open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Háaleiti og Bústaðir

**Háaleiti og Bústaðir** er hverfi í Reykjavík. Til hverfisins teljast Háaleiti, Múlar, Kringla, Bústaðir, Fossvogshverfi, Smáíbúðahverfið og Blesugróf.

Í vestur markast hverfið af línu sem dregin er eftir miðri Kringlumýrarbraut. Í austur markast hverfið af Reykjanesbraut.  

Í norður markast hverfið af línu sem er dregin um eftirtaldar götur og skal miðað við miðju þeirra: Suðurlandsbraut, Grensásveg og Miklubraut.  Í suður markast hverfið af sveitarfélagamörkum Kópavogs.

Árið 2023 voru íbúar Háaleitis og Bústaða 16.345 talsins. Í hverfinu er Skólahljómsveit Austurbæjar, sem var stofnuð 1954 og er rekin í Laugarnesskóla í Reykjavík. Skólahljómsveit Austurbæjar er í samstarfi við Tónskóla Sigursveins og Tónmentaskóla Reykjavíkur.

## Tilvísanir
Kjalarnes (hverfi)

**Kjalarnes** er hverfi í Reykjavík. Til Kjalarness teljast nesin Kjalarnes og Álfsnes. Hverfið nær auk þess inn eftir Leirvogsá við rætur Esju. Við Grundarhól er göngumiðstöð þar sem er vinsælt að ganga upp á fjallið um gönguleið á Þverfellshorn. Helsta þéttbýlið í Kjalarneshverfi er Grundarhverfi. Hverfið hefur verið hluti Reykjavíkur frá 1998, en áður hét það Kjalarneshreppur. Í hverfinu eru sundlaug (Klébergslaug), íþróttahús og einn grunnskóli sem heitir Klébergsskóli. Helstu íþróttafélög sem starfa í hverfinu eru Ungmennafélag Kjalnesinga (UMFK) og Golfklúbbur Brautarholts. Í hverfinu er líka glerverksmiðja sem heitir Gler í Bergvík og býr til alls konar glerlistir, en einnig má finna einingaverksmiðju ásamt öðrum iðnaði. Íbúar hverfisins voru 1.031 árið 2023.

Tvær kirkjur eru í hverfinu: Brautarholtskirkja og Saurbæjarkirkja sem báðar eru hluti af Brautarholtssókn. Björgunarsveitin Kjölur starfar í Grundarhverfi.

Nokkur fjöldi stórbýla sem framleiða svína- og alifuglakjöt er í Kjalarneshverfi. Þar á meðal eru Brautarholt og Móar, auk þess sem sláturhús Stjörnugríss er í landi Saltvíkur. Vallá er bær á Kjalarnesi sem fyrirtækið BM Vallá rekur uppruna sinn til. Á Mógilsá er tilraunastöð Skógræktar ríkisins. Meðferðarstöð SÁÁ er í landi Saltvíkur á Kjalarnesi. Í Saltvík var áður frístundastarf á vegum Reykjavíkurborgar, meðal annars reiðnámskeið, frá 1965 til 1997. Saltvíkurhátíðin var fræg útihátíð sem var haldin þar 1971. Á Arnarholti á Kjalarnesi var rekið „þurfamannaheimili“ frá 1945 til 1971 þegar það var fært undir geðsvið Borgarspítala. Fram hefur komið að vistmenn þar hafi sætt mjög illri meðferð á þessum tíma. Arnarholt var rekið sem sjúkrastofnun til 2005.

*[[Kjalnesinga saga]]* er kennd við Kjalarnes þar sem hluti hennar gerist. Hún er talin skrifuð um 1300. Þar koma fyrir ýmis örnefni sem enn eru þekkt, eins og Brautarholt, Saurbær, Mógilsá, Sjávarhólar (Hólar), Esjuberg og Kollafjörður.

Til stendur að reisa nýtt íbúðahverfi í landi Jörfa nyrst í Grundarhverfi.

## Tilvísanir
Selaættkvísl

**Selaættkvísl** (fræðiheiti: *Phoca*) er ættkvísl eiginlegra sela sem telur sjö tegundir, þar á meðal hinn útbreidda landsel og ferskvatnsselinn bajkalsel sem lifir eingöngu í Bajkalvatni.
Grafarholt og Úlfarsárdalur

**Grafarholt og Úlfarsárdalur** er hverfi í Reykjavík sem nær yfir Úlfarsárdal og Grafarholt. Hverfið markast af Vesturlandsvegi, Úlfarsá að sveitarfélagamörkum Mosfellsbæjar, til norðurs og austurs með sveitarfélagamörkum að og um Úlfarsfell að Vesturlandsvegi. Skólar í hverfinu eru þrír: Ingunnarskóli, Sæmundarskóli og Dalskóli. Einnig eru 4 leikskólar þeir heita: Maríuborg, Geislabaugur, Reynisholt og Dalsskóli (líka grunnskóli). Í Grafarholti er eitt vatn og heitir það Reynisvatn. Úlfarsá rennur í gegnum mörk Úlfarsárdals og Grafarholts og breytist svo í Korpúlfsstaðaá við Vesturlandsveg, svo er Úlfarsfell fyrir ofan hverfið það er 296 metra hátt. Hverfið er í póstnúmeri 113.

Knattspyrnufélagið Fram er með starfsemi í hverfinu. Dalslaug er nýjasta sundlaug Reykjavíkur sem var opnuð í Úlfarsárdal árið 2021.

Íbúar í Grafarholti og Úlfarsárdal voru 8.769 árið 2025.

## Tilvísanir
Kjalarnes

**Kjalarnes** er nes sem skagar út í miðjan Faxaflóa sunnan megin við mynni Hvalfjarðar, gegnt Akranesi. Á Kjalarnesi er fjallið Esja. Undir rótum Esjunnar er vogskorið láglendi og fram úr því ganga nesin Álfsnes, Brimnes og Kjalarnes. Leiruvogur er sunnan við Álfsnes, norðan við það er Kollafjörður, Hofsvík skerst inn í strönd Kjalarness og svo er Hvalfjörður norðan við það.

Á Kjalarnesi er um 600 manna þorp sem nefnist Grundarhverfi en alls búa 1.349 á Kjalarnesi (2019). Kjalarnes var áður sérstakt sveitarfélag en er nú hluti Reykjavíkur.  Suðurmörk Kjalarness eru við Leirvogsá en norðurmörkin við Kiðafellsá. Mörk milli Kjalarness og Kjósar liggja eftir hábungu Esju og síðan Skálafells. Láglendið er víðast hvar allvel gróið og skóglendi er í hlíðum Esju upp frá Mógilsá.

Á Kjalarnesi var líklega fyrsta eða eitt fyrsta héraðsþing landsins og var það að einhverju leyti undanfari Alþingis. Þingið var snemma flutt að Þingnesi við Elliðavatn en hélt þó áfram nafninu Kjalarnesþing.

## Tengt efni
* Kjalnesinga saga
* Kjalarnesþing

## Tenglar
* ''Kjalarnesþing og alþingi hið forna''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1969
Laugardalur (aðgreining)

**Laugardalur** getur átt við eftirfarandi:

* Laugardalur (hverfi í Reykjavík)
* Laugardalur (Árnessýslu)
* Laugardalur við Ísafjarðardjúp
Vesturbær Reykjavíkur

**Vesturbær** er hverfi í Reykjavík. Til hverfisins teljast Gamli Vesturbærinn, Bráðræðisholt , Grandahverfi, Hagahverfi, Melar, Skjól, Grímsstaðaholt, Skildinganes og Litli Skerjafjörður.

Þjónustumiðstöð Vesturbæjar, Miðborgar og Hlíða er í gamla húsnæði Landsbankans að Laugavegi 77. Í Vesturbænum er Háskóli Íslands og fimm grunnskólar: Melaskóli, Hagaskóli, Landakotsskóli, Vesturbæjarskóli og Grandaskóli. Íþróttafélagið KR er með íþróttahús og völl við Frostaskjól í Vesturbænum og tengist hverfinu sérstaklega.

