open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Óskar 1. Svíakonungur

**Óskar 1.** (*Joseph François Oscar Bernadotte*, á sænsku *Josef Frans Oskar*, 4. júlí 1799 – 8. júlí 1859) var konungur Svíþjóðar og Noregs frá 1844 til dauðadags. Hann var franskur að uppruna en varð erfðaprins þegar faðir hans var valinn krónprins Svíþjóðar í ágúst 1810.

Óskar var fæddur í París, sonur Jean-Baptiste Bernadotte marskálks og konu hans Desirée Clary. Hún hafði áður verið trúlofuð Napóleon Bonaparte og var hann guðfaðir Óskars. Óskar og móðir hans komu til Svíþjóðar nokkru eftir að Jean-Baptiste var valinn arftaki Karls 13. og tók sér nafnið Karl Jóhann. Stokkhólmur varð heimkynni Óskars upp frá því en Desirée hélst ekki við þar, sneri aftur til Parísar 1811 og kom ekki aftur fyrr en eftir tólf ár.

Óskar var fljótur að læra sænsku og um það leyti sem hann varð krónprins, þegar Karl 13. dó 1818, var hann orðinn mjög vinsæll í Svíþjóð. Hann var vel gefinn og fékk góða menntun. Hann var tónskáld og samdi nokkur tónverk. Hann var áhugasamur um stjórnmál og framfarasinnaður og mjög andsnúinn íhaldssömum viðhorfum föður síns þótt hann snerist aldrei opinberlega gegn honum. Þegar hann tók sjálfur við völdum 1844 reyndist hann þó ekki eins frjálslyndur og stjórnarandstaðan hafði vonast eftir og vildi til dæmis ekki gera róttækar breytingar á stjórnarskránni frá 1809. Eitt af fyrstu verkum hans var þó að koma á prentfrelsi og árið 1845 kom hann á lögum sem tryggðu dætrum jafnan erfðarétt á við syni. Hann var mjög áhugasamur um samstarf Norðurlanda.

## Fjölskylda
Kona Óskars var Jósefína af Leuchtenberg, dóttir Eugène de Beauharnais, sonar Jósefínu keisaradrottningar. Þau giftust með staðgengli í München 22. maí 1823 og síðan aftur í Stokkhólmi 19. júní sama ár. Börn þeirra voru:

* Karl 15. (1826-1872), konungur Svíþjóðar og Noregs.
* Gústaf prins (1827-1852), hertogi af Upplöndum.
* Óskar 2. (1829-1907), konungur Svíþjóðar og Noregs.
* Evgenía prinsessa (1830-1889).
* Ágúst prins (1831-1873, hertogi af Dölunum.

Óskar var mikill kvennamaður, átti hjákonur og gekkst við þremur lausaleiksbörnum sínum. Hjónaband hans og Jósefínu er sagt hafa verið hamingjusamt framan af en eftir að hún uppgötvaði framhjáhaldið gat hún ekki fyrirgefið honum og samband þeirra var því stirt.

Óskar var heilsuveill, einkum síðustu árin sem hann lifði, og 1857 var hann svo illa haldinn að í samráði við lækna sína lagði hann af allar konungsskyldur og Karl krónprins varð ríkisstjóri. Óskar 1. lést tveimur árum síðar, nokkrum dögum eftir sextugsafmæli sitt.

## Heimildir
*
Jón Gentleman

**Jón Gentleman** eða **Jón Gentilmaður** (d. 1617), sem hét réttu nafni **James Gentleman** og var frá Southwold í Englandi, var sjóræningi og ribbaldi sem rændi ásamt félaga sínum William Clark í Vestmannaeyjum sumarið 1614.

Í júnímánuði kom til Vestmannaeyja stórt og vígbúið sjóræningjaskip undir stjórn tveggja Englendinga, þeirra Gentlemans og Clarks. Þeir settust upp í Heimaey, rændu þar og rupluðu í 28 daga skv. kvæði séra Jóns Þorsteinssonar píslavottar, völsuðu um og ógnuðu fólki með hnífum og byssum.  Meðal þess sem þeir stálu var kirkjuklukkan í Landakirkju.

Örlög sjóræningjanna urðu þau að þeir voru teknir höndum í Englandi nokkru síðar, dregnir fyrir dóm og hengdir, meðal annars fyrir ránið í Vestmannaeyjum, en Danakonungur hafði skrifað Jakob 1. Englandskonungi kvörtunarbréf vegna ránanna.

Eyjamenn endurheimtu þó kirkjuklukkuna því Jakob 1. lét senda hana til baka, en áletrun á klukkunni gaf  til kynna hvaðan hún var. 

Séra Jón Þorsteinsson píslarvottur, sem drepinn var í Tyrkjaráninu, hélt því fram að Vestmannaeyingar hefðu kallað ránin yfir sig sjálfir með óguðlegu líferni og orti kvæði um atburðina.

## Heimildir
* Tyrkjaránið 1627 
* Helgi Þorláksson: Sjórán og siglingar. Mál og menning, Reykjavík 1999.
AMX

**AMX** var íslenskur vefmiðill á árunum 2008 til 2013.

AMX var í eigu Vefmiðlunar ehf. en Vefmiðlun ehf. er í eigu Friðbjörns Orra Ketilssonar sem á 50% og Arthúrs Ólafssonar sem á 50%.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Heimasíða
Magnús Agnar Magnússon

**Magnús Agnar Magnússon** (f. 5. mars 1974) er umboðsmaður knattspyrnumanna. Hann var áður handknattleiksmaður. 

Hann var uppalinn í KR og spilaði stöðu línuvarðar. Þegar Grótta/KR féll úr 1. deild 1999 lánaði félagið hann til KA. Ári síðar sneri hann aftur til Gróttu/KR og framlengdi samning sinn við félagið, sem var sigurvegari í 2. deild. 2004 gerði hann eins árs samning við Team Helsinge á norðurhluta Sjálands þar sem hann var varalínuvörður félagsins.

Í september 2007 stóðst hann umboðsmannapróf Knattspyrnusambands Íslands. 2011 stofnaði hann umboðskrifstofuna Total Football ásamt Arnari Gunnlaugssyni, Arnóri Guðjohnsen og Bjarka Gunnlaugssyni.

## Tilvísanir
Porteröl

**Porteröl** (enska: *porter*) er þungur og dökkur bjórstíll, uppruninn á 18. öld í London. Nafnið kemur til vegna vinsælda bjórsins meðal burðarmanna (*porters*) við fljót og á götum Englands. 

## Porteröl í Norður-Evrópu


File:Limfjordsporter (8660813396).jpg|ThistedLimfjords PorterDanmörk
File:Carnegieporter.jpg|CarlsbergCarnegie PorterSvíþjóð
File:KoffPorter.jpg|SinebrychoffKoff PorterFinnland
File:Fuller's London Porter.1.JPG|Fuller'sLondon PorterBretland
File:Porter zywiec.jpg|ŻywiecPorter bałtyckiPólland
File:A. Le Coq Porter.jpg|A. Le CoqPorterEistland
Hinsegin kórinn

**Hinsegin kórinn** er kór hinsegin fólks í Reykjavík og nágrenni. 

## Saga
Kórar hinsegin fólks, kórar homma og kórar lesbía starfa um heim allan og hafa gert um árabil. Hinsegin kórinn var stofnaður að erlendri fyrirmynd sumarið 2011 og hefur vaxið og dafnað frá þeim tíma og haldið fjölda tónleika.

## Tilgangur
Tilgangur kórins er að vera fordómalaus vettvangur fyrir hinsegin fólk að hittast og njóta söngs saman.  Þá vill kórinn vinna að þátttöku hinsegin fólks í menningarlífinu, vera jákvæð fyrirmynd og stuðla að sýnileika hinsegin fólks. Hinsegin kórinn á aðild að Legato, samtökum hinsegin kóra um allan heim. Hinsegin kórinn er öllum opinn, hinsegin eða svona, að undangengnum raddprófum. 

