open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stafnes

**Stafnes** (*Starnes*, *Sternes*, *Stapnes*, *Stafsnes*) er lítið nes á Reykjanesskaga, nánar tiltekið vestast á Miðnesi, nálægt Hvalsnesi. Þar er samnefnd jörð sem tilheyrði Rosmhvalaneshreppi en í dag Suðurnesjabæ. Upphaflega hefur nesið heitið *Starnes* (líklega eftir melgresi sem vex þar í fjörunni) og kemur fyrir undir því nafni í heimildum frá því um 1270 og síðar. Nafnið *Stafnes* kemur fyrst fyrir í Jarðabókum undir lok 17. aldar.

Stafnes er í Hvalsnessókn.

## Jörðin Stafnes
Jörðin Stafnes hefur verið stórbýli frá upphafi með margar hjáleigur og útgerð, þótt höfuðbólið Hvalsnes hafi verið stærra, en varð fyrir miklum skemmdum vegna stórflóða og sandblásturs á 17. og 18. öld. Stafnes var keypt af Magnúsi Einarssyni biskupi fyrir Skálholt kringum árið 1140, en hefur síðan gengið til Viðeyjarklausturs, hugsanlega við stofnun þess. Við siðaskiptin varð Stafnes konungsjörð. Jörðin var boðin upp í Reykjavík 27. júní 1792 ásamt 24 öðrum konungsjörðum á Miðnesi, en boðin sem fengust voru svo lág að stjórnin féllst ekki á neitt þeirra. 10. september 1805 var jörðin svo loks seld á kaupþingi í Keflavík og komst í bændaeigu.

### Ábúendur
* Torfi Erlendsson, sýslumaður í Gullbringusýslu.

## Útgerð frá Stafnesi
Á Stafnesi var ein mesta konungsútgerð á Miðnesi frá því fyrir 16. öld og fram um miðja 18. öld. Árið 1548 eru í skilagrein Kristjáns skrifara talin upp á staðnum fimm skip í eigu konungs; einn tólfæringur, tveir teinæringar og tveir áttæringar, en með tímanum minnkuðu skipin og undir lokin voru tvíæringar orðnir algengastir á Miðnesi. Auk konungs gerðu útvegsbændur báta sína út frá Stafnesi, eins og kauphöfninni Básendum lítt sunnan við. Útgerð frá Stafnesi hélst töluverð fram undir miðja tuttugustu öld, en eftir það sáralítil. 

Við Stafnes hafa verið tíð sjóslys um aldir, enda skerjótt þar úti fyrir. Á síðustu öld má nefna strand togarans Jóns forseta árið 1928, en þá fórust 15 menn og 10 björguðust. Þetta sjóslys mun hafa valdið miklu um stofnun Slysavarnafélags Íslands og fyrstu björgunarsveitar þess, sem er Sigurvon í Sandgerði. Á Stafnesi var reistur viti árið 1925.

## Heimildir
* Rauðskinna (Sögur og sagnir), IX-X bindi, ritstj. Jón Thorarensen, Reykjavík, 1958.
* Landið þitt Ísland, 4. bindi S-T, Þorsteinn Jósepsson/Steindór Steindórsson, Reykjavík 1983
Venus (aðgreining)

**Venus** hefur eftirfarandi merkingar:
* Venus – Rómversk gyðja ástar og fegurðar.
* Venus – Reikistjarna númer tvö frá sólu.
* Venus – kvenmannsnafn.
Úranus (aðgreining)

**Úranus** getur átt við eftirfarandi:
* Úranus – Grískur og rómverskur guð, fyrsti æðstiguðinn.
* Úranus – Sjöunda reikistjarnan frá sólu.
* Mannsnafnið Úranus.
Evrópubandalagið

**Evrópubandalagið** (skammstafað **EB**) var upphaflega bandalag stofnað með undirritun Rómarsamningsins (25. mars 1957) en hét þá **Efnahagsbandalag Evrópu** (skammstafað **EBE**). Nafninu var síðar breytt í Evrópusambandið með Maastrichtsamningnum 1992. Stofnanir Evrópubandalagsins hafa frá 1965 einnig náð yfir Kola– og stálbandalag Evrópu (lagt niður 2002) og Kjarnorkubandalag Evrópu og þessi þrjú bandalög saman hafa síðan 1978 gengið undir nafninu Evrópubandalögin eða jafnvel bara Evrópubandalagið. Með Maastrichtsamningnum var EB gert að „fyrstu stoð“ Evrópusambandsins, sem þá var sett á stofn. EB stoðin var sú mikilvægasta af þremur stoðum Evrópusambandsins en margar stofnanir EB, t.d. ráðherraráðið og framkvæmdastjórnin, breyttu nöfnum sínum þannig að þær voru frekar kenndar við Evrópusambandið. Evrópubandalagið var svo formlega lagt niður 2009 með Lissabonsamningnum.
Hvalsnes

**Hvalsnes** er kirkjustaður sunnan við Sandgerði á Miðnesi. Þar var lengi prestsetur og þjónaði Hvalsnesprestur þá að jafnaði einnig í Kirkjuvogi (Höfnum) og í Innri-Njarðvík. Prestakallið var lagt niður árið 1811 og síðan hefur Hvalsnessókn tilheyrt Útskálaprestakalli.

## Hvalsneskirkja
Núverandi kirkja á Hvalsnesi er hlaðin steinkirkja úr höggnu grágrýti úr Miðnesheiði. Kirkjusmiður var Magnús Magnússon, steinsmiður í Garði. Hann fórst 1887 áður en smíðinni lauk og tók þá við Stefán Egilsson. Stórbóndinn Ketill Ketilsson í Kotvogi í Höfnum var þá eigandi Hvalsnesjarðarinnar og kostaði hann kirkjubygginguna. Kirkjan var vígð á jóladag 1887. Hún á marga góða gripi, meðal annars er þar geymdur legsteinn Steinunnar, dóttur Hallgríms Péturssonar sálmaskálds, en hann var þar prestur frá 1644 til 1651. Hann er sagður hafa höggvið legsteininn sjálfur.

### Hvalsnesprestar
* Hallgrímur Pétursson, prestur á Hvalsnesi 1644-1651
* Árni Hallvarðsson, prestur á Hvalsnesi 1743-1748
Kirkjuból (Miðnesi)

**Kirkjuból** er jörð og áður bær á Miðnesi, norðarlega. Kirkjuból var mikil og góð jörð fyrr á öldum en hefur hrakað mjög vegna landbrots og auðnar í Miðnesheiði af völdum hrísrifs og ofbeitar. 

Um 1430 bjó á Kirkjubóli Ívar Vigfússon Hólm, sonur Vigfúsar Ívarssonar hirðstjóra (d. 1420) og hjá honum var systir hans, Margrét. Árið 1432 var Jón Gerreksson biskup í Skálholti og hafði um sig sveit manna, sem voru hinir verstu ribbaldar. Forsprakki þeirra hét Magnús og er titlaður kæmeistari, en það mun líklega vera sama og bryti. Sagt er að hann hafi beðið Margrétar Vigfúsdóttur, en fengið hryggbrot. Til þess að hefna fyrir þá hneisu gerðu sveinar Jóns Gerrekssonar áhlaup á bæinn á Kirkjubóli. Lögðu þeir eld í bæinn og drápu alla nema Margréti, en hún komst ein úr brennunni og gat flúið á hesti. Komst hún norður í land segir sagan, og sór að giftast þeim manni einum, sem hefndi brennunnar. Til þess urðu Þorvarður Loftsson (sonur Lofts ríka Guttormssonar) á Möðruvöllum í Eyjafirði og vinur hans, Teitur Gunnlaugsson í Bjarnanesi í Hornafirði, en þeir fóru með her í Skálholt og drápu biskupssveina og drekktu Jóni biskupi í Brúará. Voru þeir frekar að hefna harma sinna en Margrétar, en hún giftist síðar Þorvarði og voru þau ríkustu hjón á Íslandi á sinni tíð.

