open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ofviðrið

***Ofviðrið*** er leikrit eftir William Shakespeare talið skrifað 1610-1611. Sumir telja það síðasta leikritið sem Shakespeare skrifaði einn. Leikritið gerist á fjarlægri eyju þar sem útlægur hertoginn af Mílanó, Prosperó, notar galdur til að skapa ofviðri þannig að skip sem ber Antóníó svikulan bróður hans, Alfonsó konunginn af Napólí og Ferdinand, son hans, strandar við eyjuna. Hann nær þannig fram réttlæti gagnvart þeim sem rændu hann hertogadæminu. Ferdinand prins og dóttir Prosperós, Míranda, verða ástfangin. Aðrar persónur í leikritinu eru þjónustuandinn Aríel, Kalíban, þræll Prosperós, trúi ráðgjafinn Gonsaló, hirðfíflið Trinkúló og drykkfelldi brytinn Stefanó.

Leikritið er rómansa sem nýtir sér hluti úr tragíkómedíum, sem þá voru nýjar af nálinni, grímuleikjum sem voru í tísku við ensku hirðina á 16. og 17. öld og ítalska gamanleiknum (*commedia dell'arte*). Meðal samtímarita sem talið er að hafi haft áhrif á samningu leikritsins eru *[[Naufragium]]* eftir Erasmus frá Rotterdam sem kom út í enskri þýðingu árið 1606 og *[[De orbe novo]]* eftir Pietro Martire. Eins hafa sumir bent á hliðstæður við frásögn William Strachey af skipbroti skipsins *[[Sea Venture]]* á eyjunni Bermúda árið 1609 og landnámi Englendinga þar. Auk þess er ein af ræðum Gonsalós tekin beint upp úr ritgerð eftir Michel de Montaigne og stór hluti af ákæru Prosperós fenginn úr ræðu Medeu í *[[Ummyndanir|Ummyndunum]]* Ovidiusar.

## Eitt og annað
* Nafn bókarinnar *[[Veröld ný og góð]]* eftir Aldous Huxley er fengið úr ræðu Míröndu í leikritinu.
Eiríkur hinn smámælti og halti

**Eiríkur Eiríksson** (1216 — 2. febrúar 1250), oft nefndur **Eiríkur hinn smámælti og halti** en einnig *Eiríkur 9.* (sjálfur kallaði hann sig *Eirík 3.*) var konungur Svíþjóðar tvisvar, fyrst í bernsku 1222-1229 og svo aftur frá 1234 til dauðadags.

Eiríkur var einkasonur Eiríks Knútssonar konungs og Ríkissu, dóttur Valdimars mikla Knútssonar Danakonungs. Hann fæddist eftir lát föður síns. Páfinn vildi að Eiríkur tæki við af föður sínum en Jóhann Sörkvisson, sem þá var 15 ára, var kjörinn konungur því sænskum aðalsmönnum leist ekki á að hafa ómyndugan konung í hásæti í mörg ár. Jóhann dó hins vegar 10. mars 1222 og þá var Eiríkur tekinn til konungs. Frændur hans og aðrir aðalsmenn. stýrðu ríkinu og þar bar mest á Knúti langa Hólmgeirssyni.

Árið 1229 var Eiríki steypt af stóli eftir orrustuna við Olustra og Knútur langi lét krýna sig konung. Eiríkur flúði til Danmerkur á náðir Valdimars sigursæla móðurbróður síns og dvaldi þar næstu fimm árið. En árið 1234 dó Knútur og Eiríkur sneri þá aftur og var konungur til dauðadags 1250.

Kona Eiríks var Katrín Súnadóttir, dótturdóttir Sörkvis yngri. Þau voru barnlaus. Systir Eiríks, Ingibjörg, hafði gifst Birgi Magnússyni, síðar jarli, árið 1236 og var elsti sonur þeirra, Valdimar, kjörinn konungur að Eiríki látnum. Hann var þá um ellefu ára gamall og var faðir hans ríkisstjóri og hélt í raun um stjórnartaumana í Svíþjóð þar til hann lést 1266.

## Heimildir
* 
*
Knútur Eiríksson

**Knútur Eiríksson**  d. 1195/1196) var konungur Svíþjóðar frá 1167. Fyrstu árin barðist hann um völd við þá Kol og Búrisláf Sörkvissyni en frá 1172/1173 var hann einn konungur.

Knútur var sonur Eiríks konungs helga og Kristínar konu hans. Hann var barn að aldri þegar faðir hans var drepinn og varð að flýja land undan óvinum hans. Árið 1167 sneri hann aftur til Svíþjóðar og felldi þá Karl konung Sörkvisson. Næstu árin háði hann stríð við frændur hans, Kol Sörkvisson og Búrisláf Sörkvisson en þeir gerðu í sameiningu kröfu til krúnunnar. Árið 1172 eða 1173 hafði honum þó tekist að fella þá báða og var eftir það einn konungur Svíþjóðar til dauðadags, eða í meira en tuttugu ár.

Knútur gerði, eða jarl hans, Birgis Brosa, fyrir hans hönd, fyrsta verslunarsamninginn sem Svíar gerðu við erlent ríki. Hann var einnig í samskiptum við Hinrik 2. Englandskonung, sem sendi honum hertygi að gjöf. Hann átti góð samskipti við Sverri Noregskonung og gifti honum systur sína, Margréti, árið 1185.

Knútur giftist um 1160. Nafn og ætt konu hans er óþekkt en þess hefur verið getið til að hún hafi verið dóttir Jóhanns Sörkvissonar, sonar Sörkvis eldra. Varðveist hefur bréf sem konungur skrifaði páfanum árið 1193, þar sem fram kemur að árið 1190 hafði drottningin veikst alvarlega og vart verið hugað líf. Hafði hún þá heitið skírlífi ef hún læknaðist. Það gerðist og nú vildu þau hjónin fá hana leysta undan heitinu. Páfinn svaraði því að hún skyldi standa við heit sitt og neyddist drottningin þá til að leggja niður kórónuna og ganga í klaustur.

Þegar Knútur féll frá um 1196 voru synir hans fjórir enn allir á barnsaldri og Birgir Brosa kom því til leiðar að Sörkvir yngri, sonur Karls Sörkvissonar, var kjörinn konungur. Þegar synir Knúts uxu úr grasi reyndu þeir að ná ríki föður síns aftur og þrír þeirra, Jón, Knútur og Jóar, féllu í orrustunni við Älgarås í nóvember 1205. Eiríkur komst einn undan og varð síðar konungur Svíþjóðar.

## Heimildir
* 
*
Lambastaðir

**Lambastaðir** var bær á sunnanverðu Seltjarnarnesi, ein helsta jörðin í Seltjarnarneshreppi hinum forna, útvegsjörð, prestssetur og um tíma biskupssetur. Í landi Lambastaða hófst fyrsta þéttbýlismyndun í landi núverandi sveitarfélags, snemma á 20. öld.

Reykjavíkurprestur sat á Lambastöðum um 200 ára skeið. Þegar séra Geir Vídalín varð biskup Skálholtsbiskupsdæmis 1797 og flytja átti biskupsdæmið til Reykjavíkur fékkst ekki húsnæði fyrir biskupinn í kaupstaðnum og varð því úr að hann sat áfram á Lambastöðum og var þar biskupssetur um tíu ára skeið. Raunar mun Geir líka hafa viljað vera um kyrrt, þótti betra að stunda búskap á Lambastöðum en í kaupstaðnum og „Seltirningar siðugri en þeir í Vík“. Séra Brynjólfur Sívertsen, sem tók við af Geir sem dómkirkjuprestur, settist að í Seli.

Geir biskup var afar gestrisinn og gjöfull við þurfamenn og var mikil umferð að Lambastöðum og margir sem fengu þar mat. Sagt er að Geir hafi einhverntíma sagt að það væru tveir staðir þar sem aldrei slokknaði eldur, í helvíti og á Lambastöðum, og átti þá við að þar væri stöðugt verið að elda mat handa gestum og gangandi. Árið 1807 var svo komið að Geir, sem  þá var orðinn biskup alls Íslands, varð gjaldþrota. Var honum þá gert að flytja frá Lambastöðum og í Aðalstræti 10, þar sem honum voru skammtaðar ákveðnar vörur til lífsviðurværis.

