open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sagnakvæði

**Sagnakvæði** eru íslensk þjóðkvæði undir fornyrðislagi sem finnast í handritum frá seinni hluta 17. aldar og síðar. Þó er talið að þessi kvæði séu miklu eldri en handritin sjálf, þ.e. hafa geymst á vörum fólks um aldir. Sagnakvæðin fengu efni sitt úr seinni tíma sögnum og ævintýrum en einnig úr fornum sögum, þá helst fornaldarsögum. Kvæðin eru oft falleg og tilfinningarík og þykir efnismeðferðin t.d. stinga mjög í stúf við rímur.

Höfundar sagnakvæða eru óþekktir.

## Aldur sagnakvæða
Margir fræðimenn hafa reynt að aldursgreina þessi sagnakvæði og töldu Guðbrandur Vigfússon og Jón Þorkelsson t.a.m. að sagnakvæðin hefðu verið ort á 16. öld. Þá segir Jón Guðmundsson lærði (1574-1658) á einum stað í ritverkum sínum að Kötludraumur sé „gamalt ljóð". Rannsóknir á Kötludraumi sýna að kvæðið hefur verið ort fyrir hljóðdvalarbreytingu á tíma s-stuðlunar og því hefur Kötludraumur verið ortur ekki seinna en á 14. öld.

## Dæmi um íslensk sagnakvæði

* Bryngerðarljóð
* Gullskársljóð
* Hyndluljóð
* Hrafnagaldur Óðins
* Kringilnefjukvæði
* Kötludraumur
* Ljúflingsljóð
* Snjáskvæði
* Vambarljóð
* Þóruljóð

## Tengt efni

* Rímur
* Fornaldarsögur Norðurlanda
* Þulur
* Sagnadansar
* Vikivaki
* Vikivakakvæði
* Lausavísur
Heimsósómi

***Heimsósómi*** er ádeiluljóð sem talið er hafa verið ort í upphafi 16. aldar af Skáld-Sveini. Um skáldið er lítið sem ekkert vitað. Ljóðið birtist fyrst í Vísnabók Guðbrands árið 1612 og er það þá sagt gamalt. Það er gjarnan talið fyrsta heimsádeilukvæðið sem ort er á íslensku, en í því er lýst ranglætinu sem alþýðan þarf að þola og spillingu ríkismanna. Kvæðið er 16 erindi að lengd, 10 línur hvert. 

## Tenglar
* Heimsósómi
Kristalskjár

**Kristalskjár** eða **LCD** (úr ensku: *liquid crystal display*) er tegund af skjá sem í eru vökvakristlar til þess að framleiða mynd. Kristalskjáir eru notaðir í tölvuskjám, sjónvörpum og ýmsum raftækjum.
Pierre Bourdieu

**Pierre Bourdieu** (1. ágúst 1930 – 23. janúar 2002) var franskur félagsfræðingur, mannfræðingur og heimspekingur. 

Pierre hóf rannsóknir sínar í Alsír. Þar kynnti hann sér stöðu kvenna og uppbyggingu menntakerfis. Jacques Derrida var þá þá var barnaskólakennari í Alsír og höfðu þeir mikið samband. Bourdieu setti fram kenningar um ólík form auðmagns sem væru nokkurs konar eign sem menn geta notað sér til framdráttar í efnahags- og félagslegum tilgangi. Hann greindi á milli efnahagslegst auðmagns, félagslegs auðmagns og menningarlegst auðmagns en menningarauðmagn öðlast einstaklingar í félagsmótun í fjölskyldu, jafningjahópum og frá leikfélögum í æsku og gegnum skólagöngu og þennan bakgrunn kallaði Bourdieu „habitus“.

## Tengill
* Bardagamaðurinn Bourdieu (Mbl. 2. febrúar, 2002)
Zygmunt Bauman

**Zygmunt Bauman** (f. 19. nóvember 1925; d. 9. januar 2017) var pólskur félagsfræðingur sem nú býr í Bretlandi. Hann var prófessor í félagsfræði við Háskólann í Leeds og er þekktur fyrir greiningar sínar á tengslum nútíma og helfararinnar og póstmóderískrar neysluhyggju. Heimur nútímans er fljótandi. Skilin milli miðju og jaðars eru að breytast, þau eru komin á flot

Hann gekk í kommúnistaflokk Póllands  árið 1946. Hann varð prófessor í félagsfræði við Háskólann í Varsjá en var hrakinn úr stöðu sinni árið 1968 og flutti þá til  Ísraels í eitt ár og þaðan til Bretlands. Frægasta bók hans er  Modernity and the Holocaust (1989). Ein grein eftir Bauman hefur verið þýdd á íslensku, Lýðræði á tveimur vígstöðvum, og birtist hún í bókinni Framtíð lýðræðis á tímum hnattvæðingar (2000).

## Tengill
* Lítil spurn eftir hugmyndum um gott samfélag (Mbl.  26. október, 2002)
Blanka af Navarra, Frakklandsdrottning

**Blanka af Navarra** (1331 – 5. október 1398) (franska: *Blanche d'Évreux*) var drottning Frakklands í skamma hríð um miðja 14. öld sem seinni kona Filippusar 6. og síðan ekkjudrottning í nærri hálfa öld.

Hún var dóttir Jóhönnu 2., drottningar Navarra, og Filippusar 3. konungs. Hún var talin fegursta prinsessa sinnar tíðar og var kölluð „Belle Sagesse“ eða Fagra viska. Upphaflega stóð til að hún giftist Pétri, síðar konungi Kastilíu, en úr varð að hún var heitbundin Jóhanni, krónprinsi Frakklands, sem var nýorðinn ekkjumaður. En faðir hans, Filippus 6., hafði einnig misst konu sína í Svarta dauða skömmu fyrr og hann hreifst svo af Blönku að hann giftist henni sjálfur þótt hann væri nærri fjörutíu árum eldri. Hjónabandið var þó skammvinnt, Filippus dó 22. ágúst 1350 og var sagt að hann hefði ofreynt sig í hjónasænginni. Í ljós kom að drottningin var þunguð og eignaðist hún dóttur, Jóhönnu, í maí 1351.

Blanka flutti til Neaufles-Saint-Martin í Normandí og settist þar að. Ekki leið á löngu bað Pétur af Kastilíu, sem nú var orðinn konungur, um hönd hennar en hún hafnaði honum og sagði að drottningar Frakklands giftust aldrei aftur. Hún lifði kyrrlátu lífi í Normandí til dauðadags og kom sjaldan til hirðarinnar.

Einkadóttir hennar, Jóhanna, var heitbundin Jóhanni, ríkisarfa Aragóníu, en dó á leið í eigið brúðkaup, 16. september 1371.

## Heimild
*
Davis

**Davis** er borg í Yolo-sýslu í mið-Kalíforníu, Bandaríkjunum. Íbúar voru rúmlega 66 þúsund árið 2020.

## Háskólar
* Kaliforníuháskóli í Davis

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Símanúmer

**Símanúmer** er röð tölustafa sem notuð er til þess að hafa samband á milli tveggja síma. Í mörgum löndum finnst listi yfir símanúmer einstaklinga og fyrirtækja í bók sem kallast gular síður. Í sumum löndum þarf að skeyta „svæðanúmer“ framan við símanúmer, sem hringja skal í. Ef hringt er milli landa þarf auk þess að skeyta „landsnúmer“ framan við númerið. Á Íslandi hefjast farsímanúmer á -6, -7, eða -8, en gömlu heimilissímarnir hafa svæðisnúmer sem hefjast jafnan á fjórum eða fimm.

