open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karíbahaf

**Karíbahaf** , **Karabíska hafið** eða **Vestur-Indíur** er haf sem afmarkað er af norðurströnd Suður-Ameríku, Atlantshafinu, Litlu-Antillaeyjum, Stóru-Antillaeyjum, Mexíkóflóa og Mið-Ameríku.

Flatarmál þess er um 2.754.000 km², dýpsti punktur þess er Kaímangjáin milli Kúbu og Jamaíku sem er 7.500 m undir sjávarmáli. Í því eru ekki færri en 7000 eyjar og hafinu er skipt í 25 yfirráðasvæði sem ýmist eru sjálfstæð ríki eða hlutar annarra ríkja. 

## Saga
Stórveldi Evrópu lögðu svæðið undir sig á 16. og 17. öld og börðust einnig innbyrðis um yfirráð. Eyjunum var þannig skipt í yfirráðasvæði sem nefndust spænsku Vestur-Indíur, bresku Vestur-Indíur, dönsku Vestur-Indíur, frönsku Vestur-Indíur og hollensku Vestur-Indíur, en mörk þessara svæða gátu verið breytileg eftir stríðsgæfu viðkomandi nýlenduveldis.

Tíð átök nýlenduveldanna og veikburða stjórn þeirra á svæðinu, auk þess sem Spánn flutti reglulega um hafið stóra skipsfarma af góðmálmum og eðalsteinum frá hinu mikla nýlenduveldi sínu í Suður-Ameríku, gerði það að verkum að Karíbahafið varð draumastaður sjóræningja fram á 18. öld.

## Orðsifjar
Hafið dregur nafn sitt af Karíbum, indíánum sem bjuggu á eyjunni Hispaníóla þegar Kristófer Kólumbus kom þangað árið 1492, en Kólumbus sjálfur gaf svæðinu nafnið *Vestur-Indíur*. 

## Yfirráðasvæði í Karíbahafi
* Angvilla
* Antígva og Barbúda
* Arúba
* Bahamaeyjar
* Bandarísku Jómfrúreyjar
* Barbados
* Bresku Jómfrúreyjar
* Dóminíka
* Grenada
* Guadeloupe
* Hispaníóla
* Hollensku Antillaeyjar
* Jamaíka
* Caymaneyjar
* Kúba
* Martinique
* Mexíkó
* Montserrat
* Navassaeyja
* Púertó Ríkó
* Sankti Kristófer og Nevis
* Sankti Lúsía
* Sankti Vinsent og Grenadíneyjar
* Trínidad og Tóbagó
* Turks- og Caicoseyjar

## Lönd sem liggja að Karíbahafi
* Venesúela
* Kólumbía
* Panama
* Kosta Ríka
* Níkaragva
* Hondúras
* Gvatemala
* Belís
* Mexíkó

## Tilvísanir
Sjúkrahúsið á Akureyri

**Sjúkrahúsið á Akureyri** (**SAk**), áður **Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri** (**FSA**), er sjúkrahús á Akureyri. Það veitir almenna og sérhæfða heilbrigðisþjónustu, þar sem áhersla er lögð á bráðaþjónustu og helstu sérgreinameðferðir. Það er annað tveggja sérgreinasjúkrahúsa landsins og gegnir lykilhlutverki í almannavörnum. Sjúkrahúsið er kennslusjúkrahús og vinnur að rannsóknum í heilbrigðisvísindum. Sjúkrahúsið á Akureyri er miðstöð sjúkraflugs í landinu. Að jafnaði starfa þar 600 manns í um 460 ársstörfum, þar af um 50 læknar. Fjöldi þjónusturýma er 135, þar af 115 á legudeildum og 20 á dagdeildum. Nafni sjúkrahússins var breytt með lagasetningu 2007. 

## Húsnæði
Aðalbygging sjúkrahússins er staðsett á Eyrarlandsholti sunnan Lystigarðsins og austan Þórunnarstrætis. Það er um 25 þúsund fermetrar. Sjúkrahúsið á Akureyri veitir almenna og sérhæfða heilbrigðisþjónustu.

## Stjórn og hlutverk
Sjúkrahúsið á Akureyri starfar skv. lögum um heilbrigðisþjónustu nr. 40/2007 og um það er fjallað í 21. gr. laganna. Það veitir sérhæfða sjúkrahúsþjónustu, m.a. á göngu- og dagdeildum, fyrir landsmenn og almenna sjúkrahúsþjónustu í sínu heilbrigðisumdæmi.  

Það annast starfsnám háskólanema í heilbrigðisvísindagreinum við Háskólann á Akureyri. 

Einnig er það varasjúkrahús Landspítalans. 
## Heimildir


## Tengt efni
* Kristnesspítali

## Tenglar
*Vefsíða Sjúkrahússins á Akureyri
Sagnfræði

**Sagnfræði** er fræðigrein sem fæst við rannsóknir á sögu fyrirbæra, atburða, einstaklinga, hópa, svæða og samfélaga. Sagnfræðirannsóknir byggja á markvissri og skipulagðri heimildarýni, þar sem heimildum er eftir atvikum skipt í frumheimildir og eftirheimildir. Sagnfræðirannsóknir greinast eftir aðferðafræði og því sjónarhorni sem beitt er, en einnig eftir því hvert viðfangsefni rannsóknarinnar er.

Sagnfræði er ýmist talin til hugvísinda eða félagsvísinda.

## Helstu greinar sagnfræði
* Einsaga
* Félagssaga
* Söguspeki

## Helstu viðfangsefni
* Bókmenntasaga
* Hagsaga
* Listasaga
* Menningarsaga
* Stjórnmálasaga
* Styrjaldarsaga
* Vísindasaga

## Eftir staðsetningu
* Saga veraldar
* Saga Afríku
* Saga Ameríku
* Saga Asíu
* Saga Evrópu
** Saga Norðurlanda
*** Saga Íslands
**** Saga Kópavogs
**** Saga Reykjavíkur
* Saga Eyjálfu
* Saga Suðurskautslandsins

### Eftir nákvæmari staðsetningum
* Saga Norður-Ameríku
* Saga Suður-Ameríku
* Saga Rómönsku-Ameríku
* Saga Mið-Ameríku
** Saga Mið-Ameríku fyrir daga Kólumbusar
* Saga Kyrrahafsins
* Saga Evrasíu
* Saga Evrópu
** Forsaga Evrópa
** Saga fornþjóða Evrópu
** Saga miðalda
** Saga nýaldar Evrópu
* Saga Mið-Asíu
* Saga Suður-Asíu
* Saga Norður-Asíu
* Saga Austur-Asíu
* Saga Austurlanda nær
* Saga Fornausturlanda nær
* Saga Kyrrahafseyja

## Eftir tímabilum
* Forsögulega tímabilið
* Fornaldarsaga
* Miðaldasaga
* Nýaldarsaga

## Trúarbragðasaga
* Saga trúarbragða
* Saga kristni
* Saga íslam
* Saga búddisma
* Gyðingatrúarsaga
* Saga hindúisma

## Vísindasaga
* Vísindasaga
* Saga stærðfræðinnar
* Saga læknisfræðinnar
* Listasaga
* Stjarnfræðisaga
* Tónlistarsaga
* Heimspekisaga
* Saga sálfræðinnar
* Hagsaga
* Félagssaga
* Sagnfræðisaga
* Saga hagfræðinnar

## Stjórnmálasaga
* Saga kvenréttindabaráttu
Sívalningur

**Sívalningur** er í rúmfræði þrívíð, aflöng, rúmmynd með hringlaga þverskurð. Endafletirnir eru að jafnaði þvert á langás hlutarins. Sem dæmi um sívalning mætti nefna kústskaft og niðursuðudós. Í stærðfræði er sívalningur táknaður sem annars stigs ferill með eftirfarandi kartesíusarhnitajöfnu:

:\left(\frac{x}{r}\right)^2 + \left(\frac{y}{r}\right)^2 = 1

## Formúlur

### Flatarmál

Flatarmál:

:F = 2 \pi r ( r + h )

Til eru óvenjulegri gerðir af sívalningum, eftirfarandi er þver-sporger sívalningur:

:\left(\frac{x}{a}\right)^2 + \left(\frac{y}{b}\right)^2 = -1

andhverfur sívalningur:

:\left(\frac{x}{a}\right)^2 - \left(\frac{y}{b}\right)^2 = 1

fleygger sívalningur:

:x^2 + 2y = 0

#### Flatarmál möttuls

Flatarmál möttuls er pi sinnum þvermál sinnum hæð.

