open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leppstríð

**Leppstríð**  (e. *proxy war*), einnig kallað **staðgöngustríð**, er átök milli tveggja ríkja eða annarra aðila þar sem hvorugur aðili mætir andstæðingi sínum beint í átökum. Oft eru báðir aðilar að berjast við bandamenn hvors annars eða að hjálpa bandamönnum sínum að berjast við andstæðinga sína. Erlend ríki og stórveldi blanda sér oft í slík átök á einu svæði af pólítískum ástæðum til að því að tryggja efnhagslega hagsmuni og pólitíska stöðu sína í heimshlutanum. Stríðsátök í Sýrlandi, 2011-2018, eru dæmi um leppstríð þar sem stórveldi blanda sér í átök um yfirráð yfir Sýrlandi í því augnamiði að tryggja völd sína og hagsmuni í Mið-Austurlöndum.

## Heimildir
* Andrew Mumford (2013) Proxy Warfare and the Future of Conflict, The RUSI Journal, 158:2, 40-46, DOI: 10.1080/03071847.2013.787733
* Alex Marshall (2016) From civil war to proxy war: past history and current dilemmas, Small Wars & Insurgencies, 27:2, 183-195, DOI: 10.1080/09592318.2015.1129172
* 
* Nú hækkar hitastigið til muna (Mbl. 4. júlí 2017)
Bhut jolokia

**Bhut jolokia**, einnig kallaður **draugapipar**, **U-morok**, **rauð naga**, **naga jolokia** og **draugajolokia**, er tegundablandað yrki eldpipars frá  Arunachal Pradesh, Assam, Nagalandi og Manipur í norðausturhluta Indlands. Hann er blendingur *[[Capsicum chinense]]* og *[[Capsicum frutescens]]* og náskyldur nagapipar frá Bangladess. 

Árið 2007 vottaði *[[Heimsmetabók Guinness]]* að Bhut jolokia væri sterkasti eldpipar heims, 400 sinnum sterkari en tabaskósósa. Piparinn var metinn á 1 milljón Scoville-stiga. Árið 2011 mældist Infinity-pipar hærra á kvarðanum og síðan Naga Viper, Trínidad Moruga-sporðdrekinn og að síðustu Carolina Reaper-afbrigðið árið 2013.
Carolina Reaper

**Carolina Reaper** (upphaflega nefndur **HP22B**) er afbrigði af eldpipartegundinni *[[Capsicum chinense]]*. Ávöxturinn er rauður og krumpaður með lítinn odd neðst. *[[Heimsmetabók Guinness]]* vottaði árið 2017 að Carolina Reaper væri sterkasti eldpipar heims, metinn á 1.641.183 (meðaltal, einstakur pipar á 2.192.431) Scoville-stig (þó var síðar ræktaður Pipar X (e. Pepper X) sem átti að ná 3,18 milljón stigum, óstaðfest heimsmet). Þessi pipar hefur líka verið ræktaður á Íslandi.

Þetta eldpiparafbrigði var þróað af Ed Currie í gróðurhúsi í Rock Hill í Suður-Karólínu sem blendingur Bhut jolokia og Habanero. Sláttumannsheitið („reaper“) er vegna oddsins neðst á piparbelgnum.
Tröllakrabbi

**Tröllakrabbi** er stærsti krabbinn í krabbaætt. Hann er yfirleitt 8–9,926 cm en lengsta eintak af þessari tegund var 15,5 cm löng. Tröllakrabbar halda sér á 200 til 2000 m dýpt. 

## Veiði og veiðisvæði
Tröllakrabbar eru að mestu leyti veiddir í Norðaustur-Atlantshafi.

## Líffræði
Skelin á tröllakrabbanum er sexhyrnd og er aðeins lengri á breiddina en á lengdina. Hún getur orðið 210mm og vegið næstum 2kg. Tennurnar eru litlar, karldýr eru að meðaltali aðeins stærri en kvendýr. Kynþroska er náð fyrir 10cm breidd. Kvendýr geta verið egglaus frá mars til ágúst. (Encyclopedia of life, e.d)

## Tilvísanir
Naga-mál

**Naga-mál** er málaflokkur innan tíbetsk-búrmísku greinar sínó-tíbetsku málaættarinnar. Til hans teljast aangamí, sema, rengma, lota og fleiri, töluð af ættflokkum á Indlandi og Mjanmar.
Rúng-mál

**Rúng-mál** eru málaflokkur innan tíbetsk-búrmískra mála sínó-tíbetsku málaættarinnar. Til hans teljast ravang, trúng, gjarong, qiang og prímí.

Eru mál þessi töluð í vestur Kína og norður Mjanmar.
Auður

**Auður** getur átt við:

* mannsnafnið Auður
* Auður, sonur nætur
* Auður, tónlistarmaðurinn Auðunn Lúthersson
* Auður djúpúðga Ketilsdóttir, landnámsmaður
Töfraljósker

**Töfraljósker** einnig þekkt undir latneska heitinu **lanterna magica** er forn tegund af myndvarpa eða skuggamyndavél þar sem myndir sem gátu verið málaðar, prentaðar eða ljósmyndir voru settar á gagnsæja glerplötu fyrir framan eina eða fleiri linsur og ljósuppsprettu og varpað þannig upp á vegg eða svið.  Þessi tækni var þróuð á 17. öld og var í fyrstu aðallega notuð til skemmtunar og sem töfrabrögð. Á 19. öld var þessi tækni þróuð áfram og notuð til að sýna fræðsluefni. Lítil töfraljósker voru notuð sem leikföng barna. Töfraljósker voru í notkun fram á miðja 20. öld en þá ruddu sér til rúms 35 mm skyggnuvélar.
Broddakrabbi

**Broddakrabbi** eða **köngulóarkrabbi** (fræðiheiti: *Maja squinado*) er stærstur allra krabba í ættinni *[[Majidae]]*. Hann finnst í Norðaustur-Atlantshafi og lifir að meðaltali í um 5–8 ár. Kjörhitastig er frá 8–17° C.

## Útlit og stærð
Broddakrabbinn er stærsti krabbinn við Bretlandseyjar og er rauður, rauðbrúnleitur eða gulur á litinn og líkaminn er allt að 20 cm langur. Skelin er hringlaga en breið að aftan og mjó að framan. Framfæturnir hafa litlar klær en hinir hafa litla svarta brodda. Fæturnir eru þaktir hárum og skelin þörungum.

## Veiðar og veiðiaðferðir

Á árunum 1950–1990 voru meira en 5000 tonn veidd af broddakrabba árlega. Um það bil 70% var veiddur af Frökkum og 10% af Bretum. Krabbinn er aðallega veiddur í gildrur og net. Einnig er hægt að veiða þá með botnvörpu en það gengur misvel þar sem þeir halda sig mikið á grunnsævinu. Þar eru þeir þó einnig veiddir af köfurum. Lágmarksstærð sem má veiða í Evrópu er 12 cm en þær reglur gilda ekki um allan heim, sum lönd leyfa til dæmis ekki veiðar á kvenkröbbum með egg. Við Frakkland og við Ermarsundseyjar eru tímabil þar sem ekkert má veiða af þeim. 

## Fæða
Broddakrabbinn nærist á mjög fjölbreyttum lífverum og er fæðan einnig árstíðaskipt, á veturna helst þörungar og skelfiskur en skrápdýr eins og ígulker og sæbjúgu yfir sumarið.

## Lifnaðarhættir
Broddakrabbar færa sig yfirleitt milli búsvæða á haustin og geta ferðast yfir 160 km á 8 mánuðum. Allir krabbar eru viðkvæmir meðan á hamskiptum stendur og eru þeir berskjaldaðir fyrir rándýrum á borð við kolkrabba og stærri fiska, þar á meðal hákarla. Eru þeir oft mjög félagslyndir á þeim tíma, hugsanlega sem vörn gegn afætum. Kvendýr geta gotið allt að fjórum sinnum á ári.