Hringbraut skiptir hverfinu í tvennt. Norðan megin er Landakot með hinni kaþólsku Kristskirkju og Landakotsspítala. Þar er líka Grjótaþorpið þar sem er að finna nokkur elstu hús borgarinnar vestan megin við Kvosina. Fyrir norðan Vesturbæinn er Vesturhöfnin í Reykjavíkurhöfn með Grandagarði og Örfirisey. Fyrir utan Grandagarð eru Hólmasund og Hólmasker milli grandans og Akureyjar.

Sunnan megin við Hringbrautina eru Melarnir þar sem standa mörg af húsum háskólans og handan við þau stúdentagarðar og flugstöðin fyrir Reykjavíkurflugvöll sem skilur milli Skildinganess (Stóra Skerjafjarðar) vestan megin og Litla Skerjafjarðar austan megin. Ströndin sem liggur að Skerjafirði norðan við Skildinganesið heitir Ægisíða. Þar voru áður trillukarlar með aðstöðu í skúrum.

Íbúar Vesturbæjar (sunnan og norðan Hringbrautar) voru 17.161 árið 2023.

## Formleg afmörkun

Í austur markast hverfið af Suðurbugt (austurendi), Geirsgötu, Norðurstíg, Vesturgötu, Garðastræti, Túngötu, Suðurgötu, Sturlugötu, Sæmundargötu, Eggertsgötu, Njarðargötu, beinni línu að horni Einarsness/Skeljaness, að Skeljanesi og þaðan í sjó.

Samkvæmt þessu er Grjótaþorpið ekki hluti Vesturbæjar, heldur Miðborgar.

## Tilvísanir
Patreksfjörður

**Patreksfjörður** er þorp í Vesturbyggð við samnefndan fjörð sem er syðstur Vestfjarða. Aðalatvinnugreinar eru sjávarútvegur, fiskvinnsla og þjónusta. Íbúar voru 756 árið 2024.

Þéttbýli fór að myndast um 1900 á Vatneyri og Geirseyri sem óx nokkuð hratt mesta 20 öldina eftir því sem útgerð, fiskvinnsla og viðskipti með fiskafurðir óx.

Áður var verslunarstaðurinn á Vatneyri, sem er lág eyri þar sem eitt sinn var stöðuvatn eða sjávarlón. Lónið var grafið út árið 1946 og Patrekshöfn gerð þar. Núverandi byggð er hins vegar að mestu leyti á Geirseyri og var byggðin stundum kölluð Eyrarnar í fleirtölu. Vatneyri/Geirseyri var verslunarhöfn á tímum einokunarverslunarinnar. Vísir að þorpi tók að myndast með fyrstu þurrabúðunum þar um miðja 19. öld.

## Landnám
Fjörðurinn heitir eftir  í Suðureyjum. Landnámsmaðurinn Örlygur Hrappsson sem var frá Suðureyjum nefndi fjörðinn eftir honum.

Úr Landnámabók Sturlu:

Eftir vetursetu tók Örlygur sig upp úr Örlygshöfn í sunnanverðum Patreksfirði, sigldi suður fyrir Breiðafjörð og Snæfellsnes, inn Faxaflóa og settist að á Kjalarnesi.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Vesturbyggð 
* Tíðis
Roméo Dallaire

**Roméo Alain Dallaire** (fæddur 25. júní 1946) er kanadískur þingmaður, rithöfundur og fyrrum hershöfðingi. Hann er helst þekktur fyrir að hafa farið fyrir friðargæsluliði Sameinuðu þjóðanna, kallað UNAMIR, í Rúanda árin 1993 og 1994.
Látrabjarg

**Látrabjarg** er fuglabjarg á Vestfjörðum. Það er stærsta sjávarbjarg Íslands, 14 km að lengd og 441 metri þar sem það er hæst. Látrabjargi er í daglegu tali skipt í fjóra hluta, sem heita Keflavíkurbjarg, Látrabjarg, Bæjarbjarg og Breiðavíkurbjarg. Látrabjarg hefur verið nytjað frá landnámstíð. Það er vestasti oddi Íslands. Nafnið kemur af orðinu látur. Bjargið var friðað árið 2021. 

## Sólmyrkvi 2026

Alsólmyrkvi verður á vesturhluta Íslands 12. ágúst 2026 og varir hann lengur því vestar sem maður er. Því er gert ráð fyrir að margir leggi sér leið að Látrabjargi þann dag. Verið er að skipuleggja hvernig hægt er að tryggja öryggi á svæðinu en margir vegir að Látrabjargi eru mjög mjóir og hættulegir. Rætt hefur verið um að loka svæðinu fyrir bílaumferð og ferja fólk með rútum.

## Björgunarafrekið við Látrabjarg
Togarinn Dhoon strandaði undir Geldingsskorardal í miklu óveðri þann 12. desember 1947 og hófust þá miklar björgunaraðgerðir. Þær stóðu yfir í um þrjá daga og nær allir bændur í grendinni unnu að björguninni. Þrír skipverjar höfðu drukknað áður en björgunarmenn höfðu sigið niður bjargið en 12 sem eftir voru lifandi var öllum bjargað. Ári síðar var gerð heimildarmynd um björgunina sem Óskar Gíslason leikstýrði. Á meðan á tökum stóð strandaði togarinn Sargon og náði Óskar myndum af þeirri björgun og notaði í heimildarmyndinni. Hún var frumsýnd árið 1949.

## Slys og andlát
Fyrir utan togarann Dhoon þar sem þrír létust hafa nokkrir látið lífið við Látrabjarg. Þegar eggjatýnsla var stunduð við bjargið létust tveir árið 1926. Ferðamaður lést 9. júní 2010 á meðan hann var að taka myndir við bjargið. Eftir slysið hefur verið sett upp viðvaranir um hættur á svæðinu auk þess sem ysti hluti bjargsins er girtur.

## Lífríki
:''Upplýsingar í þessum hluta byggja á gamalli heimild sem mætti uppfæra.
Fjöldi fugla hefur Látrabjarg að heimili. Bjargið er stærsta álkubyggð í heimi og stærsta byggð langvíu og fýls á Íslandi. Þar verpir einnig mikill lundi sem er ábyrgðartegund Íslands. Í bjarginu verpa einnig fálki, hrafn, stuttnefja og svartbakur sem allar eru á válista yfir tegundir í útrýmingarhættu á Íslandi. Aðrar fuglategundir sem finnast í miklum mæli í Látrabjargi eru rita og teista og mögulega einnig toppskarfur og hvítmáfur.

Fléttutegundin bjargstrý vex á Látrabjargi og á örfáum öðrum stöðum á landinu. Bjargstrý er á válista sem tegund í yfirvofandi hættu.

## Sjá einnig
* Bjargtangar

## Tenglar

* Látrabjarg á Vestfjarðavefnum
* 
* Hvað getið þið sagt mér um Látrabjarg? - Vísindavefur 
* Pétur Jónsson, Látrabjarg, Vísir Sunnudagsblað, 33. blað (29.08.1943), Blaðsíða 1 

## Tilvísanir
Grárefur

**Grárefur** (fræðiheiti: *Urocyon cinereoargenteus*) er refur sem finnst í suðurhluta Kanada, stærstum hluta Bandaríkjanna og Mið-Ameríku að Venesúela. Grárefur og hinn náskyldi eyjarefur eru einu tegundirnar í ættkvíslinni *Urocyon* og taldir vera frumstæðastir núlifandi hunddýra. Grárefurinn lifir í skógum og er eina hunddýrið sem getur klifrað í trjám.
Sláttumannaófriðurinn

**Sláttumannaófriðurinn** (katalónska: *Guerra dels Segadors*) var uppreisn íbúa Katalóníu, einkum landbúnaðarverkamanna, gegn kastilískum herjum sem voru staðsettir þar til varnar gegn Frökkum vegna Þrjátíu ára stríðsins. Stríðið stóð frá 1640 til 1659 og lauk með Pýreneasamningnum sem hafði þau áhrif að Katalóníu var skipt í tvennt þannig að hlutinn umhverfis Perpignan (Rousillon og hluti Cerdanya) varð hluti af Frakklandi, en hlutinn kringum Barselóna var áfram hluti Spánar.
Boeing 737

**Boeing 737** er bandarísk tveggja hreyfla mjóþota hönnuð og framleidd af Boeing. Flugvélin var upprunnulega hönnuð á 7. áratugnum en hefur verið gerð alls í fjórum kynslóðum. Kynslóðirnar eru Original, Classic, Next-Generation (NG) og MAX. Boeing 737 er mest framleidda farþegaþota allra tíma með yfir 11,000 eintök framleidd.