## Sjá einnig

* Listi yfir landsnúmer
Austurríki í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva

## Sigurvegarar frá Austurríki
Austurríki hefur þrívegis sigrað Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva, fyrst 1966 þegar Udo Jürgens sigraði með laginu Merci Chérie, síðan 2014 þegar Conchita Wurst sigraði keppnina með laginu Rise like a Phoenix og síðast 2025 þegar JJ sigraði með laginu Wasted love.

## Yfirlit þátttöku (niðurstöður)



## Heimildir
Ungverjaland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva

Ungverjaland hefur tekið þátt í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 17 sinnum síðan að frumraun landsins í keppninni átti sér stað árið . Landið reyndi að taka þátt árið , en komst ekki áfram úr undankeppninni.

Fyrsta þátttaka landsins árið 1994 reyndist vera sú árangursríkasta þar sem að Friderika Bayer endaði í fjórða sæti. Eina önnur topp-5 niðurstaða landsins var árið  með András Kállay-Saunders í fimmta sæti. Aðrar topp-10 niðurstöður voru með Magdi Rúzsa í níunda sæti (), ByeAlex í tíunda sæti () og Joci Pápai í áttunda sæti ().

## Yfirlit þátttöku (niðurstöður)
Julia Gillard

**Julia Gillard** (fædd 29. september 1961) var 27. forsætisráðherra Ástralía.

## Tenglar
* http://www.aph.gov.au/house/members/member.asp?id=83L 
* http://www.alp.org.au/julia-gillard
Jóhanna 2. Navarradrottning

**Jóhnanna 2.** (28. janúar 1312 – 6. október 1349) var þjóðhöfðingi Navarra frá 1328 til dauðadags. Hún var dóttir Loðvíks 10., konungs Frakklands og Navarra, og fyrri konu hans, Margrétar af Búrgund, en faðerni hennar hefur þó veri talið vafasamt þar sem móðir hennar var sökuð um framhjáhald og dó í dýflissu.

Þegar Loðvík 10. dó 1316 og nýfæddur sonur hans, Jóhann 1., síðar sama ár, var Jóhanna í raun réttur erfingi að krúnu Navarra, því konur áttu erfðarétt þar þótt svo væri ekki í Frakklandi, enda hafði Loðvík erft Navarra eftir móður sína. Þó var gengið framhjá henni og Filippus 5., bróðir Loðvíks, varð konungur beggja ríkjanna. Hann lét þó ekki lýsa Jóhönnu óskilgetna vegna þess að hann þarfnaðist stuðnings móðurbróður hennar, Ottós 4. hertoga af Búrgund. 

Þegar Filippus dó og þriðji bróðirinn, Karl 4., tók við var aftur gengið framhjá Jóhönnu. Karl dó svo 1328 og átti ekki son og því erfði frændi hans, Filippus 6., frönsku krúnuna. Hann átti hins vegar engan erfðarétt í Navarra og Jóhanna gerði samkomulag við hann um að hann setti sig ekki gegn því að hún yrði drottning en í staðinn afsalaði hún sér öllu erfðatilkalli til frönsku krúnunnar.

Jóhanna hafði verið látin giftast frænda sínum, Filippusi greifa af Évreux, sonarsyni Filippusar 3. Frakkakonungs, árið 1318 þegar hún var sex ára en hann tólf. Þau tóku við ríki í Navarra 1329 en áttu einnig miklar eignir í Normandí og víðar í Norður-Frakklandi. Þau eignuðust átta börn og á meðal þeirra voru Karl 2. Navarrakonungur, Blanka Frakklandsdrottning, seinni kona Filippusar 6., og María, sem var fyrsta kona Péturs 4. Aragóníukonungs en dó af barnsförum þegar hún fæddi fjórða barn sitt, átján ára að aldri.

## Heimild
*
Sigurður S. Thoroddsen

**Sigurður S. Thoroddsen** (24. júlí 1902 – 29. júlí 1983) var íslenskur verkfræðingur, stjórnmálamaður og knattspyrnumaður.

## Ævi og störf
Sigurður fæddist á Bessastöðum á Álftanesi, sonur stjórnmálamannsins Skúla Thoroddsen og skáldkonunnar Theódóru Thoroddsen. Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1919 og útskrifaðist sem byggingarverkfræðingur frá  í  Kaupmannahöfn árið 1927.

Fyrstu árin eftir útskrift gegndi hann verkfræðistörfum fyrir ýmsa opinbera aðila og sinnti kennslu. Árið 1931 stofnaði hann eigin verkfræðistofu, fyrstu almennu verkfræðistofuna hér á landi. Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen kom að fjölda stórframkvæmda, meðal annars á sviði raforkumála og eru Sigurði eignaðar margar af stærstu og metnaðarfyllstu áætlunum á sviði virkjanamála hérlendis, þótt ekki hafi þær allar komið til framkvæmda.

Sigurður var af róttæku fólki kominn og hneigðist snemma til sósíalisma. Hann var kjörinn á Alþingi fyrir Sósíalistaflokkinn árið 1942. Ekki átti þingmennskan þó vel við hann og dró hann sig í hlé eftir eitt kjörtímabil. Systir Sigurðar, Katrín Thoroddsen, sat á þingi sem varamaður um nokkurra vikna skeið árið 1945 og voru þau systkinin því samtíða á þingi.

Á yngri árum lagði Sigurður stund á knattspyrnu og varð nokkrum sinnum Íslandsmeistari með Knattspyrnufélaginu Fram. Meðan á námsdvöl hans í Danmörku stóð, æfði hann um tíma með Akademisk Boldklub, knattspyrnuliði Kaupmannahafnarháskóla.

Sigurður var tvíkvæntur, eignaðist átta börn, fjögur með hvorri konu, þar á meðal ljóðskáldið Dag Sigurðarson, rithöfundinn Halldóru Kristínu Thoroddsen, leikkonuna Guðbjörgu Thoroddsen, og kvikmyndaleikstjórann Ásdísi Thoroddsen. Hann var afi stjórnmálamannsins Katrínar Jakobsdóttur.

Árið 1982 kom út endurminningabók Sigurðar, *Eins og gengur*.

## Heimildir og ítarefni
* 
* 
*
Skansinn (Vestmannaeyjum)

**Skansinn** var virki sem reist var í Vestmannaeyjum að boði konungs seint á 16. öld til þess að verja eyjarnar og þó einkum eignir konungs þar fyrir enskum kaupmönnum og ræningjum. Skansinn fór að hluta undir hraun í eldgosinu 1973.

Friðrik 2. Danakonungur skrifaði bréf 18. apríl 1586 þar sem hann fól Hans Holst skipstjóra að reisa virki á hentugum stað við höfnina í Vestmannaeyjum. Af reikningum umboðsmanns konungs það ár má sjá að þegar hefur verið hafist handa við verkið og „skandters“ reistir en ekki er vel ljóst hvernig mannvirki þetta voru. Þau hafa líklega verið eyðilögð í Tyrkjaráninu 1627 eða ef til vill verið í svo lélegu ástandi að þau hefðu verið gagnslaus ef gripið hefði verið til varna, að minnsta kosti var Skansinn endurbyggður á árunum 1630-1637 að undirlagi Jens Hasselberg, sem þá var umboðsmaður konungs í Vestmannaeyjum og verslunarstjóri þar. Hann lét jafnframt endurbyggja verslunarhús og íbúðarhús Dana, sem ræningjarnir höfðu brennt, og víggirða þau, en þau voru inni í Skansinum. Skansinn var öflugur grjótveggur, um tveggja metra hár og fimm metra þykkur, og var svæðið innan hans um 32 metrar á lengd og 15 metrar á breidd. Þessi mannvirki hafa þótt nokkuð vegleg og séra Jón Daðason (d. 1676) sagði hann vera mesta prýði Sunnlendingafjórðungs.

