open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gall

**Gall** er meltingarvökvi framleiddur í lifrinni. Það er tímabundið geymt í gallblöðrunni og er svo losað út um gallrásir til skeifugarnarinnar þar sem það hjálpar til við meltingu fitu.

Gall manna samanstendur af vatni (98%), gallsöltum, gallrauða (bílirúbíni), fitum (þ.m.t. kólesteróli) og söltum. Gallrauði er gulur á litinn og oxuð afleiða hans, gallgræna (bíliverdín), er græn á litinn. Saman gefa þessi litarefni saur sínum brúna lit.

Sé gall ekki til staðar getur líkaminn ekki melt fitu, og leiðir það til fituskitu.

Gallsteinar geta myndast þegar kólesteról (eða sjaldnar gallrauði) klumpast saman og stífla ganga. Þeir eru vanalega einkennalausir en geta t.d. valdið sársauka og gallblöðrubólgu.

## Sjá einnig

* Bris

## Tilvísanir
Donkey Kong

**Donkey Kong**, stundum sagt einfaldlega *DK*, er tölvuleikjapersóna frá Nintendo sem hefur komið fram í mörgum leikjum síðan 1981. Donkey Kong var búinn til af Shigeru Miyamoto. Síðan 1994 hefur hann verið með bindi, einu fötin sem hann er með. Hann er andstæðingur Marios.

Fyrsti Donkey Kong-leikurinn var pallaleikur sem var búinn til árið 1985. Þar leikur spilarinn Mario sem á að bjarga prinsessuni. Donkey Kong hendir niður tunnum og Mario má ekki rekast á tunnurnar en þarf að hoppa yfir þær til að komast efst á borðið.
Popeye

**Popeye** (Stjáni blái) er leikur frá 1982. Hann var gefin út af Nintendo byggður á Popeye teiknimynda persónunum frá King Features Syndicate. Hann var gefin út á Atari 800, Commodore C64, Atari XEGS, Magnavox Odyssey² / G7000 Videopac, ColecoVision, Atari 2600, Intellivision, Atari 5200 og NES.

Tveir leikmenn geta spilað eða einn getur spilað aleinn. Fimm hæstu stigin eru geymd með fyrstu þrem stöðum leikmanna.
Jónas Árnason

**Jónas Árnason** (28. maí 1923 á Vopnafirði – 5. apríl 1998) var alþingismaður og rithöfundur. Hann tók stúdentspróf frá MR 1942. Nam við Háskóla Íslands 1942 – 1943, nám í blaðamennsku 1943 – 1944 við American University í Washington og University of Minnesota í Minneapolis í USA.

## Ævi og störf
Jónas starfaði við blaðamennsku og sjómennsku á yngri árum. Hann starfaði við kennslu á árunum 1954 – 1980. Jónas sat á Alþingi fyrir Sósíalistaflokkinn frá 1949 til 1953 og fyrir Alþýðubandalagið frá 1967 til 1979.  Jafnframt var hann virkur í Samtökum hernáms- og herstöðvaandstæðinga. Meðfram störfum sínum samdi Jónas leikrit í samvinnu við bróður sinn Jón Múla. Mörg leikritanna eru með tónlist og hafa orðið vinsæl svo sem Deleríum Búbónis og Þið munið hann Jörund. Hann skrifaði fjölmargt annað svo sem greinar, sagnfræði og minningar auk þess var hann ljóðskáld gott og samdi fjölmarga vinsæla söngtexta.

## Ritverk
*Við hljóðnemann 1950*, ásamt Birni Th. Björnssyni. Reykjavík [Hólum], Útgefendur Björn Th. Björnsson & Jónas Árnason, 1950.
*Veturnóttakyrrur*, Útgefandi: Reykjavík, Heimskringla, 1952
*Fólk, þættir og sögur*, Útgefandi: Reykjavík, Heimskringla, 1954 
*Sjór og menn*, Útgefandi: Reykjavík, Heimskringla, 1956
*Deleríum búbónis: gamanleikur með söngvum í þremur þáttum*. Útgefandi: Reykjavík, Bókaútgáfa Menningarsjóðs, 1961
*Sprengjan og pyngjan : greinar og ræður*, Útgefandi: Reykjavík, Heimskringla, 1962
*Undir Fönn: frásagnir Ragnhildar Jónasdóttur um dýr og menn með lítilsháttar ívafi frá öðrum*, Útgefandi: Reykjavík, Ægisútgáfan, 1963
*Aflamenn*, ásamt Ása í Bæ og fleirum. Útgefandi: Reykjavík, Heimskringla, 1963
*Fleira fólk*,  Teikningar eftir Kjartan Guðjónsson, Útgefandi: Reykjavík, Reykjaforlagið, 1984
*Furður og feluleikir: limrur og ljóð í sama dúr*, Útgefandi: Akranes, Hörpuútgáfan, 1995

Einnig:
Rúnar Ármann Arthúrsson: *Jónas Árnason: viðtalsbók*. Útgefandi: Reykjavík, Svart á hvítu, 1985.

## Heimildir
* Vefheimild: Alþingi.is
* *Kennaratal á Íslandi* (Reykjavík, 1987).
Össur Skarphéðinsson

**Össur Skarphéðinsson** (f. í Reykjavík 19. júní 1953) líffræðingur er fyrrum alþingismaður, for­maður Sam­fylk­ing­ar­inn­ar og utanríkisráðherra.

## Menntun og starfsferill
Össur lauk stúdentsprófi frá MR 1973, BS-próf í líffræði HÍ 1979 og doktorsprófi í lífeðlisfræði með fiskeldi sem sérgrein frá Háskólanum í East Anglia, Englandi, 1983.

Össur starfaði sem ritstjóri Þjóðviljans 1984-87 og í eitt ár sem lektor við Háskóla Íslands á milli 1987-88. Því næst var hann aðstoðarforstjóri Reykvískrar endurtryggingar 1989-91.

## Stjórnmálaferill
Össur sat á Alþingi á árunum 1991-2016, fyrir Alþýðuflokkinn 1991-1999 og Samfylkinguna frá árinu 1999. Össur var þingflokksformaður Alþýðuflokksins 1991-1993 og þingflokksformaður Samfylkingarinnar 2006-2007.

Össur var umhverfisráðherra á árunum 1993-1995, iðnaðarráðherra 2007-2009 og utanríkisráðherra 2009-2013.

## Tenglar

* Æviágrip á heimasíðu Alþingis
Siv Friðleifsdóttir

**Siv Friðleifsdóttir** (f. í Ósló 10. ágúst 1962), skírð Björg Siv Juhlin Friðleifsdóttir, er fyrrum alþingismaður Framsóknarflokksins í Suðvesturkjördæmi. Siv er hálf-norsk.

Siv sat á Alþingi frá árinu 1995 til 2013; fyrst fyrir Reykjaneskjördæmi 1995-2003 og fyrir Suðvesturkjördæmi frá 2003. Hún var umhverfisráðherra 1999-2004 og heilbrigðis- og tryggingarmálaráðherra 2006-2007. Siv var þingflokksformaður Framsóknarflokksins 2007-2009.

Hún lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1982 og BS-prófi í sjúkraþjálfun frá Háskóla Íslands árið 1985. Siv starfaði hjá Styrktarfélagi lamaðra og fatlaðra og Sjúkraþjálfun Reykjavíkur áður en hún settist á þing.

Siv var bæjarfulltrúi Neslistans á Seltjarnarnesi á árunum 1990-1998 og varð fyrst kvenna formaður Sambands ungra framsóknarmanna árið 1990 og gegndi formennsku í tvö ár, til 1992.

## Tenglar
* Heimasíða Sivjar 
* Æviágrip á heimasíðu Alþingis
* Siv Friðleifsdóttir; grein í DV 2002
* Viðtal við Siv Friðleifsdóttur , í tímaritinu Reykjavík Grapevine
Zenódótos

**Zenódótos** () var forngrískur málfræðingur, bókmenntarýnir og textafræðingur frá Efesos. Hann var fyrsti bókasafnsstjórinn bókasafninu í Alexandríu um 285 - 270 f.Kr. Zenódótos var nemandi Fíletasar frá Kos.