Löngu síðar gerðust aftur sögulegir atburðir á Kirkjubóli á Miðnesi. Eftir aftöku Jóns Arasonar og sona hans í Skálholti haustið 1550, var Kristján skrifari, sem hét réttu nafni Christian Schriver og var umboðsmaður hirðstjóra konungs, á ferð suður með sjó til að innheimta afgjöld konungsjarða. Það mun hafa verið seinni hluta vetrar 1551. Þá fengu norðlenskir vermenn, sem voru fjölmennir á Suðurnesjum, fregnir af því að hann mundi gista á Kirkjubóli. Söfnuðu þeir liði og gerðu árás á bæinn og drápu þar Kristján skrifara og fylgdarmenn hans alla til hefnda eftir Jón Arason. Bóndinn á Kirkjubóli var ákærður fyrir að hafa verið í vitorði með norðlingum og var hann dæmdur til dauða. Hann var hálshöggvinn í Straumi við Straumsvík vorið 1551.

## Skagagarðurinn
Snemma á öldum var akuryrkja á Garðskaga. Þá var hlaðinn veggur eða garður frá túngarði á Kirkjubóli í beina stefnu að Útskálum í Garði, en þetta er um 1,3 kílómetra leið. Garðurinn hefur líklega verið reistur á 10. öld. Garður þessi var mikið mannvirki og mótar fyrir honum enn í dag, þar sem hann er sokkinn í jörð. Tilgangurinn með mannvirkinu er talinn hafa verið að verja akurlöndin fyrir búfé, sér í lagi kindum. Garðurinn var stöllóttur þeim megin sem að akurlöndunum sneri, en þverhníptur hinum megin. Þetta var til þess að hægt væri að reka kindur, sem inn komust, beint á garðinn og stukku þær þá upp stallana að innanverðu og út af honum að utanverðu. Af þessum garði dregur Garðskagi nafn sitt, svo og sveitarfélagið Garður.
Andrúmsloft

**Andrúmsloft** eða **lofthjúpur** er hjúpur samsettur úr gasi, ryki, vökvum og ís sem umlykur himinhnött og fylgir hreyfingu hans vegna áhrifa þyngdarsviðs. Veður stafar af innbyrðis skammtímabreytingum á ástandi lofthjúps, en langtímabreytingar nefnast loftslag. Andrúmsloft jarðar kallast einnig **gufuhvolf**.

## Tengill
*Lofthjúpur jarðar
Nafnorð

**Nafnorð**  eru orð sem notuð eru yfir einstaklinga, staði eða atburði, hugmyndir o.fl. Þau skiptast í tvo undirflokka, **[[sérnafn|sérnöfn]]** og **[[samnafn|samnöfn]]**. 

Nafnorð eru fallorð og hafa því kyn, tölu og fall. Fáein nafnorð eru aðeins til í einni tölu, t.d. *orðstír* (et.), *mjólk* (et.), *dyr* (ft.) *buxur* (ft.). Nafnorð eru ýmist **ákveðin** þegar þau standa með greini (t.d. *fjallið*), eða **óákveðin** þegar þau standa án greinis (t.d. *fjall*).

## Fallbeyging

Í orðabókum eru **[[kennifall|kenniföll]]** nafnorða jafnan uppgefin, en það eru þau föll sem mestu máli skipta við fallbeygingu; nefnifall eintölu, eignarfall eintölu og nefnifall fleirtölu Dæmi; **hestur, -s, -ar** sem gefur til kynna fallbeyginguna *hestur - hests - hestar*. og **gestur, -s, -ir** sem gefur til kynna fallbeyginguna *gestur - gests - gestir*.

Talað er um **[[sterkt nafnorð|sterk]]** og **[[veikt nafnorð|veik]]** no. eftir endingum þeirra eignarfalli eintölu; sterk no. enda á samhljóða í ef. et. (*s* eða *r*), t.d. *hestur/hests*, en veik no. enda á sérhljóða í ef. et., t.d. *bóndi/bónda*. Síðan má greina veika og sterka beygingu nánar eftir kyni:

Taflan sýnir endingar kennifalla nafnorða og falla flest nafnorð undir þessa flokkun en þó ekki öll, t.d *sykur, gleði* o.fl. Óreglulega beygingu hafa sex sterk karlkynsorð; *faðir, bróðir, vetur, fótur, fingur* og *maður*. Nokkur sterk kvenkynsorð hafa einnig óreglulega beygingu; *hönd, kýr, ær, sýr, mús, lús, móðir, dóttir, systir, mær (mey)*.

**[[Stofn nafnorðs]]** er sá orðhluti þess sem er sameiginlegur öllum föllum. T.d. er orðhlutinn *hest* stofn orðsins *hestur* eins og sést af fallbeygingunni; *hest*-ur, *hest*-, *hest*-i, *hest*-s.

## Tengt efni
* Tölunafnorð

## Heimildir
* 
* 

## Tilvísanir


## Tenglar

* Nafnorð
Árni Hallvarðsson

**Árni Hallvarðsson** (1712-1748) var prestur á Suðurnesjum. Foreldrar hans voru Hallvarður Ingimundarson í Gerðum í Garði og Þórdís Halldórsdóttir frá Keflavík. Hann varð stúdent frá Skálholtsskóla 1739 en var á sumrum hjá Brynjólfi Sigurðssyni sýslumanni á Reykjum í Ölfusi. Hann var prestur á Hvalsnesi frá 1742 til dauðadags. 

Sagt er að séra Árni hafi bannað vikivaka og jólaskemmtanir þær sem haldnar voru á Flankastöðum og að honum hafi hefnst fyrir það er hann drukknaði í embættisferð að Kirkjuvogi þann 31. mars 1748.
Tíund

**Tíund** er einn tíundi af einhverju og er oftast átt við skatt af einhverju tagi. Tíund hefur tíðkast sem aðferð við skattlagningu víða um heim og allt aftur til upphafs miðalda. Tíundin var aðferð kristnu kirkjunnar til þess að fjármagna starfsemi sína víða um Evrópu lengi vel og er lögboðin í einstaka löndum enn í dag.

## Tíundarlög á Íslandi
**Tíundarlög** voru samþykkt á Alþingi árið 1096/7, fyrstu skattalög á Íslandi. Að þeim stóðu Gissur Ísleifsson, biskup, Sæmundur Sigfússon hinn fróði í Odda og sjálfsagt fleiri höfðingjar. Í öðrum löndum hafði slíkri skattheimtu verið mótmælt harðlega, jafnvel kostað blóðsúthellingar, en ef marka má frásögn Ara Þorgilssonar voru þau samþykkt einróma hér á landi og þóttu það mikil undur. 

Lögin voru þó frábrugðin því sem gerðist annars staðar, þar var um að ræða 10% tekjuskatt - bændur greiddu 10% af uppskerunni, handverksmenn 10% af framleiðslunni - en hér var tíundin greidd af eign og var því eignaskattur eða öllu heldur eignaaukaskattur. Gert var ráð fyrir því að eignir manna ykjust um 10% árlega og greiddu 10% af eignaaukanum, eða 1% af heildareign. Slíkur eignaskattur, eða vextir af „dauðu“ fé, var þyrnir í augum kirkjunnar manna annars staðar en hér á landi. En ljóst er að Gissur biskup hlýtur að hafa fengið samþykki fyrir þessu skatta–„frumvarpi“ hjá erkibiskupi eða jafnvel páfa. 

Allar eignir manna, sem náðu lágmarkseign, voru „tíundaðar“. Skatturinn skiptist í fjóra staði: 1/4 rann til biskups til uppbyggingar biskupsstól og rekstri, 1/4 rann til þurfamanna, og fengu hreppsmenn þann hluta til að deila út meðal fátækra, 1/4 rann til kirkna, til viðhalds og uppbyggingar og 1/4 til presta. 