Á hornum Skansins voru fallbyssur og þar átti jafnan að vera maður sem kunni að fara með fallbyssur og hergögn. Um 1640 gegndi Jón Ólafsson Indíafari því embætti um tíma og segir hann í ævisögu sinni að hlutverk hans hafi verið að gæta hergagnanna og æfa eyjarskeggja í vopnaburði vikulega. Embætti þetta hélst lengi fram eftir 17. öld en í lýsingu Vestmannaeyja frá 1749 segir að á Skansinum séu gömul hergögn sem nú séu orðin algjörlega ónothæf.

## Heimildir
* 
*
Nígerkongótungumál

**Nígerkongó-tungumál** eru málaflokkur sem oftast hefur verið skilgreindur sem sjálfstæð ætt en er nú oft greindur sem önnur megingrein níger-kordófan málaættarinnar. 1532 tungumál og mállýskur teljast til þessa málaflokks. Nútímamál sem tilheyra þessari ætt eru til dæmis svahílí, abanjommál og adelska.

## Ættkvíslir
* Kordófanísk mál
* Mande-mál
* Atlantíkkongó tungumál (getur verið skipt í Voltakongó tungumál og Atlantík tungumál)
** Voltaísk tungumál eða gúrmal
** Krú tungumál
** Kva-mál
** Benúe-kongó tungumál
Orla Lehmann

**Orla Lehmann** (fæddur 19. maí 1810 í Kaupmannahöfn, dáinn 13. september 1870 í Kaupmannahöfn) var danskur lögfræðingur og stjórnmálamaður.
Lehmann var einn af leiðtogum hreyfingarinnar gegn einveldi Danakonungs og frjálslyndra þjóðernissinna. Hann mælti á Casinofundinum sem haldinn var í maí 1848 áður en tíu þúsund manns gengu mótmælagöngu að konungshöllinni og kröfðust afnáms einveldis.
Nostoc

***Nostoc*** er ættkvísl blábaktería sem finna má víða í náttúrunni. Þær einkennast meðal annars af sérstæðu vaxtarformi, þar sem kúlu- eða ellipsulaga frumur mynda langar keðjur í hlaupkenndu slíðri. Slíkar *Nostoc*-trefjar geta orðið all stórar og myndað stórsæjar, slýkenndar breiður. Hana má finna í jörðu, klettum, á botni vatna eða jafnvel í litlum lindum sem geta bæði verið ferskvatn eða saltvatn. Sumar tegundir ættkvíslarinnar eru þekktar að því að lifa í sambýli við aðrar lífverur, einkum fléttur. *Nostoc* getur ljóstillífað líkt og aðrar blábakteríur og einnig bindur hún nitur.J. T. Staley, R. P. Gunsalus, S. Lory og J. J. Perry (2007). *Microbial Life*, 2. útg.. Sinauer Associates, Inc., Sunderland, Massachusetts, 2007.  

Uppgötvaðar hafa verið 334 tegundir af *Nostoc* bakteríum en þó hafa nöfn einungis 55 þeirra verið samþykkt. Sumar þessara tegunda er að finna fléttum þar sem þær þjóna sem innrænir sambýlingar svo erfitt getur verið að einangra og rannsaka þær.M. D. Guiry in Guiry, M.D. & Guiry, G.M. 2011. AlgaeBase. World-wide electronic publication, National University of Ireland, Galway. http://www.algaebase.org; searched on 17 May 2011. Í fléttusambýlinu ljóstillífa þær og binda ólífrænt nitur handa sambýlisfélaganum og fá í staðinn næringarefni og skjól fyrir afráni. Svepphlutinn í fléttunni fær bæði kolefni og nitur frá bakteríunni á meðan plantan fær bara nitur þar sem hún verður sér út um kolefni í gegnum ljóstillífun.Paulsrud, P., Rikkinen, J., & Lindblad, P. (2000). Spatial patterns of photobiont diversty in some Nostoc containing lichens. *New Phytol.* **146**, 291 - 299.

Svepphlutinn í fléttu hefur margar bakteríur og þörunga í vinnu hjá sér þar sem hann fær sín næringarefni frá en það getur verið frá ljóstillífun eða jafnvel fengið næringarefni í gegnum bakteríurnar. Þar sem cyanobakteríurnar eru eina tegundin sem er í samlífinu þá er það augljóslega hún sem vinnur að því að gefa sveppinum kolefni í gegnum ljóstillífun ásamt niturbindingu. Þau tilfelli þar sem sveppurinn hefur grænþörunga og cyanobakteríu hjá sér er það grænþörungurinn sem sér mest um að ljóstillífa á meðan bakterían sér um niturbindinguna.

## Heimildir
Engjaskófir

**Engjaskófir** (fræðiheiti: *Peltigera*)  eru ættkvísl fléttna af engjaskófarætt. Þær vaxa oftast á grónum jarðvegi og eru af formgerð blaðfléttna. Ættkvíslin er útbreidd um allan heim og inniheldur 66 tegundir. Lífefnafræði fléttnanna er lítt þekkt en þær gefa margar hverjar frá sér lífvirkar annars stigs efnaskiptaafurðir. Meðal nýlegra rannsókna sem stundaðar hafa verið á engjaskófa fléttum má nefna kennigreiningu ljósbýlinga fléttnanna, en innan ættkvíslarinnar er að finna tegundir sem nýta sér grænþörunga og blágerla til ljóstillífunar. Í ljós hefur komið að ljósbýlingar engjaskófa eru um margt frábrugðnir sömu bakteríu- eða þörungahópum sem lifa sjálfstæðu lífi utan fléttunnar  

## Tegundir á Íslandi
Listinn er byggður á skrá yfir fléttur á Íslandi frá árinu 2009 nema annað sé tekið fram. Íslensk heiti eru frá Herði Kristinssyni.

* *[[Peltigera aphthosa]]* - Flannaskóf
* *[[Peltigera britannica]]* - Bretaskóf
* *[[Peltigera canina]]* - Engjaskóf
* *[[Peltigera collina]]* - Klettaskóf
* *[[Peltigera didactyla]]* - Lambaskóf
* *[[Peltigera extenuata]]* - Gimbraskóf
* *[[Peltigera hymenina]]* - Hagaskóf
* *[[Peltigera islandica]]* - Foldarskóf eða Íslandsskóf
* *[[Peltigera kristinssonii]]* - Dældaskóf
* *[[Peltigera lepidophora]]* - Hosuskóf
* *[[Peltigera leucophlebia]]* - Dílaskóf
* *[[Peltigera lyngei]]* - 
* *[[Peltigera malacea]]* - Mattaskóf
* *[[Peltigera membranacea]]* - Himnuskóf
* *[[Peltigera monticola]]* - 
* *[[Peltigera neckeri]]* - Blikskóf
* *[[Peltigera polydactylon]]* - Glitskóf
* *[[Peltigera ponojensis]]* - 
* *[[Peltigera praetextata]]* - Giljaskóf
* *[[Peltigera rufescens]]* - Fjallaskóf
* *[[Peltigera scabrosa]]* - Þéluskóf
* *[[Peltigera scabrosella]]* - 
* *[[Peltigera venosa]]* - Æðaskóf

## Heimildir
Carpe diem

**Carpe diem** er orðatiltæki á latínu og þýðir beinlínis „gríptu daginn“. Orðatiltækið er upprunnið úr kvæði eftir rómverska skáldið Hóratíus (*Carmina* I.11).
Harry Mulisch

**Harry Mulisch** (29. júlí 1927 – 30. október 2010) var hollenskur rithöfundur. Móðir hans var gyðingur og faðir hans var austurrískur. Hann er helst þekktur fyrir skáldsögu sína *De ontdecking van de hemel*, sem er póstmódernísk skáldsaga.