Zenódótos ritstýrði útgáfu af kviðum Hómers og ber sennilega ábyrgð á skiptingu kviðanna í 24 bækur hvorri um sig. Fundið hefur verið að þekkingu Zenódótosar en í aðferðafræði sinni lagði hann grunninn að textarýni eftirmanna sinna.
Efesos

**Efesos** (forngríska **, tyrkneska *Efes*) var grísk borg í Jóníu í Litlu Asíu við strönd Eyjahafs (í dag í Tyrklandi). Hún var stofnuð sem aþensk nýlenda. Í dag eru rústir Efesos vinsæll ferðamannastaður. Í Efesos var ein af kirkjunum sjö í Asíu sem getið er um í *[[Opinberunarbók Jóhannesar]]*.
500

Árið **500** (**D** í rómverskum tölum) var í gregoríanska tímatalinu hlaupár sem byrjaði á laugardegi.

## Atburðir

## Fædd

## Dáin
Bókasafnið í Alexandríu

**Bókasafnið í Alexandríu** í Alexandríu í Egyptalandi var eitt sinn stærsta bókasafn heims.Það er almennt talið hafa verið stofnað snemma á 3. öld f.Kr., í valdatíð Ptolemajosar I (323–283 f.Kr.) eða sonar hans Ptolemajosar II (283–246 f.Kr.). Sennilega var það stofnað eftir að fyrsti hluti safnsins í Alexandríu, Múseion (forngríska: *Μουσείον*), var reistur. Hlutar bókasafnsins skemmdust í eldsvoðum.

Plútarkos (46 - 120 e.Kr.) skrifaði að Júlíus Sesar hefði brennt bókasafnið fyrir slysni árið 48. f.Kr. Árið 2002 var Bibliotheca Alexandria opnað í Alexandríu til minningar um safnið. Árið 2004 tilkynntu pólskir og egypskir vísindamenn að þeir hefðu uppgötvað fornleifar bókasafnsins.

Talið er að gríska skáldið og fræðimaðurinn Kallímakkos (310/305 – 240 f.Kr.) hafi samið fyrstu bókaskránna sem nefnd er *[[Pinakes]]*. Á hún að hafa innihaldið breiða efnisflokka á bilinu 5-12 talsins.

## Tilvitnanir
Aulus Gellius

**Aulus Gellius** (um 125 - eftir 180) var latneskur rithöfundur og málfræðingur, hugsanlega af afrískum uppruna en líklega fæddur og uppalinn í Róm.

Hann nam málfræði og mælskulist í Róm og heimspeki í Aþenu. Að námi sínu loknu í Aþenu sneri hann aftur til Rómar.

Eina ritverk hans, *Attíkunætur* (*Noctes Atticae*) dregur nafn sitt af því að hann hóf vinnu við það langar vetrarnætur á Attíkuskaganum á Grikklandi. Hann hélt áfram að vinna í verkinu eftir að hann sneri aftur til Rómar. Í verkinu ægir saman fróðleik um margvísleg efni, svo sem málfræði, rúmfræði, heimspeki, sagnfræði og flestum öðrum þekkingargreinum hans tíma. Ritið er í tuttugu bókum. Þær eru allar varðveittar nema áttunda bók en úr henni er einungis varðveitt efnisyfirlit.

## Heimildir
* 
* Leofranc Holford-Strevens, *Aulus Gellius: An Antonine Author and his Achievement* (Oxford : Oxford University Press, 2005).
Díonýsíos Þrax

**Díonýsíos Þrax** eða **Díonýsíos Þrakverji** () (170-90 f.Kr.) var forngrískur málfræðingur sem bjó og starfaði í Alexandríu í Egyptalandi og síðar á Ródos.

Fyrsta varðveitta ritið um gríska málfræði *Málfræðin* (*Tékhnē grammatiké*) er eignað honum. Ritið fjallar einkum um beygingarfræði en skortir umfjöllun um setningafræði. Díonýsíos skilgreinir málfræði í upphafi bókar sinnar sem „hagnýta þekkingu á almennri málnotkun skálda og rithöfunda“.  

Ritið var þýtt á armenísku og sýrlensku á 1. og 2. öld.

## Heimildir
* 
* Benedetto, V. Di, „At the Origins of Greek Grammar“, *Glotta* **68** (1990): 19-39.
* Lallot, J, *La grammaire de Denys le Thrace* (CNRS Editions, 1998).
* Robins, R.H. *A Short History of Linguistics* (Indiana University Press, 1967).
*

## Tilvísanir
Dr. Kawashima's Brain Training: How Old Is Your Brain?

**Dr. Kawashima's Brain Training: How Old Is Your Brain?** eða **Brain Age: Train Your Brain in Minutes a Day!** er lærdómsleikur fyrir Nintendo DS. Hann er markaðsettur fyrir fullorðna og byggður á vinsælli bók skrifaðri af prófessor Ryūta Kawashima.
Vestrómverska keisaradæmið

**Vestrómverska keisaradæmið** eða **Vestrómverska ríkið** náði yfir vesturhluta Rómaveldis og varð sérstakt ríki eftir skiptingu Rómaveldis í austur- og vesturhluta. Skipting ríkisins átti sér ekki stað í einum hvelli. Díókletíanus keisari lagði grunninn að skiptingunni árið 286. Þeódósíus 1. var síðasti keisarinn sem ríkti yfir öllu Rómaveldi. Hann lést árið 395 og eftir það var skiptingin óafturkræf. 

Vestrómverska ríkið leið formlega undir lok 4. september árið 476 þegar germanski herforinginn Odóvakar neyddi Rómúlus Ágústus, síðasta keisara Vestrómverska ríkisins, til að láta af völdum. Óformlega hefur þó verið miðað við að fall ríkisins hafi verið árið 480 þegar Júlíus Nepos lést, en hann hélt völdum á litlu svæði í Dalmatíu og Austrómverska ríkið viðurkenndi hann á meðan sem keisara Vestrómverska ríkisins. Austrómverska ríkið varð mun langlífara en það vestrómverska, og stóð allt til ársins 1453. 

Ýmsir germanskir þjóðflokkar tóku við völdum á þeim svæðum sem tilheyrt höfðu Vestrómverska ríkinu. Austgotar stofnuðu ríki á Ítalíuskaganum, Vestgotar á Íberíuskaganum, Vandalar í Norður-Afríku og Frankar í Gallíu.

Venjan er að miða upphaf miðalda á meginlandi Evrópu við endalok Vestrómverska ríkisins.
New Super Mario Bros.

New Super Mario Bros. er tölvuleikur sem er búinn til af Nintendo fyrir Nintendo DS leikjatölvuna og gefin út 2006. Sjónarhornið er á hlið og er þetta fyrsti Mario leikurinn sem er þannig síðan Super Mario Land 2: 6 Golden Coins kom út á Game Boy árið 1992. Sagan er þannig að Bowser Jr. rænir Princess Peach og Mario reynir að bjarga henni.
Nintendo 64

**Nintendo 64** (oft kölluð **N64**) er þriðja leikjatölva Nintendo á alþjóðlegan markað. Nafnið fær hún út af 64 bita örgjörvanum, hún var gefin út 23. júní 1996 í Japan, 29. september 1996 í Norður-Ameríku og Brasilíu, 1. mars 1997 í Evrópu og Ástralíu og 1. september 1997 í Frakklandi.

Hún var gefin út með þrem leikjum í upphafi í Japan (Super Mario 64, Pilotwings 64 og Saikyō Habu Shōgi) og tveim í Norður-Ameríku og PAL löndunum (Super Mario 64 og Pilotwings 64). N64 kostaði um 199 dollara þegar hún kom út.
Demosþenes

**Demosþenes** (384 – 322 f.Kr., forngríska: Δημοσθένης, Dēmosthénēs) var forngrískur stjórnmálamaður og mælskumaður frá Aþenu. Ræður hans eru mikilvæg heimild um stjórnmál og menningu Grikklands á 4. öld f.Kr. 

