open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Álver

**Álver** eru verksmiðjur þar sem rafgreining áls fer fram. Rafgreiningin fer fram í kerskálum, í fjölda kerja sem gerð eru úr kolefnum og eru með stálhúð. Á botninn safnast heitt, fljótandi, ál sem er tappað af með reglulegu millibili. Álið má alls ekki kólna og harðna þar því viðgerð á kerjunum er kostnaðarsöm.

## Álver á Íslandi
Starfrækt eru þrjú álver á Íslandi. Áliðnaðurinn notar um 75% af þeirri raforku sem framleidd er í landinu. Árleg framleiðslugeta er samanlagt 800.000 tonn, en í heiminum öllum eru samanlagt 40 milljón tonn framleidd á ári. Álverin eru:

* Álverið í Straumsvík starfrækt af Rio Tinto (hét áður Alcan). Framleiðsla hófst 1969.
* Álverið á Grundartanga starfrækt af Norðuráli. Framleiðsla hófst 1997.
* Álverið í Reyðarfirði starfrækt af Alcoa-Fjarðaráli. Framleiðsla hófst 2007.

## Tenglar
* 
* 
* ''Frá upphafi til álvers''; grein í Morgunblaðinu 1998
* ''Rafmagnaðir áldraumar''; grein í Morgunblaðinu 1997
* ''Ísland og álið''; grein í Morgunblaðinu 2000
* ''Við taki markvisst og raunhæft samstarf þeirra aðila sem þessi mál varða''; grein í Morgunblaðinu 1977

## Tilvísanir
Helsingjabotn

**Helsingjabotn** nefnist nyrsti hluti Eystrasalts. Það er hafsvæðið á milli austurstrandar Svíþjóðar og vesturstrandar Finnlands. Við syðri endann liggja Álandseyjar.
Vængberar

**Vængberar** (fræðiheiti: *Pterygota*) er undirflokkur skordýraflokksins sem inniheldur vængjuð skordýr og þau skordýr sem voru vængjuð eitt sinn á þróunarskeiði sínu, nær öll skordýr teljast til þessa undirflokks.
Fáni Sameinuðu þjóðanna

**Fáni Sameinuðu þjóðanna** er kort af jörðinni með norðurpól í miðju, til þess að gefa til kynna að miðja jarðarinnar sé afstæð. Blár bakgrunnur merkir himinninn sem fólk um alla veröld sjá sömu augun. Umhverfis eru vafnar ólífugreinum, sem eru friðartákn ásamt hvíta litnum af jörðinni og greininni.
Þessalóníka

**Þessalóníka** (gríska: Θεσσαλονίκη) eða **Saloníka** er stærsta borg í Grikklandi á eftir Aþenu og er höfuðborg Makedóníu, stærsta héraðs landsins. Árið 2021 var íbúafjöldinn 318.000 og um milljón á stórborgarsvæðinu. Þessalóníka er önnur efnahags-, iðnaðar-, viðskipta- og stjórnmálamiðja Grikklands.
Eurobandið

**Eurobandið** er íslensk hljómsveit sem sett var saman í mars 2006. Söngvarar hennar eru Friðrik Ómar Hjörleifsson og Regína Ósk Óskarsdóttir. Hljómsveitin keppti fyrir hönd Íslands í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2008 með laginu „This Is My Life“. Þau enduðu í 14. sæti af 25, hlutu 64 stig.
AFS

**AFS** eða **Alþjóðleg fræðsla og samskipti** eru alþjóðleg fræðslusamtök sem veita unglingum á aldrinum 15-18 kost á skiptinámi í öðrum löndum. Samtökin starfa nú í 60 þjóðlöndum í öllum heimsálfum.

## Saga AFS
AFS voru stofnuð 1915 af A. Piatt Andrew, prófessor í þjóðhagfræði við Harvard-háskóla. Samtökin hétu áður American Field Service og voru samtök sjúkrabílstjóra sem störfuðu m.a. á vegum bandamanna í fyrri og seinni heimstyrjöldinni. Eftir fyrra stríð hófu samtökin að styrkja nemendur til náms í Frakklandi og 1946 var komið á fót skiptinemaarmi samtakanna. Ári síðar komu fyrstu skiptinemarnir frá ýmsum þjóðlöndum til náms í Bandaríkjunum. Síðan hafa samtökin þróast í að vera alfarið skiptinemasamtök og eru nú þau umfangsmestu sinnar tegundar í heiminum.

## AFS á Íslandi
AFS hóf starfsemi á Íslandi 1957, en það ár héldu fyrstu átta íslensku skiptinemarnir til Bandaríkjanna. Starfsemi félagsins hefur vaxið jafnt og þétt síðan þá og sendir AFS á Íslandi nú árlega út 120-160 skiptinema og tekur á móti 40-50 erlendum nemum. Félagið er með höfuðstöðvar í Skipholti í Reykjavík en sérstakar deildir starfa á vegum þess á höfuðborgarsvæðinu, Vestfjörðum, Norðurlandi, Austurlandi og Suðurlandi.

## Tenglar
* AFS Intercultural Programs 
* AFS á Íslandi
Klara Ósk Elíasdóttir

**Klara Ósk Elíasdóttir** (f. 27. nóvember 1985) er íslensk söngkona og meðlimur í stúlknabandinu Nylon.

## Æska
Klara Ósk fæddist í Svíþjóð og bjó þar þangað til hún var þriggja ára gömul og flutti þá í Hafnarfjörðinn. Allt grunnskólanám Klöru átti sér stað í Hvaleyrarskóla. Þaðan fór hún í Verzlunarskóla Íslands. 

Klara var aðeins átta ára gömul þegar hún ákvað að verða söngkona og var ekki nema ellefu ára þegar hún söng lag inn á plötu með öllum fremstu söngvörum Íslands. Hún lék einnig lítið hlutverk í söngleiknum Bugsy Malone. Á næstu árum tók hún þátt í söngkeppnum þar sem hún hafnaði oft í verðlaunasæti. Klara stundaði þá söng í Tónlistarskóla Hafnarfjarðar.
Býflugnabú

**Býkúpa** (eða **býflugnabú** eða **býflugnastokkur**) er bú býflugunnar sem hún býr sér til úr tréni og býþétti (*propolis*). Í býkúpunni fer fram hunangsframleiðsla og þar fjölgar býdrottningin sér með mörgum druntum (þ.e. karlkyns býflugum) og viðheldur þannig stofninum. Hunangskakan í búinu nefnist *hunangsseimur* og hólfin *koppar* (eða *stúkur*) sem eru hvortveggja forðabúr og notaðir sem fósturstofur.
Þrír

**Þrír** er þriðja náttúrlega talan og næst minnsta frumtalan, táknuð með tölustafnum *[[3 (tölustafur)|3]]* í tugakerfi. Þrjár einingar kallast *þrenna*. Er heilög tala í kristni.

Talan þrír er táknuð með III í rómverska talnakerfinu.
Fjórir

**Fjórir** er fjórða náttúrlega talan og næst minnsta ferningstalan (einn er minnst) táknuð með tölustafnum *[[4 (tölustafur)|4]]* í tugakerfi. Fjórar eins einingar kallast *ferna*. Er óheillatala í Kína því framburðurinn líkist orðinu *[[dauði]]*.

Talan fjórir er táknuð með IV eða IIII í rómverska talnakerfinu.

Talan fjórir er aðeins hægt að beygja á nokkra máta:

**Fleirtala**

Karlkyn                           Kvenkyn                          Hvorugkyn

Nf.                                            **fjórir                                fjórar                                 fjögur**

Þf.                                            **fjóra                                fjórar                                  fjögur**

Þgf.                                          **fjórum                             fjórum                                fjórum**

Ef.                                    **fjögurra** ⁄ **fjögra                fjögurra** ⁄ **fjögra                 fjögurra** ⁄ **fjögra**
Býþétti

**Býþétti** (eða **troðvax**) er seigt, límkennt efni sem býflugur nota til viðgerða í býkúpu sinni; að mestu ýmsir harpeisar sem býflugurnar safna úr brumhlífum trjáa og annarra plantna. Þær blanda í harpeisana ensímum sem verja býflugunum gegn gerlum og sveppum. Býþétti hefur m.a. verið notað sem hollustuefni vegna sýklaeyðandi áhrifa.
Sjö

**Sjö** er sjöunda náttúrlega talan, táknuð með tölustafnum *[[7 (tölustafur)|7]]* í tugakerfi. Er stærsta frumtalan, sem tákna má með einum tölustaf í tugakerfi. Er heilög tala í kristni.