## Bækur
* 1947 *Ik, Bubanik* 
* 1952 *archibald strohalm*
* 1952 *Tussen hamer en aambeeld* 
* 1952 *De diamant: een voorbeeldige geschiedenis*
* 1953 *Chantaje op het leven* 
* 1955 *De sprong der paarden en de zoete zee* 
* 1955 *Het mirakel: episodes van troost en liederlijkheid uit het leven van de heer Tiennoppen* 
* 1956 *Het zwarte licht* 
* 1957 *De versierde mens* 
* 1958 *Manifesten* 
* 1959 *Het stenen bruidsbed* 
* 1960 *Tanchelijn* 
* 1961 *Voer voor psychologen* 
* 1961 *Wenken voor de Bescherming van Uw Gezin en Uzelf, Tijdens de Jongste Dag* 
* 1962 *De zaak 40/61* 
* 1962 *Quauhquauhtinchan in den vreemde: een sprookje* 
* 1966 *Bericht aan de rattenkoning* 
* 1967 *Wenken voor de Jongste Dag* 
* 1968 *Het woord bij de daad: getuigenis van de revolutie op Cuba* 
* 1970 *De verteller* 
* 1970 *Paralipomena Orphica* 
* 1972 *Oidipous Oidipous* 
* 1971 *De verteller verteld* 
* 1972 *Soep lepelen met een vork: tegen de spellinghervormers* 
* 1972 *Wat gebeurde er met sergeant Massuro?* 
* 1972 *De toekomst van gisteren: protocol van een schrijverij* 
* 1973 *Woorden, woorden, woorden* 
* 1973 *Het seksuele bolwerk*
* 1974 *De vogels: drie balladen* 
* 1974 *Bezoekuur* 
* 1975 *Mijn getijdenboek* 
* 1975 *Volk en vaderliefde* 
* 1975 *Tegenlicht* 
* 1975 *Kind en kraai* 
* 1975 *Twee vrouwen* 
* 1976 *Het ironische van de ironie. Over het geval G.K. van het Reve* 
* 1976 *De grens* 
* 1976 *Vergrote raadsels: verklaringen, paradoxen en mulischesken* 
* 1976 *De wijn is drinkbaar dankzij het glas* 
* 1977 *Oude lucht* 
* 1977 *De taal is een ei*
* 1977 *Oude lucht: drie verhalen* 
* 1978 *Wat poëzie is: een leerdicht*
* 1979 *Paniek der onschuld* 
* 1980 *De compositie van de wereld*
* 1982 *Opus Gran* 
* 1982 *De Aanslag* 
* 1983 *Egyptisch*
* 1984 *Het Boek* 
* 1985 *Hoogste tijd* 
* 1987 *De pupil* 
* 1988 *De elementen* 
* 1988 *Het licht* 
* 1989 *Voorval: variatie op een thema*
* 1989 *Het beeld en de klok*
* 1990 *De zuilen van Hercules*
* 1992 *De ontdekking van de hemel* 
* 1995 *Bij gelegenheid* 
* 1996 *De Oer-Aanslag*
* 1997 *Zielespiegel: bij wijze van catalogus* 
* 1998 *Het zevende land* 
* 1999 *De procedure* 
* 2000 *Het theater, de brief en de waarheid* 
* 2001 *Siegfried: een zwarte idylle*
Himnuskóf

**Himnuskóf** (fræðiheiti: *Peltigera membranacea*) er flétta sem algeng er um land allt. Hún vex í skógabotnum, lyngmóum og graslendi og er grá eða grábrún að lit. Lengi vel var himnuskóf ekki aðgreind frá engjaskóf (*P. canina*) enda nákyld henni og lík í útliti. Himnuskófin er þó gjarnan stærri og breiðari heldur en engjaskófin, en þalið er um 300 – 500 µm á þykkt. Þó að oft sé auðvelt að greina í sundur *P. canina* og *P. membranacea* þá getur það verið erfitt, einkum ef sýnin eru þurrkuð þanig að hin augljósu einkenni séu ekki eins greinileg

## Tilvísanir
Stanfurðubryggja

**Stanfurðubryggja** eða **Stafnfurðubryggja** (enska: *Stamford Bridge*) er þorp á Englandi, um það bil 11 kílómetra frá Jórvík (York). Haraldur 3. harðráði féll í orrustu við Harald Guðinason við Stanfurðubryggju, þann 25. september 1066. Þar er minnismerki um orrustuna, sem var afdrifarík í sögu Englands og Noregs, og markaði endalok víkingaaldar. 

Þorpið eða bærinn stendur við ána Derwent, sem var farartálmi, en á þessum stað var vað á ánni, og síðar brú. Rómverjar komu upp virki á þessum stað um 70 e.Kr. og byggðist síðar upp þorp á staðnum. 

Upphaflegt nafn var *Stanford bridge*, það er steinvaðsbrú, en breyttist síðar í *Stamford bridge*. Ritháttur nafnsins er breytilegur í fornum íslenskum heimildum. Í *Morkinskinnu* stendur „Stanfurðubryggja“, í *Fagurskinnu* „Stannforðebryggja“, í *Heimskringlu* „Stanforðabryggjur“ og í síðari handritum „Stafnfurðo-“ eða „Stafnforðobryggjur“. Rithátturinn *Stanfurðubryggja* virðist því einna elstur.

## Tengt efni
* Orrustan við Stanfurðubryggju
Orrustan við Stanfurðubryggju

**Orrustan við Stanfurðubryggju** eða **Stafnfurðubryggju** (*[[Stamford Bridge (bær)|Stamford Bridge]]*) var háð árið 1066. Þar barðist Haraldur 3. harðráði Noregskonungur við Harald 2. Guðinason Englandskonung. Haraldur harðráði lét þar líf sitt og nafni hans hafði sigur. Stanfurðubryggja er ekki langt frá Jórvík. 

## Aðdragandi
Um miðja 11. öldina gerði Vilhjálmur 1. bastarður (einnig nefndur sigursæli), hertogi í Normandí í Frakklandi kröfu til ríkis í Englandi. Ekki fylgdi hann kröfum sínum fast eftir um sinn, en þegar Játvarður góði (*Edward the Confessor*) konungur Englendinga andaðist án þess að eiga lögmætan erfingja í ársbyrjun 1066, taldi Vilhjálmur sig sjálfkjörinn eftirmann hans. En Englendingar völdu innlendan höfðingja, Harald Guðinason, til konungs og skeyttu ekki um kröfur Normannahertogans. Vilhjálmur bjó út herleiðangur til Englands, en þrálát norðanátt um sumarið 1066 kom í veg fyrir að hann gæti siglt yfir Ermarsund og beið hann vikum saman eftir byr. 

## Haraldur harðráði
Norðanáttin var aftur á móti hagstæð Haraldi harðráða Noregskonungi, sem þetta sumar fór á stúfana og hugsaði sér að hertaka England. Haraldur gerði bandalag við hinn útlæga bróður Englakonungs, Tósta jarl, sem taldi sig ekki síður eiga rétt á konungdæminu. Haraldur sigldi frá Noregi með mikið lið á þrjú hundruð skipum og gekk á land í Norður-Englandi. Haraldur Guðinason fór með Englendingum gegn nafna sínum frá Noregi og háðu þeir orrustu mikla við Stanfurðubryggju. Englendingar höfðu betur og þeir Tósti jarl og Haraldur harðráði féllu með miklu af liði sínu þann 25. september 1066. 