Stjórnandi kórsins er söngkonan Helga Margrét Marzellíusardóttir.

## Tenglar

* Síðu kórsins á Facebook
* Upplýsingasíða kórsins á vef Samtakanna '78
Lithvolf

**Lithvolf** er glóandi gashjúpur milli ljóshvolfs (yfirborðs) sólar og sólkórónu. Orðið er einnig haft um samsvarandi hjúp annarra stjarna.
Skáli

**Skáli** getur átt við um allstórt skýli, lítið hús, skemmu eða kofa, s.s. ferðamannaskála, fjallskála og svefnskála. Einnig bráðabirgðahús, s.s. herskála.
Þá getur það átt við um eldaskála, elstu gerð torfbæja á Íslandi, en er líka heiti á húsi í íslenska gangabænum.  Í skálum gangabæjanna var ekki eldstæði en í þeim var sofið þar til baðstofan tók við því hlutverki.

## Tengt efni
* Landnámsbær

## Heimildir
* http://snara.is/8/s8.aspx?action=search&sw=sk%C3%A1li
Rúandíska

**Rúandíska** (*Ikinyarwanda*) er bantúmál talað af 15 milljónum í Rúanda, Búrúndí, Kongó, Úganda og Tansaníu. Það er ritað með latínuletri og er stærsta bantúmálið. Í nafnhætti hefjast allar sagnir á gu, ku eða kw þegar eftir kemur sérhljóði. Nafnháttsforskeytið er síðan fjarlægt og annað sett í staðinn í öðrum háttum.
Langhús

**Langhús** er notað um hverskyns stórar aflangar byggingar. Það er notað jafnt um híbýli manna sem um önnur hús og þekkist t.d. sem nafn á fjárhúsum á Íslandi.

Langhús er notað í sértækari merkingu um þá húsagerð sem var ráðandi í Norður-Evrópu frá bronsöld og fram á miðaldir. Langhús er stundum notað í enn þrengri merkingu til að gera greinarmun á þeim húsum sem höfðu fjós undir sama þaki og hinum sem höfðu það ekki og eru þau síðarnefndu þá fremur kölluð skáli eða eldaskáli.

Landnámsbær er stundum notað í sömu merkingu og eldaskáli um elstu gerð mannabústaða á Íslandi. Enginn skáli hefur þó verið rannsakaður sem óyggjandi er að byggður sé af landnámsmanni og gerðin tíðkaðist á Íslandi alla víkingaöld.
Hljóðgap

**Hljóðgap** (fræðiheiti: *hiatus*) er orð í hljóðfræði sem haft er um þegar tvö sérhljóð mynda framburðartóm í orði, samanber til dæmis í orðinu herstöðv**aa**ndstæðingar. Hljóðgap í íslensku getur líka myndast ef sérhljóði mætir -h + sérhljóða, samanber Mikl**aho**lt. Einnig er talað um hljóðgap í braglínu ef endasérhljóð orðs er hið sama og upphafssérhljóð næsta orðs á eftir. Það getur truflað hrynjanda í bundnu ljóði og er þá orðinn hrynbrjótur.
Benedikt Pálsson

**Benedikt Pálsson** (um 1608 – 1664) var íslenskur bartskeri, Hólaráðsmaður og klausturhaldari. Hann var sonur Páls Guðbrandssonar sýslumanns á Þingeyrum og konu hans Sigríðar Björnsdóttur og var Guðbrandur Þorláksson Hólabiskup afi hans.

Benedikt fór til Hamborgar 1628 og lærði þar til bartskera en í því fólst á þeim tíma bæði rakaraiðn og sáralækningar. Þegar hann var á leið heim til Íslands með þýsku skipi árið 1633 réðust sjóræningjar frá Barbaríinu á skipið og hertóku það. Benedikt var fluttur til Algeirsborgar og seldur í ánauð og í erfiljóði eftir hann segir að hann hafi verið galeiðuþræll á Miðjarðarhafi. Þegar Íslendingar sem herteknir höfðu verið í Tyrkjaráninu voru keyptir lausir árið 1636 var Benedikt í þeim hópi og komst því heim eftir þriggja ára vist í Barbaríinu.

Hann varð ráðsmaður Hólastóls við heimkomuna en Þorlákur Skúlason frændi hans var þá biskup. Því starfi gegndi hann til 1638. Árið 1639 varð hann klausturhaldari á Möðruvöllum og hélt því til æviloka. Jón Espólín segir að hann hafi verið góðlyndis- og listamaður.

Fyrri kona Benedikts var Hólmfríður Einarsdóttir, sem var dóttir Einars Hakonarsonar sýslumanns á Ási í Holtum og Ragnheiðar konu hans, dóttur Magnúsar prúða. Þau voru þremenningar og þurftu konungsleyfi til að giftast. Hún dó 1645 og voru þau barnlaus. Benedikt giftist árið 1649 Sigríði Magnúsdóttur stórráðu, sem var dóttir Magnúsar Jónssonar lögréttumanns og skálds á Sjávarborg. Hún var sögð allra kvenna fríðust en afar ráðrík og skapmikil og jafnvel talin fjölkunnug. Segir Espólín að hún hafi verið Benedikt ill og flýtt fyrir dauða hans. Hún giftist svo Jóni Eggertssyni frá Ökrum, eftirmanni Benedikts.

Á meðal barna þeirra Benedikts og Sigríðar var Magnús Benediktsson bóndi á Hólum í Eyjafirði, sem Espólín segir hafa verið nafnkunnugt illmenni, enda var hann dæmdur til Brimarhólmsvistar eftir langan málarekstur fyrir hrottalegt morð á þungaðri barnsmóður sinni. Sonur hans var Nikulás Magnússon sýslumaður.
 
## Heimildir
*
Vala Flosadóttir

**Vala Flosadóttir** (f. í Reykjavík 16. febrúar 1978) er íslensk frjálsíþróttakona og keppti í stangarstökki. Árið 2000 varð hún í þriðja sæti á Ólympíuleikunum í Sydney með stökki upp á 4,50 metra, sem jafnframt er persónulegt met.

Árið 1998 setti Vala tvívegis heimsmet í stangarstökki innanhúss og hún setti einnig fimm unglingaheimsmet á árunum 1995–1997. Hún varð Evrópumeistari í stangarstökki innanhúss 1996, en það var í fyrsta skipti sem keppt var í stangarstökki kvenna á stórmóti, og hafnaði í þriðja sæti á Evrópumeistaramótinu árið 1998. Hún vann Evrópumeistaramót 22 ára og yngri 1999 og varð önnur á evrópska unglingameistaramótinu 1997.

Vala hætti keppni árið 2005. Hún var tekin inn í heiðurshöll ÍSÍ árið 2012.

## Heimildir
* 
* 
* 
* 
* 
*
Ásgeir Þór Davíðsson

**Ásgeir Þór Davíðsson**, oftast kallaður **Geiri á Goldfinger** (f. 25. janúar 1950, d. 19. apríl 2012)  var íslenskur athafnamaður sem þekktastur er fyrir að hafa rekið skemmtistaðinn *[[Goldfinger (skemmtistaður)|Goldfinger]]* í Kópavogi. *Goldfinger* var fyrrum nektardansstaður en eftir að nektardans var bannaður á Íslandi 2010 var staðnum breytt í veitingastað.
Ásgeir lést kvöld 19 apríl 2012 úr hjartaáfalli á heimili sínu.