### Rúmmál

:R = r^2\cdot\pi\cdot h
Þorgeir Ljósvetningagoði

**Þorgeir Ljósvetningagoði Þorkelsson** (fæddur 940) var lögsögumaður Alþingis árin 985-1001. Á þeim tíma risu upp deilur milli kristinna og heiðinna. Þorgeir var þá leiðtogi síðarnefndra, en leiðtogi kristinna Síðu-Hallur. Sagt er að til að komast að niðurstöðu hafi Þorgeir lagst undir feld í nokkurn tíma og síðan ákveðið að Ísland skyldi vera kristið, en leyfa útburð barna, át á hrossakjöti og blót ef það væri gert í laumi.

Hann valdi kristindóm árið 999 um sumarið
Barnamosar

**Barnamosar** (fræðiheiti: *Sphagnum*) er ættkvísl mosa sem eru afar rakadrægir. Barnamosi vex aðalega á norðurhveli jarðar í freðmýri, en einnig er að finna tegundir (þótt þær séu færri) á suðurhveli jarðar.

## Nafnsifjar
Íslenska heitið *"barnamosi"* er komið til af því að hann var settur undir hjá ungbörnum og dró í sig þvag þegar þau migu undir.  Hann hefur einnig notagildi eins og að vera jarðvegsumbót, einangrun, gleypir, og eldsneyti. Dæmi voru til þess að hann væri notaður sem nokkurs konar dömubindi með því að vefja hann í léreft og sem sáraumbúðir (í mosanum er bakteríudrepandi efni).

## Flokkun
Til ættkvísla Barnamosar teljast 382 tegundir.

Dury Sphagnum (fuscum) 01.07.10 p.jpg|*Sphagnum fuscum*
Sphagnum girgensohnii 130108.jpg|*Sphagnum girgensohnii*
Sphagnum.magellanicum.jpg|*Sphagnum magellanicum*
Sphagnum.papillosum.2.jpg|*Sphagnum papillosum*
Sphagnum.palustre.jpg|*Sphagnum palustre*
Sphagnum squarrosum 141006.jpg|*Sphagnum squarrosum*
SphagnumFallax.jpg|*Sphagnum fallax*


## Tegundir á Íslandi
Á Íslandi eru 29 tegundir af þessum mosum:
# *Sphagnum affine Renauld & Cardot — Gaddaburi
# *Sphagnum angermanicum Melin — Glæsiburi
# *Sphagnum angustifolium (C.E.O.Jensen ex Russow) C.E.O.Jensen — Gulburi
# *Sphagnum balticum (Russow) Russow ex C.E.O.Jensen — Smáburi
# *Sphagnum capillifolium (Ehrh.) Hedw. — Flikruburi
# *Sphagnum centrale C.E.O.Jensen — Fölburi
# *Sphagnum compactum Lam. & DC. — Digurburi
# *Sphagnum contortum K.F.Schultz — Brúnburi
# *Sphagnum denticulatum Brid. — Hornburi
# *Sphagnum fallax (H.Klinggr.) H.Klinggr. — Oddburi
# *Sphagnum fimbriatum Wilson — Trafburi
# *Sphagnum flexuosum Dozy et Molk. — Bylgjuburi
# *Sphagnum girgensohnii Russow. — Grænburi
# *Sphagnum inundatum Russow. — Mýraburi
# *Sphagnum lindbergii Schimp. ex Lindb. — Dökkburi
# *Sphagnum magellanicum Brid. — Fagurburi
# *Sphagnum obtusum Warnst. — Kollburi
# *Sphagnum palustre Hedw. — Laugaburi
# *Sphagnum papillosum Lindb. — Vörtuburi
# *Sphagnum platyphyllum (Lindb. ex Braithw.)Sull ex  Warnst. — Pollaburi
# *Sphagnum riparium Ångstr. — Sýlburi
# *Sphagnum russowii Warnst. — Flekkuburi
# *Sphagnum squarrosum Crome — Íturburi
# *Sphagnum strictum Sull. — Broddaburi
# *Sphagnum subnitens Russow &. Warnst. — Fjóluburi
# *Sphagnum subsecundum Nees — Sveigburi
# *Sphagnum tenellum (Brid.) Bory — Perluburi
# *Sphagnum teres (Schimp.) Ångstr. — Bleytuburi
# ''Sphagnum warnstorfii Russow — Rauðburi

## Tilvísanir

## Heimildir
* Bergþór Jöhannsson 2003. Íslenskir mosar: Skrár og viðbætur. 138 s.
* Bergþór Jóhannsson 1989. Íslenskir mosar. Barnamosaætt. 94 s.

## Tengt efni
* Mosar

## Tenglar
*Íslenskir mosar — Skrár og viðbætur
Electric Six

**Electric Six** er sextett frá Detroit í Bandaríkjunum stofnaður árið 1996 (þá sem **The Wildbunch**) sem spilar blöndu af þungarokki, fönki og diskótónlist.

## Meðlimir
Hljómsveitin samastóð upprunalega af Dick Valentine (söngur), Rock and Roll Indian (gítar), Surge Joebot (gítar), Disco (bassi), M (trommur) og Tait Nucleus (hljóðblöndun).

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* Fire (2003)
* Señor Smoke (2005), (endurútg. 2006)

### Smáskífur
* Danger! High Voltage (2002)
* Gay Bar (2003)
* Dance Commander (2003)
* Radio Ga Ga (Queen-lag)

## Tenglar
* Vefsíða Electric Six
* Electric Six textar 
* Grínmyndband með George W. Bush og Tony Blair þar sem tónlist Electric Six er notuð.
Mjólkursamsalan

**Mjólkursamsalan**, skammstafað **MS**, er íslenskt hlutafélag í eigu samvinnufélaganna Auðhumlu og Kaupfélags Skagfirðinga sem sinnir sölu og vinnslu á mjólk og mjólkurafurðum. MS varð til í núverandi mynd við hagræðingu í mjólkuriðnaðinum sem hófst skipulega um miðjan tíunda áratuginn þegar stjórnvöld ákváðu að lækka þyrfti kostnað við vinnslu á mjólk.  Sameinaðist rúmur tugur félaga í mjólkuriðnaði í færri einingar næsta áratuginn.  Mjólkursamsalan í núverandi mynd hefur starfað frá árinu 2007. Elsta fyrirtækið í sameinuðu félagi MS er Mjólkursamlag KEA, sem stofnað var á sérstökum fulltrúaráðsfundi 4. september árið 1927, sem telst vera stofndagur MS. Mjólkursamsalan notar 1-2% af þeim sykri sem fluttur er til Íslands árlega, eða um 150 til 300 tonn.
## Framleiðslustöðvar
MS framleiðir vörur sínar á eftirfarandi stöðum:

*Akureyri
*Búðardalur
*Egilsstaðir
*Reykjavík
*Selfoss

## Dótturfyrirtæki
*Íslenskar mysuafurðir (til helmings við Kaupfélag Skagfirðinga)

## Erlend starfsemi
Árið 2006 hófst útflutningur á skyri til Bandaríkjanna, til Grænlands árið 2007 og til Finnlands árið 2010. Í dag er vörumerki Mjólkursamsölunnar, Ísey skyr fáanlegt i 20 löndum 

Árið 2020 var skipulagi Mjólkursamsölunnar breytt. Tvö fé­lög fara með er­lenda starf­semi fyr­ir­tæk­is­ins en það þriðja með inn­lenda starf­semi. Mjólkursamsalan er með innlenda starfsemi og Ísey út­flutn­ing­ur ehf. og Ísey Skyr Bar ehf. færðist í fé­lagið MS er­lend starf­semi ehf. og hlut­ur fyrirtækisins í banda­ríska skyr­fyr­ir­tæk­inu Icelandic Provisi­ons í fé­lagið MS eign­ar­hald ehf. Öll félögin eru áfram í eigu sam­vinnu­fé­lagana Auðhumlu og Kaup­fé­lags Skag­f­irðinga.