Þegar Seltjarnarneshreppur hinn nýi var stofnaður 1948 bjuggu þar um 500 manns, langflestir í Lambastaðahverfi. Landamerki Reykjavíkur og Seltjarnarness eru enn í dag að mestu hin sömu og gömlu landamerkin milli Víkur annars vegar og Lambastaða og Eiðis hins vegar.

## Heimildir
*
Eiríkur Knútsson

**Eiríkur Knútsson** (d. 10. apríl 1216), einnig nefndur *Eiríkur 10.* og *Eiríkur 2.*, var konungur Svíþjóðar frá 1208 til dauðadags. Hann var sonur Knúts Eiríkssonar Svíakonungs og konu hans, en nafn hennar er óvíst.

Fæðingarár Eiríks er óþekkt en hann og bræður hans þrír, Jón, Knútur og Jóar, voru allir börn eða unglingar þegar faðir þeirra dó og var því enginn þeirra tekinn til konungs, heldur varð Sörkvir yngri, sonur Karls Sörkvissonar sem verið hafði konungur á undan Knúti, næsti konungur. Bræðurnir bjuggu áfram við hirðina, allt til 1203, en þegar þeir fullorðnuðust fóru þeir að gera kröfur til krúnunnar. Sörkvir sinnti því ekki og bræðurnir fóru til Noregs. Þar fengu þeir stuðning og sneru aftur með herlið 1205 en biðu ósigur í orrustunni við Älgarås. Þar féllu hinir bræðurnir þrír en Eiríkur komst undan og flúði til Noregs. 

Þar dvaldi hann næstu þrjú ár en kom aftur 1208 með herlið og vann sigur á Sörkvi. Sörkvir komst undan og reyndi að vinna ríkið aftur en féll í orrustunni við Gestilren 1210. Í nóvember sama ár var Eiríkur krýndur konungur Svíþjóðar og er það fyrsta krýningin sem vitað er um með vissu í Svíþjóð. Þegar Snorri Sturluson var í Svíþjóð árið 1219 var honum gefið merki það (fáni) sem borið hafði verið fyrir herliði Eiríks í orrustunni við Gestilsvein (Gestilren).

Um það leyti sem Eiríkur var krýndur gekk hann að eiga Ríkissu, dóttur Valdimars mikla Knútssonar Danakonungs og systur Valdimars sigursæla, sem þá var orðinn konungur, og bætti það mjög samskiptin við Danmörku, sem fram að því hafði stutt konunga af Sörkvisætt.

Fátt er vitað um ríkisstjórnarár Eiríks en árið 1216 staðfesti Innósentíus III páfi, sem fram að því hafði verið hlutlaus í deilum Eiríks- og Sörkvisætta, rétt Eiríks til yfirráða, ekki bara yfir Svíþjóð, heldur einnig til þeirra svæða sem honum tækist að vinna af heiðingjum. Bréfið gagnaðist þó lítt því það barst ekki fyrr en eftir lát Eiríks og þá hafði Jóhann Sörkvisson verið tekinn til konungs en ekki sonur Eiríks, Eiríkur hinn smámælti og halti, sem fæddist eftir lát föður síns.

Auk Eiríks áttu Eiríkur Knútsson og Ríkissa drottning að minnsta kosti þrjár dætur. Ein þeirra var Ingibjörg, sem giftist Birgi jarli Magnússyni og var móðir konunganna Valdimars Birgissonar og Magnúsar hlöðuláss.

## Heimildir
* 
*
Sörkvir eldri

**Sörkvir eldri** (d. 25. desember 1156) var konungur í Svíþjóð frá því um 1130 og til dauðadags. Hann var ættfaðir Sörkvisættar. Hann var auðugur höfðingi frá Austur-Gautlandi og hét faðir hans Kolur samkvæmt Skáldatali. Hann var hylltur sem konungur skömmu eftir 1130 og vann síðan Vestur-Gautland af Magnúsi sterka, syni Níelsar Danakonungs.

Sörkvir var konungur í um 26 ár en fátt er þó vitað um hann. Samkvæmt rússneskum heimildum urðu átök á milli Svía og Garðaríkis 1142 en þá hafði friður ríkt þar á milli í heila öld. Sörkvir styrkti ríki sitt og völd með giftingum. Fyrri kona hans var Úlfhildur Hákonardóttir, ekkja Inga yngri, sem var konungur Svíþjóðar 1110-1125. Hún var af norskri höfðingjaætt og styrkti Sörkvir því bæði tengsli við Noreg og við ætt Inga konungs. Raunar hafði hún í millitíðinni verið gift Níels Danakonungi en sagði skilið við hann. Seinna giftist Sörkvir Ríkissu af Póllandi, sem áður hafði verið gift Magnúsi sterka og síðan Volodar fursta af Minsk.

Sörkvir er sagður hafa átt í stríði við Svein Eiríksson Danakonung upp úr 1150. Knútur stjúpsonur hans, sonur Ríkissu og Magnúsar sterka, var meðkonungur Sveins, sem lét svo drepa hann 1157. Þá hafði Sörkvir sjálfur verið drepinn en það gerðist á jóladag 1156, þegar hann var að fara til morgunmessu. Morðinginn var hestasveinn hans. Grunur lék á Magnús Hinriksson stæði að baki morðinu, en hann gerði kröfu til krúnunnar sem dóttursonur Inga hins yngri. Það var þó Eiríkur helgi sem varð konungur eftir Sörkvi en Magnús lét drepa hann nokkrum árum síðar og varð sjálfur konungur skamma hríð.

Með Úlfhildi átti Sörkvir meðal annars synina Jóhann, sem var drepinn vegna kvennaráns sem hann framdi, og Karl, sem varð konungur Svíþjóðar 1161, og dótturina Ingigerði, sem giftist stjúpbróður sínum, Knúti Magnússyni Danakonungi. Þau voru barnlaus. Með Ríkissu átti Sörkvir soninn Búrisláf og einnig átti hann son sem Kolur hét en óvíst er hver móðir hans var. Báðir gerðu þeir kröfu til krúnunnar en féllu fyrir Knúti konungi Eiríkssyni.

## Heimildir
* 
*
Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1996

**Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1996** var 41. skipti sem Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva var haldin en hún var haldin í Spektrum í Ósló í Noregi 18. maí árið 1996. Haldin var undankeppni í mars 1996 þar sem að lögum var fækkað úr 29 í 23. Rússland,Ísrael,Danmörk,Þýskaland & Ungverjaland duttu út. Rúmenía ætlaði að koma aftur eftir hlé 1995 og Makedónía ætlaði að gera frumþáttöku en duttu bæði löndin út. Þýskaland og Ungverjaland hefðu dottið út vegna lélegs árangurs 1995 en Danmörk,Rúmenía,Rússland og Makedónía hefðu getað verið með. Hugsanlega hefðu Portúgal,Belgía og Bosnía og Hersegóvinía dottið út í staðinn fyrir löndin fyrir utan Þýskaland og Ungverjaland en árangur Portúgals þetta ár var sá besti hingað til.
Alþjóðahugverkastofnunin

**Alþjóðahugverkastofnunin** (enska: *World Intellectual Property Organization* eða **WIPO**) er ein af 16 sérhæfðum stofnunum innan Sameinuðu þjóðanna með höfuðstöðvar í Genf, Sviss. Stofnunin var sett á fót árið 1967 til að „hvetja sköpun og stuðla að vernd hugverkaréttinda um allan heim“. 

