open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wendy Ashby

**Wendy Ashby** (1950-2015) var breskur málfræðingur og meðþróunaraðili hins alþjóðlega hjálparmáls glosa, sem hún þróaði í samstarfi við Ron Clark. Hún er þekkt fyrir framlag sitt til einfölduðra, menningarlega hlutlausra samskiptakerfa og viðleitni sína til að kynna glosa sem menntunar- og alþjóðlegt miðil.

## Vinna við Glosa
Vinnsla Ashby við Glosa hófst á áttunda áratugnum þegar hún og Ron Clark endurlífguðu og stækkuðu Interglossa, einfaldaða málfræði sem breski vísindamaðurinn Lancelot Hogben lagði fyrst til á fimmta áratugnum. Glosa var hannað sem rökrétt, orðaforðabundið tungumál með lágmarks málfræði og hljóðfræðilegri reglufestu, sem dró að miklu leyti úr klassískum grískum og latneskum rótum - sérstaklega þeim sem eru algengar í vísindalegum og læknisfræðilegum hugtökum.

Ashby lék lykilhlutverk í að móta uppbyggingu tungumálsins og var meðhöfundur að röð grundvallartexta. Athyglisvert er að hún var meðhöfundur að:
* Ashby, Wendy & Clark, Ronald: *Glosa 6000: 6000 Greek and Latin words and roots which occur in the Euro-languages and international scientific terminology.* London: 1983 (48 p.)
* Ashby, Wendy & Clark, Ronald: *Glosa 1000.* Richmond: Glosa, 1984
* Ashby, Wendy & Clark, Ronald: *Basic dictionary of the international language Glosa.* Richmond [Surrey]: Glosa, 1987 (44 p.)
* Ashby, Wendy: *18 steps to fluency in Euro-Glosa.* Glosa, 1989 (2nde edition) 
* Ashby, Wendy & Clark, Ronald: *Introducing Euro-Glosa.* Richmond: Glosa, 1990 (36 p.)

Framlag hennar beindist að aðgengi og auðveldri notkun, með það að markmiði að skapa brúarmál sem hægt væri að taka upp um allan heim án tungumálahlutdrægni.

## Listrænt samstarf: ''Qo Akti?''
Auk málvísindalegrar vinnu sinnar tók Wendy Ashby þátt í fjölgreinaverkefni með þýsku listakonunni Mathilde ter Heijne og lagði sitt af mörkum við myndina *Qo Akti?*. Þessi tilraunakennda kvikmynd, sem er hluti af víðtækari rannsókn á femínískum helgisiðum og tungumáli, innihélt Glosa-þýðingu á handritinu, sem fléttaði tungumálið inn í hugmyndafræðilegt ramma listaverksins.

Þátttaka Ashby kynnti Glosa ekki aðeins inn í samtímalist heldur sýndi einnig fram á aðlögunarhæfni tungumálsins í tjáningarfullum og táknrænum samhengjum. Verkefnið var sýnt sem hluti af víðtækari verkum ter Heijne um helgisiði, femínisma og samvinnu.

## Tilvísanir
Robert Borden

**Sir Robert Laird Borden** (26. júní 1854 – 10. júní 1937
) var kanadískur lögmaður og stjórnmálamaður sem var áttundi forsætisráðherra Kanada frá 1911 til 1920. Hann er fyrst og fremst þekktur fyrir að leiða Kanada á tíma fyrri heimsstyrjaldarinnar.

Borden var síðasti forsætisráðherra Kanada sem fæddur var fyrir stofnun kanadíska fylkjasambandsins og síðasti forsætisráðherrann til að þiggja riddaranafnbót, sem hann gerði árið 1914.

## Æviágrip
Borden fæddist í Grand-Pré í Nova Scotia árið 1854. Hann vann um skeið sem skólakennari og síðan sem aðstoðarmaður á lögmannsstofu í Halifax. Hann hlaut lögmannsréttindi árið 1878 og varð brátt einn kunnasti málafærslumaður í Nova Scotia. Borden var kjörinn á neðri deild kanadíska þingsins fyrir Íhaldsflokkinn árið 1896. Hann tók við af Charles Tupper sem leiðtogi flokksins árið 1901 en flokkurinn tapaði þingkosningum árin 1904 og 1908 fyrir Frjálslynda flokknum undir forystu Wilfrids Laurier forsætisráðherra. Borden leiddi Íhaldsflokkinn hins vegar til sigurs í þingkosningum árið 1911 með því að gagnrýna fyrirhugaðan fríverslunarsamning Frjálslynda flokksins við Bandaríkin, sem Borden sagði að myndi grafa undan sjálfstæði Kanada og veikja samband landsins við Bretland.

Fyrstu árin eftir að Borden varð forsætisráðherra lagði hann áherslu á að efla samskiptin við Bretland. Fyrri heimsstyrjöldin braust út innan við þremur árum eftir valdatöku hans. Til að styðja hernað Breta stofnaði stjórn Bordens kanadíska leiðangursherinn (Canadian Expeditionary Force) og setti stríðslög sem juku valdheimildir stjórnarinnar. Stjórn Bordens fjármagnaði þessar aðgerðir með því að gefa út stríðsskuldabréf, hækka tolla og leggja nýja skatta, meðal annars tekjuskatt. Árið 1917 innleiddi stjórn Bordens herkvaðningu til að ráða bót á manneklu í kanadíska hernum. Herkvaðningin varð mjög umdeild meðal frönskumælandi Kanadamanna og leiddi til uppþota í Québec árin 1917–18.

Árið 1917 gekk Borden í bandalag við klofningshóp úr Frjálslynda flokknum sem studdi herkvaðninguna og myndaði með honum Sambandssinnaflokkinn, sem vann afgerandi sigur í þingkosningum það ár. Eftir stríðið reyndi Borden að auka sjálfræði Kanada og annarra sjálfstjórnarnýlenda Breta á friðarráðstefnunni í París, meðal annars með því að gera Kanada að sjálfstæðum aðila að Versalasamningnum. Þannig varð Kanada eitt af stofnríkjum Þjóðabandalagsins.

Innanlands sá stjórn Bordens um viðbragðsaðgerðir við sprengingunni miklu í Halifax árið 1917, innleiddi kosningarétt kvenna í alríkiskosningum, þjóðnýtti járnbrautir Kanada með stofnun ríkisrekna lestarfélagsins Canadian National Railway og sendi riddaraliðslögreglu til að bæla niður allsherjarverkfallið í Winnipeg 1919.

Borden sagði af sér vegna hrakandi heilsu árið 1920 og hætti í stjórnmálum. Hann var rektor Drottningarháskólans í Kingston frá 1924 til 1930 og forseti tveggja fjármálastofnana, kanadíska Barclays-bankans og Crown Life-tryggingafélagsins, frá 1928 til dauðadags árið 1937.

## Tilvísanir
Búfé

**Búfé** eða **kvikfénaður** eru húsdýr sem eru alin í landbúnaði til að gefa af sér fjölbreyttar dýraafurðir, eins og kjöt, ull, skinn, egg og mjólk. Dæmi um búfé eru kýr, svín og kindur. Ræktun búfjár er kölluð kvikfjárrækt og hefur verið stunduð frá því menn tóku að stunda landbúnað í stað veiða og söfnunar.
Mótmælin í Íran 2025–2026

**Mótmæli í Íran** hófust 28. desember 2025 gegn klerkastjórn landsins. Mótmælin hófust vegna efnahagskreppu í landinu en hafa í auknum mæli beinst gegn einræðiskenndum stjórnarháttum Íslamska lýðveldisins Írans. Mótmælin eru talin þau fjölmennustu í Íran síðan í írönsku byltingunni árið 1979. Talið er að tugþúsundir fólks hafi verið drepnar í gagnaðgerðum stjórnvalda við mótmælunum.