Talan sjö er táknuð með VII í rómverska talnakerfinu.
Fimm

**Fimm** er fimmta náttúrlega talan og þriðja minnsta frumtalan, táknuð með tölustafnum *[[5 (tölustafur)|5]]* í tugakerfi. Er hálfur tugur. Allar tölur í tugakerfi, sem hafa fimm sem þátt enda annað hvort á tölustafnum 0 eða 5. 

Talan fimm er táknuð með V í rómverska talnakerfinu.
Tugur

**Tugur** er tölunafnorð sem á við töluna **tíu**, táknaða með tölustöfunum einum og núlli, *10*, sem jafnframt er grunntala tugakerfisins og tugalograns. 

Talan tíu er táknuð með X í rómverskum tölustöfum.
Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2008

**Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2008** fór fram í Beograd Arena í Belgrad í Serbíu. Undanúrslit voru haldin dagana 20. og 22. maí en úrslitin fóru fram þann 24. maí.

## Þátttökuþjóðir
### Fyrri undanúrslit

### Seinni undanúrslit

### Úrslit
Keppendur í úrslitum eru:
* Löndin fjögur sem sjálfkrafa hljóta keppnisrétt í úrslitum (Frakkland, Þýskaland, Spánn og Bretland);
* keppnisvertinn Serbía;
* 9 efstu þjóðirnar í fyrri undanúrslitum;
* 9 efstu þjóðirnar í seinni undanúrslitum.

Úrslitin fara fram 24. maí 2008.

## Heimildir
Tylft

**Tylft** er tölunafnorð sem á við töluna **tólf**, sem táknuð er með tölustöfunum einum og tveimur, *12*. Tólf er grunntala tylftakerfis.

Talan tólf er táknuð með XII í rómverskum tölustöfum.
## Tengt efni
* Tylftakerfi
Hundrað

**Hundrað** eða **hundruð** er tölunafnorð sem á við tug tuga, sem er táknað með tölustöfunum einum og núlli, *100* í tugakerfi. Eldri merking gat einnig verið *stórt hundrað*, sem er tylft tuga eða talan *120*. Tímabilið hundrað ár kallast öld. Enn önnur merking orðsins var verðeining. Sérstaklega tíðkaðist lengi að meta dýrleika jarða á þann hátt.

Talan hundrað er táknuð með C í rómverskum tölustöfum.
Steyr

**Steyr** er borg í fylkinu Efra Austurríki í Austurríki. Áætlaður íbúafjöldi árið 2014 var 38 þúsund.
Í Steyr eru framleidd skotvopn og landbúnaðartæki með heiti borgarinnar.
Tannhljóðsviðskeyti

**Tannhljóðsviðskeyti** er beygingarviðskeyti með eitt af stöfunum *ð*, *d* eða *t* sem bætist við veikar sagnir í þátíð. Þátíð veikra sagna myndast með tannhljóðsviðskeytum og endar önnur kennimynd veikra sagna (1. p et. í þt.) á *-a*'ð**i'', ''-**ð**i'', ''-**d**i'' eða ''-**t**i'';.

== Dæmi ==
* ''að verka'' → ''ég verka**ð**i''
* ''að lemja'' → ''ég lam**d**i''
* ''að dæma'' → ''ég dæm**d**i''
* ''að duga'' → ''ég dug**ð**i''
* ''að segja'' → ''ég sag**ð**i''
* ''að kalla'' → ''ég kalla**ð**i''
* ''að telja'' → ''ég tal**d**i''
* ''að benda'' → ''ég ben**t**i''
* ''að velta'' → ''ég vel**t**i''
* ''að elska'' → ''ég elska**ð**i''
* ''að fela'' → ''ég fal**d**i''
* ''að telja'' → ''ég tal**d**i''
* ''að etja'' → ''ég at**t*'i*

## Heimildir


## Ytri tenglar
*
Hljóðskipti

**Hljóðskipti** kallast það þegar skipt er um sérhljóð í stofni orðs til að mynda annað fall eða aðra tíð. 

## Hljóðskipti í sagnbeygingu
### Sterkar sagnir
Hljóðskipti eru mjög algeng í sagnbeygingu, sem sést ef skoðaðar eru kennimyndir sterkra sagna.

### Veikar sagnir
Sagnir sem eru veikbeygðar taka ekki hljóðskiptum í kennimyndum heldur bæta þær við sig tannhljóðsviðskeyti í annari kennimynd (í fyrstu persónu þátíð eintölu):

**að kalla* → *ég kall*'aði***
*''að telja'' → ''ég tal'''di***
**að velta* → *ég vel*'ti**'
Fimmtíu

**Fimmtíu** eru fimm tugir eða hálft hundrað, táknað með tölustöfunum fimm og núll, *50* í tugakerfi. Þeir sem eru fimmtíu ára gamlir er sagðir *fimmtugir* (tölulýsingarorð).

Talan fimmtíu er táknuð með L í rómverskum tölustöfum.
Fimmhundruð

**Fimmhundruð** eru fimm hundruð eða hálft þúsund, táknuð með tölustöfunum fimm og núll, *500* í tugakerfi.

Talan fimmhundruð er táknuð með D í rómverskum tölustöfum.
100% Nylon

**100% Nylon** er fyrsta plata stúlknasveitarinnar Nylon en hún kom út 28. október 2004. Platan hefur að geyma 11 lög bæði gömul og ný.
Feldkirch

**Feldkirch** er borg í fylkinu Vorarlberg í Austurríki. Áætlaður íbúafjöldi árið 2014 var 31 þúsund.

## Tenglar
* Feldkirch
Amazon.com

**Amazon.com, Inc.** () er bandarískt vefverslunarfyrirtæki með höfuðstöðvar í Seattle í Washington. Það var eitt af fyrstu fyrirtækjum til að selja vörur á Internetinu og var táknmynd í netfyrirtækjaloftbólunni árið 1999. Það skilaði fyrst hagnaði árið 2003.

Fyrirtækið var stofnað árið 1994 af Jeff Bezos, og hóf rekstur árið 1995. Í byrjun seldi Amazon.com bara bækur en skömmu síðar byrjaði það að selja myndbönd, mynddiska, geisladiska, MP3, forrit, tölvuleiki, raftæki, fatnað, húsgögn, mat, leikföng og meira. Amazon markaðssetur og selur *[[Kindle]]* lestölvuna.

Amazon.com hefur aðgreindar netverslanir í Kanada, Bretlandi, Þýskalandi, Austurríki, Frakklandi, Kína (Joyo.com) og Japan.

## Tenglar
* Amazon.com
* Amazon.co.uk
* Amazon.de
* Amazon.at
* Amazon.fr
* Alþjóðlegar vefsíður
* Amazon metasearch (co.uk, com, fr, ca, de) plugin for FireFox
Frjáls þjóð

***Frjáls þjóð*** var pólitískt vikublað sem kom út frá 1952 til 1968. Það hafði sem aðalstefnu að spyrna við auknum bandarískum áhrifum á íslenska menningu og tungu.

Útvarps- og sjónvarpssendingar bandarísku herstöðvarinnar í Keflavík, hið síðarnefnda oftast kallað *[[kanasjónvarpið]]*, þóttu sérlega hættulegar í þessu samhengi. Blaðið studdi því sterklega kröfuna að Ísland segði sig úr NATO og að bandaríski herinn hyrfi úr landi. Frjáls þjóð gagnrýndi Sósíalistaflokkinn fyrir að fylgja Sovétríkjunum í einu og öllu. Í Alþingiskosningunum 1967 studdi blaðið sérframboð Hannibals Valdimarssonar, en hann var þá enn formaður kosningabandalagsins Alþýðubandalagið. Ritstjórar og eigendur Frjálsar þjóðar studdu Þjóðvarnarflokk Íslands frá stofnun hans 1953. Bergur Sigurbjörnsson, ritstjóri blaðsins frá 1952 til 1954 og aftur 1967, var alþingismaður Þjóðvarnarflokksins frá 1953 til 1956. Tveir aðrir af ritstjórum blaðsins, Ragnar Arnalds árið 1960 og Jón Baldvin Hannibalsson 1964-1967, urðu einnig alþingismenn þó það væri fyrir aðra flokka.

