open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Föstudagur

**Föstudagur** er 6. dagur vikunnar. Dagurinn er á eftir fimmtudegi en á undan laugardegi. Nafnið er dregið af því, að þennan dag skyldi fólk fasta á kjöt. Dagurinn er seinasti almenni vinnudagur vikunnar. Til forna var dagurinn kenndur við Freyju og hét Frjádagur. Það nafn er enn við lýði í dönsku, sænsku, norsku, ensku og þýsku: Fredag, Friday og Freitag.

Frumbygginn í sögu Daniels Defoe um Róbinson Krúsó hét Friday, sem var íslenskað sem **Frjádagur**.

## Tenglar
* „Föstudagur“; grein í Morgunblaðinu 1960
Miðvikudagur

**Miðvikudagur** er 4. dagur hverrar viku og er nafn hans af því dregið að hann er sá dagur sem er í miðri hverri viku. Miðvikudagur er á eftir þriðjudegi en á undan fimmtudegi. Til forna var dagurinn kenndur við Óðin, æðsta ás norrænnar goðafræði, og hét þá Óðinsdagur. Enn sjást merki þess bæði í dönsku (og öðrum norrænum málum) og ensku, onsdag og Wednesday. Núverandi heiti á sér hinsvegar samsvörun í þýsku, *Mittwoch*, og í færeysku, *mikudagur*.
Þriðjudagur

**Þriðjudagur** er 3. dagur vikunnar og nafnið dregið af því. Dagurinn er á eftir mánudegi og á undan miðvikudegi. 

Fram á 12. öld, að því er talið er, hét dagurinn *Týsdagur* í höfuðið á goðinu Tý og er enn nefndur eftir honum í öðrum germönskum málum (d. Tirsdag, nn. Tysdag, e. Tuesday, þ. Dienstag).

Sömuleiðis í rómönsku málunum heitir dagurinn eftir stríðsguðinum Mars (spænska: martes, ítalska: martedì).

Í slavnesku málunum heitir dagurinn *annar dagur* (rússneska; vtornik, króatíska; utorak, pólska; wtorek), öfugt við íslensku þar sem vikan er talin byrja með sunnudegi að viðbættri endingu sem býr til nafnorð úr lýsingarorðum eða öðrum orðum; -utor (annar) og -ak / -ek.
Mánudagur

**Mánudagur** er 2. dagur vikunnar og er nafn hans dregið af orðinu *máni* sem merkir tungl og var því í upphafi nefndur *mánadagur*. Dagurinn er á eftir sunnudegi og á undan þriðjudegi. 

Í dagatölum er mánudagur oft skráður sem fyrsti dagur vikunnar þar sem hann er yfirleitt fyrsti dagur vinnuvikunar.
Laugardagur

**Laugardagur** er 7. og síðasti dagur hverrar viku. Nafn hans er dregið af því að eitt sinn tíðkaðist að fólk laugaði sig, það er færi í bað, á þessum degi. Laugardagur er á eftir föstudegi en á undan sunnudegi, sem er þá fyrsti dagur næstu viku.

Laugardagur er hvíldardagur og helgur hjá gyðingum, sjöunda dags aðventistum og jafnvel fleirum.
Gæsalappir

**Gæsalappir** eða **tilvitnunarmerki** (annað hvort einfaldar (‚…‘) eða tvöfaldar („…“) gæsalappir) eru greinarmerki sem notuð eru til að afmarka beina ræðu, orðréttar tilvitnanir, einstök orð og orðasambönd (m.a. sérnöfn, til að gefa í skyn eða koma á framfæri háði eða kaldhæðni)  o.fl. 
Þær samanstanda af opnunargreinarmerki og lokunargreinarmerki, og fer það eftir tungumáli, málvenjum o.fl. hvort þessi tvö merki eru sama táknið.

## Orðsifjar
Orðið „gæsalappir“ er komið af þýska orðinu „gänsefüsschen“ sem er talmál, „gåsefødder“ þekkist í dönsku sem tökuorð úr þýsku en algengara er að tala um „gåseøjne“ eða „anførselstegn“. Elsta dæmi Orðabókar Háskólans um orðið „gæsalappir“ er úr bókinni *[[Stuttur leiðarvísir fyrir alþýðu til þess að skrifa íslenzku rjett og greinilega]]* eftir Magnús Jónsson.

## Gæsalappir í ýmsum tungumálum

# Gæsalappirnar eru í lengri tilvitnunum endurteknar í byrjun hverrar línu.
# Inni í annarri tilvitnun.
# Í Sviss eru sömu gæsalappir notaðar í frönsku, þýsku og ítölsku.
# Sjaldgæfar.

## Tákn
### Þýskar gæsalappir
Þýskar gæsalappir eru einnig notaðar í íslensku, búlgörsku og rússnesku.

## Gæsalappir í Word (í Windows)
* Halda niðri Alt-takkanum og stimpla inn eftirfarandi númer
* Opnunargæsalöpp („): Alt 0132
* Lokunargæsalöpp (“): Alt 0147

## Gæsalappir í Macintosh
* Halda niðri Alt-takkanum og stimpla inn eftirfarandi
* Opnunargæsalöpp („): Alt Ð
* Lokunargæsalöpp (“): Alt Shift Ð

## Heimild
* 

## Tenglar
*Auglýsing um greinarmerkjasetningu (Sbr. sérstaklega 11.gr.)
*„Ritreglur“ varðandi Tilvitnunarmerki (gæsalappir)  hjá Íslenskri málstöð.
*Gæsalappir í HTML, SGML og XML
Myndlista- og handíðaskóli Íslands

**Myndlista- og handíðaskóli Íslands** var stofnaður árið 1939 undir nafninu *Handíðaskólinn* sem síðar var breytt í Myndlista- og handíðaskóli Íslands (MHÍ). Við stofnun Listaháskóla Íslands árið 1999 rann MHÍ saman við hann og varð að myndlistar- og hönnunardeildum LHÍ.

Skólinn gegndi margþættu hlutverki sem myndlistarskóli, listiðnaðar- og hönnunarskóli og kennaraskóli, auk þess sem hann var vinsæll tómstundaskóli fyrir börn og fullorðna.

Á dönsku var hann nefndur „Islands kunst- og kunsthåndværkerskole“.

Á ensku var hann nefndur „The Icelandic College of Art and Crafts“.

## Tenglar
* ''Myndlista- og handíðaskóli Íslands''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1979
Stórhöfði

**Stórhöfði** er syðsti punktur Heimaeyjar, sem er stærsta eyjan í Vestmannaeyjaklasanum. Á Stórhöfða hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð síðan 1921, sem er fræg fyrir að hafa mælt einn mesta vindhraða sem mælst hefur á norðurhveli jarðar, en á suðurhvelinu hefur Suðurskautslandið slegið Stórhöfða við alloft.

## Jarðfræði
Stórhöfði myndaðist í miklu eldgosi fyrir tæpum 6000 árum. Gosið var mjög svipað og í Surtsey. Meðan sjórinn náði til gosrásarinnar splundraðist kvikan og myndaði gjóskuhrúgald sem síðan varð að móbergi á nokkrum árum vegna hitans. Líkt og í Surtsey fór svo að sjór hætti að ná til gosrásarinnar og þá tók hraun að renna ofan á móberginu.

## Tengt efni
* Hildarhellir í Stórhöfða

## Tilvísanir
Khalil Gibran

**Gibran Khalil Gibran** (6. janúar 1883 – 10. apríl 1931) (arabíska: جبران خليل جبران ) var líbanskt skáld, heimspekingur og myndlistarmaður.

