höfðu dáið. Hún varð síðan drottning eftir dauða föður síns, þá aðeins tíu ára gömul. Þar sem drottningin var ólögráða gerðist móðir hennar ríkisstjóri fyrir Vilhelmínu þar til hún varð 18 ára. Árið 1901 giftist hún Hinrik hertoga af Mecklenburg-Schwerin og eignaðist með honum dótturina Júlíönu.

Hún ríkti í nærri því 58 ár, lengur en nokkur annar hollenskur einvaldur. Valdatíð hennar spannaði bæði fyrri og seinni heimsstyrjöldina, kreppuna miklu og hrun hollenska nýlenduveldisins. Hennar er helst minnst utan Hollands fyrir hlutverk sitt í seinni heimsstyrjöldinni, þar sem hún sló hollensku andspyrnunni eldmóð í brjóst í hernámi nasista. Vilhelmína flúði Holland þegar Þjóðverjar réðust inn í landið árið 1940 og gerðist leiðtogi útlegðarstjórnar í London. Þar flutti hún fjölda ræða til hollensku andspyrnunnar í gegnum útvarpsstöðina *Radio Oranje* og kom í veg fyrir að hollenski forsætisráðherrann semdi um frið við Þjóðverja óháð bandamönnum. Í ræðum sínum kallaði Vilhelmína Adolf Hitler „erkióvin mannkynsins“.

## Tilvísanir
Rafbílavæðing á Íslandi

Notkun **rafbíla á Íslandi** hefur aukist á undanförnum árum og hleðslustöðvum fyrir rafbíla fer fjölgandi. Sala á rafbílum er hlutfallslega næsthæst á Íslandi af öllum löndum í heimi. Hún hefur þrefaldast frá 2010. Rafbílavæðing er lykilatriði í loftlagstefnu ríkisins sem áætlað er að tryggja að Ísland uppfylli markmið Parísarsamkomulagsins um loftlagsbreytingar.

Þrátt fyrir fjölgun hraðhleðslustöðva hafa verkfræðingar greint frá því að huga þurfi að fleiri þáttum í rafbílavæðingunni, svo sem álagsstýringu,  heimtaugastækkunum, netlausnum og byggingareglugerðinni, til þess að markmið ríkisstjórnarinnar um 10% hlutdeild rafbíla í samgöngum fyrir árið 2020 gangi eftir.

## Sala rafbíla
Í júlí 2017 voru 1.400 hreinir rafbílar og 1.700 tengitvinnbílar í notkun á Íslandi. Þetta svarar til 1,5% virka bílaflotans á landinu. Nýskráning svokallaðra tengibíla (þ.e. hreinna rafbíla og tengitvinnbíla) jókst um 186% milli júnimánaða 2016 og 2017.

Af sölu allra nýrra bíla er hluti tengibíla 9% (þar af 3,2% hreinir rafbílar og 5,8% tengitvinnbílar). Þetta er næsthæsta markaðshlutdeild í heimi á eftir Noregi þar sem hún er 34,7%.

Frá 2012 hefur verið enginn virðisaukaskattur á rafbíla. Undanþágan hefur verið framlengd nokkrum sinnum síðan hún tók gildi. Í nýjasta fjárlagafrumvarpi var hún aftur framlengd út 2018.

## Hleðslustöðvar
Orka náttúrunnar hóf uppsetningu á sex hleðslustöðvum (eða „hlöðum“) á höfuðborgarsvæðinu, í Borgarfirði og á Suðurlandi árið 2014. Árið 2018 rak fyrirtækið 31 hleðslustöð um allt land. Árið 2020 voru 408 stöðvar frá Ísorku og árið 2019 voru 23 bæjarfélög og gististaðir með sjálfstæðar hleðslustöðvar.

Afnot hraðhleðslustöðva Orku náttúrunnar voru gjaldfrjáls til 1. febrúar 2018 en eftir það mun mínútan kosta 39 kr. Ísorka byrjaði að rukka fyrir hleðslustöðvarnar sínar 18. ágúst 2017.

Ýmis fyrirtæki selja hleðslubúnað sem setja má upp á heimilum, í fjölbýlishúsum og hjá fyrirtækjum. 

### Aðkoma ríkisins
Árið 2016 lýsti ríkisstjórn yfir áætlunum sínum um að veita fyrirtækjum styrki úr 67 milljóna króna sjóði til uppsetningar hleðslustöðvar fyrir rafbíla. Í desember 2016 var tilkynnt að 201 milljón krónum úr Orkusjóði yrði varið í uppsetningu 105 hleðslustöðva um land allt. Af þeim yrðu 42 svokallaðar hraðhleðslustöðvar og 63 hefðbundnar hleðslustöðvar. Árið 2019 var Orkusjóði falið að úthluta fyrirtækjum styrki fyrir 43 hraðhleðslustöðvum.

## Almenningssamgöngur
Í byrjun ársins 2017 tilkynnti Strætó bs. fjárfestingu sína í fjórum rafmagnsknúnum strætisvögnum frá kínverskum framleiðanda Yutong. Drægi vagnanna er um það bil 320 km sem jafngildir 17 klst. þjónustutíma. Afhending vagnanna hefur tafist vegna breytinga sem framleiðandinn þarf að gera á  vögnum til að mæta fjölda hraðahindrana í Reykjavík.

## Heimildir
Ljóðhús

**Ljóðhús** (skosk gelíska: *Leòdhas*, enska: *Lewis*) eru norðurhluti eyjunnar Ljóðhúsa og Héraðs í Ytri Suðureyjum. Flatarmál Ljóðhúsa er 1.700 km². Ljóðhús eru lægri og sléttari en suðurhluti eyjunnar, Hérað, sem er tiltölulega fjöllótt. Landið á Ljóðhúsum er frjósamt og því búa um þrír af hverjum fjórum íbúa eyjunnar þar. Stærsti bærinn í Suðureyjum, Stornoway, er á Ljóðhúsum. 

Ljóðhús hafa að geyma marga ólíka vaxtarstaði þar sem fjölbreytt gróður- og dýralíf, svo sem gullernir, krónhirtir og hreifadýr, lifir. Þessar tegundir njóta verndar á nokkrum náttúruverndarsvæðum sem er að finna á eyjarhlutanum.

Öldungakirkjan hefur haft mikil áhrif á sögu Ljóðhúsa. Eyjarhlutinn var einu sinni undir stjórn Norðmanna. Lifnaður á Ljóðhúsum er frábrugðinn þeim sem er að finna annars staðar á Skotlandi. Ljóðhýsingar halda sabbatsdaginn hátíðlegan, tala margir gelísku og stunda enn mógröft. Rík saga Ljóðhúsa er varðveitt í þjóðsögum og tónlistarhefð eyjarhlutans.
Listamannalaun

**Listamannalaun**, einnig þekkt sem starfslaun listamanna, eru verkefnatengd starfslaun fyrir listamenn á Íslandi. Listamannalaunum er veitt úr sex sjóðum: launasjóði hönnuða, launasjóði myndlistarfólks, launasjóði rithöfunda, launasjóði sviðslistafólks, launasjóði tónlistarflytjenda og launasjóði tónskálda. Tilgangur starfslauna listamanna er að efla listsköpun á Íslandi. 