Demosþenes lærði mælskulist með því að rannsaka ræður eldri mælskumanna. Hann flutti fyrstu réttarræður sínar um tvítugur að aldri. Í þeim færði hann rök fyrir því að fjárráðamenn hans ættu að láta hann fá það sem eftir var af arfi hans og hafði erindi sem erfiði. Um tíma vann hann fyrir sér með því að semja ræður fyrir aðra og sem málafærslumaður.

Áhugi Demosþenesar á stjórnmálum jókst og árið 354 f.Kr. flutti hann fyrstu stjórnmálaræðu sína. Hann gerðist andvígur útþenslu Makedóníu. Demosþenesi var annt um frelsi og sjálfstæði borgar sinnar. Hann varpaði borg sína, Aþenu, dýrðarljóma og reyndi hvað hann gat til að hvetja samborga sína til að standa gegn Filipposi II. Að Filipposi látnum fór Demosþenes með lykilhlutverk í uppreisn Aþenuborgar gegn nýjum kóngi Makedóníu, Alexander mikla. En uppreisnin var barin niður. Antipater, eftirmaður Alexanders, lét elta Demosþenes uppi til að koma í veg fyrir samskonar viðbrögð þegar Alexander lést. Demosþenes framdi sjálfsmorð til að koma í veg fyrir að hann yrði handsamaður af Arkíasi, flugumanni Antipaters.

Alexandrísku fræðimennirnir Aristófanes frá Býzantíon og Aristarkos frá Samóþrake töldu Demosþenes einn af 10 bestu attísku ræðumönnunum og ræðuhöfundunum. Cíceró taldi hann „hinn fullkomna ræðumann“ sem ekkert skorti og Quintilianus sagði hann vera *lex orandi* („mælikvarða mælskunnar“) og sagði að „hann einn skaraði fram úr öllum hinum“ (*inter omnes unus excellat*).

## Tengt efni
* Attísku ræðumennirnir
* Mælskufræði

## Tilvísanir
Lýsías

**Lýsías** (um 440 f.Kr. – um 380 f.Kr.) var attískur ræðumaður og ræðuhöfundur.

## Ræður
### Varðveittar ræður
# Um dauða Eratosþenesar
# Útfararræða
# Gegn Símoni
# Um ætlunina að særa
# Fyrir Kallías
# Gegn Andókídesi
# Varðandi ólífutrésstubbinn
# Gegn meðlimum samkundunnar
# Fyrir hermann
# Gegn Þeomnestosi I
# Gegn Þeomnestosi II
# Gegn Eratosþenesi
# Gegn Agoratosi
# Gegn Alkibíadesi I
# Gegn Alkibíadesi II
# Fyrir Maniþeif
# Um eignir Eratons
# Um eignir bróður Níkíasar
# Um eignir Aristófanesar
# Fyrir Pólýstratos
# Um ásökunina um að þiggja mútur
# Gegn kornsölumönnum
# Gegn Pankleoni
# Fyrir fatlaða manninn
# Um ásökunina um byltingu gegn lýðræðinu
# Gegn Evandrosi
# Gegn Epikratesi
# Gegn Ergóklesi
# Gegn Fílókratesi
# Gegn Níkómakkosi
# Gegn Fíloni
# Gegn Díógeitoni
# Ólympíuræða
# Varðveisla stjórnskipunar forðfeðranna

### Varðveitt brot
# Gegn Æskínesi sókratingi
# Gegn Teisíasi
# Fyrir Fereníkos
# Gegn Kínesíasi
# Gegn Arkebíadesi
# Gegn sonum Hippókratesar
# Gegn Hippóþersesi
# Gegn Þeomnestosi
# Fyrir Eryxímakkos
# Gegn Þeozótídesi
# Varðandi dóttur Antífóns

## Útgáfur og þýðingar
### Útgáfur og skýringarrit
* Lysias, *Lysiae Orationes*. Carl Hude (ritstj.) (Oxford: Oxford University Press, 1912).
* Lysias, *Five Speeches: Speeches 1, 12, 19, 22, 30*. M.J. Edwards (ritstj.) (London: Bristol Classical Press, 1999).
* Lysias, *Selected Speeches*. C. Carey (ritstj.) (Cambridge: Cambridge University Press, 1989).
* Lysias, *Selected Speeches*. C.D. Adams (ritstj.) (Oklahoma: University of Oklahoma Press, 1976).

## Þýðingar
* Lysias, *Lysias*. S.C. Todd (þýð.) (Austin: University of Texas Press, 2000).
* Lysias, *Lysias*. W.R.M. Lamb (þýð.) (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1930).
Animal Crossing: Wild World

**Animal Crossing: Wild World**, þekktur sem **Come to Animal Forest** í Japan, er lífsherma-tölvuleikur hannaður af Nintendo fyrir Nintendo DS-leikjatölvuna árið 2005. Hann er óbeint framhald af tölvuleiknum Animal Crossing fyrir GameCube, endurgerð af Animal Forest fyrir Nintendo 64. Leikurinn notast við Nintendo Wi-Fi tenginguna svo maður geti spilað við hvern sem er, hvar sem er. Þetta er þriðji DS leikurinn til að nota hana, á eftir Mario Kart DS og Tony Hawk Americans Sk8land.
Díonýsíos frá Halikarnassos

**Díonýsíos frá Halikarnassos** (um 60 f.Kr. – eftir 7 f.Kr.) var forngrískur sagnfræðingur, bókmenntarýnir og mælskulistarkennari.
Aelius Donatus

**Aelius Donatus** (uppi seint á 4. öld) var rómverskur málfræðingur og mælskulistarkennari. Hann var kennari heilags Hýerónýmusar biblíuþýðanda.

Hann var höfundur nokkurra fræðirita. Sum þeirra eru varðveitt. Meðal annars óklárað skýringarrit við leikrit Terentíusar, ævisaga Virgils, sem er talin vera byggð á glataðri ævisögu Virgils eftir Súetóníus, og bók um málfræði, *Ars grammatica*, sem naut mikilla vinsælda á miðöldum.
Ísókrates

**Ísókrates** (436 – 338 f.Kr.) var forngrískur mælskufræðingur og einn af attísku ræðumönnunum tíu. Hann rak skóla í Aþenu. Á sínum tíma var hann ef til vill einn áhrifamesti mælskufræðingur Grikklands. 

## Rit Ísókratesar

### Ræður
# Til Demoníkosar
# Til Níkóklesar
# Níkókles
# Samfundarræðan (*Panegyrikos*)
# Til Filipposar
# Arkídamos
# Aresarhæðarræðan
# Um friðinn
# Evagóras
# Lofræða um Helenu
# Búsíris
# Aeþnuhátíðarræðan
# Gegn fræðurunum
# Platajuræðan
# Eignaskipti
# Um hrossateimið
# Víxlararæðan
# Sérstök beiðni gegn Kallímakkosi
# Ægínuræðan
# Gegn Lokkítesi
# Gegn Evþýnosi án vitna

### Bréf
# Til Díonýsíosar
# Til Filipposar I
# Til Filipposar II
# Til Antipaters
# Til Alexanders
# Til barna Jasons
# Til Tímóþeifs
# Til stjórnvalda Mýtelenu
# Til Arkídamosar

## Þýðingar
* Isocrates, *Isocrates I* (þýð.) David C. Mirhady og Yun Lee Too (Austin: University of Texas Press, 2000).
* Isocrates, *Isocrates II* Terry L. Papillon (þýð.) (Austin: University of Texas Press, 2004).
* Isocrates, *Isocrates volume 1* George Norlin (þýð.) (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1928).
* Isocrates, *Isocrates volume 2* George Norlin (þýð.) (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1929).
* Isocrates, *Isocrates volume 3* La Rue Van Hook (þýð.) (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1945).
Afríska þjóðarráðið

**Afríska þjóðarráðið** er sósíaldemókratískur stjórnmálaflokkur sem hefur verið ráðandi flokkur í Suður-Afríku frá því meirihlutastjórn var mynduð þar fyrst 1994. Flokkurinn var stofnaður 8. janúar 1912 í Bloemfontein til að berjast fyrir auknum réttindum blökkufólks í landinu. 