Hann fæddist í grennd við Líbanonsfjall en fluttist til New York á ungum aldri. Hann var mjög trúaður alla tíð, en hann fæddist inn í kristinn söfnuð maroníta og mótaði trú hans á Jesú Krist allan skáldskap hans.

Í Bsharri, sem er í 1450 m hæð á brún Kadisha dals eða gljúfurs, er nú minningarsafn um Khalil Gibran.

## Ritverk
* The Madman
* The Forerunner
* Sand and Foam
* The Earth Gods
* The Wanderer
* The Garden of the Prophet
* Prose Poems
* Nymphs of the Valley
* A Tear and a Smile
* The Broken Wings
* The Voice of the Master
* The Prophet - Þýdd af Gunnari Dal yfir á íslensku sem Spámaðurinn
* Jesus, the Son of Man - Þýdd af Gunnari Dal yfir á íslensku sem Mannssonurinn

## Tilvitnun
* „Í fjöru fór ég og ritaði visku mína í sandinn, og gaf því alla mína orku og dyggð. Í flóði sneri ég aftur til þess að bera visku mína augum, en fann þar aðeins fávísi mína.“

## Heimildir
* Gunnar Dal, *[[Mannssonurinn (bók)|Mannssonurinn]]*, 2. útgáfa 1991, 1986; bls 301-302.
VMA (aðgreining)

**VMA** er skammstöfun sem getur átt við:

## Skólar
* Verkmenntaskólinn á Akureyri

## Annað
* Marine Attack Squadron
* MTV Video Music Awards
* Valve Manufacturers Association of America
* Virtual Memory Area Descriptor
* Vicky Metcalf Award
* Viktigt meddelande till allmänheten
* Vanillyl mandelic acid 
* Vojnomedicinska akademija
* Virgin Mobile Australia
* Virtual Maori Army 
* Voice of Methodism
Hringur (rúmfræði)

**Hringur** er rúmfræðilegt hugtak, sem á við tvívíðan, stærðfræðilegan feril, sem er þannig að allir punktar hans eru í sömu fjarlægð frá tilteknum punkti, sem kallast miðpunktur hringsins. Í sumum tilvikum er orðið hringur látið tákna ferilinn og allt svæðið innan hans en betra heiti á því er hringskífa. Hringur er sértilvik af sporbaug, þar sem brennipunktarnir eru einn og sami punturinn. Hringur er einnig keilusnið sem fæst með því að sníða keilu með plani sem hornrétt er á ás keilunnar.

Jafna hrings með miðju í punktinum (*h*,*k*) í kartesísku hnitakerfi er 

:(x-h)^2 + (y-k)^2 = r^2

þar sem *r* táknar geisla hringsins. Jöfnuna má umrita á ýmsa vegu, til dæmis á forminu 

:x^2 - 2(xh+yk) + y^2 + h^2 + k^2 - r^2 = 0.

Jafna hrings í pólhnitum er 
: r = a
þar sem *r* er breytan r í pólhnitum og *a* er geisli hringsins.

Flatarmál hrings er stærð þess svæðis sem afmarkast innan hringferilsins. Jafna þess er

:F = \pi\cdot r^2

þar sem *r* er geislinn.

Ummál hrings er lengd sjálfs ferilsins. Jafnan er

:U = 2\cdot\pi\cdot r.

## Formúlur

### Flatarmál hringgeira

Flatarmál hringgeira er radíus í öðru veldi sinnum pí sinnum gráðu geirans (x) deilt með 360.
:F = r^2\cdot\pi\cdot \frac{x} {360} 

## Tengt efni

* Einingarhringur
* Kúla

## Tenglar
* ''Geómetría Dana á víkingaöld''; grein í Morgunblaðinu 1982
Glerárhverfi

**Glerárhverfi** er hverfi á Akureyri, til þess telst sá hluti bæjarins sem er norðan Glerár, í daglegu tali er það af sögulegum ástæðum oftast kallað **Þorpið**.

Hverfið skiptist í minni hverfi eftir endingum götunafnanna, þar eru Holtahverfi, Hlíðahverfi, Síðuhverfi og Giljahverfi sem eru að mestu íbúðahverfi en Nesjahverfi er iðnaðar- og athafnasvæði í vexti. Einnig eru atvinnusvæði við Krossanes, milli Austursíðu og Hörgárbrautar og við Óseyri þar sem er meðal annars smábátahöfn. Þrír grunnskólar eru í hverfinu, Glerárskóli, Giljaskóli og Síðuskóli. Nú búa rúmlega 7000 manns í hverfinu.

## Saga
Framan af 20. öld voru bæjarmörk Akureyrar við Glerána. Heyrði svæðið norðan hennar undir Glæsibæjarhrepp og var því ekki innan lögsagnarumdæmis kaupstaðarins. Á seinni hluta 19. aldar fór að myndast vísir að þéttbýli á svæðinu nálægt ánni (þar sem nú er Langahlíð og Höfðahlíð) og þegar kom fram á 20. öld var komin þorpsmynd á svæðið sem fór að ganga undir heitinu Glerárþorp. Þorpið byggði einkum efnaminna fólk sem hafði ekki efni á því að reisa sér hús á Akureyri vegna byggingarreglugerða sem höfðu verið teknar upp þar sem bönnuðu m.a. byggingu torfbæja en nokkrir slíkir risu í Þorpinu á þessum árum. Fyrstu íbúar Þorpsins stunduðu sjálfsþurftarbúskap á litlum landskikum við hús sín og sóttu vinnu í iðnfyrirtæki á Akureyri þegar slíkt stóð til boða, sumir sóttu sjóinn.

Áður fyrr voru bara sveitabæir í Glerárþorpi. Nöfnin á þeim eru:
* Árnes, (standandi)
* Melgerði, 
* Svalbarð,
* Litlu Sólheimar, 
* Sólheimar, 
* Barð. (standandi)

Búið er að rífa mörg af gömlu húsunum í glerárþorpi

Árið 1955 var Glerárþorp svo sameinað Akureyri og var þá kallað Glerárhverfi þó að þorpsnafnið hafi haldist allar götur síðan. Upp úr 1960 hófst skipulögð uppbygging í hverfinu sem þandist hratt út á áttunda, níunda og tíunda áratug 20. aldar.
Sjónbeinandi

**Sjónbeinandi** í bókmenntaverki er sá sem beinir sjónum lesandans að einhverju. Í fyrstu persónu frásögn er sá sem mælir, sögumaður, einatt sjónbeinandi. Ef frásögnin er í endurliti þar sem sögumaður lítur yfir farinn veg og segir frá sjálfum sér yngri er sjónbeinandinn þó persónan eins og hún var þegar atburðirnir gerðust. Í þriðju persónu frásögnum kann svo vitundarmiðjan að vera sjónbeinandinn meðan sá sem talar í þriðju persónu er sögumaður.

## Sjá einnig
* Sjónbeining
Brian Molko

**Brian Molko** (fæddur 10. desember 1972) er söngvari og gítarleikari bresku hljómsveitarinnar Placebo. Brian, sem er tvíkynhneigður, er hálfur bandaríkjamaður og hálfur skoti.

Fyrir utan tónsmíðarnar er hann meðal annars þekktur fyrir að koma oft fram sem dragdrottning á tónleikum.