Mennta- og menningarmálaráðherra Íslands skipar þrjá menn í stjórn listamannalauna til þriggja ára í senn. Einn skal valinn samkvæmt tilnefningu Bandalags íslenskra listamanna, annar samkvæmt tilnefningu Listaháskóla Íslands og sá þriðji án tilnefningar. Varamenn eru skipaðir með sama hætti. Starfslaun eru veitt til 6, 9, 12, 18 eða 24 mánuði. Til úthlutunar í heild eru 1600 mánaðarlaun. Samkvæmt fjárlögum 2017 voru starfslaun listamanna 370.656 krónur í verktakatekjur á mánuði. Komi í ljós að listamaður, sem hlotið hefur starfslaun til lengri tíma en sex mánaða, sinni ekki því verkefni sem liggur til grundvallar úthlutun er stjórn listamannalauna heimilt að fella niður starfslaun .

## Tilvísanir
Myl

**Myl** (skosk gelíska: *Muile*, enska: *Mull*) er önnur stærsta Innri Suðureyja sem liggja við vesturströnd Skotlands. Flatarmál Myls er 337,97 km² og er það því fjórða stærsta eyja við Skotland. Íbúar eyjunnar voru 2.800 árið 2011 sem er fjölgun frá 2001 er þeir voru 2.667 manns. Á sumrin fjölgar íbúum eyjunnar mikið vegna ferðamannastraums. Flestir íbúar búa í Tobermory.
Benbecula

**Benbecula** (skosk gelíska: *Beinn nam Fadhla* eða *Beinn na Faoghla*) er eyja í Ytri Suðureyjum við vesturströnd Skotlands. Samkvæmt manntali frá 2011 voru íbúar eyjunnar 1.303 en stór hluti þeirra eru kaþólskir. Eyjan er um það bil 12 km að breidd og svipuð að lengd. Stærsti bærinn á eyjunni er Balivanich.

Eyjan liggur milli Norður-Uist og Suður-Uist en brýr tengja eyjarnar þrjár saman. Flugvöllur er á eyjunni og þaðan er flogið daglega til Glasgow, Stornoway og Barreyjar. Engar ferjusiglingar er milli Benbecula og fastalandsins. 

Skosk gelíska hefur sögulega notið sterkrar stöðu á Benbecula. Í manntölum frá 1901 og 1921 kom fram að 75% sókna í eyjunni væri gelískumælandi. Hlutfall gelískumælandi íbúa hafði lækkað í 56% fyrir árið 2001.
Barrey

**Barrey** (skosk gelíska: *Barraigh*, *Eilean Bharraigh*; enska: *Barra*) er eyja í Ytri Suðureyjum við vesturströnd Skotlands. Hún er önnur syðsta byggða eyja Suðureyja. Samkvæmt manntali frá 2011 voru íbúar Barreyjar 1.174. Hlutfall gelískumælandi íbúa var 62%. 

Barrey er um það bil 60 km² að flatarmáli. Stærsta þorpið í eyjunni er Castlebay (*Bàgh a' Chaisteil*). Malarvegur fer í hring um eyjuna þar sem flest húsin eru. Innri hluti eyjunnar er fjöllóttur og óbyggður.
Clapham

**Clapham** er hverfi í suðvesturhluta London. Hverfið er að mestu innan borgarhlutans Lambeth, en hlutar þess (til dæmis græna svæðið Clapham Common) ná yfir í Wandsworth. Hverfið byggðist upphaflega upp við gamla rómverska veginn frá London til Chichester á 17. öld og þegar járnbrautin kom á 19. öld varð það úthverfi borgarinnar. Í hverfinu eru tvær London Overground-lestarstöðvar (East London Line) og þrjár London Underground-stöðvar (Northern line).
Sænska þingið

**Sænska þingið** (sænska: *riksdagen*) er löggjafarþing Svíþjóðar. Frá 1971 hefur þingið komið saman í einni deild með 349 þingmönnum. Þingmenn eru þjóðkjörnir samkvæmt hlutfallskosningu til fjögurra ára í senn. Sænska þinghúsið stendur á Helgeandsholmen í miðborg Stokkhólms. Forveri sænska þingsins var sænska stéttaþingið sem kom fyrst saman árið 1435 í Arboga og var leyst upp árið 1866 þegar núverandi þing var stofnað.
Stella Hjaltadóttir

**Stella Hjaltadóttir** (f. 23. júní 1967) er íslensk skíðagöngukona og fyrrum landsliðskona í knattspyrnu.

## Knattspyrna
### Félagslið
Stella lék 78 leiki með ÍBÍ, KA og Val í efstu deild kvenna á árunum 1984-1993 og skoraði í þeim 3 mörk. Hún var í sigurliði BÍ í 2. deild kvenna árið 1989.

### Landslið
Stella lék sinn fyrsta og eina landsliðsleik á móti Vestur-Þýskalandi sem fram fór í Delmenhorst þann 6. september 1987. Leikurinn endaði 3-2 fyrir Þýskalandi.

## Gönguskíði
Stella vann Íslandsmeistaratitil í skíðaköngu árin 1988, 1999, 2008 og 2013. Hún varð einnig þrefaldur Íslandsmeistari á Skíðalandsmóti Íslands á Ísafirði árið 1999.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Stella Hjaltadóttir  á ksi.is
Höskuldsstaðir (Laxárdal)

**Höskuldsstaðir** eru bær í Laxárdal í Dalasýslu. Bærinn stendur utarlega í dalnum, sunnan Laxár í Dölum. Þar bjuggu fyrst Dala-Kollur, landnámsmaður sem út kom með Auði djúpúðgu, og kona hans, Þorgerður Þorsteinsdóttir, en hún var sonardóttir Auðar. Sonur Dalakolls og Þorgerðar var Höskuldur og varð bærinn við hann kenndur og ber hans nafn æ síðan. Höskuldur keypti Melkorku á markaði erlendis og átti með henni soninn Ólaf. Melkorka þóttist vera mállaus en svo fór að Höskuldur kom að þar sem hún sat með Ólaf son sinn niður við Laxá fyrir neðan Höskuldsstaði og heyrði þau tala saman. Þá fékk hann fyrst að vita að hún væri írsk konungsdóttir.
Marc Bloch

**Marc Léopold Benjamin Bloch** (6. júlí 1886 – 16. júní 1944) var franskur sagnfræðingur og stofnandi sagnfræðitímaritsins *Annales d'histoire économique et sociale* ásamt Lucien Fevbre. Bloch er einn áhrifamesti sagnfræðingur Frakklands og átti þátt í því að breiða út áhrif franska sagnfræðiskólans um og út fyrir Evrópu. Bloch barðist í fyrri og seinni heimsstyrjöldinni og hlaut bæði frönsku heiðursorðuna (*Légion d'honneur*) og stríðskrossinn (*Croix de guerre*) fyrir þjónustu sína. Eftir hernám nasista á Frakklandi gekk Bloch í frönsku andspyrnuna en var handsamaður af Gestapo-liðum og tekinn af lífi þann 16. júní 1944.

