open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Walter Benjamin

**Walter Benjamin** (15. júlí 1892 - 26. september 1940) var þýskur heimspekingur, bókmenntagagnrýnandi, pistlahöfundur, þýðandi og listfræðingur af gyðingaættum. Fyrsta rit hans var  um upphaf þýska sorgarleiksins (Ursprung des deutschen Trauersþiels) og kom út  árið 1928 en um svipað leyti varð  hann fyrir miklum áhrifum frá Bertolt Brecht og gerðist  marxisti. Benjamin lauk ekki doktorsprófi og fékk því ekki fast starf við háskóla. Hann vann við skriftir og þýðingar og dvaldi oft í París.

## Verk
Benjamin er þekktur fyrir framlag sitt til menningarfræða og oft  er vitnað í verk  hans í fræðilegu og listfræðilegu samhengi og þá sérstaklega í verkin  „*The Task of the Translator*“ (1923) and „*The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction*“ (1936) en það hefur komið út í íslenskri þýðingu undir titlinum *Listaverkið á tímum fjöldaframleiðslu sinnar*. Þegar hann skrifaði þá bók þá var hann flóttamaður í París í Frakklandi á flótta undan ofsóknum nasista og hafði dvalið í París í þrjú ár. Árið 1927 hóf hann að rita verkið *Das Passagen-Werk* (e. *The Arcades Project*) en það er  ófullgert handrit sem var athugun hans á mannlífi í París á 20. öld. Hann hafði upphaflega ætlað að skrifa stóra bók um París á 20. öld en skildi eftir sig mikið magn af tilvitnunum tengt því verki. Þessar nótur hafði hann skrifað yfir 13 ára tímabil. Þessi drög voru fyrst gefin út árið 1982 og er yfir 1.000 blaðsíður. Hann taldi París bera merki hnignunar sem væri fyrir tilstuðlan mikilla þjóðfélagsbreytinga og hann skoðaði allt það smáa sem hafði breyst í mannlífinu á tímum nýrrar tækni, hann skoðaði götulíf, markaði og tívolí en hafði sérstaklega mikinn áhuga á *Les Passages* á vesturbakka Signu en það var verslunarmiðstöð þess tíma. Árið 1937 vann Benjamín að *Das Paris des Second Empire bei Baudelaire* og þá hitti hann franska rithöfundinn Georges Bataille sem hann fékk til að geyma handrit að *Das Passagen-Werk*. Árið 1938 fór hann í síðasta skipti í heimsókn til Bertolt Brecht sem þá var í útlegð í Danmörku. Um þetta leyti svipti nasistastjórnin í Þýskalandi alla þýska gyðinga ríkisfangi sínu og Benjamin varð því ríkisfangslaus og var af þeim sökum fangelsaður af frönsku yfirvöldum og var um hríð í fangabúðum nærri Nevers í Burgundy. Hann kom til Parísar í janúar 1940 og þá skrifaði hann ritið *Über den Begriff der Geschichte* (e. *Theses on the Philosophy of History*).

Benjamin reyndi að fá ríkisborgararétt í Frakklandi og innflytjendaleyfi til Bandaríkjanna en umsókn hans um ríkisfang var hafnað. Þegar Þjóðverjar hertóku París í byrjun ársins 1940 lagði hann  á flótta. Hann fór fyrst Marseille og reyndi að komast þar á skip en það tókst ekki. Þá lagði hann á stað fótgangandi yfir Pýreneafjöllin til Spánar en þaðan átti að reyna að komast til Portúgals og þaðan í skip til Bandaríkjanna. Hann og samferðamenn hans voru handsamaðir á landamærum inn í Spáni og til stóð að senda þau aftur til Frakklands. Hann gafst upp og framdi skömmu síðar sjálfsmorð.

## Heimildir
* Dagur, Blað 2 (08.04.2000), Blaðsíða 21
*
Odisha

**Odisha** (áður **Orissa**) er fylki á Austur-Indlandi.

Flatarmál þess er 155 707 km² og íbúatal 36,7 milljónir. (2001) Stærsta borg og höfuðborg er Bhubaneshwar.
Diane Arbus

**Diane Arbus** (14. mars, 1923 - 26. júlí 1971), var bandarískur ljósmyndari og rithöfundur, þekkt fyrir svarthvítar ljósmyndir sínar af fólki sem litið var á öðruvísi af samfélaginu (dvergar, risar, kynskiptingar, og sirkus fólk). Arbus trúði því að myndavélin væri “örlítið köld, örlítið hörð”, en hún birti engu að síðar sannleikann; muninn á því hvað fólk vill að aðrir sjái og hvað þau sjá í raun og veru - galla fólks. Vinur Arbus sagði að hún hafi sagt að hún væri “hrædd... að hún yrði alltaf þekkt sem ljósmyndarinn sem myndaði skrípi”; sá frasi hefur verið notaður mikið til að lýsa henni.

Árið 1972, ári eftir að hún framdi sjálfsmorð, varð Arbus fyrsti bandaríski ljósmyndarinn til að fá myndir birtar eftir sig á Feneyjatvíæringnum. Milljónir manns sáu sýningu hennar er hún ferðaðist á árunum 1972 - 1979. Milli áranna 2003 og 2006, voru Arbus og hennar verk hluti af annarri stórri sýningu sem ferðaðist um heiminn, Diane Arbus Revelations. Árið 2006 kom bíómyndin Fur út, þar sem leikkonan Nicole Kidman fór með hlutverk sem Arbus.

Þó svo að margar af ljósmyndum hennar hafi selst fyrir mörg hundruð þúsund dollara á uppboðum, hafa mörg verk hennar vakið deilur; sem dæmi árið 1971 sagði Normal Mailer “Að láta Diane Arbus hafa myndavél, er eins og að láta virka handsprengju í hendur lítils barns.” Aðrir hafa hinsvegar sagt að Mailer hafi verið ósáttur með mynd sem Arbus tók af honum þar sem hann hélt um klofið á sér, sem tekinn var fyrir New York Times Book Review.

## Einkalíf
Diane Arbus hét upprunalega Diane Nemerov, dóttir David Nemerov og Gertrude Russek Nemerov. Nemerov fjölskyldan var gyðinga fjölskylda sem bjó í New York borg og átti þar búð á fifth avenue sem bar nafnið Russek’s. Diane Nemerov stundaði nám við Fieldston School for Ethical Culture. Árið 1941, þegar hún var átján ára giftist hún æsku ástinni sinni Allan Arbus. Diane og Allan Arbus áttu saman tvö börn, en skildu svo árið 1969.

## Ljósmyndaferill
Árið 1946, eftir stríðið, byrjuðu Diane og Allan með Commercial Photography Business sem þau kölluðu “Diane & Allan Arbus,” þar sem Diane var listrænn stjórnandi og Allan var ljósmyndarinn. Í dálítin tíma skutu þau myndir fyrir Glamour, Seventeen, Vogue, Hapers’s Bazaar, og fleiri tímarit þó svo að þau hötuðu bæði tísku. Árið 1956, hætti Diane í tískubransanum. Hún snéri sér að því að mynda verkefni fyrir tímarit eins og Esquire, Harper’s Bazaar og The Sunday Times. Arbus kenndi um tíma við Parsons School of Design og Cooper Union í New York borg og einning í Rhode Island School of Design.

## Andlát
Arbus barðist við þunglyndi í mörg ár. Árið 1968 skrifaði hún, “ég fer mikið upp og niður,”. Þann 26. júlí, 1971, þegar hún bjó í Westbeth Artists Community í New York borg, tók Arbus sitt eigið líf með því að taka inn slakandi lyf og skera sig á úlnlið. Lík hennar fannst svo tveimur dögum seinna í baðkarinu heima hjá henni, hún var 48 ára.
Nílósaharamál

**Nílósaharamál** er tungumálaætt um 100 tungumála sem töluð eru á svæði sem nær frá Egyptalandi í norðri til Tansaníu í suðri og frá Malí í vestri til Eþíópíu í austri. Joseph Greenberg gaf þessum hópi mála þetta nafn í bók sinni frá 1963 *[[The Languages of Africa]]* og reyndi að færa fyrir því rök að mál þessi væru öll skyld. Það telst þó ekki sannað að þessu mál séu í raun skyld og tilheyri sömu ætt.
Joseph Greenberg

**Joseph Harold Greenberg** (28. maí 1915 – 7. maí 2001) var bandarískur málfræðingur einkum þekktur fyrir rit sín um flokkunarfræði tungumála.