## Tenglar
*Síða allmusic um Brian Molko
*
Þingvellir

**Þingvellir** eru flatir, grasi grónir vellir norðan við Þingvallavatn á bökkum Öxarár, sem rennur eftir völlunum út í Þingvallavatn, sem er stærsta náttúrulega stöðuvatn á Íslandi. Þjóðgarður var stofnaður árið 1928 og nær hann yfir Þingvelli og nánasta umhverfi þeirra. Í Öxará er Öxarárfoss, þar sem áin steypist ofan í Almannagjá. Rennur áin síðan eftir gjánni og svo út úr henni og niður á vellina. Almannagjá er sprunga við vestanverða sigdældina á milli úthafsflekanna tveggja sem Ísland liggur á.

Þingvellir eru einn af mikilvægustu stöðunum í íslenskri sögu. Alþingi var stofnað á Þingvöllum árið 930 og kom þar saman árlega allt fram til ársins 1798. Það var árið 999 eða 1000 sem lögsögumaðurinn Þorgeir Ljósvetningagoði lagðist undir feld og lýsti Íslendinga í kjölfarið kristna.

Það var einnig á Þingvöllum sem Íslendingar lýstu yfir sjálfstæði þann 17. júní 1944. Þangað hafa margir íslenskir listamenn sótt innblástur sinn, til dæmis Jóhannes Kjarval. 

Skammt frá Þingvallakirkju er svokallaður þjóðargrafreitur, þar sem Jónas Hallgrímsson og Einar Benediktsson eru grafnir.

## Tengt efni
* Þingvallanefnd
* Fornleifarannsóknir á Þingvöllum
* Silfra
## Tengill
* Thingvellir.is
* ''Lög um friðun Þingvalla''; af Alþingi.is
* ''Dagstund á Þingvöllum''; grein í Þjóðviljanum 1974
* ''Þjóðkirkjan og þjóðgarðurinn''; grein í Morgunblaðinu 2001
Tónlist

**Tónlist** er listgrein þar sem tjáningarmiðillinn er hljóð og þögn. Helstu þættir tónlistar eru tónhæð (sem stjórnar lagi og samhljómi), taktur, hljóðstyrkur, og hljóðbylgjueiginleikar tóna og áferð tónlistarinnar.

## Mismunandi skilgreiningar tónlistar
*Tónlist sem hljóð*: Algengasta skilgreining tónlistar, sem runa hljóða og þagna sem raðað er upp á listrænan máta, hefur verið notuð síðan seint á 19. öld þegar fyrst var farið að rannsaka tengslin milli hljóða og skynjana.

*Tónlist sem upplifun*: Önnur algeng skilgreining tónlistar heldur því fram að tónlist verði að vera falleg eða melódísk. Þessi skilgreining hefur verið notuð til þess að halda því fram að sumar tegundir raðaðra hljóðruna *séu ekki tónlist*, en að aðrar séu það. Vegna þess hversu misjafn smekkur fólks á tónlist er milli menningarsvæða og tímabilia er þessi skoðun neydd til þess að taka upp ögn breiðari sjónarmið, þar sem að sagt er að tónlist þróist með tíma og þjóðfélagi. Þessi skilgreining var öllum öðrum algengari á 18. öld, en á því tímabili hélt Mozart því meðal annars fram að „*Tónlist má aldrei gleyma sér, og má aldrei hætta að vera tónlist.*“

*Tónlist sem flokkur skynjunar*: Sjaldgæfari þykir hin skynjunarlega skilgreining tónlistar, þar sem því er haldið fram að tónlist sé ekki eingöngu hljóð, eða skynjun hljóða, heldur aðferð sem að skynjanir, aðgerðir og minningar raðast eftir. Þessi skilgreining hefur haft töluverð áhrif á sálarfræði, sem leitast við að finna þau svæði heilans sem að sjá um að vinna úr og muna mismunandi þætti tónlistarupplifunar. Þessi skilgreining myndi fela í sér dans. 

*Tónlist sem félagslegt fyrirbæri*: Póstmódernískar kenningar halda því fram að tónlist, eins og aðrar listgreinar, sé skilgreint fyrst og fremst út frá félagslegu samhengi. Samkvæmt þessu telst til tónlistar hvað það sem fólk vill telja til tónlistar – hvort sem það er stundarþögn, skilgreind hljóð eða mikilfengleg hljóðræn framsetning. Frægt þykir tónverk samið af John Cage, 4' 33" í þessu samhengi – en sú tónsmíð samanstóð af 4 mínútum og 33 sekúndum af þögn.

Vegna þess hversu misjafnar þessar skilgreiningar eru falla til mjög mörg form af tónlist. Rannsóknir á titringi og hljómburði, sálfræðilegar rannsóknir á tónlist, rannsóknir á tónfræði, sögu tónlistar, meðtöku tónlistar, tónlistarstefnur eftir þjóðfélögum og svo framvegis.

## Tónfræði
* Hljóðbylgjur
* Nótur
* Titringur
* Tónfræði
* Tónstigi

## Tónlistarmenn
* Listi yfir íslenska tónlistarmenn
* Listi yfir íslenskar hljómsveitir
* Listi yfir hljómsveitir

## Tengt efni
* Tónlistarstefna
* Listi yfir tónlistarstefnur

## Tenglar

* ''Áhrif tónlista á heilann''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1998
* Íslensk tónlist
* Glatkistan - vefur um íslenska tónlist
Frumþáttun

**Frumþáttun** er þáttun, sem felst í að finna alla frumþætti heiltölu, þ.e. allar frumtölur, sem ganga upp í tölunni.

Til að frumþátta tölu, þá er deilt með öllum frumtölum minni en kvaðratrót tölunnar. Ef heil tala kemur út úr einhverri deilingunni, þá er haldið áfram að deila í niðurstöðuna þangað til ekki er hægt að fá heila tölu. Ef engin heil tala kemur út úr deilingunni, þá er talan frumtala.

**Samsettar tölur** eru allar þær tölur sem eru margfeldi af 2 eða fleiri frumtölum.

## Dæmi um frumþáttun

### Talan 24
24/2 = 12

12/2 = 6

6/2 = 3

3/2 = 1,5 (ekki heil tala)

3/3 = 1

Frumþættir tölunnar 24 eru því 2, 2, 2 og 3.

### Talan 765
765/2 = 382,5 (ekki heil tala)

765/3 = 255

255/3 = 85

85/3 = 28,33 (ekki heil tala)