Aðildarríki WIPO eru 184 talsins eða nánast öll þau ríki sem eru aðilar að Sameinuðu þjóðunum. Stofnunin hefur yfirumsjón með 24 alþjóðasamningum. Núverandi forstöðumaður er Daren Tang frá Singapúr sem tók við embætti árið 2015. Stofnunin hefur nokkra sérstöðu meðal stofnana Sþ þar sem mest af tekjum hennar kemur ekki frá aðildarríkjunum heldur í gegnum rekstur alþjóðaskrifstofu stofnunarinnar sem rekur kerfi fyrir beitingu hugverkaréttinda og skráningu hugverka (Samstarfssamningur um einkaleyfi (PCT), Alþjóðlegt skráningarkerfi vörumerkja (Madrídarkerfið) og Hagsamþykktin um alþjóðlega skráningu iðnhönnunar (Hag-kerfið)). 

Forveri WIPO var alþjóðastofnunin *Bureaux Internationaux Réunis pour la Protection de la Propriété Intellectuelle* (BIRPI) sem var sett á stofn árið 1893 til að hafa umsjón með Parísarsamþykkt um vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar frá 1883 og Bernarsáttmála til verndar bókmenntum og listaverkum frá 1886. Alþjóðahugverkastofnunin var stofnuð með Samningi um stofnun Alþjóðahugverkastofnunarinnar sem gekk í gildi árið 1970. Stofnunin varð ein af stofnunum Sameinuðu þjóðanna árið 1974.
Bernarsáttmáli til verndar bókmenntum og listaverkum

**Bernarsáttmáli til verndar bókmenntum og listaverkum** oftast kallaður aðeins **Bernarsáttmálinn** er alþjóðasamningur sem fjallar um gagnkvæma vernd höfundaréttar í aðildarlöndum. Fyrsta útgáfa samningsins var samþykkt í Bern í Sviss árið 1886. Grunnstoðir sáttmálans eru gagnkvæmni milli ríkja (þ.e. að erlend verk njóti sömu verndar og innlend í hverju landi) og sjálfvirkni réttarins sem má ekki vera háður neinum formlegum skilyrðum eins og t.d. skráningu verksins.

Sáttmálinn var saminn að undirlagi Victors Hugo og samtakanna Association Littéraire et Artistique Internationale. Hann byggist á franska höfundaréttarhugtakinu *droit d'auteur* sem felur í sér að höfundaréttur verður til sjálfkrafa um leið og hugmynd verður að hugverki með því að henni er fengið fast form en *copyright*-löggjöfin fól þá í sér að höfundur þurfti að sækja sérstaklega um eða tilkynna um höfundarétt. Sáttmálinn var saminn í kjölfarið á Parísarsamþykkt um vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar frá 1883 sem fjallaði um hin svið hugverkaréttar: einkaleyfi, vörumerki og verndun iðnhönnunar. 

Upphaflega var Bernarsáttmálinn með eigin stofnun líkt og Parísarsáttmálinn en 1893 sameinuðust þær í eina Sameinaða stofnun um vernd hugverkaréttinda. 1967 var nafni þessarar stofnunar breytt í Alþjóðahugverkastofnunin (WIPO) sem varð stofnun innan Sameinuðu þjóðanna árið 1974. 

Bernarsáttmálinn hefur verið endurskoðaður nokkrum sinnum frá upphafi: í París 1896, Berlín 1908, Bern 1914, Róm 1928 (sæmdarréttur og gildistími 50 ár frá dauða höfundar), Brussel 1948 (kvikmyndir og ljósmyndir), Stokkhólmi 1967 (þriggja skrefa prófið fyrir undanþágur frá einkarétti höfundar), París 1971 og endurskoðaður 1979. Bretland undirritaði sáttmálann árið 1887 en staðfesti ekki stóra hluta hans fyrr en með *Copyright, Designs and Patents Act* árið 1988. Bandaríkin neituðu lengi vel að undirrita samninginn þar sem hann fól í sér miklar breytingar á bandarískum höfundalögum. Bandaríkin urðu fyrst aðilar að samningnum árið 1989. 

Ísland undirritaði samninginn fyrst 7. september 1947 löngu á eftir hinum Norðurlöndunum sem höfðu lengi kosið að virða sáttmálann gagnvart íslenskum höfundum en bentu jafnan á að Íslendingar gerðu ekki hið sama gagnvart öðrum. Rithöfundafélag Íslands og Bandalag íslenskra listamanna höfðu barist fyrir því að Ísland gerðist aðili að Bernarsambandinu frá því á 3. áratugnum. Fullgilding fól í sér breytingar á lögum um rithöfundarétt og prentfrelsi. Endurskoðaður texti Bernarsáttmálans frá 1971 var útfærður með sérstökum höfundalögum 1972.

## Tengt efni
* Genfarsamþykkt um höfundarétt 
* Samningur Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um hugverkarétt í viðskiptum (TRIPS)
* Höfundaréttarsáttmáli Alþjóðahugverkastofnunarinnar
Blog.is

**blog.is** er íslenskt bloggsvæði sem Árvakur hf á og rekur.

Bloggsvæðið tengist fréttamiðlinum mbl.is en bloggarar geta tengt fréttir af mbl.is inn á bloggsíður sínar. Um árabil hefur blog.is verið fjölsóttasti íslenski bloggvefurinn.

## Tenglar
* blog.is
Minþakseyri

**Minþakseyri** var forn höfn í Vestur-Skaftafellssýslu. Þangað voru hafskipasiglingar. Nákvæm staðsetning hennar er ekki þekkt en hún er nefnd í landnámu.

## Frásögn ''Landnámu''

"Ingólfur tók þar land, er nú heitir Ingólfshöfði, en Hjörleif rak vestur fyrir land, og fékk hann vatnfátt. Þá tóku þrælarnir írsku það ráð að hnoða saman mjöl og smjör og kölluðu það óþorstlátt. Þeir nefndu það minnþak. En er það var tilbúið, kom regn mikið, og tóku þeir þá vatn á tjöldum. En er minnþakið tók að mygla, köstuðu þeir því fyrir borð, og rak það á land, þar sem nú heitir Minnþakseyri. Hjörleifur tók land við Hjörleifshöfða, og var þar þá fjörður, og horfði botninn inn að höfðanum." Minþakseyri var samkvæmt þessu á milli Ingólfshöfða og Hjörleifshöfða. Á korti frá 1595 finnst hún sett vestan við Kúðafljót, óvíst um nákvæmni. Hún gæti hafa horfið í Kötlugosum.

## Tilvísanir
Eyjólfur Sæmundsson

**Eyjólfur Sæmundsson** (d. 1158) í Odda á Rangárvöllum var prestur og ef til vill goðorðsmaður.

## Sturlunga
Í ættartölum framarlega í Sturlungusafninu stendur: „Sæmundur hinn fróði átti Guðrúnu, dóttur Kolbeins Flosasonar. Þeirra börn voru þau Eyjólfur prestur og Loftur prestur og Loðmundur og Þórey, er átti Þorvarður Ólafsson.“ Í 126. kafla af *Íslendingasögu* í sama safni stendur, að Eyjólfur Sæmundarson hafi átt hálfan Oddastað, sem Loftur og Loðmundur bræður hans hafi tekið í arf. 

## Þorláks saga
Í þriðja kafla af *Þorláks sögu hinni elstu* stendur, að móðir Þorláks biskups vildi koma honum til mennta, og „réðust þau mæðgin í hinn æðsta höfuðstað í Odda undir hönd Eyjólfi presti Sæmundarsyni, er bæði hafði höfðingsskap mikinn og lærdóm góðan, gæsku og vitsmuni gnægri en flestir aðrir. Og heyrðum vér hinn sæla Þorlák það vitni bera honum, að hann þóttist trautt þvílíkan dýrðarmann reynt hafa sem hann var... svo bar oft til, þá er vér hældum hans góðum háttum, að hann kvað það vera siðvenjur Eyjólfs fóstra síns Sæmundarsonar... Eyjólfur virti Þorlák mest allra sinna lærisveina um það allt, er til kennimannsskapar kom...“ Eyjólfur kann að hafa hvatt og styrkt Þorlák til að stunda sem nýlega vígður prestur framhaldsnám í París.