Tveir síðustu hlutarnir runnu í raun til þeirra höfðingja sem áttu kirkjurnar og höfðu presta í þjónustu sinni, og gátu þeir sjálfsagt farið með það fé eins og þeim sýndist. Prestar voru hvort eð er í þjónustu kirkjueigenda. Af þessum sökum er ekki undarlegt að höfðingjar hafi samþykkt skattheimtuna á Alþingi, þar sem þeir sjálfir fengu helminginn til baka, auk þess sem skatturinn var mun léttari en 10% tekjuskattur. Leiddi það óneitanlega til aukinna valda og áhrifa höfðingja og ójafnræðis þeirra gagnvart þingmönnum sínum, þ.e. öðrum bændum, og þannig hefur það stuðlað að myndun héraðsríkjanna sem leiddi svo aftur að hruni Þjóðveldisins og í kjölfar þess að þjóðin glataði sjálfstæði sínu í 7 aldir.

## Tengt efni
* Tekjuskattur

## Heimild
* Gísli Gunnarsson. „Hversu stór er einingin hundrað, sem notuð var um stærð jarða? “. Vísindavefurinn 2.4.2002. http://visindavefur.is/?id=2256. (Skoðað 25.9.2009).
Þjóðarlén

**Þjóðarlén** eru sá hluti rótarléna sem notuð eru af ríkjum, ósjálfstæðum ríkjum með heimastjórn og alþjóðasamtökum. Þjóðarlén eru tveir stafir sem taka langoftast mið af alpha-2 kóðanum í ISO 3166-1 staðlinum.

## Tengill
* Listi yfir þjóðarlén á vefsíðu IANA.
1664

Árið **1664** (**MDCLXIV** í rómverskum tölum) var 64. ár 17. aldar og hlaupár sem hófst á þriðjudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en föstudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland

### Ódagsettir atburðir
* Tveir prestar, Helgi Grímsson og Björn Stefánsson, héldu frá Húsafelli til að fresta þess að finna og komast í Þórisdal. Prestahnúkur er nefndur eftir þeim.
* Í desember - Halastjarna sást greinilega á kvöldhimninum á Íslandi.
* Galdramál: Tveimur skólapiltum var vísað úr Skálholtsskóla fyrir meðferð galdrastafa.

### Fædd

### Dáin
* Benedikt Pálsson - bartskeri, Hólaráðsmaður og klausturhaldari.(f. 1608) 

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Þórður Leifuson/Þórðarson hengdur í Garðahrauni, sunnan Bessastaða í Gullbringusýslu, fyrir meintan þjófnað. Einar Oddsson í Vogum sá um málatilbúnaðinn, sem varð umdeildur á Alþingi árið eftir, þegar Guðrún Þórðardóttir, systir Þórðar, áfrýjaði dauðadómnum.

## Erlendis

* 26. febrúar - Alexandre de Prouville de Tracy, skipaður af King Loðvík 14. hélt frá La Rochelle með 1.200 menn og sjö skip til að leggja undir sig lönd í Karíbahafi og Suður-Ameríku. Þeir náðu síðar undir sig landsvæði af Hollendingum sem nú er Franska Gvæjana.
* 12. mars - New Jersey varð nýlenda Englands. Borgin Elizabeth var stofnuð.
* 12. maí - Franska leikskáldið Molière frumsýndi fyrsta leikrit sitt í Versölum.
* 3. júní - Ítalska dagblaðið *Gazzetta di Mantova*, elsta dagblað heims, kom fyrst út.
* 5. júní - Króatar gáfust upp fyrir Ottómantyrkjum nálægt landamærum Ungverjalands eftir 32 daga umsátur.
* 8. september - Englendingar náðu Nýju Amsterdam á sitt vald og nefndu hana Nýju Jórvík.

### Ódagsettir atburðir
* Gautreks saga kom í fyrsta sinn út á prenti í Svíþjóð í útgáfu Vereliusar.

### Fædd
* 4. janúar - Lars Roberg, sænskur læknir (d. 1742).
* 30. maí - Giulio Alberoni, ítalskur kardináli og stjórnmálamaður (d. 1754).

### Dáin
* 20. febrúar - Corfitz Ulfeldt, danskur ríkishirðstjóri (f. 1606).
* 16. mars - Ívan Vígovskíj, kósakkaleiðtogi.

## Tilvísanir
1666

Árið **1666** (**MDCLXVI** í rómverskum tölum) var 66. ár 17. aldar sem hófst á föstudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en mánudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir. Árið var kallað *[[annus mirabilis]]* í Englandi. Þetta var líka árið sem hefur alla rómversku tölustafina í ártalinu í röð þannig að hver kemur fyrir einu sinni.

## Ísland

### Ódagsettir atburðir
* Passíusálmar Hallgríms Péturssonar voru gefnir út á Hólum.

### Fædd
* 21. mars - Jón Vídalín biskup í Skálholti (d. 1720).

### Dáin
* 29. nóvember - Ólafur Ólafsson lærði karl, prestur og skólameistari
### Ódagsett
* Pétur Einarsson á Ballará, lögréttumaður og skáld (f. 1597).
### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Ónafngreind kona frá Rútsstöðum á Flóa tekin af lífi vegna dulsmáls.

## Erlendis

* 13. janúar - Franski ferðalangurinn Jean-Baptiste Tavernier kom til Dakka í Bengal og hitti Shaista Khan.
* 17. janúar - Stól heilags Péturs var komið fyrir fyrir ofan altarið í Péturskirkjunni í Róm.
* 26. janúar - Frakkland sagði Englandi stríð á hendur til stuðnings Hollandi.
* 1. febrúar - Breska konungshirðin sneri aftur til London eftir Lundúnapláguna miklu.
* 8. febrúar - Tyrkjasoldán lét handtaka Shabbetaï Zevi.
* 5. maí - Jóhann 2. Kasimír Vasa bannaði gyðingum að bera mynd Shabbetaï Zevi.
* 4. júní - *[[Mannhatarinn]]* eftir Moliére var frumflutt í Théâtre du Palais-Royal í París.
* 11.-14. júní - Annað stríð Englands og Hollands: Fjögurra daga orrustan þar sem Hollendingar fóru með sigur af hólmi í einni lengstu sjóorrustu sögunnar. Englendingar misstu 1.000 menn og 10  skip en Hollendingar 4 skip og 1.550 menn.
* 19. júlí - Uppreisnarher Jerzy Sebastian Lubomirski vann sigur á her Pólsk-litháíska samveldisins við Matwy. Yfir 4.000 létust.
* 5. ágúst - Annað stríð Englands og Hollands: Orrustan við Ordforness þar sem England fór með sigur af hólmi.
* 9. ágúst - Varðeldur Holmes: Robert Holmes leiddi árás á hollensku eyjuna Terschelling þar sem hann brenndi 150 kaupför og rændi bæinn.
* 2.-5. september - Lundúnabruninn mikli hófst í bakaríi og breiddist út með þeim afleiðingum að um 16.000 byggingar brunnu. Aðeins 6 dóu en 80.000 urðu heimilislaus.
* 16. september - Shabbetaï Zevi snerist til íslam frammi fyrir Tyrkjasoldán.
* 15. nóvember - Svíþjóð og Bremen sömdu um frið sem batt enda á Annað Brimastríðið. 
* 12. desember - Stóra kirkjuþingið í Moskvu setti Nikon patríarka af. 
* 19. desember - Háskólinn í Lundi var stofnaður í Svíþjóð.
* 22. desember - Franska vísindaakademían var stofnuð.

### Ódagsettir atburðir
* Isaac Newton lét hvítan ljósgeisla brotna í marga litaða geisla með glerstrendingi og jók þannig skilning manna á eðli ljóss og lita.