## Æviágrip
Marc Bloch var ættaður frá Alsace-héraði í austurhluta Frakklands. Hann útskrifaðist með doktorsgráðu í sagnfræði eftir nám í Berlín og Leipzig og gerðist kennari í háskóla í Montpellier. Hann var kvaddur í franska herinn þegar fyrri heimsstyrjöldin braust út, reis þar fljótt til metorða og var sæmdur fjölda heiðursmerkja. Hann var orðinn höfuðsmaður í lok styrjaldarinnar en eftir hana hóf hann kennarastörf á ný og gerðist lektor í háskólanum í Strassborg. Þar kynntist Bloch Lucien Fevbre og stofnaði árið 1929 með honum tímaritið *Annales d'histoire économique et sociale* eða *Annálana*. Bloch flutti til Parísar og gerðist þar prófessor í hagsögu í Sorbonne-háskóla árið 1936.

Bloch var kvaddur í herinn á ný þegar seinni heimsstyrjöldin braust út árið 1939. Eftir að Frakkar voru sigraðir missti Bloch stöðu sína í Sorbonne-háskóla þar sem hann var gyðingur og þýska hernámsliðið og Vichy-stjórnin liðu ekki að gyðingar sinntu kennarastörfum í svo virtri stofnun. Bloch fékk starf í háskólanum í Clermont-Ferrand en undi þar illa við og gekk að endingu til liðs við frönsku andspyrnuhreyfinguna í Lyon. Þýskir lögreglumenn tóku Bloch og hóp annarra andspyrnumanna höndum þann 8. júní 1944 og myrtu Bloch átta dögum síðar.

## Tilvísanir
Jan Hus

**Jan Hus** eða **Jóhann Húss** (um 1369 – 6. júlí 1415) var tékkneskur guðfræðingur, kaþólskur prestur, heimspekingur og skólastjóri Karlsháskólans í Prag. Hann var upphafsmaður Hússítisma, trúarstefnu sem varð eins konar forboði siðaskiptanna.

Ásamt John Wycliffe er Hus talinn fyrsti siðbótarsinninn, þar sem hann lifði fyrir daga Marteins Lúters, Jóhanns Kalvín og Huldrychs Zwingli. Kenningar Hus höfðu mjög sterk áhrif í vestanverðri Evrópu, sérstaklega með stuðningi konungsríkisins Bæheims, og meira en öld síðar á Martein Lúter sjálfan. Hus var brenndur á báli fyrir guðlast gegn kenningum kaþólsku kirkjunnar.

Eftir að Hus var tekinn af lífi árið 1415 gerðu stuðningsmenn hans, Hússítar, uppreisn gegn kaþólskum valdsmönnum og tókst að sigra fimm innrásir páfans í röð frá 1420 til 1431 í Hússítastríðunum. Flestir íbúar Bæheims og Mæris voru áfram Hússítar fram á þriðja áratug sautjándu aldar, en þá leiddi ósigur mótmælenda í orrustunni við Hvítafjall í þrjátíu ára stríðinu til þess að Lönd bæheimsku krúnunnar lentu á ný undir yfirráðum Habsborgara, sem neyddu íbúana til þess að gangast undir kaþólska trú á ný. 

## Tengill
* 

## Tilvísanir
Smjörkreppan í Noregi

**Smjörkreppan í Noregi** hófst árið 2011 þegar upp kom alvarlegur skortur á smjöri sem leiddi til hækkunar á verði smjörs í landinu. Skorturinn olli verulegum verðhækkunum á smjöri og smjörbirgðir í matvöruverslunum seldust upp á nokkrum mínútum. Verðið á kíló af smjöri náði 600 norskum krónum. Á vikunum fram að jólum 2011 var smjörneysla Norðmanna 27% meiri en framleiðsla í landinu.

Orsakir kreppunar voru meðal annars aukin neysla á smjöri og strangt kvótakerfi fyrir mjólkurafurðir. Lítið framboð var á mjólk vegna ótíðar sumarið 2011. Stjórnvöld í Noregi reyndu að draga úr skortinum með því að lækka tolla á innfluttu smjöri og að afnema refsingar fyrir umframframleiðslu á smjöri.

## Heimildir
Fyrsta franska lýðveldið

**Fyrsta franska lýðveldið**, formlega nefnt **la République française** á frönsku, var lýðveldi sem var á dögum í Frakklandi frá september 1792 til maí 1804. Lýðveldið var stofnað í kjölfar frönsku byltingarinnar og kom í stað þingbundinnar konungsstjórnar sem var lögð niður þann 10. ágúst 1792 eftir fall Tuilerieshallar. Fyrsta franska lýðveldið spannaði öll núverandi yfirráðasvæði Frakklands, auk héraða hins heilaga rómverska ríkis vestan Rínarfljóts þar sem í dag eru Belgía, Lúxemborg og hluti Þýskalands.

Þann 21. september 1793 ákváðu fulltrúar franska stjórnlagaþingsins einróma að leysa upp franska konungdæmið. Þótt stofnun lýðveldis hafi aldrei verið formlega lýst yfir hefur síðar verið miðað við þann 22. september 1792 sem upphaf fyrsta franska lýðveldisins. Þann 25. september 1792 var því lýst yfir að franska lýðveldið væri „eitt og órjúfanlegt“. Frá 1792 til 1802 var Frakkland nánast óslitið í stríði við alla Evrópu. Auk þess var mikið um innanlandsátök, sérstaklega í Vendée-stríðunum svokölluðu.