## Tenglar
* Frjáls þjóð á Tímarit.is
Sennileikametill

Í tölfræði er **sennileikametill** fall sem metur sennilegt gildi á tilteknum stika, gefið tiltekin gögn. Dæmi um algenga sennileikametla eru formúlur sem gefa meðaltal og staðalfrávik.

## Formleg framsetning
Látum x_1, x_2, ..., x_n vera úrtak úr líkindadreifingu F_\theta sem er skilgreint upp að vigri óþekktra gilda, \theta. Þá er f sennileikametill fyrir \theta og mat okkar á gildi þess, \hat\theta er \hat\theta = f(x_1, x_2, ..., x_n).

## Dæmi
Látum x_1, x_2, ..., x_n vera mælingar af fjölda mínútna sem viðskiptavinir veitingahúss þurfa að bíða eftir matnum sínum frá því að þeir panta hann. Við getum gert ráð fyrir því að gögnin séu Poissondreifð, x_n \sim \mathrm{Poi}(\lambda) en við vitum ekki hver stikinn \lambda er.

Við viljum því smíða sennileikametil fyrir \lambda. Við vitum að dreififall Poisson dreifingar er
:\frac{e^{-\lambda}\lambda^k}{k!}, með k \in \mathbb{N}_0

Í raunverulegu veitingahúsi væru x_1,..., x_n háðar hvor annarri að einhverju leyti, vegna þess að sami kokkurinn þarf að sinna þeim öllum og fleiri pantanir á stuttum leiða af sér lengri biðtíma yfir heildina. En hér gerum við ráð fyrir fullkomnu veitingahúsi þar sem x_1,...,x_n eru óháðar. Þá er samdreififall mælinganna:
:f(x_1, x_2, ..., x_n)
:= f(x_1) f(x_2) \cdots f(x_n)
: L(\lambda) = \prod_{i=1}^n \frac{e^{-\lambda}\lambda^x_i}{x_i!}
:= e^{-n\lambda} \frac{ \lambda^{\sum_{i=1}^n x_i}}{\prod_{i=1}^n x_i!}

Nú tökum við lógrann af þessu falli:
: \ln\left(L(\lambda)\right) = \ln\left( e^{-n\lambda} \frac{ \lambda^{\sum_{i=0}^n x_i}}{\prod_{i=1}^n x_i!}\right)
:= - \lambda n + \sum_{i=1}^n x_i \ln(\lambda) - \ln \left( \prod_{i=1}^n x_i \right)

Og svo deildum við það með tilliti til óþekkta stikans \lambda:
:\frac{dL}{d \lambda} = \dfrac{d}{d\lambda} \left(  - \lambda n + \sum_{i=1}^n x_i \ln(\lambda) - \ln \left( \prod_{i=1}^n x_i \right) \right) =  -n + \sum_{i=1}^n x_i \dfrac{1}{\lambda}

Nú stillum við afleiðuna sem 0 til að hámarka hana:
:0 = -n + \sum_{i=1}^n x_i \dfrac{1}{\lambda} 
: \hat{\lambda} = \dfrac{\sum_{i=1}^n x_i}{n}
Tommy (breiðskífa)

**Tommy** er fjórða breiðskífa bresku rokkhljómsveitarinnar The Who. Hún var sú fyrri af tveimur rokkóperum sem The Who gerði, en sú seinni var Quadrophenia. Platan var að mestu leyti samin af aðallagahöfundi hljómsveitarinnar, Pete Townshend, en bassaleikarinn John Entwistle samdi tvö laganna og eitt laganna var útsetning The Who á lagi blústónlistarmannsins Sonny Boy Williamson II.

## Lagalisti
Lögin eru öll eftir Pete Townshend, ef annað er ekki tekið sérstaklega fram.
# Overture - 5:22
# It´s a Boy - 0:39
# 1921 (You Didn´t Hear It) - 2:50
# Amazing Journey - 3:25
# Sparks - 3:47
# Eyesight to the Blind (The Hawker) (Sonny Boy Williamson II) - 2:14
# Christmas - 4:34
# Cousin Kevin (John Entwistle) - 4:07
# The Acid Queen - 3:35
# Underture - 10:09
# Do You Think It´s Alright - 0:24
# Fiddle About (Entwistle) - 1:30
# Pinball Wizard - 3:02
# There´s a Doctor - 0:24
# Go to the Mirror! - 3:50
# Tommy, Can You Hear Me? - 1:36
# Smash the Mirror - 1:35
# Sensation - 2:28
# Miracle Cure - 0:12
# Sally Simpson - 4:12
# I´m Free - 2:40
# Welcome - 4:34
# Tommy´s Holiday Camp (Keith Moon) - 0:58
# We´re Not Gonna Take It - 7:08
Wolfsberg

**Wolfsberg** er borg í fylkinu Kärnten í Austurríki. Áætlaður íbúafjöldi árið 2014 var 25 þúsund.

## Tenglar
* Wolfsberg
Listi yfir villt spendýr á Íslandi

Eftirfarandi spendýr eru villt á Íslandi.

* Brúnrotta (Rattus norvegicus)
* Hagamús (Apodemus sylvaticus)
* Heimskautarefur (Alopex lagopus)
* Hreindýr (Rangifer tarandus)
* Húsamús (Mus musculus)
* Kanínur (Leporidae)
* Minkur (Mustela vison)
;Villt spendýr við Íslandsstrendur
* Landselur (Phoca vitulina)
* Útselur (Halichoerus grypus)
* Ýmsir hvalir

## Heimild
*
Baden (Neðra Austurríki)

**Baden** er borg í fylkinu Neðra Austurríki í Austurríki. Áætlaður íbúafjöldi árið 2015 var 25 þúsund.

## Tenglar
* Baden
Brúnrotta

**Brúnrotta** (fræðiheiti: *Rattus norvegicus*) er meðalstórt nagdýr. Brúnrotta er í kringum 24-30 cm löng og halinn 18-20 cm. Brúnrottur geta verið mismunandi að lit, einkum á bakið, þær geta verið gulgráar, mógráar, mórauðar eða rauðgráar að ofan og á síðum en að neðan eru þær yfirleitt ljósgráar. Aðalmunurinn á brúnrottunni og svartrottunni er að augu og eyru brúnrottunnar eru minni, skottið er ljóst að neðan og einnig er það hlutfallslega styttra. Brúnrottur eru algengar í þéttbýli og fólk getur rekist á þær í kjöllurum, holræsum, geymslum, hafnargörðum og á öskuhaugum.

Brúnrottur eru ekki með góða sjón og forðast dagsljósið, hins vegar eru þær harðgerðar og þola vel kulda og geta jafnvel lifað af langa frostavetur.

## Þyngd
Kvendýrið verður 110-240 gr og karldýrið 220-380 gr. Fullorðnar rottur þurfa að éta um 10% af líkamsþyngd sinni á dag ef miðað er við þurrt korn og sé fæða þeirra öll þurrmeti þurfa þær að drekka um 25 ml af vatni á dag.

## Fæða
Brúnrottur eru alætur en sækja mjög mikið í kornmeti. Þær eiga til að éta mikið af eggjum og ungum og leggja sig einnig mikið eftir hræjum. Ef rotta sér fæðu sem hún hefur aldrei kynnst áður er hún mjög varkár.

## Heimkynni
Talið er að brúnrottan eigi uppruna sinn í Austur-Asíu fyrir um 54 milljónum ára og hafi þá aðallega verið skógardýr en síðan breiddist brúnrottur út um Evrópu og Ameríku og eiga í dag heimkynni í öllum heimsálfum fyrir utan Suðurskautslandið.

## Mökun
Brúnrottur búa margar saman og í hverjum hóp er ráðandi karldýr sem fær forgang að fæðu, vatni og svefnstöðum og ver kvendýrin fyrir hinum karldýrunum. Kvenrottur verða frjóar aðeins 8-12 vikna gamlar og meðgöngutími er á milli 21 og 23 dagar. Rottur geta fjölgað sér allt árið ef aðstæður eru góðar og nóg til af mat.