## Íslenskuátök
Frá árinu 1994 hefur fyrirtækið lagt mikið kapp á störf í þágu íslenskrar tungu. Sama ár samdi Þórarinn Eldjárn íslenskuljóðið sem hefst á orðunum *„Á íslensku má alltaf finna svar“* sérstaklega fyrir MS í tilefni af samstarfi MS og Íslenskrar málnefndar. Ljóðið er ort við þekkt lag eftir Atla Heimi Sveinsson.

Mjólkurfernur hafa oft verið skreyttar ljóðum og smásögum. Árið 2018 fékk MS heiðursverðlaun hvatningarverðlauna viðskiptalífsins um eftirtektaverða notkun á íslenskri tungu.

## Heimildir


## Tenglar
* Vefsíða MS
* Samtök afurðastöðva í mjólkuriðnaði
* ''Uppbygging stórveldis í skjóli einkaleyfis''; grein í Morgunblaðinu 1992
MS

**MS** getur átt við eftirfarandi:

*MS (Mjólkursamsöluna)
*MS-sjúkdóminn (*multiple sclerosis*), sem er taugasjúkdómur
*Microsoft hugbúnaðarrisann
*Menntaskólann við Sund
*, þess lags skip fá forskeytið „MS“ líkt og skipið MS Hans Hedtoft
Emmessís

**Emmessís** er framleiðslu- og dreifingarfyrirtæki sem framleiðir og selur margar tegundir af ís, frostpinnum, íssósum og öðrum frosnum matvælum. Emmessís er staðsett í sömu byggingu og MS við Bitruháls 1 í Reykjavík.

Fyrirtækið var stofnað árið 1960 sem ísgerð Mjólkursamsölunnar (MS) og af skammstöfuninni MS kemur nafnið Emmessís.

## Tilvísanir
Morfeos

**Morfeus** (*„sá sem myndar / mótar / formar“*) er guð eða persónugervingur drauma í grískri goðafræði. Í ættartölum guðanna sem voru skrifaðar snemma á klassíska tímanum, er hann sonur svefnguðsins Hypnosar, bróður Þanatosar sem er persónugervingur dauðans, en báðir eru þeir „synir næturinnar“.

Lyfið morfín dregur nafn sitt af honum.
Vikivaki

**Vikivaki** er forn hringdans sem stundaður hefur verið á skemmtunum um öll Norðurlönd frá miðöldum til okkar daga. Orðið *vikivaki* er notað ýmist um dansinn, kvæðin sem sungin eru undir dansinum eða „gleðir“ - skemmtanir þar sem slíkur dans er stundaður. Þekktasti vikivaki nútímans er eflaust dansinn sem er stiginn á Ólafsvöku í Færeyjum við söguljóðið *[[Ormurinn langi|Orminn langa]]* síðustu helgina í júlí ár hvert.

## Kvæðin
Nú á dögum er hugtakið *vikivaki* regnhlífarhugtak yfir sagnadansa (epísk miðaldadanskvæði frá Mið-Evrópu sem dreifðu sér um öll Norðurlönd), vikivakakvæði (lýrísk kvæði, ort af Íslendingum), vikivakaleiki og aðra íslenska dansleiki.

Vikivakar hafa yfirleitt viðlag en stuðlar og höfuðstafir eru óreglulegir, einkum í sagnadönsum. Þó eru bragreglur í fastari skorðum í vikivakakvæðum, frumortum af Íslendingum.

## Dansinn
Á Ólafsvöku stendur einn forsöngvari á miðju gólfi og kveður en allir taka undir í viðkvæði.

Vikivaki er oft í heimildum einungis kallaður „dans“ og kvæðin „danskvæði“. Vikivaki er yfirleitt hringdans, þar sem þátttakendur haldast í hendur eða hver um axlir annars og stíga tvö dansspor til vinstri og eitt til hægri, með ýmsum breytum, svo sem að stappa í gólfið í áttunda hverju spori. Þegar löng kvæði eru sungin undir er gjarnan stigið fastar í gólfið þegar kemur að dramatískum augnablikum í sögunni.

## Dæmi um þekkta vikivaka
Dæmi um þekkta vikivaka eru t.d:

* *[[Ásu dans]] (sagnadans)*
* *[[Ásukvæði]] (sagnadans)*
* *[[Draumkvæði (Stjúpmóðurkvæði)]] (sagnadans)*
* *[[Drykkjuspil]] (vikivakakvæði)*
* *[[Hani, krummi, hundur, svín]] (íslenskur dansleikur)*
* *[[Hjartarleikur]] (vikivakaleikur)*
* *[[Vikivakaleikir|Hoffinsleikur]] (vikivakaleikur)*
* *[[Komdu til mín fyrsta kvöldið jóla]] (íslenskur dansleikur)*
* ''Konuríki'' (*sagnadans*)
* *[[Máninn hátt á himni skín]] (álfadans)*
* *[[Nú er glatt hjá álfum öllum]] (álfadans)*
* *[[Nú er glatt í hverjum hól]] (álfadans)*
* *[[Ormurinn langi]] (færeyskur sagnadans)*
* *[[Ólafur liljurós]] (sagnadans)*
* *[[Ólöfar kvæði]] (sagnadans)*
* *[[Regin smiður]] (færeyskur sagnadans)*
* *[[Taflkvæði (Jómfrú situr í hæga loft)]] (sagnadans)*
* *[[Tófukvæði]] (sagnadans)*
* *[[Tunnan valt]] (íslenskur dansleikur)*
* *[[Vallarakvæði systrabana]] (sagnadans)*
* *[[Vefarinn]] (íslenskur dansleikur)*

## Annað
* Vikivaki er stiginn í lokaatriði kvikmyndarinnar Dalalíf.

## Tengt efni
* Gleði (veisla)
* Sagnadansar
* Vikivakakvæði
* Vikivakaleikir
* Þjóðdans
* Lausavísur
* Þulur
* Rímur
* Sagnakvæði

## Tenglar
*
Reykjavíkurflugvöllur

**Reykjavíkurflugvöllur**  er flugvöllur í Vatnsmýri í Reykjavík. Flugrekstur hófst þar árið 1919 við mjög frumstæðar aðstæður. Bretar gerðu svo varanlegan flugvöll þar í síðari heimsstyrjöld sem Íslendingar fengu full yfirráð yfir í stríðslok. Innanlandsflug hefur síðan þá haft miðstöð sína á vellinum og einnig gerðu Loftleiðir út þaðan til 1962 en þá var farið að nota Keflavíkurflugvöll fyrir millilandaflug.

Árið 2008 fóru 426.971 flugfarþegar um völlinn í innanlandsflugi og 36.918 í millilandaflugi (Grænland og Færeyjar).

## Tölfræði




## Deila um staðsetningu
Lengi hafa staðið nokkrar deilur um flugvöllinn og staðsetningu hans. Andstæðingar hans benda á mikla nálægð við byggð og víðáttumikið byggingarlandið sem fer undir völlinn. Fylgismenn vallarins segja hann vera stóran vinnustað og nauðsynlegan til þess að Reykjavík geti sinnt sínu hlutverki sem höfuðborg landsins. Flugvöllurinn er á aðalskipulagi Reykjavíkurborgar til 2016 en framhaldið eftir það er óljóst. Þann 17. mars 2001 var haldin atkvæðagreiðsla í Reykjavík um framtíð flugvallarins. Þátttakan var dræm en naumur meirihluti gildra atkvæða var fyrir því að völlurinn myndi víkja eftir 2016. Niðurstöður atkvæðagreiðslunnar voru ekki bindandi fyrir borgaryfirvöld þar sem borgarráð hafði samþykkt að niðurstaða atkvæðagreiðslunnar yrði bindandi ef 75 prósent atkvæðisbærra íbúa tækju þátt eða að 50 prósent atkvæðisbærra manna greiddu öðrum valkostinum í kosningunni atkvæði sitt. Niðurstöðurnar voru sem hér segir:

## Heimildir

## Tenglar
* Landsbyggðin verður afskekktari, Rúv.is 26. september 2012
* ''Viljum við miðbæ eða flugvöll''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981
Vikivaki (aðgreining)

**Vikivaki** getur átt við eftirfarandi:

* **[[Vikivaki]]** er forn norrænn hringdans.
* **[[Vikivaki (skáldsaga)|Vikivaki]]** er nafn á skáldsögu eftir Gunnar Gunnarsson, sem fjallar um ábyrgð rithöfunda gagnvart ritverkum sínum.
* **[[Vikivaki (söluturn)|Vikivaki]]** er nafn söluturns á horni Grettisgötu og Barónsstígs í Reykjavík. Annar **[[Vikivaki (söluturn)|Vikivaki]]** er á Laugavegi 5. 
* **[[Gleði (veisla)|Gleðir]]** var oft nefnd Vikivakir.
Melbourne

**Melbourne** er höfuðborg ástralska fylkisins Victoriu. Á stór-Melbourne svæðinu búa um fimm milljónir manna sem gerir hana að stærstu borg landsins. Svæðið er hinsvegar mjög mörg sveitarfélög og í Melbourne-borg sjálfri (sem er miðborgin) búa einungis 46.000 manns. Í gegn um borgina liggur áin Yarra.