Sonur Haralds harðráða, Ólafur kyrri, var ekki í orrustunni því að hann var að gæta skipanna. Hann fékk leyfi til að yfirgefa England með því sem eftir var af norska hernum, gegn loforði um að ráðast aldrei á England. Fóru þeir til Noregs á 24 langskipum. 

## Orrustan við Hastings
:Aðalgrein: Orrustan við Hastings
Um þetta leyti snerist vindáttin Vilhjálmi hertoga í vil og hélt hann þegar með her sinn yfir Ermarsund og steig á land í Suður-Englandi aðeins þremur dögum eftir orrustuna við Stanfurðubryggju. Var það upphafið að orrustunni við Hastings.

## Tilvísanir
Fiskeðlur

**Fiskeðlur** (fræðiheiti: *Ichthyosauria*) voru risavaxin skriðdýr í sjó sem líktust fiskum og höfrungum. Blómatími þeirra var á miðlífsöld og sýna steingervingar að þær komu fram fyrir um 245 milljónum ára og hurfu fyrir um 90 milljónum ára, um 25 milljónum ára áður en risaeðlur urðu útdauðar. Fiskeðlur voru með ugga og hala sem þróuðust í sporð. Þær fæddu lifandi afkvæmi. Augu fiskeðla voru einstök og slík augu finnast ekki í dýrum í dag. Þau voru mjög stór og í þeim var beinhringur. Mjög vel varðveittur steingervingur fiskieðlu fannst á Janusfjalli á Svalbarða í ágúst 2009.

## Tenglar

* Sjávarskriðdýr á Miðlífsöld 
* Holdt øglefunn skjult i to år (Aftenposten)
Janusfjall

**Janusfjall** er fjall á Svalbarða. Það var undir yfirborði sjávar fyrir 150 milljónum ára og þar hafa fundist margir steingervingar sjávarskriðdýra svo sem fiskeðla og svaneðla.

## Tenglar
* Holdt øglefunn skjult i to år  (Aftenposten) 
* Svalbarði er óskastaður steingervingafræðinga
Ríkharður 3. af Normandí

**Ríkharður 3. af Normandí** (997–1027) var elsti sonur Ríkharðs 2. af Normandí. Hann var hertogi í skamma hríð og dó með dularfullum hætti. Jafnvel er talið hugsanlegt að eitrað hafi verið fyrir hann skömmu eftir að faðir hans dó. Hann átti tvö börn með óþekktum konum. Þau hétu Alice (Alix) og Nicolas, sem var ábóti í Rúðuborg. Greifadæmið fluttist til yngri bróður hans, sem var Róbert 1., kallaður hinn stórkostlegi (e. *Robert the Magnificent*).
Vilhjálmur 1. af Normandí

**Vilhjálmur 1. af Normandí** eða **Vilhjálmur langasverð** – (franska: *Guillaume Longue-Épée*, latína: *Willermus Longa Spata*, norræna: *Vilhjálmr langaspjót*, samkvæmt Snorra Sturlusyni) – (893 – 17. desember 942), hertogi Normanna, var annar hertoginn í Normandí, tók við af föður sínum, Göngu-Hrólfi.

Lítið er vitað um ungdómsár hans. Hann fæddist í Bayeux eða Rúðuborg (Rouen). Foreldrar hans voru Göngu-Hrólfur og Poppa, sem var dóttir Berengars af Rennes, en þau feðgin voru bæði kristin.

Vilhjálmur tók við af föður sínum um 927 og þegar í stað gerðu bæði Normannar og Bretónar uppreisn gegn honum en honum tókst að kveða hana niður. Eftir það fór hann herferð á hendur Bretónum og rændi lönd þeirra.

Árið 935 giftist hann Hlaðgerði (Luitgarde) af Vermandois og eignaðist við það allmikil lönd.

Árið 939 braust út styrjöld á milli Vilhjálms og Arnúlfs I., konungs í Flandri. Afleiðing þess varð sú að Vilhjálmur var myrtur 17. desember 942 í Picquigny á friðarráðstefnu.

Sonur hans var Ríkharður 1. af Normandí, sem kallaður var hinn óttalausi.
Ríkharður 1. af Normandí

**Ríkharður 1. af Normandí** – (f. 28. ágúst 933 í Fécamp í Normandí, d. 20. nóvember 996, í Fécamp) – var hertogi af Normandí frá 942 til 996. Hann er talinn vera sá fyrsti sem í raun bar titilinn hertogi af Normandí. Hann ávann sér viðurnefnið Ríkharður óttalausi. Hann var sonur Vilhjálms 1. af Normandí og frillu hans sem hét Sprota. Faðir hans var myrtur þegar Ríkharður var aðeins 9 ára gamall og því gat hann ekki spornað gegn því að Loðvík 4. Frakkakonungur tók völdin í Normandí og hélt Ríkharði föngnum.

Honum tókst að flýja með aðstoð vina sinna og náði að hrekja Loðvík frá Rúðuborg og ná völdum aftur í Normandí árið 947.

Eftir það ríkti hann með friðsemd að mestu. Hann var giftur Emmu, sem var systir Hugo Capet, sem varð konungur Frakka 987. Þau eignuðust engin börn, en Ríkharður átti son með hjákonu sinni, sem hét Gunnur (Gonnor) og var af dönskum ættum. Sonur þeirra var Ríkharður 2., greifi af Normandí. Síðar giftist Ríkharður 1. Gunni til þess að börn þeirra hefðu rétt til arfs. Hann endurskipulagði her Normanna og byggði á riddaraliði.

Á ríkisárum hans var Normandí endanlega innlimað í Frakkland og kristnað. Um Ríkharð er sagt að hann hafi verið hollari norrænum þegnum sínum en hann var Frökkum.
Ríkharður 2. af Normandí

**Ríkharður 2. af Normandí** (f. 23. ágúst 970 í Normandí, d. 28. ágúst 1026 í Normandí), nefndur **hinn góði** (franska: *Le Bon*, enska: *the Good*), var elsti sonur og erfingi Ríkharðs 1. af Normandí og konu hans, sem hét Gunnur eða Gunnþóra (Gonnor, Gunnora). Hann tók við völdum sem hertogi af Normandí árið 996.

Hann gerði bandalag við Kapetinga (frönsku konungsættina) og einnig við Bretaníu með því að gifta systur sína Guðfreði 1. af Bretaníu og giftist sjálfur systur hans,  Júdit af Bretaníu. Hann reyndi einnig að bæta sambandið við England með hjónabandi Emmu systur sinnar og Aðalráðs konungs, en það gekk illa því að Englendingum líkaði ekki við hana. Samt sem áður varð þetta samband hans við England grunnur ásamt öðru að kröfum Vilhjálms bastarðar sonarsonar hans þegar hann barðist fyrir völdum á Englandi. 

Ríkharður og Júdit áttu 6 börn og var Ríkharður elstur, sem síðar varð Ríkharður 3. af Normandí. Júdit dó 1017 og eftir það giftist hann seinni konu sinni, Poppu af Envermeu, og áttu þau tvö börn. Sagnir eru um það að hann hafi gifst í þriðja sinn Ástríði Sveinsdóttur, dóttir Sveins tjúguskeggs, konungs í Englandi, Danmörku og Noregi. Það er þó ekki talið fullvíst.
Róbert 1. af Normandí

**Róbert 1. af Normandí** (22. júní 1000 – 3. júlí 1035), eða **Róbert hinn stórkostlegi** (franska: *le Magnifique*, enska: *the Magnificent*), einnig kallaður **Róbert djöfullinn** (f. *Robert le Diable*), var hertogi af Normandí frá 1027 til dauðadags. Hann er oftast hafður sem Róbert 1. en stöku sinnum þó Róbert 2. en þá er forfaðir hans, Göngu-Hrólfur, kallaður Róbert 1.