Hann fæddist í Brooklyn, New York í gyðingafjölskildu. Hans fyrsta áhugamál var tónlist en eftir að hafa lokið miðskóla ákvað hann að stunda frekar fræðastörf en tónlist. Hann skráði sig inn í Columbia háskóla í New York þar sem meðal annars Franz Boas, hinn þekkti vinstri sinnaði mannfræðingur, kenndi honum um tungumál amerískra indjána. Næst stundaði hann nám við Northwestern University í Chicago þaðan sem hann lauk doktorsprófi. Doktorsritgerð hans fjallaði um áhrif múhammeðstrúar á hóp *Hása manna* í Nígeríu sem ólíkt öðrum Hása höfðu ekki tekið þá trú.

Árið 1940 hóf hann eftirdoktorsnám við Yale-háskólann. Nám hans þar var truflað af herskildu þar sem hann vann einkum við að brjóta dulmál nasista. Hann tók ennfremur þátt í lendingunni við Casablanca.

Að loknu stríði kenndi hann við Minnesota háskóla, en sneri til baka til Columbia 1948 til að kenna mannfræði. Árið 1962 tók hann að starfa fyrir mannfræðideild Stanford-háskóla í Kaliforníu þar sem hann starfaði það sem eftir var.
Singalíska

**Singalíska** eða **sinhala** (*සිංහල*, *siṁhala*) er indóarískt mál talað af 16 milljón manns á Sri Lanka. Á Sri Lanka hafa 3 mál opinbera stöðu: singalíska, enska og tamílska. 

Singalíska er rituð með bramískri samstöfuskrift en elstu textar á tungumálinu eru frá 3. öld f.Kr. Talið er að málið hafi borist til eyjarinnar svo snemma sem á 5. öld f.Kr. Þegar hinir fornu singalir komu til Sri Lanka fundu þeir fyrir svonefnt Vedda-fólk og gætir áhrifa frá máli þeirra á singalísku. Vedda-fólkið er talið hafa verið hvorki indóevrópskt né dravidískt. Vegna einangrunar frá meginlandinu þar sem dravidísk mál eru ríkjandi á suðurhlutanum hefur singalíska þróast með nokkuð öðrum hætti en önnur indóárísk mál. Sérstaklega hafa áhrif frá tamílsku verið mikil. Mikill munur er á ritmáli og talmáli. Sem dæmi um það beygjast sagnorð eftir tölu, persónu og kyni í ritmálinu en ekki í talmálinu.

Óákveðni greinirinn er *-ak* eða *-ek* og er aðeins notaður í eintölu og hefur vafalítið þróast úr töluorðinu fyrir *einn* líkt og í germönskum málum utan íslensku. Enginn ákveðinn greinir er en ef óákveðni greinirinn er ekki notaður verður orðið ákveðið fyrir vikið.
Sínó-tíbesk tungumál

**Sínó-tíbesk tungumál** eru tungumálaætt um 250 mála sem töluð eru í Austur-Asíu, Suðaustur-Asíu og á svæðum í Suður-Asíu. Þessi tungumálaætt er sú næststærsta í heimi á eftir indóevrópskum málum. Eins og gefur að skilja eru aðeins tvær megin greinar á þessari ætt, hin sinitíska, sem er einfaldlega kínverska, forn sem ný í öllum sínum mállýskum, og tíbesk-búrmísk grein sem aftur hefur marga undirflokka.

Undirflokkar tíbetísk-búrmískra mála eru eftirfarandi:
* Abor-mírí-dafla mál
* Austur-Himalaja mál
* Bodisí-mál
* Bodó-garó mál
* Karen-mál -- allmargar náskyldar mállýskur talaðar í austur Míanmar og vestur Taílandi. hafa að ýmsu leiti sérstöður innan tíbetsk-búrmísku greinarinnar svo sem hvað snertir orðaröð sem er FSA en í öðrum tíbetsk-búrmískum málum SAF.
* Katjinn-mál
* Konjak-mál -- Nokte, tsjang, vantso og fleirri töluð af ættflokkum í Arúnatsjal Pradesh á Indlandi.
* Kúkí-tjinn mál
* Lóló-búrmísk mál
* Míkír-meitei mál, tvö mál í Manípúr og Assam á Indlandi.
* Naga-mál
* Rúng-mál
Nælon

**Nælon** er heiti á flokki gerviefna sem almennt eru þekkt sem pólýamíð. Nælonið bjó bandaríski efnafræðingurinn Wallace Carothers fyrst til þann 28. febrúar 1935 á tilraunastofu DuPont. Nælon er hitadeigt, gljáandi efni sem er notað til að framleiða trefjar fyrir framleiðslu textílefna. Þekktasta birtingarmynd nælons eru nælonsokkarnir sem komu á markað árið 1940. Nælon er einnig notað við framleiðslu plastíhluta fyrir vélar, rennilása, ýmis plastáhöld og í trefjaplast.
Viðnám

**Viðnám** er tvípóla óvirkur rafeindaíhlutur sem hefur það hlutverk að skapa rafmótstöðu í rafrás. Rafstraumurinn sem flæðir í gegnum viðnámstæki er í beinu hlutfalli við spennuna á skautum þess. Þessu sambandi er lýst með Ohmslögmáli. Í rafrásum eru viðnám notuð til að draga úr rafstraumi, stilla af styrk rafmerkis, deila spennu, mynda forseglun fyrir virka íhluti og loka flutningslínum. Öflug viðnám sem dreifa mörgum vöttum af raforku sem hita eru notuð í vélastýringum, afldreifikerfum, eða sem prófunarálag fyrir rafla. Föst viðnám hafa mótstöðu sem breytist lítillega eftir hita, tíma eða spennu. Breytiviðnám eru notuð til að stilla rafstraum (til dæmis til að breyta hljóðstyrk í hljómtæki eða ljósstyrk ljósaperu) og í ýmis konar nema fyrir hita, ljós, raka, afl, eða efnavirkni.
Sindí

**Sindí** (*سنڌي*) er indóarískt mál talað af 53 milljónum í Pakistan í Sind-fylki, þar sem það hefur opinbera stöðu, og 5 milljónum á Norðaustur-Indlandi. Sindí er ritað með arabísku letri í Pakistan en devanagari stafrófi á Indlandi.
Auditorio de Tenerife

**Auditorio de Tenerife** er tónlistarhús í Santa Cruz de Tenerife, Kanaríeyjum, Spáni. Það var hannað af spænska arkitektinum Santiago Calatrava og opnaði 2003. 

Framkvæmdir hófust 1997 og lauk 2003. Húsið var vígt 26. september sama árs í nærveru Filippus Spánarkrónprins. Húsið var síðar heimsótt af fyrrverandi forseta Bandaríkjanna, Bill Clinton. Auditorio de Tenerife er aðsetur Sinfóníuhljómsveitar Tenerife, sem er ein af bestu sinfóníuhljómsveitum Spánar.

Í dag er byggingin tákn borgarinnar Santa Cruz de Tenerife og ein af helstu nútímabyggingunum á Spáni.