Fyrsta lýðveldið skipti tvisvar sinnum um stjórnarfyrirkomulag og því má skipta sögu þess í þrennt:

* Fyrst var stjórn stjórnlagaþingsins, frá 21. september 1792 til 26. október 1795. Þetta tímabil spannaði Ógnarstjórnina þar sem Velferðarnefndin undir stjórn Fjallbúahópsins fór með flest völd í Frakklandi (6. apríl 1793 – 27. júlí 1794). Frá og með 5. október 1793 var tekið upp nýtt lýðveldisdagatal í Frakklandi sem miðaði við stofnun lýðveldisins sem upphafsár. Þann 6. messidor árið I (24. júní 1793) kynntu yfirvöld nýja stjórnarskrá en hún var aldrei lögfest. Aftaka Robespierre þann 9. termidor árið II (26. júlí 1794) batt enda á Ógnarstjórnina.
* Þjóðstjóraveldið (*le Directoire*) var sett á fót með stjórnarskrá ársins III. Fimm þjóðstjórar sátu við völd frá 26. október 1795 til 9. nóvember 1799.
* Konsúlaveldið var við lýði frá 10. nóvember 1799 til 18. maí 1804. Það varð til með valdaráni Napóleons Bónaparte þann 18. brumaire og var lögfest með stjórnarskrá ársins VIII. Konsúlaveldið leið undir lok með stofnun fyrra franska keisaraveldisins þar sem Napóleon var lýstur keisari. Með stjórnarskrá ársins XII var því lýst yfir að stjórn lýðveldisins væri falin arfgengu keisaraembætti. Smám saman var alfarið hætt að tala um lýðveldi og þegar orðið var notað var einungis átt við tilvik þar sem viðhafðar voru atkvæðagreiðslur og aðrar kosningar.

## Tilvísanir
Annað franska lýðveldið

**Annað franska lýðveldið** (*Deuxième République* á frönsku) var lýðveldisríki sem var til í Frakklandi frá 24. febrúar 1848 til 2. desember 1852. Lýðveldið kom í stað júlíríkisins eftir febrúarbyltinguna 1848 og á eftir því kom síðara keisaradæmið.

Annað franska lýðveldið sker sig úr hópi annarra stjórna sem stofnaðar hafa verið í Frakklandi vegna þess hve stutt það entist og vegna þess að það var síðasta franska stjórnin sem var sett á fót í kjölfar byltingar. Jafnframt var annað lýðveldið fyrsta franska ríkið þar sem allir karlar höfðu kosningarétt og það ríki sem batt enda á þrælahald í frönsku nýlendunum fyrir fullt og allt. Eftir stutta bráðabirgðastjórn sem kom á stöðugleika og kom til móts við byltingarmenn vann nýja stjórnin bug á sósíalistum og setti lýðveldinu nýja stjórnarskrá.

Louis-Napoléon Bonaparte var forseti annars lýðveldisins frá desember 1848, en hann hafði áður unnið kosningasigur sem frambjóðandi Regluflokksins (*parti de l'Ordre*). Næstu árin bar stjórn Frakklands merki um íhaldssemi, t.d. með setningu Falloux-laganna svokölluðu sem gáfu kaþólsku kirkjunni aukið vægi í franska menntakerfinu og með takmörkun á almennum kosningarétti til að hafa hemil á vinstrihreyfingum. Stjórnmálaskoðanir Bonaparte urðu æ ólíkari stjórnmálaflokknum sem hafði fært honum völdin og fóru frekar að líkjast bónapartisma í anda frænda forsetans, Napóleons keisara. Regluflokkurinn batt vonir sínar við það að í kosningunum 1852 myndu flokksmenn bjóða fram annan frambjóðanda sem yrði konungssinnaður.

Stjórnarskráin meinaði Bonaparte að bjóða sig fram til annars kjörtímabils og tilraunir hans til að koma á stjórnarskrárbreytingu báru ekki erindi sem erfiði. Því framdi hann valdarán þann 2. desember 1851 og kom á gerræðislegu stjórnarkerfi sem var síðar staðfest í þjóðaratkvæðagreiðslu. Næsta ár lýsti Bonaparte sig keisara undir nafninu Napóleon III. og batt þar með enda á annað lýðveldið. Minningin um endalok annars lýðveldisins var lengi mjög sterk innan frönsku stjórnmálastéttarinnar, sem í meira en öld eftir þetta kom í veg fyrir að forseti Frakklands yrði kjörinn í almennum kosningum.

## Heimild
*
Þriðja franska lýðveldið

**Þriðja franska lýðveldið** (*La Troisième République* á frönsku) var stjórnarfyrirkomulag Frakklands frá 1870, þegar síðara franska keisaradæmið leið undir lok, til ársins 1940, þegar Frakkland beið ósigur gegn Þýskalandi nasismans og Vichy-stjórnin var stofnuð í Frakklandi.

Fyrstu ár þriðja lýðveldisins einkenndust af stjórnmálaóreiðu vegna fransk-prússneska stríðsins árin 1870–71, sem lýðveldið háði áfram eftir að Napóleon III keisara var steypt af stóli. Prússar tóku harkalega á Frökkum eftir stríðið og höfðu af þeim héröðin Alsace og Lorraine. Auk þess urðu fyrstu valdsmenn lýðveldisins að kljást við samfélagsóeirðir og að sigra Parísarkommúnuna. Fyrstu ríkisstjórnir lýðveldisins höfðu hug á að endurreisa franska konungdæmið en ágreiningur um það hvernig staðið yrði að slíkri endurreisn og um það hver skyldi settur á konungsstól leiddu til þess að slíkum áætlunum var frestað. Þannig varð þriðja lýðveldið, sem átti í upphafi aðeins að vera bráðabirgðastjórn, varanlegt stjórnskipulag Frakklands.

Stjórnarskipulag þriðja lýðveldisins var lögfest með stjórnarskrárlögum árið 1875. Það samanstóð af tveimur þingdeildum sem fóru með löggjafarvald og forseta sem gerðist þjóðhöfðingi. Ágreiningur um endurreisn konungdæmisins settu svip sinn á embættistíðir fyrstu tveggja forsetanna, Adolphe Thiers og Patrice de Mac Mahon, en aukinn stuðningur við lýðveldisstjórn meðal Frakka og embættistíðir margra lýðveldissinna á forsetastól á níunda áratugnum gerði brátt út af við allar áætlanir um endurreist franskt konungdæmi.

Í kapphlaupinu um Afríku í lok 19. aldar lagði þriðja lýðveldið hald á ýmsar nýlendur, þar á meðal franska Indókína, franska Madagaskar, frönsku Pólýnesíu og frönsku Vestur-Afríku. Veigamesta stjórnmálaaflið í Frakklandi í byrjun tuttugustu aldar var Lýðræðisbandalagið (*Alliance démocratique*), sem átti í upphafi að vera miðvinstriflokkur en varð smám saman að miðhægriflokki. Tímabilið frá byrjun fyrri heimsstyrjaldarinnar fram á fjórða áratuginn einkenndist af hatrömmum pólitískum ágreiningi milli Lýðræðisbandalagsins og Róttækra sósíalista. Ríkisstjórnin hrundi snemma í seinni heimsstyrjöldinni eftir að Þjóðverjar hertóku Frakkland. Í stað hennar voru settar á fót andspyrnuríkisstjórn Charles de Gaulle (Frjálst Frakkland; *la France libre*) og Vichy-stjórn Philippe Pétain (*l'État français*).