## Tenglar
http://www.nat.is/Spendyr/nagdyr.htm 

https://www1.nams.is/landspendyr/animal.php?id=3

http://www.ismennt.is/not/joigutt/Rott.htm 

https://www.iucngisd.org/gisd/species.php?sc=159

http://www.ratbehavior.org/history.htm
Rottur

**Rottur** (fræðiheiti: *Rattus*) eru miðlungsstór nagdýr af músaætt sem aðgreindar eru músum sökum stærðar sinnar. Þekktastar eru svartrottan og brúnrottan sem finnst aðeins í Vestmannaeyjum nánar tiltekið Heimaey.

Á Íslandi eru fyrst heimildir fyrir rottum á 18. öld.

## Tenglar
*Hvenær varð fyrst vart við rottur á Íslandi? - Vísindavefur
*Hvað eru stærstu rotturnar á Íslandi stórar? - vísindavefur
Rey Mysterio

**Oscar Gutierrez** (fæddur 11. desember 1974) er bandarískur fjölbragðaglímukappi sem gengur undir nafninu **Rey Mysterio** í World Wrestling Entertainment (WWE).
Leoben

**Leoben** er borg í fylkinu Steiermark í Austurríki. Áætlaður íbúafjöldi árið  2015 var 25 þúsund.

## Tenglar
* Leoben
Sandro Botticelli

**Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi**, betur þekktur sem **Sandro Botticelli** (1. mars 1445 – 17. maí 1510) var ítalskur myndlistarmaður snemma á endurreisnartímanum. Orðspor Botticellis beið hnekki að honum látnum fram á 19. öld en síðan þá hafa verk hans gjarnan verið talin einkennast af þokka snemmendurreisnarinnar og málverk hans *[[Fæðing Venusar (Botticelli)|Fæðing Venusar]]* og *[[Primavera (málverk)|Primavera]]* eru talin meðal meistaraverka myndlistar endurreinsarinnar.
Robert Schumann

**Robert Schumann** (8. júní 1810 – 29. júlí 1856) var þýskt tónskáld og áhrifamikill tónlistargagnrýnandi. Hann er eitt frægasta tónskáld rómantísku stefnunnar á 19. öld.
Bedřich Smetana

**Bedřich Smetana** (2. mars 1824 – 12. maí 1884) var tékkneskt tónskáld. Hann er þekktastur fyrir flokk sex sinfónískra ljóða sem einu nafni nefnast *[[Föðurland mitt (Smetana)|Föðurland mitt]]* (*Má Vlast*). Þeirra á meðal eru hin kunnu lög *Moldá* (*Vltava*) og *Frá skógum og ökrum Bæheims*. Antonín Dvořák var nemandi Smetanas.
Giuseppe Verdi

**Giuseppe Fortunino Francesco Verdi** (annaðhvort 9. eða 10. október 1813 – 27. janúar 1901) var ítalskt tónskáld rómantísku stefnunnar, sem samdi einkum óperur. Hann var meðal áhrifamestu tónskálda Ítalíu á 19. öld.
Kim Larsen

**Kim Melius Flyvholm Larsen** (fæddur 23. október 1945 í Kaupmannahöfn, látinn 30. september 2018) var danskur tónlistarmaður. Hann seldi yfir 3 milljónir platna. Larsen spilaði á Íslandi nokkrum sinnum.

Larsen lést úr krabbameini árið 2018.

Íslendingar völdu lagið *Papirsklip* í könnun Rúv sama ár sem uppáhaldslag sitt með Larsen. Lagið *Midt om natten* lenti næstefst.

## Hljómplötur
*1973: Værsgo
*1977: Kim Larsen & Yankee Drengene
*1979: 231045-0637
*1981: Jungle Dreams
*1982: Sitting on a Time Bomb (Kim Larsen & Jungle Dreams)
*1982: 5 Eiffel
*1983: Midt om natten
*1986: Forklædt som voksen (Kim Larsen & Bellami)
*1988: Yummi yummi (Kim Larsen & Bellami)
*1989: Kielgasten (Kim Larsen & Bellami)
*1992: Wisdom Is Sexy (Kim Larsen & Bellami)
*1994: Hvem kan sige nej til en engel
*1996: Kim Larsen & Kjukken (Kim Larsen & Kjukken)
*1998: Luft under vingerne (Kim Larsen & Kjukken)
*2001: Weekend Music (Kim Larsen & Kjukken)
*2001: Sange fra glemmebogen (Kim Larsen & Kjukken)
*2003: 7-9-13 (Kim Larsen & Kjukken)
*2004: Glemmebogen - Jul & nytår (Kim Larsen & Kjukken)
*2006: Gammel hankat (Kim Larsen & Kjukken)
*2008: Glemmebogen for børn (Kim Larsen & Kjukken)
*2010: Mine damer og herrer
*2012: Du glade verden (Kim Larsen & Kjukken)
*2017: Øst for Vesterled (Kim Larsen & Kjukken)

## Safnplötur
*1983: Larsens bedste	
*1984: De beste fra meg og mine venner	
*1986: Masser af succes'er		
*1988: Anthology (með Gasolin')	
*1995: Kim Larsens Greatest - Guld & grønne skove	
*1995: Larsens første - Fra før verden gik af lave	
*2015: Kim i 70'erne (med Gasolin')	

## Tilvísanir
Krems

**Krems** er borg í fylkinu Neðra Austurríki í Austurríki. Áætlaður íbúafjöldi árið 2016 var 24 þúsund.
Fóstbræðra saga

**Fóstbræðra saga** er ein Íslendingasagna, lengi vel talin ein af þeim elstu, en nú almennt talin með þeim yngri og skrifuð í lok 13. aldar. Til eru mörg afrit af sögunni, meðal annars í Hauksbók, Möðruvallabók og Flateyjarbók, en í þeirri síðastnefndu er henni skeytt inn í Ólafs sögu helga.

Sagan er ólík öðrum Íslendingasögum, aðallega vegna frásögutækni höfundarins. Höfundar flestra Íslendingasagna taka nær aldrei beina afstöðu til sögunnar, en í Fóstbræðra sögu talar höfundurinn oft með beinum hætti til lesandans.

Halldór Laxness byggði söguna Gerplu á Fóstbræðra sögu.

## Söguþráður
Sagan fjallar að mestum hluta um fóstbræðurna Þormóð Bersason (kallaðan *Kolbrúnarskáld*) og Þorgeir Hávarsson. Þeir eru afar ólíkir að eðlisfari, en þeir ólust upp saman og eru hvorirtveggja heillaðir af vopnaburði. Þorgeir er vígamaðurinn en Þormóður er flóknari persóna, vígamaður, kvennamaður og skáld og maður sem á auðvelt með að laga sig að breyttum aðstæðum. 

## Fátt eitt úr sögunni
* Hin fleyga setning að einhver „liggi vel við höggi“ kemur úr Flateyjarbókarhluta Fóstbræðra sögu. Í sögunni sjálfri er þó ekki talað um að einhver *liggi vel við höggi* heldur að sauðamaður hafi *staðið svo vel til höggsins*. En kaflinn er þannig í sögunni sjálfri:

## Tenglar
* Texti ''Fóstbræðra sögu''; af heimasíðu Snerpu
Dagur heilags Patreks

**Dagur heilags Patreks** (írska: *Lá ’le Pádraig* eða *Lá Fhéile Pádraig*, enska: *St. Patrick’s Day* eða í daglegu tali *(St.) Paddy’s Day*) er hátíð haldin 17. mars til þess að minnast Heilags Patreks, eins af verndardýrlingum Írlands.

Hátíðin er á þjóðhátíðardegi Írlands. Hún er almennur frídagur á Norður-Írlandi og er helgidagur á Írlandi, Montserrat og Nýfundnalandi og Labrador í Kanada. Annarstaðar í Kanada, Bretlandi, Ástralíu, Bandaríkjunum, Nýja-Sjálandi og Suður-Ameríku er hún haldin víða en ekki sem opinber hátíð.

