Írsk enska

**Írsk enska** er ensk mállýska sem töluð er og skrifuð á Írlandi. Ensk tunga barst fyrst til Írlands seint á 12. öld með innrás Normanna. Á þeim tíma töluðu Normannar ekki ensku heldur normannafrönsku. Í upphafi var enska aðeins töluð á svæðinu nálægt Dyflinn sem í dag heitir The Pale (írska: *An Pháil*). Við tilkomu Túdorættar vék ensk tunga og menning fyrir írsku á svæðinu sem innrásarmennirnar höfðu tekið upprunalega. Hins vegar fór notkun enskrar tungu vaxandi, sérstaklega á plantekrum, eftir hertöku Túdorættar á Írlandi á 16. öld. Fyrir miðja 19. öld var enska orðin aðaltungumál Írlands. Enska heldur þessari stöðu í dag, en jafnvel þeir sem hafa írsku að móðurmáli tala ensku reiprennandi.

## Stafsetning
Ólíkt bandarískri ensku og kanadískri ensku hefur írsk enska ekki sér stafsetningarreglur, heldur er írsk enska stöfuð alveg eins og bresk enska.

## Orðaforði
### Tökuorð úr írsku
Það er fjöldi írskra tökuorða sem er notaður á írskri ensku, sérstaklega af hinu opinbera. Til dæmis heitir forsætisráðherrann Taoiseach, aðstoðarforsætisráðherrann Tánaiste, þingið Oireachtas og neðri deildin Dáil Éireann. Auk þess eru tökuorð sem eru notuð í óformlegu samhengi en notkun þeirra fer minnkandi, sérstaklega meðal unglinga.

Nokkur dæmi eru:

### Orð sem eiga rætur að rekja til írskrar tungu
Annar hópur írskra enskra orða eru þau sem eiga rætur að rekja til írskrar tungu en hefur nokkurn veginn verið aðlöguð enskum framburði og stafsetningu. Nokkur þessara orða hefur náð vinsældum fyrir utan Írland en önnur eru notuð aðeins þar á landinu. Þessi orð hafa oft verið enskuð eða eru beinar þýðingar. Í seinna tilfelli fá orð eða orðasamböndu aukaþýðingu sem er ekki að finna annars staðar í enskumælandi heimi. 

Nokkur dæmi eru:

### Orð sem eiga rætur að rekja til fornensku eða miðensku
Öðrum orðaforðaflokki á írskri ensku tilheyra þau orð og orðasambönd sem voru algeng á fornensku eða miðensku en eru ekki lengur notuð eða orðin úrelt annars staðar. Nokkur þessara orða hafa fengið aukamerkingar fyrir orð sem eru enn notuð annars staðar en í annarri merkingu.

Nokkur dæmi eru:

### Önnur orð
Auk fyrrnefndu hópanna þriggja er líka önnur orð að finna á írskri ensku af óvissum uppruna. Þó að nokkur þessara orða séu ekki eingöngu notuð á Írlandi er noktun á þeim ekki víðtæk annars staðar og talið er að þau einkenni írska ensku.

Nokkur dæmi eru:

## Málfræði og orðaröð
Orðaröð írsku tungunnar er nokkuð ólík þeirri ensku. Ýmsir þættir írskrar orðaröðar hafa haft áhrif á orðaröð írskrar ensku en mörg þessara einkenna eru að hverfa í þéttbýli meðal unglinga. 

Orð sem hafa varðveist úr forn- og miðensku hafa líka haft töluverð áhrif á írska ensku.

### Írsk áhrif
Tvöföldun er einkenni írskrar ensku sem þekkist á sviðinu og í kvikmyndum.

* írska orðasambandið *ar bith* samsvarar því enska *at all* („ekki neitt, nokkuð, eitthvað“), þannig að sterkara orðasambandið *ar chor ar bith* verður á ensku *at all at all*
** *I've no money at all at all* („ég á ekki neina peninga“)
* *ar eagle go* (bókstaflega *vegna ótta um að...*) þýðir *ef það skyldi*. Afbrigðið *ar eagla na heagla* (bókstaflega *vegna ótta um ótta*) bendir til meiri óvissu. Samsvarandi orðasamböndin á írskri ensku eru *to be sure* og *to be sure to be sure*. Í þessu samhengi þýða þessi orðasambönd ekki „örugglega“ frekar „ef það skyldi“.
** *I brought some cash in case I saw a bargain, and my credit card to be sure to be sure* („ég kom með peninga skyldi ég finna eitthvað kjarakaup, og kreditkortið (skyldi ég hafa ekki penninga til)“)

### Já og nei
Á írsku eru ekki til orð sem samvara ensku orðunum *yes* og *no* („já“ og „nei“). Í staðinn er sagnorð í spurningunni endurtekið, með neitunarorði ef þarf. Á írskri ensku eru *yes* og *no* notuð sjaldnar en á öðrum enskum mállýskum þar sem sagnorðið er endurtekið, jákvætt eða neikvætt, í staðinn fyrir (eða auk þess) að nota *yes* eða *no*:
* *Are you coming home soon?* — *I am.* („Ætlarðu heim bráðlega?“ — „Ég ætla það“)
* *Er farsíminn þinn hlaðinn?* — *It isn't.* („Er farsíminn þinn hlaðinn?“ — „Hann er það ekki“)

## Heimildir