Adolphe Thiers kallaði lýðveldishyggjuna á áttunda áratug 19. aldar „það stjórnarfyrirkomulag sem sundrar Frakklandi síst“. Þó voru stjórnmál þriðja lýðveldisins langt því frá að vera laus við hatramman ágreining. Til vinstri stóðu umbótasinnar sem sóru sig í ætt við frönsku byltinguna. Til hægri stóðu íhaldsmenn sem sóttu stuðning til bændastéttarinnar, til kirkjunnar og til hersins. Þrátt fyrir djúpstæðan klofning meðal franskra kjósenda entist þriðja lýðveldið í sjötíu ár og er enn langlífasta franska stjórnarfyrirkomulagið frá hruni franska konungdæmisins árið 1789.

## Tilvísanir
Þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Skotlands 2014

Þann 18. september 2014 var haldin **þjóðaratkvæðagreiðsla um [[sjálfstæði Skotlands]]**. Spurt var „á Skotland að vera sjálfstætt ríki?“ en mögulegu svörin voru „já“ eða „nei“. Nei-sinnar sigruðu með 2.001.926 (55,3%) atkvæði á móti 1.617.989 (44,7%) fyrir já-sinna. Þátttaka kjósenda var 84,6% sem er hæsta þátttökuhlutfall í öllum kosningum og þjóðaratkvæðagreiðslum á Bretlandi frá því að almennur kosningaréttur tók gildi.

Lög um þjóðaratkvæðagreiðsluna voru sett af Skoska þinginu í nóvember 2013 eftir samkomulagi við Breska þingið. Einfaldur meirihluti var þarfur til þess að niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar væri gild. Ríkisborgarar landa í Evrópusambandinu og Breska samveldinu sem náð höfðu 16 ára aldri eða eldri máttu kjósa í atkvæðagreiðslunni sem svarar til um 4,3 milljón einstaklinga. Þetta var í fyrsta skipti sem 16 og 17 ára máttu kjósa í Skotlandi.

Samtökin Yes Scotland stýrðu já-herferðinni en Better Together nei-herferðinni. Margir stjórnmálaflokkar, þrýstihópar, dagblöð, fyrirtæki og þekktir einstaklingar tóku þátt í herferðunum. Deilt var meðal annars um hvaða gjaldmiðill yrði notaður í sjálfstæðu Skotlandi, hvort landið héldi aðild sinni að Evrópusambandinu og hverjar tekjurnar frá olíuiðnaðinum væru miklar og hvernig þær skyldi nota.

## Heimildir
Wojciech Jaruzelski

**Wojciech Jaruzelski** (6. júlí 1923 − 25. maí 2014) var pólskur herforingi og stjórnmálamaður. Hann var aðalritari sameinaða pólska verkamannaflokksins frá 1981 til 1989 og sem slíkur síðasti leiðtogi Alþýðulýðveldisins Póllands. Hann var einnig forsætisráðherra Póllands frá 1981 til 1985 og þjóðhöfðingi landsins frá 1985 til 1990 (með titilinn formaður ríkisráðsins frá 1985 til 1989 og forseti frá 1989 til 1990). Hann var líka síðasti yfirhershöfðingi pólska alþýðuhersins. Hann sagði af sér í kjölfar pólsku hringborðssamþykktarinnar 1989 sem leiddi til lýðræðislegra kosninga í landinu.
Fjórða franska lýðveldið

**Fjórða franska lýðveldið** var lýðveldisstjórn Frakklands frá 1946 til 1958. Á ýmsa vegu svipaði því til þriðja franska lýðveldisins, sem var við lýði fyrir seinni heimsstyrjöldina, og átti að mörgu leyti við sama vanda að etja. Frakkland tók upp stjórnarskrá fjórða lýðveldisins þann 13. október 1946.

Fjórða lýðveldið naut mikils hagvaxtar og endurreisnar franskra iðn- og samfélagsstofnana í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar og lék lykilhlutverk í þróun efnahagslegs Evrópusamruna sem átti eftir að breyta álfunni varanlega. Mestu afrek fjórða lýðveldisins voru í samfélagsumbótum og hagkerfisþróun. Árið 1946 setti ríkisstjórnin á fót velferðarkerfi sem tryggði atvinnuleysisbætur, lífeyri til fatlaðra og aldraðra og almenna heilsugæslu.

Tilraunir voru gerðar til að styrkja framkvæmdavald ríkisstjórnarinnar til að koma í veg fyrir þann óstöðugleika sem hafði hrjáð Frakkland fyrir stríðið, en þær tókust ekki og eftir sem áður einkenndust frönsk stjórnmál af óstöðugleika og endurteknum stjórnarskiptum. Í tólf ára sögu fjórða lýðveldisins sat 21 ríkisstjórn við völd. Ríkisstjórnunum tókst ekki að móta fasta stefnu í sjálfstæðismálum frönsku nýlendnanna. Eftir hrinu stjórnarkreppa, og upphaf Alsírstríðsins árið 1958, hrundi fjórða lýðveldið. Charles de Gaulle sneri aftur á stjórnmálasviðið sem leiðtogi bráðabirgðastjórnar sem átti að hanna nýja stjórnarskrá. Fjórða lýðveldið var formlega leyst upp í þjóðaratkvæðagreiðslu þann 5. október 1958 sem um leið setti á fót fimmta franska lýðveldið með sterkara forsetavaldi.

## Tilvísanir
Trivial Pursuit

***Trivial Pursuit*** er borðspil þar sem leikmenn þurfa að svara spurningum um almenna þekkingu og dægurmenningu. Spilið hefur komið út í mörgum útgáfum. Spurningum er skipt upp eftir þemum, t.d. í aðalútgáfu leikarins fjalla grænmerktar spurningar um vísindi og náttúru.

Hugmynd að spilinu áttu þeir Chris Haney ljósmyndastjóri og íþróttablaðamaður Scott Abbott árið 1979 í Montréal. Eftir þeir komust að því að stafi vantaði úr *[[Scrabble]]*-spilinu sínu ákváðu Haney og Abbott að búa til sinn eigin leik. 

Útgáfuréttindi að spilinu á bandaríska fyrirtækið Hasbro. *Trivial Pursuit* hefur nokkrum sinnum verið gefið út í íslenskri útgáfu en talið er ólíklegt að það komi aftur út á íslensku.

## Heimildir
ʻOumuamua

**&#x02BB;Oumuamua** er fyrsti þekkti miðgeimshluturinn (e. *interstellar object*) sem farið hefur í gegnum sólkerfið. Formlegt heiti hlutarins er **1I/2017 U1** en hann uppgötvaði stjörnufræðingurinn Robert Weryk með sjónaukanum Pan-STARRS þann 19. október 2017, um það bil 40 dögum eftir að hluturinn komst sem næst sólinni. Þegar hluturinn var uppgötvaður var hann í 33 milljón km fjarlægð frá jörðinni sem er um 88 sinnum lengra en lengdin frá jörðinni til tunglsins. Fyrst var &#x02BB;Oumuamua talinn vera halastjarna en um viku eftir uppgötvun var hann endurskilgreindur sem smástirni. 