## Saga
Borgin var stofnuð árið 1835 af tveimur hópum frjálsra manna (ólíkt mörgum öðrum áströlskum borgum sem flestar voru stofnaðar sem fanganýlendur). Til að byrja með var hún einungis smábær, en þegar gull uppgötvaðist í Victoriu og hún var gerð að sjálfstæðri nýlendu með Melbourne sem höfuðborg, óx borgin hratt og á níunda áratug nítjándu aldar varð hún næst-stærsta borg breska heimsveldisins. Þegar Samveldið Ástralía var stofnað árið 1901 var Melbourne gerð höfuðborg hins nýja samveldis og hélt hún því hlutverki til stofnunar Canberra 1927.

Borgin er nefnd eftir Melbourne lávarði, sem var tvisvar forsætisráðherra Bretlands (1834 og 1835–1841).

## Menning
Melbourne er ein helsta menningarborg Ástralíu. Þar er árlega haldin kvikmyndahátíð, þaðan koma margir heimsfrægir tónlistarmenn og hljómsveitir (m.a. Nick Cave og AC/DC) og hún er ein helsta kvikmyndaframleiðsluborg Ástralíu. Mikil gróska er líka í íþróttum í Melbourne og eru þar mjög mörg íþróttalið (t.d. eru 9 af 16 liðum í úrvalsdeildinni í áströlskum fótbolta þaðan). Ólympíuleikarnir voru haldnir þar 1956 og árlega fer þar fram ástralski Formúlu 1 kappaksturinn. Í borginni eru svo þar að auki sjö háskólar, höfuðstöðvar margra fyrirtækja og margt fleira. Borgin hýsti Heimsveldisleikana árið 2006 og fóru þeir fram á MCG, Melbourne Cricket Ground.
Vinnusálfræði

**</noinclude>Vinnusálfræði<noinclude>** fæst við hegðun fólks á vinnustöðum. Vinnusálfræði er tengd klínískri sálfræði, félagssálfræði og fleiri þáttum eins og lögum og jafnrétti kynjanna.

Aðalviðfangsefni vinnusálfræðinga er að nýta sálfræðilega þekkingu og aðferðir til að stafsmenn og fyrirtæki nái árangri. Vinnusálfræðingar nota sálfræðileg próf til að mæla þekkingu, hæfileika, getu og aðra eiginleika fólks í ýmsu skyni tengt vinnu og vinnustöðum, t.d. vegna ráðningar, stöðuhækkunnar, eða til að mæla starfsánægju.

Vinnusálfræði er bæði fræðilegt og hagnýtt fag.

## Heimildir

*
ISO 3166-1

**ISO 3166-1** er sá hluti ISO 3166 staðalsins sem skilgreinir tveggja og þriggja stafa kóða (kallaðir alpha-2 og alpha-3) auk kenninúmers fyrir lönd og pólitískt afmörkuð svæði. Staðallinn var fyrst gefinn út árið 1974 af Alþjóðlegu staðlastofnuninni.

Tveir skyldir staðlahlutar eru ISO 3166-2 yfir stjórnsýslueiningar landa og ISO 3166-3 yfir fyrrum sjálfstæð ríki.

ISO 3166-1 er notaður mjög víða hjá alþjóðastofnunum, í milliríkjaviðskiptum og samskiptum milli landa. Hann er samt ekki eina kerfi landakóða sem er í notkun. Dæmi um önnur slík kerfi eru listi yfir landsnúmer fyrir millilandasímtöl og landakóðar Alþjóðaólympíunefndarinnar.

## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
* ISO 3166-1 á vefsíðu ISO 
* ISO kóðar á vefsíðu CIA 
* ISO 3166 á yfir 30 tungumálum (m.a. á csv sniði)
* ISO 3166-1 á nokkrum tungumálum (á XML sniði)
Borgarbyggð

**Borgarbyggð** er sameinað sveitarfélag á Vesturlandi með nokkrum þéttbýliskjörnum; Borgarnesi, Bifröst, Hvanneyri, Reykholti og Varmalandi og er stærsta sveitarfélag á Íslandi, sem stendur við sjó, en byggir ekki afkomu sína að neinu leyti á sjávarútvegi.

## Sameining
Sveitarfélagið varð til þegar Borgarnesbær, Hraunhreppur, Norðurárdalshreppur og Stafholtstungnahreppur sameinuðust í eitt sveitarfélag 11. júní 1994. Síðar, 7. júní 1998, sameinuðust Álftaneshreppur, Borgarhreppur og Þverárhlíðarhreppur Borgarbyggð.

23. apríl 2005 var svo kosið um sameiningu við Borgarfjarðarsveit, Hvítársíðuhrepp, Kolbeinsstaðahrepp og Skorradalshrepp. Öll sveitarfélögin samþykktu sameiningu nema Skorradalshreppur, þar var kosið í annað sinn 4. júní sama ár og sameiningartillagan felld í annað sinn. Hin fjögur sveitarfélögin sameinuðust þó og tók sú sameining gildi 10. júní í kjölfar sveitarstjórnarkosninganna 2006.

## Staðsetning
Borgarbyggð nær allt yfir alla Mýrasýslu og Borgarfjarðarsýslu norðan Skarðsheiðar að Skorradalshreppi undanskildum, það er að segja frá frá norðanverðum Skarðsheiði í suðri, að Eyja- og Miklaholtshreppi í norðri og að Holtavörðuheiði í austri.

## Atvinnuvegir
Aðalatvinnuvegir Borgarbyggðar eru landbúnaður, þjónusta og iðnaður, (bygginga, málm og matvælaiðnaður). Meirihluti atvinnustarfsemi Borgarbyggðar fyrir utan landbúnað fer fram í Borgarnesi.

## Menntun
Í Borgarbyggð eru tveir grunnskólar; Grunnskólinn í Borgarnesi og Grunnskóli Borgarfjarðar (varð til við sameiningu Kleppjárnsreykjaskóla, Andakílsskóla og Varmalandsskóla) og fimm leikskólar, Klettaborg  og Ugluklettur  í Borgarnesi, Hraunborg  á Bifröst, Andabær  á Hvanneyri og Hnoðraból  í Reykholtsdal. Auk þess eru tveir háskólar í sveitarfélaginu, Háskólinn á Bifröst (áður Viðskiptaháskólinn og þar áður Samvinnuháskólinn Samvinnuskólinn) og Landbúnaðarháskóli Íslands (áður Landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri og þar áður Bændaskólinn á Hvanneyri). Borgarbyggð á aðild að Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi og Menntaskóla Borgarfjarðar í Borgarnesi.
Dymbilvika

**Dymbilvika** (*kyrravika*, *dymbildagavika, efsta vika*) er vikan fyrir páska og síðasta vika lönguföstu. Hún hefst á pálmasunnudag og lýkur á laugardeginum fyrir páskadag. Í kristinni trú er venjan að tileinka þessa viku kyrrð og íhugun guðspjallanna. Á páskadag hefst svo páskavikan. Dymbilvika heitir einnig öðru nafni efsta vika, þ.e. síðasta vikan fyrir páska. Nafnið kyrravika bendir svo á að í þessari viku skyldu menn vera hljóðari og hæglátari en nokkru sinni endranær og liggja á bæn. Dymbilvika ársins hefst .