Róbert 1. var sonur Ríkharðs 2. af Normandí og Júditar frá Bretagne. Hann tók við hertogadæminu þegar Ríkharður 3., eldri bróðir hans, dó skyndilega. Þá var Róbert sterklega grunaður um að hafa drepið hann á eitri og fékk viðurnefnið djöfullinn í tengslum við það.

Með hjákonu sinni, Herleifu, (Herleva), eignaðist hann soninn Vilhjálm, sem kallaður var bastarður af því að hann var ekki getinn í hjónabandi. Hann arfleiddi Vilhjálm son sinn áður en hann lagði upp í pílagrímsferð til Jerúsalem. Samkvæmt sagnfræðiritinu *Gesta Normannorum Ducum* fór hann um Konstantínópel, komst til Jerúsalem og var á heimleið, staddur í Níkeu, þegar hann dó, hugsanlega af eitri. Heimildum ber ekki saman um dánardaginn, 1., 2. eða 3. júlí 1035.

Sagnfræðingurinn William af Malmesbury segir frá því að Vilhjálmur sigursæli hafi gert sendinefnd út af örkinni til að sækja lík föður síns til Níkeu og skyldi hann jarðsettur í Normandí. Fóru sendiboðar og sóttu líkið og voru á heimleið með það, komnir til Apúlíu á Ítalíu, þegar þeir fréttu að Vilhjálmur sigursæli væri látinn. Jarðsettu þeir þá Róbert 1. á Ítalíu og héldu heim við svo búið.
Alessandria (sýsla)

**Alessandria** er austasta sýslan í Piemonte á Ítalíu. Höfuðstaður sýslunnar er borgin Alessandria þar sem nánast fjórðungur íbúanna býr. Íbúar voru 438.383 árið 2008.
Alessandria

**Alessandria** er borg í Piedmont á Ítalíu. 

Borgin er stærsta borgin í Alessandria-hluta héraðsins með 94.646 íbúa.
Roger Moore

**Roger Moore** (14. október 1927– 23. maí 2017) var enskur leikari og kvikmyndaframleiðandi. Hann er þekktastur fyrir að hafa farið með hlutverk James Bond í samnefndum kvikmyndum og þáttaröðinni Dýrlingurinn (The Saint).
Berghveljur

**Berghveljur** eða graftólítar voru sambýlisdýr sem nú eru útdauð en voru einkennandi á Ordóvisíum jarðsögutímabilinu. Orðið graftólíti er komið úr grísku úr graphtos sem merkir að skrifa og lithos sem merkir berg en graftólítasteingervingar litu stundum út eins og híeróglýfur höggnar í berg. Graftólítar  voru dýrasvif og dýrin mynduðu fljótandi nýlendur sem flutu um öll heimsins höf.  Graftólítasteingervingar finnast í öllum gerðum sjávarsets og eru algengastir í svörtum skífum frá ordóvisíum og sílúr en kjöraðstæður fyrir steingervinga eru súrefnissnauðar aðstæður þar sem lítið var um lífverur sem átu dauða graftólíta. Graftólítar eru góðir einkennissteingervingar og eru notaðir til að skipta steingervingum frá Ordóvisium og Silúr niður í lífbelti.

## Tengill

*
Bonne af Lúxemborg

**Bonne af Lúxemborg** (20. maí 1315 – 11. september 1349) eða **Bonne af Bæheimi**, upphaflega **Jutta** eða **Júdit**, var hertogaynja af Normandí og fyrri kona Jóhanns 2. Frakkakonungs. Hún varð þó aldrei drottning Frakklands þar sem hún lést áður en maður hennar varð konungur.

Jutta var fædd í Prag og var næstelsta dóttir Jóhanns blinda af Lúxemborg, konungs Bæheims, og fyrri konu hans Elísabetar af Bæheimi. Föðurafi hennar var Hinrik 7. keisari. Yngri bróðir hennar var Karl 4., sem krýndur var keisari hins Heilaga rómverska ríkis sex árum eftir lát hennar. Hún var upphaflega trúlofuð Kasimír 3., konungi Póllands, en ekki varð af þeim ráðahag og 28. júlí 1332 giftist hún Jóhanni, krónprinsi Frakklands. Hún var þá 17 ára en hann 13. Faðir hans gerði hann skömmu síðar að hertoga af Normandí og varð Jutta þá hertogaynja og nefndist Bonne eftir að hún kom til Frakklands.

Ein ástæða þess að Filippus 6. Frakkakonungur valdi Bonne sem konu sonar síns fremur en einhverja barnunga prinsessu var að hann vildi að hún gæti farið að ala erfingja sem fyrst og það gekk eftir, Bonne ól fjóra syni á fjórum árum og tryggði þar með ríkiserfðirnar. Synirnir komust allir upp og voru það þeir Karl 5. Frakkakonungur, Loðvík 1. hertogi af Anjou, Jóhann hertogi af Berry og Filippus 2. hertogi af Búrgund. Þrjár dætur þeirra komust líka upp og voru það Jóhanna kona Karls 2. Navarrakonungs, María kona Róberts hertoga af Bar og Ísabella, kona Gians Galeazzo 1., hertoga af Mílanó.

Bonne dó í Svarta dauða, 11. september 1349, í Maubisson í Frakklandi, og er grafin í klaustrinu þar. Jóhann maður hennar giftist seinni konu sinni fáeinum mánuðum síðar.

## Heimild
*
Jóhanna af Auvergne, Frakklandsdrottning

**Jóhanna 1. af Auvergne** (8. maí 1326 – 29. september 1360) var drottning Frakklands frá 1350, seinni kona Jóhanns 2. Frakkakonungs, sem einnig var seinni maður hennar.

Jóhanna var dóttir Vilhjálms greifa af Auvergne og Boulogne og konu hans Marguerite d'Évreux, systur Filippusar 3., konungs Navarra. Hún erfði greifadæmi föður síns og þegar hún giftist fyrri manni sínum, Filippusi syni Ottós 4., hertoga af Búrgund, um árið 1338, tók hann titilinn greifi af Auvergne. Hann dó 1346 þegar hestur sparkaði í höfuð hans. Þau áttu dótturina Jóhönnu og soninn Filippus, sem fæddur var sama ár og faðir hans dó og erfði hertogadæmið Búrgund eftir afa sinn 1350, en bæði létust á unglingsárum.

Þann 13. febrúar 1349 gekk Jóhanna að eiga Jóhann krónprins Frakklands, sem hafði misst fyrri konu sína í Svarta dauða nokkrum mánuðum áður. Þau átu saman tvær dætur sem dóu ungar. Jóhanna dó 1360 og erfði Filippus sonur hennar hana en dó sjálfur ári síðar og Jóhann konungur, stjúpfaðir hans, erfði þá hertogadæmið Búrgund eftir hann.

## Heimild
*
Jóhanna af Bourbon, Frakklandsdrottning

**Jóhanna af Bourbon** (3. febrúar 1338 – 6. febrúar 1378) var drottning Frakklands frá 1364 til dauðadags, eiginkona Karls 5. Frakkakonungs. Hún var af Valois-ætt eins og hann.

Jóhanna var fædd í Vincennes, dóttir Péturs 1., hertoga af Bourbon, og konu hans Ísabellu af Valois, sem var yngri hálfsystir Filippusar 6. Frakkakonungs. Bróðir hennar var Loðvík 2., hertogi af Bourbon, en einnig átti hún fimm yngri systur, þar á meðal Blönku, drottningu af Kastilíu, sem var myrt af eiginmanni sínum, Pétri grimma Kastilíukonungi.