&#x02BB;Oumuamua er tiltölulega lítill hlutur en talið er hann sé um 230 sinnum 35 m að stærð. Hann er tiltölulega þéttur, svipaður málmríkum steini, og er myrkur og rauður á litinn eins og margir hlutir í ytra sólkerfinu. Hann er að veltast frekar en að snúast og er að ferðast á svo miklum hraða að engar líkur eru á því að hann eigi uppruna í sólarkerfinu. Þetta gerir það að verkum að hann festist ekki á sporbraut um sólina og því mun hann fara aftur út úr sólkerfinu með tíma. Uppruni hans er ekki vitaður né hversu lengi hann hefur verið á ferð og flugi.

Nafnið *&#x02BB;Oumuamua* á uppruna sinn í hawaiísku og merkir „útsendari“. 

## Heimild
*
Tollur

**Tollur** er skattur sem lagður er á vörur sem fluttar eru milli ríkja. Tollur er reiknaður út frá virði vörunnar og er innheimtur í landinu sem varan er flutt inn í. Í mörgum löndum er einstaklingum leyft að flytja inn tiltekið magn af ákveðinni vöru, svo sem áfengi, tollfrjálst. Með fríverslunarsamningum er hægt að lækka eða fella niður tolla á margar vörur. Tolla má nota til að stýra framboði innfluttra vara og ýta þannig undir innlenda framleiðslu.

Tollur er frábrugðinn virðisaukaskatti sem lagður er á vöru burtséð frá uppruna hennar. Við innflutning þarf að greiða bæði tolla og virðisaukaskatt. Vörur sem greiða þarf tolla á kallast *tollskyldar*.

Í tollabandalagi eru engir tollar lagðir á vörur sem fluttar eru innan þess. Hins vegar gilda sameiginlegir ytri tollar gagnvart ríkjum utan bandalagsins. Dæmi um tollabandalög eru m.a. Evrópusambandið og Evrasíska efnahagssambandið.

## Tengt efni
* Innflutningskvóti
* Tollstjóri
Innflutningskvóti

**Innflutningskvóti** er verslunarhöft þar sem eingöngu má flytja takmarkað magn af tiltekinni vöru inn í ákveðið land á ákveðnu tímabili. Innflutningskvóta má nota ásamt tollum til að ýta undir innlenda framleiðslu á vörum. Innflutningskvótar á búvörur eru nokkuð algengir, t.d. á Íslandi er innflutningskvóti fyrir osta og kjöt.

## Tengt efni
* Framleiðslukvóti
Utanríkisverslun

**Utanríkisverslun** er þar sem höfuðstóll, vörur og þjónusta eru versluð milli ríkja. Í mörgum löndum skipar utanríkisverslun mikilvægt sæti í landsframleiðslu þeirra. Þó vörur og þjónusta hafi verið versluð milli þjóða og ríkja í mjög langan tíma hefur utanríkisverslun aukist á undanförnum árum með tilkomu fjölþjóðafyrirtækja, fríverslunarsamninga, tollabandalaga og almennrar hnattvæðingar.
Lán

**Lán** er þar sem einn aðili (lánveitandi) lánar öðrum aðila (lántaki) peninga. Lán er skuld sem einstaklingur eða fyrirtæki veitir með vöxtum. Lánið skal greiða niður fyrir tiltekinn eindaga sem lánveitandinn ákveður. Tilgangur vaxta er að hvetja lántakann til að greiða niður lánið. 

Að veita lán er lykilatriði í starfsemi margra fjármálastofnana svo sem banka. 

## Tegundir

### Veðlán
Veðlán er lán þar sem lántakinn veðsetur eign eins og fasteign eða bíl til að tryggja lánið. Komi til þess að lánið sé ekki endurgreitt (þ.e. lántakinn er í vanskilum) getur lánveitandinn leyst til sín eignina og endurheimt skuldina. 

Fasteignaveðlán er algengasta tegund veðláns. Við veitingu fasteignaveðláns öðlast lánveitandinn veðrétt í fasteign og getur leitað fullnustu skuldarinnar með því að ganga að fasteigninni ef vanefndir verða á endurgreiðslu lánsins. Um fasteignaveðlán gilda almennar reglur kröfuréttar og veðréttar eftir því sem við á, en um fasteignalán til neytenda gilda þar að auki sérreglur á sviði neytendaréttar (sjá umfjöllun um neytendalán).

### Ótryggt lán
Ótryggt lán er lán þar sem engin eign er veðsett gegn skuldinni. Dæmi um ótryggð lán eru kreditkort, yfirdrættir og skuldabréf.

## Heimild
*
Efnahagssamruni

**Efnahagssamruni** er samræming hagkerfa ólíkra ríkja sem framkvæmd er með því að afnema tolla og önnur verslunarhöft. Tilgangur efnahagssamruna er að stuðla að aukinni skilvirkni þátttökuríkja og lækka verð fyrir drefingaraðila og neytendur. Markmið margra stuðningsmanna efnahagssamruna er fríverslun, þ.e. verslun án neinna tolla og annarra hafta (eins og í Evrópusambandinu), en þar sem fullkomin fríverslun er ekki fýsileg er efnahagssamruni oft annar besti valkosturinn.

Efnahagssamruna má skipta í nokkur stig:
# forgangsverslunarsvæði (e. *preferential trading area*)
# fríverslunarsvæði
# tollabandalag
# sameiginlegur markaður
# efnahagsbandalag
# efnahags- og gjaldeyrisbandalag
# fullkominn efnahagssamruni

## Tengt efni
* Alþjóðaviðskiptastofnunin
* Utanríkisverslun
* Verslunarsamningur
Lúbamál

**Lúbamál** eru hópur bantúmála sem eru töluð af um 3 milljónum í suðausturhluta Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó.
Benúe-Kongómál

**Benúe-Kongómál** eru stærsti undirflokkur Níger-Kongómála. Þetta er stærsti undirflokkur Níger-Kordófanmála. Nafnið *benúe* í heiti þessa málaflokks er dregið af nafni árinnar Benúe í Vestur-Afríku sem er stærsta þverá Nígerfljóts. Um 700 mál teljast til þessa málaflokks. Benúe-Kongómálum telja um 700 tungumál sem er skipt í fjóra undirflokka. Bantúmál eru stærsti undirflokkurinn.
Tív

**Tív** er Benúe-kongó tungumál sem er talað í Nígeríu og Kamerún. Flestu talendurnir eru við Benúe-fljót í suðaustur Nígeríu. Tungumálið er ritað með latínuletri.
Benúe-fljót

**Benúe-fljót** (franska: *la Bénoué*) er stærsta þverá Nígerfljóts. Benúe-fljót er um 1.400 km langt og þar af renna um 1.000 km í Nígeríu. Upptök eru á Adamawa-sléttu í norður Kamerún.