85/5 = 17

17 er frumtala

Frumþættir tölunnar 765 eru því 3, 3, 5 og 17.
Íslendingaþættir

**Íslendingaþættirnir** eru stuttar frásagnir af Íslendingum, flestar líklega frá 13. öld.

## Listi yfir Íslendingaþætti

*Arnórs þáttur jarlaskálds 
*Auðunar þáttur vestfirska 
*Bergbúa þáttur
*Bolla þáttur Bollasonar
*Brandkrossa þáttur
*Brands þáttur örva
*Draumur Þorsteins Síðu-Hallssonar
*Egils þáttur Síðu-Hallssonar
*Einars þáttur Skúlasonar
*Gísls þáttur Illugasonar
*Gull-Ásu-Þórðar þáttur
*Gunnars þáttur Þiðrandabana
*Halldórs þáttur Snorrasonar hinn fyrri
*Halldórs þáttur Snorrasonar hinn síðari
*Hrafns þáttur Guðrúnarsonar
*Hreiðars þáttur
*Hrómundar þáttur halta
*Íslendings þáttur sögufróða
*Ívars þáttur Ingimundarsonar
*Kumlbúa þáttur
*Mána þáttur skálds
*Odds þáttur Ófeigssonar
*Orms þáttur Stórólfssonar
*Ófeigs þáttur
*Óttars þáttur svarta
*Sneglu-Halla þáttur
*Stefnis þáttur Þorgilssonar
*Stjörnu-Odda draumur
*Stúfs þáttur hinn meiri 
*Stúfs þáttur hinn skemmri 
*Svaða þáttur og Arnórs kerlingarnefs
*Sörla þáttur
*Vöðu-Brands þáttur
*Völsa þáttur
*Þiðranda þáttur og Þórhalls
*Þorgríms þáttur Hallasonar
*Þorleifs þáttur jarlsskálds
*Þormóðar þáttur
*Þorsteins þáttur Austfirðings
*Þorsteins þáttur forvitna
*Þorsteins þáttur Síðu-Hallssonar
*Þorsteins þáttur skelks
*Þorsteins þáttur stangarhöggs
*Þorsteins þáttur sögufróða
*Þorsteins þáttur tjaldstæðings
*Þorsteins þáttur uxafóts
*Þorvalds þáttur tasalda
*Þorvalds þáttur víðförla
*Þorvarðar þáttur krákunefs 
*Þórarins þáttur Nefjólfssonar 
*Þórarins þáttur ofsa
*Þórarins þáttur stuttfeldar
*Þórhalls þáttur knapps
*Ögmundar þáttur dytts
*Ölkofra þáttur

## Tenglar
* Íslendingaþættir á vef Netútgáfunnar
Íslenskar bókmenntir

**Íslenskar bókmenntir** eru stór þáttur í íslenskri menningu og í sjálfsmynd íslensku þjóðarinnar. Þetta er meðal annars vegna hinna heimsþekktu Íslendingasagna, sem voru líklega ritaðar á 12. öld og hins vegar þess að það þótti einstakt að svo rithöfundur frá fámennri þjóð fengi Nóbelsverðlaun þegar Halldór Laxness fékk þau árið 1955. Bókmenntir hafa því sögulega haft merkann sess í sögu Íslands. Á 19. og á fyrri hluta 20. aldar bar mikið á lestrarfélögum á Íslandi þar sem fólk deildi bókum en þörf var á þeim vegna þess hversu strjálbýlt landið var.

Bókaútgáfa í dag einkennis að miklu leyti af „*jólabókunum*”, svokölluðu en bækur eru vinsæl jólagjöf og mest kemur út af bókum á Íslandi stuttu fyrir jólin. Á ársgrundvelli veltir íslensk bókaútgáfa um 4,6 milljörðum króna. Fimm stærstu bókaútgefendurnir eru með um helming markaðshlutdeild en það eru Forlagið, Bjartur & Veröld, Bókaútgáfan Salka, Uppheimar og Bókafélagið.

## Listi yfir íslenskar bókmenntir
### Landnámsöld
*Hávamál
*Völuspá

### Miðaldir
*Gylfaginning
*Heimskringla
*Íslendingabók Ara fróða
*Íslendingasögurnar
*Íslendingaþættir
*Passíusálmarnir

## Tilvitnanir

## Tenglar

* Íslenskur bókmenntavefur
* Landsbókasafn Íslands
Kopar

**Kopar** (eða **eir**) er frumefni með efnatáknið **Cu** og sætistöluna 29 í lotukerfinu. 

## Almennir eiginleikar
Kopar er rauðleitur málmur með mikla raf- og varmaleiðni (af hreinum málmum við stofuhita hefur einungis silfur meiri rafleiðni). Kopar er að líkindum sá málmur sem mannkynið hefur lengst haft í notkun. Fundist hafa tilbúnir hlutir úr kopar sem taldir eru vera frá um 8700 f.Kr. Kopar finnst í margvíslegu málmgrýti, en einnig sums staðar í hreinu formi.

Á tímum Forn-Grikkja var málmurinn þekktur undir nafninu *khalkos*. Á tíma Rómverja varð hann svo þekktur sem *aes Cyprium* (*aes* er almennt latneskt orð yfir koparmálmblöndur eins og brons og aðra málma og mikið af kopar var unnið úr námum á Kýpur). Heitið var einfaldað yfir í *cuprum* og þaðan, með breytingum, yfir í íslenska orðið *kopar*.

## Notkun
Kopar er þjáll og sveigjanlegur og er notaður mikið í vörur eins og:
* Koparvír.
* Pípulagnir úr kopar.
* Hurðarhúna og aðra húsmuni.
* Styttur: Í Frelsisstyttunni eru til dæmis 81,3 tonn af kopar.
* Rafsegulstál.
* Hreyfla, þá sérstaklega rafmagnshreyfla.
* Gufuvélar.
* rafliða, safnteina og rofa.
* Rafeindalampa, bakskautslampa, og örbylgjuvaka í örbylgjuofnum.
* Bylgjuleiðara fyrir örbylgjur.
* Samrásum, en í þeim hefur færst í vöxt að áli sé skipt út fyrir kopar sökum betri leiðni kopars.
* Mynt. Íslensku 5 og 10 krónu myntirnar eru 0,2% kopar. 
* Eldunarvörur eins og steikarpönnur.
* Flestan borðbúnað (hnífar, gafflar og skeiðar innihalda kopar (nikkelsilfur)).
* Sterlingsilfur, ef það á að notast í borðbúnað, verður það að innihalda nokkur prósent af kopar.
* Leirglerung og til að lita gler.
* Hljóðfæri, þá sérstaklega látúnshljóðfæri.

## Sjá einnig
* Spanskgræna
Ljóshraði

**Ljóshraði** í lofttæmi er nákvæmlega 299.792.458 metrar á sekúndu sem er tæplega 1.080.000.000 km/klst. Til viðmiðunar er þægilegt að hugsa til þess að ljósið er u.þ.b. 133 millisekúndur að ferðast hringinn í kringum jörðina, rúmlega 1,5 sekúndur að fara fram og til baka á milli jarðar og tungls og um 8,3 mínútur að ferðast frá Sólu til Jarðar. Hraði þessi er skilgreining, en ekki mæling, þar sem að lengd metrans er reiknuð út frá hraða ljóssins, en ekki öfugt. Ljóshraðinn á sitt eigið tákn í eðlisfræðinni sem er c.

## Yfirlit
Allar rafsegulbylgjur, þar á meðal ljós, ferðast með föstum hraða í tómarúmi - svokölluðum **ljóshraða** en hann breytist ef bylgjan ferðast um efni. Þetta er náttúrulegur fasti táknaður með c (frá Latínu „celeritas“ sem þýðir hraði). Allar mælingar á hraða ljóssins í lofttæmi munu gefa sama gildið, sama í hvaða viðmiðunarramma (hnitakerfi) viðkomandi er eða á hvaða hraða hann er. Ef upplýsingar gætu ferðast hraðar en c í einum viðmiðunarramma þá væri orsakalögmálið brotið, þar sem einn viðmiðunarrammi gæti fengið upplýsingarnar áður en þær hefðu verið sendar af stað. Slíkt brot á orsakalögmálinu hefur aldrei verið mælt.

Skv. núverandi skilgreiningu (síðan 1983) er ljóshraðinn
: c = 299.792.458 metrar á sekúndu.
Þetta er u.þ.b. 3 × 108 metrar á sekúndu, eða um 30 sentimetrar á nanósekúndu. Gildi c \,\! skilgreinir rafsvörunarstuðul (\epsilon_0 \,\!) og segulsvörunarstuðul lofttæmis (\mu_0 \,\!) í SI kerfinu sem
: \epsilon_0 = 10^{7}/4\pi c^2 \quad \mathrm{(A^2\, s^4\, kg^{-1}\, m^{-3})}
: \mu_0 = 4\,\pi\, 10^{-7} \quad \mathrm{(kg\, m\, A^{-2}\, s^{-2})}.
Þessir fastar koma fram í jöfnum Maxwells sem lýsa rafsegulfræði.