## Tilvísanir


## Tenglar

*Auditorio de Tenerife, Opinber vefsíða.
Persóna (málfræði)

Í málfræði er **persóna** tilvísun til þátttakanda í ákveðinni aðgerð. Oft er talað um persónu í sambandi við persónufornöfn og beygingu sagnorða og annarra orða, t.d. eignarfornafna. Í tungumálum eru þrjár málfræðilegar persónur sem kallast *fyrsta*, *önnur* og *þriðja*. Í indóevrópskum tungumálum beygjast persónufornöfn eftir tölu, annaðhvort í eintölu eða fleirtölu en á sumum málum líka í tvítölu, og kyni, það er segja í karlkyni, kvenkyni eða hvorugkyni. Í sumum tungumálum eru önnur persónufornöfn notuð í formlegu samhengi (þérun) en í óformlegu samhengi (þúun). Eftirfarandi tafla sínir í nefnifalli öll persónufornöfn í nútíma-íslensku í báðum tölum.

## Persóna og sagnorð
Á flestum en ekki öllum indóevrópskum tungumálum beygjast sagnorð eftir persónu. Áhrif persónu á beygingu sagnorðsins „að fara“ á nokkrum indóevrópskum tungumálum má sjá hér fyrir neðan.

Á sumum tungumálum hefur kyn persónunnar líka áhrif á sagnorðabeygingar í ákveðnum umhverfum. Til dæmis á bæði spænsku og pólsku beygjast sagnorð eftir kyni persónunnar, en aðeins í þátíð á pólsku.

## Fleiri persónur
Á sumum tungumálum eru fleiri enn þrjár persónur, til dæmis á algonkinskum málum skiptist þriðja persónan í tvennt: *nærri þriðju persónu* og *fjærri þriðju persónu*. Stundum kallast fjærri þriðja persónan *fjórða persóna*. Á öðrum tungumálum eru enn fleiri persónur.

Á finnsku og skyldum málum er svokölluð „núllpersóna“. Þetta á við það að sleppa frumlaginu og gegnir svipuðu hlutverki og þolmynd.
Cagliari

**Cagliari** er borg á eyjunni Sardiníu á Ítalíu. Hún er höfuðstaður eyjarinnar með 154.019 íbúa (2013).
Hattur (stafmerki)

**Hattur** ( **ˆ** ) er stafmerki notað í bæði grísku og latnesku letri. Á flestum tungumálum þar sem hann er notaður heitir hann *circumflex*, sem á rætur að rekja til latínu *circumflexus* „umboginn“. Í latnesku letri er hattur örvalaga ( **ˆ** ) en í grísku letri er hann eins og bylgja ( **˜** ) eða skál á hvolfi (&nbsp;&nbsp;** ̑**).

Hattur er notaður á ýmsum málum til að tákna lengd hljóða, áherslu, tegund sérhljóða eða annað. Táknið er líka notað í stærðfræði og tónlist. 

## Heimildir
Ingvar Kamprad

**Feodor Ingvar Kamprad** (fæddur 30. mars 1926 - látinn 27. janúar 2018) var sænskur viðskiptamaður og stofnandi IKEA.
Smálönd

**Smálönd** (sænska: *Småland*) eru hérað í Suður-Svíþjóð sem hefur landamæri að Blekinge, Skáni, Hallandi, Vestur-Gautlandi og Austur-Gautlandi auk þess sem eyjan Eyland í Eystrasalti er skammt undan strönd Smálanda.

Á meðal frægra Smálendinga eru Carl Linnaeus, Ingvar Kamprad og Astrid Lindgren en margar af sögum þeirrar síðastnefndu gerast í Smálöndum.
Stafmerki

**Stafmerki** eða **framburðartákn** er lítið tákn sem ritað er fyrir ofan eða neðan bókstaf, á miðju hans eða til hliðar. Stafmerki eru mismunandi eftir tungumálum. Í latnesku stafrófi eru þau helst notuð til þess að tákna annan framburð  eða  frávik í framburði miðað við framburð stafs án stafmerkis. Þau eru þó ekki notuð í öllum tungumálum sem rituð eru með latnesku stafrófi, til dæmis  eru þau aðeins notuð í tökuorðum í ensku. Í íslensku er broddurinn  yfir staf helsta stafmerkið en bókstafir með broddi eru taldir sérstakir bókstafir í íslensku. Þessi hefð er ekki í öllum tungumálum, til dæmis eru bókstafir með stafmerkjum ekki taldir sérstakir bókstafir í frönsku og þeim má jafnvel sleppa þegar skrifað er í hástöfum. 

Stafmerki eiga sér merkilega sögu. Þau eru upphaflega notuð til styttingar, til dæmis varð 'oe' að 'ö' eða 'ø', og 'aa' í dönsku varð 'å'. Broddur yfir sérhljóði í íslenskum handritum táknaði upphaflega lengd, og kom í staðinn fyrir tvíritaðan sérhljóða. Löng sérhljóð í íslensku þróuðust öðru vísi en stutt og síðar komu til aðrar reglur um lengd og þess vegna tákna broddstafir nú allt önnur hljóð en stafir án brodds. Í tékknesku er broddur yfir sérhljóða einungis notaður til að tákna lengd hljóðsins en í finnsku eru langir sérhljóðar tvíritaðir. Í þessum málum báðum breytir lengd sérhljóðs merkingu og því er nauðsynlegt að tákna hana undir öllum kringumstæðum. 

Í öðrum ritunarkerfum gegna stafmerki ýmsum hlutverkum. Í bæði arabísku stafrófi ( ـَ, ـُ, ـُ,) og hebresku stafrófi ( ַ, ֶ, ִ, ֹ , ֻ,) tákna þau sérhljóð sem eru ekki merkt á annan hátt.

## Tegundir
Stafmerki geta verið yfirsett, miðsett, undirsett eða hliðsett. Miðsett stafmerki heita líka *strikanir*.

### Yfirsett
* **◌́** – broddur
* **◌̀** – bakbroddur
* **◌̂** – hattur
* **◌̌** – kría 
* **◌̋** – tvíbroddur
* **◌̏** – tvíbakbroddur
* **◌̇** – depill
* **◌̈** – tvídepill (e. *diaresis/umlaut/trema*)
* **◌̊** – hringur
* **◌̄** – rá (e. *macron*)
* **◌̆** – skál
* **◌̃** – bylgja (e. *tilde*)
* **◌̓** – yfirkomma
* **◌̉** – krækja (e. *hook*)
* **◌̛** – horn (e. *horn*)

### Miðsett (strikanir)
* **◌⃓** – slá (e. *bar*)
* **◌̷** – skástrik (e. *slash*)
* **◌̵** – þverstrik (e. *stroke*)

### Undirsett
* **◌̣** – undirdepill
* **◌̦** – undirkomma
* **◌̧** – krókur (e. *cedilla*)
* **◌̨** – lykkja (e. *ogonek*)

### Hliðsett
* **◌ː** – tvípunktur
* **◌·◌** – miðdepill

## Heimildir
Jean Baudrillard

**Jean Baudrillard** (27. júlí 1929 – 6. mars 2007) var franskur félagsfræðingur, heimspekingur, menningarrýnir og ljósmyndari. Verk hans eru oft tengd póstmódernisma og póststrúktúralisma. Hann er þekktur fyrir hugmyndir sínar um ofurraunveruleika en hann taldi nútíma einkennast af óljósum mörkum milli raunveruleika og blekkingar og birtingarmyndir hans í fjölmiðlum virðist raunveruleikri en hann sjálfur. Hann taldi samskipti við tæki og tól hafa komið í stað framleiðslu og neyslu sem megineinkenni samfélagsins.