Yfir sumarmánuðina er fljótið ekki straumharðara en svo að vera bátfært í næstum allri sinni lengd og er það því mikilvægur flutningsvegur. Er svæðið umhverfis ánna oft mikið plagað af malaríu.
Ardennafjöll

**Ardennafjöll** (franska: *L'Ardenne*, hollenska: *Ardennen*, vallónska: *L'Årdene*, lúxemborgíska: *Ardennen*) eru fjallgarður og skóglendi á meginlandi Evrópu á vatnasviði ánna Moselle og Meuse. Fjallgarðurinn myndaðist fyrir 387,7—382,7 milljón árum á devontímabilinu. Hæsti toppur þeirra er 694 metrar að hæð.

Ardennafjöllin eru að stórum hluta í Belgíu og Lúxemborg en þau ná einnig til Þýskalands og Frakklands. Stærsti hluti fjallgarðsins er í Vallóníu, suðurhluta Belgíu. Austurhluta fjallgarðsins skipar um þriðjungur landsvæðis Lúxemborgar. Svæðið er vaxið þéttum skógi sem leiddi til mikillar uppbyggingar í viðarkolaiðnaði á 18. og 19. öld. Ardennafjöllin voru eitt helsta iðnaðarsvæði í heimi á þessum tíma á eftir Bretlandi. 

Á seinni heimsstyrjöldinni var svæðið talið ófært bifreiðum og skriðdrekum og því var lítið um hervarnir þar. Þjóðverjar nýttu sér varnarleysið til að gera innrás í norðurhluta Frakklands og suðurhluta Belgíu í tvígang: fyrst við orrustuna um Frakkland og svo við Ardennasóknina.
Írönsk tungumál

**Írönsk tungumál** eru annar af tveim undirflokkum indóíranskra mála, og sá smærri, hinn verandi indóarísk mál. Um 150–200 milljón manns tala mál þessi og eru flestir mælendur í Íran og Afganistan. Einnig eru þeir í aðliggjandi svæðum næstu landa.

Elstu þekktu mál þessarar greinar eru avestíska og fornpersneska. Þau uppistandandi mál þessa málaflokks sem flesta eiga sér mælendurna eru persneska, tadsikíska, pastú, ossetíska, kúrdíska og balúkíska.
Avestíska

**Avestíska** er útdautt indóevrópskt tungumál af írönsku greininni. Það er einkum þekkt fyrir trúartexta Zaraþústratrúarinnar. Hún var töluð í austur Íran. Avestíska lognaðist út af einhvern tíma fyrir Kristsburð sem almennt mál en tórði sem helgisiðamál fram á 7. öld. Greina má einfaldara málkerfi eftir því sem texarnir á málinu verða yngri.

Frumkvöðull á sviði rannsókna á máli þessu var Anquetil du Perron. Höfðu borist til Englands 1633 og 1723 tvö handrit á máli þessu sem enginn gat lesið og barst annað þeirra að lokum til Frakkans Perron. Hélt hann til Indlands og dvaldist hjá Zaraþústraprestum í Súrat í 7 ár og lærði mál þeirra. Komst hann þar ennfremur yfir nokkur handrit sem hann síðan tekur heim með sér til baka og rannsakaði í 10 ár þar til hann gaf út þýðingar á þeim.

Rasmus Rask lét einnig að sér kveða á sviði athugana á þessu máli og skrifaði ritgerð um það: *Om Zendsprogets og Zendavestas Ælde og Ægthæd*.
Djúla

**Djúla** er tungumál í Mande tungumálaættinni sem er talað í Búrkína Fasó, Fílabeinströndinni og Malí.
Tongska

**Tongska** eða **tongíska** er ástrónesískt mál talað af 80 000 manns á Tonga (Vináttueyjum) þar sem það hefur opinbera stöðu ásamt ensku. Tongska er rituð með latínuletri.
Nukuʻalofa

**Nukuʻalofa** er höfuðstaður Tonga. Liggur bærinn á norður strönd Tongatapu-eyjar. Um 27.600 manns búa í bænum (2022).
Afróasísk tungumál

**Afróasísk tungumál** eru stór ætt um það bil 300 tungumála og mállýskna. Um það bil 350 milljón manns tala afróasísk tungumál og því hefur ættin fjórða stærsta mælendafjölda allra tungumálaætta (á eftir indóevrópskum, sínó-tíbeskum og nígerkongótungumálum).

Ættin skiptist í sex greinar: berbískt, egypskt, kúsískt, ómótískt, semískt ogtjadískt. Afróasísk tungumál eru töluð í Austurlöndum nær, Norður-Afríku og stórum hlutum norðaustur- og Mið-Afríku.

Langstærsta mál afróasísku ættarinar er arabíska, sem er þar að auki stærst semískra mála. Meðal stærri afróasískra tungumála eru amharíska, haúsa, hebreska, orómó, sómalíska og tígrinja. Til viðbótar tilheyra nokkur fornmál  afróasísku ættinni, svo sem akkadíska, biblíuhebreska og fornegypska.
Kúsísk tungumál

**Kúsísk mál** eru ein af stofngreinum afróasísku málaættarinnar.

Fjörutíu tungumál teljast til kúsískra mála en um 15 milljón manns tala þau. Stærsta kúsíska málið er orómó sem talað er af 10 milljónum.

Málsvæðið er Eþíópía, Sómalía og Norðvestur-Kenía. Tungumálið beja í Austur-Súdan hefur stundum verið flokkað sem kúsískt mál en fremur er nú talið að flokka beri það utan kúsískra mála.
Orómó

: *Þessi grein fjallar um tungumálið. Sjá síðuna *'Orómóar** fyrir samnefnt þjóðarbrot sem talar málið.''
**Orómó''' er kúsískt mál talað af um 10 milljónum í Eþíópíu og Kenía. Það er ritað með amharísku letri.
Ómótísk tungumál

**Ómótísk mál** eru ein af stofngreinum afróasísku málaættarinnar. Ómótísk mál eru töluð af um 2 milljónum manna í Ómó-dal í Suður-Eþíópíu.

Ómótísk tungumál voru áður flokkuð sem grein kúsískra mála en eru nú talin flokkast sem stofngrein. Þau telja um fjörutíu tungumál.
Tjadísk tungumál

**Tjadísk mál** eru ein af stofngreinum afróasísku málaættarinnar. Alls tala um 30 milljón manns tjadísk mál á svæði sem nær frá norður Gana til Mið-Afríkulýðveldisins.