## Dymbildagar
Dymbildagar eru síðustu þrír dagarnir fyrir páska: skírdagur, föstudagurinn langi og hvíldardagurinn á laugardag (*triduum sacrum*). Þá var hringt inn til messu með tréskellum, svonefndum klöprum (*tinnibulum*), í stað klukkna og draga þessir dagar líklega íslenskt nafn sitt af því (dymbill). Á þessum tíma voru einnig ljós deyfð í kirkjum við messur eða þau slökkt í vissri röð. Heitið „dymbildagar“ er eldra en það heiti sem nú er þekktara: „dymbilvika“ sem fyrst kemur fyrir á 15. öld.

## Kenningar um orðið dymbill
Dymbilvika mun draga nafn sitt af áhaldinu *dymbill* sem var einhverskonar búnaður til að gera hljóð kirkjuklukkna drungalegra og sorglegra (dumbara), þegar hringt var til guðsþjónustu á þessum síðustu dögu föstunnar. Helst er talið að dymbillinn hafi verið trékólfur, sem settur var í kirkjuklukkur í stað málms, svo hljóðið deyfðist. Þó gæti dymbillinn einnig hafa verið trékylfa til að berja klukkurnar með, eftir að járnkólfurinn hafði verið bundinn fastur. En einnig eru sagnir um einhverskonar tréklöprur framan á kirkjuþili, sem notaðar hafi verið í klukkna stað þessar vikur. Orðið dymbill hefur einnig verið haft um háan ljósastjaka, samkvæmt Árna Magnússyni, en ljósastjaki þessi á að hafa staðið á kirkjugólfi með fjórum örmum og þrem ljósum á hverjum auk eins í toppi. Skyldi ljós þessi tákna Krist og postulana og voru notuð í stað ljósahjálma í þessari viku, svo að dimmleitara væri í kirkjunni en ella. Þessi orðskýring Árna þykir samt ósennileg.
Einmánuður

**Einmánuður** er sjötti mánuður ársins í gamla norræna tímatalinu og síðasti vetrarmánuðurinn. Hann hefst á þriðjudegi í 22. viku vetrar, eða 20. til 26. mars.  Elstu heimildir um einmánuð eru úr Bókarbót frá 12. öld og Skáldskaparmálum Snorra Eddu frá 13. öld.  Hann ásamt gormánuði, þorra og góu eru einu mánaðarnöfnin í gamla norræna tímatalinu sem koma fyrir í fleiri en einni heimild.  Líklega er nafnið dregið af því að hann var síðasti mánuður vetrar líkt og orðið *eindagi* sem þýðir *síðasti dagur*.  

Fyrsti dagur einmánaðar er helgaður piltum eins og harpa stúlkum og þorri og góa húsbændum og húsfrúm og ýmist kallaður *yngismannadagur* eða *yngisveinadagur*. Áttu stúlkur þá að fara fyrstar á fætur til að taka á móti einmánuði og veita piltum glaðning. Árið 2022 var stungið upp á því að fyrsti dagur einmánaðar yrði nefndur kváradagur.

## Heitdagur

Venja var að haldnar væru þrjár samkomur á ári í hverjum hrepp til að ræða sameiginleg mál eins og fátækratíund og fjallskil.  Ein var að hausti önnur á lönguföstu og þriðja eftir vorþing.  Á Norðurlandi var samkoman á föstunni haldin fyrsta dag einmánaðar og hann nefndur *heitdagur* en þá var einkum safnað heitum fyrir fátæka.  

Árin 1741–45 fóru þeir Ludvig Harboe og Jón Þorkelsson Thorcillius í eftirlitsferð til Íslands að undirlagi Jóns og með samþykki danskra stjórnvalda og í framhaldi lögðu þeir til ýmsar breytingar á helgidagahaldi á landinu.  Var þá heitdagur eitt af því sem aflagt var með konunglegri tilskipun 29. maí 1744 og norðlendingum skipað að flytja hann yfir á næst sunnudag er fólk kæmi almennt til messu.  Var það með þeim rökum að ekki tíðkaðist þessi siður annarstaðar í Danaveldi.  Norðlendingar rituðu konungi ítarlega greinargerð og bænarskjal árið 1755 um að fá að halda deginum en því var hafnað.

Nokkur skipti var reynt að endurvekja einmánaðarsamkomu á Norðurlandi upp úr aldamótunum 1900 og dæmi eru líka þekkt að fólk sendi fátækum nágrönnum sínum mat á þessum degi þegar harðæri var.

## Vorverk í einmánuði
Séra Björn Halldórsson í Sauðlauksdal (f. 1724 d. 1794) skrifaði í riti sínu *Atli* sem kom fyrst út í Hrappsey 1780, um vorverk í Einmánuði að ef vorgott væri þá væri hentugur tími að stífla vatn, sem veitast skal yfir land svo vatnið standi þar á meðan vorleysing er mest. Það átti að vera vegna þess að það grugg, sem setur sig undir leysingavatnið á meðan það stendur yfir landinu væri betra en nokkur áburður.

Eins að sá sem vill ná grjóti upp úr jörð, því sem upp úr stendur, hann géri það þá þegar jörð er hálfa alin þíð ofan til eða nokkuð minna. Þá væri það bæði lausast og ylti líka á klakanum svo erfiðið yrði minna.

## Veðurspá tengd einmánuði
Ekki er mikið um veðurspár tengdar einmánuði utan að trúað var að ef fyrsti dagur einmánaðar vari blautur, boðaði það gott vor. Gæti það tengst ofangreindri lýsingu Björns.  Er til vísubrot um það:

: Þurr skyldi þorri,
: þeysöm góa,
: votur einmánuður,
: þá mun vel vora.

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
* Atli – útgáfa frá 1777 á Bækur.is
Góa

:*Góa er líka [[Góa (mannsnafn)|íslenskt kvenmannsnafn]]*
**Góa** er fimmti mánuður vetrar í gamla norræna tímatalinu og hefst á sunnudegi í átjándu viku vetrar, eða 18. til 24. febrúar. Fyrsti dagur góu er nefndur *[[konudagur]]* og var dagur húsfreyjunnar eins og fyrsti dagur þorra var dagur húsbóndans. Heitið er kunnugt frá miðri 19. öld og er nú útbreitt. Sá siður að eiginmenn gefi konum sínum blóm á konudaginn hófst á sjötta áratug 20. aldar. Síðasti dagur góu nefnist *góuþræll*.

## Orðsifjar
Orðsifjar eru ekki þekktar með vissu eða nákvæmni. Enginn fugl ber viðlíka heiti, helst er giskað á tengsl við gríska *khion* -snjór og latína *hiems* -vetur
## Góublót
Orðið góublót bendir til mannfagnaðar seint að vetri að fornu en um hann er ekkert vitað með vissu. Ljóst er hinsvegar af heimildum frá öndverðri 18. öld að fagna átti góu á svipaðan hátt og þorra. Skyldi það fremur vera húsbóndinn en húsfreyjan, en víst er að dagurinn var eignaður húsfreyjunni. Heimildir geta um tilhald í mat á síðari öldum en hvergi nærri á við þorrakomu. Kann þar að ráða nokkru að góukoma lendir oftast á langaföstu. Nokkuð var ort um Góu á 17. - 19. öld sem dóttur Þorra eða eiginkonu. Var þá stundum reynt í gamni að skjalla hana til að bæta veður. Svipaður kann að vera tilgangur þess góukomusiðar á norðaustanverðu landinu að góu var færður rauður ullarlagður.  

Á síðari tímum hefur komist á sú hefð sums staðar á landinu að halda góugleði í tengslum við góu, á sama hátt og þorrablót í tengslum við Þorra.  Uppruna góu og þorrans er að finna í Orkneyingasögu. Einnig er fjallað um persónurnar Þorra konung og Gói dóttur hans í *Frá Fornjóti ok hans ættmönnum* í Fornaldarsögum Norðurlanda.