## Heimild
* Lesbók Morgunblaðsins, 28. apríl (28.04.2001), Blaðsíða 6
Warner Bros.

**Warner Bros. Entertainment, Inc.** er bandarískur kvikmyndaframleiðandi stofnaður 4. apríl 1923. Ásamt kvikmyndum framleiðir fyrirtækið sjónvarpsþætti og tónlist. Warner Bros. er einn sá helsti kvikmyndaframleiðandi í dag og er í eigu Time Warner. Höfuðstöðvar fyrirtækisins eru í Burbank í Kaliforníu og New York. Warner Bros. á nokkur dótturfyrirtæki, þar á meðal Warner Bros. Interactive Entertainment, Warner Bros. Television, Warner Bros. Animation, Warner Home Video, New Line Cinema, TheWB.com og DC Entertainment. Warner Bros. er meðlimur í Motion Picture Association of America.
Kynferðislegt ofbeldi

**Kynferðislegt ofbeldi** eða **kynferðisleg misnotkun** er tegund ofbeldis sem hefur kynferðislegan tilgang eða beinist gegn kynfrelsi einstaklings. Allt kynferðislegt samneyti, t.d. samræði sem ekki er með samþykki hlutaðeigandi er þannig kynferðislegt ofbeldi. Brotið getur verið mis alvarlegt, allt frá káfi til nauðgana og sifjaspells. Þolendur og gerendur koma úr öllu samfélagshópum en algengast er þó að gerendur séu karlkyns og þolendur kvenkyns. 

Stígamót eru samtök á Íslandi, sem stofnuð voru til þess að berjast gegn kynferðislegu ofbeldi og aðstoða þá sem fyrir því verða. 

## Tilvísanir
Contagion

***Contagion*** er bandarískur tryllir leikstýrður af Steven Soderbergh sem kom út árið 2011. Myndin fjallar um veiru sem breiðist út um allan heim. Í myndinni er samleikshópur sem samanstendur af Marion Cotillard, Bryan Cranston, Matt Damon, Laurence Fishburne, Jude Law, Gwyneth Paltrow, Kate Winslet og Jennifer Ehle. Veiran smitast á yfirborðum en sjúkdómarrannsóknarar reyna að einangra veiruna og hemja hana. Myndin fjallar um fall samfélags í kjölfar heimsfaraldurs og þróun bóluefnis til þess að koma í veg fyrir að veiran smitist víðar. Í myndinni eru nokkrir söguþræðir sem orka hver á annan, eins og í öðrum kvikmyndum Soderberghs.
Michel Serres

**Michel Serres** (1. september 1930 – 1. júní 2019) var franskur heimspekingur og vísindasagnfræðingur. Hann var um skeið  í franska flotanum. Hann hafði mikinn áhuga á raunvísindum og beindi heimspekilegri athygli að hversdagslegum hlutum sem og vísindum. Serres hóf feril sinn með  ritsmíð um stærðfræðiskrif heimspekingins Gottfried Wilhelm von Leibniz. Síðar birti hann ritröð  sem hann kenndi við gríska guðinn Hermes, guð samskipta og samgangna. Í síðari ritum sínum fjallaði Serres um stofnun ríkja og þjóðfélaga en meðal þeirra rita má nefna *Statues* og  *Genèse*. Árið 1985 kom út verk hans um skilningarvitin fimm. Í bók sinni *Le contrat naturel* stingur hann upp á að gerður verði náttúrusáttmáli til að þjóðfélög átti sig á hve háð þau eru náttúrunni og til að hamla gegn innbyggðri skammsýni stjórnmála.

## Tilvísanir
Jórvíkurhertogi

**Jórvíkurhertogi** eða **hertoginn af York** er aðalstitill (hertogatitill) í aðalsmannatali Bretlands. Fyrst var titillinn búinn til fyrir Játmund af Langley, yngri son Játvarðar 3., árið 1385. Frá 15. öld hefur titillinn venjulega verið veittur næstelsta syni Englandskonungs. Sambærilegur titill í aðalsmannatali Skotlands er hertoginn af Alba. Frá 1461, þegar afkomandi fyrsta hertogans varð Játvarður 4. konungur, hefur enginn þeirra tíu sem borið hafa titilinn nokkru sinni náð að arfleiða karlkyns erfingja að honum; Þeir hafa ýmist látist án erfingja eða orðið konungar. 

Síðasti maðurinn sem bar titil Jórvíkurhertoga var Andrew Mountbatten-Windsor, næstelsti sonur Elísabetar 2. Bretlandsdrottningar. Hann afsalaði sér öllum titlum, þar á meðal hertogatigninni, árið 2025, vegna ásakana um kynferðislegt ofbeldi.

## Tilvísanir
Gilles Deleuze

**Gilles Deleuze** (18. janúar 1925 – 4. nóvember 1995) var franskur heimspekingur, sem hafði mikil áhrif frá 1960 til dauðadags á heimspeki, bókmenntir, kvikmyndir og listgreinar. Vinsælustu verk hans voru tveggja binda verk um kapítalisma og geðklofa, *Capitalisme et Schizophrénie*, verkið *Anti-Oedipus* frá árinu 1972 og verkið *A Thousand Plateaus* frá 1980 en meðhöfundur hans að báðum þessum verkum var Félix Guattari. Verk hans *Difference and Repetition* frá 1968 er af sumum fræðimönnum talið vera hans besta verk.
Pedra do Sal

**Pedra do Sal** er sögustaður og helgistaður í hverfinu Saúde í Rio de Janeiro. Þar var einu sinni þorp strokuþræla af afrískum uppruna en slík þorp eru kölluð quilombo. Pedra do Sal er sérstakur staður fyrir Ríóbúa af afrískum uppruna og aðdáendur samba og chora tónlistar. Það eru í miðja svæðis sem eitt sinn var kallað Litla-Afríka en þar voru margir skálar þar sem flóttaþrælar og þrælar sem höfðu fengið frelsi bjuggu. Í kringum 1608 byggðist svæðið þegar fólk frá Bahia fluttist til Saúde þar sem húsnæði var ódýrt og nálægt höfninni að sem vinnu var að fá. Fyrstu stóru skipalægi og vöruhús í Ríó voru byggð á þessum tíma og stígar og stræti náðu til Pedra da Prainha sem seinna nefndist Pedra do Sal og þar var stór þrælamarkaður. Svæðið varð síðar meir menningarmiðstöð fyrir þeldökka íbúa.

## Ciata frænka
Einn þekktasti og áhrifamesti íbúi svæðisins var Hilária Batista de Almeida sem var kölluð Ciata frænka. Hún fæddist árið 1854. Hún bjó til sælgæti og seldi það á götunni Rua da Carioca. Hún átti 15 börn. Hún var upphafsmaður carioca hefðar í Bahia sem nefnt er quituteiras og hafði mikil áhrif  á skipulag götuskemmtana á svæðinu, skemmtana sem voru undanfari karnivalsins. Haldnar eru reglulega samba da roda skemmtanir í Pedra do Sal.
Sæfjall

**Sæfjall** (seamount) er neðansjávarfjall, það rís af sjávarbotni en nær ekki sjávarmáli. Sæfjöll eru oftast mynduð af eldvirkni og eru því virk eða útkulnuð eldfjöll. Hæð þeirra getur verið frá nokkur hundruð metrum og í 4000 m eða meira. Lögun þeirra og stærð er breytileg frá einu fjalli til annars og tindar þeirra geta verið á miklu dýpi. Sæfjöll hafa mest verið athuguð í Kyrrahafi en þau finnast í öllum heimshöfunum. Í Norðuratlantshafi eru þau algeng en lítt rannsökuð. Nokkur þeirra hafa þó hlotið nöfn, svo sem Maríetta og Franklín sunnan Íslands.
Uppboð

**Uppboð** er leið til þess að kaupa og selja vörur eða þjónustur með því að bjóða þær út til annarra. Vörurnar eru seldar bjóðandanum með hæsta boðið. Oft eru listaverk, forngripir, bílar og fasteignir seldar á uppboði. Í dag eru tvenns konar uppboð algeng:
* hefðbundið uppboð — þar sem uppboðshaldarinn tekur á móti boðum frá bjóðendum á staðnum eða símleiðis. Fyrir uppboðið má skoða vörurnar sem í boði eru og oft er prentuð vöruskrá
* netuppboð — boðum er móttekið rafleiðis og engin vöruskrá er í boði. Ekki er hægt að skoða vörurnar áður en að bjóða í þær og oftast á uppboðið sér stað í nokkra daga. eBay er dæmi um netuppboðsvef
Við sölu á uppboði eru sölulaun borguð til uppboðshaldarans. Oftast eru sölulaunin prósenta verðsins sem varan selst á. Á mörgum löndum eru svokölluð uppboðshús sem halda uppboð. Sem dæmi má nefna Sotheby's og Christie's.
Smári McCarthy

**Smári McCarthy** (fæddur 7. febrúar 1984) er írsk-íslenskur frumkvöðull og aðgerðasinni. Hann er formaður International Modern Media Institute (IMMI) og einn af stofnendum Félags um stafrænt frelsi og stjórnmálahreyfingar Pírata á Íslandi. Smári var kjörinn alþingismaður fyrir Pírata í kosningunum 2016 og aftur 2017. Hann gaf ekki kost á sér aftur fyrir alþingiskosningarnar 2021.
Hin myrka hlið Zorglúbbs

**Hin myrka hlið Zorglúbbs** (franska: *La Face cachée du Z*) er 52. bókin í bókaflokknum um Sval og Val og sú önnur eftir höfundanna Yoann og Fabien Wehlmann. Hún var gefin út á bókarformi á frönsku árið 2011 eftir að hafa birst sama ár í teiknimyndablaðinu Sval og kom út á íslensku árið 2021.