Ásgeir Þór rak áður skemmtistaðinn *Maxim's* í Hafnarstræti í Reykjavík.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Vefsíða Goldfinger
* Stúlkum Geira á Goldfinger vísað úr Hörpu fyrir óspektir 
* Sýknaðar af bótakröfu Geira á Goldfinger
* Greiða Geira á Goldfinger 800 þúsund í skaðabætur
* Geiri í Goldfinger, Gunnar og Geir Jón – Óborganlegt afmælismyndband
* Yfirlögregluþjónn um súlukóng: „Aðalgæinn í götunni“ 
* Ásgeir Þór Davíðsson látinn
Aeroflot

**Aeroflot** (rússneska: *Аэрофлот*) er rússneskt flugfélag og stærsta flugfélag Rússlands. Höfuðstöðvar flugfélagsins eru staddar á alþjóðlega flugvellinum í Sheremetjevo og þaðan er flogið til 97 borga í 48 löndum. Aeroflot er eitt elsta flugfélag í heimi en það var stofnað árið 1923. Aeroflot var þjóðarflugfélag Sovétríkjanna og var á þeim tíma stærsta flugfélag í heimi. Við upplausn Sovétríkjanna hefur Aeroflot breyst úr ríkisreknu fyrirtæki í hálfeinkavætt flugfélag sem er meðal þeirra arðbærustu í heimi. Rússneska ríkisstjórnin á 51 % af fyrirtækinu frá og með 2011.
Fjármálalæsi

**Fjármálalæsi** er getan til að fjalla um peninga og meðferð þeirra án vandræða, skilja helstu atriði eigin fjármála og hvernig er hægt að hafa áhrif á þau. 

## Fjármálalæsi á Íslandi
Árið 2009 var Íslendingum gefið 4,3 í einkunn í fjármálalæsi. Viðskiptaráðherra Íslands skipaði nefnd þann 13. ágúst 2008 til að kanna stöðu fjármálalæsis á Íslandi og niðurstaða hennar var:

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Stofnun um fjármálalæsi''
* ''Fjármálalæsi fyrir framhaldsskóla''
Alþjóðlegi flugvöllurinn í Sheremetjevo

**Alþjóðlegi flugvöllurinn í Sheremetjevo** (*Международный аэропорт Шереметьево*) eða **Sheremetjevo** er flugvöllur í Moskvu í Rússlandi.
Varanleg gagnaskipan

**Varanleg gagnagrind** eða **varanleg gagnaskipan** er gagnagrind sem heldur utan um fyrri útgáfur af sjálfri sér. 

## Tilvísanir


## Tengt efni
* Fallaforritun
Kuml

**Kuml** er orð notað yfir gröf þess er jarðaður var að heiðnum sið. Helsta einkenni kumla er haugfé. Haugfé er það sem lagt var í gröfina með þeim sem jarðaður var. Haugfé gat verið áhöld, skart, vopn, hestar og hundar og svo framvegis. Á Íslandi hafa kuml fundist á meira en 160 stöðum en heildarfjöldi kumla sem fundist hafa eru fleiri en 320. Engar íslenskar ritaðar heimildir eru til um heiðna greftrunarsiði frá þeim tíma er heiðni var við lýði. Því eru fornleifafræðilegar rannsóknir á kumlum einu heimildirnar sem hægt er að styðjast við. Kuml eru oft fleiri en eitt á sama stað og kallast þá sá staður kumlateigur. Flest kuml eru frá tímum fyrstu byggðar á Íslandi þegar heiðni var enn við lýði og þar til heiðinn siður lagðist af með kristnum sið. Kristján Eldjárn var einn helsti brautryðjandi á sviði kumlarannsókna á Íslandi. Hann stundaði vettvangsrannsóknir á kumlum um árabil og varði doktorsritgerð sína frá Háskóla Íslands *Kuml og haugfé* árið 1956. Það rit var umfangsmesta fræðirit á sviði kumlarannsókna sem komið hafði út á Íslandi. 

## Haugfé
Haugfé er það sem lagt var í gröfina með þeim sem jarðaður var. Haugfé gat verið áhöld eins og met, brýni, eldtinnur, klömbur, önglar, járnkrókar, mannbroddar, sigðar og fleira. Skart gat til dæmis verið hringar, hnappar, nælur, sölvistölur og fleira. Helstu gerðir vopna voru axir, spjót, sverð og hnífar. Hnífar geta þó talist til áhalda. Hestar voru stundum heigðir með eða án reiðtygis. Það kom einnig fyrir að hundar voru heigðir. Stundum finnst lítið eða ekkert haugfé í kumlum þar sem mörg kuml hafa verið rænd fyrr á tímum eða þar sem litlar leifar kumlsins eru eftir til dæmis vegna uppblásturs, landbrots eða framkvæmda. 

## Kumlateigur
Kuml eru oft fleiri en eitt á sama stað og kallast sá staður þá kumlateigur. Á Íslandi hafa kuml fundist á meira en 160 stöðum en heildar fjöldi kumla sem fundist hafa eru fleiri en 320 talsins. „Um þriðjungur fundarstaða eru grafreitir með fleiri en einu kumli“. Flest kuml sem fundist hafa á Íslandi hafa fundist við uppblástur, landbrot eða við hverslags framkvæmdir sem rjúfa jörð. 

## Kristján Eldjárn
Árið 1956 lauk Kristján Eldjárn doktorsprófi frá Háskóla Íslands með doktorsritgerðinni *[[Kuml og haugfé]]*. Í ritgerðinni notar hann orðið kuml yfir „legstað heiðins manns yfirleitt hvort sem nokkur haugur einkennir hann eða ekki“.  Orðið „kuml“ hafði lítið verið notað frá því í öndverðu er það var notað yfir hauga, bautasteina, minnisvarða og allar sjánlegar leifar legstaðar ofanjarðar. Eftir að ritið *Kuml og haugfé* kom út var orðið kuml almennt meira notað. Í endurskoðaðri útgáfu af bókinni *Kuml og haugfé* sem kom út árið 2000 í ritstjórn Adolfs Friðrikssonar var safnað saman öllum kumlfundum sem vitað var að hefðu fundist á Íslandi til ársins 1999. Bókin er því umfangsmesta rit sem komið hefur út um kuml hérlendis og þótt víðar væri leitað.

## Tilvísanir
Jelena Berkova

**Jelena Sergejevna Berkova** (f. 1. apríl 1985 í Murmansk) er rússnesk klámmyndleikkona og söngkona.
Anne Brontë

**Anne Brontë** (borði fram /ˈbrɒnti/); (17. janúar 1820 – 28. maí 1849) var enskur skáldsagnahöfundur og ljóðskáld. Hún fæddist í Thornton næri Scarborough í Yorkshire. Frægasta verk hennar er *The Tenant of Wildfell Hall* sem kom fyrst út 1848 sem er klassískt verk enskra bókmennta. Hún var yngst Brontë-systra. Hún notaðist við höfundarnafnið **Acton Bell**. 

## Skáldsögur
* *[[Agnes Grey]]*, kom út 1847
* *[[The Tenant of Wildfell Hall]]*, kom út 1848

## Tengt efni
* Brontë-systur
* Charlotte Brontë
* Emily Brontë
Yorkshire

**Yorkshire** (stundum kallað **Jórvíkurskíri**) er gömul sýsla á Norðaustur-Englandi og er stærst svokallaðra „hefðbundu sýslna“. Flatarmál sýslunnar er 15.000 km² en þar búa yfir fimm milljónir manns. Hún skiptist í þrjú svæði, sem hétu *ridings* (af fornnorræna orðinu *þriðingr*, „þriðjungur“ eða „hreppur“) á ensku, það er að segja West, North og East Riding. Meginhuti svæðisins sem tilheyrði heðfbundnu sýslunni Yorkshire er nú á svæðinu Yorkshire og Humber, sem er einn af níu embættislegum landshlutum á Englandi. Sýslan sjálf skiptist nú í þrjár smærri sýslur sem bera heiti gömlu hreppanna: Austur-Yorkshire, Norður-Yorkshire og Vestur-Yorkshire.

Tákn sýslunnar er hvíta rósin sem tilheyrir York-ættinni. Í sýslunni er haldið upp á *Yorkshire Day*, staðbundinn hátíðardag sem er haldinn 1. ágúst, þar sem allir borgarstjórar og bæjarstjórar koma saman og fagna deginum. Fagnaðurinn felur í sér nokkra staðbundna siði sem eru ekki til annarsstaðar á Englandi, eins og til dæmis Long Sword Dance (*Langsverðadansinn*).