## Tilvísanir

## Heimildir
* MarLIN — Common spider crab (Maja brachydactyla)
* Maja squinado — The European spider crab
* Feeding of the spider crab ''Maja squinado'' in rocky subtidal areas of the Ría de Arousa (north-west Spain)
* Finding Nature — European Spider Crab 
* *The Advanced Seafood handbook*, Seafood Business, 1992, bls. 47.
Einar Þórólfsson

**Einar Þórólfsson** varð fyrstur manna til að fá borgarabréf í íslenskum kaupstað og varð fyrsti borgarinn í Reykjavík árið 1787 þegar Einokunarverslunin hætti og allir þegnar Danaveldis gátu stundað verslun. Í borgaraskrám Skúla Magnússonar landfógeta frá  1791 kemur fram að  Einar  sé frá Kaupmannahöfn og  versli sem lausakaupmaður í Reykjavík en lítið vöruúrval sé í verslun hans. Einar sjái einnig um laxveiði í Borgarfirði og selji lax. Einar Þórólfsson fékk borgararéttindi að hvötum Chr. H. D. von Levetzows stiftamtmanns og varðveist hefur hollustueiður hans við Danakonung. Einar virðist hafa haft aðalatvinnu sína af því að selja saltaðan lax til útflutnings.

Einar  er talinn fæddur um 1740 og foreldrar hans voru Þórólfur Arason  og Signý  Vermundardóttir sem þá bjuggu í Lundarreykjadal eða Skorradal. Hann ólst upp í Mýrarsýslu.  Einar var bústjóri hjá Guðríði Einarsdóttur stjúpu sinni í Síðumúla um 1770.
Son Heung-min

**Son Heung-min** (fæddur 8. júlí 1992 í Chuncheon í Suður-Kóreu) er suður-kóreskur knattspyrnumaður sem spilar með bandaríska liðinu Los Angeles FC.

Son spilaði fyrir Tottenham Hotspur í 10 ár, 2015 til 2025. Hann er dýrasti asíski leikmaður í sögu knattspyrnunnar og markahæsti asíski markaskorari í ensku úrvalsdeildinni.

Heung-min hóf atvinnuferilinn í Þýskalandi með Hamburger SV árið 2010 og spilaði síðar með Bayer Leverkusen.

## Tottenham
Son var seldur til Tottenham árið 2015 frá Leverkusen. Hann varð yngsti leikmaður til að skora í Bundesliga, 18 ára að aldri. Hann hefur tvívegis verið valinn leikmaður mánaðarins í ensku úrvalsdeildinni.

Í byrjun tímabils 2020 lagði Harry Kane upp 4 mörk á Son Heung-min í leik gegn Southampton sem er met í úrvalsdeildinni. Samspil þeirra tveggja skilaði a.m.k. 40 mörkum sem er met. Son deildi markakóngstitlinum með Mohamed Salah tímabilið 2021-2022. Hann varð fyrsti Asíubúinn til að vinna gullskóinn. Haustið 2022 kom Son af bekknum gegn Leicester City og skoraði þrennu á 13 mínútum.

Son vann Evrópukeppni félagsliða með Tottenham árið 2025 eftir sigur gegn Manchester United í úrslitum.
Hann ákvað að fara frá félaginu sumarið sama ár eftir 10 ár hjá félaginu. Þá hafði hann skorað 173 mörk í 454 leikjum fyrir Tottenham. 

## Landslið
Heung-min hefur leikið með landsliði Suður-Kóreu síðan 2010. 

## Heimild

* 

## Tilvísanir
Aflátsbréf

**Aflátsbréf** voru vottorð sem sölumenn páfa seldu til að fjármagna framkvæmdir í Róm. Aflátsbréf áttu að tryggja þeim sem keypti afslátt frá hreinsunareldi eftir dauða. Fyrsta prentaða skjalið úr prentsmiðju Gutenbergs var aflátsbréf. Gagnrýni á sölu aflátsbréfa var lykilatriði í siðbótarhreyfingum. Algengt er að miða upphaf siðbótarinnar við mótmæli Marteins Lúthers við sölu aflátsbréfa kirkjunnar. Þessi bréf voru seld  um alla Evrópu til að fjármagna  byggingu Péturskirkjunnar í Róm. Sala aflátsbréfa hófst í  Þýskalandi árið 1516 og það var munkurinn Jóhannes Tetzel sem sá um sölu þeirra. 

## Heimildir

* Luther ævi og starf 
* Indulgence Sales in the Middle Ages (aflátssala á miðöldum)
Betula lenta f. uber

***Betula lenta f. uber*** er sjaldgæft tilbrigði (forma) af sætbjörk í birkiætt. Það finnst eingöngu í Smyth County í Virginíu. Þegar því var fyrst lýst 1918 (Ashe) var það talið tilbrigði af *[[Betula lenta]],* en svo sett sem tegund 1945. Þar sem það er stakar plöntur í sætbjarkarskógum og einungis 1,2% af afkvæmum þeirra koma upp með kringlótt blöð sem er aðaleinkenni "tegundarinnar" hefur hún aftur verið sett sem tilbrigði af *B. lenta*. Sumir höfundar vilja líta á það sem afbrigði (varietas).

Eftir fyrsta fund tilbrigðisisins 1914 fannst það ekki aftur um alllangt skeið og var talið útdautt fram til 1975, þegar nokkrir einstaklingar fundust. Þessi 18 tré og 23 smáplöntur voru í skógi á bakka Cressy Creek í Smyth County í Virginíu. Trén voru formlega skráð sem tegund í útrýmingarhættu og verndunaraðgerðir hafnar. Smáplöntum var fjölgað í gróðurhúsum og plantað í skóginum. Um 1995 voru 20 stofnar orðnir til og verndunarstaðan var lækkuð í „ógnað“. Trénu var fjölgað til að minnka hættu á að safnarar tækju villt eintök, eða að þau yrðu fyrir skemmdarverkum. Árið 2006 voru taldir 961 einstaklingar. Átta af þeim eru á upphaflega staðnum við árbakkann. Ekki er enn vitað til þess að þessi björk fjölgi sér með náttúrulegri kynæxlun. 

Þetta verður meðalstórt tré, allt að 15 metra hátt. Krónan er þétt. Börkurinn er ilmandi og brúnn eða svartleitur. Blöðin eru kringlótt eða egglaga, með hjartalaga blaðfæti og tenntum jaðri, um 5 cm löng. Reklarnir eru uppréttir,  2,8 cm langir með smáum fræjum (2 mm). Fræmyndun er miklu meiri sum ár en önnur. Tréð verður um 50 ára gamalt að jafnaði.

## Tilvísanir

## Tenglar
* World Conservation Monitoring Centre 1998.  ''Betula uber''.   2006 IUCN Red List of Threatened Species.   Downloaded on 20 August 2007.
*USDA Plants Profile
Lóló-búrmísk mál

**Lóló-búrmísk mál** tilheyra tíbesk-búrmísku grein sínó-tíbesku málaættarinnar. Til lóló-greinarinnar teljast mál í Mjanmar, Tælandi, Laos, Yunnan og Víetnam. Þeirra helst eru lóló, lahú, lísú og haní.

Til búrma-greinarinnar telst fyrst og fremst búrmíska en enn fremur nokkur smærri mál í Júnnan og norður Mjanmar.
Vitoria-Gasteiz

**Vitoria-Gasteiz** er höfuðborg Baskalands og sýslunnar Araba/Álava á Spáni. Sveitarfélag er umhverfis borgina heitir sama nafni en íbúafjöldi þar er um 251.000 (2019). Íbúar borgarinnar eru kallaðir *vitorianos* eða *gasteiztarrak*. 

Borgin Victoriacum var stofnuð á 6. öld af Vestgotum á svæðinu en rómversk herstöð hafði verið þar um slóðir áður. Borg þessi hvarf með tímanum. En á 12. öld stofnaði Konungsríkið Navarra stofnaði þorpið Nova Victoria. Þar hafði áður verið byggð, Gasteiz, sem var stofnuð af Böskum.