### Fædd
* 6. september - Ívan 5. Rússakeisari (d. 1696).
### Dáin
* 9. maí - Shah Jahan, Mógúlkeisari (f. 1592).
* 26. ágúst - Frans Hals, hollenskur listmálari (f. um 1580).
* 23. september - Hannibal Sehested, fyrrum ríkisstjóri Noregs (f. 1609).
* 25. september - Abbas 2. Persakonungur (f. 1633).
* 9. desember - Giovanni Francesco Barbieri, kallaður Guercino, ítalskur listmálari (f. 1591).

## Tilvísanir
1667

Árið **1667** (**MDCLXVII** í rómverskum tölum) var 67. ár 17. aldar sem hófst á laugardegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en þriðjudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* 19. september - Austur-Indíafarið Het Wapen van Amsterdam (seinna þekkt sem gullskipið) strandaði á Skeiðarársandi.

### Fædd
### Ódagsett
* Páll Vídalín lögmaður (d. 1727).

### Dáin
### Ódagsett
* Jón Pétursson fálkafangari (f. 1584).
### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Galdramál: Þórarinn Einarsson á Birnustöðum, 42 ára, var brenndur á Þingvöllum fyrir að hafa drepið sóknarprestinn í Ögri með göldrum, og stúlku sem ekki virðist nafngreind í annálum. Þetta var ekki fyrsta galdrabrenna á Íslandi, en sú fyrsta á Alþingi.

## Erlendis

* 20. janúar - Stríðinu um Úkraínu lauk með Andrusovo-friðarsamningnum þar sem Pólland lét frá sér Kíev, Smolensk og austurhluta Úkraínu til Rússlands.
* 22. febrúar - Ballhúsinu í Stokkhólmi var breytt í leikhús, það fyrsta sinnar tegundar á Norðurlöndunum.
* 25. febrúar - Annað stríð Englands og Hollands: Hollendingar tóku Súrínam af Englendingum eftir átök.
* 6. apríl - Jarðskjálfti í Ragusa á Ítalíu (núverandi Króatíu) drap 5.000.
* 27. október - John Milton gaf út söguljóðið Paradísarmissi.
* 24. maí - Valddreifingarstríðið hófst með innrás Frakka í Spænsku Niðurlönd eða Flandur og Franche-Comté.
* 15. júní - Franski læknirinn Jean-Baptiste Denys framkvæmdi fyrstu blóðgjöfina.
* 20. júní - Giulio Rospigliosi varð Klemens 9. páfi.
* 25. júní - Kristján 5. Danakonungur kvæntist Charlotte Amalie af Hessen-Kassel.
* 31. júlí - Öðru stríði Englands og Hollands lauk með Breda-sáttmálanum.
* 19 desember - Aurangzeb, keisari Mógúlveldisins á Indlandi gerði gagnárás á Ahomríkið í Assam.

### Ódagsett
* Robert Hooke sýndi fram á að umbreyting blóðs í lungunum væri nauðsynleg önduninni.
* Stokkhólmsbanki var lagður niður. Hann varð síðar grunnur að Sænska seðlabankanum.

### Fædd
* 29. apríl (skírður) - John Arbuthnot, enskur rithöfundur (d. 1735).
* 27. júlí - Johann Bernoulli, svissneskur stærðfræðingur (d. 1748).
* 30. nóvember - Jonathan Swift, írskur rithöfundur (d. 1745).

### Dáin
* 25. apríl - Pedro de Betancur, spænskur trúboði (f. 1626)
* 14. maí - Georges de Scudéry, franskur rithöfundur (f. 1601).
* 22. maí - Alexander 7. páfi (f. 1599).
* 3. ágúst - Francesco Borromini, svissneskur arkitekt og myndhöggvari (f. 1599).
* 18. október - Fasilídes, Eþíópíukeisari (f. 1603).
* 24. október - Gabriel Metsu, hollenskur listmálari (f. 1629).
* 12. nóvember - Hans Nansen, danskur stjórnmálamaður (f. 1598).
Regluleg segð

**Regluleg segð** er segð sem lýsir streng eða mengi strengja með ákveðnum forsniðsreglum. Þær eru notaðar í hinum ýmsu forritunarmálum og textaritlum til að finna og breyta texta með kerfisbundnum hætti.

## Grunntegundir
Regluleg segð er oftast notað til að lýsa mengi strengja án þess að telja upp alla möguleika. Sem dæmi er hægt að lýsa strengjunum "Eyður" og "Eiður" með segðinni "E(i|y)ður". 

;Einfaldur texti 
:er tekinn eins og hann er, einn stafur í einu borinn saman við upprunatextann -> "Jónas" finnst í textanum "Ég heiti Jónas Örn"
;Skipting
:er notuð til að finna strengi með mismunandi hluta -> "hestur|hests" finnur bæði "hestur" og "hests"
;Hópun
:skilgreinir gildislengd og röð breyta auk þess að gefa aðgang að undirmengjum strengsins -> "hest(a|u)r" finnur bæði "hestur" og "hestar" og hægt er að fá sérstaklega "a" eða "u" hlutann eftir á.
;Talning
:skilgreinir hve oft viðkomandi hópur eða stafur má endurtaka sig. Algengastir eru +, * og ? talningarvirkjarnir
:;?
::Spurningamerkið táknar 0 eða einn af viðkomandi segð -> "Velkominn?" finnur bæði "Velkomin" og "Velkominn"
:;+
::Plús táknar einn eða fleiri af viðkomandi segð -> "Hal+ó" finnur t.d. "Haló" og "Hallllllló"
:;*
::Stjarna táknar 0, 1 eða fleiri af segðinni -> "Ba(na)na" finnur t.d. "Bana", "Banana" og "Banananananana"

## Tengt efni
* Lýsistafur
1668

Árið **1668** (**MDCLXVIII** í rómverskum tölum) var 68. ár 17. aldar og hlaupár sem hófst á sunnudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en miðvikudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* Desember - Selárdalsmál: Helga Halldórsdóttir í Selárdal, eiginkona séra Páls Björnssonar veiktist af undarlegum sjúkdómi, sem endaði með því að fimm menn og ein kona voru brennd á báli fyrir galdra næstu árin.

### Fædd
### Ódagsett
* Þormóður Eiríksson, kraftaskáld úr Gvendareyjum.

### Dáin
### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Galdramál: Tekinn af lífi á Vesturlandi, með brennu, Jón Leifsson, sem gefið var að sök að hafa valdið veikindum Helgu Halldórsdóttur, húsfreyju í Selárdal og prestsfrú.

## Erlendis

* 23. janúar - Holland, England og Svíþjóð gerðu með sér bandalag gegn Frakklandi.
* 13. febrúar - Spánn viðurkenndi sjálfstæði Portúgals í friðarsamkomulagi milli konunganna Afonso 6. og Karls 2. fyrir milligöngu Karls 2. Englandskonungs. Portúgal lét af hendi Ceuta í Afríku til Spánar. 
* 8. mars - Feneyjar unnu sigur á Ottómanveldinu í sjóorrustu við Krít.
* 22. mars - Sjóræninginn Henry Morgan fór ránshendi um Kúbu.
* 2. maí - Fyrsti friðarsamningurinn í Aix-en-Chapelle batt enda á Valddreifingarstríðið. Frakkar héldu Lille og svæðum á Flandri en létu Franche-Comté eftir.
* 16. júní - Spænskir trúboðar komu fyrstir Evrópubúa til Gvam.
* 10. júlí - Velski sjóræninginn Henry Morgan rændi bæina Portobello og Panama í Vestur-Indíum.
* 25. júlí - Jarðskjálfti af stærð 8,5 varð í Shandong í Kína, 43.000 létust.
* 17. ágúst - Jarðskjálfti af stærð 8,0 varð í Tyrklandi, 8.000 létust.
* 17. september - Sænska þingið stofnaði fyrsta ríkisbanka Evrópu, Riksens ständers bank, á rústum hins gjaldþrota Stokkhólmsbanka.