Mállýskan sem töluð er í Yorkshire er stundum kölluð „þykk“ en þetta orð er líka notað sem gælunafn á fólki frá sýslunni. Löngum hafa skandinavísk áhrif sett svip sinn á sýsluna og tungumálið sem er notað þar.

## Heimild
*
Refhvörf

**Refhvörf** eru stílbragð sem snýr að því þegar orðum gagnstæðrar merkingar er skotið saman, bæði í bundu máli og óbundnu. Það er til dæmis talað um refhvörf í bundnu máli þegar **svartur** rímar við **bjartur**. En annars — og auðvitað einnig í bundnu máli — eru refhvörf það þegar sagt er: *heitur snjór* eða *vinnuglaður letingi*. 

## Tilvísanir
Skor

**Skor** er eyðibýli við Breiðafjörð, undir Stálfjalli austan við Rauðasand. Þar var búið fram á 18. öld og var þar einn afskekktasti bær landsins. Næsti bær við Skor var Sjöundá á Rauðasandi.

Stálfjall er víðast sæbratt og skriðurunnið og þar er óvíða undirlendi nema dálítil ræma í Skor, þar sem gengur fram lítið nes og þar er grösugt. Skorarviti, sem reistur var árið 1953, er þar á nesinu. Fjallshlíðin inn að Siglunesi kallast Skorarhlíðar og var þar torfarin leið og hættuleg. Í Skor var eini lendingarstaðurinn á langri strandlengju, og voru því stundaðir þaðan útróðrar frá nágrannabæjunum og stundum siglt þaðan yfir Breiðafjörð. 

Þekktust er Skor líklega fyrir það að þaðan lagði Eggert Ólafsson lögmaður af stað í hinstu för sína, eins og Matthías Jochumsson orti um:

:Þrútið var loft og þungur sjór,
:þokudrungað vor.
:Það var hann Eggert Ólafsson,
:hann ýtti frá kaldri Skor. 

## Heimildir
*
Skorarhlíðar

**Skorarhlíðar** eru brattar, klettóttar og skriðurunnar suðurhlíðar Stálfjalls, sem er austan við Rauðasand, en austan þeirra taka Sigluneshlíðar við. Um hlíðarnar var áður torfær og hættuleg gönguleið milli Rauðasands og Barðastrandar og er ýmist gengið í snarbröttum hlíðum eða stórgrýti í fjörunni, yfir tuttugu kílómetra leið. Hættulegasti hluti leiðarinnar kallast Geirlaugarskriður, snarbrattar fram á brún hengiflugs.

Í Stálvík austast í Skorarhlíðum er gömul surtarbrandsnáma, Stálfjallsnáma, og voru þar unnin brúnkol á árunum 1915-1917. Þar unnu um 50 manns þegar mest var en vinnslan borgaði sig ekki, enda aðstæður mjög erfiðar.

## Heimildir
*
Stálfjallsnáma

**Stálfjallsnáma** er gömul surtarbrandsnáma í Stálfjalli á Barðaströnd og var stundaður þar námugröftur á árunum 1916-1918 en aðstæður voru mjög erfiðar og kolin misjöfn og var vinnslunni því hætt.

Náman er í Stálvík austan undir Skorarhlíðum. Þar eru mikil surtarbrandslög og þegar eldsneytisskortur var mikill á árum fyrri heimsstyrjaldar var ákveðið að hefja vinnslu í Stálfjalli til að afla kola. Farið var af stað með nokkrum stórhug þótt aðstæður væru afar erfiðar. Staðurinn er mjög afskekktur og vart hægt að komast þangað landveg nema eftir einstigi um hamra og skriður og ekki nokkur leið að leggja þangað veg, en fjaran er stórgrýtt og brimasöm og ekki hægt að lenda þar bátum nema við bestu aðstæður. Þó voru reist þar tvö íveruhús fyrir námamenn og unnið á vöktum við námagröftinn um tíma og voru þarna um 40 manns þegar mest var. Byrjað var á tilraunagrefti sumarið 1915 og sumarið eftir voru grafin þrenn tilraunagöng, gufuvél keypt til að knýja bora og járnbrautarteinar lagðir í námagöngunum, sem alls urðu fimm og allt upp í 80 metra löng.

Margir munu hafa látið sig dreyma stóra drauma um námavinnslu í Stálfjalli þótt enginn viti í raun hve mikinn surtarbrand er þar að finna. Meðal annars litu Danir hýru auga til kolanna í Stálfjalli því mikill eldsneytisskortur var í Danmörku á styrjaldarárunum. Eiginlegur námagröftur komst þó varla af stað og lítið af kolunum sem unnið var komst á markað, enda reyndist vinnslan mun erfiðari og kostnaðarsamari en ráð hafði verið fyrir gert og gæði kolanna voru heldur ekki jafnmikil og búist var við. Varð námafélagið brátt gjaldþrota og vinnslan lagðist þá af og húsin voru seld til niðurrifs. Enn má þó sjá námagöngin þótt sum þeirra séu hálfhrunin eða lokuð.

Í grein um ferð í Barðastrandasýslu árið 1916 kemur fram að húsið á Saurbæ á Rauðasandi er hitað upp með kolum úr Stálfjalli og er því lýst svona: “Þar sá jeg kolin úr Stálfjallshlíðunum. Sögðu konur mjer að þau hefðu gert ofninn eldrauðann að utan, og lifði í þeim eldur alla nóttina og fram á dag. Sögðu þær að þau væru betri en besti mór þar, og er hann þó víða góður þar; 8 þumla þykt væri besta kolalagið, en mikið rusl fylgdi oft með kolum þessum.”

## Tenglar

* Stálfjallsnáma - Þáttur úr Landanum á Ríkissjónvarpinu

## Heimildir
* 
* 
* Ferð um Barðastrandasýslu 1916,Lögrétta, 39. tölublað (23.08.1916), Blaðsíða 144
Stálfjall

**Stálfjall** er fjall (650 m.y.s.) við norðanverðan Breiðafjörð, á milli Barðastrandar og Rauðasands. Það er bratt, klettótt og skriðurunnið í sjó fram og víðast lítið sem ekkert undirlendi. Suðurhlíðar þess kallast Skorarhlíðar Rauðasandsmegin og Sigluneshlíðar Barðastrandarmegin og var þar áður gönguleið milli byggðanna, erfið og hættuleg.

Mikil surtarbrandslög eru í Stálfjalli og þar var kolanáma, Stálfjallsnáma, á árum heimsstyrjaldarinnar fyrri.
Antonio Gramsci

**Antonio Gramsci** (22. janúar 1891 – 27. apríl 1937) var ítalskur stjórnmálamaður, rithöfundur og heimspekingur. Hann var meðal stofnenda Kommúnistaflokks Ítalíu. 

## Ævi
Eftir nám við Tórínóháskóla varð hann blaðamaður og stofnaði ásamt Palmiro Togliatti árið 1919 blaðið *[[L'Ordine Nuovo]]* sem var hallt undir bolsévisma. Hópurinn í kringum blaðið átti þátt í stofnun kommúnistaflokksins 1921 og Gramsci sat í miðstjórn flokksins frá upphafi.

9. nóvember 1926 var hann handtekinn af stjórn ítalska fasistaflokksins á grundvelli neyðarlaga þrátt fyrir að hann nyti þinghelgi. Honum var haldið í ýmsum fangelsum næstu átta árin og heilsu hans hrakaði mikið á meðan. 1934 var hann látinn laus á skilorði og gat þá sjálfur leitað sér lækninga. Hann lést á rómversku sjúkrahúsi árið 1937. 

## Kenningar
Ritum Gramscis má skipta í þrjá flokka: blaðagreinar sem hann skrifaði sem blaðamaður og ritstjóri ýmissa sósíalískra og kommúnískra málgagna, bréf sem hann sendi meðan á fangavist stóð, og um þrjátíu handskrifaðar stílabækur sem hann færði í fangavistinni. Það er einkum í stílabókunum sem hann setur fram þekktustu kenningar sínar um menningarlegt forræði (hegemóníu) og hlutverk menntamanna.