## Skilgreining á [[Metri|metranum]]
Þar sem ljóshraðinn í tómarúmi er fasti er þægilegt að skilgreina lengd út frá því hversu langt rafsegulbylgja ferðast í tómarúmi á ákveðnu tímabili. Árið 1983 var metrinn endurskilgreindur sem sú vegalengd sem ljósið fer á einni sekúndu deilt með 299.792.458 eða 1m = 1/299.792.458 \cdot c \cdot s \,\!. Þessi skilgreining er háð því að ljóshraði mælist sá sami í öllum viðmiðunarrömmum.
Þess má geta að oft eru stjarnfræðilegar lengdir mældar í ljósárum, en ljósár er sú vegalengd, sem ljósið fer á einu ári í tómarúmi. Það eru því sem næst 9,46\cdot  1015 m.
John Wilkins

**John Wilkins** (1614-1672), biskup í Chester, var breskur dulmálsfræðingur og stofnandi, fyrsti formaður og ritari Royal Society - bresku náttúruvísindasamtakanna. Hann skrifaði talsvert um vísindaleg efni, meðal annars umdeilda ritgerð um hvort líf gæti þrifist á tunglinu.

Hann er meðal ýmiss annars þekktur fyrir að hafa þróað algilt heimspekimál og Real Character stafrófið - atkvæðastafróf þar sem að tákn hvers atkvæðis lítur út eins og lögun tungu, vara og barka mannveru sem að gefur frá sér viðkomandi atkvæði. Einnig skrifaði hann mjög efnismikið rit um dulmálsfræði, þar sem hann safnaði saman og lýsti öllum helstu dulmálum hins þekkta heims.
Sveitarfélög Íslands

**[[Sveitarfélag|Sveitarfélög]] á [[Ísland]]i** eru svæðisbundnar stjórnsýslueiningar sem sjá um ýmsa þjónustu við íbúa sína á borð við sorphirðu, almenningssamgöngur, rekstur grunnskóla og leikskóla, félagslega aðstoð, þjónustu við fatlað fólk og aldraða o.s.frv. Stjórnir sveitarfélaganna eru kosnar í almennum kosningum meðal íbúanna á fjögurra ára fresti.

Fjöldi sveitarfélaga hefur verið nokkuð breytilegur í gegnum tíðina. Lengst framan af tíðkaðist að laga stærð hreppanna að fólksfjöldabreytingum með því að skipta upp fjölmennum hreppum og sameina þá fámennu. Þeim fjölgaði allnokkuð á seinni hluta 19. aldar og fyrri hluta hinnar 20. í samræmi við fólksfjöldaþróun í landinu. Einnig var algengt að hreppum væri skipt upp vegna ólíkra hagsmuna þéttbýlisstaða og sveita. Flest urðu sveitarfélögin 229 um miðja 20. öld. Frá og með 9. áratugnum var farið að leggja áherslu á sameiningu sveitarfélaga til að auka hagkvæmni í rekstri þeirra og bæta þjónustu.

Sveitarfélögin eru nú 62, sjá lista yfir þau öll í röð eftir **[[íslensk sveitarfélög eftir mannfjölda|mannfjölda]]** eða **[[íslensk sveitarfélög eftir flatarmáli|flatarmáli]]**.

Sjá einnig allsherjarlista yfir íslensk sveitarfélög fyrr og síðar.

## Tenglar
* Samband íslenskra sveitarfélaga - Sveitarfélögin
* Hagstofa Íslands - Sveitarfélög og byggðakjarnar
* Upplýsingar um íslensk sveitarfélög hjá Landmælingum Íslands
Köngulær

**Köngulær** (fræðiheiti *Araneae*) eru ættbálkur áttfættra, hrygg- og vænglausra dýra sem búa til silki. Allar kóngulær framleiða eitur, nema ein ætt sem kallast netjuköngulær. Margar köngulóategundir veiða með því að búa til vefi eða gildrur til höfuðs skordýrum.

## Útlit og uppbygging
Ólíkt skordýrum, en líkt og aðrar áttfætlur, hafa köngulær tvískiptan búk. Höfuð og frambolur eru samvaxin í það sem kallast höfuðbolur, en ekki aðskilin með skoru eins og hjá skordýrum. Þar eru mikilvæg líffæri, svo sem heilinn. Í afturbolnum (latína: *abdomen*; sem þýðir kviður) er að finna meltingarfærin, öndunarfæri og hjarta og utan á honum er einnig spunavartan. Ytri stoðgrind kóngulóa kallast hamur. Hann er loðinn og er að mestu úr efni sem nefnist kítín. Köngulær hafa hamskipti, sem þýðir að þær þurfa reglulega að leggja af sér stoðgrindina og mynda nýja því hún stækkar ekki með þeim. Stærð köngulóa er breytileg eftir tegundum, en í flestum tilvikum er kvendýrið stærra en karlinn.

Fjöldi augna er oftast átta og eru augun einlinsa — en ekki eins og í mörgum skordýrum, sem eru með fjöllinsa (samsett) augu. Bifhár á fótum greina loftstrauma og önnur hár virka sem bragðskynhár eða annars konar nemar. Einnig hefur köngulóin svokallaða lýrunema, en það eru raufar á fótunum með taugaendum sem nema titring, til dæmis í vef köngulóarinnar.

Köngulær hafa opið æðakerfi, sem þýðir að blóð rennur á milli æða og um sérstök hólf í stað þess að fylgja föstu æðakerfi.

## Silkið
Köngulær framleiða silki og nota það á margan hátt, meðal annars til að spinna vef sem þær veiða í. Slíkar köngulær kallast vefköngulær. Aðrar köngulær, og vefköngulær margar hverjar reyndar líka, nota hann til að ferðast á milli staða og kallast föruköngulær. Köngulær nota líka silkið til að geyma bráð sína í. Þær vefja bráðina inn í sekk og sprauta svo meltingarensímum inn í hann. Síðan sjúga köngulærnar innan úr sekknum. Köngulóarsilki er með sterkustu efnum í heimi, og hefur tíu sinnum meira togþol en stál. Burðargeta eins fermetra væri um 240.000 tonn. Silkið gerir þeim líka kleift að skríða upp veggi. Vegna þess hversu sterkt silki köngulóa er (margfalt sterkara en silki silkiorma) hafa menn lengi reynt að herma eftir uppbyggingu þess. Með því að flytja gen úr köngulóm yfir í erfðaefni geita tókst Nexia Biotech Ltd. að fá geitunar til að framleiða próteinin sem þarf til að smíða vefinn. Þótt tekist hafi að vinna próteinin úr mjólkinni er enn eftir að finna út hvernig á að „púsla“ þessu saman. Takist það verður hægt að framleiða afar sterkt lín sem hægt væri að nota í föt í staðin fyrir nælon og kevlar (efnið sem notað er í skotheld vesti).

## Tengt efni
* Kóngulóafælni
* Krosskönguló, algengasta könguló á Íslandi

## Tenglar

* Vísindavefurinn- Hversu lengi hafa köngulær verið á Íslandi og hvernig komust þær hingað?