Konungsríkið Kastilía tók yfir stjórn borgarinnar á 15. öld og borgin stækkaði. Í Napóleonstyrjöldunum var hér orrustan um Viktoríu árið 1813. Bandamannaherir Breta, Portúgala og Spánverja undir stjórn Wellingtons hertoga sigruðu franska herinn undir stjórn Jósefs Bónaparte. Sigurinn markaði lok stjórnar Frakka yfir Spáni.

Í dag þykir borgin vera mjög lífvænleg. Mikið er af grænum svæðum og hefur borgin hlotið viðurkenningu fyrir lífsgæði. Hátíðir borgarinnar eru meðal annars tónlistarhátíðirnar Azkena rock festival, FesTVal og Vitoria-Gasteiz jazz festival. Virgen Blanca er bæjarhátíð.

Íþróttafélögin Deportivo Alavés (knattspyrna) og Baskonia (körfubolti) hafa aðsetur í borginni.

## Heimild
Pamplona

**Pamplona** (franska: *Pampelune*, baskneska: *Iruña*) er höfuðborg Navarra-sjálfstjórnarhéraðs á Spáni. Hún liggur í dal við fljótið Arga sem er þverá Ebró. Íbúar eru tæp 200.000 (2015.) Borgin er heimsþekkt fyrir San Fermín-hátíðina þar sem frægt nautahlaup er árlega frá 6-14. júlí.

Á 1. f.Kr. voru þar rómverskar herbúðir; Pompelo undir stjórn Pompeiusar herforingja. Á 5. öld náðu Vestgotar yfirráðum yfir svæðinu, á fyrri hluta 8. aldar, Arabar, á seinni hluta 8. aldar, Frankar (Karlamagnús). Konungsríkið Navarra var með aðsetur í borginni frá 905-1512 þar til Konungsríkið Kastilía tók við yfirráðum. Á 19. öld þróaðist málm- og vefnaðariðnaður í borginni.

Knattspyrnuliðið CA Osasuna hefur aðsetur í borginni.

## Heimild
Svartsengiskerfi

**Svartsengiskerfi** er ein af 41. eldstöðvakerfum á Íslandi. Það er á Reykjanesi og kennt við Svartsengi. Árið 2023 fór virkni í kerfinu aftur af stað eftir um 800 ára dvala þegar gaus í Sundnúksgígum.

## Tengt efni
* Eldgosin við Sundhnúksgíga 2023–2024

## Heimild
* 

## Tilvísanir
Betula cordifolia

***Betula cordifolia*** er tegund af birkiætt ættuð frá austur Kanada og New England United States. Þar til nýlega hefur hún verið talið undirtegund af *[[Betula papyrifera]]* (næfurbjörk), sem hún líkist að mörgu leyti, og var hún skráð sem *B. papyrifera* var.* cordifolia* (Regel) Fern.

## Lýsing
*Betula cordifolia* lauffellandi tré sem verður um 25&nbsp;m hátt og með um 70 sm í þvermál stofns. Börkur á fullorðnum trjám er hvítur eða bronslitaður, og flagnar af í þunnum næfrum. Innan á berkinum er hann koparlitur og uá ungum trjám er börkurinn gljáandi brúnn með fölbrúnum loftaugarákum. Blöðin eru stakstæð, egglaga, 6 til 12 sm löng, og tvítennt. Eins og seinni hluti fræðiheitisins bendir til, þá eru grunnur blaðanna yfirleitt hjartalaga, hinsvegar getur það verið villandi því grunnurinn er stundum rúnnaður eða flatur. Blöðin eru með mikið af kvoðukirtlum og brumin eru egglaga og sljó. Árssprotarnir eru gulbrúnir til dökkbrúnir og flekkóttar af kvoðukirtlum og gráleitum loftaugarásum. Þá vantar hæringuna sem er á *Betula papyrifera*.  Blómin eru reklar, karlreklarnir eru 2&ndash;4&nbsp;sm langir og kvenreklarnir 1&ndash;2&nbsp;dm langir. Fullþroskaðir eru þeir um 3&ndash;5&nbsp;sm langir og fræin eru vængjuð, 2&ndash;3&nbsp;mm löng.

## Útbreiðsla
*Betula cordifolia* finnst í austur Kanada, Quebec, norðvestur Ontario, norður New York-fylki, og Nýja Englandi. Hún finnst helst norðan til eða hærra yfir sjó, gjarnan í rökum jarðvegi.

## Greining frá ''Betula papyrifera''
*Betula cordifolia* og *Betula papyrifera* eru mjög líkar tegundir, og voru eitt sinn taldar sama tegundin. Aðal aðferðirnar til að greina þær í sundur eru: 
* *Betula cordifolia* er eingöngu í austurhluta Norður Ameríku
* Blöðin eru þakin kvoðukirtlum
* Grunnur blaðanna er hjartalaga
* Sprotarnir eru ekki hærðir.
* Er tvílitna (28 litningar)

Þar sem mörg af þessum einkennum eru breytileg frá tré til trés, er best að athuga sem flest af þessum atriðum áður en greining er ákveðin. Þá er líklegt að *Betula cordifolia* og *Betula papyrifera* blandist, hinsvegar eru líklega sjaldgæft þar sem litningatalan er mismunandi. 

## Tilvísanir
Lindabjörk

***Lindabjörk*** (fræðiheiti: *Betula occidentalis*) er tegund af birkiætt ættuð frá vestur Norður Ameríku, í Kanada frá Yukon austur til vestur Ontario og suðureftir, og í Bandaríkjunum frá austur Washington austur til vestur Norður-Dakóta, og suður til austur Kaliforníu, norður Arizona og norður til New Mexico, og suðvestur Alaska. Hún er vanalega meðfram ám í fjalllendi.

Þetta er lauffellandi runni eða tré að 10m hátt, vanalega með mörgum stofnum. Börkurinn  er dökk-rauðbrúnn til svartleitur, sléttur en ekki flagnandi. Árssprotarnir eru sléttir eða þunnhærðir, og lyktarlausir ef nuddaðir. Blöðin eru stakstæð, egg- til tígul-laga, 1 - 7 sm löng og 1 - 4,5 sm breið, með tenntum jaðri og tvö til sex pör af æðum, stilk sem er 12,5 sm langur. Reklarnir eru 2 til 4 sm langir, karlreklarnir eru hangandi og kvenreklarnir uppréttir.

Sumir ættflokkar indíána (Northwest Plateau Indian) notuðu lindabjörk til að meðhöndla bólur og sár.

Henni hættir til að mynda nýjar greinar úr stofni sem veldur því að timbrið verður með mikið af smáum kvistum.

## Tilvísanir

## Viðbótarlesning
*
*
*
*
Agrilus anxius

**Agrilus anxius** er bjöllutegund ættuð frá Norður Ameríku, algengari sunnan til á heimsálfunni og sjaldgæf norðan til. Hún er alvarlegur skaðvaldur í birkitrjám (*Betula*), og drepur þau oft. Svartbjörk *([[Betula nigra]])* er þolnasta tegundin, og aðrar amerískar tegundir síður, en Evrasískar tegundir hafa enga mótstöðu gegn bjöllunni og er í raun ekki hægt að rækta þær í austur Bandaríkjunum fyrir vikið.
Bjallan drepur trén þegar lirfur hennar bora göng undir berkinum og loka fyrir næringarstreymið milli rótar og blaða.
Hún er náskyld Agrilus planipennis sem er skaðvaldur í aski.