## Góa og veðurspár
Í almennri þjóðtrú skipti góuveðrið máli. Átti sumarið að verða gott ef góa væri stormasöm og veður vont fyrstu góudaga. Ýmsar veðráttuspár geymast í gömlum íslenskum vísum og hefur þjóðin tekið mark á þeim allt fram að þessu. Þar á meðal er þessi vísa:

:Ef hún Góa öll er góð,
:öldin má það muna,
:þá mun Harpa hennar jóð
:herða veðráttuna. 

Sighvatur Árnason fyrrverandi alþingismaður, gerði athuganir á því hvernig ýmsir veðráttuspádómar hefðu reynst á árunum 1840-1900 og skrifaði um það í Skírni 1907. Þar segir hann um þennan veðráttuspádóm:
:*Þau árin, 6 að tölu, á þessu árabili, sem Góan var einmuna góð, stundum greri jörð, þá rættist þetta þannig, að tíðarfarið breyttist alltaf til hins verra á næstu mánuðum (Einmánuði og Hörpu) en þó einkum 3 árin í alvarleg harðindi*. 

## Tengt efni
* Konudagur

## Heimildir
* 

## Tenglar
* ''Góa''; grein í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1990
* ''Orð vikunnar: Góa''; af Orðabók Háskólans 
* Hversu Noregr byggðist úr Fornaldarsögum Norðurlanda – Af vefsíðunni heimskringla.no
* Torre och Gói i de isländska källorna – Af vefsíðunni heimskringla.no
Sveitarfélagið Hornafjörður

**Hornafjörður** er sveitarfélag á Suðausturlandi. Sveitarfélagið varð til 6. júní 1998 við sameiningu allra sveitarfélaga Austur-Skaftafellssýslu: Hornafjarðarbæjar, Bæjarhrepps, Borgarhafnarhrepps og Hofshrepps.

## Stjórnmál
Í sveitarstjórn í Hornafirði árið 2002-2006 átti Sjálfstæðisflokkurinn 3 menn, Framsóknarflokkurinn 3 og Krían, samtök óháðra og félagshyggjufólks 1 mann. Í sveitarstjórnarkosningunum 2006 voru þrír flokkar í framboði, Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn og Samfylkingin. Framsóknarflokkurinn fékk þrjá  menn kjörna, en Sjálfstæðisflokkurinn og Samfylkingin tvo hvor flokkur. Framsóknarflokkur og Samfylking mynduðu meirihluta og varð Sjálfstæðisflokkurinn því í minnihluta í Hornafirði í fyrsta skipti í mörg ár. 

Í sveitarstjórnarkosningunum 2010 voru fjórir flokkar í framboði, Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn, Samfylkingin og Vinstrihreyfingin – grænt framboð.  Framsóknarflokkurinn fékk fjóra menn kjörna og eru því með hreinan meirihluta.  Sjálfstæðisflokkurinn fékk tvo menn kjörna og Samfylkingin einn.  Vinstri grænir náðu ekki inn manni.  

Bæjarstjóri Sveitarfélagsins Hornafjarðar er frá 2018 Matthildur Ásmundardóttir

Þegar kjördæmaskipan vegna kosninga til Alþingis var breytt eftir kosningarnar 1999 var það álitamál hvort að sveitarfélagið Hornafjörður ætti fremur að fylgja Suðurkjördæmi eða Norðausturkjördæmi í hinni nýju skipan en sveitarfélagið hafði áður tilheyrt Austurlandskjördæmi í eldri kjördæmaskipan. Gerð var skoðanakönnun hjá íbúum sveitarfélagsins sem leiddi í ljós að 58% aðspurðra kusu fremur að fylgja Suðurkjördæmi. Farið var að þeirri niðurstöðu. 

Sveitarfélagið gekk í Samtök sunnlenskra sveitarfélaga 1. janúar 2009 og um leið úr landshlutasamtökum sveitarfélaga á Austurlandi. Við endurskipulagningu embætta lögreglu og sýslumanna árið 2014 var sveitarfélagið einnig látið fylgja Suðurlandi fremur en Austurlandi.

## Heimildir

## Tenglar

* Heimasíða Stjórnsýslu
* Ágrip af sögu bæjarins
* Frétta- og upplýsingasíða Sveitarfélagsins
Skerpla

**Skerpla** er áttundi mánuður ársins og annar mánuður sumars samkvæmt gamla norræna tímatalinu. Skerpla hefst á laugardegi í fimmtu viku sumars, eða 19. til 25. maí samkvæmt gregoríska tímatalinu.

Ekki er vitað um uppruna nafnsins (heitið kemur einungis fyrst fyrir á 17. öld í varðveittum textum) en í Snorra-Eddu er þessi mánuður kallaður *eggtíð* og *stekktíð*.
Norðursvæðið

**Norðursvæðið** (enska: *Northern Territory*) er svæði í miðjum norðurhluta Ástralíu. Það er fámennast af öllum fylkjum og svæðum Ástralíu með tæpa tvöhundruð þúsund íbúa. Þar eru einungis þrjú byggðarlög sem eitthvað kveður að, það eru höfuðborgin Darwin á norðurströndinni, Alice Springs í suðurhluta svæðisins og Katherine, aðeins fyrir sunnan Darwin. Upphaflega var Norðursvæðið hluti af nýlendunni Suður-Ástralíu (sem nú er fylki), en 1911 var það tekið af henni og gert að sérstöku svæði. Mjög harðbýlt er á svæðinu, meirihluti þess er eyðimörk og ræktarland af skornum skammti. Þar eru þó líka sumar af frægustu náttúruperlum Ástralíu, svo sem Uluru (eða Ayers-klettur), sem er líka einn helgasti staður frumbyggja svæðisins og í norðurhluta svæðisins er Kakadu þjóðgarðurinn. Helstu atvinnuvegir svæðisins eru ferðaþjónusta og námugröftur.
Pax Romana

***Pax Romana*** („hinn rómverski friður“ á latínu) eða **Rómarfriðurinn** er friðartímabil sem íbúar Rómaveldis upplifðu í yfir tvær aldir.

Yfirleitt er talað um að *Pax Romana* hafi staðið frá 27 f.Kr.,þegar Oktavíanus fékk titilinn Imperator Ágústus Caesar, til 180 e.kr., þegar Markús Árelíus keisari dó.

## Tengt efni
* *[[Pax Americana]]* (hinn ameríski friður)
* *[[Pax Britannica]]* (hinn breski friður)
Harpa

**Harpa** getur átt við:

*Harpa — mánuður í eldra tímatali
*Harpa — kvenmannsnafn
*Harpa — strengjahljóðfæri
*Harpa — Tónlistar- og ráðstefnuhús í Reykjavík.
A Portuguesa

**A Portuguesa** er þjóðsöngur Portúgals. Hann var skrifaður af Henrique Lopes de Mendonça (texti) og Alfredo Keil (tónlist) eftir endurvakningu landsins þegar Breta lögðu afarskilmála sína fyrir Portúgali (þar sem kveðið var á um brotthvarf Portúgala frá Angóla og Mósambík). A Portuguesa var tekinn upp sem þjóðsöngur landsins þegar fyrsta lýðveldið var stofnað í landinu árið 1910 og tók þar með við af 'O Hino da Carta'.

Titill þjóðsöngsins merkir Portúgalar (í kvenkyni) í merkingunni 'söngur Portúgals'.

## Ljóðið

:**I**
:Heróis do mar, nobre povo,
:Nação valente e imortal
:Levantai hoje de novo
:O esplendor de Portugal!

:Entre as brumas da memória,
:Ó Pátria, sente-se a voz
:Dos teus egrégios avós
:Que há-de guiar-te à vitória! 

:Às armas, às armas!
:Sobre a terra, sobre o mar,
:Às armas, às armas!
:Pela Pátria lutar 
:Contra os canhões marchar, marchar!

:**II**
:Desfralda a invicta Bandeira,
:À luz viva do teu céu!
:Brade a Europa à terra inteira:
:Portugal não pereceu

:Beija o teu solo jucundo
:O oceano, a rugir de amor,
:E o teu Braço vencedor
:Deu mundos novos ao mundo! 

:Às armas, às armas!
:Sobre a terra, sobre o mar,
:Às armas, às armas!
:Pela Pátria lutar
:Contra os canhões marchar, marchar!