## Tilvísanir
Álftaver

**Álftaver** er lítil og flatlend sveit í Vestur-Skaftafellssýslu, vestan við Kúðafljót og austan við Mýrdalssand, en að norðan fellur áin Skálm á byggðarmörkum. Sveitin er stundum nefnd Ver. Hún myndaði Álftavershrepp og Þykkvabæjarklausturssókn. Gengið hefur á byggðina í Kötlugosum.

## Jarðmyndanir
Í Ytra-Eldgjárhrauni í Álftaveri er þyrping af gervigígum.

## Bæjaröð í manntali 1801

* Mýrar
* Sauðhúsanes
* Þykkvabæjarklaustur
* Hraungerði
* Bólhraun
* Hraunbær
* Herjólfsstaðir
* Holt
* Skálmarbær
* Jórvík

## Forn eyðibýli

* Dynskógar
* Laufskálar

## Tilvísanir


## Heimildir

* Gissur Jóhannesson og Jón Ísleifsson: "Álftavershreppur", *Sunnlenskar byggðir VI*, bls. 287-329, Búnaðarsamband Suðurlands 1985.
* Þorsteinn Jósepsson: *Landið þitt*, bls. 12, Reykjavík 1966.
Uffa Fox

**Uffa Fox** (15. janúar 1898 – 26. október 1972) var breskur skútuhönnuður og siglingaáhugamaður. Hann fæddist á Wight-eyju og ólst upp í Cowes þar sem hann setti upp bátasmiðju 21 árs gamall. Hann var upphafsmaður fleytikænunnar og einn af þeim fyrstu sem nýttu masturstaugar í hönnun sinni. Eftir Síðari heimsstyrjöld nýtti hann sér mikið mótaðan krossvið sem byggingarefni. 1947 vingaðist hann við Filippus hertoga og tók oft þátt í Cowes-vikunni með honum. Hann kenndi börnum Filippusar og Elísabetar að sigla. 

Meðal báta sem Fox hannaði eru Flying Fifteen, National 12, Albacore, Firefly og Javelin.
Bernarsáttmálinn

**Bernarsáttmálinn** getur átt við:
* Bernarsáttmáli til verndar bókmenntum og listaverkum
* Bernarsamningurinn um vernd villtra dýra, plantna og vistgerða í Evrópu
* Bernarsamningurinn um póstþjónustu 
* Bernarsáttmálinn (1906) um bann við notkun fosfórs í eldspýtum
Eysteinn Erlendsson

**Eysteinn Erlendsson** (um 1120 – 26. janúar 1188) var erkibiskup í Niðarósi frá 1160. Hann var í Noregi tekinn í helgra manna tölu. Afi hans í föðurætt var Íslendingur. Eysteinn sendi bréf til Íslands um kirkjumál, sem eru prentuð í *Íslenzku fornbréfasafni*, og vígði tvo íslenska biskupa, Brand Sæmundsson og Þorlák Þórhallsson.

## Tenglar
* ''Diplomatarium Islandicum I'',  Kaupmannahöfn 1857-1876. Skoðað 5. september 2010 (pdf 64 MB).
* Per Einar Odden á vefnum Den Katolske Kirke i Norge: ''Den hellige Eystein Erlendson''. Skoðað 27. ágúst 2010.
* Sigurður Ragnarsson á vefnum Helgisetur: ''Eysteinn Erlendsson''. Skoðað 27. ágúst 2010.
* Antonio Borrelli á vefnum Santi, beati e testimoni: ''Sant' Agostino Erlandsson''. Skoðað 27. ágúst 2010.
* Vefur Ágústínusarkanoka um helga menn . Skoðað 27. ágúst 2010.
Jón Þorsteinsson (söngvari)

**Jón Þorsteinsson** (fæddur 11. október 1951, d. 3. maí 2024) var íslenskur tenórsöngvari sem starfaði lengstum í Hollandi við *[[Hollenska ríkisóperan|Ríkisóperuna]]* í Amsterdam, eða frá árinu 1980. Hann hlaut verðlaun í óratóríusöngkeppninni í Amsterdam árið 1983. 

Jón stundaði fyrst söngnám í Noregi og í þrjú ár söng hann við *[[Det Jyske Musikkonsvervatorium]]* í Árósum. Síðan stundaði hann nám á Ítalíu og um tveggja ára skeið söng hann fyrstur Íslendinga í óperukór Wagner-tónlistarhátíðarinnar í Bayreuth í Þýskalandi. Hann hefur einnig túlkað og sungið kirkju- og nútímatónlist víðs vegar um Evrópu, unnið til verðlauna á þeim vettvangi og sungið einsöng á óperusviði og með kórum í flestum löndum Evrópu og í Bandaríkjunum. Jón hefur einnig tekið þátt í starfi Pólýfónkórsins sem einsöngvari og einnig með Kór Langholtskirkju, Fílharmóníukórnum og Passíukórnum á Akureyri. 

## Tenglar
* ''Jón Þorsteinsson''; grein í DV 1991
Kúðafljót

**Kúðafljót** í Vestur-Skaftafellssýslu er ein af mestu jökulám Íslands. Í rauninni er það þó samsafn margra vatnsfalla af stóru vatnasvæði á Suðurlandi. Upphaf Kúðafljóts telst þó þar sem Hólmsá, Tungufljót og stór hluti Eldvatns mætast þar sem heitir Flögulón og rennur það þaðan til suðurs, vestan Álftavera og Þykkvabæjarklaustur til sjávar á Meðallandssandi.

Samkvæmt Landnámu dregur áin nafn sitt af skipi Vilbalda sem Kúði hét, en þar segir: *„Hann fór af [[Írland|Írlandi]] og hafði skip það, er Kúði hét; hann kom í Kúðafljótsós.“* Óstaðfestar sagnir eru til um að Kúðafljót hafi verið skipgengur fjörður og þar hefi verið kaupstaður á eyjunni Kúðahólma.  Fannst þar skiphald af járni sem sumir telja sönnun þess. 

## Tenglar
* www.nat.is ''Kúðafljót''  (skoðað 15.apríl 2112)
* Openstreetmap Kúðafljót
Magnús Erlendsson

**Magnús Erlendsson** (um 1076 – 16. apríl 1115) var jarl á Orkneyjum. Hann var leiddur til höggs, sem var kallað píslarvætti. Hann var síðan álitinn helgur maður, sem Leó páfi XIII. staðfesti 1898. Á Norðurlöndum er Magnús talinn með norskum dýrlingum en í sumum öðrum löndum telst hann með skoskum dýrlingum.

## Sögur
Af Magnúsi eru sögur:
* Legenda de Sancto Magno
* Magnúss saga skemmri
* Magnúss saga lengri

Finnbogi Guðmundsson gaf sögurnar út í Reykjavík 1965: *Orkneyinga saga*, Íslenzk fornrit XXXIV.

## Tenglar
* Arduino, Fabio @ Santi, beati e testimoni: ''San Magno di Orkney''. Skoðað 28. ágúst 2010.
* Odden, séra Per Einar @ Den Katolske Kirke i Norge: ''Den hellige Magnus Orknøyjarl''. Skoðað 28. ágúst 2010.
* Stadlers Vollständiges Heiligenlexikon: ''Magnus von Schottland''. Skoðað 28. ágúst 2010.
* Ökumenisches Heiligenlexikon: ''Magnus von Schottland''. Skoðað 28. ágúst 2010.
Dart 18

**Dart 18** er 18 feta (5,5 metra) löng tvímenningstvíbytna úr glertrefjum hönnuð árið 1975 af enska skútuhönnuðinum Rodney March sem líka hannaði Tornado-tvíbytnuna. Dart 18 er ekki með fellikjöl eins og Tornado heldur ugga aftarlega á skrokkunum. Dart 18 er með eitt fullsprekað stórsegl og fokku með tveimur stuttum sprekum. Masturstaug er fyrir annan siglingamanninn.
Geirfuglasker (Reykjanesi)

**Geirfuglasker** er lítið sker skammt frá Reykjanesi í Gullbringusýslu. Eins og nafnið bendir til var skerið nytjað til veiða á geirfugli. Í þjóðsögunni um Rauðhöfða er talað mikið um Geirfuglasker. Geirfuglasker kemur mikið við sögu í kvæðinu Útnesjamönnum eftir Ólínu Andrésdóttur. Því lýkur á orðunum:

::Nú eru þau sokkin í sæ, þessi sker;
::enginn geirfugl heldur
::til í heiminum er.
::En sjómönnunum sunnlensku með siglandi fley
::reist hafa þau bautastein,
::sem brothætt mun ei.