## Heimildir
Linköping

**Linköping** (*Lyngkaupstaður*) er borg í sveitarfélaginu *Linköpings kommun* í Austur-Gautlandi í Svíþjóð. Bærinn stendur við ána Stångån, skammt frá þeim stað þar sem hún rennur í stöðuvatnið Roxen. Aðalatvinnuvegur í Linköping er iðnaður, en þar eru meðal annars verksmiðjur Saab þar sem framleiddar eru herflugvélar og ýmis hátæknibúnaður. Þar starfa yfir 6.000 manns og Saab er stærsti vinnuveitandinn í Austur-Gautlandi. Ekki má rugla Linköping við Lidköping.

## Saga
Elsti hluti dómkirkjunnar í Linköping er frá 12. öld en kaþólski skólinn í bænum var stofnaður 1266 og er því sagður elsti sinnar tegundar í Svíþjóð. Vreta-klaustrið var stofnað 1128.

Fram til ársins 1928 var bærinn lítill en þegar Saab byggði flugvélasmiðjur sínar í bænum stækkaði hann ört. Í dag er borgin háskólasetur og eru alls 26.500 stúdentar við nám í Háskólanum í Linköping, *Linköpings universitet*.

Árið 2018 bjuggu um 159.000 manns í sveitarfélaginu.

## Tilvísanir
(Ó)eðli

***(Ó)eðli*** (á ensku ***(Un)natural***) eftir Hauk M. Hrafnsson er kvikmynduð í talsverðum dogma-stíl og fjallar ungan mann í Reykjavík sem er á kafi í vímuefnum og skipuleggur og framkvæmir hefndaraðgerðir gagnvart fyrrum kærustu og vini. Við fylgjumst náið með honum í sukki og ofbeldisverkum sem ganga þó meira út á að niðurlægja en meiða.

## Heimildir
Núllvigur

**Núllvigur** eða **núllvektor** (einnig með ákveðnum greini **núllvigurinn** og **núllvektorinn**) er vigur (0, 0, …, 0) í evklíðsku rúmi með stærðina núll, en óskilgreinda stefnu. Núllvigur hefur hnitin 0,0,...,0, t.d. (0, 0, 0) í \mathbb{R}^3 (í þrívíðu rúmi). 

Núllvigurinn er oftast táknaður með \vec{0} eða **0** eða einfaldlega 0.
Faldmengi

Í stærðfræði er **faldmengi** tveggja mengja, *A* og *B*, skrifað *A*×*B*, mengi allra hugsanlegra raðaðra tvennda úr mengjunum, þar sem að fyrra stakið er úr *A* og seinna stakið úr *B*:
:X\times Y = \{(x,y) | x\in X\;\mathrm{og}\;y\in Y\}. 

Faldmengið er gjarnan kallað **Cartesískt margfeldi**, nefnt eftir franska stærðfræðingnum René Descartes, sem bjó til analytíska rúmfræði.

Dæmi væri að ef *X* er 13 staka mengið { *A*, *K*, *Q*, *J*, 10, 9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2 }, og mengið *Y* er 4 staka mengið {♠, ♥, ♦, ♣}, þá er faldmengi þeirra 52 staka mengi venjulegra spila: { (*A*, ♠), (*K*, ♠), ..., (2, ♠), (*A*, ♥), ..., (3, ♣), (2, ♣) }.

Á sama hátt er Evklíðska planið \mathbb{R}^2 jafngilt faldmenginu \mathbb{R} \times \mathbb{R}. Þrívíða rúmið \mathbb{R}^3 er þá sömuleiðis bara \mathbb{R}^2 \times \mathbb{R} = \mathbb{R} \times \mathbb{R} \times \mathbb{R}.
Gram-Schmidt reikniritið

**Gram-Schmidt reikniritið** er mikið notað reiknirit í línulegri algebru sem notað er til þess að þverstaðla mengi vigra í gefnu innfeldisrúmi, oftast Evklíðska rúmið \mathbb{R}^n. Reikniritið tekur endanlegt, línulega óháð mengi vigra S = \{v_1, ..., v_n\} og skilar út þverstöðluðu mengi S' = \{u_1, ..., u_n\} sem spannar sama hlutrúmið.

Reikniritið er nefnt eftir Jørgen Pedersen Gram og Erhard Schmidt, en það kom áður fram í verkum Laplace og Cauchy. Í Lie-grúpufræði er aðferðin útvíkkuð með Iwasawa þáttun.

Beiting Gram-Schmidt reikniritsins á dálkvigra fylkis af fullri stétt gefur QR-þáttun þess.

## Reikniritið
Við skilgreinum ofanvarpsvirkjann sem: 
:\mathrm{proj}_{\mathbf{u}}\,\mathbf{v} = {\langle \mathbf{v}, \mathbf{u}\rangle\over\langle \mathbf{u}, \mathbf{u}\rangle}\mathbf{u}. 
Hann varpar vigrinum **v** hornrétt á vigurinn **u**.

Þá virkar reikniritið þannig:


|-
|| ||\mathbf{u}_2 = \mathbf{v}_2-\mathrm{proj}_{\mathbf{u}_1}\,\mathbf{v}_2, 
|| ||\mathbf{e}_2 = {\mathbf{u}_2 \over ||\mathbf{u}_2||}
|-
|| ||\mathbf{u}_3 = \mathbf{v}_3-\mathrm{proj}_{\mathbf{u}_1}\,\mathbf{v}_3-\mathrm{proj}_{\mathbf{u}_2}\,\mathbf{v}_3, 
|| ||\mathbf{e}_3 = {\mathbf{u}_3 \over ||\mathbf{u}_3||}
|-
|| ||align="center"|\vdots
|| ||align="center"|\vdots
|-
|| ||\mathbf{u}_k = \mathbf{v}_k-\sum_{j=1}^{k-1}\mathrm{proj}_{\mathbf{u}_j}\,\mathbf{v}_k, 
|| ||\mathbf{e}_k = {\mathbf{u}_k\over||\mathbf{u}_k||}
|}
Mengið {**u**1, …, **u***k*} er þá mengi þverstæðu vigrana, og stöðluðu vigrarnir {**e**1, …, **e***k*} mynda þverstaðlaðan grunn fyrir hlutrúmið.
Roughness and Toughness

***Roughness and Toughness*** er breiðskífa gefin út 2003 af íslensku rokkhljómsveitinni Graveslime. Hún var frumraun hljómsveitarinnar ásamt því að vera seinasta plata þeirra en hljómsveitin hætti áður en plötunni var dreift í búðir.

Breiðskífan var tekin upp af Tim Green í Studio Veðurstofan í Reykjavík, hljóðblönduð í hljóðveri Tim Green, Louder Studios í San Francisco en John Golden sá um masteringu.

Á plötunni eru vísanir í hljómsveitir á borð við Mogwai, Primus og Nirvana, meðal annarra og inniheldur hún rokkaða útgáfu af „Chariots of Fire“.

Guðlaugur Kristinn Óttarsson, (e.þ.s Godkrist) spilaði á gítar í laginu „American Sleeper“.

## Lagalisti
Velletri

**Velletri** er sveitarfélag í sýslunni Róm á Albanihæðum í Latíum á Ítalíu. Það á landamæri að sveitarfélögunum Rocca di Papa, Lariano, Cisterna di Latina, Artena, Aprilia, Nemi, Genzano di Roma og Lanuvio. Það er hluti af svæði sem er kallað *[[Castelli Romani]]* sem telur sautján sveitarfélög í héraðinu Latíum. Íbúar Velletri eru rétt yfir fimmtíu þúsund. 