### Ódagsettir atburðir
* Jóhannes 1. Eþíópíukeisari boðaði til kirkjuþings í Gondar þar sem ákveðið var að reka alla kaþólikka úr landi.
* Gamanleikurinn *[[Aurasálin]]* (*l'Avare*) eftir Moliére var frumsýndur.
* Karl 2. Englandskonungur leigði Breska Austur-Indíafélaginu Bombey á Indlandi.
* Ísak Newton smíðaði fyrsta speglunarsjónaukann.

### Fædd
* 8. maí - Alain-René Lesage, franskur rithöfundur og leikskáld (d. 1747).
* 11. desember - Apostolo Zeno, ítalskur söngbókahöfundur (d. 1750).
* 31. desember - Herman Boerhaave, hollenskur læknir (d. 1738).

### Dáin
* 20. mars - Nicolas Mignard, franskur listmálari. (f. 1606)
* 26. júlí - Hans Svane, danskur biskup og stjórnmálamaður (f. 1606).

## Tilvísanir
1653

Árið **1653** (**MDCLIII** í rómverskum tölum) var 53. ár 17. aldar sem hófst á miðvikudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en laugardegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* 2. janúar - Háeyrarflóðið olli miklum skemmdum á Eyrarbakka, Selvogi og Grindavík.

### Ódagsettir atburðir
* Bygging holdsveikraspítalans á Hallbjarnareyri hófst.

### Fædd
Jens Jörgensen, landfógeti á Íslandi frá 1695-1702 og bóndi í Brautarholti á Kjalarnesi.
### Dáin

## Erlendis

* 2. febrúar - Nýja Amsterdam (síðar New York-borg) fékk borgarréttindi.
* 28. febrúar - 2. mars - Fyrsta stríð Englands og Hollands: Orrustan við Portland. Báðir aðilar lýstu yfir sigri.
* Febrúar - Bændauppreisn í Närke, Svíþjóð against Queen Christina. Forsprakinn Olof Mårtensson var pyntaður til dauða.
* 14. mars - Hollenski flotinn sigraði þann enska í orrustunni við Leghorn.
* 20. apríl - Oliver Cromwell leysti Langa þingið upp.
* 12. júní - Fyrsta stríð Englands og Hollands: Orrustan við Nýhöfn.
* 20. júní - Bændauppreisn var barin niður í Sviss.
* 8.-10. ágúst - Fyrsta stríð Englands og Hollands: Orrustan við Scheveningen. Síðasta orrusta fyrsta stríðs landanna þar sem England náði taktískum sigri.
* 20. október - Spánverjar sigruðu Frakka í sjóorrustu við Bordeaux.
* 16. desember - Oliver Cromwell varð lávarður Englands, Írlands og Skotlands.

### Ódagsettir atburðir
* Byggingu Taj Mahal lauk.

### Fædd
* 25. júlí - Agostino Steffani, ítalskt tónskáld (d. 1728).
* 9. ágúst - John Oldham, enskt skáld (d. 1683).
* 18. október - Abraham van Riebeeck, landstjóri í Hollensku Austur-Indíum (d. 1713).
### Ódagsett
* Chikamatsu Monzaemon, japanskt leikskáld (d. 1725).

### Dáin
* 23. mars - Johan van Galen, hollenskur sjóliðsforingi (f. 1604).
* 24. mars - Samuel Scheidt, þýskt tónskáld (f. 1587).
1651

Árið **1651** (**MDCLI** í rómverskum tölum) var 51. ár 17. aldar sem hófst á sunnudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en miðvikudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* Fyrsta íslenska málfræðin, *[[Grammaticæ Islandicæ rudimenta]]* eftir Runólf Jónsson, var prentuð í Kaupmannahöfn.
* Einn holdsveikraspítali var leyfður í hverjum landsfjórðungi samkvæmt konungsbréfi.

### Fædd

### Dáin

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Stjúpfeðgin úr Eyjafjarðarsýslu, ónafngreind í heimildum, tekin af lífi fyrir blóðskömm.

### Ódagsett
* Ólafur Einarsson, prestur og skáld í Hróarstungu (f. um 1573).

## Erlendis

* 1. janúar - Karl 2. var krýndur konungur Skotlands í Scone.
* 22. febrúar of 4. mars: Pétursflóðið: Stormur olli flóðum í Hollandi og norður-Þýskalandi og drukknuðu þúsundir.
* 25. apríl - Heimspekiritið *[[Leviathan]]* eftir Thomas Hobbes kom út.
* 18. júní - Hannibal Sehested var tekinn fyrir fjárdrátt og gert að segja sig úr ríkisráðinu.
* 28.-30. júní - Pólverjar sigruðu Úkraínumenn í orrustunni við Beresteczko.
* 14. júlí - Corfitz Ulfeldt flúði til Amsterdam frá Kaupmannahöfn með fjölskyldu sína eftir að hafa verið ákærður af Danakonungi fyrir tilraun til að eitra fyrir konungsfjölskyldunni.
* 2. september - Kösem Sultan, kona Akmeðs 1. tyrkjasoldáns, var myrt af tengdadóttur sinni.
* 3. september - Ensku borgarastyrjöldinni lauk með sigri Cromwells á Karli 2. í orrustunni við Worcester.
* 24. nóvember - Tjingveldið náði borginni Guangzhou af suður-Mingveldinu. Yfir 70.000 létust.
### Ódagsettir atburðir
* Fyrsta kaffihúsið opnaði á Englandi í Oxford.
* Keianuppreisnin mistókst í Japan.

### Fædd
* 6. ágúst - François de Salignac frá La Mothe-Fénelon, franskur guðfræðingur (d. 1715)
* 5. september - William Dampier, enskur sjóræningi, skipstjóri og rithöfundur (d. 1715)
* 21. október - Jean Bart, franskur flotaforingi (f. 1702).

### Dáin
* 7. apríl - Lennart Torstenson, sænskur hershöfðingi (f. 1603).
* 8. júní - Tokugawa Iemitsu, japanskur sjógun (f. 1604)
* 2. september - Kösem Sultan, eiginkona Tyrkjasoldáns og ríkisstjóri Tyrkjaveldis (f. í kringum 1589).
* 27. september - Maximilían 1., kjörfursti í Bæjaralandi (f. 1573).

## Tilvísanir
1604

Árið **1604** (**MDCIV** í rómverskum tölum) var hlaupár sem hófst á fimmtudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu, eða sunnudegi samkvæmt júlíska tímatalinu.

## Ísland
* Til handalögmála kom milli bænda og verslunarþjóna á Eyrarbakka.
* Þórður Guðmundsson lögmaður kærði kaupmenn einokunarverslunarinnar fyrir konungi.