::Þjóðin geymir söguna öld eftir öld;
::minning hennar lýsir
::eins og kyndill um kvöld.''
Eiríkur Ívarsson

**Eiríkur Ívarsson** (dáinn 1213) var biskup í Stafangri frá 1171 og erkibiskup í Niðarósi frá 1188. Hann var góðrar ættar og hafði menntast í Viktorsklaustrinu í París. Eysteinn Erlendsson hafði vígt hann biskupsvígslu og bent á hann sem eftirmann sinn á stóli erkibiskups. Eiríkur lenti í deilum við Sverri konung og varð landflótta fyrir honum en páfinn bannfærði Sverri. Þessi ár dvaldist Eiríkur í Danmörku á vegum Absalons erkibiskups. En eftir að konungaskipti voru orðin í Noregi 1202, sættist Eiríkur við hinn nýja konung Hákon Sverrisson og sneri heim til stóls síns. Hann var þá orðinn blindur.

Eiríkur var 1178 einn af þeim þremur biskupum, sem voru að vígslu Þorláks helga, og vitnaði að honum látnum um heilagleika hans.

## Tenglar
* Martinsen, Olav @ Den Katolske Kirke i Norge: ''Eirik Ivarsson''. Skoðað 28. ágúst 2010.
Sálmarnir

**Sálmarnir** eru 19. bókin í Gamla testamentinu í Biblíunni (21. bókin í kaþólskum biblíum). Þeir eru einnig kallaðir „Davíðssálmar“ eða „Saltarinn“. Sálmarnir eru 150 að tölu. Þeir eru mikilvægur hluti af tíðabænum sem kaþólskir prestar, klausturbúar og fleiri fara með á hverjum degi.

„Sálmarnir eru mjög fjölbreytilegir að gerð. Mest fer fyrir harmsálmum en lofgjörðarljóð eru einnig fyrirferðarmikil. Þar er að finna ýmsar aðrar gerðir sálma, svo sem spekiljóð, konungssálma og þakkarljóð. Sálmarnir eru ýmist einstaklingssálmar eða sálmar safnaðar,“ stendur í inngangi þeirra í Biblíuútgáfunni árið 2007.

## Heimildir
* Drum, Walter: „The Psalms", ''The Catholic Encyclopedia'', New York 1911. Skoðað 17. október 2010.
* Jewish Encyclopedia: ''Psalms''. Skoðað 17. október 2010.
* McKenzie, John L.: „Psalms", *Dictionary of the Bible*, London 1965, LCCN.
* Orthodox Wiki: ''Psalter''. Skoðað 17. október 2010.
* Rogerson & McKay: *Psalms 1 – 50*, Cambridge University Press 1977.
* Rogerson & McKay: *Psalms 51 – 100*, Cambridge University Press 1977.
* Rogerson & McKay: *Psalms 101 – 150*, Cambridge University Press 1977.

## Tenglar
* Sálmarnir í Biblíu 21. aldar
* Sálmarnir í Biblíuútgáfunni frá 1981
Lincoln

**Lincoln** er borg í Lincolnshire á Austur-Englandi. Íbúar voru um 104.000 árið 2021. Þar er forn dómkirkja. Þorlákur helgi stundaði nám í Lincoln eftir miðja tólftu öld.

## Tilvísanir
Verndardýrlingur

**Verndardýrlingur** er dýrlingur, sem talinn er sérstakur málsvari á himnum fyrir heimsálfu, þjóð, stað, atvinnugrein, starfsstétt eða það fólk, sem á erfitt vegna tiltekins sjúkdóms eða annarra atvika. Þessi trú tekur til þeirra kristnu kirkjusamfélaga, sem viðurkenna dýrlinga sem talsmenn hinna trúuðu gagnvart Guði. Sem dæmi er Þorlákur helgi verndardýrlingur Íslands en Ólafur helgi verndardýrlingur Noregs, því að báðir eru álitnir hafa oft veitt landsmönnum sínum lið. Vel má þó biðja til þeirra um málefni, sem tengjast ekki þessum löndum, eða snúa sér til fleiri helgra manna með íslensk og norsk málefni.
Múrinn í Kirkjubæ

**Múrinn** (á færeysku *Múrurin*) og er ófullgerð dómkirkja í Kirkjubæ í Færeyjum. Veggirnir standa og eru á lengd 26,5 metrar, á breidd 10,8 metrar, á hæð 9 metrar og að þykkt 1,5 metri. Erlendur biskup hóf þessa kirkjusmíði um árið 1300. Húsið átti að helga hinum heilaga Magnúsi Orkneyjajarli. Á einum stað í veggjunum er innmúrað hólf, sem kallast Gullskápurinn. Hann var opnaður 1905, og inni í honum voru óskaddaðir helgir dómar, sem kirkjunni höfðu verið gefnir. Þeir voru látnir á sama stað og múrað fyrir aftur. 

## Tilvísanir
Trúarjátning (kristni)

**Trúarjátning** er stuttur texti, sem staðfestir meginatriði trúarinnar. Á latínu er upphafsorðið í þekktustu játningunum *credo*, sem þýðir *ég trúi*. Þaðan er komið íslenska orðið *kredda*, sem oftar er þó haft í niðrandi merkingu. Á erlendum málum er sömuleiðis oft notað um trúarjátningu orðið *symbol*, sem merkir *tákn*, því að staðfesting á mikilvægustu trúaratriðum er tákn um trúna.

## Helstu kristnar trúarjátningar

* Postullega trúarjátningin. 
* Níkeujátningin (einnig kennd við *Níkeu-Konstantínópel*).
* Aþanasíusarjátningin. 
* Ágsborgarjátningin (lúthersk).
* Fræði Lúthers minni (lúthersk).

## Ítarefni
* Einar Sigurbjörnsson: *Kirkjan játar - Játningarrit íslensku þjóðkirkjunnar*, Reykjavík 1980.
Þorlákstíðir

**Þorlákstíðir** eru fornar tíðabænir, sem fram að siðskiptum voru sungnar í Skálholti á messudögumÞorláks helga. Textar eru að miklu leyti varðveittir, og þeir eru á latínu. Nótnasetningu má einnig lesa. Þorlákstíðir eru varðveittar í handritinu AM 241 a II fol., sem talið er ritað um 1400**.**  Róbert Abraham Ottósson skrifaði doktorsritgerð sína um tíðasönginn og varði hana við Háskóla Íslands árið 1959. Í ritgerð sinni sýndi Róbert fram á að tíðasöngurinn er byggður á erlendum fyrirmyndum, þ.e. á söngvum sem felldir voru að frumortum kveðskap íslensks skálds til heiðurs heilögum Þorláki. Flest þessara laga er að finna í tíðasöngsbók frá miðri 13. öld sem nú er geymd á British Library í Lundúnum (Add. 23935). Upprunalegu söngvarnir tilheyra Dóminíkanareglunni og kemur það nokkuð á óvart þar sem reglan festi aldrei rætur á Íslandi.

Nótur Þorlákstíða voru fyrst prentaðar í þjóðlagasafni séra Bjarna Þorsteinssonar snemma á 20. öld. Ljósprentun og útgáfa Róberts A. Ottóssonar voru prentuð með doktorsritgerð hans árið 1959. Sönghópurinn *Voces Thules* gaf tíðirnar út í heilu lagi á nokkrum geisladiskum en textana á bók árið 2006. Tíðirnar taka um þrjár klukkustundir í flutningi. Þorláks finnst sömuleiðis getið í fornum tíðabókum biskupsdæmisins í Niðarósi. 