## Yfirlit
Fjöldamótmæli brutust út í mörgum borgum Írans undir lok desembermánaðar árið 2025 vegna kreppuástands í efnahagslífi landsins. Íranska ríalið hafði þá fallið í sögulegt lágmark gagnvart bandaríkjadal og seðlabankastjóri Írans hafði sagt af sér embætti í kjölfarið. Margir verslunareigendur héldu verslunum sínum lokuðum til að mótmæla slæmum lífskjörum í landinu og fjöldi námsmanna gekk jafnframt til liðs við mótmælahreyfingarnar.

Í upphafi er talið að Masoud Pezeshkian, forseti Írans, hafi skipað innanríkisráðuneytinu að eiga í samskiptum við mótmælendurna og koma til móts við áhyggjur þeirra. Pezeshkian og Ali Khamenei, æðstiklerkur Írans, eru fyrst um sinn taldir hafa gefið skipanir um að fara ekki í hart gegn friðsömum mótmælendum. Tíðni átaka milli mótmælenda og öryggissveita jókst engu að síður eftir áramótin 2025–26. Þann 8. janúar höfðu mótmæli brotist út í að minnsta kosti 111 borgum og bæjum í öllum héruðum landsins. Að minnsta kosti 34 mótmælendur og fjórir meðlimir í öryggissveitum höfðu verið drepnir og rúmlega 2.200 mótmælendur höfðu verið handteknir. Frá 8. janúar var lokað fyrir internetaðgang í Íran. Bæði íranski herinn og íranski byltingarvörðurinn höfðu þá verið staðnir að því að hefja skothríðir á mótmælendafylkingar og að fyrirskipa aftökur á mörg hundruð mótmælendum.

Reza Pahlavi, sonur síðasta keisara Írans, sem býr í útlegð í Bandaríkjunum, gegndi stóru hlutverki í að hvetja landsmenn til mótmæla gegn klerkastjórninni. Donald Trump Bandaríkjaforseti hótaði írönskum stjórnvöldum hefndaraðgerðum vegna ofbeldisaðgerða þeirra gegn mótmælendunum og tilkynnti refsitolla gegn viðskiptalöndum Írans.

Í kringum 16. janúar var minni þungi í mótmælunum og er þá talið að írönsk stjórnvöld hafi beitt ofbeldi til að berja þau niður. Talið er að írönsk stjórnvöld hafi drepið þúsundir eða tugþúsundir manns til að halda mótmælunum í skefjum. Mannréttindasamtökin Human Rights Activists News Agency (HRANA) höfðu staðfest 6.126 dauðsföll þann 27. janúar og höfðu 17.000 til viðbótar til rannsóknar. Læknar og heilbrigðisstarfsfólk í Íran töldu að alls hefðu rúmlega 30.000 manns verið drepnir.

Önnur bylgja mótmæla hófst í Íran 21. febrúar, þrátt fyrir bælingaraðgerðir stjórnvalda. Bandaríkin og Ísrael hófu árásir á Íran 28. febrúar þar sem Ali Khamenei var drepinn ásamt fleiri leiðtogum íslamska lýðveldisins.

## Tengt efni
* Mótmælin í Íran 2022
* Íransstríðið 2026

## Tilvísanir
Delcy Rodríguez

**Delcy Eloína Rodríguez Gómez** (f. 18. maí 1969) er venesúelsk stjórnmálakona, lögfræðingur og ríkiserindreki sem hefur verið settur forseti Venesúela síðan 3. janúar 2026, eftir að Bandaríkin gerðu árásir á landið og tóku Nicolás Maduro forseta til fanga. Rodríguez hafði verið varaforseti Venesúela frá 2018 en hún var svarin í embætti sem starfandi forseti landsins eftir að Maduro var numinn á brott.

Venesúelski herinn lýsti yfir stuðningi við Rodríguez eftir brottnám Maduro. Eftir að Maduro var rænt lét Rodríguez sleppa fjölda pólitískra fanga, þar á meðal erlendum ríkisborgurum, úr haldi. Almennt var litið á skrefið sem tilslökun gagnvart Bandaríkjunum. Eftir valdatöku Rodríguez sagðist Donald Trump Bandaríkjaforseti, sem fyrirskipaði brottnám Maduro, reiðubúinn að starfa með þeim meðlimum í stjórn hans sem eftir væru svo lengi sem þeir opnuðu aðgang bandarískra fjárfesta að olíubirgðum Venesúela.

Rodríguez hefur lýst yfir vilja til að eiga í samstarfi við Bandaríkjamenn en hefur einnig gagnrýnt fyrirskipanir Bandaríkjanna í orði kveðnu.

## Tilvísanir
Orrustan við Tsushima

**Orrustan við Tsushima** var lokasjóorrustan í stríði Rússlands og Japans. Hún fór fram 27.-28. maí 1905 í Tsushima-sundi, eystri hluta Kóreusunds. Orrustunni lauk með algjörum ósigri keisaralega rússneska flotans. Sjóorrustan er eina sjóorrustan milli tveggja flota nútímaorrustuskipa úr stáli sem hefur lokið með sigri annars aðila. Þetta var líka fyrsta sjóorrustan þar sem loftskeytasendingar léku lykilhlutverk. Breski herforinginn George Sydenham Clarke sagði að þessi orrusta hefði verið mesta og mikilvægasta sjóorrusta sögunnar frá orrustunni við Trafalgar. Í Japan er orrustan þekkt sem „sjóorrustan um Japanshaf“.

Orrustan stóð milli sameinaða japanska flotans undir stjórn Tōgō Heihachirō, og annarrar rússnesku Kyrrahafsflotadeildarinnar undir stjórn Zínovíj Rozhestvenskíj. Rússneski flotinn hafði siglt 18.000 sjómílur (33.000 km) í sjö mánuði frá Eystrasalti til Kyrrahafs. Rússar vonuðust til að ná höfn í Vladívostok, tryggja yfirráð á sjó og aðstoða keisaralega rússneska herinn í Mansjúríu. Rússneski flotinn var með mun fleiri orrustuskip, en var mun eldri og hæggengari en japanski flotinn. Japanar höfðu yfir að ráða þrefalt fleiri skipum í allt. Þeir komu auga á rússneska flotann snemma morguns 27. maí og orrustan hófst síðdegis. Rozhestvenskíj særðist og missti meðvitund í fyrstu átökunum, og áður en sólin settist hafði fjórum orrustuskipum verið sökkt. Um nóttina réðust japanskir tundurspillar og tundurskeytabátar á hin skipin, og um morguninn 28. maí gafst rússneski aðmírállinn Níkolaj Nebogatov upp.

Rússar misstu öll 11 orrustuskipin. Sjö þeirra var sökkt, en fjögur hertekin. Nokkur herskip sluppu; eitt beitiskip og tveir tundurspillar náðu Vladívostok, og tvö aukabeitiskip og eitt birgðaskip náðu að flýja til Madagaskar. Þrjú beitiskip voru sett í herkví af Bandaríkjunum í Maníla þar til stríðinu lauk. Átta aukabeitiskip og enn tundurspillir voru afvopnuð og haldið af Kína í Sjanghaí. Mannfall var mikið í liði Rússa. Yfir 5000 létu lífið og 6000 voru teknir höndum. Japanar misstu engin stór herskip og aðeins 117 menn.

Í orrustunni misstu Rússar nær öll þungvopnuð skip Eystrasaltsflotans og neyddust til að semja um frið. Friðarsamningarnir í Portsmouth voru undirritaðir í september 1905. Í Japan var litið á orrustuna sem einn af mestu sigrum í allri sögu Japans, og Tōgō var hylltur sem þjóðhetja. Flaggskip hans, *[[Mikasa (orrustuskip)|Mikasa]]*, er nú safnskip í höfninni í Yokosuka.