## Myndir

Agrilus anxius 1326203.jpg
Agrilus anxius 1398032.jpg
Agrilus anxius 1398033.jpg
Agrilus anxius 4836021.jpg
Agrilus anxius 5033040.jpg
Agrilus anxius 5209033.jpg


## Tenglar
*US Forest Service factsheet 

## Tilvísanir
Semudobia

***Semudobia*** er fluguættkvísl. *Semudobia* er í ættinni Cecidomyiidae. 

Ættartré samkvæmt Catalogue of Life:

Ættartré samkvæmt ITIS:

## Tenglar
Birkihnúðmý

**Birkihnúðmý** (fræðiheiti: *Semudobia betulae*) er hnúðmýstegund sem var fyrst lýst af Johannes Winnertz 1853.  *Semudobia betulae* er í ættkvíslinni *[[Semudobia]]* og ættinni hnúðmý. Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.

Þessi hnúðmýstegund sníkir á fræi birkis. Að öðru leyti veldur það ekki skaða.

## Tenglar
Eignarnám

**Eignarnám** er þegar opinber aðili, yfirleitt ríki, gerir land í einkaeigu upptækt fyrir almannaafnot. Oftast er þetta gert vegna vegagerðar, opinberra byggingaframkvæmda eða veituframkvæmda. Í sumum löndum er þess krafist að hið opinbera reyni að kaupa landið áður en eignarnámi er beitt. Sá sem verður fyrir eignarnámi á rétt á fullum bótum fyrir andvirði eignar sinnar auk mögulegs gjalds vegna kostnaðar.

## Tengt efni
* Eignaupptaka
Evrópskur humar

**Evrópskur humar** (fræðiheiti: *Homarus gammarus*) er tegund  af ætt humra. Hann er mjög stór humartegund sem getur orðið mjög gamall eða allt að 15 ára. Hann lifir á hörðum sjávarbotni þar sem eru steinar og sandur. Humarinn er næturdýr og kemur fram úr holum sínum á nóttinni til að veiða sér fæðu.

Humrar hafa annað hvort svipur eða klær til þess að hjálpa sér að afla sér fæðu. Evrópskur humar er með klær. Hann er mjög algengur í Miðjarðarhafi, Atlantshafi og í hluta Svartahafi. Evrópski humarinn heldur sig til í holum á botninum, og kemur út úr henni til að afla sér fæðu. Humarinn er algengastur á 100-150 metra dýpi en finnst þó á 50 metra dýpi.

## Útlit og vöxtur
Evrópu humarinn er blár á litinn og gulur að neðan með bleikan lit á klónum og hvíta doppur dreifðar útum allt á dýrinu. Hann verður rauður eins og allur humar og krabbi þegar hann eldaður vegna þess að rautt litarefni, astaxantín er bundið við prótín, en prótínið er brotið upp við eldunarhita og losar rauða litarefnið.

Humarinn getur orðið 5-6 kg og getur náð 60 cm á lengd en algeng stærð á humri sem er veiddur í gildur er í kringum 0,7-2,2 kg og 23-38 cm. Halinn á humrinum getur náð 60 cm að lengd, en út frá honum koma 4 lappir á hvorri hlið og síðan koma tvær klær. Humarinn notar aðra klóna til að grípa utan um bráðina og hin til að rífa bráðina í sig og étur hana.

## Hrygning
Kvenkyns humar verður kynþroska á aldrinum 5-8 ára og er hún þá í kringum 80-85 cm löng. Karldýrið verður kynþroska þegar dýrið er aðeins minna en er á svipuðum aldri. Hrygning á sér stað á sumrin á meðan skelin á kvendýrinu er mjúk en skelin á karlinum er hörð. Karlkyns humrar þurfa oft að slást til að veiða til sín konur og yfirleitt vinnur sá sem er stærri klær. 

Kvendýrin ganga með eggin í 9-12 mánuði en það er háð hitastigi sjávar. Eftir því sem sjórinn er hlýrri þurfa þær að ganga styttra með eggin. Eggin geymir hún undir líkama sínum til að verja þau fyrir utankomandi hættu. Þau klekjast þá út að nóttu til og lirfurnar fljóta með straumunum og lifa á svifi. Seiðin sjást sjaldan en eru oft fæða fyrir önnur dýr og lifir bara 1 af hverjum 20, en þegar þau ná 15 mm lengd hefst þeirra fullorðinslíf. 

## Veiðar og verðmæti

Helstu veiðisvæði eru hjá Frakklandi, Englandi og við Írland. Árið 1963 náðu veiðar á Evrópskum humri hámarks afla sem voru 4 þúsund tonn en árin eftir það voru þau í kringum 2,3 þúsund tonn. Síðustu ár hefur aflinn verið í kringum 4-5 þúsund tonn. Mikið magn af humri sem er veiddur er seldur á veitingastaði. Humar er dýr afurð, hann er seldur frosin, ferskur og niðursoðinn. Halinn er talinn framúrskarandi hvítt kjöt sem er ástæða fyrir háu verði. 

Amerískur humar er þrisvar sinnum lægri í verði en evrópski humarinn. Humar er mest í veiddur í gildrur, net og línu þar sem kolkrabbi er notaður sem beita. Bretland hefur verið í sérflokki í veiðum á evrópskum humri, Írland og Frakkland eru lönd sem veiða næst mest á eftir Bretlandi. 

## Heimildir
* 
* 
*
Borg brugghús

**Borg brugghús** er íslenskt sælkerabrugghús sem rekið er af Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni og innan vébanda hennar. Borg brugghús er öðrum þræði vöruþróunardeild Ölgerðarinnar, þar sem vinsælir bjórar geta farið í fjöldaframleiðslu í aðalbrugghúsinu. Margir Borgarbjóranna hafa unnið til verðlauna í alþjóðlegum keppnum.

## Bruggmeistararnir
Sturlaugur Jón Björnsson var eini bruggmeistari Borgar fyrst eftir stofnun. Fljótlega bættist Valgeir Valgeirsson við, en hann hafði áður verið bruggmeistari í Ölvisholti. Árni Theodór Long, sem einnig starfaði um skeið í Ölvisholti, slóst síðar í hópinn og eftir að Hlynur Árnason hóf störf eru bruggmeistararnir orðnir fjórir talsins. Allir hafa þeir starfað við erlend brugghús. 

## Bjórarnir
Nær allir bjórar frá Borg brugghús eiga það sameiginlegt að bera karlmanns- eða kvenmannsnöfn, ásamt raðnúmeri. Flöskumiðarnir eru allir í sama stíl, en þó mismunandi á litinn. Þannig eru jólabjórar með rauðan miða, þorrabjórar eru svartir, páskabjórarar ljósgulir, sumarbjórar grænir og Októberfestbjórarnir fjólubláir. Ljósbrúnn miði gefur til kynna að bjórinn sé í fastri sölu allan ársins hring.

Unnið er með ákveðin þemu í tengslum við árstíðarbjóranna. Þorrabjórarnir bera t.d. allir nafnið Surtur og tilheyra bjórstílnum *Imperial Stout*, en uppskriftin er þó ólík frá ári til árs. Margir Surta-bjóranna bera raðnúmer með aukastaf. Í þeim tilvikum er um að ræða bjór sem hefur fengið að áframþroskast í viðartunnum undan hinum ýmsu áfengistegundum. Samhliða Surti, hefur Borg stundum sent frá sér mjöð á þorranum, sem nefndur hefur verið eftir persónum úr norrænni goðafræði.