Jóhanna giftist krónprinsi Frakklands, síðar Karli 5., árið 1350, þegar þau voru bæði tólf ára. Þau voru skyld í annan og þriðja lið þar sem móðir Jóhönnu var afasystir Karls. Í orrustunni við Poitiers 1356 féll faðir Jóhönnu en Jóhann konungur, faðir Karls, var tekinn höndum og eftir það tók Karl í raun við stjórn ríkisins þótt faðir hans sneri aftur um skeið. Hann dó svo 1364 og þá urðu Karl og Jóhanna konungur og drottning. 

Hjónaband þeirra virðist hafa verið gott en Jóhanna átti við geðræna erfiðleika að stríða eins og faðir hennar, afi og bróðir. Hún brotnaði alveg niður eftir fæðingu sjöunda barns síns. Þegar hún var að því komin að fæða níunda barnin snemma árs 1378 vildi hún fara í bað en læknar hennar réðu henni frá því. Hún lét það þó sem vind um eyru þjóta og tók sér bað en fékk hríðir og dó af barnsförum. Karl konungur syrgði hana ákaft og dó sjálfur tveimur árum síðar.

Aðeins tveir synir þeirra komust til fullorðinsára, Karl 6., sem sjálfur var geðveikur, og Loðvík hertogi af Orléans. Yngsta dóttirin, Katrín, lifði foreldra sína en dó tíu ára gömul og hafði þá verið gift í tvö ár.

## Heimild
*
Brenda Starr

**Brenda Starr, fréttakona** (betur þekkt sem **Brenda Starr**) var teiknimyndasyrpa um og ævintýraþyrstu fréttakonuna og glamúrgelluna Brendu Starr. Syrpan sem er hugarsmíð bandarísku listakonunnar Dale Messick kom út í fyrsta skiptið árið 1940 í dagblaðinu *[[Chicago Tribune Syndicate]]*. Síðasta sagan um Brendu Starr kom út 2. janúar 2011.

Morgunblaðið birti nokkrar teiknimyndasögur á myndasögublaðsíðu blaðsins á árunum 1988-1989.
Biella (sýsla)

** Biella ** er sýsla í Piemonte á Ítalíu. Höfuðstaður sýslunnar er borgin Biella.
Íbúar voru 187.000 árið 2008.
Verbania (sýsla)

**Verbania** (*Verbano-Cusio-Ossola*) er sýsla í Piemonte á Ítalíu. Höfuðstaður sýslunnar er borgin Verbania. Sýslan var stofnuð árið 1996 af svæðum sem tilheyrðu áður Novara sýslu.
Íbúar voru 163.297 árið 2008.
Vercelli (sýsla)

**Vercelli** er sýsla í Piemontei á Ítalíu. Höfuðstaður sýslunnar er borgin Vercelli. Íbúar voru 180.163 árið 2008.

## Sveitarfélög
Vercelli, Borgosesia, Santhià, Gattinara, Crescentino, Trino, Varallo, Serravalle Sesia
Listi yfir algengar skammstafanir í ensku

Listi yfir algengar skammstafanir í ensku:

## A

## B

## C

## D

## E

## F

## G

## I

## M

## N

## O

## P

## R

## S

## T

## U

## V

## W

## X

## Y

## Neðanmálsgreinar

## Tenglar
### Listar
*
2011-2020

**2011–2020** var annar áratugur 21. aldar. Hann hófst 1. janúar 2011 og endaði 31. desember 2020. 

* Sumarólympíuleikarnir 2012
* Sumarólympíuleikarnir 2016
* Evrópukeppnin í knattspyrnu 2016
* Heimsmeistaramótið í knattspyrnu karla 2018
* Arabíska vorið
* Borgarastyrjöldin í Líbýu
* Borgarastyrjöldin í Sýrlandi
* Borgarastyrjöldin í Jemen
* Íslamska ríkið
* Evrópski flóttamannavandinn
* Streymisveita
* Panamaskjölin
* Higgs-bóseind
* SpaceX
* Rafbíll
* Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021
* Brexit
Cabernet sauvignon

**Cabernet sauvignon** er ein af þekktustu vínþrúgum heims. Hún er ræktuð í nær öllum rauðvínsgerðarlöndum heims við mjög ólíkar aðstæður, en er þekktust sem uppistaðan í Bordeaux-vínum frá héraðinu Bordeaux í Frakklandi. Þetta var algengasta vínræktarþrúga heims mestan hluta 20. aldar þar til merlot-þrúgan varð algengari á 10. áratug aldarinnar. Cabernet sauvignon er þó fremur nýtilkomin í sögunni. Hún varð til við blöndun tveggja vínþrúga, cabernet franc og sauvignon blanc, á 17. öld. Vinsældir sínar á þrúgan því að þakka hversu auðvelt er að rækta hana þar sem hún er með þykkt hýði og gott viðnám gegn bæði myglu og frosti, og því hve einkennandi bragð hennar heldur sér við ólíkar ræktunaraðstæður og tíðarfar.

## Tilvísanir
Feðraveldi

**Feðraveldi** er félagslegt kerfi þar sem karlmenn fara með helstu völd, njóta ákveðinna félagslegra sérréttinda og stjórna eignum. Andstæðan er mæðraveldi.

Félagsfræðingar líta ekki svo á að þetta valdakerfi komi fram vegna munar milli kynjanna, heldur að það sé afleiðing félagslegra þátta.

## Tengt efni

*Jafnréttisstefna

## Tilvísanir
Crenarchaeota

**Crenarchaeota** er ríki eða fylking innan forngerla. Þessir forngerlar hafa kjörhita á bilinu 80 - 100°C en þola allt að 113°C og flestir þurfa meira en 70°C hitastig. Þeir þola sýrustig niður að pH 1-2.

## Heimild
* Kynningarefni um fornbakteríur hjá Verkmenntaskóla Akureyrar.
Euryarchaeota

**Euryarchaeota** er fylking innan forngerla. Á meðal þessara örvera eru t.d metan-myndandi örverur sem  finnast oft í þörmum manna. Metan-myndandi örverur losa orku með því að tengja koltvísýring og vetni til að mynda metan. Euryarchaeota eru saltkærar og vaxa yfirleitt á söltum stöðum.

## Heimildir
*Kynningarefni um fornbakteríur hjá Verkmenntaskóla Akureyrar.
Pétur Sigurðsson (f. 1896)

**Pétur Sigurðsson** (17. febrúar 1896 – 15. október 1971) var Háskólaritari og íslenskur knattspyrnumaður.

## Ævi og störf
Pétur fæddist á Ánabrekku í Borgarhreppi á Mýrum, sonur Sigurðar Péturssonar fangavarðar og Guðríðar Gilsdóttur. Hann var elstur sjö barna þeirra. Hann varð stúdent frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1914 og stundaði nám í norrænum fræðum við Kaupmannahafnarháskóla á árunum 1914 til 1920, með hléum og Mag. art. í íslenskum fræðum frá Háskóla Íslands árið 1923. Frá 1925 til 1929 gegndi hann embætti aðstoðarbókavarðar á Landsbókasafninu.

Pétur tók við embætti Háskólaritara af Ólafi Rósinkranz árið 1929. Háskólinn var þá til húsa í Alþingishúsinu. Þegar Happdrætti Háskólans  var stofnað árið 1933 tók Pétur einnig við forstjórastöðu þess og gegndi til 1963. Þá var hann jafnframt forstjóri Tjarnarbíós frá 1942 til 1947. Voru happdrættið og kvikmyndahússreksturinn mikilvægar fjáröflunarleiðir Háskólans við byggingu aðalbyggingar hans.