Orrustan hafði miklar pólitískar og menningarlegar afleiðingar um allan heim. Þetta var í fyrsta skipti sem eitt af Evrópuveldunum hafði beðið ósigur í nútímanum. Á Vesturlöndum átti hún þátt í að skapa ótta við „gulu hættuna“ og veikti hugmyndina um yfirburði hvíta mannsins. Mahatma Gandhi (Indlandi), Mustafa Kemal Atatürk (Tyrklandi), Sun Yat-sen (Kína) og Jawaharlal Nehru (Indlandi) voru meðal þeirra framtíðarleiðtoga Asíuríkja sem fögnuðu sigrinum yfir nýlenduveldinu. Með sigrinum varð Japan sjötta mesta sjóveldi heims meðan rússneski sjóherinn varð lítt sterkari en floti Austurríkis-Ungverjalands.

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
ZZ Top

**ZZ Top** er bandarísk rokkhljómveit sem stofnuð var í Houston, Texas, árið 1969. Sveitin samanstóð í 51 ár af Billy Gibbons (gítar, söngur), Frank Beard (trommur), Dusty Hill (bassi, söngur). Hill lést árið 2021 og tók gítartæknimaður sveitarinnar, Elwood Francis, við bassaleik. Ímynd sveitarinnar hefur verið sólgleraugu, langt skegg og hattar. 

Tónlist ZZ Top er lýst sem blúsrokk, harðrokk, boogie-rokk og suðurríkjarokk. Sveitin sló fyrst í gegn árið 1973 með þriðju plötu sinni *Tres Hombres* og er mest selda platan *Eliminator* (1983) þar sem meðlimirnir reyndu fyrir sér með rafrænni hljómi. 

Árið 2004 hlaut ZZ Top inngöngu í Frægðarhöll rokksins og voru leiddir inn af Keith Richards. 

## Breiðskífur
*ZZ Top's First Album (1971)
*Rio Grande Mud (1972)
*Tres Hombres (1973)
*Fandango! (1975)
*Tejas (1976)
*Degüello (1979)
*El Loco (1981)
*Eliminator (1983)
*Afterburner (1985)
*Recycler (1990)
*Antenna (1994)
*Rhythmeen (1996)
*XXX (1999)
*Mescalero (2003)
*La Futura (2012)

## Tilvísanir
Þú lifir aðeins tvisvar

***Þú lifir aðeins tvisvar*** (enska: *You Only Live Twice*) er bresk njósnamynd frá 1967 og fimmta James Bond-kvikmyndin sem Eon Productions framleiddu. Handritið var skrifað af Roald Dahl (sem var góður vinur Flemings) og byggðist aðeins lauslega á samnefndri skáldsögu Ian Fleming frá 1964. Þetta var fyrsta Bondmyndin sem Lewis Gilbert leikstýrði og sú fyrsta sem lét sögur Flemings lönd og leið. Aðeins nokkrar persónur og staðir úr bókinni voru höfð með, en sagan var allt önnur.

Sean Connery leikur aðalhlutverkið, breska leyniþjónustumanninn James Bond. Hann er sendur til Japans eftir að glæpasamtökin SPECTRE hefur rænt sovéskum og bandarískum mönnuðum geimförum á braut um jörðu með sérútbúnu geimfari. Risaveldin kenna hvert öðru um sem eykur hættu á kjarnorkustyrjöld á tímum kalda stríðsins. Eftir að hafa lent í átökum við fulltrúa SPECTRE hjá stórfyrirtækinu Osato Chemicals í Tókýó rekur Bond slóð samtakanna til fjarlægrar eldfjallaeyju. Þar mætir hann höfuðpaur SPECTRE, Ernst Stavro Blofeld (Donald Pleasence), í eigin persónu í fyrsta sinn. Fram kemur að tilraunir SPECTRE til að hefja stríð milli risaveldanna séu að undirlagi Asíuríkis, sem gefið er í skyn að sé Kína. Þyrlur eru áberandi í myndinni, þar á meðal þyrilvængja af gerðinni Wallis WA-116 Agile, og í lokaatriðinu berjast sérþjálfaðar ninjur frá japönsku leyniþjónustunni við útsendara SPECTRE. Toho Studios í Tókýó sáu um hluta framleiðslunnar í Japan. Titillagið var flutt af Nancy Sinatra.

Meðan á tökum stóð í Japan var tilkynnt að Connery myndi ekki snúa aftur sem Bond, en árið 1971 lék hann þó hlutverkið einu sinni enn fyrir Eon, í *[[Demantar svíkja aldrei]]*. Seinna lék hann svo í Warner Bros-myndinni *[[Segðu aldrei aftur aldrei]]* 1983. *Þú lifir aðeins tvisvar* fékk jákvæða dóma og halaði inn 111 milljón dala tekjur af kvikmyndahúsum. Samt var þetta fyrsta Bondmyndin sem þénaði minna en fyrri mynd. Þetta stafaði meðal annars af ofgnótt njósnamynda og kaldastríðsmynda í kvikmyndahúsum. Þar á meðal var Bondmyndin *[[Casino Royale (kvikmynd frá 1967)|Casino Royale]]* frá Columbia Pictures með David Niven í aðalhlutverki. Á Íslandi kom bók Flemings út í íslenskri þýðingu árið 1966. Myndin var frumsýnd í Tónabíói í mars 1972.

## Tilvísanir
Van Halen

**Van Halen** var harðrokkshljómsveit sem stofnuð var í Kaliforníu árið 1972 af bræðrunum Eddie og Alex Van Halen sem voru af hollenskum uppruna. Van Halen átti miklum vinsældum að fagna á 9. áratugnum og komst smáskífan *Jump* (1984) á topplista. Deilur við söngvara sveitarinnar, David Lee Roth og Sammy Hagar settu sitt strik á hljómsveitina. 
Hljómsveitin hlaut inngöngu í Frægðarhöll rokksins árið 2007.
Gítarleikarinn Eddie Van Halen lést árið 2020 og hætti þá sveitin. 

## Breiðskífur
*Van Halen (1978)
*Van Halen II (1979)
*Women and Children First (1980)
*Fair Warning (1981)
*Diver Down (1982)
*1984 (1984)
*5150 (1986)
*OU812 (1988)
*For Unlawful Carnal Knowledge (1991)
*Balance (1995)
*Van Halen III (1998)
*A Different Kind of Truth (2012)

## Tilvísanir
Alexander Mackenzie

**Alexander Mackenzie** (28. janúar 1822 – 17. apríl 1892) var kanadískur múrari og stjórnmálamaður sem var annar forsætisráðherra Kanada frá 1873 til 1878.

Mackenzie fæddist í Logierait í Perthshire í Skotlandi. Hann hætti skólagöngu þegar hann var 13 ára gamall eftir að faðir hans lést til að hjálpa móður sinni að ná endum saman og hlaut þjálfun í múraraiðn. Mackenzie flutti til Kanadafylkis í Ameríku þegar hann var 19 ára og settist að þar sem síðar varð til fylkið Ontario. Hann efnaðist ágætlega sem steinmúrari og varð ritstjóri fréttablaðsins *Lambton Shield*, sem mælti með umbótum í stjórnkerfi Kanada. Mackenzie var kjörinn á löggjafarþing Kanadafylkis árið 1862 sem stuðningsmaður George Brown.

Árið 1867 var Mackenzie kjörinn á neðri deild hins nýstofnaða þings Kanada fyrir Frjálslynda flokkinn. Hann varð leiðtogi flokksins (og þar með stjórnarandstöðunnar) um miðbik ársins 1873 og tók nokkrum mánuðum síðar við af John A. Macdonald sem forsætisráðherra Kanada eftir að Macdonald sagði af sér í kjölfar hneykslismála. Mackenzie og Frjálslyndi flokkurinn unnu hreinan meirihluta þingsæta í þingkosningum Kanada árið 1874. Mackenzie varð vinsæll meðal almennings vegna fábrotins uppruna síns og stuðnings síns við lýðræðislega stjórnarhætti.