Páskabjórarnir eru flestir bruggaðir í stíl belgískra munkabjóra og heita nöfnum sem tengjast munklífi og kristinni trú. Októberfestbjórarnir heita yfirleitt þýskum nöfnum og eru bragðmiklir lagerbjórar. Humluðustu bjórarnir heita margir nöfnum sem tengjast úlfum með einhverjum hætti. Skýringin er sú að latneskt heiti humlaplöntunnar er *Humulus Lupulus*, en seinni hluti þess merkir í raun *lítill úlfur*.
Risadiskur

**Risadiskur** (fræðiheiti: *Pecten maximus*) er skeldýr af diskaætt. Hann lifir  á sand og mölbotni en getur einnig fundist í leðju. Hún finnst frá grunnsævi niður á um 250 m dýpi. Ungviðið hreyfir sig lítið en þegar skeli verður fullorðin þá synda skeljarnar um. Lífverur sem búa í sand, möl og leðju dekka lokin þannig að aðeins jaðar parturinn af skelinnni (aðeins armurinn og augun) myndu sjást; sem er sá partur sem er mest athafnarsamur að degi til. Þegar skelinni líður eins og einhver sé að fylgjast með henni, eins og þegar dýr hreyfir sig hratt í hringum hana þá fer hún inní skelina og verður næstum ósýnileg. Risadiskur liggur venjulega innfeldur í litlum holum í sjávarbotni. Innfeldninni er náð með röðum af kraftmiklum tilfærslum (lokun á ventli) þar sem vatninu er fleygt frá möttulholi og lyftir skelinni að því sjónarhorni þar sem hún snýr að sjávarbotni, svo seinni vatnsbunan blæs dæld í botnfallið. Risadiskur hefur tilhneigingu til að vera nægur bara inní eða bara í burtu frá svæðum með sterkum straumum. Risadiskur sem býr á svæðum á verndarsvæðum vex hraðar en þeir sem eru á meira opinberum svæðum .   

## Útlit/stærð
Risadiskurinn er tvíkynja. Risadiskurinn þroskast upp í 15 cm og verður að minnsta kosti 6 cm þegar hann verður kynþroska.  Ventill á báðum skeljum hefur þannig lögun að það lýtur út eins og eyra á hvorri hlið ventilsins. Hægri ventilinn er mjög kúptur og er oft hvítur, gulleitur eða ljósbrúnn að lit, oft með streng eða bletti með dekkri litarefni. Vinstir ventillinn er flatur og ljósbleikur til rauðbrúnn að lit. Kamplaga vöxtur sem vex allt að 15 cm að lengd og báðir ventlarnir hafa 15-17 cm geislarif. Stærð er mest 17cm að þvermáli, en algengt er að hún verði 10-15 cm 

## Útbreiðsla
Risadiskurinn finnst mest í kringum strendur Bretlands og Írlands. Risadiskurinn kemur sér fyrir meðfram Evrópsku Atlantshafi frá norður Noregi, suður til Pýreneasskaga og hefur einnig verið tilkynnt í Vestur-Afríki, Asoreyjum, Kanaríeyjum og Madeira. Finnst ofast í grunnum þrýstingum í sjávarbotni. Kýs frekar svæði með hreinum, fastmótaðum sandi, fínt  eða sendin möl og finnst stundum í gruggugum sandi. Dreifingin í þessari tegund er óbreytanleg og gloppótt 

## Tilvísanir


## Heimildir
* Fisheries and Aquaculture Department. (e.d.) Pecten maximus. Sótt af http://www.fao.org/fishery/species/3516/en
* The Marine life Information Network. (e.d.). Great Scallop (Pecten maximus). Sótt af http://www.marlin.ac.uk/species/detail/1398
Rajiv Gandhi

**Rajiv Ratna Gandhi** (20. ágúst 1944 – 21. maí 1991) var indverskur stjórnmálamaður sem var sjötti forsætisráðherra Indlands frá 1984 til 1989. Hann tók við embætti eftir að móðir hans, forsætisráðherrann Indira Gandhi, var myrt árið 1984. Hann varð þar með yngsti forsætisráðherra Indlands, þá 40 ára.

## Æviágrip
Gandhi var meðlimur hinnar áhrifamiklu Nehru-Gandhi-fjölskyldu, sem var og er enn ráðandi innan indverska þjóðarráðsflokksins. Mestalla bernsku hans var móðurafi hans, Jawaharlal Nehru, forsætisráðherra Indlands fyrir flokkinn. Gandhi gekk í háskóla á Bretlandi. Hann sneri aftur til Indlands árið 1966 og gerðist flugmaður fyrir ríkisrekna flugfélagið Indian Airlines. Árið 1968 giftist hann Soniu Gandhi. Hjónin settust að í Delí með börnum sínum, Rahul Gandhi og Priyanka Gandhi Vadra. Mestallan áttunda áratuginn var móðir hans, Indira Gandhi, forsætisráðherra og bróðir hans, Sanjay Gandhi, var þingmaður. Þrátt fyrir þetta hélt Rajiv Gandhi sig utan við stjórnmál. Eftir dauða Sanjay í flugslysi árið 1980 lét Rajiv með semingi undan þrýstingi móður sinnar að ganga inn í indversk stjórnmál. Næsta ár vann hann þingsæti bróður síns í Amethi-kjördæmi og varð meðlimur Lok Sabha, neðri deildar indverska þingsins. 

Í stjórnarþjálfun sinni var Rajiv gerður aðalritari þjóðarráðsflokksins og var falið ábyrgðarhlutverk í skipulagningu Asíuleikanna árið 1982.

Þann 31. október 1984 var móðir hans myrt af tveimur lífvörðum sínum. Síðar sama dag var Rajiv Gandhi útnefndur forsætisráðherra. Á næstu dögum var reynt á leiðtogahæfni hans er æstur múgur í Delhi kom af stað blóðugu uppþoti gegn Síkum í borginni. Næsta desember vann þjóðarráðsflokkurinn stórsigur í þingkosningum þar sem öll þjóðin fann til samúðar með honum vegna morðsins á Indiru Gandhi. Ráðherratíð Rajiv Gandhi einkenndist af deilumálum. Árið 1988 sneri Gandhi við valdaráni sem framið hafði verið á Maldíveyjum og vann sér þannig inn óvild Tamíltígranna. Rajiv Gandhi sendi einnig friðargæslusveitir til Srí Lanka árið 1987 og lenti þannig í enn frekari átökum við sveitir Tamíltígra þar í landi. Árið 1987 beið þar til flekklaus ímynd Gandhi mikinn skaða vegna Bofors-hneykslisins, þar sem hann og aðrir ráðamenn þjóðarráðsflokksins voru sakaðir um að taka við mútufé frá sænska vopnaframleiðandanum Bofors AB. Hneykslið leiddi til þess að flokkurinn beið mikinn ósigur í kosningunum árið 1989 og ráðherratíð Rajiv Gandhi lauk þar með.

Gandhi var áfram forseti þjóðarráðsflokksins til kosninga árisins 1991. Á meðan hann fór um landið í kosningabaráttunni var Gandhi myrtur í sjálfsmorðsárás Tamíltígra. Ekkja hans, Sonia Gandhi, gerðist forseti þjóðarráðsflokksins árið 1998 og leiddi flokkinn til sigurs í þingkosningum árin 2004 og 2009. Sonur þeirra, Rajul, er meðlimur á indverska þinginu og varð forseti indverska þjóðarráðsflokksins á eftir Soniu. Árið 1991 veitti indverska ríkisstjórnin Gandhi Bharat Ratna-verðlaunin, hæstu verðlaun sem hægt er að sæma almenna borgara. Gandhi var jafnframt sæmdur heiðursverðlaunum á indverskri leiðtogaráðstefnu árið 2009.

## Tilvísanir
Indverski þjóðarráðsflokkurinn

**Indverski þjóðarráðsflokkurinn** (**Indian National Congress**; oft stytt í **INC** eða einfaldlega **Congress**) eða **Kongressflokkurinn** er indverskur stjórnmálaflokkur. Flokkurinn var stofnaður árið 1885 og var fyrsta nútímaþjóðernishreyfingin sem varð til í breska heimsveldinu í Asíu og Afríku. Seint á nítjándu öld og sérstaklega eftir árið 1920 varð þjóðarráðsflokkurinn undir forystu Mahatma Gandhi leiðandi í indversku sjálfstæðisbaráttunni. Á þeim tíma voru meðlimir hans rúmlega 15 milljónir og um 70 milljónir tóku þátt í störfum flokksins. 

Þjóðarráðsflokkurinn leiddi Indland til sjálfstæðis frá Bretlandi og hafði mikil áhrif á aðrar þjóðernishreyfingar sem börðust fyrir afnýlenduvæðingu í breska heimsveldinu.