Í Fyrsta latínastríðinu lögðu Rómverjar bæinn undir sig og nefndu *Velitrae* eftir orðinu *Velcester* í máli Volska. Eftir að Rómverjar lögðu bæinn aftur undir sig 494 f.Kr. og 338 f.Kr. varð hann að rómversku *municipium* þar sem rómverskir patricíar reistu villur sínar. Octavíanska ættin sem Ágústus keisari var af var frá Velletri og Ágústus sjálfur ólst þar upp þótt deilt sé um hvort hann hafi fæðst þar eða í Róm.
Fríúlí

**Fríúlí** (ítalska: *Regione autonoma Friuli-Venezia Giulia*; fríúlíska: *Friûl-Vignesie Julie*; króatíska og slóvenska: *Furlanija - Julijska krajina*; þýska: *Friaul-Julisch Venetien*) er sjálfstjórnarhérað á Norðaustur-Ítalíu sem markast af Venetó í vestri og landamærum Austurríkis og Slóveníu í norðri og austri með strönd að Adríahafi í suðri. Höfuðstaður héraðsins er borgin Tríeste. Íbúafjöldi er um 1,2 milljónir. Langstærsti hluti héraðsins er hið sögulega hérað Fríúlí með höfuðstað í Údíne, en það inniheldur að auki Venezia Giulia á landamærunum við Slóveníu og Austurríki með höfuðstað í Tríeste. Þessu síðastnefnda svæði var bætt við eftir Síðari heimsstyrjöldina þegar Júgóslavía hafði fengið stærstan hlutann af því sem áður taldist héraðið umhverfis Tríeste. Í héraðinu eru stórir þýskumælandi og slóvenskumælandi hópar. Vegna menningarlegrar sérstöðu hefur héraðið takmarkaða sjálfstjórn.

## Sýslur (''province'')

* Gorizia (25 sveitarfélög)
* Pordenone (51 sveitarfélög)
* Trieste (6 sveitarfélög)
* Udine (137 sveitarfélög)

## Tilvísanir

## Tenglar
*
63 f.Kr.

## Atburðir
* Júlíus Caesar kjörinn *[[Pontifex Maximus]]*.
* Samsæri Catilínu gegn Rómverska lýðveldinu.

## Fædd
* 23. september - Ágústus keisari (d. 14).

## Dáin
14

Árið **14** (**XIV** í rómverskum tölum) var í gregoríanska tímatalinu almennt ár sem byrjaði á mánudegi.

## Atburðir

* Tíberíus tekur við keisaratign í Rómaveldi af Ágústusi tengdaföður sínum.
* Rómversk herfylki við Rínarfljót gera uppreisn eftir lát Ágústusar.
* Germanicus verður foringi herfarar til Germaníu sem lýkur árið 16.
* Ágústus er tekinn í guðatölu.

## Fædd

## Dáin
* 19. ágúst - Ágústus, keisari Rómar (f. 63 f.Kr.).
1. öldin f.Kr.

**1. öldin fyrir Krists burð** eða **1. öldin fyrir okkar tímatal** er tímabilið frá byrjun ársins 100 f.Kr. til enda ársins 1 f.Kr.

## Ár 1. aldar f.Kr.
2. öldin f.Kr.

**2. öldin fyrir Krists burð** eða **2. öldin fyrir okkar tímatal** er tímabilið frá byrjun ársins 200 f.Kr. til enda ársins 101 f.Kr.

## Ár 2. aldar f.Kr.
42 f.Kr.

## Atburðir
* 3. október - Fyrsta orrustan við Filippí: Þrívaldarnir Marcús Antóníus og Octavíanus berjast gegn morðingjum Caesars, Brútusi og Cassíusi.
* 23. október - Önnur orrustan við Filippí: Her Brútusar er sigraður af Antóníusi og Octavíanusi og hann framdi sjálfsmorð skömmu síðar.

## Fædd
* 16. nóvember - Tíberíus keisari (d. 37).

## Dáin
* 3. október - Gaius Cassíus Longínus, einn af morðingjum Caesars (f. fyrir 85 f.Kr.).
* 23. október - Marcús Júníus Brútus, skjólstæðingur og einn af morðingjum Caesars (f. 85 f.Kr.).
Rómarkeisari

**Rómarkeisari** eða **keisari Rómar** er hugtak sem sagnfræðingar eru vanir að nota yfir æðsta stjórnanda Rómaveldis frá þeim tíma þegar lýðveldistímanum lýkur. Meðal hinna fornu Rómverja var enginn slíkur titill notaður og ekkert eitt embætti samsvarar því. Rómarkeisari er öllu heldur yfirheiti notað til hagræðingar yfir flókið safn titla og valda.

Rómarkeisari var ekki einvaldur í nútímaskilningi og á keisaratímanum voru valdastofnanir lýðveldisins, eins og rómverska öldungaráðið og þingin, ennþá virkar. Rómarkeisari var að nafninu til fremstur meðal jafningja (*primus inter pares*) innan öldungaráðsins. Sá titill Rómarkeisara sem sumir sagnfræðingar álíta skilyrði þess að um keisara sé að ræða er *[[princeps]]* sem merkir „fyrstur“ (sbr. fursti).

Í þeim skilningi er Ágústus fyrsti keisari Rómar, en sumir vilja líta svo á að það vald sem Júlíus Caesar hafði safnað til sín geri hann í reynd að fyrsta keisaranum.

## Tengt efni
* Listi yfir rómverska keisara
Hundraðmannahellir

**Hundraðmannahellir** (hét upphaflega **Hundraðsmannahellir**) er hellir í basalthrauni sunnan við Herjólfsdal í Vestmannaeyjum. Sagt er að þar hafi hundrað manns falið sig fyrir sjóræningjum frá Alsír í Tyrkjaráninu 1627 og af því hafi hellirinn fengið nafn sitt.
Hópurinn sem faldi sig þar í Tyrkjaráninu fannst vegna þess að einhver heimamanna hafði tekið hundinn sinn með og hann var að snuðra fyrir utan. Ólíklegt er samt að 100 manns geti komist fyrir í honum, frekar 20-30 manns. Sagt er að hundurinn hafi samt frekar verið að gelta mjög hátt og þess vegna fundu ræningjarnir hópinn.

Hellirinn er nánast lokaður vegna sigs og jarðvegs sem safnast hefur í hellismunnann og er því ekki aðgengilegur.

## Heimildir

* Heimaslóð
Keisari

**Keisari** er titill (karlkyns) einvalds sem er almennt séð litið svo á að sé æðri konungi. Samsvarandi titill konu er keisaraynja eða keisaradrottning, hvort sem um er að ræða ríkjandi keisaraynju eða eiginkonu ríkjandi keisara. Kjörkeisararnir voru þeir keisarar nefndir sem voru kjörsynir keisaranna á undan sér. Íslenska orðið keisari er úr þýsku, *Kaiser*, sem aftur er dregið af nafni Júlíusar Caesars. Slavneski titillinn tsar er dreginn af sama orði. 

Keisari ræður yfirleitt yfir keisaradæmi eða heimsveldi (ríki sem inniheldur mörg áður sjálfstæð ríki eða svæði sem eru landfræðilega og menningarlega aðgreind).

* Í dag er titillinn eingöngu notaður um þjóðhöfðingja Japans.
* 1976-79 tók Jean-Bédel Bokassa í Mið-Afríkulýðveldinu upp titilinn og kallaði sig Bokassa 1. keisara.
* Í Eþíópíu var þjóðhöfðinginn kallaður keisari til 1974 þegar Haile Selassie sagði af sér.

## Tengt efni
* Kjörkeisararnir
* Rómarkeisari
27 f.Kr.

**27 f.Kr.** var 73. ár 1. aldar fyrir okkar tímatal. Í Rómaveldi var þetta ár þekkt sem ár annars ræðismannstímabils Oktavíanusar og Agrippu (eða, sjaldnar, sem árið 727 *[[ab urbe condita]]*). 

## Atburðir
* Gaius Julius Octavianus Caesar varð rómverskur ræðismaður í sjöunda skipti og Marcus Vipsanius Agrippa varð ræðismaður í þriðja skipti.
* 16. janúar - Octavíanus færði öldungaráðinu aftur völd sín formlega. Í staðinn sæmdi það hann titlunum *[[princeps]]* og *[[augustus]]* sem sumir telja að marki upphaf rómverska keisaradæmisins.
* Ágústus fækkaði herfylkjum Rómar í 26 og bjó til Pretóríuvörðinn.
* Ágústus skipaði Misenumflotann.
* Agrippa skipti skattlandinu Hispania Ulterior í Baetica og Lusitania og stækkaði Hispania Citerior.
* Eystri Memnonstyttan í Egyptalandi skemmdist í jarðskjálfta (samkvæmt Straboni).
* Agrippa hóf byggingu Panþeon í Róm.