Sem forsætisráðherra hélt Mackenzie áfram verkefnum sem forveri hans hafði hafið til að þróa ríkisstofnanir Kanada. Ríkisstjórn hans stofnaði Hæstarétt Kanada og Hinn konunglega herskóla Kanada og stofnaði Keewatin-umdæmið til að auðvelda stjórnsýslu á nýjum landsvæðum í vesturhluta Kanada. Stjórninni miðaði hins vegar lítið áfram við byggingu fyrirhugaðrar járnbrautar yfir landið og hún átti erfitt með að bregðast við fjármálakreppunni 1873. Stjórn Mackenzie tapaði með afgerandi hætti í þingkosningum Kanada árið 1878 og Macdonald varð forsætisráðherra á ný. Mackenzie var áfram leiðtogi Frjálslynda flokksins næstu tvö árin og sat áfram á þingi þar til hann lést úr heilablóðfalli árið 1892.

## Heimildir
* 
* 

## Tilvísanir
Mackenzie Bowell

**Sir Mackenzie Bowell** (27. desember 1823 – 10. desember 1917) var fimmti forsætisráðherra Kanada frá 1894 til 1896.

Bowell fæddist í Rickinghall í Suffolk á Englandi. Hann flutti ásamt fjölskyldu sinni til Belleville í Efri Kanada árið 1832. Þegar Bowell var táningur hlaut hann starfsþjálfun í prentsmiðju bæjarfréttablaðsins *Belleville Intelligencier* og varð fimmtán árum síðar eigandi þess. Bowell var bæði Frímúrari og meðlimur í Óraníureglunni og var stórmeistari Óraníureglunnar í Bresku Norður-Ameríku árin 1870–1878.

Eftir stofnun kanadíska fylkjasambandsins árið 1867 var Bowell kjörinn á neðri deild kanadíska þingsins fyrir Íhaldsflokkinn. Hann hlaut sæti í ríkisstjórn Kanada árið 1878 og sat í ráðuneytum þriggja forsætisráðherra: Johns A. Macdonald, Johns Abbott og Johns Thompson. Hann var á þessum tíma tollamálaráðherra (1878–1892), varnarmálaráðherra (1892) og verslunarmálaráðherra (1892–1894). Bowell sat samfellt á neðri deild þingsins í 25 ár, þar á meðal í fimm ár í stjórnarandstöðu á áttunda áratugnum. Árið 1892 var Bowell skipaður í sæti á öldungadeild þingsins. Hann varð þingflokksleiðtogi ríkisstjórnarinnar á öldungadeildinni næsta ár.

Í desember 1894 lést Thompson forsætisráðherra óvænt í embætti. Jarlinn af Aberdeen, landstjóri Kanada, skipaði Bowell forsætisráðherra í hans stað þar sem hann var hæst setti ráðherra stjórnarinnar. Helsta vandamálið í stjórnartíð Bowell snerist um skólalög í Manitoba. Harðar deilur voru um hvort kanadíska ríkið ætti áfram að reka sérstaka skóla fyrir frönskumælandi kaþólska nemendur eða hvort leggja ætti þá niður þar sem frönskumælandi Kanadamenn voru ekki lengur í meirihluta í Manitoba. Tilraunir Bowell til að miðla málum í deilunni styggðu meðlimi í ríkisstjórn hans, sem neyddu hann árið 1896 til að segja af sér svo Charles Tupper gæti tekið við sem forsætisráðherra. Bowell sat áfram á öldungadeild kanadíska þingsins þar til hann lést árið 1917, þá 93 ára gamall. Hann varð aldrei aftur ráðherra en sat samfellt á þingi í 50 ár. Bowell var grafinn í kirkjugarðinum í Belleville. 

## Tilvísanir
John Sparrow David Thompson

**Sir John Sparrow David Thompson** (10. nóvember 1845 – 12. desember 1894) var kanadískur stjórnmálamaður sem var fjórði forsætisráðherra Kanada, frá 1892 til dauðadags árið 1892. Hann var áður forsætisráðherra Nova Scotia árið 1882. Thompson var fyrsti kaþólski forsætisráðherra landsins.

## Æviágrip
John Sparrow David Thompson fæddist 10. nóvember 1845 í Halifax í Nova Scotia. Árið 1860 kvæntist hann Annie Affleck og eignaðist síðar með henni tvo syni og þrjár dætur, auk fjögurra annarra barna sem létust í barnæsku. Dóttir hans, Annie, lést eins árs gömul og yngsti sonur hans, David, varð aðeins tveggja ára. Tvö önnur börn hjónanna létust við fæðingu.

### Stjórnmálaferill
John Thompson var dómsmálaráðherra í fylkisstjórn Simons H. Holmes í Nova Scotia frá 1878 til 1882. Hann varð forsætisráðherra Nova Scotia til skamms tíma árið 1882 en ríkisstjórn hans tapaði þingkosningum í fylkinu sama ár. Eftir að hann hætti þingmannsstörfum í Nova Scotia var hann skipaður í hæstarétt fylkisins. Árið 1885 gerðist Thompson dómsmálaráðherra í alríkisstjórn Johns A. Macdonald forsætisráðherra og varð fljótt einn áhrifamesti ráðherra stjórnarinnar. Hann samdi meðal annars fyrstu almennu hegningarlög Kanada. Líklegt er að Lafði Aberdeen, eiginkona kanadíska landstjórans, hafi átt þátt í uppgangi Thompsons. Hún dáðist að Thompson og hafði oft skrifað um hann í greinum sínum um Kanada.

John Abbott, sem tók við af Macdonald sem forsætisráðherra, vildi eftirláta Thompson forsætisráðherrastólinn en honum var ráðið frá því að gera það þar sem fordómar gegn kaþólikkum voru útbreiddir meðal Kanadamanna, sem voru að meirihluta mótmælendatrúar. Thompson varð engu að síður forsætisráðherra þegar Abbott settist í helgan stein árið 1892.

#### Forsætisráðherra
John Thompson var aðeins forsætisráðherra Kanada í tvö ár. Á þeim tíma hlaut hann aðild að leyndarráði drottningarinnar í Kanada, drottningarráðinu og Orðu Heilags Mikaels og Heilags Georgs.

## Andlát
John Thompson lést skyndilega úr hjartaáfalli þann 21. desember 1894, aðeins 49 ára gamall. Hann var þá staddur í Windsor-kastala, þar sem Viktoría drottning hafði veitt honum aðild að leyndarráði sínu. Hann var sá síðari af tveimur forsætisráðherrum Kanada sem hafa látist í embætti (á eftir John A. Macdonald) og sá fyrsti af fjórum sem hafa látist utan Kanada (hinir voru Charles Tupper, Richard Bedford Bennett og Brian Mulroney).

Eftir útför Thompsons í Englandi, sem Viktoría drottning lét skipuleggja, var hann grafinn í kirkjugarði í Halifax í Nova Scotia.

## Heimildir
* 
*  The standard scholarly biography. 

## Tilvísanir
John Abbott

**Sir John Joseph Caldwell Abbott** (12. mars 1821 – 30. október 1893) var kanadískur lögfræðingur og stjórnmálamaður sem var þriðji forsætisráðherra Kanada frá 1891 til 1892. Hann var á þeim tíma leiðtogi Íhaldsflokksins.

Abbott fæddist þar sem nú er Saint-André-d'Argenteuil í Québec. Hann nam lögfræði við McGill-háskóla og varð einn kunnasti lögmaður í Montréal. Hann varð síðar lögfræðiprófessor við McGill-háskóla og hlaut þar doktorsgráðu í borgararétti. Abbott varð sér í lagi þekktur fyrir málsvörn sína í máli árásarinnar á St. Albans. Hópur hermanna Suðurríkjasambandsins hafði gert árás á St. Albans í Vermont frá kanadískri grundu en Abbott færði rök fyrir því að Kanada gæti ekki framselt þá til Bandaríkjamanna þar sem þeir hefðu verið hermenn fremur en glæpamenn og að framsal þeirra samræmdist ekki hlutleysi landsins í þrælastríðinu. 