## Tenglar
Tagskiptur lambda-reikningur

**Tagskiptur [[lambda-reikningur]]** er tagskipt formhyggja sem notar lambda-táknið (\lambda) til að tákna nafnlaus föll svipað og ótagskipti lambda-reikningurinn. Tagskiptir lambdareikningar eru undirstaða margra fallaforritunarmála eins og ML og Haskell.

## Tegundir tagskiptra lambda-reikninga
* Simply typed lambda calculus (þýðingu vantar)
* System F

## Tilvísanir
Písa

**Pisa** er borg í Toskanahéraði á Ítalíu og er höfuðstaður Pisa-sýslu. Borgin stendur við mynni árinnar Arno þar sem hún rennur í Miðjarðarhafið. Íbúar borgarinnar eru um 88.627 (31. desember 2013). Pisa er þekktust fyrir Skakka turninn, klukkuturn dómkirkju borgarinnar. Þar er einnig Háskólinn í Pisa, en saga hans nær aftur á 12. öld.

Pisa var áður mikilvæg hafnarborg og helsta verslunarhöfn Toskanahéraðs en á 15. og 16. öld hafði árframburður fyllt höfnina svo mikið að hafskip gátu ekki lagst þar að lengur og Livorno tók við hlutverki Pisa sem hafnarborgar. Þetta hafði mikil áhrif á framþróun og íbúatala Pisa hefur staðið meira og minna í stað frá því á miðöldum.

Ekkert er vitað með vissu um uppruna heitisins Písa, helstu tilgátur eru að heitið merki árós enda borgin við ósa Arno-árinnar, og hinsvegar að heitið sé leitt af gríska heitinu πῖσος pîsos, sem merkir «svæði með áveituvatni».

## Heimildir
*
Monumento dei Quattro Mori

**Monumento dei Quattro Mori** (fjórir Márar) er minnisvarðinn sem er eitt helsta kennileiti Livorno-borgar á Ítalíu og stendur á torgi við gömlu Medici-höfnina. Minnisvarðinn var reistur til að minnast sigra Ferdínands 1. stórhertoga á sjóræningjum við strönd Barbarísins og síðar stórum flota Tyrkja. 

Efri hluti minnisvarðans, marmarastytta af Ferdínand 1., var unnin á árunum 1595-1599 í Carrara af Giovanni Bandini og var flutt til Livorno sjóleiðina árið 1601. Neðri hluta minnisvarðans sem er bronsstyttur af fjórum Márum, var bætt við á árunum 1623–1626. Myndhöggvarinn Pietro Tacca notaði tvo þræla sem fyrirmyndir og sagt er að eftir fyrirsætustörf sín í nokkra mánuði hafi þeir fengið frelsi. Bronsstytturnar þykja sýna einstaklega vel líkamsbyggingu mannsins.

Ólafur Egilsson sá þetta minnismerki í för sinni til Livorno árið 1627 og lýsir því í Reisubók Ólafs Egilssonar.

## Heimildir
* Livorno now 
* Tourism and tourist places in Livorno
Kákasísk tungumál

40 tungumál eða þar um bil teljast til þessa málaflokks. Þeim er skipt í þrjár greinar: abkas-adigísk mál í norðvesturhluta Kákasuss, nakó-dagistan mál í norðaustri og kartvelsk eða suðurkákasísk mál. Til suðurmálanna telst georgíska, ríkismál í Georgíu og það kákasíska mál sem sér á flesta mælendur eða 4,5 milljónir. Til suðurflokksins teljast enn fremur málin san, með 400 þúsund mælendur, og svan með aðeins 20 þúsund mælendur.

Til norðvesturmálanna telst kabardíska (350 þús.), adigei (250 þús.) og abkasíska (100 þús.).

Nakó-dagistan málunum er skipt í sitt hvorn flokkin, dagistan mál og nakó mál. Til dagistan mála teljast avaríska (400 þús.), lessgíska (350 þús.), dargva (230 þús.), lakí (80 þús.) og tabasaríska (50 þús.). Til nakó-flokksins teljast téténíska (800 þús.) og ingúss (150 þús.).
Tímavillti prófessorinn

**Tímavillti prófessorinn** (franska: *L'Horloger de la comète*) er 36. Svals og Vals-bókin og fjórða bók þeirra Tome og Janry. Hún kom út á frönsku árið 1986 og á íslensku síðar sama ár.

## Söguþráður
Sveppagreifinn heldur í ferðalag og fær Sval og Val til að gæta heimilis síns. Furðulegt farartæki lendir á garðflötinni og út stígur maður sem er nauðalíkur greifanum, hann kynnir sig þó sem *Árelíus*, frænda hans úr framtíðinni. Segist hann hafa farið í tímaferðalag fyrir tilstilli halastjörnu á himninum. Í fylgd Árelíusar er fjólubláa furðskepnan *Nebbi prumpdýr*.

Árelíus, segist ætla að halda til *[[Palombía|Palombíu]]* til að bjarga ýmsum lífverum sem horfið hafa vegna mengunar eða ágangs manna og flytja þær til framtíðar. Svalur og Valur eru vel kunnugir í Palombíu og bjóðast til að slást í för með honum.

Fyrir slysni sendir Árelíus þá alla til Palombíu, en um leið aftur til miðrar sextándu aldar. Þeir lenda í útistöðum við óvinveitta frumbyggja og eru handsamaðir af portúgalska landstjóranum. franskur njósnari hjálpar þeim að flýja í kapp við tímann, enda virkar tímavélin aðeins á meðan halastjarnan er nærri Jörðu.

Vélin eyðileggst og félagarnir óttast að vera fastir í fortíðinni. Koma þá aðvífandi torkennilegir menn úr enn fjarlægari framtíð, frá stofnun sem hefur það hlutverk að fylgjast með tímaferðalögum. Þeir koma Árelíusi, Sval og Val aftur til síns tíma, en vara þá við að enginn muni leggja trúnað á sögu þeirra. Þegar heim er komið kemur Sveppagreifinn með ungan frænda sinn, Árelíus að nafni. Lýkur sögunni á að augu stráksins opnast fyrir eðli tímans.

## Fróðleiksmolar
* Bókin kom út á íslensku fyrir jólin 1986 en útgáfuár hennar er ranglega skráð 1985.
* Sagan birtist í teiknimyndablaðinu *Sval* veturinn 1984-85. Halastjarna Halleys var væntanleg til jarðar árið 1986 og var hún augljós fyrirmynd halastjörnunnar í sögunni, þótt það væri ekki sagt berum orðum. Umferðartími Halleys-stjörnunnar er þó 76 ár, en halastjarna Árelíusar 67 ár.
* Bókin *[[Upprisa Z]]* er sjálfstætt framhald *Tímavillta prófessorsins*.

## Íslensk útgáfa
Bókin kom út á vegum Bókaútgáfunnar Iðunnar árið 1986 í íslenskri þýðingu Bjarna Fr. Karlssonar. Hún er númer 21 í íslensku ritröðinni.

## Heimildir

*
* De Blieck Jr., Augie „Spirou and Fantasio v14: “The Clockmaker and the Comet”“, *Pipelinecomics*, 26. október 2021.
Ferdínand 1. de' Medici

**Ferdínand 1. de' Medici** (30. júlí 1549 – 3. febrúar 1609) var stórhertogi Toskana frá 1587 til dauðadags. Hann var fimmti sonur Cosimo 1. de' Medici og Elinóru di Toledo og tók við stórhertogadæminu af bróður sínum, Frans 1.

Ferdínand var gerður að kardinála fjórtán ára að aldri þótt hann tæki aldrei prestsvígslu og hélt hann því embætti eftir að hann varð stórhertogi og þar til hann giftist Kristínu af Lorraine 1589. Sem kardínáli dvaldist hann langdvölum í Róm, lét reisa Villa Medici þar og safnaði sér fjölda listaverka sem hann flutti til Flórens.