## Fædd
* Ai Hankeisari

## Dáin
* Marcus Terentius Varro, rómverskur fræðimaður (f. 116 f.Kr.).
Dúðaætt

**Dúðaætt** (fræðiheiti: *Raphidae*) er ætt útdauðra ófleygra dúfnfugla og inniheldur ættkvíslirnar *[[Pezophaps]]* (*[[Rodrigues Solitaire]]*) og *[[Raphus]]* (dúdúfugl). Nýlegar erfðarannsóknir benda til þess að þessar ættkvíslir ættu heima í dúfnaætt (*[[Columbidae]]*).

Báðar tegundirnar í þessarri ætt voru upprunnar á Maskarenaeyjum í Indlandshafi og dóu út vegna veiði og innflutnings nýrra rándýra í kjölfarið á landnámi Evrópubúa þar á 17. öld.
Hænsnfuglar

**Hænsnfuglar** (fræðiheiti: *Galliformes*) eru ættbálkur fugla sem inniheldur meðal annars kalkúna, rjúpu og fasana. Þetta eru allt tiltölulega þungir fuglar sem tína fræ og skordýr af jörðinni og eru því mikilvægir bæði sem frædreifarar og afræningjar. Margir af þessum fuglum eru veiðidýr sem menn veiða sér til matar. 

Ættbálkurinn inniheldur um 290 tegundir sem lifa um allan heim nema á Suðurskautslandinu. Þær skiptast í fimm ættir: fashanaætt (meðal annars kalkúnar, nytjahænsn, akurhænur, fashanar og páfuglar), *[[Odontophoridae]]* (nýjaheimsakurhænur), perluhænsn, háleggjahænsn og trjáhænsn. Áður var þeim skipt í sjö ættir, en þrátt fyrir sérstætt útlit er ekki lengur talið að kalkúnar og orrar myndi sérstakar ættir vegna náins skyldleika þeirra við aðra fugla af fashanaætt.

Margir hænsnfuglar eru góðir hlauparar og forða sér frá rándýrum á fæti fremur en með því að fljúga. Karlfuglinn er litríkari en kvenfuglinn og tilhugalífið felur oft í sér skrautlegt sprang, fjaðrahristingar og hljóð. Flestir hænsnfuglar eru staðfuglar. Nokkrar tegundir hafa verið ræktaðar sem húsdýr.
Reyking

**Reyking** er aðferð til að bragðbæta, sjóða eða varðveita mat með því að láta hann standa í reyk, oftast frá glóandi viði, taði eða mó, í lokuðu rými (reykhúsi). Til eru tvær aðferðir við reykingu: kaldreyking og heitreyking.
Friðrik 9. Danakonungur

**Friðrik 9.**, *(Christian Frederik Franz Michael Carl Valdemar Georg)* (fæddur 11. mars 1899, dáinn 14. janúar 1972) var konungur í Danmörku frá 20. apríl 1947 til dauðadags. Hann er faðir fyrrverandi þjóðhöfðingja Danmerkur, Margrétar 2. Friðrik var sonur Kristjáns 10., og Alexandrínu drottningar.

Þann 24. maí 1935 giftist hann Ingiríði, prinsessu frá Svíþjóð (1910-2000), en hún var dóttir Gústafs Adolfs Svíakrónprins, seinna Gústaf 6. Adolf Svíakonungur. Friðrik og Ingiríður eignuðust þrjár dætur: Margréti, núverandi drottningu (f. 1940), Benediktu (f. 1944) og Önnu-Maríu (f. 1946), fyrrum Grikkjadrottningu.

Skömmu eftir að Friðrik hélt sína árlegu nýársræðu 1971/72 veiktist hann og lést nokkru seinna.
Ex-post

Hugtakið **ex post** (lat.) þýðir „eftir á“ er stundum notað í fræðigreinum. 

Þegar ex-post-rannsóknir eru metnar eða skoðaðar þá er það gert í ljósi liðinna aðgerða og kringumstæðna með tilliti til núverandi niðurstöðu.

Andstæðan við ex post er ex ante.
Trampe greifi

**Trampe greifi** getur átt við:

* Fredrik Christopher Trampe (1799-1832), stiftamtmann
* Jørgen Ditlev Trampe (1807-1868), stiftamtmann
Miðborg

**Miðborg** eða **miðbær** er miðlægt svæði í þéttbýlisstað, þar er byggð yfirleitt þéttari en annars staðar í viðkomandi bæ eða borg. Miðborgir og bæir eru gjarnan miðstöð viðskipta, verslunar og menningar auk þess sem þar eru íbúðir. Í stærri borgum verður hátt lóðaverð í miðborgum gjarnan til þess að reistir eru skýjakljúfar til þess að nýta plássi sem best.
Kaupfélag Steingrímsfjarðar

**Kaupfélag Steingrímsfjarðar** (skammstafað KSH) var lengi eitt af fáum kaupfélögum á Íslandi sem enn starfaði. Það var með höfuðstöðvar á Hólmavík á Ströndum og rak þar verslun og söluskála. Einnig rak kaupfélagið verslanir á Drangsnesi við norðanverðan Steingrímsfjörð og í Norðurfirði í Árneshreppi. Kaupfélag Steingrímsfjarðar átti helmingshlut í rækjuvinnslunni Hólmadrangi ehf. á Hólmavík. Árið 2019 eignaðist Samherji meirihluta í Hólmadrangi og árið eftir var verslunarrekstur kaupfélagsins leystur upp. Félög heimafólks voru stofnuð um áframhaldandi verslunarrekstur á Norðurfirði og Drangsnesi auk Pakkhússins (byggingavöruverslunar) á Hólmavík. Samkaup tóku við rekstri matvöruverslunarinnar á Hólmavík.

Kaupfélag Steingrímsfjarðar hét áður Verslunarfélag Steingrímsfjarðar og var stofnað 29. desember 1898.
Sjúkdómur

**Sjúkdómur** er fyrirbrigði sem veldur óeðlilegu andlegu eða líkamlegu ástandi, sem felur í sér óþægindi eða skerta afkastagetu hjá þeim einstaklingi sem þjáist af sjúkdómnum. Önnur fyrirbrigði sem geta valdið slíku ástandi eru slys, fötlun og heilkenni, en yfirleitt eru þessi hugtök aðgreind frá sjúkdómum.

Í læknisfræði er sjúkdómur, sem þá er álitinn hafa tiltekna þekkta orsök, aðskilinn frá heilkenni, sem er einfaldlega samsafn einkenna sem eiga sér stað samtímis. Engu að síður hafa orsakir ýmissa heilkenna verið uppgötvaðar, en þó er yfirleitt haldið áfram að tala um heilkenni í þeim tilfellum. Eins er oft talað um sjúkdóma þótt orsakir þeirra séu ekki nákvæmlega þekktar, en oft er þá um það að ræða að hegðun þeirra sé slík að tilteknir orsakaflokkar séu líklegri en aðrir. Skilgreining á sjúkdómum er bæði erfið og breytileg. Sem dæmi má nefna að í lok 19. aldar var talið að samkynhneigð væri sjúkdómur, en er það ekki í dag. Á hinn bóginn er tiltölulega stutt síðan þunglyndi var almennt viðurkennt sem sjúkdómur.
Princeps

***Princeps*** er latína og merkir „fyrstur“ (sbr. fursti, af orðinu er einnig komið prins). Í Róm til forna var orðið notað sem stytting á ýmsum titlum sem hófust á því. Mikilvægasti titillinn var *[[Princeps Senatus]]* (sá sem er fremstur meðal jafningja í rómverska öldungaráðinu) sem var fyrst eignað Ágústusi keisara 23 f.Kr. sem notaði það sem heiti yfir stöðu sína fremur en hugtök eins og *[[rex]]* (konungur) eða *[[dictator]]* (alræðismaður) sem hefðu fremur vakið andúð. *Princeps* er sá titill sem helst einkennir Rómarkeisara. Díócletíanus keisari (285 - 305) var fyrstur til að nota titilinn *[[dominus]]* (herra) í staðinn fyrir *princeps*.
Galatía

**Galatía** hin forna var svæði á hálendinu á miðjum Anatólíuskaganum þar sem nú er Tyrkland. Í norðri átti Galatía landamæri að Biþyníu og Paflagóníu, í austri að Pontus, í suðri að Lýkaóníu og Kappadókíu og í vestri að leifunum að Frýgíu sem Gallar höfðu lagt undir sig að hluta.