Abbott var virkur í stjórnmálum frá unga aldri. Árið 1849 var hann meðal undirritaðra að svonefndri stefnuyfirlýsingu um innlimun Montréal, þar sem Bandaríkin voru hvött til að innlima Kanadafylki. Abbott sagðist síðar sjá eftir því að hafa undirritað yfirlýsinguna. Árið 1860 var hann kjörinn á löggjafarþing Kanadafylkis. Í aðdraganda stofnunar kanadíska fylkjasambandsins var Abbott kunnur málsvari réttinda enskumælandi Québec-búa.

Í þingkosningum Kanada árið 1867 var Abbott kjörinn á neðri deild hins nýstofnaða kanadíska þings fyrir Íhaldsflokkinn. Símskeyti sem lekið var frá skrifstofu Abbotts árið 1873 lék lykilhlutverk í Pacific-hneykslinu, sem leiddi til þess að fyrsta ríkisstjórn Johns A. Macdonald hrökklaðist frá völdum. Abbott var skipaður á öldungadeild kanadíska þingsins árið 1887 og varð þingflokksforingi stjórnarinnar á þingdeildinni. Hann varð forsætisráðherra í júní 1891 eftir að Macdonald lést í embætti. Hann var fyrsti forsætisráðherra Kanada sem fæddur var innanlands þar sem bæði Macdonald og Alexander Mackenzie höfðu verið fæddir í Skotlandi. Abbott var jafnframt fyrsti forsætisráðherrann sem átti sæti á öldungadeildinni fremur en neðri deild þingsins. Abbott var þá orðinn 70 ára gamall og gegndi forsætisráðherraembættinu aðeins til nóvember 1892 en settist þá í helgan stein vegna heilsuleysis. Hann lést næsta ár.

## Tilvísanir
Unrivaled (körfubolti)

**Unrivaled** er bandarísk atvinnumannadeild í 3-á-3 körfubolta kvenna. Deildin var stofnuð árið 2023 af Napheesa Collier og Breanna Stewart og hóf fyrst leik tveimur árum seinna. Tilgangur deildarinnar var að bjóða bandarískum körfuknattleikskonum tækifæri á að spila körfubolta í Bandaríkjunum á milli tímabila í WNBA.

Rose BC vann fyrsta titil deildarinnar þann 17. mars 2025.

## Tilvísanir
Í leyniþjónustu hennar hátignar

***Í leyniþjónustu hennar hátignar*** (enska: *On Her Majesty's Secret Service*) er bresk njósnamynd frá 1969 og sjötta myndin sem Eon Productions gerðu um leyniþjónustumanninn James Bond. Myndin er byggð á samnefndri skáldsögu eftir Ian Fleming frá 1963. Þar sem Sean Connery hafði ákveðið að hætta eftir *[[Þú lifir aðeins tvisvar]]* réði Eon fyrirsætuna George Lazenby í aðalhlutverkið. Meðan á tökum stóð tilkynnti Lazenby að hann hygðist aðeins leika hlutverkið í þetta eina skipti. Connery tók því aftur við hlutverkinu í næstu mynd, *[[Demantar svíkja aldrei]]*. 

Í myndinni kynnist Bond auðugri ungri konu, Tracy Vicenzo (Diana Rigg), sem er dóttir korsísks glæpaforingja, Marc-Ange Draco (Gabriele Ferzetti). Faðir hennar gefur Bond upplýsingar sem koma honum á slóð glæpaforingjans Blofelds (Telly Savalas). Bond fer til bækistöðvar Blofelds í Piz Gloria í Svissnesku Ölpunum í gervi ættfræðingsins sir Hilary Bray. Blofeld rekur þar meðferðarstofnun við ofnæmi fyrir ungar konur, en hefur í raun dáleitt þær til að dreifa smitandi bakteríum um allan heim sem „englar dauðans“. Blofeld sér brátt í gegnum gervi Bonds, en Bond sleppur á skíðum. Hann hittir Tracy í bænum Lauterbrunnen og hún hjálpar honum að flýja, en er sjálf tekin höndum. MI6 neitar að hjálpa Bond að ráðast gegn Blofeld vegna áhættunnar. Bond fær því Draco til að aðstoða sig við að ráðast á bækistöð Blofelds með þyrlusveit, frelsa Tracy, og finna upplýsingar um staðsetningu „engla dauðans“. Blofeld flýr í bobbsleða með Bond á hælunum. Myndinni lýkur með brúðkaupi Bonds og Tracy, en þegar þau aka burt í brúðkaupsferð nær Blofeld þeim og Tracy deyr í skothríðinni.

Þetta var fyrsta kvikmyndin sem Peter R. Hunt leikstýrði, en hann hafði áður verið klippari og aukaleikstjóri í fyrri Bondmyndum. Í samráði við Albert R. Broccoli og Harry Saltzman ákvað hann að gera raunsæja mynd, sleppa öllum njósnabúnaði og fylgja söguþræði bókarinnar. Myndin var tekin í Sviss, Portúgal og Englandi, frá október 1968 til maí 1969. Hún náði ekki að hala inn nærri jafn miklar tekjur og fyrri myndin í röðinni, en var samt með tekjuhæstu myndum ársins. Hún hlaut misjafna dóma, en álit á henni hefur vaxið með tímanum. Hún er nú talin ein af bestu Bondmyndunum, og sú sem fylgir sögu Flemings best eftir. Myndin brá út af hefðinni með ósungið þemalag í upphafi myndar, en sungið lokalag, „We have all the time in the world“, flutt af Louis Armstrong. Á Íslandi var myndin frumsýnd í Tónabíói í mars 1975.

## Tilvísanir
Thomas R. Marshall

**Thomas Riley Marshall** (14. mars 1854 – 1. júní 1925) var bandarískur stjórnmálamaður úr Demókrataflokknum. Hann var fylkisstjóri Indiana frá 1909 til 1913 og síðan varaforseti Bandaríkjanna frá 1913 til 1921 í forsetatíð Woodrows Wilson.

## Æviágrip
Thomas R. Marshall fæddist 14. mars 1854 í Indiana. Hann nam lögfræði og hlaut lögmannsréttindi í Indiana árið 1875.

Marshall var fylkisstjóri Indiana frá 1909 til 1913. Hann var talinn framfarasinni en honum tókst ekki að koma umbótatillögum sínum í gegnum þing Indiana né að gera breytingar á stjórnarskrá fylkisins á kjörtímabili sínu.

Á landsþingi Demókrataflokksins í Baltimore árið 1912 var stungið upp á Marshall sem forsetaefni fyrir kosningarnar það ár til að miðla málum milli ólíkra fylkinga flokksins. Þegar William Jennings Bryan, frambjóðandi popúlista, lýsti yfir stuðningi við Woodrow Wilson runnu þessar tillögur út í sandinn. Í staðinn var Marshall valinn varaforsetaefni á kjörseðlinum með Wilson. Þeir Wilson unnu sigur í forsetakosningunum 1912 og voru endurkjörnir árið 1916. Marshall er síðasti fylkisstjórinn til þessa dags sem hefur lokið tveimur kjörtímabilum í embætti varaforseta Bandaríkjanna.

Thomas R. Marshall var ekki náinn Wilson og hann var sjaldan hafður með í ráðum við mikilvægar ákvarðanir. Marshall gantaðist um varaforsetaembættið áður en hann fór til Washington til að taka við því: „Hafið þið heyrt um manninn sem átti tvo syni? Annar fór á sjó og drukknaði en hinn var kjörinn varaforseti. Hvorugur þeirra sást framar.“ Ekki var útséð að Marshall fengi tilnefningu Demókrataflokksins til varaforsetaembættisins í annað skipti árið 1916. Woodrow Wilson ákvað að endingu að hafa Marshall áfram á kjörseðlinum til þess að viðhalda einingu innan Demókrataflokksins. Þeir urðu því fyrsti forsetinn og varaforsetinn sem náðu endurkjöri saman frá árinu 1820.