Þjóðarráðsflokkurinn er veraldlegur flokkur sem er almennt kenndur við frjálslynda félagshyggju og talinn til miðvinstriflokka í indverskum stjórnmálum. Samfélagsstefna þjóðarráðsins er byggð á gildi sem Gandhi kallaði „Sarvodaya“ og felur í sér umbætur á lífsskilyrðum fátækra og jaðarsettra samfélagshópa.  

Eftir sjálfstæði Indlands árið 1947 gekk þjóðarráðsflokkurinn í ríkisstjórn landsins og í héraðsstjórnir margra stakra fylkja. Þjóðarráðið varð voldugasti stjórnmálaflokkur Indlands: Í fimmtán kosningum sem haldnar hafa verið frá sjálfstæði landsins hefur flokkurinn sex sinnum unnið hreinan þingmeirihluta og hefur leitt stjórnarsamstörf fjórum sinnum að auki. Alls hefur flokkurinn setið í stjórn Indlands í 49 ár. Sjö forsætisráðherrar Indlands hafa verið úr þjóðarráðsflokknum: Sá fyrsti var Jawaharlal Nehru (1947–64) og sá nýlegasti var Manmohan Singh (2004–14). Flokknum gekk ekki vel í indversku þingkosningunum árið 2014 en hann er enn annar tveggja stærstu stjórnmálaflokkum landsins ásamt hægriflokknum Bharatiya Janata (BJP). Í kosningunum árið 2014 hlaut þjóðarráðsflokkurinn sína verstu kosningu frá sjálfstæði Indlands og vann aðeins 44 af 543 þingsætum indverska þingsins Lok Sabha.

Frá 2004 til 2014 var stjórnarbandalag þjóðarráðsflokksins í ríkisstjórn Indlands með Manmohan Singh sem forsætisráðherra. Forseti flokksins á þessum tíma, Sonia Gandhi, hefur verið flokksleiðtogi lengur en nokkur annar.

## Tilvísanir
Spisula polynyma

**Spisula polynyma** er lindýr af ættflokki samloka og tegund af tígulskel. Ekki er til íslenskt nafn á skelinni en *Stinson tígulskel* er það næsta sem er hægt að komast að íslenskri þýðingu. Tígulskelin er kyrrsetu hryggleysingji sem lifir grafin í sandbotni hafsins neðan við lágmarkslínuna. Skelin nær að verða um 80 mm löng en ekki fyrr en á 13 ári.  

## Útlit og lifnaðarhættir
Skelin er sporöskjulaga og beygist aðeins nálægt miðju lokunnar. Framhliðin er minni en sporöskjulaga bakhliðin og hefur skelin grófar og breiðar vaxtarlínur. Litur skeljarinnar er eins og óhreinn hvítur litur með smá gulbrúnni húð.   

Spisula Polynyma er að finna í Atlantshafi, Kyrrahafi og Norðuríshafi. Í Vestur- Atlantshafinu byrjar þeirra svæði nálægt Baffin Island og nær suður til Rhode Island. Í Kyrrhafinu eru svæðin dreifð frá Puget Sound, Washington, norður til Alaska og yfir Bering Sea til Asíu, þar sem þau dreifast frá Síberíu til Japan. Skeljarnar búa á sandbotni þar sem þau geta grafið. 

## Veiðar og nýting
Skelin er tiltölulega óþekkt þar sem hún hefur einungis verið veidd í Québec síðan 1990 og hefur aðallega verið flutt til Asíu til að nota í sushi.

Stimpson's surf clam er hefur sætt og milt bragð svipað og humar og hörpuskel. Fóturinn á surf clam er tilvalinn til að nota í sushi, en skikkjan fer vel í sjávarfang og gratín. Þar sem fóturinn er nokkuð stífur er best að borða hann við stofuhita eða örlítinn hita, annars getur hann orðið seigur. Þegar hann er settur í pækil getur skikkjan einnig orðið mjög seig ef hún er hituð.
## Heimildir
*https://www.quebecmaritime.ca/en/blog/regional-flavours-stimpson-s-surf-clams Skoðað 13.mars
* https://www.fao.org/fishery/species/2696/en Skoðað 12.mars 
*http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=254465 Skoðað 14.mars
Jean-Claude Juncker

**Jean-Claude Juncker** (f. 9. desember 1954) er stjórnmálamaður frá Lúxemborg sem er fyrrverandi forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Frá 1995 til 2013 var hann forsætisráðherra Lúxemborgar og frá 1989 til 2009 var hann jafnframt fjármálaráðherra landsins.

Þegar Juncker lét af embætti sem forsætisráðherra hafði hann verið í embætti ríkisstjórnarleiðtoga lengur en nokkur annar í Evrópusambandinu og hafði setið einna lengst allra lýðræðislega kjörinna leiðtoga í heimi. Á seinni hluta stjórnartíðar hans stóð skuldakreppan í Evrópu sem hæst. 

Árið 2014 gerðist Juncker frambjóðandi evrópska þjóðarflokksins (EPP) í forsetaembætti framkvæmdastjórnarinnar. Juncker er fyrsti forseti framkvæmdastjórnarinnar sem tók þátt í kosningabaráttu fyrir embættinu í ferli sem Lissabon-sáttmálinn kynnti til sögunnar. Evrópski þjóðarflokkurinn vann 220 af 751 sætum á Evrópuþinginu. Þann 27. júní 2014 útnefndi evrópska ráðið því Juncker forseta framkvæmdastjórnarinnar og Evrópuþingið staðfesti síðan útnefninguna með 422 af 729 greiddum atkvæðum. Juncker leysti José Manuel Barroso af hólmi sem forseti framkvæmdastjórnarinnar þann 1. nóvember 2014. Juncker lýsti yfir að helstu áherslumál hans í embætti yrðu að skapa rafrænan innri markað, þróa orkusamband Evrópuríkja, koma á verslanasamningum ríkja beggja megin við Atlantshafið, koma á umbótum í evrópska efnahaginum og nýjum samningum við Bretland. Á embættistíð Junckers árið 2016 kusu Bretar að segja sig úr Evrópusambandinu.

## Tilvísanir
Blæbjörk

***Blæbjörk*** (fræðiheiti: *Betula populifolia*) er lauffellandi tré ættað frá Norður Ameríku.

## Útbreiðsla
Það vex frá suðaustur Ontario austur til Nova Scotia, og suður til Pennsylvania og New Jersey, með aðskilin svæði/skóga í Indiana, Virginia, og North Carolina.  Hún kýs snauðan, þurran harðveg, en hún finnst einnig í rökum blandskskógum. Blæbjörk verður um 30 ára, og er algeng landnámstegund á yfirgefnum ökrum og brenndrum svæðum.

## Einkenni
Blæbjörk vex fljótt í 10 metra hæð, með 38 sm bol, meir eða minna beinvaxin með grannar greinar.  Trén eru oft margstofna af einum meginstofni.  Blöðin eru 5 - 7.5 sm löng og 4 – 6 sm breið, stakstæð, egglaga, og enda í totu.  Þau eru dökkgræn og gljáandi að ofan og fölari að neðan, gróftennt.Börkurinn er kalkhvítur til gráhvítur með svörtum þríhyrningsalaga flekkjum þar sem greinar liggja að stofni. Henni er helst ruglað við Næfurbjörk (*Betula papyrifera*) vegna barkarins; hann er sléttur og þunnur en flagnar ekki í næfra í sama mæli og á næfrabjörk. Blómin eru reklar 5 – 8 sm langir, karlreklarnir hangandi og kvenreklarnir uppréttir.

Viðurinn er meðalharður og er notaður í vandaðan spónavið, húsgögn, trommubol, spólur og eldivið.

Eins og aðrar Norður-Amerískar birkitegundir er blæbjörk með mótstöðuafl gegn meindýrinu (*Agrilus anxius*). Blöðin eru fæða lirfa ýmissa fiðrildategunda (Lepidoptera), svo sem *[[Cameraria betulivora]]*. Milli 1930 og 1950 drápust mörg tré af tegundunum Gulbjörk (*Betula alleghaniensis*) og Blæbjörk af  "Birch dieback" sem er talin vera vegna sveppasýkingar.