Hann var að mörgu leyti andstæða bróður síns og fyrirrennara, stýrði ríki sínu mildilega, bætti réttarkerfið og var umhugað um velferð þegnanna. Á valdatíma hans rétti Toskana við og öðlaðist aftur það sjálfstæði sem hertogadæmið hafði glatað á valdaskeiði Frans stórhertoga. Ferdínand efldi viðskipti og jók auð sinn gífurlega gegnum Medici-bankaveldið, sem hafði útibú í öllum helstu borgum Evrópu. Hann var umburðarlyndur gagnvart gyðingum og trúvillingum og Livorno varð griðastaður fyrir gyðinga sem gerðir höfðu verið brottrækir frá Spáni 1492 og einnig aðra ofsótta útlendinga.

Hann reyndi að losa Toskana undan áhrifavaldi Spánverja og eftir að Hinrik 3. Frakkakonungur var myrtur 1589 studdi hann Hinrik 4. í baráttu hans gegn Kaþólska bandalaginu, lánaði honum fé og hvatti hann til að taka kaþólska trú, sem Hinrik gerði svo og kvæntist bróðurdóttur Ferdínands, Maríu de' Medici.

Ferdínand styrkti sjóher Toskana og vann hann sigra á sjóræningjum við strönd Barbarísins 1607 og aftur á stærri flota Tyrkja ári síðar. Til að minnast þeirra sigra var reistur mikill minnisvarði í Livorno, Monumento dei Quattro Mori. 

Á meðal barna Ferdínands og Kristínar stórhertogaynju voru Cosimo 2., sem tók við stórhertogadæminu eftir föður sinn, og Kládía, sem giftist Leópold 5., erkihertoga af Austurríki.

## Heimild
*
Nokia 3310

**Nokia 3310** er GSM farsími sem framleiddur var af finnska farsímaframleiðandanum Nokia. Síminn kom á markaðinn árið 2000 og seldist mjög vel, yfir 120 milljónir eintök voru seld samtals. Nokkrar útgáfur 3310 voru seldar: **Nokia 3315**, **3320**, **3330**, **3350**, **3360**, **3390** og **3395**.

## Hönnun
3310-síminn er smár en þungur (133 g) með 88 × 48 svarthvítum skjá. Það er líka til léttari tegund sem vegur 115 g en sú tegund hefur ekki svo marga eiginleika. Síminn er ávalur en ferkantaður kassi sem er oft hafður í lófanum og tökkunum er stýrt með þumalfingri. Blái takkinn er aðaltakkinn og notaður til að velja valkosti en „C“ takkinn er notaður til að fara til baka eða framkalla aðgerð. Svo eru „upp“ og „niður“ takkar sem notaðir eru til að fara upp og niður í valmyndum. Slökkt er á símanum með stífum takka sem er að finna ofan á honum.

## Eiginleikar
3310-síminn er vel þekktur fyrir eiginleika sína. Meðal þeirra eru reiknivél, skeiðklukka og áminningarforrit. Honum fylgja fjórir leikir: *[[Snake II]]*, *Pairs II*, *[[Space Impact]]* og *[[Bantumi]]*. Hann var vinsæll fyrir smáskilaboð þar sem hann gerði notendum kleift að senda skilaboð sem voru þrisvar sinnum lengri en venjuleg smáskilaboð eða 459 stafir. Hann var líka með möguleika að flokka smáskilaboð eftir sendara í samtölum. Með honum er líka hægt að hringja í einhvern með að segja nafn hans.

## Sérsníðing
Hægt er að sérsníða Nokia 3310-símann með umskiptanlegum hlífum og þúsundir hlífa hafa verið framleiddar af mörgum fyrirtækjum. Hann er með 35 hringitónum innbyggðum og hægt er að bæta við allt að sjö hringitónum í viðbót. Það er annaðhvort hægt að sækja þá í tölvu eða búa þá til í símanum með forriti. Það er hægt að breyta uppsetningu símans hratt með því að vista stillingar í svökölluðu „prófílum“. Til dæmis er hægt að slökkva á öllum hljóðum með að skipta um prófíl. Það er hægt að nota mynd sem móttekin var í smáskilaboðum sem skjámynd. Síminn getur líka verið stilltur þannig að áminning birtist á skjánum þegar kveikt er á honum.

## Heimild

*
Þangdoppa

**Þangdoppa** (fræðiheiti: *Littorina obtusata*) er sæsnigill af fjörudoppuætt. 

## Útbreiðsla
Þangdoppu má finna víðast þar sem þang vex við strendur Norður-Atlantshafs. Útbreidd í Evrópu, frá Noregi, Eystrasalti og Norðursjó, til suðurstrandar Spánar. Á austurströnd Norður-Ameríku lifir hún við strendur Nýfundnalands og allt suður til New Jersey í Bandaríkjunum. Við Ísland er Þangdoppa mjög algengur sæsnigill við suður-og vesturstöndina, eins hér og þar við norðvestur-og norðurland en sjaldgæfari við austurland.

Þangdoppa lifir á 0 til 6 metra dýpi, þó hefur stöku dýr fundist allt niður á 110 metra dýpi. Þangdoppa heldur sig að mestu leiti í miðri fjörunni eða neðst í henni. Í hnullunga og þangfjörum og þar sem þang er mikið og er aðallega á klóþangi, bóluþangi og sagþangi.

## Skelin (kuðungurinn)
 Þangdoppa verður stærst um 14,8 mm á breidd og 12,5 mm á hæð. Kuðungurinn er mjög traustur, einlitur, en litaafbrigði mörg, ólífugrænn, skærgulur, rauður, appelsínugulur, grágrænn, jafnvel röndóttur, þótt oftast sé hann dökkgrár eða brúnn. Algengast er að í sólríkum fjörum sé kuðungurinn ljósari á lit en dekkri í þeim skuggsælli. 

Hyrnan á kuðungnum er afar stutt og ekki strýtumynduð. Vindingar 5 til 6, kúptir og er grunnvindingurinn mjög stór eða oftast um 90% af hæð kuðungsins og munnurinn dropalaga og mjög víður og er skelin greinilega þykkari við munnopið en annars staðar. Lokan er hringlaga og brún á lit. Efri vindingar kuðungsins ná lítið eða ekkert upp fyrir neðsta vindinginn. Yfirborðið slétt með nær engum snigilrákum en kuðungurinn getur þó verið með dálitlum afbrigðum í lögun.

## Almennt
Þangdoppa lifir á örsmáum þörungum sem eru á þangi, sem hún skrapar af með skráptungu sem er alsett hörðum tönnum. Sjaldnast nær hún þó að éta þangið sjálft nema mjög ungar plöntur.

Hún verpir eggjum sem hún kemur fyrir í litlum gagnsæjum slímpúðum sem hún festir við þangið. Eggin klekjast út á fjórum til fimm vikum og þegar ungarnir skríða úr eggjunum eru þeir eins í útliti og foreldrarnir, aðeins minni.

Klettadoppa sem einnig lifir í fjörum, getur líkst þangdoppu fljótt á litið og þeim því stundum ruglað saman. Hún þekkist þó frá þangdoppunni á því að vindingarnir enda í trjónu. Klettadoppan lifir ofar í fjörunni en þangdoppan, oftast ofan við þangið.

Þangdoppa, sem og klettadoppa, eru mikilvæg fæða margra strandfugla eins og Stelks, Tildru og Sendlings.

## Tilvísanir

## Heimildir
*
Sturla (aðgreining)

**Sturla** getur átt við:
* **[[Sturla]]**, íslenskt karlmannsnafn. 
* Sturla í Hvammi, Hvamm-Sturla, ættfaðir Sturlunganna
* Sturla Böðvarsson, fyrrverandi samgönguráðherra 
* Sturla Sighvatsson, íslenskur höfðingi á 13. öld
* Sturla Þórðarson, íslenskur lögsögumaður, lögmaður, sagnaritari og skáld
* Sturla, meðaltal á Genúa.
* Daniel Sturla, erkibiskup í Montevídeó
* Eduardo Sturla, Argentínu íþróttamaður 
* Salvador Sturla, Dóminíska leikari
Fanginn í styttunni

**Fanginn í styttunni** (franska: *Le Prisonnier du Bouddha*) er 14. Svals og Vals-bókin og teiknuð af listamanninum Franquin, en Greg er skráður höfundur. Hún kom út á frönsku árið 1960, en sagan birtist fyrst í teiknimyndablaðinu *Sval* 1958-59.