Afríska þjóðarráðið vann hreinan meirihluta á suður-afríska þinginu í öllum kosningum sem haldnar voru frá lokum aðskilnaðarstefnunnar árið 1994 allt til ársins 2024. Í þingkosningum það ár lenti flokkurinn enn í fyrsta sæti en náði ekki hreinum meirihluta.

## Listi yfir forseta Afríska þjóðarráðsins
* 1912–1917: John Langalibalele Dube 
* 1917–1924: Sefako Mapogo Makgatho
* 1924–1927: Zacharias Richard Mahabane 
* 1927–1930: Josiah Tshangana Gumede 
* 1930–1936: Pixley ka Isaka Seme 
* 1937–1940: Zacharias Richard Mahabane 
* 1940–1949: Alfred Bitini Xuma 
* 1949–1952: James Sebe Moroka
* 1952–1967: Albert John Luthuli 
* 1967–1991: Oliver Reginald Tambo 
* 1991–1997: Nelson Rolihlahla Mandela 
* 1997–2007: Thabo Mvuyelwa Mbeki 
* 2007–2017: Jacob Gedleyihlekisa Zuma 
* 2017–: Matamela Cyril Ramaphosa

## Gengi í þingkosningum

## Tilvísanir
Biskup Íslands

**Biskup Íslands** er æðsti titill vígðs manns innan þjóðkirkjunnar. 

Biskupar Íslands voru lengst af tveir, annar með aðsetur í Skálholti (frá 11. öld) og hinn á Hólum í Hjaltadal (frá 12. öld). Aðsetur biskups er kallað biskupsstóll. Þegar Skálholtsstaður eyddist að mestu í Suðurlandsskjálftanum um aldamótin 1800, var sá stóll lagður niður og Hólastóll líka og var embættisbústaður sameinaðs biskupsembættis fluttur til Reykjavíkur, árið 1801, með nýbyggða Dómkirkjuna sem embættiskirkju.

Fyrr á öldum, á meðan kirkjan réði miklum landareignum, hlunnindum og öðrum landkostum sem henni höfðu áskotnast með ýmsu móti, var embætti biskups mjög valdamikið. Í seinni tíð eru áþreifanleg völd biskups lítil. Alla tuttugustu öld voru biskupar þó áhrifamiklar raddir í samfélaginu. Deilur og hneyksli innan kirkjunnar hafa grafið undan þessum áhrifum á seinustu árum, samhliða því að hneigð þjóðarinnar til kristni og annarrar trúar hefur farið minnkandi.

Núverandi biskup Íslands er Guðrún Karls Helgudóttir. Guðrún tók við embætti 1. júlí 2024 og var vígð til embættisins 1. september það sama ár. 
 
## Tengt efni
* Listi yfir biskupa Íslands
* Listi yfir Skálholtsbiskupa
* Listi yfir Hólabiskupa
Hjörtur Logi Valgarðsson

**Hjörtur Logi Valgarðsson** (f. 27. september 1988) er íslenskur knattspyrnumaður. Hann hóf feril sinn í yngri flokkum FH í stöðu vinstri bakvarðar og lék þar þangað til hann gekk til liðs við IFK Göteborg. Hjörtur Logi hefur leikið 7 U-19 ára landsleiki, 10 U-21 landsleiki og einn A landsleik fyrir Íslands hönd.

## Afrek
* Íslandsmeistari þrisvar sinnum
* Bikarmeistari einu sinni.

Meira um Loga er hægt að nálgast á: http://www.melarsport.is/en/register.php
Nýöld

**Nýöld** kallast það tímabil í mannkynssögunni sem tekur við af miðöldum eða endurreisnartímanum, sé hann talinn sérstakt tímabil. Yfirleitt er nýöld talin hefjast árið 1492, er Kristófer Kólumbus kom til nýja heimsins, en stundum er hún talin hefjast fyrr eða um 1420 með upphafi endurreisnarinnar.

Nýöld skiptist í:
* Árnýöld (frá upphafi nýaldar til upphafs iðnbyltingarinnar um aldamótin 1800)
* Nútíma (frá upphafi iðnbyltingarinnar fram að lokum Síðari heimsstyrjaldarinnar)
* Samtíma (frá lokum Síðari heimsstyrjaldarinnar til dagsins í dag).

Á Íslandi eru endalok miðalda og þar með upphaf nýaldar stundum miðuð við árið 1550 þegar Jón Arason, síðasti kaþólski biskup landsins, var hálshöggvinn ásamt sonum sínum.
Dagfinn Høybråten

**Dagfinn Høybråten** (fæddur 2. desember 1957) er norskur stjórnmálamaður og meðlimur í Kristilega  þjóðarflokknum.

Høybråten var heilbrigðisráðherra Noregs 1997-2000 og 2001-2004. Hann var atvinnu- og félagsmálaráðherra 2004-2006. Árið 2004 var hann kosinn formaður Kristilega þjóðarflokksins. 1. janúar 2007 tók hann við sem forseti Norðurlandaráðs.

Dagfinn Høybråten tók við embætti framkvæmdastóra Norrænu ráðherranefndarinnar 2013.

Sem ráðherra varð Høybråten einkum þekktur fyrir baráttu sína gegn tóbaksreykingum. Hún endaði með því árið 2004 að sett voru ný lög um reykingar sem á þeim tíma voru þau ströngustu á Norðurlöndum.

## Tenglar

* Norðurlandaráð
Stjórnskipunarréttur

**Stjórnskipunarréttur** er svið innan lögfræðinnar sem fjallar um stjórnskipulagið, þrískipting ríkisvaldsins einstakar greinar þess og um forseta íslands.
Sifjaréttur

Orðið **sifjar** eru fornt og táknar skyldleika og tengsl. **Sifjarétturinn** er kallaður fjölskylduréttur víða en hlaut þetta nafn á íslensku. 

Sifjaréttinum er skipt í nokkrar megin greinar. Þær fjalla um hjúskap fólks, sambúð þeirra, um almennan rétt barna og einnig ígrip stjórnvalda samkvæmt barnaverndarrétti. Hér á landi er heildstæð löggjöf á öllum þessum sviðum fyrir utan sambúðarétt.
Vísitala

**Vísitala** er tala sem er fengin með því að vega saman nokkrar stærðir. Vísitölur eru notaðar til að meta breytingar yfir tíma eða milli staða. Dæmi um vísitölur eru verðlagsvísitölur eins og vísitala neysluverðs.

## Tenglar
*
Vetrarólympíuleikarnir 1952

**Vetrarólympíuleikarnir 1952** voru 6. vetrarólympíuleikarnir. Þeir voru settir í Ósló í Noregi 14. febrúar 1952. Þrjátíu lönd sendu fulltrúa á leikana, þar á meðal Ísland sem komst þó ekki á verðlaunapall.
Vetrarólympíuleikarnir 1980

**Vetrarólympíuleikarnir 1980** voru 13. vetrarólympíuleikarnir. Þeir voru settir 14. febrúar 1980 í Lake Placid í New York-fylki í Bandaríkjunum. 37 þjóðir sendu fulltrúa á leikana. Sovétríkin voru sigursælust með tíu gullverðlaun, sex silfur og sex brons. Ísland sendi sex skíðamenn á leikana: þrjá keppendur í svigi og þrjá í skíðagöngu.
Kvikmyndasafn Íslands

**Kvikmyndasafn Íslands** er íslensk ríkisstofnun. Hlutverk hennar er að safna, skrá og varðveita kvikmyndir og prentað efni sem tengist kvikmyndum með einum eða öðrum hætti. Kvikmyndasafn safnar og varðveitir efni bæði frá atvinnukvikmyndagerðarfólki og áhugafólki.