## Söguþráður
Sagan er framhald Alerte aux Zorkons og hefst þar sem Svalur og Valur vinna að viðgerðum á höll Sveppagreifans. Um nóttina eru þeir allir numdir brott af Zorglúbb og fluttir í leynilega geimstöð á skuggahlið Tunglsins. Þar stundar Zorglúbb hvers kyns rannsóknir og viðurkennir að hafa brotist inn í höll greifans til að finna efni sem drepið gæti sveppagróður í stöðinni.

Félagarnir spyrja hvernig Zorglúbb gat fjármagnað ævintýrið. Í ljós kemur að dularfullir bakhjarlar kostuðu bygginguna, gegn því að jafnframt væri rekið þar hótel og skemmtigarður fyrir stórstjörnur og milljarðamæringa. Öryggisgæslan er í höndum harðsnúinna málaliða. Valur nýtur lífsins umkringdur fyrirmennum og frægðarfólki.

Svalur og Pési verða fyrir háskalegri geimgeislun. Geislunin gefur þeim ofurkrafta, en jafnframt eiga þeir til að breytast í hálfgerð skrímsli þegar minnst varir. Áður en þetta kemur í ljós, eru unnin dularfull skemmdarverk á geimstöðinni. Flestir gestirnir eru sendir til Jarðar meðan öryggisgæslan reynir að finna sökudólginn.

Svalur breytist í ófreskju og stekkur á flótta undan *Bronco*, foringja öryggisvarðanna, sem reynist sjálfur hafa orðið fyrir geimgeislun. Zorglúbb reynist standa á bak við spellvirkin. Hann hertekur stöðina og setur Val, Sveppagreifann og Pésa um borð í næstu geimflaug til Jarðar. Zorglúbb hyggst gera rannsóknir á Sval, þegar *Bronco* kemur aðvífandi. Þeir Svalur, sem báðir eru í dýrsham, berjast uns *Bronco* þeytist út í geim. Svalur kemst um borð í flaug félaga sinna, þar sem hann nær bata.

Í lok bókar ríkir Zorglúbb yfir tunglstöðinni og undirbýr heimsyfirráð í krafti vélmenna sinna. Á skrifstofu hinna dularfullu bakhjarla bölva menn Zorglúbb fyrir svikin, en áhugi þeirra beinist nú að Sval.

## Fróðleiksmolar
* Heimsfræg leikkona *Blythe Prejlowieky* er meðal gesta á Tunglinu og kemst í vinfengi við félagana. Hún sýnir Sval mikinn áhuga, sem hann fer algjörlega á mis við.
* *Bronco* virðist farast í sögunni, en hann snýr þó aftur síðar í sagnaflokknum í Vikapiltur á vígaslóð. Í íslenskri þýðingu sögunnar fær hann nafnið *Tuddi trukkur*.

## Íslensk útgáfa
Hin myrka hlið Zorglúbbs var gefin út af Froski útgáfu árið 2021 í íslenskri þýðingu Anítu K. Jónsson. Hún er merkt sem 54. bókin, þótt hún teljst sú 52. í opinberu ritröðinni á frönsku. Skýringin á misræminu liggur í að Froskur telur með nokkrar bækur með eldri sögum en opinbera röðin hefur að geyma.
21 (hljómplata)

***21*** er önnur breiðskífa Adele. Hún var gefin út 24. janúar 2011. Platan var mjög vinsæl í Bretlandi og seldist í meira en 14 milljónum eintaka. Hún var í efsta sæti á bandaríska vinsældarlistanum, lengur en nokkur önnur plata síðan árið 1993. Platan var tilnefnd til sex Grammy-verðlauna og vann hún öll þau verðlaun.

## Lagalisti
Les faiseurs de silence

**Les faiseurs de silence** (íslenska: *Hljóðsugan*) er 32. Svals og Vals-bókin og sú þriðja og síðasta eftir Nic og Cauvin. Hún kom út á frönsku árið 1984 en hefur enn ekki verið gefin út á íslensku.

## Söguþráður
Sagan hefst skömmu eftir að *[[La boîte noire]]* lýkur. Valur útbýr tæki eftir einni af míkrófilmunum úr *svarta kassanum*. Tækið er nokkurs konar *hljóðsuga* sem gleypir öll umhverfishljóð úr sínu nánasta umhverfi. Sá er þó galli á gjöf Njarðar að tæma þarf tækið reglulega með tilheyrandi ógnarhávaða.

Svalur og Valur prófa tækið, en það veldur fjölda óhappa svo sem árekstra þegar fólk bregst furðu lostið við að heyra engin hljóð. Þrjótarnir *Alexander* og *Kalloway* rekast á Val á förnum vegi, stela tækinu og nota til að fremja bankarán.

Yfirmaður þeirra félaga skipar þeim að brjótast inn hjá Sval og Val til að ná Svarta kassanum. Þegar þangað er komið uppgötva þrjótarnir að afhlaða þarf tækið sem er orðið fullt. Þeir flýja í dauðans ofboði og skilja tækið eftir.

Svalur og Valur ákveða að farga tækinu með því að steypa það inn í klump og varpa í sjóinn. Svo undarlega vill til að klumpurinn fellur á snekkju þeirra Alexanders og Kalloways sem sekkur. Svalur og Valur bjarga þeim úr sjónum en loftfar þeirra verður þá of þungt svo það lendir í áreksti. Allir mennirnir fjórir enda því á spítala, talsvert lemstraðir.

## Fróðleiksmolar
* Fléttan um tæki sem sogar til sín hljóð hafði verið notuð áður í teiknimyndasögu í bók um stúlkuna *Sophie* eftir Jidéhem. Þrjótarnir eru einmitt látnir átta sig á því hvernig tækið virkar með því að lesa þá bók heima hjá Sval og Val.

* Í teiknimyndablaðsútgáfu sögunnar var tækið látið springa á hafsbotni með gríðarlegri hljóðbylgju sem olli dauða tuga stórhvela. Því var breytt fyrir bókarútgáfuna þar sem það þótti ekki samræmast náttúruverndarhugmyndum lesenda.
Beiskjuefni

**Beiskjuefni** eða *lýtingur* (fræðiheiti *alkaloid*),  alkalóíði eða  plöntubasi  er flokkur basískra, lífrænna köfnunarefnissambanda sem myndast í plöntum. 
Beiskjuefni var fyrst einangrað úr plöntum árið 1804 og  fyrst kynnt sem sérstakt hugtak árið 1819 í grein eftir þýskan efnafræðing, Carl F.W. Meissner.