Fleiri hafa rannsakað efni og form tíðasöngsins og má þar nefna að Ágúst Ingi Ágústsson skrifaði BA-ritgerð við Listaháskóla Íslands árið 2024 og hefur einnig flutt hluta tíðasöngsins með sönghópnum Cantores Islandiae.

## Handrit
Handritið AM 241 a II fol. er varðveitt á Stofnun Árna Magnússonar í Reykjavík og er aðgengilegt á netinu.https://handrit.is/manuscript/view/is/AM02-0241a-II/0#mode/2up Það var lengi varðveitt í Kaupmannahöfn enda var það hluti af safni Árna Magnússonar á fyrri hluta 18. aldar. Handritinu var skilað til Íslands 27. nóvember 1996 samkvæmt samkomulagi ríkisstjórna Íslands og Danmerkur um skiptingu íslensku handritanna.

## Tilvísanir
Hamraborg (gata)

**Hamraborg** er gata í Kópavogi sem liggur á milli Kópavogskirkju og Álfhólsvegar. Við götuna er ýmis starfsemi, m.a. fjölmargar verslanir, og þar er einnig listasafn Kópavogs, Gerðarsafn.
Bjarnarhellir

**Bjarnarhellir** er náttúrlegur hellir við fjallið Foxufell skammt frá Hítarvatni á Mýrum. Í hellinum hafa rúnir verið meitlaðar í stein og sæti verið hoggið í bergið.

## Tenglar
* ISLANDSKE RUNER
* Ljósmyndir frá Hítarvatni og Bjarnarhelli
Sandar

**Sandar** er eyðibýli í Dýrafirði, áður kirkjustaður, prestssetur og höfuðból. Sandar voru við sunnanverðan fjörðinn, suðvestan undir Sandafelli, og er Þingeyri reist í landi Sanda.

Sandar koma við sögu í Sturlungu en þar bjó höfðinginn Oddur Álason. Þeir Órækja Snorrason höfðu verið vinir en árið 1234 fór Órækja að Oddi, sem þá var staddur á Eyri við Arnarfjörð, og bar eld að bænum. Oddur og sex menn aðrir brutust út og reyndu að verjast en Oddur var felldur. Einn þeirra sem var þarna með honum hét Bárður Þorkelsson. Hann bjó seinna á Söndum og var kallaður Sanda-Bárður. Jörðin var þó í eigu Hrafns Oddssonar, sem þá var unglingur. Þegar Þórður kakali Sighvatsson kom til Vestfjarða 1242 var Bárður einn sá fyrsti sem gekk til liðs við hann og gaf hann Þórði bú sitt. Þótti það geysistórmannlegt, eins og segir í Sturlungu. Nokkru síðar, þegar hagur Þórðar fór heldur að batna, launaði hann fyrir sig með því að gefa Bárði Svefneyjar á Breiðafirði.

Seinna sátu margir merkir prestar á Söndum og má þar nefna séra Ólaf Jónsson skáld, sem var prestur þar frá 1596 til 1627. Hann orti fjölda sálma, oft undir óvenjulegum bragarháttum, og samdi lög við þá líka og er því eitt elsta íslenska tónskáldið sem þekkt er með nafni. Á árunum 1708-1735 var séra Jón Þórðarson dettir prestur á Söndum. Hann var sagður göldróttur og var sagt að þegar hann fór frá Söndum hefði hann lagt það á að fáir skyldu fara auðugir frá Söndum þaðan í frá.

Kirkjan og bærinn á Söndum eru sögð hafa staðið upphaflega niður við sjó, á eyrunum innan við Sandaá, en verið flutt ofar vegna ágangs sjávar. Kirkjan var helguð heilögum Nikulási í kaþólskum sið. Kirkjan var flutt til Þingeyrar árið 1911 og prestssetrið einnig. Þingeyrarhreppur keypti jörðina Sanda árið 1938 og eftir sameiningu sveitarfélaga er hún í eigu Ísafjarðarbæjar. Allmargar hjáleigur voru í landi Sanda og var ein þeirra Þingeyri, á samnefndri eyri norðan undir Sandafjalli. Þar mun hafa verið þingstaður til forna og eru þar friðlýstar tóftir. Verslun hófst snemma á Þingeyri og kauptún fór að myndast þar um miðja 19. öld.

Á Söndum er nú miðstöð hestamennsku á Vestfjörðum og þar er ný reiðhöll, kappreiðabraut og önnur aðstaða fyrir hestamenn. Töluvert skógræktarsvæði er i landi Sanda og er skógræktin þar hluti af verkefninu Landgræðsluskógar.

Um 2008 voru uppi hugmyndir um að reisa olíuhreinsunarstöð á Vestfjörðum og var þá land Sanda annað tveggja svæða sem helst þóttu koma til greina.

## Heimildir
*
DR

**DR** (áður **Danmarks Radio**) er ríkisrekinn fjölmiðill í Danmörku sem rekur bæði sjónvarps- og útvarpsstöðvar, auk vefmiðla. Höfuðstöðvar DR eru frá 2006 í DR Byen á Amagerbro í Kaupmannahöfn. DR var stofnað árið 1925 og er elsti starfandi útvarpsmiðill Danmerkur. Fyrirmyndin að stofnun DR var BBC í Bretlandi (stofnað 1922). DR er stofnaðili að Sambandi evrópskra sjónvarpsstöðva. Bjarne Corydon er forstjóri DR.

DR var fjármagnað með sérstöku útvarpsgjaldi til 2022, þegar við tók sérstök álaga á tekjuskatt.

## Tilvísanir

## Tenglar
* DR
NRK

**NRK** (*Norsk rikskringkasting*) er ríkisrekinn fjölmiðill í Noregi sem rekur bæði sjónvarps- og útvarpsstöðvar. Höfuðstöðvar NRK eru í Osló.

## Tenglar

* NRK
* NRK Internet radio
SVT

**Sveriges Television** eða **SVT** er ríkisrekinn fjölmiðill í Svíþjóð sem rekur sjónvarpsstöðvar. Höfuðstöðvar SVT eru í Stokkhólmi.

## Tenglar

* SVT
Yle

**Yleisradio** (finnska), **Rundradion** (sænska) eða **Yle** er ríkisrekinn fjölmiðill í Finnlandi sem rekur sjónvarps- og útvarpsstöðvar. Höfuðstöðvar Yle eru í Helsinki.

## Tenglar

* Yle
Hinrik 1.

**Hinrik 1.** getur átt við:

* Hinrik fuglara Þýskalandskonung (876 – 936)
* Hinrik 1. Englandskonung (1068–1135)
* Hinrik 1. Frakkakonung (1008–1060)
* Hinrik 1. Kastilíukonung (1204–1217)
* Hinrik 1. Navarrakonung (um 1244–1274)
* Hinrik 1. Portúgalskonung (1512–1580)
* Henri Christophe, sem ríkti yfir norðurhluta Haítí sem Henri (Hinrik) 1. (1767–1820)
Lindisfarne

**Lindisfarne** er eyja við norðausturströnd Englands. Hún er einnig þekkt sem **Eyjan helga** (e. *Holy Island*), og er það nafn sveitarfélagsins. Eyjan er tengd meginlandinu með sandrifi. Talið er að nafnið *Lindisfarne* eigi rætur að rekja til fornensku og þýðir „eyja Lindseyjarfaranna“, sem gæti þýtt að eyjan hafi verið numin af mönnum sem komu frá Lindsey, eða ferðuðust þangað. Árið 2001 voru íbúar eyjunnar 162.