## Hátíðardagur heilags Patreks á Írlandi

Saint Patrick's Day (1).jpg
Saint Patrick's Day (4).jpg
Saint Patrick's Day (5).jpg
Saint Patrick's Day (6).jpg
Saint Patricks Day 10.jpg
Saint Patricks Day 11.jpg
Saint Patricks Day 13.jpg
Saint Patricks Day 12.jpg
Vænghaf

**Vænghaf** á við fjarlægð milli ystu nafa vængja (fullkomlega útbreiddra, ef við á), flugvélar, fugls, skordýrs eða annars vængjaðs hlutar.
Gjóður

**Gjóður** (eða fiskiörn) (fræðiheiti: *Pandion haliaetus*) er miðlungsstór ránfugl sem veiðir á daginn. Gjóðurinn er fiskiæta sem nær 60 cm stærð og 1.8 m vænghafi. Hann finnst víða um heim og hefur sést á Íslandi.


## Tenglar
Háteigsskóli

**Háteigsskóli** er grunnskóli sem stendur á horni Háteigsvegar og Bólstaðarhlíðar. Samkvæmt skiptingu Menntasviðs Reykjavíkurborgar þá tilheyrir skólinn hverfi 1.2. Kennslan fer fram í aðalbyggingu og í íþróttahúsi Kennaraháskólans.

Fjöldi nemenda er um 450 í 1. - 10. bekk en fjöldi bekkja er 18. Skólastjórinn er Guðrún Helga Sigfúsdóttir.

Skólinn á rætur að rekja til ársins 1908 þegar kennaramenntun hófst í landinu en þá var strax stofnað til æfingadeildar í tengslum við Kennaraskólann við Laufásveg. Árið 1968 varð skólinn hverfisskóli í Reykjavík en jafnframt æfinga- og tilraunaskóli við Kennaraskólann. Skólinn hélt þessari sérstöðu sinni til ársins 1998. Í dag er Háteigsskóli, eins og margir aðrir grunnskólar landsins, samstarfsskóli við Menntavísindasvið Háskóla Íslands um menntun kennara.

## Tenglar

* Vefsíða skólans
* https://reykjavik.is/hateigsskoli
Helgi Hallvarðsson

**Helgi Hallvarðsson** (fæddur 12. júní 1931 í Reykjavík, látinn 15. mars 2008 í Reykjavík) var skipherra hjá Landhelgisgæslunni.

Helgi lauk far­manna­prófi frá Stýri­manna­skól­an­um í Reykja­vík árið 1954 og varðskipa­prófi frá varðskipa­deild skól­ans árið 1962. Þá lauk hann flug­um­ferðar­stjóra­prófi frá Flug­mála­stjórn árið 1956, auk ým­issa nám­skeiða, m.a. hjá banda­rísku strand­gæsl­unni, danska sjó­hern­um og öðrum, tengd­um starf­semi Land­helg­is­gæsl­unn­ar.

Helgi starfaði lengst af hjá Land­helg­is­gæsl­unni. Hann var stýri­maður á öll­um varðskip­um og flug­vél­um henn­ar árin 1954 til 1963 og skip­herra á öll­um varðskip­um, flug­vél­um og í stjórn­stöð Land­helg­is­gæsl­unn­ar frá 1964 til 1990. Helgi var oft í fremstu víg­línu þegar land­helg­in var færð út í 12, 50 og síðar 200 míl­ur og Íslend­ing­ar háðu sín þorska­stríð. Hann var vel þekktur meðal Breta og annara þáttakenda í Þorskastíðunum og var gefin ýmis viðurnefni eins og „*Mad Helgi*“, „*The Maddest Axeman*“, og „*Napoleon of the North*“.   

Hann hlaut riddaratign orðu Heilags Olavs árið 1974 og riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu 1976 fyrir þátt sinn í Þorskastríðunum.

## Heiðursmerki

### Íslensk Heiðursmerki
* :
**  Riddari, Hin íslenska fálkaorða

### Erlend Heiðursmerki
* :
**  Riddari, Orða Heilags Olavs

## Heimildir
Kambríumtímabilið

**Kambríumtímabilið** er upphaf fornlífsaldar sem aftur er upphaf tímabils sýnilegs lífs. Það hófst fyrir 542 ± 1,0 milljón árum síðan og lauk fyrir 488,3 ± 1,7 milljón árum þegar ordóvisíumtímabilið gekk í garð.

Kambríumtímabilið er fyrsta tímabilið í jarðsögunni þar sem finnast margir og stórir steingervingar fjölfrumunga. Þessi skyndilega aukning á stærri og flóknari lífverum nefnist kambríumsprengingin. Hin útdauðu liðdýr þríbrotar og frumstæðar jurtir eru meðal lífvera sem birtust á þessu tímabili.

## Nafnsifjar
Kambría er umritun á *Cambria* sem er umritun á *Cymru* sem er velska heitið yfir Wales, en þar voru jarðlög frá tímabilinu fyrst könnuð.
Fjöldaútdauði

**Fjöldaútdauði** er skyndileg fækkun og útdauði margra tegunda yfir stuttan tíma, t.d. af völdum náttúruhamfara. Yfir 99% þeirra tegunda sem hafa verið til eru nú útdauðar, margar af völdum fjöldaútdauða. Þekktasti fjöldaútdauðinn er krítar-tertíer fjöldaútdauðinn sem risaeðlurnar dóu út í.
Nefnd

**Nefnd** er tegund lítillar samankomu sem þjónar mismunandi tilgangi:

* Stjórnkerfi: Í fyrirtækjum sem eru of stór til þess að allir geti tekið þátt í ákvörðunum er nefnd oft gefið vald til að ákveða.
* Rannsóknir og meðmæli: nefndir eru oft myndaðar til að rannsaka og til að mæla með eða á móti einhverju verkefni.
* Umsjón verkefnis

## Dæmi um íslenskar nefndir
* Efnahags- og skattanefnd
* Félags- og tryggingamálanefnd
* Fjárlaganefnd Alþingis
* Heilbrigðisnefnd
* Mannanafnanefnd

## Tenglar
*Listi yfir allar nefndir
Sílúrtímabilið

**Sílúrtímabilið** er þriðja af sex tímabilum á fornlífsöld. Það hófst fyrir 443,7 ± 1,5 milljónum ára við lok ordóvisíumtímabilsins og lauk fyrir 416,0 ± 2,8 milljónum ára við upphaf devontímabilsins. Ordóvisíum-sílúrfjöldaútdauðinn er fjöldaútdauði sem markar byrjun tímabilsins en í honum urðu um 60% sjávartegunda útdauðar
Devontímabilið

**Devontímabilið** er fjórða af sex tímabilum á fornlífsöld. Það hófst fyrir 416 ± 2,8 milljónum ára við lok sílúrtímabilsins og lauk fyrir 359,2 ± 2,5 milljónum ára við upphaf kolatímabilsins.

## Líf
Fyrstu jurtirnar sem báru fræ mynduðust á landi og mynduðu stóra skóga, frumstæðir hákarlar urðu algengari en á sílúrtímabilinu og síð-ordóvisíumtímabilinu og fyrstu beinfiskarnir og holduggarnir birtust. Sumir holduggarnir þróuðu með sér fætur og skriðu á land sem ferfætlingar fyrir um 365 m.á. Síðdevonfjöldaútdauðinn hafði mikil áhrif á sjávarlíf nálægt lokum tímabilsins.

## Nafnsifjar
Nafn tímabilsins er dregið af Devonsýslu á Englandi þar sem jarðlög frá tímabilin voru fyrst könnuð.
Fédération Cynologique Internationale

**Fédération Cynologique Internationale** (**FCI**) er félag sem heldur utan um mörg hundaræktarfélög í heiminum og setur viðmið um skiptingu hundategunda.

## Saga
Félagið var stofnað 22. maí 1911 af Belgíu (*Société Royale Saint-Hubert*), Frakklandi (*Société Centrale Canine de France*), Hollandi (*Raad van Beheer op Kynologisch Gebied*), Þýskalandi (*Kartell für das Deutsche Hundewesen en und Die Delegierten Kommission*) og Austurríki (Osterreichischer Kynologenverband). Félagið dró saman segl sín á meðan á fyrri heimsstyrjöldinni stóð en var endurstofnað af *Société Centrale Canine de France* og *Société Royale Saint-Hubert* árið 1922.