Galatía var svo nefnd eftir gallverskum ættflokki frá Þrakíu sem lögðu svæðið undir sig á 3. öld f.Kr.. Íbúar þar voru blanda af Göllum og Grikkjum. Galatar voru upphaflega hluti af þjóðflutningum Kelta sem réðust inn í Makedóníu undir stjórn gallverska höfðingjans Brennusar annars. Hann réðist inn í Grikkland árið 281 f.Kr. og klofningshópur úr liði hans fór gegnum Þrakíu 279 f.Kr. og kom til Litlu-Asíu 278-277 f.Kr.

Galatía var gerð að rómversku skattlandi af Ágústusi keisara árið 25 f.Kr.

Galatar töluðu enn keltneska málið galatísku á tímum Híerónýmusar kirkjuföður (d. 430).
Veira

**Veira** eða **vírus** (af latneska orðinu ** sem þýðir „eitur“) er örvera sem getur smitað frumur lífvera. Veirur innihalda erfðaefni sem umlukið er hlífðarskel sem gerð er úr prótíni. Eitt af því sem einkennir veirur er að þær geta ekki fjölgað sér utan frumunnar sem þær smita. Þar sem veirur geta ekki fjölgað sér á eigin spýtur eru þær ekki taldar vera lifandi. Engu að síður eru veirur náskyldar lífverum og notast meðal annars við kjarnsýrur til að varðveita erfðaupplýsingar. 

Veirum er skipt í þrjá flokka eftir því hvaða lífverur þær nota til að fjölga sér. Flokkarnir eru:
* bakteríuveirur
* dýraveirur og
* plöntuveirur 

## Tenglar
*Vísindavefur-  Hver er munurinn á bakteríu og veiru?
*Vísindavefur - Hvernig eru veirur greindar í mönnum?
*Vísindavefur - Sjást veirur í smásjá?
31 f.Kr.

## Atburðir
* Octavíanus verður rómverskur ræðismaður í þriðja skiptið í röð.
* 2. september - Rómverska borgarastyrjöldin: Octavíanus sigrar her Antoniusar og Kleópötru í orrustunni við Actíum. Þar með er borgarastyrjöldinni í reynd lokið.
* Byggingu Masada lýkur í Ísrael.

## Fædd

## Dáin
3. öldin f.Kr.

**3. öldin fyrir Krists burð** eða **3. öldin fyrir okkar tímatal** er tímabilið frá byrjun ársins 300 f.Kr. til enda ársins 201 f.Kr.

Í upphafi þessarar aldar ríkti ákveðið valdajafnvægi milli hellenísku ríkjanna austan megin í Miðjarðarhafi og verslunarveldisins Karþagó í vestri. Þetta jafnvægi var rofið þegar Rómverska lýðveldið hóf stríð gegn Karþagó. Næstu áratugi vann Rómaveldi sigur í fyrsta og öðru púnverska stríðinu og varð öflugasta ríkið í vesturhluta Miðjarðarhafs.

Austan megin börðust Selevkídaríkið og Ptólemajaveldið, tveir arftakar heimsveldis Alexanders mikla, um yfirráð yfir botnalöndum. Í Grikklandi varð Demetríos 1. konungur yfir Makedóníu. Ætt hans ríkti yfir landinu fram að fyrsta makedónska stríðinu gegn Rómaveldi undir lok aldarinnar. Makedónía beið líka ósigur gegn Ródos og bandamönnum þess í stríðinu um Krít.

Á Indlandi ríktið Mauryaveldið yfir stærstum hluta Indlandsskaga, allt frá Selevkíu í vestri að ósum Gangesfljóts í austri, og frá Himalajafjöllum í norðri að Andhra í suðri. Sunnan við það, í Tamilakam, stóðu Pandyaveldið, Chola-veldið og Cera-veldið.

Í Kína stóð tími hinna stríðandi ríkja yfir á þessari öld, þar til Qin Shi Huang lagði önnur ríki Kína undir sig og stofnaði hið skammlífa Tsjinveldi. Nokkrum árum síðar var Hanveldið stofnað sem ríkti yfir Kína næstu fjórar aldirnar, eftir skammlíft átakatímabil milli stofnanda Han, Liu Bang, og uppreisnarforingjans Xiang Yu.

Í Kóreu stóð frumsögulega tímabilið á þessum tíma og landið var undir stjórn Gojoseon-ríkisins. Xiongnu-menn ríktu yfir Mongólíu og sigruðu Hankínverja í orrustunni við Baideng árið 200 f.Kr. Frá þessum tíma er menning Eftir-Olmeka í Mið-Ameríku.

## Ár 3. aldar f.Kr.
Broddanes

Broddanes er bær sem stendur á samnefndu nesi við sunnanverðan Kollafjörð á Ströndum. Þar er þríbýli og auk þess eru á jörðinni gamalt íbúðarhús sem nýtt er sem sumarbústaður og Broddanesskóli sem var grunnskóli og var starfræktur á árunum 1978-2004. Broddanes var þekkt hlunnindajörð fyrr á öldum og var sagt að þar væru öll hugsanleg hlunnindi fyrir utan laxveiði. Úti fyrir landinu er Broddanesey, þar er lundi. Jörðin heitir eftir Broddunum, sem eru klettar á nesinu  milli Kollafjarðar og Bitrufjarðar.

Rithöfundurinn Guðbjörg Jónsdóttir bjó á Broddanesi, hún er þekkt fyrir þjóðlífslýsingar frá 19. öld í bókunum *Gamlar glæður*, *Minningar* og *Við sólarlag* en þá síðastnefndu las hún fyrir eftir að hún varð blind.
Palatínhæð

**Palatínhæð** (latína: *Palatium*) er ein hinna sjö hæða rómar og sú þeirra sem kemst næst því að vera í miðjunni. Hún er 70 metra há og öðrum megin við hana stendur Circus Maximus en hinum megin Forum Romanum. Samkvæmt rómverskri goðafræði var það á Palatínhæð sem úlfynjan sem hélt þeim á lífi sem ungabörn fann Rómúlus og Remus. Síðar áttu þeir að hafa stofnað borgina á þessum stað. Hvað sem við kemur goðsögninni er það rétt að Rómarborg virðist eiga uppruna sinn á hæðinni. Talið er að búið hafi verið þar síðan um það bil 1000 f. Kr. Á lýðveldistímanum áttu margir heldri borgarar heimili sín á Palatínhæð og síðar áttu sumir keisaranna hallir þar. Lengi hafa farið fram fornleifauppgreftir á Palantínhæð. Á sínum tíma lét Ágústus gera þar uppgröft og fundust þar bronsaldarleifar í jörðu. Hann lýsti því yfir, sem nútíma uppgreftir hafa staðfest, að þar hefði verið hinn upprunalegi bær Rómar. Í dag er hæðin öll eitt stórt safn.
279 f.Kr.

## Atburðir
* Skordiskar (Keltar) stofnuðu borgina Singidion sem síðar varð Belgrad.
* Gallar undir stjórn Brennusar ætluðu sér að ræna Delfí en voru sigraðir af sameinuðum herjum Grikkja. Hluti þeirra hörfaði norður, fór yfir Bosporus og settist að lokum að í Galatíu í Litlu-Asíu.
* Rómverjar voru sigraðir af Pyrrhosi í orrustunni við Asculum. Þaðan er komið hugtakið Pyrrosarsigur.

## Fædd

## Dáin
4. öldin f.Kr.

**4. öldin fyrir Krists burð** eða **4. öldin fyrir okkar tímatal** er tímabilið frá byrjun ársins 400 f.Kr. til enda ársins 301 f.Kr.

## Ár 4. aldar f.Kr.
5. öldin f.Kr.

**5. öldin fyrir Krists burð** eða **5. öldin fyrir okkar tímatal** er tímabilið frá byrjun ársins 500 f.Kr. til enda ársins 401 f.Kr.