Í verkinu *[[Historia Brittonum]]* er eyjan kölluð fornvelsku nafni, *Medcaut*. Írinn Aidan af Lindisfarne stofnaði munkaklaustur á eyjunni. Um árið 635 e.Kr. var hann sendur þangað frá Jónu, sem liggur við vesturströnd Skotlands, að beiðni Ósvalds af Norðymbralandi. Klaustrið varð miðstöð kristniboðs í Norður-Englandi og jafnvel var send þaðan sendisveit til Mersíu og varð henni vel ágengt. Munkar frá Jónu fluttu til eyjarinnar. Cuthbert, verndardýrlingur Norðymbralands, var munkur og síðar ábóti munkaklausturs á Lindisfarne. Beda prestur skrásetti æviágrip og öll kraftaverk Cuthberts. Seinna varð Cuthbert biskup af Lindisfarne.

Árið 793 gerðu víkingar árás á Lindisfarne og er sá atburður oft talinn marka upphaf víkingaaldar. Árásin vakti mikla skelfingu á Vesturlöndum á þessum tíma og er sagt frá henni í Annál Engilsaxa:
:*Á þessu ári dundu ósköp yfir Norðymbraland og skelfdu fólkið mjög. Geysilegir stormar skullu á og eldspúandi drekar sáust á flugi. Mikil hungursneyð fylgdi, eftir að þessi tákn höfðu sést, og skömmu seinna, þann 8. júní, lögðu heiðnir menn í auðn kirkju Guðs á Lindisfarne, þar sem þeir rændu og drápu.* 

## Heimildir
*
Erfðamengjafræði

**Erfðamengjafræði** fjallar til dæmis um byggingu litninga, raðgreiningu erfðamengja, starfsemi erfðamengja og samanburð á erfðamengjum.

Erfðamengjafræðin er tiltölulega ný fræðigrein, og má rekja upphaf hennar til verkefnis sem miðaði að því að raðgreina allt erfðamengi (genome) mannsins. Það verkefni krafðist mikillar fjárfestingar í líftækni, verkfræði og hugbúnaði sem leiddi til þess að erfðamengi fjölmargra baktería, fornbaktería og heilkjörnunga hafa verið raðgreind.

Erfðamengjafræðin fjallar einnig um starfsemi erfðamengja, það er hvernig genin virka, hvar og hvenær þau eru tjáð, um hlutverk litningaenda, þráðhafta og hvernig stökklar og hlutlausar raðir hegða sér í erfðamenginu.

C-gildis ráðgátan (C-value paradox) er ein af elstu viðfangsefnum fræðigreinarinnar. C-gildið mælir magn erfðaefnis (DNA) í lífverum. Vísindamenn veittu því eftirtekt að magn erfðaefnis var mjög mismunandi meðal heilkjörnunga og ekki endilega mest í spendýrum eða mönnum, lífverum sem vísindamenn álitu flóknari en aðrar. Ráðgátan var sú, hví eru „einfaldar“ lífverur með meira DNA en flóknar lífverur? Svarið er að DNA magn er ekki í réttu samhengi við fjölda gena. Erfðamengi margra lífvera innihalda margar aðrar raðir (stundum kallaðar ruslDNA).

Markmið erfðamengjafræðinnar eru að:
* Koma upp og halda við gagnagrunnum (eins og GenBank, Flybase og Ensembl)
* Byggja raunkort og genakort fyrir erfðamengi
* Raðgreina og skeyta saman erfðamengjum og röðum umritaðra gena
* Finna og lýsa genum í hverju erfðamengi
* Skilgreina breytileika í erfðamengjum
* Kortleggja genatjáningu í mismunandi frumum, vefjum og þroskastigum.
* Samþætta líffræðilegar upplýsingar um áhrif gena og stökkbreytinga
* Bera saman erfðamengi lífvera

## Breytileiki í erfðaefni
Erfðaefnið hvers einstaklings er ófullkomið afrit af erfðaefni foreldra (eða foreldris í tilfelli lífvera með kynlausa æxlun). Stökkbreytingar geta orðið þegar erfðaefnið er fjölritað og af þeim ástæðum er erfðafræðilegur munur á genum, þau eru með ólíkar genasamsætur. 

Erfðamengjafræðin miðar að því að finna hvaða staðir í erfðaefninu eru breytilegir, hvaða hlutar gena eru stökkbreyttir og hvers eðlis eru breytingarnar. Margar aðferðir hafa verið notaðar til að skoða erfðabreytileika, en sú besta er að raðgreina erfðamengi í heild sinni. Nú í upphafi erfðamengjaaldar hafa erfðamengi margra einstaklinga nokkura tegunda verið raðgreind í heild sinni. Til að mynda voru erfðamengi 171 ávaxtaflugna greind í heild sinni og stefnt er að því að raðgreina erfðamengi 1001 stofna Vorskriðnablómsins (Arabidopsis thaliana)http://1001genomes.org/index.html

## Tengt efni
* Samanburðar erfðamengjafræði (comparative genomics)
* Lífupplýsingafræði (bioinformatics)
* Starfræn erfðamengjafræði (functional genomics)
* Lyferfðamengjafræði (pharmacogenomics)
* Víðerfðmengjafræði (metagenomics)

## Helstu gagnagrunnar
* GenBank hýstur af NCBI
* BLAST
* Pubmed
* OMIM
* ENSEMBL
* UCSC genome browser
* ENCODE
* Barcode of life - Strikamerki lífsins 
* Galaxy

## Heimildir
Annáll Engilsaxa

**Annáll Engilsaxa** (e. *Anglo-Saxon Chronicle*) er safn annála á fornensku sem segja frá sögu Engilsaxa. Annálarnir voru skrifaðir á 9. öld, líklega í Wessex, þegar Alfreð mikli var ríkjandi. Afrit handritanna voru gerð og send til munkaklaustra um allt England, og þessi voru endurnýjuð á óháðan hátt. Var einn annála til dæmis endurnyjaður þangað til 1154.

Í dag standast níu handrit í heild eða að vissu leyti, en ekkert þeirra er frumeintak. Talið er að það elsta hafi verið byrjað undir lok ríkisára Alfreðs mikla, en það yngsta var skrifað á klaustrinu í Peterborough eftir eld þar árið 1116. Næstum því allt safnið er skrifað í formi annála, það elsta byrjar árið 60 f.Kr. og fjallar um sögu allt til þess tíma þegar annállinn var skrifaður.

Annállinn er ekki óhlutdrægur og hægt er að sjá að atburðirnir í textanum eru hlutdrægir í samanburði við aðrar miðaldaheimildir. Til eru líka atburðir í textanum sem stangast á við aðrar heimildir frá þessum tíma. Samt sem áður er annállinn ein mikilvægasta heimild frá þessari öld um England. Miklar upplýsingar sem eru í annálnum eru ekki skráðar annarsstaðar. Auk þess er annállinn mikilvæg heimild um sögu enska tungumálsins, sérstaklega Peterborough-annállinn sem er eitt elsta dæmi um miðensku sem er til.

Sjö af annálunum níu eru nú geymdir á þjóðbókasafni Bretlands. Hinir eru á Bodelian-bókasafninu í Oxford-háskóla og Parker-bókasafninu í Cambridge-háskóla.

## Heimildir
*
Tudor

**Tudor** eða **Túdor** getur átt við:

* Tudor-ættina, enska konungsætt 
* Tudor-tímabilið, tímabil í sögu Englands (16. öld)
* Tudor-stil, arkitektúrstíl
Hinrik 1. Frakkakonungur

**Hinrik 1.** (4. maí 1008 – 4. ágúst 1060) var konungur Frakklands frá 1031 til dauðadags og hertogi af Búrgund 1016-1032. Krúnulendur Frakkakonungs voru aldrei minni um sig en á valdatíma hans og hann er þess vegna oft talinn hafa verið veikur og valdalítill konungur en sumir sagnfræðingar telja að hann hafi verið nokkuð sterkur en raunsær og þurft að haga seglum eftir vindi.