FCI starfar nú meðal 80 félaga í jafn mörgum löndum og viðurkenna alls 332 hundategundir. Árið 1885 var þeim skipt í 20 hópa en þeim var fækkað í 11 á 20. öld og allt niður í 10 hópa árið 1950. Hver hópur hefur undirkafla.

## Skipting hundanna
# Smala- og rekstrarhundar (þó ekki svissneskur búhundur)
# Varð- og vinnuhundar
# Terrier-hundar
# Langhundar
# Spísshundar
# Þefhundar
# Bendar
# Sækjar og vatnahundar
# Kjölturakkar
# Mjóhundar

## Aðildafélög
Morðin við Bodomsvatn

**Morðin við Bodomsvatn** áttu sér stað í Finnlandi árið 1960. Atburðarrásin var þannig að fjórir unglingar tjölduðu við Bodomsvatn, tvær 15 ára stelpur og tveir 18 ára strákar. Seinna um kvöldið kom óþekktur maður eða menn og stakk þrjú þeirra til dauða. Annar strákanna, að nafni Nils Wilhelm Gustafsson, lifði af. Árið 2004 var hann handtekinn grunaður um að hafa myrt þau, og ári seinna var hann dæmdur saklaus.

## Fórnarlömb
*Maila Irmeli Björklund - 15 ára þegar hún var myrt - stungin til bana 
*Anja Tuulikki Mäki - 15 ára þegar hún var myrt - stungin til bana  
*Seppo Antero Boisman - 18 ára þegar hann var myrtur - stunginn til bana
*Nils Wilhelm Gustafsson - 18 ára á þessum tíma - eini sem lifði af, meiðsli í kjálkabeini og andlitsbeinum, sár á andliti. 

## Tengt efni
* Children of Bodom
Children of Bodom

**Children of Bodom** var  melódísk dauðarokks hljómsveit frá Espoo, Finnlandi. Nafn hljómsveitarinnar vísar til morðs þriggja unglinga við vatnið Bodom, sem er rétt hjá borginni Espoo. Plötur þeirra sýndu iðulega teikningar af manninum með ljáinn.

## Saga
Hljómsveitin var stofnuð árið 1993 af söngvaranum og gítarleikaranum Alexi Laiho og af trommuleikaranum Jaska Raatikainen sem voru æskuvinir. Hljómsveitin hét þá *IneartheD*. Þeir höfðu báðir sama tónlistarsmekk og hlustuðu á dauðarokkshljómsveitir á borð við Stone, Entombed og Obituary. 

Snemma árið 1996 gengu Jani Pirisjoki, Alexander Kuoppala og Henkka Seppälä í hljómsveitina. Jani Pirisjoki spilaði á hljómborð þangað til árið 1997 og Janne Wirman kom í hans stað. Bassaleikarinn Samuli Miettinen var einn af upprunalegu meðlimum hljómsveitarinnar og skrifaði textana mestmegnis fyrir hljómsveitina. Hann hætti árið 1995 vegna þess að fjölskylda hans flutti til Bandaríkjana. Árið 1996 gekk Henkka Seppälä í hljómsveitina og spilaði á bassa í staðinn fyrir Samuli Miettinen. Alexander Kuoppala spilaði á gítar fyrir hljómsveitina á árunum 1996 - 2003. Roope Latvala tók við honum.

Í desember 2019 ákváðu meðlimir utan Laiho og Freyberg að ganga úr bandinu og halda lokatónleika. Þeir vildu ekki að Laiho héldi nafninu og því stofnaði hann nýja hljómsveit; *Bodom after Midnight*. Ári síðar lést Laiho eftir veikindi.

Árið 2026 spiluðu fyrrum meðlimir COB-tónleika í Helsinki til að heiðra minningu Laiho. 

## Síðustu meðlimir (2019)
* Alexi '''Wildchild''' Laiho – söngur, gítar (1993-2019)
* Janne *Warman* Wirman – hljómborð (1997 - 2019)
* Henkka Seppälä - bassi (1996 - 2019)
* Jaska Raatikainen - trommur (1993-2019)
* Daniel Freyberg – gítar, bakraddir (2016–2019)
## Fyrrverandi meðlimir
* Alexander Kuoppala – gítar (1996 – 2003)
* Jani Pirisjoki – hljómborð (1995 – 1997)
* Samuli Miettinen – bassi (1993 – 1996) 
* Roope Latvala – gítar (2003 - 2015)

## Útgefið efni
### Plötur
* *Something Wild* (1997) 
* *Hatebreeder* (1999) 
* *Follow the Reaper* (2000) 
* *Hate Crew Deathroll* (2003) 
* *Are You Dead Yet?* (2005) 
* *Blooddrunk* (2008) 
* *Relentless Reckless Forever (2011)
* *Halo of Blood* (2013)
* *I Worship Chaos* (2015)
* *Hexed'' (2019)

### Tónlistarmyndbönd
* „Hellhounds on My Trail“ 
* „Blooddrunk“ 
* „Are You Dead Yet?“
* „Trashed, Lost and Strungout“
* „In Your Face“
* „Living Dead Beat“
* „Sixpounder“
* „Needled 24/7“
* „Everytime I Die“
* „Silent Night, Bodom Night“
* „Downfall“
* „Deadnight Warrior“

## Tenglar
* Vefsíða hljómsveitarinnar
* [COB á [Allmusic] ]

## Tilvísanir
Verksmiðja

**Verksmiðja** er vinnustaður fólks þar sem vinna tengd iðnaði fer fram. Starfmenn verksmiðja framleiða gjarnan fullunar vörur úr hráefni annaðhvort með sérhæfðum vélum eða við færiband. Verksmiðja, þar sem hráefnið er fiskur, kallast fiskiðja, en frystihús ef fiskurinn er frystur, lítt unninn eða óunninn. Ef hráefnið er mjólk kallast verksmiðjan mjólkurbú.
Hráefni

**Hráefni** er efni, sem notað er til að fullvinna vöru. Sem dæmi má nefna járngrýti eða timbur.
Spice Girls

**Spice Girls** (stundum kallaðar ***Kryddpíur*** á íslensku) er bresk stúlkna popphljómsveit, lengstum skipuð fimm söngkonum, stofnuð 1994 og starfaði samfellt til ársins 2001. Geri Halliwell hætti í hljómsveitinni 1998. Hljómsveitin kom aftur saman tímabundið á tónleikum í desember 2007 og á Ólympíuleikunum í London 2012.
Árið 2016 ákváðu Geri, Emma og Mel B að fara á tónleikaferðalag undir heitinu Spice Girls - GEM.

## Meðlimir
* Emma Bunton, kölluð *Baby Spice* („*Barnakryddið*“)
* Geri Halliwell, kölluð *Ginger Spice* („*Rauða kryddið*“)
* Melanie Brown, kölluð *Mel B* eða *Scary Spice* („*Brúna kryddið(?)*“)
* Melanie Chisholm, kölluð *Mel C* eða *Sporty Spice* („*Sportkryddið*“)
* Victoria Beckham, kölluð *Posh Spice* („*Fína kryddið*“).

## Breiðskífur
*Spice (1996)
*Spiceworld (1997)
*Forever (2000)
Kapfenberg

**Kapfenberg** er borg í fylkinu Steiermark í Austurríki. Áætlaður íbúafjöldi árið 2016 var um 22 þúsund.
Klassart

**Klassart** var í fyrstu gæluverkefni Smára Guðmundssonar í upphafi aldarinnar. Hann samdi nokkur lög og leitaði svo til systur sinnar, Fríðu Dísar, sem þá var 17 ára, og fékk hana til að syngja við nokkur þeirra. Systkinin komu fram á nokkrum trúbadorakvöldum í Sandgerði og árið 2006 tóku þau svo þátt í blúslagakeppni Rásar 2 með laginu Bottle of Blues. Lagið bar sigur úr býtum og í kjölfarið hófu systkinin upptökur á plötu. Hljómsveitin hefur gefið út þrjár plötur: Bottle of Blues (2007), Bréf frá París (2010) og Smástirni (2014).