## Ár 5. aldar f.Kr.
Undanrenna

**Undanrenna** er mjólkurafurð. Hún er gerð með því að skilja fituna (rjómann) frá mjólkinni. Undanrenna er því í raun fitusnauð mjólk. Nafnið er þannig til komið að til forna voru rjómi og undanrenna aðskilin með því að láta mjólkina standa óhreyfða í íláti í nokkra klukkutíma. Þá settist rjóminn ofan á en undanrennan var látin renna undan honum um op á ílátinu.
25 f.Kr.

## Atburðir
* Galatía innlimuð í Rómaveldi.
* Ágústus keisari verður rómverskur konsúll í níunda skiptið.

## Fædd

## Dáin
Parþía

**Parþía** (persneska: اشکانیان, *Ashkâniân*) var menningarsamfélag sem átti upptök sín þar sem nú er norðvesturhluti Írans en sem á hátindi sínum náði yfir það svæði þar sem nú eru löndin Íran, Írak, Aserbaísjan, Armenía, Georgía, austurhluti Tyrklands, austurhluti Sýrlands, Túrkmenistan, Afganistan, Tadsíkistan, Pakistan, Kúveit, Persaflóaströnd Sádi-Arabíu, Barein og Sameinuðu arabísku furstadæmin.

Stjórnendur Parþa voru Arsakídar sem sameinuðu og ríktu yfir Íranshásléttunni og tóku yfir eystri héruð Selevkídaveldisins í Litlu-Asíu. Þeir stjórnuðu Mesópótamíu með hléum frá því um 150 f.Kr. til 224 e.Kr. Parþar voru erkióvinir Rómverja í Asíu þar sem þeir stöðvuðu útbreiðslu Rómaveldis til austurs handan við Kappadókíu, aðallega vegna þess að þeir notuðu þungvopnað riddaralið sem var nýjung í hernaði.

Veldi Parþa stóð í fimm aldir, mun lengur en flest önnur heimsveldi Austurlanda nær. Upphaf þess má rekja til þess tíma er þeir sögðu skilið við Selevkídaveldið 238 f.Kr., þótt þeim tækist ekki að ná völdum í Íran fyrr en á valdatíma Míþrídatesar 1. Ríki Parþa leystist svo upp þegar persneskur uppreisnarkonungur, Adrasjír 1., stofnandi Sassanídaveldisins, náði Ktesifon á sitt vald árið 228 og gerði sóróisma að ríkistrú.
Númidía

**Númidía** var fornt konungsríki Berba í Norður-Afríku í austurhluta þess sem nú er Alsír. Númidía varð rómverskt skattland á 1. öld f.Kr. með landamæri að Máretaníu í vestri, Afríku í austri, Miðjarðarhafinu í norðri og Sahara í suðri. Nafnið var fyrst notað um héruðin vestan við Karþagó af Pólýbíosi og fleiri sagnariturum á 3. öld f.Kr..
Rómverskt skattland

**Rómverskt skattland** (latína: *provincia*, ft. *provinciae*) var stærsta stjórnsýslueining Rómaveldis utan við Appennínaskagann. Skattlöndum var venjulega stjórnað af fyrrum ræðismönnum eða pretorum sem síðar gátu vænst þess að fá sæti í öldungaráðinu. Undantekning frá þessu var gerð þegar Ágústus keisari gerði Egyptaland að rómversku skattlandi 30 f.Kr. og setti yfir það riddara.

Á lýðveldistímanum var landstjóri skipaður yfir skattlandið til eins árs í senn. Venjulega var skattlöndum þar sem meiri vandræða var að vænta skipaður landstjóri með meiri reynslu. Dreifing herfylkja um skattlöndin fór líka eftir því hversu mikilla vandræða var að vænta þar. 

Fyrsta rómverska skattlandið var Sikiley 241 f.Kr. eftir að Rómverjar höfðu náð henni undir sig í Fyrsta púnverska stríðinu 264 - 241 f.Kr.

Þegar Ágústus stofnaði *principatið* eftir borgarastyrjöldina, valdi hann sjálfur landstjóra yfir þau landamæralönd rómverska heimsveldisins sem voru hernaðarlega mikilvægust. Þannig urðu skattlönd á hernaðarlega mikilvægum stöðum (venjulega við landamæri ríkisins) að keisaralegum skattlöndum, en hin að skattlöndum öldungaráðsins.

Fjöldi og stærð skattlandanna var breytilegur og háður stjórnmálavafstrinu í Róm. Á tímum keisaradæmisins var stærstu eða best vörðu skattlöndunum, eins og Pannóníu og Móesíu, skipt í nokkur minni skattlönd til að koma í veg fyrir að einn landstjóri fengi of mikil völd í hendur.
241 f.Kr.

## Atburðir
* 10. mars - Fyrsta púnverska stríðið: Rómverjar sökkva flota Karþagómanna í orrustunni við Egadísku eyjarnar og binda þannig enda á styrjöldina.
* Kleómenes 3. verður konungur í Spörtu.
* Attalos 1. verður konungur í Pergamum.

## Fædd

## Dáin
* Agis 4. konungur í Spörtu.
* Evmenes 1. konungur í Pergamum.
Barbaríið

**Barbaríið** var hugtak sem Evrópubúar frá 16. - 19. öld notuðu yfir strandhéruð þess lands, þar sem í dag eru ríkin Marokkó, Alsír, Túnis og Líbýa, allt fram á 19. öld. Nafnið er dregið af heiti Berba, íbúa Norður-Afríku. Enska hugtakið "Barbary" (og önnur afbrigði: Barbaria, Berbérie, o.fl.) átti við um öll lönd Berba, þar með talin héruð langt inni í landi. Þetta er greinilegt í landafræðilegum og pólitískum kortum sem gefin voru út frá 17. og fram á 20. öld. 
Nafnið er einkum notað í tengslum við þrælasölu og sjórán sem barbarískir sjóræningar og barbarískir þrælasalar stunduðu frá strönd Norður-Afríku. Þeir réðust á skip og byggð svæði við Miðjarðarhafið og Norður-Atlantshafið og tóku til fanga og seldu þræla eða vörur frá Evrópu, Ameríku og Afríku sunnan Sahara. Þrælarnir og vörurnar voru seld um allt Ottómanaveldið eða til Evrópubúa sjálfra. 

## Tengt efni
* Tyrkjaránið
Föníka

**Föníka** eða **Fönikía** var menningarsamfélag í fornöld sem átti uppruna sinn í norðurhluta Kananslands á ströndum þess lands sem nú heitir Líbanon. Föníka var sjóveldi og verslunarveldi sem stofnaði borgríki allt í kringum Miðjarðarhafið á 1. árþúsundi f.Kr. Föníkumenn kölluðu sjálfa sig líklega *Kena'ani* („Kananíta“), en nafnið Föníka hefur orðið almennt vegna þess að Grikkir kölluðu landið Φοινίκη *foinike* sem þeir fengu að láni úr fornegypsku *Fnkhw* („Sýrlendingar“). Gríska orðið var auk þess hljóðfræðilega líkt orðinu yfir blóðrauðan eða vínrauðan lit φοῖνιξ (*foinix* sbr fönix). Orðin urðu því samheiti vegna verslunar Föníkumanna með hinn eftirsótta týrosarrauða lit sem er unninn úr kuðungum. Skip Föníkumanna sem voru undirstaða veldis þeirra voru stórar galeiður.

Föníkumenn töluðu fönísku sem er semískt mál og þekkt af ristum á stein og málm. Vitað er að Föníkumenn skrifuðu bækur, en engar bækur á fönísku hafa varðveist. Föníska stafrófið notaði hljóðstafaletur og er talið forveri gríska stafrófsins, latneska stafrófsins og arabíska stafrófsins.

Veldi Föníkumanna beið hnekki þegar Assýríumenn, Babýlóníumenn og síðan Persar lögðu undir sig heimalönd þeirra kringum borgirnar Býblos, Týros og Sídon á austurströnd Miðjarðarhafsins. Þegar hellenisminn ruddi sér til rúms í kjölfar landvinninga Alexanders mikla ruddu Grikkir Föníkumönnum úr vegi á verslunarleiðum um austurhluta Miðjarðarhafsins. Föníska borgin Karþagó í Norður-Afríku hélt þó áfram að blómstra þar til Rómverjar lögðu hana undir sig í lok púnversku stríðanna árið 149 f.Kr.