Mikilvægast tjadískra mála er haúsa, en önnur sem nefna má eru kotoko, múhí og angas.
Kattarmjálmsheilkenni

**Kattarmjálmsheilkenni** er meðfætt heilkenni sem byggist á úrfellingu (tapi) á hluta af styttri armi litnings nr. 5.  Einkennið er kennt við kattarmjálm vegna þess að nýfædd börn með þetta heilkenni gráta á sérkennilegu hátóna gráthljóði, sem líkist kattarmjálmi.
Tífínagh

**Tífínagh** er leturgerð sem er notuð í sumum Berba-málum

## Letur

Eftirfarandi eru stafir í hefðbundnu Tifinagh og Neo-Tifinagh:

### Unicode

Tífínagh var bætt við Unicode standard í mars 2005, í útgáfu 4.1.

Unicode block range fyrir Tífínagh er U+2D30&ndash;U+2D7F:
Smith–Magenis-heilkenni

**Smith–Magenis-heilkenni** er heilkenni sem stafar af því að hluti af litningi 17 starfar ekki eðlilega. Einkenni heilkennisins koma meðal annars í miðtaugakerfi og í þroska og hegðun en einnig eru oft til staðar útlitssérkenni, missmíðar á líffærum og svefntruflanir.

## Heimildir
* Smith-Magenis heilkenni (Greiningar- og ráðgjafarstöð Ríkisins)
* Smith-Magenis foreningen (Danskur upplýsingavefur um Smit h-Magenis heilkenni)
Hleðslustöð

**Hleðslustöð**, jafnframt kölluð **hlaða**, er stöð þar sem hlaða má rafbíla eða önnur rafknúin ökutæki. Hleðslustöðvum fer fjölgandi í mörgum löndum vegna innleiðingar rafbíla. Hleðslustöðvar má finna á ólíkum stöðum, svo sem í götunni, á bílaplönum við skrifstofur og verslunarmiðstöðvar og við stofnbrautir. 

Tíðkast hefur að bjóða rafmagn til hleðslu rafbíla gjaldfrjálst en gjaldtaka er hafin í nokkrum löndum eftir því sem markaðshlutdeild virkra rafbíla eyskt. Til er fjöldi mismunandi tengja en til að mæta þörfum eigenda bíla frá ólíkum framleiðendum er boðið upp á breytistykki. Sumar hleðslustöðvar eru þó reknar af bílaframleiðendum, svo sem Tesla, sem einskorða notkun hleðsustöðva við sína eigin bíla.

## Heimildir
Þjóðarmorð

**Þjóðarmorð** eða **hópmorð** felst í vísvitandi aðgerðum til að útrýma tiltekinni þjóð, þjóðarbroti, kynþætti eða trúarhópi að hluta eða í heild. Þessi skilgreining er sett fram í þjóðarmorðssáttmála Sameinuðu þjóðanna sem samþykktur var árið 1948. Meðal dæma um þjóðarmorð eru Helförin, þjóðarmorð Tyrkja á Armenum og þjóðarmorðið í Rúanda.

Hópmorð er skilgreint á eftirfarandi máta í íslenskum lögum, sem byggja á skilgreiningu í þjóðarmorðssáttmálanum:
Eftirtaldir verknaðir teljast hópmorð þegar þeir eru framdir í þeim tilgangi að útrýma með öllu eða að hluta þjóð, þjóðernishópi, kynstofni eða trúflokki sem slíkum:
  
: a) að drepa einstaklinga úr viðkomandi hópi,
: b) að valda einstaklingum úr viðkomandi hópi alvarlegum líkamlegum eða andlegum skaða,
: c) að þröngva viðkomandi hópi af ásetningi til þess að búa við lífsskilyrði sem miða að líkamlegri eyðingu hópsins eða hluta hans,
: d) að beita þvingunaraðgerðum sem miða að því að koma í veg fyrir barnsfæðingar í hópnum,
: e) að flytja börn með valdi úr hópnum til annars hóps.

Talið er að um það bil fjörutíu og þrjú þjóðarmorð hafi átt sér stað á tímabilinu 1956–2016 og að þau hafi valdið dauða um 50 milljón manns og flæmt önnur 50 milljón manns í burtu. 

## Heimildir
Rosengård

**Rosengård** var borgarhluti í Malmö í Svíþjóð. Þann 1. júlí 2013 var hann sameinaður Husie í nýjan borgarhluta sem heitir Öster. Árið 2012 voru íbúar Rosengård 23.563 en flatarmál borgarhlutans var 332 hektarar. Margir innflytjendur hafa sest að í Rosengård: árið 2008 voru 86% íbúa af erlendum uppuna.

Árið 2008 brutust óeirðir út í Rosengård þar sem unglingar og lögreglan tókust á. Kveikt var í bílum, vögnum, söluturnum, endurvinnslustöðvum og hjólagrindum. Aðdragandi óeirðanna var lokun húsnæðis sem notað hafði verið undir starfsemi mosku. Óeirðirnar voru meðal þeirra ofbeldisfyllstu sem þekkst hefur í Svíþjóð. Óeirðunum lauk þegar lögreglulið frá Gautaborg og Stokkhólmi voru send á vettvanginn.
Söngbók

**Söngbók** eða **líbrettó** (ítalska: *libretto* „bæklingur“) er texti fyrir langt söngverk eins og óperu, óperettu, grímuleik, óratoríu, kantötu eða söngleik. Orðið er líka stundum notað yfir texta langra trúarlegra tónverka eins og messu, sálumessu eða kirkjukantötu, og líka stundum yfir söguþráðinn í ballett. 

Oftast er söngbókin samin af öðrum en tónskáldinu sem semur tónlistina. Meðal frægra söngbókahöfunda eru Pietro Metastasio (1698–1782) sem samdi texta við tónverk eftir mörg frægustu tónskáld Rómar á þeim tíma, Lorenzo Da Ponte sem samdi textann við þrjár af frægustu óperum Mozarts og Arrigo Boito sem samdi texta við tvær óperur Verdis. Í þessum tilvikum var misjafnt hvort tónlistin eða textinn koma á undan. Stundum semja tónskáldin sjálf textann, eins og til dæmis Richard Wagner, og stundum vinna textahöfundur og tónskáld náið saman að verkinu. Dæmi um fræg tvíeyki tónskálds og textahöfundar eru Gilbert og Sullivan og Rodgers og Hammerstein. Stundum eru söngtextarnir aðgreindir frá töluðu máli og samdir af ljóðskáldi/textahöfundi meðan leikskáld semur textann (handritið). Þannig er *[[Fiðlarinn á þakinu]]* með tónlist eftir Jerry Bock, söngtexta eftir Sheldon Harnick og handrit eftir Joseph Stein.