## Plötur
* 2007 - Klassart
* 2010 - Bréf frá París
* 2014 - Smástirni

## Smáskífur
* 2007: "Bottle of blues"
* 2007: "Painkillers & Beer"
* 2007: "Örlagablús"
* 2010: "Bréf frá París"
* 2010: "Þangað til það tekst"
* 2010: "Gamli grafreiturinn"
* 2013: "Smástirni"
* 2014: "Flugmiði aðra leið"

## Tenglar
* Opinber vefsíða Klassarts
Maðurinn með ljáinn

**Maðurinn með ljáinn** (stundum kallaður **Dauðinn**) er vofa í þjóðtrú og skáldsögum, sem sagt er að komi og sæki þann sem feigur er þegar hann deyr. Ýmsir myndlistarmenn sýna dauðann sem beinagrind í svörtum kufli og með ljá. Hallgrímur Pétursson, sálmaskáld kallaði hann *sláttumanninn slynga*.

## Tilvísanir
Upsakirkja

**Upsakirkja** var sóknakirkja Dalvíkur til ársins 1954 þegar Dalvíkurkirkja var byggð. Seinna var hún rifin en þó stendur ennþá forkirkjan sem kallast Ufsakapella. Þar er einnig Upsakirkjugarður. Kirkjan var á landnámsjörðinni Upsir og líklega hefur kirkja verið reist þar fljótlega eftir kristnitöku. 

Fyrstu heimildir um kirkjuna eru í Prestssögu Guðmundar Arasonar, en hann var prestur á Upsum skamman tíma 1196. Árið 1853 var reist timburkirkja sem leysti torfkirkju á staðnum af hólmi. Tveimur árum síðar fengu menn reynslu af því timburhúsum var hættara í hvassviðri en gömlu torfhúsunum því þá fauk þessi nýja kirkja af grunni sínum og stórskemmdist. Hún var þó endurreist og stóð óhögguð þar til Kirkjurokið mikla reið yfir þann 20. september árið 1900. Þá lyftist hún af grunni sínum á ný og brotnaði í spón úti á túni og munir hennar margir stórskemmdust. Þeirra á meðal voru margir kjörgripir t.d. Upsakristur sem er forn róðukross úr kaþólskum sið, merkileg altaristafla frá 18. öld eftir Hallgrím Jónsson, einn merkasta myndlistarmann sinnar tíðar, og nýleg altaristafla máluð af Arngrími málara. Mynd Arngríms eyðilagðist með öllu en Upsakristur og altaristafla Hallgríms og fleiri munir voru seldir Forngripasafninu í Reykjavík til fjáröflunar fyrir nýja kirkju. Fengust 31 kr. fyrir, sem virðist furðulega lág upphæð því nú teljast þessir gripir þjóðargersemar. Ný kirkja var síðan reist á sama stað og sú gamla stóð á. Hún var vígð haustið 1903. Orgel kom í kirkjuna 1916 eða 1917.

Haustið 1931 laskaðist kirkjan í vestanroki og færðist af grunninum, kom þá mjög til tals að reisa nýja og stærri kirkju fyrir hið vaxandi byggðarlag á Dalvík. Það varð þó ekki um sinn heldur var gert við kirkjuna, en árið 1954 var hún formlega lögð niður sem sóknarkirkja enda var þá hin nýja Dalvíkurkirkja í smíðum. Þar með lauk meira en 800 ára sögu þessa kirkjustaðar. Meðal þeirra sem hvíla í Upsakirkjugarði er Látra-Björg.

Eins og fram kemur í upphafi greinarinnar hefur Upsakirkja nú verið rifin að mestu. Í Svarfaðardal standa hins vegar enn Vallakirkja , Urðakirkja og Tjarnarkirkja. Byggingarlag þeirra er sérsvarfdælskt sem felst í því að kirkju”turninn” er lægri en sjálf kirkjan og gefur það kirkjunum sérstakt yfirbragð.  Dæmi um kirkjur með lágreista kirkju"turna" er þó að finna víðar, m.a. er Bægisárkirkja í Möðruvallaprestakalli í Eyjafjarðarprófastsdæmi með lágreistan turn. 

Upsaprestakall var lagt niður árið 1859 og sóknin varð hluti af Tjarnarprestakalli. Síðan var Tjarnarprestakall lagt niður 1917 og allar sóknir Svarfaðardals settar undir einn prest. Hann sat fyrst í stað á Völlum en er nú á Dalvík og er Upsasókn nú hluti af Dalvíkurprestakalli  í Eyjafjarðarprófastsdæmi. Síðasti prestur á Upsum var sr. Baldvin Þorsteinsson en hann þjónaði kallinu til dauðadags, 1859. Sr. Baldvin var einn fjögurra bræðra sem allir voru prestar við Eyjafjörð á fyrri hluta 19. aldar. Hinir voru Hallgrímur Þorsteinsson á Hrauni, Stefán Þorsteinsson á Völlum og Kristján Þorsteinsson sem þjónaði víða m.a. á Tjörn.

## Heimildir


## Tenglar
*Ufsakirkja á kirkjukort.net
Ötzi

**Ötzi**, líka þekktur sem „ísmaðurinn Ötzi“, er frosin múmía sem tveir þýskir ferðamenn fundu í Ötztal Ölpunum (sem hann dregur nafn sitt af) á landamærum Ítalíu og Austurríkis árið 1991. Ötzi er talinn hafa lifað einhvern tíma á bilinu 3300-3100 f.o.t. Hann var með alls konar hluti á sér sem höfðu varðveist í ísnum; til dæmis skó og föt úr leðri, hníf, öxi úr kopar, boga og margt fleira.

Ötzi er talinn hafa verið 1,60 metri á hæð, um 50 kg að þyngd, og um 45 ára gamall þegar hann lést.

## Tilvísanir
Lumma

**Lumma** eða **klatti** er lítil, íslensk pönnukaka en lummur eru oftast hafðar mun þykkari en venjulegar pönnukökur. Þær voru eitthvert algengasta bakkelsið áður fyrr, einkum áður en ofnar urðu algengir, og virðast vera það pönnusteikta kaffibrauð sem fyrst kemur til sögunnar hérlendis og er fyrst getið um þær á 18 öld.

Lummur með sírópi eða sykri voru með helstu veitingum í veislum á 19. öld og bornar fram á ýmsum stigum eins og sjá má í lýsingu á brúðkaupsveislum á Hornströndum frá síðari hluta aldarinnar: „... um morguninn fyrsta veizludaginn fá boðsmenn kaffi, lummur og brennivín  nokkru seinna er morgunverður borinn á borð, »smurt« brauð og brennivín; þá er sunginn borðsálmur. Önnur máltíð um miðjan dag er steik, kaffi og lummur.“. Í lýsingu á brúðkaupsveislum í Skagafirði nokkru fyrr segir: „Hinn venjulegi veizlumatur var bankabyggsgrautur með sýrópsmjólk út á, hangikjöt og bankabyggslummur, og nóg í staupinu, helzt brennivín.“ Einnig voru lummur eitt helsta jólabakkelsið á langflestum heimilum: „Aðfangadagsmorgun var byrjað að baka lummurnar. Það var dregið til lengstra laga, svo þær væru sem nýjastar, helst heitar. Þótti það ilt verk að baka lummur, því heldur vildi þeim súrna í augum,sem að því störfuðu.“

Á ríkari heimilum voru lummur bakaðar úr hveiti og það er yfirleitt gert nú en algengast var á 19. öld að þær væru úr fínmöluðu byggi. Einnig voru oft notaðir grautarafgangar í þær, áður bygggrautur en núna yfirleitt grjónagrautur, og kallast slíkar lummur *grautarlummur*. Í riti Lærdómslistafélagsins 1781 segir frá því að Skaftfellingar geri lummur úr mjöli möluðu úr melgresi.

Lumma getur haft bæði jákvæða og neikvæða merkingu í orðtökum. Sagt er að eitthvað sem er mjög vinsælt renni út eða seljist eins og heitar lummur en það sem er ofnotað og útþvælt er oft kallað gömul lumma eða sagt vera lummulegt (lummó). Lumma hefur líka orðið gælunafn á Íslandi fyrir munntóbak.