Marshall gegndi veigameira hlutverki á seinna kjörtímabili sínu. Wilson sendi hann í ferðir vítt og breitt um Bandaríkin til að afla stuðnings alþýðunnar við stríðsreksturinn eftir að Bandaríkin gengu inn í fyrri heimsstyrjöldina. Hann varð jafnframt fyrsti varaforseti í sögu Bandaríkjanna sem fékk að stýra tilteknum ríkisstjórnarfundum og fór með forsetavald innanlands þegar Wilson fór til Evrópu til að undirrita Versalasamninginn. Frá október 1919 hrakaði heilsu Wilsons verulega eftir að hann fékk heilablóðfall en ráðgjafar hans og forsetafrúin Edith Wilson höfðu ímugust á Marshall og greindu honum því ekki frá ástandi forsetans. Margir embættismenn og þingmenn hvöttu Marshall til að gerast starfandi forseti en Marshall varð ekki við þessu þar sem hann vildi ekki setja fordæmi fyrir því að forsetinn væri sviptur völdum gegn vilja sínum.

Eftir lok kjörtímabilsins árið 1921 sneri Thomas R. Marshall aftur til Indianapolis. Hann ritaði bækur um lögfræði og endurminningar sínar. Hann lést í ferð til Washington árið 1925 og var jarðsettur í Crown Hill-kirkjugarðinum í Indianapolis.

## Tilvísanir


## Heimildir
* 
* 
* 
* Jehs, Randall W., "Thomas R. Marshall: Mr. Vice President, 1913–1921," in
Phoenix Mercury

**Phoenix Mercury** er atvinnumannalið í körfuknattleik sem leikur í WNBA-deildinni en liðið er staðsett í Phoenix-borg í Arizona-fylki í Bandaríkjunum. Liðið var stofnað árið 1997 og var körfuboltagoðsögnin Cheryl Miller fyrsti þjálfari þess. Liðið vann sinn fyrsta meistaratitil ár 2007 undir stjórn Paul Westhead sem varð fyrsti þjálfarinn til að vinna titil í bæði WNBA og NBA.

## Titlar
***[[WNBA]]**
**Meistari (3): 2007, 2009, 2014
**Tap í úrslitum (2): 1998, 2021

## Þekktir leikmenn

## Tilvísanir
The Yardbirds

**The Yardbirds** er ensk rokkhljómsveit sem stofnuð var í London árið 1963. Sveitin var í byrjun með gítarleikara sem urðu síðar stórstjörnur: Eric Clapton, Jeff Beck og Jimmy Page. Aðrir meðlimir í byrjun voru Keith Relf, Jim McCarty, Chris Dreja og Paul Samwell-Smith. McCarty er eini upprunalegi meðlimurinn eftir í Yardbirds. Tónlistin byggðist fyrst á blús og blúsrokki en fór einnig út í popp, sýrurokk og vísi að harðrokki. Jimmy Page sem stofnaði Led Zeppelin árið 1968 (fyrst undir heitinu New Yardbirds) notaði lag the Yardbirds, *Dazed and Confused* á fyrstu plötu sveitarinnar.

Hljómsveitin hlaut inngöngu í Frægðarhöll rokksins árið 1992.  

## Meðlimir
*Jim McCarty – trommur og bakraddir (1963–1968, 1992–)
*John Idan – söngur (1995–2009, 2015–), gítar (1992–1994), bassi (1994–2009), ryþmaguitar (2015–)
*Kenny Aaronson – bassi (2015–)
*Myke Scavone – munnharpa, ásláttur, bakraddir (2015–)
*Godfrey Townsend – gítar og bakraddir (2018–)

### Fyrri meðlimir
*Listinn er ekki tæmandi*
*Eric Clapton - gítar og söngur (1963–1965)
*Jeff Beck - gítar og söngur (1965–1966)
*Jimmy Page - gítar (1966–1968)
*Chris Dreja - ryþmagítar, bassi, bakraddir (1963–1968, 1992–2013, dó 2025)
*Keith Relf söngur, munnharpa, ryþmagítar (1963–1968, dó 1976)
*Paul Samwell-Smith	- bassi, bakraddir og söngur (1963–1966)

## Breiðskífur
*Five Live Yardbirds (1964)
*For Your Love (1965)
*Having a Rave Up with the Yardbirds (1965)
*Yardbirds (aka Roger the Engineer) (1966)
*Over Under Sideways Down (1966)
*Little Games (1967)
*Birdland (2003)

## Tilvísanir
Minnesota Lynx

**Minnesota Lynx** er atvinnumannalið í körfuknattleik sem leikur í WNBA-deildinni en liðið er staðsett í Minneapolis-borg í Minnesota-fylki í Bandaríkjunum. Liðið var stofnað árið 1999.

## Titlar
***[[WNBA]]**
**Meistari (4): 2011, 2013, 2015, 2017
**Tap í úrslitum (3): 2012, 2016, 2024

***[[Bikarkeppni WNBA]]**
**Meistari: 2024
**Tap í úrslitum:  2025

## Þekktir leikmenn

## Tilvísanir
Li Zongren

**Li Zongren** (kínverska: 李宗仁; pinyin: Lǐ Zōngrén; 13. ágúst 1890 – 30. janúar 1969), einnig þekktur sem **Li Tsung-jen**, með gælunafnið **Delin** (Te-lin; 德鄰; pinyin: Délín), var kínverskur stríðsherra, herforingi og stjórnmálamaður. Hann var varaforseti og síðar starfandi forseti Lýðveldisins Kína samkvæmt stjórnarskránni frá 1947.
Zkáldzkaparfélagið

**Zkáldzkaparfélagið** er ein af undirnefndnum Framtíðarinnar, annars nemendafélag Menntaskólans í Reykjavík. Í gegnum árin hefur félagið haldið upp á margskonar zkáld tengdum viðburðum eins og ljóðakvöld og smásögukeppnir. Formaður félagsins nefnist Zéra Zkáldzkapar.

Félagið gefur út blað einu sinni á ári sem nefnist Yggdrasil. Í blaðinu koma fram smásögur, ljóð og önnur zkáldverk sem meðlimir nefndarinnar hafa samið. Einnig eru birt viðtöl og greinar og er blaðið því aldrei eins.

Í kringum Valentínusardag er félagið með rósasölu. Nemendur í MR geta sent öðrum MR-ingum rós með ljóði sem zkáldzkaparfélagið semur sjálft. Venjan er sú að meðlimur úr félaginu klæðist sem cupid og afhendi rósinnar.

## Tilvísanir
Gógó Starr

**Sigurður Heimir Starr Guðjónsson**, betur þekkt undir listamannsnafninu **Gógó Starr**, er íslensk dragdrottning og skemmtikraftur og sú eina sem hefur fulla atvinnu við drag á Íslandi. Árið 2015 vann hún keppnina Dragdrottning Íslands.

## Tilvísanir
Nýmerkantílismi

**Nýmerkantílismi** er hagstjórnarstefna sem hvetur til útflutnings, letur innflutning, stýrir fjármagnshreyfingum og miðstýrir gjaldmiðlismálum í höndum miðstjórnar. Markmið neómerkantílískra stefna er að auka hlutfall gjaldeyrisvarasjóða sem ríkisstjórnin hefur, sem gerir hagstjórnun og fjármálapólitík áhrifaríkari.

Nýmerkantílismi er talinn elsti skóli hugsunar í alþjóðlegri stjórnmálahagfræði (IPE). Hann á rætur sínar að rekja til merkantílismans, og varð vinsæll á tímum iðnbyltingarinnar. Hann er einnig talinn IPE-samsvarandi raunsæi í þeim skilningi að báðir telja vald vera miðlægt í alþjóðlegum samskiptum. Þetta kerfi er einnig tengt fyrirtækjaræði (corporatocracy), sérstaklega á sjöunda áratugnum, þegar bæði voru talin hlutar af virkri kerfisstefnu og stefnumótun. Í Bandaríkjunum var nýmerkantílismi viðurkenndur á seinni hluta 20. aldar í tengslum við að styrkja bandarísk fyrirtæki gegn samkeppni frá Japan. Bandaríkjamenn sem studdu kenninguna eru meðal annars Alexander Hamilton, einn af stofnendum Bandaríkjanna og fyrsti fjármálaráðherra landsins.