### Fædd
### Dáin

## Erlendis

* 14. janúar - Hampton Court-fundurinn milli fulltrúa púritana og ensku biskupakirkjunnar átti sér stað.
* 17. febrúar - Jakob 6. Skotakonungur, þáverandi Englandskonungur, skipaði jesúítum og kaþólskum prestum að yfirgefa konungdæmi sitt.
* 24. febrúar - Karl 9. Svíakonungur var formlega gerður konungur af sænska þinginu eftir að Sigmundur 3. hafði verið fjarverandi í 5 ár.
* 22. mars - Karl hertogi var hylltur sem konungur Svíþjóðar á stéttaþingi í Norrköping í kjölfar þess að Jóhann hertogi af Austur-Gautlandi afsalaði sér kröfu til krúnunnar.
* 19. maí:
** Áttatíu ára stríðið: Mórits af Nassá gerði umsátur við hafnarborgina Sluis í Spænsku Niðurlöndum með 11.000 hollenskum og enskum hermönnum. Það varði í 3 mánuði og endaði með sigri Hollendinga.
* 20. maí - Robert Catesby kallaði saman hóp sem skipulagði Púðursamsærið til að drepa Englandskonung.
* Júní - Abbas mikli Persakonungur náði borginni Jerevan af Ottómanveldinu.
* 18. ágúst - Englendingar og Spánverjar gerðu með sér Lundúnasáttmálann sem batt enda á þátttöku Englendinga í Áttatíu ára stríðinu.
* 15. september - Svíar biðu ósigur fyrir Pólsk-litháíska samveldinu í orrustunni við Weissenstein.
* 20. september - Spánverjar, undir stjórn Ambrosio Spinola, lögðu Oostende undir sig eftir þriggja ára umsátur. 
* 4. október - Za Dengel var drepinn í orrustu og Jakob 1. varð aftur keisari Eþíópíu.
* 9. október - Kepler-sprengistjarnan sást fyrst frá N-Ítalíu. Johannes Kepler fylgdist með henni í um ár. 
* 1. nóvember - Leikrit William Shakespeare, *[[Óþelló]]*, var sýnt í fyrsta skipti í Whitehall-höll í Englandi.

### Ódagsettir atburðir
* Hollenski byggingameistarinn Cornelis Cornelisson var sendur til Hollands til að finna fólk til að byggja Gautaborg. Fyrstu íbúarnir komu til staðarins 21. ágúst.
* Guru Ardjan samdi helga bók síka, Guru Granth Sahib.
* Frakkar hófu að setjast að í fyrstu varanlegu nýlendu sinni í Nýja heiminum, l'Acadie.
* Frakkar hófu að setjast að í Frönsku Gvæjana.

## Fædd
* 16. janúar - Loreto Vittori, ítalskur söngvari (d. 1670).
* 17. júní - Jóhann Mórits, fursti af Nassá (d. 1679).
* 12. ágúst - Tokugawa Iemitsu, sjógun í Japan.  (d. 1651)
* 16. ágúst - Bernharður af Sachsen-Weimar, hertogi og herforingi (d. 1639).
* 3. nóvember - Ósman 2. Tyrkjasoldán (d. 1622).

## Dáin
* 11. júní - Isabella Andreini, ítölsk leikkona (f. 1562).
* 24. október - Za Dengel, Eþíópíukeisari.
Herluf Daa

**Herluf Trolle Daa** (*Herlegdáð*) (1565 - 28. febrúar 1630) var hirðstjóri á Íslandi 1606 til 1619. Hann var af gamalli jóskri aðalsætt, en fæddist í Björgvin, sonur Jørgens Daa, höfuðsmanns, og Kirsten Beck. Herluf Daa varð aðmíráll undir Kristjáni IV. Tók þátt í Kalmarófriðnum 1611-1613 milli Danmerkur og Svíþjóðar. Lést skuldum vafinn, meðal annars vegna málareksturs hans gegn Oddi biskupi Einarssyni og fleirum. Í kjölfar þeirra mála var hann sviptur höfuðsmannstign árið 1619 og gert að greiða 3000 ríkisdali í bætur fyrir afglöp. Sektin var aldrei greidd, og þegar hann lést gekk ekkja hans frá búinu.

## Eftirmæli á Íslandi
Herluf Daa fékk almennt slæm eftirmæli á Íslandi, og er það fyrst og fremst rakið til deilna við Odd Einarsson, en ætt hans var fjölmenn og valdamikil. Einnig kann að vera að ónákvæmni hafi gætt í embættisfærslu hans sem ekki hafi samræmst nýjum kröfum um bætt skil og tengsl við konungsvaldið í Kaupmannahöfn. Um hann er þessi vísa til:

: Höfuðsmaðurinn Herluf Dá
: heitir réttu nafni.
: Kauðinn bið ég kafni sá
: og kroppaður verði af hrafni.

## Tengt efni
* Hallfreður Örn Eiríksson: *[https://timarit.is/page/5271184?iabr=on#page/n291/mode/1up Þjóðsagnir og sagnfræði]*, í: *Saga* 1970, bls. 290–291.
* Ragnar Arnalds, *Maríumessa*, Reykjavík, 2004 *(skáldsaga)*.
1616

Árið **1616** (**MDCXVI** í rómverskum tölum) var sextánda ár 17. aldar og hlaupár sem hófst á föstudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en mánudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* Janúar - Spánverjavígin: Ari Magnússon fór með hundrað manna lið að leita að og vega Baska. Honum tókst að drepa einn og særa annan í Tálknafirði.

### Ódagsettir atburðir
* Reykjavík var seld konungi og varð konungsjörð þar til hún var seld Innréttingunum árið 1752.
* Kolbeinsey var fyrst mæld og sögð vera 100 metra breið og 700 metra löng.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis

* 12. janúar - Borgin Belém var stofnuð í Brasilíu.
* 29. janúar - Hollenski skipstjórinn Willem Schouten sigldi fyrstur fyrir Hornhöfða í Suður-Ameríku.
* 19. febrúar - Fyrsta skráða eldgosið fyrir Mayon-eldfjallið á Filippseyjum.
* 5. mars - Bókin *De revolutionibus* eftir Nikulás Kóperníkus var sett á bannlista kaþólsku kirkjunnar.
* 11. mars - Galileo Galilei hitti Pál 5. páfa í eigin persónu og ræddi við hann um afstöðu hans til sólkerfisins.
* 3. maí - Loudun-sáttmálinn batt endi á röð uppþota húgenotta gegn Frakkakonungi.
* 8. ágúst - Tokugawa-veldið í Japan lagði bann við verslun og heimsóknum útlendinga annars staðar en í hafnarborgunum Nagasaki og Hirado.

### Ódagsettir atburðir
* Styrjöld braust út milli Feneyja og Austurríkis vegna ránsferða úskoka frá Króatíu.
* Byggingu Bláu moskunnar í Konstantínópel lauk.
* Svissneski vörðurinn varð hluti af lífverði Loðvíks 13. Frakkakonungs.
* Ngawang Namgyal flúði frá Tíbet og stofnaði fyrsta klaustrið í Bútan.
* William Baffin kannaði Baffin-flóa og náði 77° 45' breiddargráðu norður, met sem stóð í 236 ár.
* Ole Worm safnaði munum sem síðar urðu uppistaðan í safni dýragarðs Kaumannahafnar.

### Fædd
* 2. febrúar - Sébastien Bourdon, franskur listmálari. (d. 1671) 
* 19. maí (skírður) - Johann Jakob Froberger, þýskt tónskáld (d. 1667).
* 25. maí - Carlo Dolci, ítalskur listmálari (d. 1686).
* 20. október - Thomas Bartholin, danskur læknir og stærðfræðingur (d. 1680).

### Dáin
* 23. apríl - William Shakespeare, enskt leikskáld (f. 1564).
* 23. apríl - Miguel de Cervantes, spænskur rithöfundur (f. 1547).
* 1. júní - Tokugawa Ieyasu, japanskur sjógun. (f. 1543)
* 20. júlí - Aodh Mór Ó Néill, jarl af Tyrone (f. um 1540).
1617

Árið **1617** (**MDCXVII** í rómverskum tölum) var sautjánda ár 17. aldar sem hófst á sunnudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en miðvikudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
### Ódagsettir atburðir
* Konungsbréf Kristjáns 4. Danakonungs, „Um töframál“ eða „Troldfolck och deris Medvidere“, varð til þess að hægt var að dæma fyrir galdur þótt enginn hefði hlotið skaða af honum. Ákvæðið var þó ekki lögtekið á Alþingi fyrr en 1630.