## Myndir

Image:betula_populifolia_leaves.jpg|Blöð *Betula populifolia*, New Brunswick, Canada


## Tilvísanir

## Ytri tenglar
* University of Connecticut Plant Database
* University of Florida Environmental Horticulture
* Flora of North America, profile and map: ''B. populifolia''
* VT Dendrology
Fáni Gvatemala

**Fáni Gvatemala** er gerður úr þrem jafnstórum lóðréttum flötum með skjaldarmerki í miðjunni. Blái liturinn táknar höfin sitt hvorum megin við landið.

Fyrir miðju fánans er skjaldarmerki Gvatemala. Skjaldarmerkið sýnir þjóðarfugl Gvatemala, sem líkast til á sér ekki nafn á íslensku, er nefndur quetzal. Ennfremur er skjaldarmerkið gert af plaggi sem á er rituð dagsetning sjálfstæðis landsins frá Spáni, tveimur mótliggjandi rifflum og tveimur sverðum. Af löndum sem eiga aðild að Sameinuðu þjóðunum hefur aðeins eitt annað land, Mósambík, skotvopn á fána sínum.
Birkibarði

**Birkibarði** (fræðiheiti: *Fomitopsis betulina*) vex, eins og nafnið bendir til, nær einvörðungu á birki. Tæknilega er hann ætur, með sterkri svepplykt en bitru bragði. Hann er algengur á norðurhveli þar sem birki vex en hefur ekki enn fundist á Íslandi.

## Flokkun
Tegundinni var fyrst lýst af Jean Bulliard 1788 sem *Boletus betulinus*. Hann var fluttur í ættkvíslina *[[Piptoporus]]* af Petter Karsten 1881. Molecular phylogenetic rannsóknir benda til þess að hann sé skyldari *[[Fomitopsis]]* heldur en *Piptoporus*,
og var hann endurskírður *Fomitopsis* árið 2016.

Seinni hluti fræðiheitisins *betulina* vísar til hýsils tegundarinnar.

## Rannsóknir
*Fomitopsis betulina* hefur verið víða notaður í náttúrulækningum, og verið mikið rannsakaður efnafræðilega og í læknisfræðilegum tilgangi. Pólýpórenísk sýra sem er í hattinum, er eitruð sníkjudýrinu *[[Trichuris trichura]]*. Sveppurinn var eitt af því sem „ísmaðurinn Ötzi“ (5.300 ára gömul múmía sem fannst í Tyrol í Þýskalandi) fannst með og talið er að Ötzi hafi notað hann sem niðurgangslyf til að losna við sníkjudýrið.

## Tengt efni
**[[Fomes fomentarius]]* 

## Heimildir
Alaskabjörk

**Alaskabjörk** (fræðiheiti: *Betula kenaica*) er tegund af birkiætt sem var lýst af Walter Harrison Evans. Engar undirtegundir finnast skráðar.

## Heimildir
Henry John Temple, 3. vísigreifinn Palmerston

**Henry John Temple, þriðji vísigreifinn Palmerston** (20. október 1784 – 18. október 1865) var breskur stjórnmálamaður sem var tvisvar forsætisráðherra Bretlands á miðri 19. öld. Palmerston réð lögum og lofum í breskri utanríkisstefnu frá 1830 til 1865, þegar breska heimsveldið var á hátindi valda sinna. Palmerston var nánast óslitið í opinberu embætti frá 1807 til dauðadags árið 1865. Hann byrjaði þingferil sinn sem Torýi en gekk til liðs við Vigga árið 1830 og varð síðar fyrsti forsætisráðherra hins nýstofnaða Frjálslynda flokks árið 1859.

## Æviágrip
Palmerston erfði írska aðalstign föður sína árið 1802. Hann gerðist þingmaður fyrir Torýa árið 1807 og var stríðsmálaráðherra frá 1809 til 1828. Í því embætti skipulagði hann fjármál hersins. Hann gekk fyrst í ríkisstjórn árið 1827 þegar George Canning varð forsætisráðherra, en líkt og aðrir stuðningsmenn Canning sagði hann af sér einu ári síðar. 

Palmerston var utanríkisráðherra frá 1830-4, frá 1835–41, og frá 1846–51. Í því embætti brást Palmerston snögglega við öllum stríðsátökum í Evrópu. Herská utanríkisstefna hans, sem var um margt býsna umdeild, er talin frumgerðin að frjálslyndri inngripsstefnu seinni tíma.

Palmerston varð innanríkisráðherra í samsteypustjórn Aberdeen lávarðar árið 1852 eftir að Russell lávarður var settur yfir utanríkisráðuneytið. Sem innanríkisráðherra sá Palmerston fyrir ýmsum samfélagsumbótum en stóð gegn umbótum í kosningakerfinu. Þegar almenningsálit snerist gegn stefnu ríkisstjórnarinnar í Krímstríðinu varð Palmerston eini maðurinn sem gat gerst forsætisráðherra og notið stuðnings meirihluta á þingi. Palmerston átti eftir að vera forsætisráðherra tvisvar, frá 1855–1858 og frá 1859–1865. Seinni forsætisráðherratíð Palmerstons lauk með dauða hans, fáeinum mánuðum áður en flokkur hans vann aukinn þingmeirihluta í kosningum. Palmerston er síðasti forsætisráðherra Bretlands til þessa dags sem hefur látist í embætti.

Palmerston mótaði almenningsálit með því að ýta undir breska þjóðerniskennd og tókst að viðhalda vinsældum sínum meðal almennings og fjölmiðla, sem kölluðu hann „Pam“, þótt Viktoría drottning og aðrir valdsmenn Bretaveldis treystu honum ekki. Palmerston hefur verið gagnrýndur fyrir að eiga í lélegum persónusamböndum og fyrir að komast sífellt upp á kant við drottninguna varðandi hlutverk hennar í mótun utanríkisstefnu.

Sagnfræðingar líta gjarnan á Palmerston sem einn besta utanríkisráðherra Bretlands vegna hæfileika hans í að meðhöndla deilumál erlendis.

## Palmerston í dægurmenningu
Benedikt Gröndal kvað um Palmerston:

## Tilvísanir
Keflavíkurgangan 1981

**Keflavíkurgangan 1981** eða **Friðargangan** var haldin af Samtökum herstöðvaandstæðinga þann 20. júní árið 1981. Þetta var áttunda Keflavíkurgangan og beindist gegn bandarískri hersetu á Íslandi og uppsetningu kjarnorkuvopna í Evrópu.

## Aðdragandi og skipulag
Víða um Evrópu var efnt til umfangsmikilla mótmælaaðgerða sumarið 1981 gegn áformum risaveldanna um uppsetningu skamm- og meðaldrægra kjarnorkuflauga á meginlandi álfunnar. Göngur þessar báru yfirskriftina *samevrópsk friðarganga*. Til að sýna samstöðu og tengja sig við aðgerðirnar í Evrópu var ákveðið að Keflavíkurganga sumarsins 1981 bæri yfirskriftina *Friðarganga*. Sá þess stað í myndmáli í tengslum við gönguna, s.s. kröfuspjöld og opinbert plakat aðgerðarinnar, þar sem friðardúfur voru áberandi.

Auk kjarnorkuógnarinnar voru aukin hernaðarumsvif Bandaríkjahers á Íslandi ofarlega í huga herstöðvaandstæðinga. AWACS-kafbátaleitarvélar voru komnar á Keflavíkurflugvöll og unnið var að uppsetningu ratstjárstöðva víða um land. Við vallarhliðið í Keflavík hélt Bergljót Kristjánsdóttir ræðu. Þorgrímur Starri Björgvinsson ávarpaði göngufólk í Kúagerði. Kristján Bersi Ólafsson og Ástríður Karlsdóttir tóku til máls í Hafnarfirði og þau Gils Guðmundsson og Birna Þórðardóttir í Kópavogi. Á öllum stöðum var einnig boðið upp á ljóðalestur og/eða tónlistarflutning.