Auk  kolefnis, vetnis og köfnunarefnis, geta einnig verið í beiskjuefnum súrefni, brennisteinn og sjaldnar efnin eins og klór, bróm og fosfór.
Ýmis konar lífverur svo sem bakteríur, sveppir, jurtir og dýr framleiða beiskjuefni. Mörg beiskjuefni eru eitruð fyrir aðrar lífverur. Þau eru oft notuð  sem deyfilyf eða vímuefni eins og kókaín, psílósín, koffín, nikótín, morfín og sem lækningalyf eins og berberín, krabbameinslyfið vinkristín, lyf sem hamla bjúgsöfnun eins og reserpín, galantamín, atrópín, vinkamín og kvinídín, asmalyfið efedrín og malaríulyfið kínín.  

## Heimild
*
Rauðbrystingur

**Rauðbrystingur** (fræðiheiti: *Calidris canutus*) er meðalstór strandfugl af snípuætt.

## Einkenni

*Lengd: 23 – 25 cm.*
| *Þyngd: 150 gr.* 
| *Vænghaf: 67 – 61 cm.*
| *Þessi mál eiga við um undirtegundina *islandica* sem er fargestur á Íslandi*

Rauðbrystingurinn er meðalstór vaðfugl, örlítið þrýstinn og lítið eitt stærri en lóuþræll. Hann er líkur þeim fugli í hegðun nema hvað hann er allur hægari á sér og rólegri. Hann er hálsstuttur og með lítið höfuð og augu, svartan gogg og fremur grannan sem er álíka langur og höfuðið, og stutta svarta fætur. Á veturna er hann grár að mestu en brúnn ofan á baki, og litur kynjanna er svipaður. Í varpbúningi er hann aftur á móti með gráar strípur ofan á höfði og flekki ofan á baki, en annars rauðgulur á höfuð, herðar og bringu en aðeins ljósari á kviðnum. Kynin eru nánast eins en þó er kvenfuglinn ívið ljósari á litinn.

## Útbreiðsla
Rauðbrystingur er farfugl og verpir á norðurslóðum í Kanada, Evrópu og Rússlandi. Til eru sex undirtegundir sem hver fyrir sig hefur mismunandi varp- og veturstöðvar. Er rauðbrystingurinn sá strandfugl sem ferðast hve lengst á varpstöðvarnar, fer til dæmis frá syðsta odda Suður-Ameríku til nyrstu heimskautaeyja Kanada. Ekki fara þó allar undirtegundirnar svo langt. Sú þeirra sem kemur við á Íslandi hefur vetursetu við strendur Vestur-Evrópu, aðallega á Bretlandseyjum, og er fargestur á Íslandi, það er stoppar hér aðeins til að næra sig fyrir áframhaldandi ferðalag til norðurhluta Grænlands og Kanada þar sem hann verpir. Fuglinn verpir ekki á Íslandi.

Rauðbrystingar eru mjög félagslyndir og ferðast margir saman, jafnvel svo þúsundum skiptir. Einstaklingar af deilitegundinni *islandica*, sem kemur við á Íslandi, koma í stórum flokkum frá miðjum apríl og fram í byrjun júní, og eru það um 250–300 þúsund fuglar, eða um 77% af stofnstærðinni. Hinn hluti stofnsins fer um Norður-Noreg. Færri fuglar koma við á haustin, en þá eru þeir á ferðinni frá miðjum júlí og út september. Við fuglatalningar að vetri hafa alltaf fundist nokkrir rauðbrystingar sem hafa haft vetursetu, þó ekki nema 10–50 fuglar.

## Tilvísanir


## Heimildir
*
Raftækjaeinkasala ríkisins

**Raftækjaeinkasala ríkisins** tók til starfa 1. júní 1935. Það var hluti af tilraunum ríkistjórnarinnar til að vinna gegn afleiðingum ört minnkandi gjaldeyristekna þjóðarbúsins í Kreppunni. Auk þess var komið á fót Bifreiðaeinkasölu ríkisins en áður hafði Viðtækjaverslun ríkisins fengið einkaleyfi á sölu útvarpa og loftskeytatækja í tengslum við stofnun Ríkisútvarpsins. Enginn annar mátti flytja til landsins rafvélar, rafala, rafhitunartæki, rofa, raflampa, rafhlöður og fleira. Rafvirkjar og rafvirkjameistarar börðust gegn þessum fyrirætlunum af miklum krafti. 

Hallgrímur Bachmann formaður Rafvirkjafélags Reykjavíkur sendi ríkisstjórninni bréf þar sem þessu er mótmælt, þetta sé fyrsta einkasalan sem sett er á stofn er við kemur sérstétt og þar hafi engir fengið að komið að málinu sem hafi til að bera sérþekkingu: „Þetta er slæmt fordæmi og getur alls ekki svo til gengið. Þetta er hrein móðgun við stéttina, en ef við erum nógu samtaka fáum við þessu breytt. Ef einhverjir vilja svíkjast undan merkjum blokkerum við þá.“ Um þetta var barist næstu ár og var einkasölunni lokað árið 1940 þegar þjóðstjórnin tók við völdum.

## Tilvísanir
Heiðabær

**Heiðabær** (eða **Heiðabýr** (eins og hann er nefndur í Heimskringlu) (da. **Hedeby**, þýs. **Haithabu**)) er forn bær syðst á Jótlandsskaga, nánar tiltekið í Slésvík-Holstein, Þýskalandi. Heiðabær var einn fyrsti bær Danmerkur og á víkingaöld, og var frá 8. öld til 11.aldar lífleg verslunarmiðstöð. Hans er víða getið í Heimskringlu. Hann er einnig einn af mörgum viðkomustöðum sem fram koma í Leiðarvísi Nikulásar ábóta á Munkaþverá. 


wikingerhaeuser Haithabu.jpg
Haithabu msu-2018-4620.jpg
Haeuser in Haithabu.jpg
File Haithabu Wikinger Museum 1 10-10-2010.jpg
Hedebyhouses010.jpg
Dust Bowl

**Dust Bowl** eða **Rykskálin ** er tímabil upp úr 1930 þar sem miklir sandstormar geisuðu sem ollu mikilli jarðvegseyðileggingu og breyttu skilyrðum til landbúnaðar einum hluta af Sléttunum miklu í Bandaríkjunum og Kanada. Eyðileggingin var mest árin 1934 og 1935. Miklir þurrkar ásamt því að landbúnaður þessa tíma hafði plægt burtu yfirborðslagi jarðvegsins og graslendi verið  breytt í akra og skógum hafði verið eytt olli því að jarðvegur fauk allur burt í stormi. Það fór saman við að vélvæðing varð í landbúnaði, litlar dráttarvélar sem gengu fyrir gasi urðu algengar, auðveldara varð að plægja jarðveg og graslendi var breytt í akra.

Á þurrkatímum upp úr 1930 var ástand jarðvegs orðið þannig vegna jarðyrkjunnar að ekkert sem hélt jarðvegi lengur saman og hann þornaði og varð að ryki sem blés burtu þegar vindur var. Stundum var himinninn svartur af rykskýi sem náði alla leið að austurstönd Bandaríkjanna að borgum eins og New York og Washington D.C.. Mikið af jarðvegnum fauk á haf út. Rykstormarnir höfðu mest áhrif í Texas og Oklahoma og nálægum stöðum í fylkjunum New Mexico, Colorado og Kansas.

Milljónir ekra af akurlendi skemmdust og hundruðir þúsunda flosnuðu upp, sérstaklega í Oklahoma. Margar uppflosnaðar fjölskyldur leitaðu til Kaliforníu en þar var líf þeirra afar erfitt vegna þess að um þetta leyti ver heimskreppan í algleymingi. Landlaust fólkið varð farandverkafólk sem ferðaðist um frá einu bændabýli til annars og tíndi ber og vann önnur uppskerustörf og lifði við hungurmörk. Rithöfundurinn John Steinbeck skrifaði bækurnar *[[Þrúgur reiðinnar]]* og *[[Um mýs og menn]]* um líf þessa farandverkafólks.