* Orðútskýringar á vísindavefnum
* ''Köngulærnar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1931 
;Erlendir
* Grein um köngulær á HowStuffWorks.com
Jón hlaupari

**Jón Guðmundur Hvammdal Guðlaugsson** (3. apríl 1926 – 4. desember 2016) betur þekktur sem **Jón „hlaupari“** var íslenskur frjálsíþróttamaður. Árið 1968 var hann fyrsti Íslendingurinn sem hljóp löglegt maraþonhlaup, áður hafði maraþonhlaup verið hlaupið en taldist ekki löglegt þar eð tvo kílómetra vantaði upp á.

Sumarið 1975 hljóp Jón 200 sjómílur sem er um 370 km.   Hann lauk hlaupinu á tæpri viku en heildarhlaupatími hans var rúmlega 37 klukkustundir. Tilefni hlaupsins var útfærsla landhelginnar í 200 sjómílur. 

## Tilvísanir


## Heimild
*
Ósýnilegi bleiki einhyrningurinn

**Ósýnilegi bleiki einhyrningurinn** er gyðja háðsádeilutrúarbragða og birtist í formi einhyrnings sem er hvortveggja ósýnileg og bleik. Elstu gögn um goð þetta er hægt að rekja aftur til alt.atheism fréttahópsins á Usenet. Svo vitnað sé í spurt og svarað hluta alt.atheism:

:*ÓBE er Ósýnilegi bleiki einhyrningurinn (blessaðir séu hennar heilögu hófar).*
:[...]
:*Eins og flestar gyðjur er hún ósýnileg, og afar hæpið að hún sé til. Samt sem áður er deilt hart um litaraft hennar, lögun og stærð, auk annarra eiginleika tilvistarleysis hennar. Hún skelfur af reiði gagnvart eingyðistrúarmönnum, og treður þá að sögn undir heilögum hófum sínum.*

Trúaðir segja að líkt og í öðrum trúarbrögðum sé trúin á Ósýnilega bleika einhyrninginn byggð á vísindum og trú. Vísindum þar sem „hún hljóti að vera ósýnileg, þar sem við sjáum hana ekki“ og trú þar sem „við vitum í hjarta okkar að Ósýnilegi bleiki einhyrningurinn er til“. Þessum rökum er ætlað að vera skopstæling á guðfræðilegum rökum sem liggja að baki margra annarra trúarbragða.

Hugmyndin er að þar sem Einhyrningurinn er ósýnileg er ógerlegt að sanna að hún sé ekki til og ef engin leið er að sanna tilvist hennar, hvernig vitum við þá að hún er bleik og með eitt horn?

Hugmyndin um bleika einhyrninginn gerir einnig at í mótsögnum innan ýmissa trúarbragða. Ekkert getur bæði verið ósýnilegt og haft ákveðinn lit á sama tíma, og má bera það saman við hugmyndir um alvitran eða almáttugan guð, hugmyndir sem hafa verið gagnrýndar fyrir að vera í mótsögn við sjálfar sig. Auk þess hafa gagnrýnendur trúarbragða leitað uppi og fundið kafla í Biblíunni eða Kóraninum sem þeir telja vera í mótsögn við aðra kafla í sömu ritum.

Nafni Ósýnilega bleika einhyrningsins fylgja oft setningar líkt og „Blessaðir séu heilagir hófar hennar“, „Friður sé með henni“, „Megi skuggi aldrei falla á hófa hennar“, „Dýrð sé bleiku faxi hennar“ o.s.frv. Þessum setningum er ætlað að draga dár að blessunum múslima þegar þeir tala um Múhammeð, spámann sinn.

## Skylt efni
* Kirkja hins fljúgandi spagettískrímslis

## Tenglar
* Alt.Atheism FAQ  (Á ensku)
* Institute for Unicorn Research  (Á ensku)
Frumtöluskítandi björninn

**Frumtöluskítandi björninn** (finnska: *Alkulukuja Paskova Karhu*) er vefhreyfimynd af birni sem skítur frumtölum. Klippan var búin til af Finna árið 2001. Hún er knúin af vefforritunarmálinu JavaScript og er ætluð til skemmtunar.

Björninn hefur átt talsverðu fylgi að fagna á Internetinu og hefur náð nokkurs konar költstöðu. Gestir á vefsíðu bjarnarins keppast við að finna hæstu frumtöluna sem björnin getur skitið áður en minnið í tölva|tölvunni klárast. Einnig er til spjallrás tileinkuð Frumtöluskítandi birninum og aðrar vefmyndir hafa verið gerðar eftir honum, til dæmis Frumtöluskítandi Goatse.cx maðurinn.

## Tenglar
* Frumtöluskítandi björninn á archive.org
Einveldi

: *Þessi grein fjallar um stjórnarfar sem skal ekki ruglast saman við „[[einvalda]]“ stak innan stærðfræðinnar.*
**Einveldi** er tegund stjórnarfars þar sem einvaldurinn — oftast konungur — hefur algjör völd til þess að stýra landinu og íbúum þess. Hann er eina uppspretta og trygging laga og réttar og er því ekki sjálfur bundinn af lögum. Einvaldurinn var talinn hafa vald sitt beint frá Guði og þannig hafa ótakmörkuð völd yfir öllum landsmönnum, jafnvel aðlinum.

## Saga

Einveldi var ríkjandi stjórnarfar í mörgum Evrópulöndum á 17.–19. öld og eitt besta dæmið um einveldi er stjórnartíð Loðvíks XIV í Frakklandi. Einveldið varð til úr lénsskipulaginu sem áður var ríkjandi en þar var konungurinn aðeins „fremstur meðal jafningja“ í aðalsstétt. Þótt konungstign héldist að jafnaði innan konungsfjölskyldunnar, var konungur valinn á kjörþingum þar sem æðstu aðalsmenn, greifar eða kjörfurstar kusu konung, oft með fyrirvara um samþykkt einhvers konar réttindaskrár, skattafríðinda og annarra skilyrða sem komu aðlinum til góða. Með einveldinu gekk konungstignin í arf samkvæmt fyrirfram ákveðnum reglum um erfðarétt meðlima konungsfjölskyldunnar.

Öflugri og dýrari herir kölluðu á meiri miðstýringu sem varð til þess að smám saman jukust völd einvalda á kostnað aðalsins. Með aukinni verslun og borgamyndun í Evrópu varð einnig meiri losarabragur á þeim nánu tengslum lénsherra, undirsáta og landseta sem verið höfðu við lýði síðan á miðöldum, þannig að staða lénsveldisins veiktist til muna. Einveldisfyrirkomulagið lagði grundvöllinn að þjóðríkjum Evrópu, og ríkisvald eins og við þekkjum það í dag varð til þegar konungur fór að stjórna þegnum sínum án milligöngu aðalsins, í gegnum ráðherra og embættismenn sem hann skipaði sjálfur.

Með því að konungstignin gekk sjálfkrafa til næsta erfingja konungsins, gátu orðið til konungar sem voru óhæfir til að stjórna. Geðveikir einvaldar eins og Georg III. á Englandi og Kristján VII. í Danmörku gátu valdið miklum vandræðum án þess að nokkur gæti komið í veg fyrir valdatöku þeirra eða sett þá af. Einveldistímabilið einkenndist einnig af valdabaráttu milli aðalsins og borgarastéttarinnar sem kepptust um að ná ítökum í ríkisstjórnum einvaldanna.