### Fædd
* 9. janúar - Hólmfríður Sigurðardóttir, prófastsfrú í Vatnsfirði (d. 1692).

### Dáin

## Erlendis

* 27. febrúar - Ingrísku styrjöldinni lauk með Stolbovo-samningnum milli Rússlands og Svíþjóðar. Svíþjóð fékk þar meðal annars löngin Ingríu og Rússland missti aðgang að Eystrasalti.
* 24. apríl - Ráðgjafi Mariu de'Medici, Frakklandsdrottningar, Concino Concini, var myrtur af útsendurum Loðvíks 13. sem tók stjórn landsins í sínar hendur.
* 3. maí - Maria de'Medici var rekin í útlegð í Blois-höll.
* 8. júlí - Leonora Dori, hirðmey Mariu de'Medici var tekin af lífi ákærð fyrir galdra.
* 9. október - Pavíasamningurinn var gerður milli Spánar og Savoja og fól í sér að Savoja skilaði Mantúu héraðinu Montferrat.
* 12. október - Gústaf Adolf 2. var krýndur konungur Svíþjóðar í Uppsölum.
* 22. nóvember - Akmeð 1. Tyrkjasoldán lést og bróðir hans Mústafa 1. tók við.
* 24. desember -  Tíu skip sukku í stormi undan Finnmörku í Noregi. Síðar kvaðst kona að nafni Mari Jørgensdatter hafa átt við skipin ásamt öðrum nornum. Það leiddi til nornaofsóknana í Vardö.
### Ódagsett
* Finspång-galdramálin í Svíþjóð. Sjö nornir voru dæmdar til að brenna á báli.

## Fædd
* 6. janúar - Kristoffer Gabel, danskur stjórnmálamaður (d. 1673).
* 23. maí - Elias Ashmole, enskur fornfræðingur (d. 1692).

## Dáin
* 21. mars - Pocahontas, indíánaprinsessa (f. um 1595).
* 4. apríl - John Napier, skoskur stærðfræðingur (f. 1550).
* 26. apríl - Concino Concini, markgreifi af Ancre (f. 1575).
* 7. maí - David Fabricius, hollenskur stjörnufræðingur (f. 1564).
* 8. júlí - Leonora Dori, hirðmey Frakklandsdrottningar (f. 1568).
* 25. september - Go-Yōzei, Japanskeisari (f. 1572).
* 22. nóvember - Akmeð 1. Tyrkjasoldán (f. 1590).
### Ódagsett
* Jón Gentleman, enskur sjóræningi.
* Yonten Gyatso, 4. Dalai Lama. (f. 1589)
1614

Árið **1614** (**MDCXIV** í rómverskum tölum) var fjórtánda ár 17. aldar sem hófst á miðvikudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en laugardegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir. 

## Ísland
* Júní - Enskir sjóræningjar undir forystu Williams Clark og James Gentleman rændu tveimur dönskum skipum og fóru ránshendi um Vestmannaeyjar í tvær vikur.

### Fædd

### Ódagsett
* Hallgrímur Pétursson sálmaskáld (d. 1674).
* Ólafur Halldórsson,  skólameistari í Skálholtsskóla og prestur.
* Helga Aradóttir, hefðarkona (f. 1538)

### Dáin

## Erlendis

* 1. febrúar - Japan bannaði kristni og rak kristniboða úr landi.
* 2. febrúar - Abbas mikli, leiðtogi Safavídaríkisins í Persíu lét drepa elsta son sinn vegna gruns um að hann hygðist ráða hann af dögum.
* Febrúar - Danska ríkisráðið, dönsku biskuparnir og konungur hittust á þinginu í Kolding þar sem biskupinn og kalvínistinn Oluf Kock var gerður útlægur.
* 5. apríl - Frumbyggjastúlkan Pocahontas var neydd í hjónaband með Englendingnum John Rolfe í Jamestown.
* 14. júlí - Svíar sigruðu Rússa í orrustunni við Bronnicy.
* 23. ágúst - Groningenháskóli var stofnaður.
* 11. október - Adriaen Block og hópur kaupmanna í Amsterdam óskuðu eftir því við hollenska þingið að fá einkaleyfi á verslun í Nýja Hollandi. 
* 4. desember - Umsátrið um Ósaka hófst.

### Ódagsett
* Síðustu fundir franska stéttaþingsins fram að frönsku byltingunni.
* Svíar gerðu varnarbandalag við Holland og Lýbiku.
* John Napier gaf út ritið *Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio* þar sem hann setur fram hugmyndina um lógaritma.
* Fyrsta stefnuyfirlýsing Rósakrossreglunnar, *Fama Fraternitatis Rosae Crucis*, var gefin út í Þýskalandi.

### Fædd
* 1. janúar - John Wilkins, enskur dulmálsfræðingur (d. 1672).
* 5. janúar - Leópold Vilhelm erkihertogi af Austurríki (d. 1662).

### Dáin
* 18. mars - Brostrup Giedde, danskur aðalsmaður sem var hirðstjóri á Íslandi (f. 1560).
* 7. apríl - El Greco, krítverskur listmálari (f. 1541).
* 11. ágúst - Lavinia Fontana, ítalskur listmálari (f. 1552).
* 21. ágúst - Erzsébet Báthory, ungversk greifynja og fjöldamorðingi (f. 1560).
* 15. október - Peder Claussøn Friis, norskur prestur og fornmenntafræðingur (f. 1545).
1629

Árið **1629** (**MDCXXIX** í rómverskum tölum) var 29. ár 17. aldar sem hófst á mánudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en fimmtudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* Eldgos varð í Grímsvötnum.

### Fædd
* Þorkell Arngrímsson, læknir og prestur í Görðum á Álftanesi (d. 1677).

### Dáin

## Erlendis

* 4. mars - Massachusettsflóanýlendan fékk konungsleyfi. Um 350 Púritanar sigldu síðar frá Englandi. Þetta var fyrsta enska nýlendan í Ameríku. 
* 10. mars - Karl 1. Englandskonungur leysti breska þingið upp og hóf ellefu ára harðstjórnina þar sem ekkert þing var.
* 22. maí - Kristján 4. Danakonungur samdi um frið við Albrecht von Wallenstein með Lýbikusáttmálanum sem batt endi á afskipti Dana af Þrjátíu ára stríðinu.
* 4. júní - Skip Hollenska Austur-Indíafélagsins, *[[Batavia]]*, strandaði á rifi undan vesturströnd Ástralíu. Um 300 af 341 komust í land og einn áhafnarinnar, Jeronimus Cornelisz, leiddi þar ógnarstjórn í 4 mánuði þar sem 125 manns voru myrtir og konur settar í kynlífsþrælkun. Cornelisz var hengdur þegar hjálp barst.
* 28. júní - Loðvík 13. batt enda á uppreisn Húgenotta. Þeir hlutu trúfrelsi en töpuðu landsvæði og völdum.
* 19. júlí - Samuel de Champlain, leiðtogi Nýja Frakklands gafst upp og lét Englendingum eftir Quebec-borg.
* 19. ágúst - Áttatíu ára stríðið: Hollendingar náðu borginni Wesel af Spánverjum.
* 7. september - Stríð Englands og Spánar: Spánverjar eyðilögðu ensku nýlenduna St. Kitts.
* 25. september - Stríð Póllands og Svíþjóðar endaði með friðarsamningum.
* 22. desember - Go-Mizunoo Japanskeisari sagði af sér embætti og dóttir hans Meishō tók við.

### Ódagsettir atburðir
* Spánverjar reistu Santo Domingo-virki á Formósu.
* New Hampshire varð bresk nýlenda.

### Fædd
* Janúar - Gabriel Metsu, hollenskur listmálari (d. 1667).
* 9. mars - Alexis 1. Rússakeisari (d. 1676).
* 14. apríl - Christiaan Huygens, hollenskur vísindamaður (d. 1695).
* 17. ágúst - Jóhann 3. Sobieski, Póllandskonungur (d. 1696).
* 20. desember - Pieter de Hooch, hollenskur listmálari (d. 1684).