Kvikmyndasjóður Íslands var stofnaður samhliða kvikmyndasafninu árið 1978.

## Tengill
*Heimasíða Kvikmyndasafns Íslands
*Kvikmyndalög
Miðilsgáfa

**Miðilsgáfa** er umdeildur hæfileiki sem á að gera fólki mögulegt að hafa samband við framliðna. Fólk, sem segist hafa miðilsgáfu, starfar stundum sem miðlar og tekur að sér milligöngu um samband við látna ástvini og aðra. Misjafnt er eftir miðlum hvort þeir taka greiðslu fyrir þjónustu sína eða ekki.

## Íslenskir miðlar
Nokkrir tugir miðla starfa á Íslandi við að veita öðrum þjónustu sína fyrir greiðslu, en sumir gera það ókeypis. Þekktastur íslenskra miðla er Þórhallur Guðmundsson, en meðal annarra þekktra má nefna Garðar Jónsson, Hermund Rósinkranz Sigurðsson, Maríu Sigurðardóttur, Skúla Viðar Lórenzson, Valgarð Einarsson og Þórunni Maggý Guðmundsdóttur. Íslenskir miðlar starfa sumir sjálfstætt, en sumir í félögum á borð við Sálarrannsóknafélag Íslands og Sálarrannsóknafélag Akureyrar

## Tenglar
* ''Gerðist uppvís um svik en fólk trúði enn'' , ruv.is, 21. apríl 2022
Kevin Mitnick

**Kevin David Mitnick** (f. 6. ágúst 1963; d. 16. júlí 2023) var frægur tölvuþrjótur sem var handtekinn árið 1995 og dæmdur í margra ára fangelsisvist fyrir að brjótast inn í tölvukerfi tæknifyrirtækja eins og Fujitsu, Motorola, Nokia og Sun Microsystems. Hann losnaði úr fangelsi á skilorði árið 2000 en eitt af skilyrðunum var að hann kæmi ekki nálægt tölvu. Skilorðinu lauk í janúar 2003. Handtaka Mitnicks og sá þungi dómur sem hann hlaut vakti mikla athygli á sínum tíma og voru mjög skiptar skoðanir um réttmæti refsingarinnar. Fjölda vísana í mál Mitnicks er að finna í skáldsögum, kvikmyndum og tölvuleikjum. Árið 1995 kom út bókin *[[Takedown]]* um Mitnick eftir John Markoff og Tsutomu Shimomura og samnefnd kvikmynd kom út árið 2000.
Kristín Ólafsdóttir

**Kristín Ólafsdóttir** (fædd 21. nóvember 1889, dáin 20. ágúst 1971) var íslenskur læknir og fyrsta konan sem lauk prófi í læknisfræði frá Háskóla Íslands. Foreldrar Kristínar voru sr. Ólafur Ólafsson prófastur í Hjarðarholti í Dölum og Ingibjörg Pálsdóttir.

Kristín lauk stúdentsprófi utanskóla frá Latínuskólanum árið 1911 og var þriðja konan á Íslandi sem lauk stúdentsprófi. Hún lauk prófi í læknisfræði frá Háskóla Íslands þann 15. febrúar 1917. Árið 1916 giftist hún Vilmundi Jónssyni lækni sem gegndi embætti landlæknis frá 1931–1959. Kristín og Vilmundur eignuðust þrjú börn, Guðrúnu Vilmundardóttur húsmóður, Ólöfu Vilmundardóttur tannsmið og Þórhall Vilmundarson prófessor við Háskóla Íslands.

Kristín starfaði í Svíþjóð og Danmörku frá 1918–1919 en eftir það á Ísafirði til ársins 1931 er hún hóf störf sem læknir á eigin læknastofu í Reykjavík en stofuna rak hún allt fram á síðustu æviár.

Kristín kenndi heilsufræði við húsmæðraskóla kvenfélagsins Óskar á Ísafirði, hún var ein af stofnendum Félags háskólakvenna árið 1928, sat í skólanefnd Húsmæðraskólans í Reykjavík frá 1941–1946 og í barnaverndarnefnd frá 1946–1952. Kristín samdi nokkur rit um mataræði og heilsu og þýddi auk þess nokkur rit.

Á 100 ára afmæli Háskóla Íslands árið 2011 fékk skólinn portrettmálverk af Kristínu að gjöf og er verkið að finna í aðalbyggingu skólans.

## Tilvísanir
Fokker F50

**Fokker F50** er skrúfuþota frá hollenska flugvélaframleiðandanum Fokker. Hún er knúin tveimur 1864 kílóvatta Pratt & Whitney Canada skrúfuhverfihreyflum. Flugvélin var hönnuð sem arftaki hinnar vinsælu Fokker F27 Friendship. Framleiðsla hófst 1987 og lauk 1996 þegar fyrirtækið var gert upp. Flugleiðir tóku þessa gerð vélar í notkun árið 1992.
Fáni Kanada

**Fáni Kanada** er rauður með hvítum ferningi í miðju þar sem er rautt hlynblað með ellefu oddum. Í Kanada er fáninn kallaður *Maple Leaf Flag* á ensku og *l'Unifolié* á frönsku.

Hinn þekkti Union Jack var um langt skeið formlegur fáni Kanada en á 20. öld voru lengi deilur um hvort ætti að skipta um fána og þá hvernig sá fáni ætti að vera. Nokkrar samkeppnir voru haldnar um nýjan fána en það var ekki fyrr en 22. október 1964 sem kanadíska þingið ákvað að velja núverandi fána sem var hugmynd George Standley. Elísabet 2. Englandsdrottning tók fánann formlega upp 15. febrúar 1965.

Frá 1921 hafa rauður og hvítur verið „opinberir litir“ Kanada eftir að Georg 5. konungur lýsti því yfir að rauði liturinn kæmi úr Andrésarkrossinum á enska fánanum og hvítur úr skjaldarmerki Frakkakonungs frá tímum Karls 7. Hlynurinn hefur lengi verið eitt af þjóðartáknum Kanada.
Trypsín

**Trypsín** er meltingarensím í efsta hluta mjógirnisins sem meltir prótín með því að klippa langar keðjur amínósýra í minni bita. Það er serínpróteasi af gerð PA-próteasa og finnst í meltingarkerfi margra hryggdýra þar sem það hvatar vatnsrof á prótínum. Trypsín er ensím sem brisið seytir á óvirku formi (sem trypsínógen) út í smáþarmana þegar próteinrík fæða berst í skeifugörnina. Trypsín klýfur prótín í minni peptíð aðallega við karboxýlhluta amínósýranna lýsíns og arginíns. Trypsín er notað víða í líftækniferlum.

Trypsín var uppgötvað árið 1876 af þýska lífeðlisfræðingnum Wilhelm Kühne. 

## Tilvísanir
Tryggvi Emilsson

**Tryggvi Emilsson** (20. október 1902 – 6. mars 1993) var íslenskur rithöfundur. Helsta verk hans er sjálfsævisaga sem kom út í þremur bindum á áttunda áratug tuttugustu aldarinnar. Hún var tilnefnd til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs.