## Söguþráður
Svalur og Valur heimsækja Sveppagreifann sem hegðar sér undarlega. Í ljós kemur að hjá honum dvelst sovéskur vísindamaður, *Ínofskéff*, sem fundið hefur upp undratækið *Göggu* sem getur m.a. látið hluti svífa, jurtir spretta ógnarhratt og breytt veðrinu. Þeir óttast að tækið geti reynst stórhættulegt falli það í hendur herja stórveldanna.

Óttinn reynist ekki ástæðulaus. Sovéskir leyniþjónustumenn reyna sitt besta til að stela tækinu, án árangurs. Fram kemur þá að vinur Ínofskéffs, Bandaríkjamaðurinn *Longplaying* sé fangi Kínverja. Félagarnir halda þegar í austurveg til að frelsa hann áður en kínverski herinn nær að þvinga fram leyndarmál tækisins.

Svalur og Valur komast með erfiðismunum inn fyrir kínversku landamærin og að risavöxnu Búdda-líkneskjunum þar sem Longplaying er haldið föngnum. Á leiðinni kemur Gormdýrið þeim til bjargar á hættustund. Þeir frelsa vísindamanninn og saman sleppa þeir naumlega undan Kínverjunum. Sögunni lýkur á að Ínofskéff sendir nýafhjúpaða styttu af borgarstjóra Sveppaborgar á braut um Jörðu.

## Fróðleiksmolar
* Sovétríkin sendu fyrsta gervihnöttinn, Spútnik 1, á braut um Jörðu árið 1957 og eru afdrif borgarstjórastyttunnar vísun í þann atburð.
* Franquin hafði Mogao-hellana í Dunhuang-héraði í Kína sem fyrirmynd að Búddahofs-fangelsinu í sögunni.
* Listamaðurinn *Greg* er skráður handritshöfundur bókarinnar. Hann starfaði með mörgum helstu teiknimyndasagnahöfundum síns tíma og samdi m.a. handritið af Tinna-bókinni *Hákarlavatninu*.
* Söguþráður *Fangans í styttunni* er stef sem margoft hefur verið endurtekið í sögunum um Sval og Val: snjall en hjartahreinn vísindamaður þróar snjalla uppfinningu sem gæti reynst háskaleg í höndum illra manna.

## Íslensk útgáfa
Bókin kom út á vegum Bókaútgáfunnar Iðunnar árið 1981 í íslenskri þýðingu Jóns Gunnarssonar. Hún er númer tólf í íslensku ritröðinni.
Jarðýta

**Jarðýta** er beltavél (traktor á beltum) með ýtublaði, stórri málmplötu til að ýta á undan sér miklu magni af jarðvegi, sandi og öðru efni sem þarf að ryðja í burtu. Aftan á vélinni er oft riftönn (ripper) til að tæta upp þétt efni. Jarðýtur eru til í fjölmörgum gerðum og stærðum.
Davis-bikarinn

**Davis-bikarinn** er heimsmeistaramót karlalandsliða í tennis sem er haldið árlega. Keppnin er haldin af Alþjóðatennisambandinu og er útsláttarkeppni. Sambærilegt tennismót kvennalandsliða er Fed-bikarinn.

## Uppbygging
Landslið keppa í þremur svæðiskeppnum (Ameríka, Asía/Eyjaálfa og Evrópa/Afríka). Landslið eru dregin í riðla eftir styrkleikalista sem er gefinn út af Alþjóðatennisambandinu. Gull og silfurhafar síðasta móts eru alltaf í efstu styrkleikasætunum.

Landslið í A-riðli keppa á svæðismóti. Sigurvegarar fyrstu umferðar spila umspilunarleik við taplið A-riðilsins. Þau landslið sem sigra umspilunarleikinn spila í Heimsmeistarariðlinum að ári liðnu, en þau lið sem tapa keppa áfram í A-riðli á næsta ári.

Umspilunarleikir eru spilaðir í A- og B-riðlum, þar sem tapliðin fara niður um riðil. Lið í C- og D-riðli spila sín á milli í deild þar sem stigagjöfin ræður hvaða lið fer upp um deild og hvaða lið fer niður um deild.

### Riðlakerfið (2010)

## Heimild
*
Úfmæli

**Úfmæli** (einnig nefnt bakmæli, kverkmæli, gormæli eða **að skrolla**) heitir það þegar sveifluhljóð (það er að segja r-hljóð) er framleitt ekki með tungubroddinum heldur með úfnum. Úfmæli tíðkast í mörgum tungumálum, til dæmis frönsku. Franskt -r er táknað með exi í IPA alþjóðlega hljóðritunarstafrófinu.

Í raun má tala um þrjú hljóð í þessu sambandi, hið dæmigerða kokmælta -r eins og algengast er í dönsku, einskonar ræskingar eða hrækingar err eins og algengt er í frönsku sem ennfremur myndast við kokið og loks hið úfmælta sveifluhljóð sem torveldast af öllu er að reiða fram og myndast í hálsinum.
Í Þýskalandi er að kalla má allt landið bakmælt nema þá helst í bæjaralandi suð-austast þar sem frammæli er i meirihluta og þá hringlandi. Ennfremur eru þýskumælandi fólk í Rúmeníu, Úngverjalandi, Rússlandi, Georgíu og öðrum löndum sem þjóðverjar hafa búið í sem minnihluti um aldir líklegri til að vera frammæltir.
Sömuleiðis er franska í fyrrum nýlendum í Afríku gjarnan frammælt svo og í haitíska blendingsmálinu.
Í suður Evrópu er bakmæli algengast á Ítalíu. Á meðan skörp skil eru í Noregi og Svíþjóð sunnan til í landinu milli bakmælis og frammælis þar sem á tiltölulega stuttum stað fer frá að vera að mestu eða öllu bakmælt til frammælt finnst bakmæli sem verulegur minnihluti gegnum alla Ítalíu þar með talið Sikiley.

Á meðan bakmæli er litið jaðra við málhefti á Íslandi og börn sem þannig hafa talað hafa verið send til talmeinafræðings er fremur litið á það sem fínt á Ítalíu.
Úfur

**Úfur** er aftasti hluti mjúka gómsins, auðþekkjanlegur á því að vera það sem dinglar aftast í munni. Klofinn úfur er vægt tilfelli af gómklofa.

## Heimildir
*
Bikarkeppni karla í körfuknattleik

**VÍS Bikarinn** er **Bikarkeppni KKÍ í karlaflokki** í íslenskum körfuknattleik sem haldið hefur verið árlega frá 1965. Keppnin er með útsláttarfyrirkomulagi og hefur úrslitaleikurinn frá upphafi farið fram í Laugardalshöllinni.

## Sagan
Bikarkeppni KKÍ var fyrst haldin sumarið 1965. Mótið var ætlað liðum sem ekki tóku þátt í 1. deild Íslandsmótsins í körfuknattleik, einkum liðum af landsbyggðinni sem ekki treystu sér til að taka þátt í deildarkeppni að vetrarlagi og varaliðum 1. deildarfélaganna.

Árið 1970 var mótið endurvakið með þátttöku meistaraflokksliða allra félaga. Þetta fyrsta ár var mótið þó einnig haldið að sumarlagi, með þátttöku fjölda landsbyggðarliða og vakti takmarkaða athygli. Árin 1971-73 fór keppnin fram að haustlagi. Bikarkeppnin var enn leikin sem hálfgert hraðmót, sem fram fór á fáeinum dögum. Bikarkeppnin var færð fram vormisserið árið 1974 og mótið látið teygjast yfir lengra tímabil. Fór vegur keppninnar vaxandi upp frá því.