Hugmyndin um hið upplýsta einveldi varð til með upplýsingunni á 18. öld og einkenndist af áhuga á umbótum og því að auka borgararéttindi. Eftir frönsku byltinguna og frelsisstríð Bandaríkjanna og eftir að þær lýðræðis- og frelsishugsjónir sem lágu til grundvallar þar fóru að njóta meiri vinsælda lét einveldið á sjá. Kröfur um stjórnarskrá sem væri bindandi grundvöllur laga, óháð konungi, urðu háværar á 19. öld, og að lokum vék einveldið fyrir þingbundnu konungsvaldi í flestum konungsríkjum.

## Einveldi á Íslandi
Á Íslandi var einveldi Danakonungs staðfest með erfðahyllingunni á Kópavogsfundinum árið 1662. Einveldi var svo afnumið í Danmörku 1849 en staða Íslands var óljós fram til stöðulaganna 1871 og má segja að þá hafi einveldið fyrst verið afnumið á Íslandi.

## Einveldi samtímans
Á vorum dögum eru einungis örfá ríki eftir í heiminum sem segja má að búi við einveldi, það eru Brúnei, Esvatíní, Katar, Óman, Sádi-Arabía og Vatíkanið.
Lýðveldi

**Lýðveldi** er tegund stjórnarfars þar sem þjóðhöfðinginn er kjörinn eða útnefndur, oftast um ákveðinn tíma en embættið er ekki látið ganga í arf líkt og í konungsveldum. Það að land sé lýðveldi þarf ekki að merkja það að stjórnarfarið í því landi einkennist af **[[lýðræði]]**. Stundum er þjóðhöfðinginn kjörinn af þjóðinni sjálfri en stundum af kjörmönnum, þingi eða fámennri valdaklíku.

Lýðveldi sem stjórnarfar er mjög gamalt en frægasta lýðveldi fornaldar er tvímælalaust Rómaveldi sem var lýðveldi frá 509 f.Kr. til 27 f.Kr. og fylgdi tveimur grundvallarlögmálum varðandi embætti ræðismanns eins og æðsta embætti ríkisins var kallað. Annars vegar var það að enginn skyldi gegna embættinu lengur en eitt ár og hins vegar það að aldrei skyldu færri en tveir menn gegna embættinu á sama tíma.

Í dag eru flest ríki heims lýðveldi en það segir lítið um það hversu lýðræðislegir stjórnarhættir eru, til dæmis er Íran lýðveldi en stjórnarfar þar myndi seint teljast lýðræðislegra en í konungsríkinu Danmörku. Nokkur lýðveldi nútímans eru:

* Bandaríkin - Forseti er kosinn af kjörmönnum en hvert ríki sambandsins hefur ákveðinn fjölda kjörmanna, sá forsetaframbjóðandi sem fær flest atkvæði í ríkinu fær atkvæði allra kjörmanna þess ríkis (þó eru tvær undantekningar frá þessari reglu), þannig er það mögulegt að sá frambjóðandi sem fær færri atkvæði á landsvísu vinni samt kosningarnar.
* Íran - Landið hefur tvo þjóðhöfðingja, andlegan leiðtoga (*Rahbar*) sem kosinn er af klerkaráðinu og veraldlegan forseta sem kosinn er beint af þjóðinni.
* Ísland - Forseti er kosinn beinni kosningu af þjóðinni.
* Alþýðulýðveldið Kína - Forseti að nafninu til kosinn af þinginu en í reynd valinn eftir samningaviðræður meðal æðstu manna Kommúnistaflokksins.
* Sviss - Sjö manna ráð gegnir hlutverki þjóðhöfðingja, þingið kýs meðlimi ráðsins og þeir skiptast á að gegna forsetaembættinu eitt ár í senn.
* Þýskaland - Forseti er kosinn af þinginu.
Erfðaefni

**Erfðaefni** á við kjarnsýrurnar DKS eða RKS, sem hafa að geyma erfðafræðilegar upplýsingar, eða uppskrift fyrir byggingu frumna og röðun.  Allar lífverur og veirur flytja með sér erfðaefni.

## Sjáið einnig
* Erfðafræði
* Gen
Ríbósakjarnsýra

**Ríbósakjarnasýra** (skammstafað **RKS**, en þekktari undir ensku skammstöfuninni **RNA**) er kjarnsýra, sem finnst í umfrymi allra fruma. RNA er erfðaefni og flytjur erfðaupplýsingar frá DNA (ísl. DKS) yfir í prótein, en bygging þess svipar mjög til DNA.

Helstu gerðir RNA (RKS) eru mRNA (ísl. mRKS, mótandi RKS), rRNA (isl. rRKS, ríplu RKS) og tRNA (ísl. tRKS, tilfærslu RKS).

mRNA (e. messenger RNA, ísl. mótandi RKS) hefur með t.d. mRNA bóluefni að gera, og sum COVID-19 bóluefnin eru af þannig gerð, til að fá fram ónæmissvörun, t.d. Pfizer og Moderna bóluefnin. Önnur hafa ekkert með mRNA að gera, og engin þeirra breyta DNA, þ.e. erfðamegni manna. Fyrst voru öll COVID bóluefni á sérstöku leyfi (e. emergency use authorization), og mRNA bóluefni fyrst leyft í Bretlandi í desember 2020, þ.e Pfizer bóluefnið sem svo varð fyrsta bóluefnið til að fá fullt leyfi (fyrir 16 ára og eldri), í ágúst 2021 en er nú markaðssett undir nýju nafni Comirnaty.

## Heimildir
DNA

**DNA** (skammstöfun á enska heitinu *deoxyribonucleic acid*, á íslensku **deoxýríbósakjarnsýra**) er kjarnsýra sem myndar erfðaefni í öllum lífverum og sumum veirum. Hún er mynduð úr tveimur þráðum línulegra fjölliða af deoxýríbókirnum sem vefjast hvor um annan og mynda þannig form sem minnir á hringstiga. Röð kirnanna myndar kóða sem fruman getur lesið úr allar þær upplýsingar sem hún þarf til að sinna starfsemi sinni og hafa stjórn á einstökum lífefnafræðilegum ferlum. Gen eru DNA-bútar, sem geyma arfbærar uppýsingar um samsetningu prótína eða virkra RNA-sameinda. Stýrlar eru DNA-bútar sem stjórna því hvenær gen undir þeirra stjórn eru tjáð. Inni í frumum er DNA-sameindunum pakkað saman, með próteinum, í stórar einingar sem kallast litningar. Litningar eru mismargir í mismunandi lífverum (í mönnum eru 46 litningar) og samanlagt mynda þeir erfðamengi lífverunnar. Í heilkjörnungum er DNA-ið inni í kjarna frumunnar en í dreifkjörnungum er það í umfryminu.

Þegar fruma skiptir sér er allt DNA-ið í frumunni eftirmyndað því nýju dóttur-frumurnar þurfa báðar að innihalda alla litninga lífverunnar. Í DNA eftirmyndun eru þræðirnir tveir aðskildir og nýjir þræðir myndaðir við þá báða. Nýju þræðirnir eru nákvæm eftirmynd gömlu þráðanna því ensímið DNA-pólýmerasi sér um að para rétta basa við gömlu þræðina.