Hann hlaut heiðursprófessorsnafnbót árið 1954 og gegndi embættum fyrir Vísindafélag Íslendinga. Eftir hann ligga ýmsar bækur og fræðigreinar um bókfræði og bókmenntasögu. Hann gaf út úrval af ljóðum Einars Benediktssonar og þýddi ýmis af ævintýrum H.C. Andersens, svo eitthvað sé nefnt.

Pétur var varabæjarfulltrúi í Reykjavík 1930 til 1934 fyrir Sjálfstæðisflokkinn.

## Íþróttamál
Pétur var einn af stofnendum Knattspyrnufélagsins Fram og meðal bestu leikmanna þess fyrstu árin. Hann varð margfaldur Íslandsmeistari í knattspyrnu og gegndi fjölda trúnaðarstarfa fyrir íþróttahreyfinguna. Hann sat í stjórn ÍSÍ í tæpan áratug, í Knattspyrnuráði Íslands 1919 til 1922, var formaður KRR 1941 til 1943 og KSÍ 1947 til 1948. Þá var hann fyrsti ritstjóri Íþróttablaðsins.

Hann var útnefndur heiðursfélagi í Fram á 35 ára afmæli félagsins árið 1943.
Stjórnin

**Stjórnin** er íslensk hljómsveit sem hóf að spila saman árið 1988. Söngvarar eru Grétar Örvarsson og Sigríður Beinteinsdóttir. Hljómsveitin keppti fyrir hönd Íslands í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1990 með laginu „Eitt lag enn“. Þau náðu 4. sæti af 22, með 124 stig.

## Útgefið efni
* *[[Eitt lag enn (breiðskífa)|Eitt lag enn]]* (1990)
* *[[Tvö líf]]* (1991)
* *[[Stjórnin (breiðskífa)|Stjórnin]]* (1992)
* *[[Rigg]]* (1993)
* *[[Stjórnarlögin 1989—1995]]* (1995)
* *[[Sumar nætur]]* (1996)
* *[[Stjórnin @ 2000]]* (1999)
Stangveiði

**Stangveiði** er fiskveiði með veiðistöng, strekktri línu og öngli. Veiðistangir eru oftast með veiðihjóli til að gefa línuna út, draga hana inn og geyma hana á hjólinu. Öngullinn er ýmist með beitu eða annars konar agn á borð við engjandi orminn (e. squirmy worm) og stundum eru flotholt og sökkur festar við línuna og öngulinn til að halda honum í réttri hæð í vatninu. Ýmsar tegundir stangveiði eru til, eins og fluguveiði, kastveiði, sjóstangveiði o.s.frv.

Stangveiði er aðallega stunduð sem sportveiði til afþreyingar en línuveiði, án veiðistanga, er svipuð aðferð sem notuð er við atvinnuveiðar. Í sumum tilvikum stunda stangveiðimenn sleppiveiði þar sem fisknum er sleppt lifandi eftir að hann hefur bitið á öngulinn. 

Stangveiði er stunduð bæði á sjó og í ám og vötnum. Meðal fisktegunda sem veiddar eru með þessum hætti eru sverðfiskur, túnfiskur, þorskur, vatnakarpi, gedda, lax og silungur. Stangveiði er víða stunduð sem keppnisgrein.
Garðakirkja

**Garðakirkja** er kirkja á Álftanesi sem tilheyrir Garðaprestakalli í Kjalarnesprófastsdæmi. Kirkjan stendur í Görðum í Garðabæ og er með elstu kirkjustöðum á Íslandi.

Garðakirkju er fyrst getið Vilkins-máldögum árið 1397.
Bjartmáfur

**Bjartmáfur** (fræðiheiti: *Larus glaucoides*) er stór máfategund sem verpir á heimskautasvæðum Kanada og Grænlands en ekki á Íslandi, þar hefur fuglinn vetrarsetu. Bjartmáfur er farfugl sem dvelur að vetrarlagi við strendur Norður-Atlantshafsins allt suður til Bretlandseyja og til nyrstu ríkja á austurströnd Bandaríkjanna og einnig inn í landi alveg að Vötnunum miklu. Bjartmáfur er mun sjaldgæfari í Evrópu en hvítmáfur (glaucous gull). Fullorðnir fuglar eru fölgráir að ofan með gulgrænan gogg en ungir fuglar eru mjög fölgráir. Það tekur þá um fjögur ár að verða fullvaxnir.

## Tenglar

* Bjartmáfur
Jean Auguste Dominique Ingres

**Jean Auguste Dominique Ingres** (29. ágúst 1780 í Montauban – 14. janúar 1867) var franskur listmálari.

## Valin verk
Byggðasafn Skagfirðinga

**Byggðasafn Skagfirðinga** er byggðasafn sem stofnað var árið 1948 og fékk til afnota gamla bæinn í Glaumbæ á Langholti. Þar er miðstöð minjavörslunnar í Skagafirði. 

Búið var í torfbænum í Glaumbæ til ársins 1947 en þá tók Þjóðminjasafnið við bænum. Byggðasafn Skagfirðinga sem stofnað var 29. maí 1948 fékk afnot af bænum og opnaði sýningu í honum 15. júní 1952. Á sýningunni í bænum er fjöldi muna sem flestir eru tengdir hemilishaldi og verklagi fyrri tíðar. Torfbærinn er samstæða þrettán húsa. Sex snúa burstum fram á hlaðið. Bærinn er sérstæður meðal íslenskra torfbæja að því leyti að mjög lítið grjót er notað í hleðslurnar, enda er það varla að finna í Glaumbæjarlandi.

Tvö gömul timburhús hafa verið flutt á safnlóðina í Glaumbæ. *Áshús* er frá Ási í Hegranesi, byggt 1884-1886 til að hýsa kvennaskóla fyrir Skagfirðinga. Aldrei varð af því og var það notað sem íbúðarhús til 1977, en reist í Glaumbæ 1991. Í húsinu er nú kaffistofa, sýning og geymsla. 

*Gilsstofa* var upphaflega reist á Espihóli í Eyjafirði 1849. Hún var tekin niður 1861 og flutt til Akureyrar og þaðan með skipi til Kolkuóss, reist aftur á Hjaltastöðum í Blönduhlíð, flutt í Reynistað 1872, að Gili í Borgarsveit 1884, til Sauðárkróks 1891 og stóð þar til 1985 þegar hún var flutt að Kringlumýri í Blönduhlíð. Þar stóð hún þar til hún var flutt að Glaumbæ 1996 og endursmíðuð þar sem næst í upprunalegri mynd en lítið var eftir af upprunalegum viðum eftir alla flutningana. Þar er nú safnbúð og skrifstofa byggðasafnsins og aðstaða fyrir starfsfólk.

Árið 1998 fékk safnið Minjahúsið á Sauðárkróki til afnota. Þar er önnur fastasýning safnsins, á gömlum verkstæðum af Króknum, og sérsýningar. Þar eru einnig skrifstofur fyrir starfmenn sem annast rannsóknir, varðveislu og miðlun og þar er aðalgeymsla safnins. Glaumbæjarsafn hefur sett upp fjölda sýninga í Skagafirði, s.s. á Hólum og Hofsósi og gefið út margvíslegt efni um menningu skagfirskra byggða.

## Tengill
Byggðasafn Skagfirðinga
Grétar

**Grétar** er íslenskt karlmannsnafn.

## Þekktir nafnhafar
* Grétar Ólafur Hjartarson, knattspyrnumaður.
* Grétar Mar Jónsson, fyrrv. alþingismaður.
* Grétar Sigfinnur Sigurðarson, knattspyrnumaður.
* Grétar Örvarsson, söngvari Stjórnarinnar.