## Ritverk
### Sjálfsævisagan
* *Fátækt fólk. Æviminningar. Fyrsta bindi.* Mál og menning. Reykjavík 1976. (Endurprentuð 1977 og 1978.)
* *Baráttan um brauðið. Æviminningar. Annað bindi.* Mál og menning. Reykjavík 1977. (Endurprentuð 1978 og 1982.)
* *Fyrir sunnan. Æviminningar. Þriðja bindi.* Mál og menning. Reykjavík 1979.
* *Arm sein ist teuer. Erinnerungen.* Bruno Kress þýddi. Aufbau-Verlag. Berlin og Weimar 1985.
* *Fátækt fólk. Æviminningar.* Stytt útgáfa. (Þórarinn Friðjónsson hafði umsjón með útgáfunni og ritaði formála.) Kilja. Skerpla. Reykjavík 2002.
* *Fátækt fólk. Æviminningar.* (Þorleifur Hauksson hafði umsjón með útgáfunni og ritaði formála.) Kilja. Forlagið. Reykjavík 2010.
* *Tryggvi Emilsson.* Baráttan um brauðið. Æviminningar. Kilja. Forlagið. Reykjavík 2012

### Ljóðabækur
* *Rímuð ljóð.* Heimskringla. Reykjavík 1967.
* *Ljóðmæli.* Heimskringla. Reykjavík 1971.

### Skáldverk
* *Kona sjómannsins og aðrar sögur.* Mál og menning. Reykjavík 1981.
* *Blá augu og biksvört hempa.* Stofn. Reykjavík 1990.
* *Konan sem storkaði örlögunum.* Stofn. Reykjavík 1991.
* *Pétur prakkari og hestaþjófarnir.* (Barnabók). Gréta V. Guðmundsdóttir gerði myndir. Stofn. Reykjavík 1991.

### Ættfræði
* *Sjómenn og sauðabændur.* Mál og menning. Reykjavík 1988.

### Leikrit
* *Fátækt fólk.* Leikgerð eftir Böðvar Guðmundsson. Leikfélag Akureyrar 1990. Leikstjóri Þráinn Karlsson. Tónlist Þorgrímur Páll Þorgrímsson. Leikmynd Sigurjón Jóhannsson. Aðalhlutverk Árni Tryggvason, Ingvar Gíslason, Arnar Tryggvason, Björn Karlsson, Sunna Borg, Einar Jón Briem, Sóley Elíasdóttir, Emil Gunnar Guðmundsson.

## Tengt efni
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi
* Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs

## Tenglar
* ''Sendir frá sér fyrstu skáldsöguna 88 ára gamall''; grein í Morgunblaðinu 1990
* ''Tryggvi Emilsson - Dánartilkynning''; birtist í Morgunblaðinu 1993
* ''Tryggvi Emilsson - minningargreinar''; birtust í Morgunblaðinu 1993
* ''Tryggvi Emilsson - kveðja''; birtist í Morgunblaðinu 1993
Tvíundatré

**Tvíundatré** (stundum ritað **tvíundartré**) eða **tvíundahrísla** er sértilvik af gagnagrindinni "tré", þar sem hver hnútur getur einungis haft 0, 1 eða tvö börn. Almennt er talað um börn hnútsins sem vinstra-barn og hægra-barn eftir því hvorumegin það er ritað við foreldri sitt.

Ef sérhver hnútur í tvíundatré hefur annað hvort 0 eða 2 börn þá er talað um það sem fullt tvíundatré. 

Efsti hnúturinn í tvíundatrénu, þ.e. sá hnútur sem hefur ekkert foreldri er nefndur *rót*. Hnútur í tvíundatré sem hefur engin börn er kallað *lauf*.

## Útfærsla

Hægt er að útfæra tvíundatré sem safn hnúta þar sem hver hnútur er gagnagrind sem innifelur bendil á vinstra barn og hægra barn. 

## Tvíundarleit

Ef tvíundatré er skilgreint þannig að hver hnútur hafi gildi, gildi vinstra barns er ætíð minna eða jafnt og gildi foreldris, og gildi hægra barns er ætíð stærra eða jafnt og gildi foreldris, þá er talað um tréð sem tvíundarleitartré. Í slíku tré er hægt að framkvæma tvíundarleit sem finnur stak í O(log n) aðgerðum.

## Tilvísanir


## Heimildir
Tré (tölvunarfræði)

**Tré** eða **hrísla** (einnig **hrísluskipan**) er gagnagrind sem kemur víða fyrir í tölvunarfræðum og samanstendur af einum eða fleiri hnútum sem hver um sig getur haft 0 eða fleiri *börn*.  Hvert barn er hnútur sem getur aftur haft 0 eða fleiri börn og svo koll af kolli.  Það er þó sá hængur á að barn getur ekki verið hnútur ofar í trénu, þar eð þá myndi skapast lykkja í gagnagrindinni, og þá væri ekki lengur um *tré* að ræða, heldur *[[net (tölvunarfræði)|net]]*.

Ef þau skilyrði eru sett á tréð að hver hnútur megi hafa að hámarki tvö afkvæmi þá er tréð nefnt tvíundartré.

## Skilgreiningar

* Allir hnútar í tré sem hafa sama foreldri eru *systkyni*.
* Í hverju tré er einn og aðeins einn hnútur sem á ekkert foreldri.  Þessi hnútur er kallaður *rót* trésins.
* Barnslaus hnútur í tré er kallað *lauf*
* Hnútar sem ekki teljast lauf eru kallaðir *innhnútar*
* Hnútur A telst afkomandi hnútar B ef A er barn B, barn barns B, barn barns barns B, o.s.frv.
* Hnútur A telst forfaðir hnútar B ef A er foreldri B, foreldri foreldra B, foreldri foreldra foreldra B, o.s.frv.
* Innhnútur í tré ásamt öllum afkomendum þess er kallað *[[undirtré]]*

## Að ferðast um tréð

Ef þurfa þykir að skoða hvern hnút í tré þá er slíkt yfirleitt gert með því að *ferðast eftir dýptinni* eða *ferðast eftir breiddinni*.  Þegar ferðast er eftir breiddinni þá skoðum við öll systkini hnúts áður en við skoðum börn hnútsins, en þegar við ferðumst eftir dýptinni þá skoðum við fyrst öll börn tiltekins hnúts áður en við skoðum systkinahnúta hans.

## Tilvísanir
*
Super Nintendo Entertainment System

**Super Nintendo Entertainment System**, einnig þekkt sem **Super Nintendo**, **Super NES** eða **SNES** (borið fram annaðhvort sem orð eða skammstöfun), er 16-bita leikjatölva gefin út af Nintendo í Norður-Ameríku, Brasilíu, Evrópu og Ástralíu. Í Japan og Suð-Austur Asíu er hún þekkt sem Super Family Computer eða Super Famicom. Í Suður Kóreu er hún þekkt sem Super Comboy og var dreifð af Hyundai Electronics.

SNES var önnur leikjatölva Nintendo, á eftir Nintendo Entertainment System (NES). Þar sem fyrri útgáfan hafði rembst við að ná vinsældum í PAL löndunum og stórum hlutum í Asíu, SNES náði vinsældum alls staðar, þó það náði ekki jafn miklum vinsældum í Suð-austur Asíu og Norður-Ameríku útaf andstæðingnum, Sega Mega Drive leikjatölvunni (gefin út í Norður-Ameríku sem Genesis). Þrátt fyrir að byrja seint náði SNES að verða mest selda leikjatölvan á 16-bita tímabilinu.
Þórhallur Guðmundsson

**Þórhallur Guðmundsson** (f. 1961), oftast kallaður **Þórhallur miðill**, er íslenskur spámiðill. Hann stundar svokölluð miðilsstörf og var sagður hafa miðilsgáfu. Hann er einn þekktasti núlifandi starfandi miðill Íslands og var með þætti í fjölmiðlum þar til upp komst um kynferðisbrot hans gagnvart skjólstæðingi. Þórhallur var dæmdur í 18 mánaða fangelsi árið 2021 vegna brots sem framið var 2010. Þórhallur hefur verið sakaður um mörg fleiri brot gegn ungum skjólstæðingum.

Þórhallur starfaði í útvarpi og sjónvarpi í á annan áratug. Þáttur hans „Lífsaugað“ hefur verið á dagskrá Bylgjunnar og Stöðvar tvö, Lífsaugað fluttist yfir á norðlensku útvarpsstöðina VOICE í ágúst árið 2006 en hætti í loftinu í maí árið 2008. Árið 2015 fór Þórhallur í þættina Bresti á Stöð 2 en þar reyndi þáttastjórnandi á miðilshæfileika.