## Sjá líka

* Merkantílismi

## Tilvísanir
Houston Comets

**Houston Comets** var bandarískt körfuknattleikslið sem lék í WNBA-deildinni. Liðið var stofnað árið 1997 og var staðsett í Houston-borg. Liðið var eitt af upphafsliðum deildarinnar og vann fyrstu fjóra meistaratitla deildarinnar.

## Þekktir leikmenn

## Titlar
***[[WNBA]]**
**Meistari (4): 1997, 1998, 1999, 2000

## Tilvísanir
Himneskt umboð

**Himneskt umboð** (kínverska: 天命; pinyin: Tiānmìng; Wade–Giles: T'ien1-ming4) er kínversk stjórnmálakenning sem var notuð í forn-Kína og keisaraveldi Kína til að réttlæta stjórn konungs eða keisara. Samkvæmt þessari kenningu veitir himininn (天, Tiān) sitt samþykki á dyggðugan keisara, sem kallast sonur himins (天子, Tiānzǐ), og einnig æðsti alheimsráðandi og skal stjórna heiminum (天下, Tiānxià; „allt undir himni“). Ef keisara var steypt af stóli, var það túlkað sem vísbending um að keisarinn og ætt hans væru óhæf og hefðu misst himneska umboðið. Það var einnig algeng trú að náttúruhamfarir, eins og hungursneyð og flóð, væru guðlegar refsingar og merki um óánægju himins með núverandi keisara, og því komu oft upp uppreisnir eftir stórar hamfarir þar sem fólk sá þessar hörmungar sem merki þess að himneska umboðið hefði verið afnumið.

Himneska umboðið krefst ekki að stjórnandi sé af aðalsættum. Kínverskar keisaraættir eins og Han og Ming voru stofnaðar af mönnum úr almenningi, en þeir voru taldir hafa hlotið himneska umboðið. Að halda umboðinu er háð réttlátum og hæfum stjórnarháttum stjórnandans og erfingja hans.

Viðbót við kenningu himneska umboðsins var réttur til uppreisnar gegn óréttlátum keisara. Himneska umboðið var oft notað af heimspekingum og fræðimönnum í Kína til að draga úr misnotkun valds af keisara, í kerfi með fáum öðrum hindrunum. Kínverskir sagnfræðingar túlkuðu farsæla uppreisn sem sannanir þess að himininn hefði tekið umboðið af keisaranum. Í gegnum sögu Kína voru tímabil fátæktar og náttúruhamfara oft tekin sem merki þess að himininn taldi keisara óréttlátann og því þyrfti að skipta honum út. Klassísk yfirlýsing um lögmæti uppreisnar gegn óréttlátum keisara, sem finnst í Mencíusi, var oft fjarlægð úr þeim texta.

Kenningin um himneska umboðið nær einnig til fjölskyldu keisarans með guðleg réttindi og var fyrst notuð til að styðja stjórn konunga Zhou-ættarinnar til að réttlæta því að Shang-ætt var steypt af stóli. Hún var notuð í gegnum sögu Kína til að réttlæta velheppnuð valdarán og uppsetningu nýrra ríkisætta, þar á meðal af ættum ekki af Han eins og Qing-ættin. Himneska umboðið hefur verið kallað mikilvægasta framlag Zhou-ættarinnar til kínverskrar stjórnmálakenningar, en það samræmdist öðrum kenningum um lögmæti keisara, þar á meðal framsögn til hæfra og kenningu um fimm þætti.

## Heimildir
* 

## Tilvísanir
Þorsteinn Matthíasson

**Þorsteinn Matthíasson** eða **Þorsteinn Matthíasson frá Kaldrananesi** (23. apríl 1908 – 28. september 1990) var íslenskur rithöfundur og kennari.

## Ævi
Þórsteinn Matthíasson fæddist að Bjarnarnesi í Kaldrananeshreppi en bjó lengi á Kaldrananesi. 1910 fæddist bróðir hans Halldór, sem lést árið 1927, og 1913 fæddist systir þeirra Svanborg Ólöf.

Þorsteinn var barnakennari í Kaldrananeshreppi frá 1930 til 1935 og lauk prófi frá Kennaraskóla Íslands árið 1934. Árið 1937 giftist hann Jófríði Jónsdóttur frá Ljárskógum í Dalasýslu (1910–1971); þau eignuðust þrjá syni, Matthías, Halldór og Jón. 

Árið 1938 varð Þorsteinn skólastjóri við Finnbogastaðaskóla í Árneshreppi. Árið 1959 flutti fjölskyldan til Blönduóss og Þorsteinn var skólastjóri þar. 1961/1962 sá hann um útgáfuna *Húnavöku* tilsamans með Stefáni Á. Jónssyni og hann var aðalhvatamaður að stofnun ritsins *Strandapósturinn*.

Þorsteinn Matthíasson skrifaði margar bækur um þjóðlegan fróðleik og sögu Íslands; fyrir utan það skrifaði hann ljóð.

## Bækur
* *Á gömlum merg. Strandamannaþættir* (viðtöl)
* *Á ströndinni í hálfa öld. Minningar Þórðar Guðmundssonar skipstjóra* (144 bls.)
* *Benedikt strandapóstur*. Reykjavík, Fróði 1971 (167 bls.)
* *Draumar og dulskyn*
* *Endurminningar Matthíasar á Kaldrananesi. Þorsteinn Matthíasson samdi eftir dagbókum Matthíasar Helgasonar*. Reykjavík, Leiftur 1971–1974 (I–III)
* *Hrafnistumenn* (I–II, viðtöl um lifið fyrr á árum)
* *Hrundar borgir. Djúpavík, Ingólfsfjörður og Gjögur* (þættir og frásagnir)
* *Hugsað heim*. Akranes, Rein 1967 (27 viðtöl)
* *Í dagsins önn. Eiginkonur og mæður segja frá ævi og störfum* (I–IV, viðtöl og frásagnir)
* *Íslendingar í Vesturheimi. Land og fólk*. Reykjavík, Ægisútgáfan (I–II, frásagnir)
* *Íslenskir athafnamenn* (I–II, viðtöl)
* *Mannlíf við Múlann. Þættir úr byggðasögu Ólafsfjarðar*. Ólafsfjarðarkaupstaður 1970–1974 (I–II, 360 bls.)
* *Óskar Clausen*. Reykjavík, Ægisútgáfan 1973 (163 bls.)
* *Steini lærir að lesa* (barnabók)
* *Þegar landið fær mál*. Reykjavík, Víkurútgáfan (21 frásöguþættir, 139 bls.)

## Útvarpsþættir
* ''Man ég það sem löngu leið''. Frásöguþættir, 1984–1985

## Heimildir
* Héraðsskjalasafn Austur Húnavatnssýslu: ''Þorsteinn Matthíasson (1908–1990)''
* Jóhannes Torfason & Svanlaug Alda Árnadóttir: „Minning: Þorsteinn Matthíasson kennari og rithöfundur“, í: *Morgunblaðið* (6. október 1990), bls. 38 (timarit.is).
* Sigurlaug Þ. Hermannsdóttir: „Þorsteinn Matthíasson, kennari og rithöfundur frá Kaldrananesi“, í: *Húnavaka* 31 (1991), bls. 180–182 (timarit.is).

### Tilvísanir
Íslensk samtímasaga

**Íslensk samtímasaga** er samtímasaga Íslands. Samtímasagan nær til okkar daga, en upphafið miðast við ýmis ártöl frá lokum 19. aldar og fram til 1945. Algengt er að miða við stofnun lýðveldis á Íslandi 1944. Samtímasagan nær þannig yfir sögu Íslands á 20. og 21. öld, og fjallar um kalda stríðið og herstöðvarmálið, hitaveituna og vegagerð, hafnargerð og þróun flugs á Íslandi, þróun togaraútgerðar og vélvæðingu landbúnaðar, þorskastríðin, upphaf stóriðju, bankahrunið og vöxt ferðaþjónustu, svo fátt eitt sé nefnt.