## Tenglar
* ''Föníkar - merkileg siglingaþjóð í þúsund ár''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1986
Þungvopnað riddaralið

**Þungvopnað riddaralið** á við um riddaralið búið þungum vopnum og brynjum, andstætt við léttvopnað riddaralið þar sem riddararnir bera tiltölulega létt vopn. Þungvopnað riddaralið var nær óhugsandi fyrir tíma hnakka og ístaða og er því yfirleitt talið upprunnið í Parþíu og Persíu Sassanída á 3. og 2. öld f.Kr. Í Rómversk-persnesku stríðunum frá 92 f.Kr. tóku Rómverjar mikið upp af persneskum siðum og þungvopnað rómverskt riddaralið var áfram hluti af Austrómverska hernum eftir „fall Rómaveldis“ 476. 

Þungvopnað og þungbrynjað riddaralið þróaðist sjálfstætt í Vestur-Evrópu á miðöldum sem staða í her sem væri við hæfi aðalsmanna (sbr. riddari). Riddaraliðinu var þá yfirleitt beitt síðast í orrustu í báðum herjum til að ryðja niður fótgönguliðum andstæðingsins, stökkva þeim á flótta og ná orrustuvellinum. Ókostir slíks liðs komu þó stundum berlega í ljós, eins og í orrustunni við Agincourt 1415 þegar þungvopnaðir franskir riddarar festust í leðjunni á orrustuvellinum og ensku bogaskytturnar áttu létt með að skjóta þá á færi eða drepa með handvopnum.

Skriðdrekinn er stundum sagður vera beinn afkomandi þungvopnaðs riddaraliðs í nútímahernaði.
Afríka (skattland)

**Afríka** (latína: *Africa*) var rómverskt skattland í Norður-Afríku og náði yfir það sem í dag heitir Túnis, auk hluta af Miðjarðarhafsströnd Líbýu. Umdæmið var enn stærra á tímum veldis Karþagóar sem stóð í því miðju. Heimsálfan Afríka heitir í höfuðið á héraðinu. Arabar nefndu síðar nokkurn vegin sama svæði Ifriqiya.
261 f.Kr.

## Atburðir
* Antíokkos 2. Þeos tók við af Antíokkosi 1. Soter í Selevkídaríkinu.
* Kremonídíska stríðinu lauk með uppgjöf Aþenu.
* Fyrsta púnverska stríðið: Rómverjar sigruðu Karþagómenn í orrustunni við Agrigentum og náðu þannig fótfestu á Sikiley.

## Fædd

## Dáin
Síðfornöld

**Síðfornöld** er sögulegt tímabil sem nær gróflega frá um 300 til um 600 og á við um millibilið milli klassískrar fornaldar og miðalda í Evrópu. Tímabilið miðast við annars vegar hnignun vestrómverska ríkisins á 3. öld og hins vegar landvinninga múslima á 7. öld. Tímabilið nær þannig yfir þjóðflutningatímabilið og innrásir Húna. Tímabilið ármiðaldir nær frá því um 500 til um 1000 og fellur því að hluta saman við þetta tímabil. Með notkun hugtaksins síðfornöld er lögð áhersla á samfelluna frá klassískri fornöld til miðalda.

Þetta tímabil einkenndist af mikilli útbreiðslu abrahamískra trúarbragða: kristni og gyðingdóms og að lokum íslam.
Makedónía (skattland)

**Makedónía** (latína: *Macedonia*) var stórt rómverskt skattland formlega sett á laggirnar árið 146 f.Kr. eftir að rómverski herforinginn Quintus Caecilius Metellus sigraði Andriskos konung Makedóníu. Skattlandið náði yfir Epírus Vetus, Þessalíu og hluta Illyríu og Þrakíu.

Á 3. eða 4. öld var skattlandinu skipt í *[[Macedonia Prima]]* (suðurhlutinn) og *[[Macedonia Salutaris]]* (norðurhlutinn).
Kappadókía

**Kappadókía** (gríska: *Καππαδοκία*, tyrkneska: *Kapadokya*) var stórt hérað inni í landi í Litlu-Asíu þar sem nú er Tyrkland. Í dag er nafnið Kappadókía aðallega notað í tenglsum við ferðamannaiðnað en það samsvarar nokkurn veginn því svæði sem nú heitir Nevşehir-hérað. Kappadókía er þekkt fyrir mjög sérstakt landslag sem orðið hefur til vegna náttúrulegrar veðrunar sandsteins og vegna neðanjarðarborga sem höggnar voru inn í þennan sama sandstein fyrir meira en 2000 árum.

## Saga
Á tímum Heródótosar bjuggu Kappadókar á öllu svæðinu frá Tárusfjöllum að Svartahafi. Nafnið kemur fyrst fyrir seint á 6. öld f.Kr. sem heiti á landi innan Persaveldis. Fyrir tíð Xenófóns (f. um 430 f.Kr. var Kappadókíu um tíma skipt í tvö landstjórnarumdæmi (*[[satrap]]*). Annað þeirra hét sem fyrr Kappadókía en hinu var fyrst gefið nafnið „Kappadókía í átt til Pontus“ sem síðan var stytt í „Pontus“. Þessi þrengri merking orðsins Kappadókía hefur síðan verið notuð.

Á bronsöld var Kappadókía þekkt sem Hatti og var kjarninn í veldi Hittíta. Þrátt fyrir fall veldis Hittíta og útrásir Persa og Grikkja náði landið að mestu að halda sér undir stjórn innlendra höfðingja og var eins konar lénsveldi. Landið var að lokum gert að rómversku skattlandi á tímum Tíberíusar árið 17.

## Tengill
* ''Kappadókía''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1987
238 f.Kr.

## Atburðir
* Tíberíus Sempróníus Gracchus ræðst á Sardiníu í kjölfar uppreisnar málaliða frá Karþagó og leggur eyna undir Rómaveldi.
* Parþía skilur sig frá Selevkídaríkinu.

## Fædd

## Dáin
Léttvopnað riddaralið

**Léttvopnað riddaralið** er riddaralið sem ber létt vopn og verjur, andstætt við þungvopnað riddaralið sem kom fyrst til sögunnar með hnakk og ístöðum. Léttvopnað riddaralið var lítið notað af Grikkjum og Rómverjum en var meginuppistaðan í herjum hirðingja Mið-Asíu; Húna, Tyrkja og Mongóla sem gátu t.d. beitt boga af hestbaki. Aðalkosturinn við léttvopnað riddaralið er hraði og hreyfanleiki.

Þegar tími riddara rann sitt skeið á enda við lok miðalda hófst aftur notkun léttvopnaðs riddaraliðs í Evrópu. Húsarar voru upphaflega þungvopnað riddaralið sem í Vestur-Evrópu þróuðust út í léttvopnað riddaralið á 17. öld, og dragónar voru fótgönguliðar með byssur sem ferðuðust milli orrusta á hestbaki og voru einnig notaðir til njósna, rána og annarra verka þar sem hraði skipti máli.
Rómverska konungdæmið

**Rómverska konungdæmið** er tímabil í sögu Rómaveldis þegar því var stjórnað af konungi. Það nær frá stofnun Rómar sem venjulega er tímasett 753 f.Kr. þar til síðasti konungurinn Lúcíus Tarquíníus Superbus var hrakinn á brott og rómverska lýðveldið stofnað 510 f.Kr.
44 f.Kr.

## Atburðir
* Júlíus Caesar gerður að alræðismanni ævilangt.
* 15. mars - Hópur rómverskra öldungaráðsmanna, þar á meðal Gajus Cassíus Longínus og Marcús Júníus Brútus, myrða Júlíus Caesar.
* 20. mars - Útför Caesars.
* Apríl - Octavíanus snýr aftur til Rómar frá Appollóníu í Dalmatíu til að taka við arfi Caesars.
* 2. september - Kleópatra lýsir son sinn Caesaríon meðstjórnanda sem Ptólemajos 15.

## Fædd

## Dáin
* 15. mars - Júlíus Caesar, rómverskur ræðismaður (f. 100 f.Kr.).
* 26. júlí - Ptólemajos 14. (síðast minnst á lífi) (f. um 60 f.Kr.).