Hann hefur einnig starfað bæði með Sálarrannsóknafélagi Reykjavíkur og Sálarrannsóknafélagi Akureyrar og starfar enn með því fyrrnefnda.

## Tenglar
* Um Lífsaugað á vef Stöðvar tvö 
* Um Lífsaugað á vef Bylgjunnar 
* Um þátt Þórhalls á Voice 987 

## Heimildir
Kvennaguðfræði

**Kvennaguðfræði** er grein innan guðfræði sem leitast við að breyta kynjaímynd guðhugtaksins, þ.e. að guð sé jafn mikil kven- sem karlvera. Kvennaguðfræði er sprottin úr femínisma. **Kvennakirkjan**, stofnuð 1993, er sjálfstæður hópur innan þjóðkirkjunnar, sem byggir starf sitt á kvennaguðfræði.  Séra Auður Eir Vilhjálmsdóttir er fyrsti kvennaguðfræðingur á Íslandi.

## Tenglar
*Grein um kvennaguðfræði

## Tilvisanir
Howard Carter

**Howard Carter** (9. maí 1874 – 2. mars 1939) var enskur fornleifafræðingur þekktastur fyrir að hafa uppgötvað gröf Tútankamons í Konungadalnum við Lúxor í Egyptalandi árið 1922. Hann lærði hjá William Flinders Petrie. Leit hans að gröfinni hófst fljótlega eftir aldamótin 1900. Eftir að hann lauk rannsókn á innihaldi grafhýsisins hætti hann að starfa sem fornleifafræðingur og gerðist forngripasafnari.
Pétur postuli

**Pétur**, einnig þekktur sem **Pétur [[postuli]]**, **Símon Pétur** og **Kefas** var einn af 12 lærisveinum Jesú. Um hann er fjallað í guðspjöllunum og í Postulasögunni í Nýja testamenti Biblíunnar. Pétur var fiskimaður í Galíleu og veiddi í Galíleuvatni áður en hann fór að fylgja Jesú. Hann er talinn hafa verið fyrsti páfi kaþólsku kirkjunnar. Hann var krossfestur í ofsóknum Nerós keisara rómverska ríkisins á hendur kristnum mönnum í Róm 64 eða 67 e.Kr. og var höfuð hans látið snúa niður. Því hefur verið haldið fram að aftökustaðurinn hafi verið þar sem Péturskirkjan stendur nú.
Eskimói

„**Eskimói**“ er orð sem er stundum notað um Inúíta.

## Orðsifjar orðsins eskimói

Á mörgum indíánamálum af Algonquian tungumálaætt eru Eskimóar eða Inúítar nefndir nöfnum sem þýða „þeir sem éta hrátt kjöt“ eða hljóma svipað og orðið eskimói. Ojibwe-indíánar til dæmis nota orðið *êškipot* („sá sem borðar hrátt“ af *ašk-*, „hrátt“, og *-po-*, „að borða“) um Eskimóa. Mjög sennilegt er að Ojibwe hafi tekið að láni úr frönsku orðið eskimói og að franska orðið *esquimaux* (frb. eskímó) hafi einungis hljóðlíkingu með Ojibwe orðum sem þýða „þeir sem éta hrátt kjöt“. En á þeim tíma sem Frakkar fóru að nota þetta orð voru Ojibwe-indíánar ekki í neinu sambandi við Eskimóa. 

Í máli Innu-indíána, sem voru nágrannar Eskimóa á þeim tíma sem Frakkar fóru að notað orðið *esquimaux*, eru hins vegar engin orð sem samsvara þessari þýðingu. Þar að auki átu Innu-indíánar hrátt kjöt á sama hátt og Eskimóar og þess vegna er ekki sérlega líklegt að þeir hafi kennt þá við slíkt mataræði. Ýmsum tilgátum að orðsifjum hefur verið varpað fram gegnum árin en nú hallast flestir tungumálafræðingar að því að orðið eigi uppruna í orði sem þýðir „sá sem gerir snjóþrúgur“. Innu-indíánar nefna Mi'kmaq-þjóðina, granna sína, nafni sem hljómar eins og *eskimo* og hefur þessa þýðingu. Frönsku trúboðarnir og veiðimennirnir sem hófu að kalla Eskimóa *esquimaux* hafa sennilega misskilið við hverja var átt.

## Heimildir
* Mailhot, J. *L'étymologie de «Esquimau» revue et corrigée* Études Inuit/Inuit Studies 2-2:59-70 *1978*

* Goddard, Ives (1984). "Synonymy." In *Arctic*, ed. David Damas. Vol. 5 of *Handbook of North American Indians*, ed. William C. Sturtevant, pp. 5-7. Washington, D.C.: Smithsonian Institution. Cited in Campbell 1997

* Campbell, Lyle (1997). *American Indian Languages: The Historical Linguistics of Native America*, pg. 394. New York: Oxford University Press
Aasiaat

**Aasiaat** (eldri stafsetning: *Ausiait*; áður *Egedesminde*) er fjórði stærsti bærinn á Grænlandi og hluti af sveitarfélaginu Avannaata. Aasiaat er á eyju við suðurströnd Diskóflóa.   

Aasiaat er annað af tveimur byggðarlögum á Grænlandi sem ekki eru að neinu leyti á meginlandinu. Hitt byggðarlagið er Qeqertarsuaq. Við manntal 2017, voru íbúar 3100. Aasiaat er stundum nefndur „hvalabær“ enda má oft sjá hvali í kring um eyjarnar.

Grænlenska nafnið Aasiaat þýðir „köngulóaborg“. Meðalhiti mældist 2003 -11,8&nbsp;°C í febrúar og 9,3&nbsp;°C í júlí. 

## Saga
Fornleifafræðingar álykta að elstu leifar mannlegs lífs á Diskóflóasvæðinu séu frá því um 4000 árum f. Kr. Forfeður núverandi íbúa virðast hafa sest að í Aasiaat og á svæðinu þar í kring á 13. öld. Þetta voru veiðimenn sem ekki höfðu fasta búsetu heldur fluttu allar eigur sínar eftir því hvar best veiði gafst. 

Niels Egede, sonur Hans Egede, sem fyrstur hóf trúboð á Grænlandi, lagði grunninn að þorpinu sem nú heitir Aasiaat árið 1759. Danir nefndu það Egedesminde í höfuðið á honum og notuðu aðstöðuna um tíma til að hindra vöruskiptaverslun Inúíta við evrópska hvalveiðimenn, sem flestir komu frá Hollandi.

## Atvinnulíf
Rækju- og krabbaveiði er aðalatvinnugrein í Aasiaat auk skipasmíða og móttöku ferðamanna.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Vefsvæði Aasiaat 
*Ferðamannaupplýsingar fyrir Aasiaat
Eskimó-aleútísk tungumál

**Eskimó-aleútísk mál** eru tungumálaætt sem töluð er af íbúum á Grænlandi, í heimskautahéruðum Kanada, Alaska og austurhluta Síberíu. Tveir tungumálahópar tilheyra þessari málafjölskyldu, annars vegar svonefnd eskimóatungumál (sem eru kölluð *[[inuítamál]]* á norðurströnd Alaska, í Kanada og á Grænlandi, *[[júpikmál|júpik]]* á vesturströnd Alaska, en *júit* í Síberíu), og hins vegar aleútíska. 

Þó aleútíska og inúítamál séu náskyld er enginn efi á að þar er um að ræða aðskilin tungumál sem þróuðust sitt í hvora áttina fyrir um 3.000 árum. Hins vegar eru tungumálafræðingar (og talendur sjálfir) ekki á einu máli um hvort tala eigi um mállýskur eða sjálfstæð mál innan inuítatungu. Þrátt fyrir að mikill munur sé á milli kjarnamálsvæða eru hvergi skörp skil milli svæða.