## Tilvísanir
Dýrð í dauðaþögn

**Dýrð í dauðaþögn** er fyrsta breiðskífa Ásgeirs Trausta Einarssonar. Hún var tekin upp í Hljóðrita sumarið 2012 og var upptökustjóri Guðmundur Kristinn Jónsson, meðlimur í hljómsveitinni Hjálmar. Aðrir meðlimir Hjálma aðstoðuðu við nokkur lög plötunnar; Þorsteinn Einarsson hálfbróðir Ásgeirs á gítar og bakröddum, Kristinn Snær Agnarsson á trommum og Sigurður Guðmundsson á hljómborði. Á fimm lögum plötunnar er spilað á blásturshljóðfæri, það gerðu: Samúel J. Samúelsson á básúnu, Óskar Guðjónsson á saxófón og Kjartan Hákonarson á trompet.  Faðir Ásgeirs, Einar Georg Einarsson, samdi marga texta á plötunni.  Júlíus Aðalsteinn Róbertsson, félagi Ásgeirs, sem hefur spilað með honum á tónleikum, lagði einnig til texta í nokkrum lögum.

Platan sló sölumet á Íslandi og hefur selst í a.m.k. 40.000 eintökum.   Rúmu ári síðar kom út ensk útgáfa plötunnar sem hét *In the Silence*. John Grant hjálpaði við textagerð. 

Á íslensku tónlistarverðlaununum 2013 hlaut platan verðlaun fyrir plötu ársins. 

Á tíu ára afmæli plötunnar kom út ábreiðuplata með ýmsum listamönnum með lögum plötunnar.  Platan var einnig endurútgefin 2022 á vínýl og geisladiski með 4 aukalögum. 

## Lagalisti
#Hærra
#Dýrð í dauðaþögn
#Sumargestur
#Leyndarmál
#Hljóða nótt
#Nýfallið regn
#Heimförin
#Að grafa sig í fönn
#Samhljómur
#Þennan dag

## Tenglar
*Platan á heimasíðu Ásgeirs

## Tilvísanir
Daegu

**Daegu** (kóreska: 대구; framburður: tegú) , áður skrifað **Taegu** og opinberlega **stórborgin Daegu** (대구광역시), er borg í suðausturhluta Suður-Kóreu. Hún er þriðja stærsta þéttbýlissvæði Suður-Kóreu á eftir Seúl og Busan; fjórða stærsta stórborg landsins með yfir 2,3 milljónir íbúa og önnur stærsta borgin á Yeongnam-svæðinu í suðausturhluta landsins, á eftir Busan. Daegu og nærliggjandi Norður-Gyeongsang-hérað eru oft kölluð Daegu-Gyeongbuk, með samanlagðan íbúafjölda yfir 5 milljónir manns.

Daegu er staðsett í suðausturhluta Kóreu, um 80 km frá ströndinni, nálægt Geumho-ánni og aðalánni Nakdong í Gyeongsang-héraði. Daegu-dalurinn er miðlæg slétta Yeongnam-svæðisins. Í fornöld var Daegu-svæðið hluti af forkonungsríkinu Jinhan. Síðar komst Daegu undir stjórn Silla-konungsríkisins, sem sameinaði Kóreuskagann. Á Joseon-tímabilinu var borgin höfuðborg Gyeongsang-héraðs, eitt af hinu hefðbundnu átta héruðum landsins.

Daegu var efnahagslegur kraftur Kóreu á tímabilinu frá sjöunda til níunda áratugar 20. aldar. Rakt subtropískt loftslag borgarinnar er kjörið til ræktunar hágæða epla, sem hefur gefið henni viðurnefnið „Eplaborgin“. Daegu er einnig þekkt sem „Textílborgen“, þar sem textíliðnaður var áður helsta atvinnugrein borgarinnar. Með stofnun Daegu-Gyeongbuk fríverslunarsvæðisins leggur Daegu nú áherslu á að þróa tísku- og hátæknigreinarnar.

## Tilvísanir
Öld niðurlægingarinnar

**Öld niðurlægingarinnar** (einföld kínverska: 百年国耻; hefðbundin kínverska: 百年國恥; pinyin: bǎinián guóchǐ) var tímabil í kínverskri sögu sem hófst með fyrra ópíumstríðinu (1839–1842) og lauk árið 1945 þegar Kína (þá Lýðveldið Kína) kom út úr seinni heimsstyrjöldinni sem eitt af stóru fjórum ríkjunum og varð fastur meðlimur í Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, eða að öðrum kosti lauk tímabilinu árið 1949 með stofnun Alþýðulýðveldisins Kína. Þetta aldarlanga tímabil einkenndist af hnignun, ósigrum og pólitískum klofningi Tjingveldisins og síðar Lýðveldisins Kína, sem leiddi til niðurlægjandi afskipta erlendra ríkja, innlimunar og undirskipunar Kína af vestrænum veldum, Rússlandi og Japan.

Hugtakið „niðurlæging“ yfir tímabilið varð vinsælt í kjölfar sigurs Japana í fyrra stríði Kína og Japans 1894–1895 og eftir atburði eins og baráttu vesturvelda um réttindi erlendra ríkja á 19. öld. Síðan þá varð hugmyndin um þjóðlega vanlíðan miðpunktur umræðna meðal margra kínverskra rithöfunda og fræðimanna, þó þeir hafi skilið hana á mismunandi hátt; venjulegir fræðimenn og stjórnarskrárfræðingar höfðu aðra sýn á land sitt en byltingarsinnar á síð-Tjingtímabilinu. Hugmyndin um þjóðlega vanlíðan var einnig nefnd í kennslubókum á síð-Tjingtímabilinu.

Eftir stofnun Lýðveldisins Kína jókst hugmyndin um þjóðlega niðurlægingu enn frekar vegna 21 krafna Japana 1915 og mótmæla gegn slæmri meðferð á Kína í Versalasamningnum 1919. Bæði Kuomintang og Kínverski kommúnistaflokkurinn kynntu hugtakið á 20. áratugnum, mótmæland­i ójöfnum samningum og tapi kínversks lands til erlendra ríkja. Á 4. og 5. áratugum 20. aldar varð hugtakið algengt vegna innrásar Japana í Kína. Þó formlegt samningsákvæði hafi endað, hefur tímabilið haft miðlægt hlutverk í kínverskri þjóðernishyggju og er víða notað bæði í pólitískri ræðu og menningu.
Konunglegu grafir Joseon

**Konunglegar grafir Joseon** (kóreska: 조선왕릉; framburður: tsjoson úanglung) er á heimsminjaskrá UNESCO sem var skráð árið 2009 oginniheldur 40 grafir meðlima af Yi‑ættinni, sem réð yfir Kóreu (á þeim tíma þekkt sem Joseon, og síðar sem Kóreanska keisaradæmið) á árunum 1392 til 1910. Þessar grafir eru dreifðar á 18 stöðum um allt Kóreuskagann. Þær voru byggðar til að heiðra og virða forfeður sína og afrek þeirra og til að staðfesta konunglega vald sitt. Tveir aðrir Joseon‑grafir, staðsettir í Kaesong í Norður‑Kóreu, voru lagðar til en ekki lagðar fram til skráningar.
Seúl-háskóli

**Seúl-háskóli** (kóreska: 서울대학교) er opinber rannsóknarháskóli í Seúl, Suður‑Kóreu. Háskólinn var stofnaður árið 1946 með samruna tíu stofnana á Seúl‑svæðinu. Hann er einn af SKY‑háskólunum og hluti af Flagship Korean National Universities.

Aðal­svæði háskólans er í Gwanakhverfi, en tvö önnur svæði eru í Daehangnohverfi og Pyeongchanghverfi. Háskólinn samanstendur af sextán deildum, einu framhaldsnámsháskóla og níu sérfræðiskólum. Nemendahópurinn telur nær 16.000 grunnnema og 16.000 framhaldsnema.