Hinrik var af ætt Kapetinga, næstelsti sonur Róberts 2. hreintrúaða og Konstönsu af Arles. Árið 1016 gerði faðir hans hann að hertoga af Búrgund og ári síðar var elsti bróðirinn, Húgó 2. Magnus, krýndur meðkonungur að föðurnum lifandi eins og venja var hjá Kapetingum. Hann dó þó 1025. Hinrik var krýndur meðkonungur 14. maí 1027 en fékk þó lítil raunveruleg völd og nokkru síðar gerði hann og þriðji bróðirinn, Róbert, uppreisn gegn föður sínum og nutu stuðnings móður sinnar. Þeir höfðu betur og hröktu Róbert konung til Parísar. Uppreisning stóð enn þegar faðirinn dó 20. júlí 1031 en þá upphófust átök milli bræðranna um krúnuna og studdi móðirin Róbert. Hinrik tryggði sig þó í sessi og árið 1032 lét hann Róbert hertogadæmið Búrgund eftir.

Hinrik naut meðal annars stuðnings Róberts 1., hertoga af Normandí, í átökunum við bróður sinn og launaði það fáeinum árum síðar, þegar Róbert lést, með því að styðja barnungan, óskilgetinn son hans, Vilhjálm bastarð, til þess að verða hertogi Normandí. En árið 1053 giftist Vilhjálmur Matthildi af Flæmingjalandi, sem var dóttir Adelu systur Hinriks, og jukust völd hans svo mjög við þann ráðahag að Hinrik fór að óttast hann og gerði tvívegis innrás í Normandí en var gerður afturreka í bæði skiptin.

Hinrik var þríkvæntur. Fyrsta kona hans var Matthildur, dóttir Konráðs 2. keisara. Eftir lát hennar giftist hann Matthildi af Fríslandi árið 1043 en hún dó árið eftir, að sögn eftir keisaraskurð. Þriðja kona Hinriks var Anna af Kænugarði en systur hennar voru Ellisif drottning Noregs og Anastasía drottning Ungverjalands. Sonur þeirra var Filippus 1. Frakkakonungur, sem tók við krúnunni þegar faír hans dó 1060. Þá var hann aðeins sjö ára að aldri og stýrði móðir hans ríkinu fyrir hann í samvinnu við mág sinn, Baldvin greifa af Flæmingjalandi, eiginmann Adelu systur Hinriks.

## Heimild
*
Filippus 1. Frakkakonungur

**Filippus 1.** (23. maí 1052 – 29. júlí 1108), kallaður *hinn ástleitni* (franska: *Philippe l' Amoureux*) var konungur Frakklands frá 1060 til dauðadags, eða í 48 ár, en fyrstu sex árin stýrði móðir hans ríkinu í félagi við Baldvin greifa af Flæmingjalandi, sem kvæntur var Adelu föðursystur hans.

Filippus var sonur Hinriks 1. Frakkakonungs og konu hans, Önnu af Kænugarði, og var það hún sem valdi honum nafn en Filippus var nær óþekkt nafn í Vestur-Evrópu fyrir hans dag. Hann var sjö ára þegar faðir hans dó og tók sjálfur við ríkisstjórn 1066, þegar hann var fjórtán ára.

Stór hluti hinna mörgu ríkisstjórnarára Filippusar fór í að bæla niður uppreisnir lénsherra og reyna að efla konungsvaldið. Árið 1077 samdi hann frið við Vilhjálm sigurvegara, sem hætti þá tilraunum til að leggja Bretagne undir sig. Filippus jók líka við krúnulendurnar með því að taka Vexin undir sig 1082 og Bourges árið 1100.

Filippus giftist Bertu, dóttur Floris 1., greifa af Hollandi, árið 1072 og átti með henni soninn Loðvík og dótturina Konstönsu. En síðar varð hann ástfanginn af Bertrade de Montfort, eiginkonu Fulks 4. greifa af Anjou, rak Bertu frá sér á þeirri forsendu að hún væri of feit og giftist Bertrade 15. maí 1092. Fyrir það var hann bannfærður af erkibiskupinum af Lyon 1094 og síðan af Úrban páfa II árið 1095. Bannfæringunni var aflétt nokkrum sinnum við það að Filippus hét að segja skilið við Bertrade en hann tók alltaf saman við hana aftur og á endanum gáfust kirkjunnar menn upp og sættu sig við hjónabandið. Filippus og Bertrade áttu tvo syni og eina dóttur.

Vegna bannfæringarinnar og deilnanna við Úrban páfa tók Filippus ekki beinan þátt í fyrstu krossferðinni en bróðir hans, Húgó af Vermandois, fór aftur á móti fyrir sveit franskra krossferðariddara.

Í samtímaheimild segir að hann hafi mörg síðustu ríkisstjórnarár sín verið svo heltekinn af ást á Bertrade að hann hafi varla sinnt nokkru öðru og misst allan áhuga á stjórn ríkisins.

## Heimild
*
Loðvík 6. Frakkakonungur

**Loðvík 6.** (1. desember 1081 – 1. ágúst 1137), kallaður **Loðvík digri** (franska: *Louis le Gros*) var konungur Frakklands frá 1108 til dauðadags, eða í 29 ár.

Loðvík var sonur Filippusar 1. og fyrri konu hans, Bertu af Hollandi, en þegar hann var um tíu ára aldur skildi faðir hans við móður hans og tók sér nýja konu, Bertrade de Montfort. Helsti ráðgjafi hans frá unga aldri var Suger ábóti af St. Denis, sem skráði sögu Loðvíks og varð síðan helsti ráðgjafi Loðvíks 7. sonar hans.

Mestalla ríkisstjóratíð sína þurfti Loðvík eins og faðir hans að berjast við stöðugar uppreisnir ódælla lénsherra. Þó tókst honum að styrkja konungsvaldið svo um munaði og varð hann einn sterkasti konungur Frakklands eftir að Karlungaríkið leið undir lok. Hann barðist meðal annars við Róbert stuttsokk, hertoga af Normandí, son Vilhjálms sigursæla.

Loðvík gekk að eiga Lucienne de Rochefort 1104 en Pascal II páfi ógilti hjónaband þeirra 1107. Árið 1115 giftist Loðvík svo Adélaide de Maurienne. Þau eignuðust sjö syni og eina dóttur. Elsti sonurinn, Filippus, var krýndur meðkonungur föður síns 1129 en lést 1131 efir fall af hestbaki. Þá varð Loðvík bróðir hans ríkisarfi en hann hafði ætlað að gerast munkur og var ekki sáttur við hlutskipti sitt. Vorið 1137 frétti Loðvík, sem þá var fárveikur, af því að Vilhjálmur 10. hertogi af Akvitaníu hefði dáið í pílagrímsferð til Santiago de Compostela. Fimmtán ára dóttir hans, Elinóra, erfði ríkið og hafði Vilhjálmur falið Loðvík forræði hennar. Hann brá snarlega við, sendi Loðvík son sinn þegar á vettvang og lét hann giftast hertogaynjunni ungu en dó svo úr blóðkreppusótt 1. ágúst 1137, áður en sonurinn komst heim með brúði sína.

## Heimild
*
Ósamþátta

Tvær heiltölur a og b þykja **ósamþátta** eða **ósamþættar** ef stærsti samdeilir þeirra er einn (\operatorname{ssd}(a,b) = 1) en það er stundum táknað með rithættinum a \perp b. Dæmi um tölur sem eru ósamþátta eru 9 (þáttað 3 \cdot 3) og 20 (þáttað 2^2 \cdot 5) þar sem þær hafa engan sameiginlegan þátt en 8 (þáttað 2^3) og 20 (2^2 \cdots 5) eru hins vegar samþátta þar sem þær deila þættinum 2^2. Talan einn er ósamþátta öllum heiltölum og því er <math>\operatorname{ssd}(a,1)</math> alltaf jafnt og 1 þegar a er heiltala.

Almennt brot af gerðinni \frac{p}{q} þar sem p og q eru ósamþátta heiltölur telst vera fullstytt brot. <math>\phi</math>-fall Eulers \phi (n) skilar fjölda heiltalna sem eru ósamþátta n.

Nota má keðjudeilingu (reiknirit Evklíðs) til að ákvarða hvort tvær tölur séu ósamþátta.

## Tilvitnanir