Á útifundinum á Lækjartorgi fluttu þau Jón Helgason, Guðrún Helgadóttir og norska baráttukonan Berit Ås ávörp, en fundarstjóri var Böðvar Guðmundsson sem hafði troðið upp á tveimur áningarstöðum í göngunni sem tónlistarmaður. Áætlað var að um 6.000 manns hefðu mætt á fundinn í göngulok.

## Tilvísanir
Keflavíkurgangan 1983

**Keflavíkurgangan 1983** eða **Friðargangan** var haldin af Samtökum herstöðvaandstæðinga þann 6. ágúst árið 1983. Þetta var níunda Keflavíkurgangan og beindist gegn bandarískri hersetu og kjarnorkuvopnakapphlaupi risaveldanna, enda haldin sama dag og kjarnorkuárásin á Hiroshima.

## Aðdragandi og skipulag
Áherslan á kjarnorkuafvopnun var í fyrirrúmi í göngunni sem bar yfirskriftina *Aldrei aftur Hírósíma*. Jafnframt voru settar fram kröfur um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd, friðlýsingu Norður-Atlantshafs, virðingu fyrir sjálfsákvörðunarrétti þjóða og hlutleysi Íslands gagnvart öllum hernaðarbandalögum. Í aðdraganda göngunnar voru birtar auglýsingar í dagblöðum þar sem hópar fólks úr ýmsum stéttum lýstu stuðningi við kröfur göngunnar.

Rúnar Ármann Arthúrsson setti gönguna í Keflavík, en ræður á hinum ýmsu stöðum fluttu Ragnar Arnalds, Páll Vilhjálmsson, Bergþóra Gísladóttir, Vésteinn Ólason, Árni Björnsson, Jóna Ósk Guðjónsdóttir, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, sr. Rögnvaldur Finnbogason og Sveinbjörn B. Jacobsen, fulltrúi færeyskra herstöðvaandstæðinga. Vigfús Geirdal úr miðnefnd SHA sleit loks útifundinum við Miðbæjarskólann í göngulok.

Þegar gangan var komin í Lækjargötu, skiptist hún í tvennt. Gekk annar hlutinn að sovéska sendiráðinu en hinn hlutinn að því bandaríska. Mynduðu hóparnir samfellda keðju þar sem göngumenn héldust hönd í hönd milli sendiráðanna. Áætlað var að á sjötta þúsund manns hefðu tekið þátt í síðasta hluta göngunnar.

## Tilvísanir
Frjálslyndi flokkurinn (Bretland)

**Frjálslyndi flokkurinn** (*Liberal Party* á ensku) var stjórnmálaflokkur sem var einn af tveimur stærstu flokkum Bretlands á nítjándu öld og byrjun tuttugustu aldar.

Flokkurinn varð til á sjötta áratug 19. aldar með bandalagi Vigga, stuðningsmanna Roberts Peel sem studdu verslunarfrelsi og róttæklinga sem voru hlynntir hugsjónum bandarísku og frönsku byltinganna. Í lok 19. aldar hafði Frjálslyndi flokkurinn myndað fjórar ríkisstjórnir undir forsæti Williams Ewart Gladstone. Þótt flokkurinn væri klofinn í afstöðu sinni til írskrar heimastjórnar vann hann stórsigur í kosningum árið 1906 og myndaði ríkisstjórn á ný.

Frjálslyndi flokkurinn kom á ýmsum umbótum sem lögðu grunn að bresku velferðarríki. Formaður Frjálslyndra, H. H. Asquith, var forsætisráðherra Bretlands frá 1908 til 1916. Við honum tók annar frjálslyndismaður, David Lloyd George, frá 1916 til 1922. Þótt Asquith væri formaðurinn var Lloyd George jafnan mesti áhrifamaðurinn innan flokksins. Asquith var um megn að gegna embætti forsætisráðherra þjóðstjórnar á meðan á fyrri heimsstyrjöldinni stóð og því tók Lloyd George við af honum í lok ársins 1916. Asquith var þó áfram formaður Frjálslyndra. Þeir Lloyd George kepptust um völd innan flokksins næstu árin og grófu mjög undan áhrifum flokksins með þessum innanflokksdeilum. 

Íhaldsflokkurinn var í lykilhlutverki í ríkisstjórn Lloyd George og Íhaldsmenn drógu loks stuðning sinn við hann til baka árið 1922. Í lok þriðja áratugarins hafði Verkamannaflokkurinn velt Frjálslyndum úr sessi sem helsti keppinautur Íhaldsflokksins. Frjálslyndi flokkurinn beið fylgishrun frá árinu 1918 og á sjötta áratugnum vann flokkurinn ekki fleiri en sex þingsæti í kosningum. Fyrir utan minniháttar sigra í aukakosningum batnaði gæfa Frjálslynda flokkinn ekki fyrr en hann gekk í bandalag við Jafnaðarmannaflokkinn árið 1981. Í kosningum ársins 1983 hlaut bandalagið um fjórðung greiddra atkvæða en þó aðeins 23 af 630 þingsætum þar sem það gaf kost á sér. Árið 1988 sameinuðust Frjálslyndir og Jafnaðarmenn og stofnuðu flokk Frjálslyndra demókrata.

## Tilvísanir
Svartbjörk

**Svartbjörk** (fræðiheiti: *Betula nigra*) er birkitegund af ættkvíslinni Betula, ættuð frá austurhluta Bandaríkjanna. Tegundin finnst allt frá New Hampshire vestur til Suður-Minnesota, suður til norðurhluta Flórída og vestur til Texas. Þetta er ein af fáum hitakærum tegundum ættkvíslarinnar. *B. nigra* vex oft á flæðum og mýrum.

## Lýsing
Svartbjörk er sumargrænt lauftré sem verður um 25-30 metra hátt, stofninn 50 til 150 sm í þvermál, oft margstofna. Börkurinn er breytilegur, yfirleitt dökk-grábrúnn eða bleik-brúnn og hreistraður, en stöku tré geta verið slétt og beikhvít með næfrum. Árssprotarnir eru hárlausir eða gisinhærðir. Blöðin eru stakstæð, egglaga, 4-8 sm löng og 3-6 sm breið, með tenntum jaðri og fimm til tólf pör af æðum. Reklarnir eru 3-6 sm langir, karlreklarnir hangandi, kvenreklarnir uppréttir. Fræin eru óvenjuleg af birki að vera, því þau þroskast að vori.

## Ræktun og nytjar
Þó að náttúrulegt búsvæði tegundarinnar sé votlendi, vex hún líka ofan votlendis. Börkurinn er einkennandi fyrir svartbjörk og gerir hana að vinsælu skrauttré. Nokkur ræktunarafbrigði með hvítari börk hafa verið valin til framræktunar, þar á meðal yrkin 'Heritage' og 'Dura Heat'; þetta eru einu hvítstofna birkitrén sem hafa mótstöðu gegn barkarbjöllunni *[[Agrilus anxius]]* á hlýrri svæðum í Suðaustur-Bandaríkjunum.

Indíánar gerðu birkisíróp úr safa svartbjarkar, áþekkt hlynsýrópi, og nýttu vaxtarvefinn milli barkar og viðarvefs til matar í hallæri eða sem neyðarbrauð. Stofninn er yfirleitt of kræklóttur og kvistóttur til að geta gefið verðmætt timbur.

## Myndir

Mynd:River Birch Leaves.jpg|Nýmynduð blöð á nær fullþroska svartbjörk
Mynd:River Birch at Skyfields Arboretum, Athol MA.jpg|Svartbjörk við Skyfields Arboretum 


## Tilvísanir

## Ytri tenglar
*Bioimages.vanderbilt.edu: ''Betula nigra'' images 
*''Betula nigra'' — Diagnostic photos and information, Morton Arboretum accession 232-51-3.