:**III**
:Saudai o Sol que desponta
:Sobre um ridente porvir;
:Seja o eco de uma afronta
:O sinal de ressurgir.

:Raios dessa aurora forte
:São como beijos de mãe,
:Que nos guardam, nos sustêm,
:Contra as injúrias da sorte.

:Às armas, às armas!
:Sobre a terra, sobre o mar,
:Às armas, às armas!
:Pela Pátria lutar
:Contra os canhões marchar, marchar!
Jorge Sampaio

**Jorge Fernando Branco de Sampaio** (18. september 1939 – 10. september 2021) var fyrrverandi forseti Portúgals, kjörinn öðru sinni þann 14. janúar 2001.

Sampaio fæddist í Lissabon þann 18. september 1939 og er af gyðingaættum. Á meðan Sampaio var ungur bjó hann bæði í Bandaríkjunum og Englandi vegna starfa föður síns, sem var læknir. Sampaio hóf stjórnmálaferil sinn í lagaskóla Lissabon. Hann átti þátt í andófi gegn fasistastjórn landsins og var forseti stúdentasamtaka Lissabon milli 1960 og 1961.

## Tilvísanir
Ágúst Borgþór Sverrisson

**Ágúst Borgþór Sverrisson** (f. 1962) er íslenskur rithöfundur og blaðamaður. Ágúst Borgþór hefur gefið út smásagnasöfn, ljóðabók og skáldsögur. Ágúst Borgþór hefur einnig verið virkur pistla- og greinahöfundur, bæði í dagblöðum og á netinu. Hann hefur starfað sem blaðamaður á DV síðan 2015, fréttastjóri frá 2021.   

## Verk höfundar
*1987 - Eftirlýst augnablik, ljóð
*1988 - Síðasti bíllinn, smásögur
*1995 - Í síðasta sinn, smásögur
*1999 - Hringstiginn, smásögur
*2001 - Sumarið 1970, smásögur
*2004 - Tvisvar á ævinni, smásögur
*2007 - Hliðarspor, skáldsaga
*2011 - Stolnar stundir, skáldsaga
*2015 - Inn í myrkrið, skáldsaga
*2017 - Afleiðingar, smásögur
*2023 - Vektu ekki barnið, skáldsaga

## Tenglar
*Bloggsíða Ágústs Borgþórs , Heimasíða höfundar
Portúgalska

**Portúgalska** (*português*) er rómanskt tungumál sem m.a. er talað í Portúgal, Brasilíu, Angóla, Mósambík, Grænhöfðaeyjum og Austur-Tímor. Portúgalska er 5.-7. algengasta tungumál heims og vegna þess að Brasilíumenn eru 51% íbúa Suður-Ameríku hafa fleiri portúgölsku að móðurmáli en spænsku í Suður-Ameríku.

## Nokkrar setningar og orð

**Sim** = Já 
**Não** = Nei 
**Oi! / E aí? / Olá!** = Halló! 
**Tchau!** = Bless 
**Até mais!** = Við sjáumst! 
**Obrigado** = Takk (Segirðu ef þú ert karlmaður)
**Obrigada** = Takk (Segirðu ef þú ert kvenmaður)
**Bom dia** = Góðan dag(inn) 
**Boa noite** = Góða nótt 
**Desculpa / Desculpe / Perdão / Foi mal** = Afsakið, fyrirgefðu 
**Tudo bem?** = Hvað segirðu? 

**Eu não te entendo / Eu não entendo você** = Ég skil þig ekki



**Eu sou do Brasil/de Portugal/da Islândia** = Ég er frá Brasilíu/Portúgal/Íslandi 
**Eu não falo português** = Ég tala ekki portúgölsku 
**Você fala inglês? / Tu falas inglês?** = Talar þú ensku? 
Á þessu **korti** er hægt að sjá **hvar** **portúgalska** er **opinbert mál** landsins **(allt** **blátt)**.
Lissabon

**Lissabon** (portúgalska: *Lisboa*) er höfuðborg og stærsta borg Portúgals. Íbúar eru um 576.000 en á stórborgarsvæðinu búa rúmlega 3 milljónir (2024). Borgin er staðsett í vesturhluta Portúgals, við Atlantshafið og þar sem áin Tagus (Tejo) rennur í haf. Hún er vestasta höfuðborg á meginlandi Evrópu. Borgarmörk Lissabon eru þröngt skilgreind utan um sögufræga hluta borgarinnar. Allmargar borgir eru í kringum Lissabon, t.d. Loures, Odivelas, Amadora og Oeiras og eru þær á stórborgarsvæði Lissabon.

Lissabon er ein elsta borg Evrópu og nær sögufrægi hluti borgarinnar yfir sjö mjög brattar hæðir. Borgin var miðstöð landkönnuða sem sigldu til Asíu og Ameríku á 15. til 17. öld, Vasco da Gama var þekktastur. Árið 1755 varð stór jarðskjálfti í borginni sem eyðilagði hana að stórum hluta og létust tugþúsundir.

Vesturhluti borgarinnar samanstendur af einum stærsta náttúrugarði í þéttbýli í Evrópu, Monsanto-garðinum, sem er nálægt 10 ferkílómetrar að flatarmáli.

Orðsifjar „Lissabon“ eru nokkru myrkri sveipaðar en algengasta ágiskunin er að hún hafi í öndverðunni merk borg Úlissíusar þar sem Úlissíus er talin hafa stofnsett borgina og -ippo merkti borg á fönikísku og því hafa þróast Uliss-ippo > Ulisipona. Nafnið gæti einnig hafa komið frá keltneskum ættbálkum.

## Merkir staðir
* Castelo de São Jorge, kastali á hæð þar sem byggð hefur verið í 3000 ár.
* Betlehemturninn, turn og virki reistur árið 1519.
* Híerónýmusarklaustrið
* Praça do Comércio, Stórt torg sem var byggt eftir jarðskjálftann árið 1755.
* Vasco da Gama-brúin, önnur stærsta brú Evrópu.

## Íþróttir
### Knattspyrna
* Benfica
* Sporting Lissabon

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Fíkn

**Fíkn** eða *ávanabinding* er hugtak sem notað er yfir áráttu til að endurtaka skemmandi hegðun. Einstaklingur sem haldinn er fíkn er sagður vera fíkill. 

Mörg lyf valda ástandi sem fela í sér aukna þörf til þess að fá meira af lyfinu, auka þol einstaklingsins fyrir því svo hann þarfnast hærri skammta, og valda sársauka, kvíða og óþægindum þegar töku lyfjanna er hætt. Þannig áhrif kallast fráhvarfseinkenni. Hugtakið fíkn er einnig notað yfir aðra hegðun sem felur eingöngu í sér sálfræðilega hegðun, s.s. fjárhættuspil eða fíkn í klám. Deilt er um hvort of mikið át teljist til fíknar. Einstaklingar sem breyta mataræði sínu skyndilega upplifa oft fráhvarfseinkenni og það kallar á spurninguna hvort efni í mat, s.s. sykur, geti valdið fíkn. Meðal þeirra lyfja sem valda fíkn eru: Áfengi, heróín, kókaín, kódín og nikótín sem sumir telja það efni sem sumir telja mest vanabindandi efnið. Flest lyf hafa örvandi áhrif en sum hafa þó róandi áhrif. Einstök lyf hafa bæði róandi og örvandi áhrif. Fíkn er talin eitt helsta heilbrigðisvandamálið um allan heim enda ljóst að hegðun margra ræðst af fíkn þeirra auk þess sem fíklar koma víða við sögu í heilbrigðiskerfinu.

Almennt er gerður greinarmunur á líkamlegri og sálfræðilegri fíkn. Líkamleg fíkn leiðir til líkamlegra einkenna þegar neyslu er hætt og sálfræðileg fíkn til sálfræðilegra einkenna. Líkamleg áhrif efnis hefur í för með sér líkamlega vanlíðunartilfinningu þegar neyslu efnis er hætt. Sálfærðileg fíkn felur í sér vellíðunartilfinningu og þörf fyrir áframhaldandi neyslu til að forðast vanlíðunartilfinningu. Ekki er endilega víst að erfiðara sé að slökkva sálfræðilega fíkn en líkamlega.