Þegar evrópskir og bandarískir landnemar settust fyrst að á Sléttunum miklu þá hafði svæðið þar sem sandstormarnir geisuðu ekki verið talið tækt til landbúnaðar, svæðið var nefnt Stóra ameríska eyðimörkin. Þarna vantaði bæði yfirborðsvatn og skóg. Eftir bandaríska borgarastríðið reyndu stjórnvöld að fá fólk til að setjast þarna að með lögum um um nýbýli (Homestead). Í fyrstu var landið nýtt til beitar en eftir nokkra erfiða vetur frá árinu 1886 og stutt þurrkatímabil í kringum 1890 var sífellt meira landi breytt í akra. Landnemar frá Evrópu streymdu svo að í byrjun 20. aldar. Á þessum tíma var óvenjulega mikið regn og það varð til þess að fólk taldi að þetta þurra svæði hentaði til stórtækrar akuryrkju. Það höfðu orðið miklar framfarir í plógum og landbúnaðartækjum sem gerðu kleift að plægja landið plægt djúpt niður.
Grænmetisverzlun ríkisins

**Grænmetisverzlun ríkisins** var íslensk ríkisstofnun með einkaleyfi á heildsölu og innflutningi grænmetis. Hún tók til starfa 1. maí 1936. Grænmetisverzlunin var fyrst og fremst heildsala en gert var ráð fyrir því að hún gæti selt beint til neytenda á einum stað í Reykjavík. Verslunin reisti Grænmetisskálann á horni Sölvhólsgötu og Ingólfsstrætis árið 1937 og gerði þar ráð fyrir bæði sérhönnuðum kartöflugeymslum í kjallara og grænmetismarkaði.

Einkaleyfið náði bæði til innflutts og innlends grænmetis og fljótlega urðu íslenskir grænmetisframleiðendur óánægðir með verðið sem stofnunin greiddi fyrir framleiðslu þeirra. Þann 13. janúar 1940 komu garðyrkjubændur því saman á fundi á Hótel Borg og stofnuðu nokkrir þeirra Sölufélag garðyrkjumanna sem fékk leyfi til sölu og dreifingar á ylræktuðu grænmeti. Grænmetisverzlunin hafði eftir sem áður einkaleyfi á útiræktuðu grænmeti.

Árið 1956 var stofnunin lögð niður og verkefni hennar flutt til Grænmetisverzlunar landbúnaðarins („Gullaugans“) og Framleiðsluráðs landbúnaðarins sem áfram héldu einkasöluleyfi (en voru í raun sjálfseignarstofnanir) og störfuðu áfram við Sölvhólsgötu. Grænmetisverslun landbúnaðarins var seld 1985 og tók þá Landssamband kartöflubænda við verkefnum hennar í gegnum Sölufélag garðyrkjumanna.
Fjörukarl

**Fjörukarl** einnig nefndur **Fjöruhrúðurkarl** (fræðiheiti:*Semibalanus balanoides*) er hrúðurkarl, krabbadýr sem tilheyra innflokkinum skelskúfar. 

## Útbreiðsla
Hann er mjög algengur og útbreiddur í fjörum um alla Norð-Vestur-Evrópu og báðar strendur Norður-Ameríku. Til þess að ná eðlilegum þroska þarf sjávarhiti að vera 7,2 gráður á selsíus og af því markast útbreiðslusvæði hanns en það er til dæmis í Evrópu allt frá Finnmörk og Svalbarða í norðri suður til Spánar.  Fjörukarlinn er algengasti hrúðurkarlin við strendur Íslands og eitt mest áberandi dýrið í fjörum landsinns. Í fjörum finnst hann helst í grýttum fjörum eins og klappar-og hnullungafjörum þar sem hann festir sig á grjótið og eru þeir oftast mjög margir þétt saman til að auðvelda frjóvgun hvors annars. Þeir eru yfirleitt alsráðandi í þeim fjörunni sem þeir lifa en fækkar oftast þegar neðar dregur uns niður undir neðri sjólínu eru vörtukarl (*Verruca stroemia*) orðinn algengari. Eins festa þeir sig oft á skeljar, önnur krabbadýr, hvali, skipsskrokka og jafnvel sæskjaldbökur.

## Útlit og lifnaðarhættir

Fjörukarlinn getur orðið 3,5 til 7,5 sentimetrar á lengd og er með sex gráhvítar skelplötur. Hann er tvíkynja líkt og margir hrúðurkarlar en samt frjóvgar hann ekki sjálfan sig og því þarf tvo til til að frjóvga hvorn annan, svokölluð krossfrjóvgun, en til þess hafa þeir mjög langan getnaðarlim og búa þétt saman, svo þeir geti teygt getnaðarliminn út og ofan í skel hvors annars. Þeir geta orðið allt að átta ára en aldur þeirra fer mikið eftir því í fjörum sem dæmi hvar í fjörunni þeir hafa fest sig.

## Fæða
Fjörukarlinn lifir á örsmáum fæðuögnum sem hann síar úr svifi. Líkt og með aðra síara eru fæturnir ummyndaðir í einskonar sigti sem þeir skjóta út úr skelinni og veifa og sía þannig fæðuna úr sjónum. Fjörukarlinn er einnig fæða annarra dýra, einkum fjörusnigla og á Íslandi er það einkum nákuðungurinn sem étur hann.

## Tilvísanir


## Heimildir
Þrúgur reiðinnar

***Þrúgur reiðinnar*** (enska: *The Grapes of Wrath*) er skáldsaga eftir John Steinbeck. Bókin fjallar um fjölskyldu sem flosnar upp af jörð sinni í heimskreppunni vegna uppskerubrests og sandstorma eftir þurrkatíma á svæði sem kallað er Dust Bowl eða Rykskálin. Fjölskyldan selur búslóðina fyrir bílgarm og ferðast á honum til Kaliforníu.

Bókin segir sögu Joad-fjölskyldunnar og hefst á því að einn sonurinn er að koma úr fangelsi á skilorði en þegar hann kemur heim er býlið yfirgefið. Fjölskyldan hefur lent á vonarvöl og hús þeirra verið rifið og þrjár kynslóðir halda af stað til fyrirheitna landsins, en þau hafa hrifist af auglýsingapésa um möguleikana þar. Ferðin er löng og erfið og fer eftir þjóðvegi 66 og eru þúsundir annarra uppflosnaðra fjölskyldna á sömu ferð. 

Gerð hefur verið kvikmynd eftir bókinni. Stefán Bjarman þýddi bókina á íslensku.

## Tengt efni
*Listi Le Monde yfir 100 minnisstæðustu bækur aldarinnar
Terpentína

**Terpentína** á við um tvennar tegundir vökva, sem annaðhvort eru framleiddar úr kvoðu lifandi trjáa, s.k. *jurtaterpentína* eða úr jarðolíu, s.k.*steinefnaterpentína* (enska: *white spirit*). Terpentína er notuð sem leysiefni í olíumálun og lökkun og sem hráefni í efnaframleiðslu. Terpentína er líka notuð í bón til að leysa upp vax, í vatnshelt sement, hreinsiefni, sótthreinsiefni, gúmmívörur, í vefnaði o.s.frv.

Jurtaterpentína er yfirleitt framleidd úr furukvoðu. Skurðir eru gerðir í stofninn sem valda því að kvoðan rennur úr trénu. Síðan er kvoðan hreinsuð og eimuð.
Þreskivél

**Þreskivél** er vél sem notuð er við uppskerustörf. Vélin klippir kornstöngla, hristir kornið úr og sigtar það. Vélin færir svo stönglana (hálminn) og skilar þeim út sem görðum eða kögglum. Fremst á vélinni er ljár sem klippir kornstönglana og búnaður sem færir stönglana upp í vélina. Þar er þreskibúnaður með þreskli sem slær korn úr öxunum. Þau falla svo í gegnum þreskihvelfu og aðskiljast þannig frá hálminum. Hálmurinn er svo hristur aftur til að ná öllu korni úr og hann fellur svo aftan úr vélinni. Korninu er safnað á kornplötu og fer þaðan í gegnum sáld með loftstreymi frá viftu sem blæs svo hálmleifum, rusli og kuski aftan úr vélinni. Fullhreinsað korn er svo flutt í korngeymi.
Þreskivélar eru notaðar við uppskeru á hveiti, höfrum, rúgi, byggi, maís, sojabaunum og hör. 