## Ættartré
Eskimó-aleútísk mál skiptast í eftirfarandi greinar:
* aleútíska 
** mið- og vesturmállýskur: atkan, attuan, unangan, bering (60-80 talendur)
** austurmállýska: unalaskan, pribilof (400 talendur)
* eskimóamál (júpik, júit, og inuít)
** mið-alaskajúpik (10.000 talendur)
** kyrrahafsjúpik (400 talendur)
** júit eða síberísk júpik (Chaplinon og St. Lawrence-eyja, 1.400 talendur)
** naukan (70 talendur í Síberíu)
** inúítamál eða *inupik* (75.000 talendur)
*** inupiaq (norðurhluti Alaska, 3.500 talendur) 
*** inuvialuktun eða inuktun (vesturhluti Kanada; 765 talendur)
*** inúktitút (austurhluti Kanada; ásamt inuktun og inuinnaqtun, 30.000 talendur)
*** grænlenska (Grænland, 47.000 talendur)
* sirenik (útdautt, var áður talað í Síberíu)

Óvíst er hvernig eskimó-aleútísk mál eru skyld öðrum málaættum en þau eru a.m.k. óskyld öðrum málum frumbyggja Ameríku.

## Ítarefni
* Alaska Native Language Center 
* The Indigenous Languages of Alaska and Siberia
Handritafræði

**Handritafræði** er fræðigrein sem fjallar um handrit og forna skrift, óháð tungumáli. Handritafræði er á vissan hátt undanfari textafræðinnar. Á Stofnun Árna Magnússonar eru stundaðar rannsóknir í handritafræði.
GameCube

**GameCube** var fjórða leikjatölva Nintendo, í sjöttu kynslóð leikjatölva sem sagt sömu kynslóð og Dreamcast frá Sega, PlayStation 2 frá Sony og Xbox, frá Microsoft. GameCube var ódýrust af þeirri kynslóð. Hún var fyrsta leikjatölva Nintendo til að nota diska. Hún var gefin út 14. september 2001 í Japan, 18. nóvember 2001 í Norður-Ameríku, 3. maí 2002 í Evrópu og 17. maí 2002 í Ástralíu. Seint á árinu 2006 kom út arftaki hennar, Wii, sem spilar GameCube leiki og getur notað minniskubba, stýripinna og suma aðra hluti.

Nintendo GameCube hefur selst í yfir 21.20 milljón eintökum 30. september 2006.
Listi yfir stærstu borgir Evrópusambandsins eftir fólksfjölda innan borgarmarka

Eftirfarandi er **listi yfir 100 stærstu borgir innan [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]**. Einungis er miðað við fólksfjölda innan borgarmarka en ekki stórborgarsvæði. Á listanum eru einungis borgir í ríkjum innan ESB en engar aðrar evrópskar borgir (t.d. Moskva, Osló, Reykjavík, Bern og Zürich).

## 100 stærstu borgirnar

Höfuðborgir eru *feitletraðar*.

## Aðrar markverðar borgir
* *[[Brussel]]* — höfuðborg Belgíu og stundum nefnd óopinber höfuðborg Evrópusambandsins er langt frá því að komast á listann en í borginni búa um 187.000 manns (2022). Á stórborgarsvæði Brussel býr yfir 1,2 milljón.
* Bordeaux, Frakklandi — flestir íbúar Bordeaux-stórborgarsvæðisins búa í úthverfum, innan borgarmarka búa um 260.000 (2020).
* *[[Ljubljana]]* — höfuðborg Slóveníu; íbúar eru um 295.000 (2020).
* **[[Lúxemborg (borg)|Lúxemborg]]** — höfuðborg Lúxemborgar; íbúar eru um 133.000 (2023).
* Nantes, Frakklandi — flestir íbúar Nantes-stórborgarsvæðisins búa í úthverfum, innan borgarmarka búa um 320.000 (2019).
* **[[Nicosia]]** — höfuðborg Kýpur; íbúar eru um 50.000 (2020). Borgin er þriðja stærsta borg Kýpur.
* Lille, Frakklandi — flestir íbúar Lille-stórborgarsvæðisins búa í úthverfum, innan borgarmarka búa um 235.100 (2019).
* Porto, Portúgal — 232.000 (2020) — næststærsta borgin í Portúgal og eitt stærsta stórborgarsvæðið við Atlantshafsströnd Evrópu.
* Strasbourg, Frakklandi — önnur mikilvæg borg í stjórnsýslu Evrópusambandsins; íbúar voru um 290.000 2020.
* **[[Valletta]]**, Möltu — höfuðborg Möltu; íbúar eru um 5.800 (2019). Stærsta borg Möltu er Birkirkara með tæpa 25.000 íbúa.
* Feneyjar, Ítalíu — Íbúar voru 260.000 2020.
* Cork, Írlandi — næststærsta borg Írlands með um 222.000 íbúa (2019). 
* Almere, Hollandi — með um 216.000 íbúa 2021.

## Heimildir
Grundarhverfi

**Grundarhverfi** er þéttbýli á Kjalarnesi við rætur Esju sem tilheyrir 10. hverfi Reykjavíkur: Kjalarnesi. Hverfið heitir eftir bænum Grund sem var hjáleiga úr landi Vallár. Íbúar hverfisins voru um 530 árið 2024.

Klébergsskóli og Klébergslaug eru í hverfinu.

## Tilvísanir
Game Boy línan

**Game Boy línan** er handleikjatölva með rafhlöðu og er gefinn út af Nintendo. Það er ein af mest seldu leikjatölvu línu, með meira en 188 milljón eintök seld um allan heim. Upprunalega Game Boy hefur selst í 70 milljón eintökum, meðan Game Boy Color hefur selst í 50 milljón eintökum. Game Boy Advance hefur náð að seljast í yfir 76.79 milljón eintökum 30. september 2006. Einnig eru til Game Boy SP og Game Boy Micro.
Híerónýmusarklaustrið (Lissabon)

**Híerónýmusarklaustrið í Lissabon** (portúgalska: *Mosteiro dos Jerónimos*) er staðsett í Betlehemshverfinu í Lissabon, Portúgal. Klaustrið var, árið 1983, sett á Heimsminjaskrá UNESCO ásamt Betlehemsturninum. Bygging klaustursins hófst árið 1450, við upphaf landafundatímans í sögu Portúgals. Klaustrið var opnað 1495.


Belem-Mosteiro dos Jeronimos-06-Suedfront-2011-gje.jpg
Belem-Mosteiro dos Jeronimos-20-Suedportal-2011-gje.jpg
Belem-Mosteiro dos Jeronimos-Kirche-04-2011-gje.jpg
Belem-Mosteiro dos Jeronimos-Kirche-16-Glasfenster-2011-gje.jpg
Belem-Mosteiro dos Jeronimos-Kreuzgang-192-2011-gje.jpg
Belem-Mosteiro dos Jeronimos-Kreuzgang-204-2011-gje.jpg
Belem-Mosteiro dos Jeronimos-Kreuzgang-172-2011-gje.jpg
Belem-Mosteiro dos Jeronimos-Refektorium-02-2011-gje.jpg
Gil Eanes

**Gil Eanes** var portúgalskur landkönnuður sem sigldi meðfram ströndum Afríku og náði árið 1433 að Kanaríeyjum.
Sá Carneiro-flugvöllur

**Sá Carneiro-flugvöllur** (port. Aeorporto Internacional Dr. Francisco Sá Carneiro) er alþjóðaflugvöllur borgarinnar Porto í Portúgal. Flugvöllurinn er staðsettur um það bil 11 kílómetra frá miðbænum og er þriðji stærsti flugvöllur landsins með tilliti til flugfarþega.

Flugvöllurinn er nefndur í höfuðið á fyrrum forsætisráherra landsins, Francisco Sá Carneiro, sem, eins kaldhæðnislegt og það hljómar, lést í flugslysi á leið til flugvallarins sem síðar hlaut nafn hans.