## Sigurvegarar

## Bikarmeistaratitlar

*Sjá [[Listi yfir titla í íslenskum íþróttum|lista yfir titla í íslenskum íþróttum]]*

## Tilvísanir
Prins Póló

**Prins Póló** er súkkulaði frá Póllandi sem notið hefur vinsælda hjá íslenskum neytendum um áratugaskeið. Það er selt undir heitinu *Prince Polo* í Póllandi og víða annars staðar, en hefur verið selt undir heitinu *Siesta*  í Tékklandi, Slóvakíu og Ungverjalandi.

## Saga
Sælgætistegundin var kynnt til sögunnar árið 1955 af fyrirtækinu Olza í Cieszyn í sunnanverðu Póllandi. Það varð þegar vinsælt meðal heimamanna og varð snemma útflutningsvara til grannþjóðanna þar sem það hefur haft góða markaðshlutdeild til þessa dags.

Sama ár og varan kom á markað gerðu Íslendingar og Pólverjar vöruskiptasamning, þar sem Pólverjar keyptu fiskafurðir en í staðinn var nauðsynlegt að finna pólskar neysluvörur sem Íslendingum féllu í geð. Heildsala Ásbjörns Ólafssonar tryggði sér umboðið fyrir Prins Póló og snúið var á strangar innflutningsreglur á erlendu sælgæti með því að skilgreina vöruna sem kex.

Þegar best lét átu Íslendingar að meðaltali eitt kíló af Prins Póló á mann á ársgrundvelli, en á árinu 2014 stóð talan í hálfu kílói.

Prins Póló hefur stundum verið notað sem eins konar tákn um verslunar- og menningartengsl Íslands og Póllands. Árið 2026 gaf pólski forsætisráðherrann Donald Tusk íslenska forsætisráðherranum Kristrúnu Frostadóttur Prins Pólo-stykki sem vináttuvott eftir sameiginlegan fjölmiðlafund þeirra í Póllandi. 

## Prins Póló í dægurmenningu
* Hljómsveitin Sumargleðin sendi frá sér lagið Prins Póló, um mann sem étur sælgætið í óhóflegu mæli
* Prins Póló var listmannsnafn Svavars Péturs Eysteinssonar
* Í *[[Kristnihald undir Jökli (bók)|Kristnihaldi undir jökli]]* lýsir Halldór Laxness Prins Pólói á háðulegan hátt og kallar það vikur sem stökkt hefur verið ofan í súkkulaði.

## Heimildir
Hammarby IF

**Hammarby IF** er sænskt knattspyrnulið sem staðsett er í Johanneshov, sunnan við Södermalm í Stokkhólmi. Í Svíþjóð er oft átt við liðið sem **Bajen**, sem er stytting á enskum framburði nafns liðsins. Árið 1915 tók Hammarby í fyrsta skipti þátt í Sænsku úrvalsdeildinni. Eftir að hafa byrjað vel á fyrstu árunum eftir 1920 fór liðið niður um deildir og gekk illa. Það var ekki fyrr enn árið 1954 sem félagið komst aftur upp í úrvalsdeildina.

Síðan þá hefur Hammarby spilað í úrvalsdeildinni eða komist upp í Allsvenskan öll sumur að fjórum árum undanteknum. Hammarby lék í úrvalsdeildinni allt frá árinu 1998 til ársins 2009. Þegar félagið féll aftur niður í Superettan. 2001 tókst Hammarby IF að vinna úrvalsdeildina í sitt fyrsta og eina skipti.  

Gunnar Þór Gunnarsson, Pétur Hafliði Marteinsson, Heiðar Geir Júlíusson, Arnór Smárason, Birkir Már Sævarsson og Ögmundur Kristinsson hafa spilað með liðinu.  Nú er Viðar Örn Kjartansson með því.

1. janúar árið 2002 varð Hammarby IF 51% í eigu fyrirtækisins Hammarby IF Fotbollförening og 49% í eigu bandaríska hluthafans Anschutz Entertainment Group. Liðið deilir heimavelli með Djurgårdens IF sem teljast erkifjendur þeirra.

## Tilvísanir
Pólsk matargerð

**Pólsk matargerð** (pólska: *kuchnia polska*) á við mat og eldunaraðferðir sem eiga uppruna sinn í Póllandi. Pólsk matargerð hefur þróast í gegnum tíma vegna breytilegra aðstæðna í landinu. Pólskar eldunarhefðir eru svipaðar öðrum sem er að finna annarsstaðar í Mið-Evrópu og Austur-Evrópu og jafnvel í Frakklandi og á Ítalíu. Áhersla er lögð á kjöti, sérstaklega svínakjöti, nautkjöti og kjúklingi (mismunandi eftir svæðum), og vetrargrænmeti svo sem káli, og kryddum. Ýmiss konar núðlur, eins og *[[kluski]]*, er líka að finna í mörgum réttum, auk kornplantna eins og *[[kasza]]*. Pólsk matargerð er almennt vegleg og mikið af eggjum og rjóma er notað. Hefðbundnu réttirnir krefjast mikils undirbúnings. Margir Pólverjar eyða miklum tíma í að undirbúa og borða hátíðarréttina sína, sérstaklega um jólin og páska, þá getur tekið nokkra daga til að búa til alla réttina.

Samkvæmt hefð er aðalmáltíð dagsins borin fram um kl. 14 eða seinna og samanstendur af þremur réttum. Forrétturinn er oftast súpa eins og *[[rosół]]* (kjötsúpa) eða tómatsúpa, eða á hátíðum *[[rauðrófusúpa|barszcz]]* (rauðrófusúpa) eða *[[żurek]]* (rúgsúpa). Ef borðað er á veitingarstað fylgir oft lystaukandi eins og síld (borin fram í rjóma, olíu eða ediki). Aðrir lystaukendur sem bornir eru fram eru margs konar þurrkað eða reykt kjöt, grænmeti og fiskhlaup. Aðalrétturin er yfirleitt með eins konar ristuðu kjöti eða kotlet schabowy (svínakótelettu í brauðmolum). Grænmeti á borð við *surówka* (salat með rifnum gulrótum, hnúðsellerí og rauðrófum í sítrónusafa og sykri) og *kapusta kiszona* (súrkál) eru stundum borin fram með aðalréttinum. Aðalréttinum fylgja oft soðnar kartöflur eða *kasza*. Eftirréttir eru oft bornir fram en meðal þeirra eru makowiec (baka með birkifræjum) og drożdżówka (gerkaka). Dæmi um aðra pólska rétti eru chłodnik (köld súpa með rauðrófum eða ávöxtum sem borðuð er á heitum dögum), golonka (svínaskanki ristaður með grænmeti), kołduny (soðkökur með kjöti), zrazy (fylltar nautkjötssneiðar), salceson (svínasulta) og flaki (vömb).

Helstu réttir pólskrar matargerðar eru bigos (súpa með nautkjöti), kiełbasa (steiktar pyslur), kotlet schabowy (svínakóteletta í brauðmolum), gołąbki (fyllt kálblöð), pierogi (soðkökur) og zrazy (fyllt og upprúllað kjöthakk).

## Heimildir

*
Súrrealismi

**Súrrealismi** (úr frönsku *surréalisme* „óraunveruleiki“) er listahreyfing sem á uppruna sinn í Frakklandi á þriðja áratugnum. Súrrealismi leysti dadaisma af hólmi eftir fyrri heimsstyrjöldina og byggist á hugmyndinni að listin væri þá of bundin hefðum. Innblástur til listaverka var fenginn frá meðal annars draumum og dulvitundinni. Í súrrealískum málverkum er oft stillt saman hlutum sem virðast vera óskyldir. Nokkrir helstu súrrealistarnir voru Salvador Dalí, Max Ernst og Joan Miró. Súrrealismi er þó ekki bundinn myndlist, til dæmis hefur íslenski höfundurinn Halldór Laxness verið kallaður súrrealisti.

## Heimildir