### Dáin
* 19. janúar - Abbas mikli, Persakonungur (f. 1571).
* 30. janúar - Carlo Maderno, svissneskur arkitekt (f. 1556).
* 18. júní - Piet Heyn, hollenskur sjóliðsforingi (f. 1577).
* 2. október - Jeronimus Cornelisz, áhafnarmeðlimur hollenska skipsins Batavia.
1603

Árið **1603** (**MDCIII** í rómverskum tölum) var ár sem hófst á miðvikudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en laugardegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* Veturinn eftir áramót var nefndur *[[píningsvetur]]* á Íslandi.
* Eldgos varð í Grímsvötnum.
*Suður-Múlasýsla var fyrst nefnd í skjali.

### Fædd
### Dáin

## Erlendis

*Janúar - febrúar: Englendingar og Spánverjar áttust við á Karíbahafi. Englendingar reyndu að ná Jamaíka af Spánverjum og sátu um strönd Gvatemala.
* 15. mars - Samuel de Champlain hélt frá Frakklandi og til Kanada þar sem nýlendan Nýja Frakkland var stofnuð.
* 24. mars:
** Jakob 6. Skotakonungur, sonur Maríu Stúart, varð konungur Englands og Írlands undir heitinu Jakob 1. og þannig fyrstur til að sameina ríkin þrjú undir einum konungi.
** Tokugawa Ieyasu varð sjógun í Japan sem markar upphaf Jedótímabilsins í sögu Japans.
* Apríl - Hugh O'Neill, jarl af Tyrone og leiðtogi írskra uppreisnarmanna gegn Tudor-ættinni, gafst upp fyrir Charles Blount.
* 27. apríl - Fyrsti hollenski verslunarstaðurinn var stofnaður í Indónesíu.
* 19. maí - Leikhópur William Shakespeare, Lord Chamberlain's Men, fékk sérstakt leyfisbréf frá Jakobi konungi og nefndist eftir það King's Men.
* 26. maí - Áttatíu ára stríðið: Holland og Spánn áttust við í sjóorrustu við Sluis við strendur Belgíu. Hollendingar unnu stórsigur og hundruðir Spánverja týndu lífi.
* Ágúst - Karl hertogi tók sér konungsnafn yfir Svíþjóð sem Karl 9.
* 20. september - Abbas mikli Persakonungur gerði árás á borgina Tabriz sem var undir stjórn Ottómana og náði henni á sitt vald.
* 6. október -  Uppreisn á Filippseyjum gegn spænsku nýlendustjórninni þar sem 20.000 Sangley-Kínverjar voru drepnir í Manila.
* 17. nóvember - Sir Walter Raleigh var dreginn fyrir rétt í Winchester-kastala ákærður fyrir þátttöku í Maine-samsærinu. 
* 22. desember - Ahmed 1. varð soldán í Tyrkjaveldi.

### Ódagsettir atburðir
* Accademia dei Lincei var stofnuð í Corsini-höll í Róm.
* Jakob 1. var settur af sem keisari Eþíópíu og Za Dengel tók við.
* *[[Uranometria]]*, stjörnuatlas eftir Johann Bayer, kom út í Ágsborg í Þýskalandi.

## Fædd
* 18. mars - Jóhann 4. Portúgalskonungur (d. 1656).
* 17. ágúst - Lennart Torstenson, sænskur herforingi (d. 1651).
* 15. september - Tokugawa Yorifusa, japanskur lávarður og níundi sonur Tokugawa Ieyasu.
* 21. desember - Roger Williams, enskur guðfræðingur (d. 1684).
* Abel Tasman, hollenskur landkönnuður (d. 1659).
* Fasilídes, Eþíópíukeisari  (d. 1667)

## Dáin
* 23. febrúar - Andrea Cesalpino, ítalskur læknir, heimspekingur og grasafræðingur (f. 1519).
* 24. mars - Elísabet 1. drottning Englands og Írlands (f. 1533).
* Júní - Baldassare Donato, ítalskt tónskáld og söngvari (f. 1525-1530).
* 20. ágúst - Ahmad al-Mansur Saadi, soldán Marokkó. (f. 1549) 
* 16. nóvember - Pierre Charron, franskur heimspekingur (f. 1541).
* 30. nóvember - William Gilbert, enskur vísindamaður (f. 1544).
* 22. desember - Mehmet 3. Tyrkjasoldán (f. 1566).
* Ikeda Tomomasa, japanskur herforingi (f. 1544).
* Edward Fenton, enskur landkönnuður.
1626

Árið **1626** (**MDCXXVI** í rómverskum tölum) var 26. ár 17. aldar sem hófst á fimmtudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en sunnudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* Harðindavetur sem kallaður var svellavetur var fyrri hluta árs.

### Fædd

### Dáin
* 15. júlí - Einar Sigurðsson í Eydölum, íslenskt skáld (f. 1539).
### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Ónafngreindur maður hengdur á Snæfellsnesi fyrir þjófnað.

## Erlendis

*  7. janúar - Stríð Póllands og Svíþjóðar Gústaf 2. Adolf Svíakonungur sigraði pólskan her í Lettlandi nútímans.
* 9. janúar - Peter Minuit lagði upp frá hollensku eyjunni Texel og sigldi til Nýja Hollands með tvö skip.
* 2. febrúar - Karl 1. var krýndur.
* 5. febrúar - Húgenottar sömdu frið við frönsku krúnuna í La Rochelle.
* 10. febrúar - Orrustan um Ningyuan: Ming-leiðtoginn Yuan Chonghuan sigraði her Nurhaci frá Mansjúríu.
* 11. febrúar - Kaþólsk trú varð ríkistrú í Eþíópíu.
* 15. mars - Þúsundir létust þegar stífla brast í fljótinu Potosí í Bólivíu.
* 25. apríl - Þrjátíu ára stríðið: Albrecht von Wallenstein vann sigur á Ernst von Mansfeld í orrustunni um Dessauerbrú.
* 24. maí - Peter Minuit keypti eyjuna Manhattan af frumbyggjum fyrir verslunarvöru.
* 30. maí - Um 20.000 létust þegar byssupúðursverksmiðja sprakk í Peking.
* 15. júní - Karl 1. Englandskonungur leysti enska þingið upp.
* 20. júní - Níu jesúítatrúboðar voru teknir af lífi í Japan.
* 4. júlí - Ottómanar hættu við að endurheimta Bagdad frá Persum.
* 27. ágúst - Þrjátíu ára stríðið: Kristján 4. tapaði orrustu gegn Tilly hershöfðingja, við Lutter am Barenberg.
* 30. september - Hong Taiji tók við sem leiðtogi júrsjena af föður sínum Nurhaci eftir lát hans.
* 18. nóvember - Péturskirkjan í Róm var vígð af Úrbanusi 8. páfa, en bygging hennar hófst árið 1506.
* 20. desember - Ferdinand 2. keisari og Bethlen Gábor Transylvaníufursti gerðu með sér friðarsáttmálann í Pressburg.

### Ódagsett
* Bærinn Salem í Massachusetts var stofnaður.

### Fædd
* 21. mars - Pedro de Betancur, spænskur trúboði.
* 27. maí - Vilhjálmur 2. Óraníufursti (d. 1650).
* 4. október - Richard Cromwell, verndari Englands, Skotlands og Írlands (d. 1712).
* 8. desember - Kristín Svíadrottning (d. 1689).

### Dáin
* 20. febrúar - John Dowland, enskt tónskáld (f. 1563).
* 9. apríl - Francis Bacon, enskur heimspekingur (f. 1561).
* 27. ágúst - Enevold Kruse, danskur aðalsmaður og fyrrum hirðstjóri á Íslandi.
* 30. september - Nurhaci, kínverskur herforingi (f. 1559).
* 29. nóvember - Ernst von Mansfeld, þýskur herforingi (f. um 1580).

## Tilvísanir