## Tilvísanir


## Heimildir
*
Kimmería

**Kimmería** var lítið meginland sem var til fyrir u.þ.b. 200 milljón árum. Hún rifnaði frá Gondvana seint á kolatímabilinu og rakst á Lárentíu (Síberíu) á síð-tertíertímabilinu ásamt kínversku meginlöndunum. Áreksturinn myndaði fellingafjöll á milli Síberíu og Kimmeríu.
Kergueleneyjar

**Kergueleneyjar** eru eyjaklasi sunnarlega í Indlandshafi sem tilheyra Frakklandi. Þær eru að mestu óbyggðar en um 100 vísindamenn hafast þar þó við að jafnaði.

Að flatarmáli eru eyjarnar 7.215 km²

## Tenglar
* ''Eru mörgæsir á Íslandi?''; grein í Morgunblaðinu 1993
Arabískar tölur

**Arabískar tölur** eða **arabískir tölustafir** eru algengustu tölustafir í heiminum. Fundnir upp á Indlandi, en bárust til vesturlanda með aröbum. Heill tugur er talinn svo: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 og 9. Allar tölur tugakerfis eru myndaðar úr þeim.
Bodomvatn

**Bodomvatn** (finnska: *Bodominjärvi*, sænska: *Bodom Träsk*) er vatn rétt hjá borginni Espoo í Finnlandi, og er staðsett 22 kílómetrum vestan við höfuðborgina Helsinki. Vatnið er 3 kílómetra langt og er 1 kílómetra breitt.

Melódíska dauðarokks-hljómsveitin Children of Bodom er nefnd eftir morðunum við Bodomvatn, og gaf hún lag með þeim sem heitir *Lake Bodom*.
Fríiðnaðarsvæði

**Fríiðnaðarsvæði** (e. *free trade zone* eða *export processing zone*) eru afmörkuð landsvæði innan ríkja þar sem slakað er á höftum á viðskiptafrelsi eins og tollum, sköttum eða takmörkunum á innflutningi. Jafnframt er, í reynd, slakað á kröfum um öryggi á vinnustað, umhverfisvernd og réttindi vinnufólks. Tilgangurinn er að laða að erlenda fjárfesta og er stofnun fríiðnaðarsvæða réttlætt sem meðal sem mun á endanum stuðla að þróun. Þróunarríki eru langsamlega í meirihluta þeirra ríkja sem hafa stofnað fríiðnaðarsvæði.

Fríiðnaðarsvæði eru gjarnan þyrpingar af verksmiðjum þangað sem hráefni er flutt og það unnið áður en það er flutt út, jafn óðum og fullunnin varan er tilbúin. Vinnuveitendur á þessum svæðum eru oft verktakar alþjóðlegra stórfyrirtækja sem hafa fengið verkin í gegnum útvistun.

## Fríiðnaðarsvæði á Íslandi
Á Íslandi eru engin fríiðnaðarsvæði sem stendur. Þó hafa verið umræður um stofnun slíks svæðið við Keflavíkurflugvöll.

Þingsályktunartillögur um athugun á hagkvæmni þess að stofna slíkt svæði voru fluttar sex ár í röð á Alþingi, frá 1979-1984 án þess að vera samþykktar. Árið 1984 flutti þáverandi þingmaður Alþýðuflokksins, Karl Steinar Guðnason, tillöguna. Þetta var liður í alhliða uppbyggingarátaki í atvinnumálum á Suðurnesjum. Í þingsályktunartillögunni kom fram að aðstæður á Suðurnesjum væru hagstæðar, þar væri gott aðgengi að orku og hráefni en tækni- og verkkunnáttu væri ábótavant. Bent var á að í Shannon á Írlandi væri búið að koma á fót fríiðnaðarsvæði við sambærilegar aðstæður.

Byggðastofnun lauk skýrslu um fýsileika þess að koma á fót fríiðnaðarsvæði á Suðurnesjum árið 1987 en ekkert var aðhafst í framhaldinu. Talið var að Ísland væri ekki nægilega samkeppnishæft, vinnuafl væri of dýrt þannig að til þess að laða að fyrirtæki þyrfti að umbuna þeim of mikið með alls kyns skattafríðindi.

## Tilvísanir


## Tenglar
* World Economic Processing Zone Association 
* World Free Zones Convention 
* Skýrsla Alþjóða vinnumálastofnunarinnar um fríiðnarsvæði

### Á Íslandi
* 189. mál þingsályktunartillaga, Fríiðnaðarsvæði við Keflavíkurflugvöll
* Skýrsla 714. Mál 393 um fríiðnaðarsvæði, skýrsla Byggðastofnunar til Alþingis
* Leiðir til að bæta atvinnuástandið, VÍKUR-fréttir Fimmtudagur 30. jan. 1986
Arthur C. Clarke

**Arthur Charles Clarke** (fæddur 16. desember 1917 í Minehead á Englandi, látinn 19. mars 2008 í Colombo á Srí Lanka) var breskur rithöfundur og uppfinningamaður. Hann er þekktastur fyrir að hafa skrifað bókina *[[2001: A Space Odyssey (skáldsaga)|2001: A Space Odyssey]]* árið 1968.

## Ritaskrá, valin rit

### Skáldsögur

* *[[Against the Fall of Night]]* (1948, 1953), upphafleg útgáfa af *The City and the Stars*
* *[[Prelude to Space]]* (1951)
* *[[The Sands of Mars]]* (1951)
* *Islands in the Sky* (1952)
* *[[Childhood's End]]* (1953) - Síðustu jarðarbúarnir, Ugluútgáfan, 1968
* *[[Earthlight]]* (1955) - Jarðskin, Vasaútgáfan, 1972
* *The City and the Stars* (1956)
* *The Deep Range* (1957)
* *A Fall of Moondust* (1961)
* *Dolphin Island – A Story of the People of the Sea* (1963)
* *Glide Path* (1963)
* *[[2001: A Space Odyssey (skáldsaga)|2001: A Space Odyssey]]* (1968), skrifuð samhliða gerð myndarinnar eftir Stanley Kubrick
* *[[Rendezvous with Rama]]* (1973)
* *Imperial Earth* (1976)
* *The Fountains of Paradise* (1979)
* *[[2010: Odyssey Two]]* (1982)
* *The Songs of Distant Earth* (1986)
* *[[2061: Odyssey Three]]* (1987)
* *The Ghost from the Grand Banks* (1990)
* *The Hammer of God* (1993)
* *[[3001: The Final Odyssey]]* (1997)

### Smásagnasöfn

* *Expedition to Earth* (1953)
* *Reach for Tomorrow* (1956)
* *Tales from the White Hart* (1957)
* *The Other Side of the Sky* (1958)
* *Tales of Ten Worlds* (1962)
* *The Nine Billion Names of God* (1967)
* *Of Time and Stars* (1972)
* *The Wind from the Sun* (1972)
* *The Best of Arthur C. Clarke* (1973)
* *The Sentinel* (1983)
* *Tales From Planet Earth* (1990)
* *The Collected Stories of Arthur C. Clarke* (2001)

### Fræðirit

* *[[Interplanetary Flight: an introduction to astronautics]]* (1950), London: Temple Press, 
* *The Exploration of Space* (1951), New York: Harper & Brothers
* *The Exploration of the Moon* (1954), ásamt R. A. Smith, New York: Harper Brothers
* *The Coast of Coral* (1955), London: Frederick Muller
* *Boy Beneath the Sea* (1958), New York: Harper, 
* *Voice Across the Sea* (1958), New York: Harper
* *Man and Space* (1964), í samvinnu með Life. - Könnun geimsins,  Almenna bókafélagið, 1966
* *The Treasure of the Great Reef* (1964), ásamt Mike Wilson, New York: Harper & Row
* *Voices from the Sky: Previews of the Coming Space Age* (1965), New York: Harper & Row
* *The Promise of Space* (1968), New York: Harper & Row
* *The View from Serendip* (1977), New York: Random House, 
* *1984: Spring / A Choice of Futures* (1984), collected non-fiction writings, New York: Del Rey / Ballantine, 
* *Astounding Days: A Science Fictional Autobiography* (1989), London: Gollancz, 
* *[[How the World Was One: Beyond the Global Village]]* (1992), London: Gollancz, 
* *Greetings, Carbon-Based Bipeds! : Collected Essays, 1934–1998* (1999), New York: St. Martin's Press, and London: Voyager