## Heimild

* Lárus Pétursson: Kornskurðarvélar
World Class

**World Class** er íslensk líkamsræktarstöð í Laugardalnum í Reykjavík sem er skráð í eigu Lauga ehf. Fyrirtækið var stofnað í júlí árið 1985. Stofnendur voru Björn Leifsson og fjölskylda hans. Starfsemin hófst í Skeifunni 3c en þremur árum síðar fluttist stöðin í Skeifuna 19. Nú er hún víða um höfuðborgarsvæðið en aðalstöðvarnar eru í Laugardalnum. 

## Tilvísanir


## Tenglar
* Heimasíða
* „World Class: Milljarðsskuld í gamla félaginu“; grein af Dv.is 2009 
* „Enn tekist á um World Class fyrir dómi“; grein af Vb.is 2012 
* „Björn Leifs laus allra mála“; grein af Dv.is 2013
Klíðislaust korn

**Klíðislaust korn** er malað korn ýmissa korntegunda svo sem hafra, byggs, hveiti eða rúgs. Klíðislaus korn eru heil korn sem innihalda kjarna og trefjar og fræhvítu.
Lateransamningarnir

**Lateransamningarnir** voru samningar milli Páfagarðs og ítalska ríkisins undirritaðir 11. febrúar 1929 og staðfestir af ítalska þinginu 7. júní sama ár. Samningarnir fólu í sér lausn „rómverska vandamálsins“ og formlega gagnkvæma viðurkenningu Vatíkansins og ítalska ríkisins. Samningarnir voru tvö skjöl: annars vegar samningur sem kvað á um landamæri Vatíkansins innan Rómar, fullveldi þess og fébætur fyrir þau lönd sem ítalska ríkið tók eignarnámi við stofnun; hins vegar var sáttmáli sem fjallaði um samskipti Vatíkansins og ítalska ríkisins. Í sáttmálanum var kaþólsk trú gerð að ríkistrú Ítalíu og Vatíkanið skuldbatt sig til að gæta hlutleysis í alþjóðsamskiptum.

Samningarnir voru undirritaðir af Pietro Gasparri, kardinála og forsætisráðherra Páfagarðs, og Benito Mussolini, forsætisráðherra Ítalíu. Viðstaddir undirritunina voru lögmaðurinn Francesco Pacelli fyrir hönd Vatíkansins og Domenico Barone dómari fyrir hönd ítalska ríkisins en þeir höfðu útbúið samningana.

Stjórnarskrá Ítalíu sem var samþykkt árið 1947 kvað á um að samskipti ítalska ríkisins og kirkjunnar færu fram samkvæmt Lateransamningunum. Þannig urðu samningarnir hluti af stjórnarskránni. Ítalska ríkið getur því ekki breytt þeim einhliða nema með stjórnarskrárbreytingu. Árið 1984 var sáttmálanum (en ekki samningnum) breytt eftir langar og erfiðar samningaviðræður milli kirkjunnar og ríkisins. Með breytingunni var losað um tengsl ríkis og kirkju þannig að nýir biskupar þurftu til dæmis ekki lengur að sverja ríkinu hollustueið og kaþólsk kristnifræðikennsla í skólum varð valkvæm í stað skyldu.

## Tenglar
* Texti sáttmálans 1929 og 1984
Fræ

**Fræ** samanstendur af þremur hlutum: kími, fræhvítu og fræskurni. Kímið er eins konar fósturvísir plöntu, vísir að framtíðarplöntu sem verður til við spírun sem verður þannig hjá einkímblöðungum að eitt kímblað brýst gegnum skurnina en hjá tvíkímblöðungum koma tvö kímblöð. Fræhvítan inniheldur næringu sem fræið þarf við spírun. 

Fræ berfrævinga hefur ekki utan um sig annan hjúp en frækápuna (fræskurnina) og sitja fræin ber á fræblöðum móðurplöntunnar. Fræ dulfrævinga eru hluti af aldini sem er ummyndað eggleg frævu sem geymir þroskuð fræ.

## Heimild
*
Berfrævingar

**Berfrævingar** (fræðiheiti: *Gymnosperm*) eru fræjurtir sem mynda ber og óvarin fræ á milli hreisturkenndra blaða í könglum. Helstu fylkingar berfrævinga eru köngulpálmar, musteristré, gnetlur og barrtré. Flestir berfrævingar tilheyra þallarætt barrtrjáa og eru tré og runnar með síðvöxt þannig að stofninn gildnar með árunum. Viður barrtrjáa er úr einsleitum viðartrefjum en inniheldur ekki viðaræðar eins og lauftré (harðviður). Blöðin eru oftast nálarlaga og flestar tegundir eru sígrænar. Æxlunarfæri berfrævinga eru í könglum.

## Sjá einnig
* Listi yfir berfrævinga á Íslandi

## Heimild
* Köngull
Vantrauststillaga

**Vantrauststillaga** er ályktun löggjafarþings í þingræðisríki um að ríkisstjórn í heild eða einstakir ráðherrar njóti ekki stuðnings þingsins og beri því að segja af sér.

Meðferð vantrauststillaga er ólík eftir löndum. Í Þýskalandi, Ísrael og á Spáni tíðkast svonefnt „jákvætt vantraust“ sem felur það í sér að flutningsmanni vantrauststillögu ber að tilnefna um leið eftirmann þess ráðherra sem vantrausti er lýst á. Þessari aðferð er ætlað að koma í veg fyrir stjórnarkreppu.

Í gildandi stjórnarskrá Íslands er ekki fjallað sérstaklega um vantrauststillögur en óumdeilt er að Alþingi getur lýst vantrausti á ríkisstjórn og að forsætisráðherra beri þá að leita lausnar frá embætti. Felst þetta í þingræðisreglunni sem fram kemur í fyrstu grein stjórnarskrárinnar. Í þingsköpum Alþingis er mælt fyrir um að vantrauststillögur skuli ræddar og afgreiddar með einni umræðu.
Geocaching

**Geocaching** er tegund af útivistarleik sem fyrst var spilaður í maí árið 2000. Þátttakendur í leiknum nota GPS (Global Positioning System) staðsetningartæki eða snjallsíma með GPS til að fela og finna vatnsþétt ílát sem geyma fjársjóði sem kallast *geocaches*. 

## Tenglar
* Falinn kvikmyndafjársjóður á Íslandi
* Fjársjóðsleit með GPS tæki
Frædreifing

**Frædreifing** er hvernig fræ flyst  frá móðurplöntu. Plöntur geta dreift fræjum sínum á tvennan hátt: í rúmi og í tíma. Margar tegundir bera fræ sem eru vel aðlöguð til að dreifast með vatni, vindi, dýrum eða mönnum. Frædvali er hins vegar aðferð til að dreifast í tíma þar sem vaxtarskilyrði eru óstöðug. Flestar plöntur á norðlægum slóðum nota báðar aðferðir til að dreifa fræum, til dæmis þegar fræ berst með vindi og fer síðan í dvala fram til næsta vor þegar það spírar við ákveðnar umhverfisaðstæður.
Hvítþinur

**Hvítþinur** (fræðiheiti *Abies concolor*) er sígrænt barrtré af þallarætt sem er ættað frá vesturhluta Norður-Ameríku þar sem það vex í 900 - 3.400 metra hæð. Tréð verður 25 – 60 metra hátt með stofn að ummáli allt að tveim metrum. Það er vinsælt sem garðtré og jólatré. Barrnálarnar eru sérstaklega langar.

Hvítþinur finnst t.d. í trjásöfnum og þjóðskógum Skógræktarinnar á Íslandi. Fullorðin tré eru í Grasagarði Reykjavíkur, Skorradal, Vaðlaskógi gegnt Akureyri og í Hallormsstaðaskógi.

## Tenglar
*Hvítþinurinn frá Sapinero - Kjarnaskógur.is