Það hversu lengi það tekur einstakling að vera háður vímugjafa veltur bæði á vímugjafanum, það hve oft hans er neytt sem og einstaklingnum sjálfum. Sem dæmi segja sumir alkóhólistar að þeir hafi ánetjast áfengi við fyrsta sopann á meðan flest fólk getur drukkið áfengi í félagsskap annarra án þess að teljast vera fíklar.
Wernicke-Korsakoff heilkenni

**Wernicke-Korsakoff heilkenni** er einnig þekkt sem **áfengistengd heilabilun** (e. alcohol-related dementia) og er sérstaklega algengt meðal áfengissjúklinga. Weknicke-Korsakoff heilkenni stafa af B1-vítamínsskorti og er því fylgifiskur vannæringar. Einkenni Wernicke-Korsakoff heilkennis er framvirkt minnisleysi, það er að sjúklingurinn á erfitt með eða er jafnvel ómögulegt að færa nýjar upplýsingar úr skammtímaminni í langtímaminni. Wernicke-Korsakoff heilkenni felur einnig í sér lélega stjórn á vöðvum.

Ef einstaklingur greinist snemma með sjúkdóminn er mögulegt að meðhöndla sum vægari einkenni hans. Viðkomandi þarf þá að hætta að drekka og honum er gefið B1-vítamín. Erfitt getur verið að meðhöndla önnur einkenni líkt og minnisleysi. Ef einstaklingurinn hefur þjáðst lengi af sjúkdóminum getur verið ómögulegt að meðhöndla einkenni hans.
Lifrarbólga

**Lifrarbólga** felur í sér að lifrin bólgnar. Sumir fá engin einkenni, aðrir fá gulleita húð og augu, minni matarlyst, ógleði og uppköst, hita, kviðverki og gulusótt. 

Lifrarbólga getur verið bráð eða langvinn. Bráð lifrarbólga getur læknast af sjálfu sér, eða orðið að langvinnri lifrarbólgu. Sjaldgæft er að bráð lifrarbólga leiði til bráðrar lifrarbilunar. Langvinn lifrarbólga getur leitt til öramyndunar í lifrinni, lifrarbilunar, eða lifrarkrabbameins.

Algengasta orsök lifrarbólgu eru veirur. Aðrar orsakir geta verið áfengissýki, sum lyf, eiturefni, aðrar sýkingar, sjálfsofnæmissjúkdómar, og fitulifur. 

Hægt er að greina bólgu í lifur með blóðprufu. Hægt er að meðhöndla langvinna lifrarbólgu með lyfjum. Ekki er til meðferð við fitulifur fyrir utan það að hætta að drekka áfengi og halda við heilbrigðum lífstíl. Lifrarbólgu af völdum sjálfsofnæmis má meðhöndla með lyfjum sem bæla ónæmiskerfið. Í sumum tilfellum getur lifrarígræðsla verið ákjósanleg.

Árið 2015 voru 114 milljón manns með lifrarbólgu A, 343 milljónir með lifrarbólgu B, og 142 milljónir með lifrarbólgu C. Á hverju ári deyja um milljón manns í heiminum úr lifrarbólgu, oftast vegna öramyndunar í lifur eða lifrarkrabbameins.

Bandaríski örverufræðingurinn Maurice Ralph Hilleman (1919 - 2005) þróaði bóluefni gegn bæði lifrarbólgu A og lifrarbólgu B.

## Lifrarbólguveirurnar

Til eru fimm flokkar óskyldra lifrarbólguveira: A, B, C, D og E. 

* Lifrarbólga A og E dreifast með saurmenguðu vatni og mat. 
* Lifrarbólga B er kynsjúkdómur en getur líka smitast frá móður til barns. 
* Lifrarbólga B og C smitast oft með blóði og eru því algeng sýking hjá eiturlyfjanotendum sem deila nálum.
* Lifrarbólga D er getur aðeins sýkt þá sem eru nú þegar með lifrarbólgu B. Veiran er óalgeng í vestrænum ríkjum en er hættuleg.

Hægt er að koma í veg fyrir lifrarbólgu A, B, og D með bólusetningu. 

Til eru aðrar veirur sem geta valdið bólgu í lifur, t.d. stórfrumuveiran *(cytomegaloveiran)*, Epstein-Barr veiran, og gulusótt.

## Tilvísanir
Skorpulifur

**Skorpulifur** (lat. *cirrhosis*, dregið af gríska orðinu κιρρος, *kirrhos* „gulbrúnn“) felur í sér að lifrarvef er skipt út fyrir óvirkan örvef. Þrátt fyrir að nokkrir þættir geti valdið skorpulifur er algengasta ástæða þess ofneysla áfengis. Einkennin fela, eins og í lifrarbólgu, m.a. í sér ógleði og uppköst, minni matarlyst og gulusótt, en auk þess blæðingar, þyngdartap og aukna næmi fyrir lyfjum. Þar sem ekki er hægt að skipta út örvef þá beinist meðferð aðallega að því að hefta framrás sjúkdómsins.
Koffín

**Koffín** (áður **kaffín** enska **) er beiskjuefni (*alkaloid*) sem finnst meðal annars í kaffibaunum, tei, kakóbaunum, kólahnetum og guarana og er náttúrulegur hluti þessara efna. Kaffín hefur örvandi áhrif á miðtaugakerfið, hjartað og öndun. Það hefur einnig þvaglosandi áhrif. Kaffíni er svo einnig bætt í sum matvæli, líkt og kókdrykki, hvort sem það er til að bæta bragðið eða gera þá sem drekka kókdrykkina háðari þeim. Einnig eru til kaffínpillur sem voru afar vinsælar hjá stúdentum. Kaffín í sínu hreinasta formi er hins vegar afskaplega beiskt, hvítt duft.

## Magn kaffíns í matvælum
Venjulegur kaffibolli inniheldur 100 til 200 milligrömm af koffíni og skyndikaffi (espresso) um 100 milligrömm. Afar mismunandi kaffínmagn getur verið í tei eða frá 20 til yfir 100 milligrömm í hverjum tebolla. Magn kaffíns í kakói er hins vegar um 5 milligrömm í bolla. Í lítilli kókdós (33 sentilítrar) er magn koffíns allt að 32 milligrömm. Kaffínpillur innihalda vanalega jafn mikið koffín og einn kaffibolli hver.

## Líffræðileg áhrif koffíns
Koffín er talið verka á heilann með því að hamla adenósín viðtaka. Þegar adenósín tengist raftaka taugafrumu hægir það á virkni hennar. Slíkt gerist til dæmis í svefni. Kaffínsameindin getur bundist viðtökunum og þannig hindrað adenósín í að komast að þeim, sem merkir að ekki getur hægst á virkni frumunnar. Í kjölfarið seytir fruman adrenalíni sem veldur meðal annars auknum hjartslætti og blóðþrýstingi, auknu blóðflæði til vöðva og minni til húðar og innri líffæra. Auk þessa eykur kaffín magn taugaboðefnisins dópamíns í heila. Kaffín hverfur fljótt úr heilanum og, öfugt við til dæmis áfengi, eru áhrif þess skammvinn. Kaffín truflar ekki einbeitingu (sumir segja þvert á móti) og annað hugarstarf.

Mikil neysla kaffíns getur valdið tilhliðrun. Þegar inntöku þess er svo hætt er líkaminn ofurnæmur fyrir adenósín sem veldur því að blóðþrýstingur fellur mikið og sem leiðir til höfuðverkjar ásamt öðrum einkennum.

Of mikil neysla kaffíns getur leitt til vímu. Einkenni þess eru meðal annars eirðarleysi, taugaveiklun, svefnleysi, niðurgangur og meltingartruflanir. Þessi einkenni geta komið fram eftir aðeins 250 milligrömm. Meira en 1 gramm á dag getur leitt til vöðvakippa, sundurlausra hugsana og tals auk hjartsláttartruflana. Kaffíneitrun getur leitt til einkenna sem líkjast felmstursröskun (e. *panic disorder*) og almennri kvíðaröskun.

## Heimildir


## Tenglar
* „Er koffeinið hættulegt“; grein í Tímanum 1982