## Tengt efni
* Basapar
* Erfðafræði
* Litningur
* Ríbósakjarnsýra

## Tengill
*
Erfðavísir

**Erfðavísir** eða **gen** er bútur DNA (ísl. DKS) kjarnsýrunnar, sem inniheldur upplýsingar um byggingu og eiginleika einstakra stórsameinda og þar með eiginleika fruma og lífveru. Erfitt hefur reynst að skilgreina **Gen**. Lengi voru gen skilgreind sem sá hluti erfðaefnis sem var umritaður yfir í RNA (ísl. RKS), sem var síðan þýtt í prótín, og auðvitað þær raðir sem nauðsynlegar voru fyrir stjórn á umritun, verkun og tjáningu. Rannsóknir sýna að sum gen eru ekki þýdd í prótín, þar sem RNA afrit af þeim "starfa" í frumunni. Til þessa hóps tilheyra tRNA gen, rRNA gen, snRNA gen og síðan nýuppgötvaðar sameindir sem kallast ncRNA (non coding RNA). Undir þetta falla miRNA, piwiRNA og lincRNA. 

## Tengt efni
* Erfðaefni
* Erfðafræði
Upphafsstafaheiti

**Upphafsstafaheiti** er skammstöfun sem inniheldur eingöngu upphafsstafi. Gott dæmi er NATO - ***N'''orth '''A'''tlantic '''T'''reaty '''O'''rganisation''. Ýmsir hlutir tæknilegs eðlis heita slíkum nöfnum, svo sem eins og [[Radar|RADAR]] og [[Laser|LASER]]. Fyrra orðið kemur úr ***RA**dio **D**etection **A**nd **R**anging'' og seinna orðið er soðið saman úr ***L*'ight **A**mplification by **S**timulated **E**mission of **R**adiation*. Allmargir hlutir í daglega lífinu heita slíkum nöfnum, sérstaklega í [[Enska|ensku]] en síður í [[Íslenska|íslensku]]. Hér hentar að nefna tvö dæmi: *'TV** (frb. tíví, =**t**ele**v**ision =sjónvarp) og jeep (hljóðlíking við **GP** =**G**eneral **P**urpose, en það er umdeilt), sem er sú tegund bíla sem á íslensku kallast jeppi. Einnig hefur tíðkast að einstakar þjóðir nefni sig slíkum heitum, þó aðallega á prenti. Dæmi þess eru [[Bandaríkin|**USA**]] (**U**nited **S**tates of **A**merica), [[Stóra Bretland|**GB**]] (**G**reat **B**ritain), [[Sovétríkin|**SSSR**]] (**S**oyuz **S**ovetskikh **S**otsialisticheskikh **R**espublik ) og svo **UN** (**U**nited **N**ations = [[Sameinuðu þjóðirnar]]).

Upphafsstafaheiti eru venjulega mynduð úr fyrstu einum eða tveim stöfunum í hverju orði sem ekki er smáorð en þó er það stundum gert ef það hentar vel til að mynda meðfærilegri orð út úr skammstöfunum, sjá dæmi um samsetningu upphafsstafaheitisins **RADAR** hér að ofan. Önnur leið til að mynda heitin er að taka áherslustafi inn í miðjum orðum, sjá samsetningu **TV''' hér að ofan.
Hryggleysingjar

*Hryggleysingjar*

**Hryggleysingjar** () er flokkur dýra sem hefur ekki hryggjarsúlu, þ.e. eru ekki hryggdýr. Flokkurinn er ekki notaður í nútíma vísindalegri flokkun.
GNU

**GNU** (ensk endurkvæmskammstöfun fyrir **''G**NU's **N**ot **U**nix* eða *GNU er ekki Unix*) er [[frjáls hugbúnaður|frjálst hugbúnaðarverkefni]] með það að markmiði að búa til frjálst [[stýrikerfi]]. Því var upprunalega ýtt af stokkunum í [[september]] [[1983]] af [[Richard Stallman]].</onlyinclude>

Samkvæmt Stallman er nafnið er borið fram *guh-NÚ* eða ˌgəˈnɯ eins og það er oftast skrifað í [[alþjóðlega hljóðstafróf]]inu.

[[Unix|UNIX]]-stýrikerfið var þegar víðnotað þegar byrjað var að skrifa GNU, þar sem hönnun þess hafði þegar sannað sig, var ákveðið að gera GNU samhæft því. Hönnun UNIX gerði GNU kleift að skrifa eitt og eitt forrit í einu til að koma í stað fyrir álíka forrit í UNIX. Ekki þurfti þó að skrifa allt frá grunni þar sem ýmsir hlutar t.d. [[TeX]] og [[X-gluggakerfið]] voru þegar til og voru frjáls. [[Linus Torvalds]] skrifaði einnig [[Linux]] [[Stýrikerfiskjarni|styrikerfiskjarnann]] fyrir GNU stýrikerfið og er oft talað um GNU stýrikerfið með undirliggjandi Linux kjarnann sem [[GNU/Linux]] eða jafnvel einfaldlega Linux þótt GNU sé oftast mun stærri hluti af grunnkóðanum.


== Saga ==
Tilkynnt var um verkefnið í bréfi sem sent var þann [[27. september]] [[1983]] á [[Usenet]] [[fréttahópur|fréttahópana]] [[net.unix-wizards]] og [[net.usoft]]. Vinna við stýrikerfið byrjaði þó ekki á fullu fyrr en [[5. janúar]] [[1984]] þegar Stallman sagði [[starf]]i sínu hjá [[MIT]] lausu sökum ótta við það að MIT myndi kasta eign sinni á GNU og/eða trufla dreifingu þess sem frjáls hugbúnaðar. Um árið [[1990]] var GNU stýrikerfið nánast tilbúið; það vantaði bara [[stýrikerfiskjarni|stýrikerfiskjarnann]] – [[Hurd]] (venjulega kallaður „the Hurd“), en Hurd er [[enska|ensk]] skammstöfun fyrir „Hird of Unix-Replacing Daemons“ og þar er Hird aftur ([[enska|ensk]]) skammstöfun á „Hurd of Interfaces Representing Depth“.
Það má því segja að skammstöfunin sé [[Endurkvæm skammstöfun|endurkvæm]] í tveim skrefum.

==Tenglar==

* [https://www.gnu.org/ Vefsíða GNU verkefnisins]
* [http://groups.google.com/groups?hl=en&selm=771%40mit-eddie.UUCP Tilkynning Stallman um GNU verkefnið]
* [https://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html Löng, persónuleg útskýring á verkefninu og sögu þess eftir Richard Stallman]
* [https://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html *The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource'', Ritgerð eftir Stallman um GNU alfræðiorðabók]
* GNU-vinir, spjallsvæði 
* Windows útgáfur af GNU tólum á Sourceforge
* Savannah, hugbúnaðarþróunarsíða GNU verkefnisins er svipar til Sourceforge
* GNU Hurd tenglar á dmoz ODP 

## Neðanmálsgreinar
Erfðafræði

**Erfðafræði** (áður einnig nefnt **ættgengisfræði**) er undirgrein líffræðinnar sem fæst við rannsóknir á því hvernig eiginleikar berast á milli kynslóða. Í erfðafræði er rannsakaðir erfðavísar (gena) og eiginleikar þeirra. Erfðavísar stjórna því hvernig lífverur erfa einkenni frá forfeðrum sínum, en börn líkjast foreldrum sínum vegna þess að þau erfðu erfðavísa foreldra sinna. Eiginleikar lífveru — eins og augnlitur, hæð eða blóðtegund — kallast einkenni sem er afleiðing flókins samspils erfðavísa og umhverfis. Þau einkenni sem orsakast eingöngu af erfðum nefnast arfgerð en einkenni sem eru samspil umhverfis og erfðavísa nefnast svipfar.

Erfðavísar samanstanda af löngum sameindum sem nefnast DNA (deoxýríbósakjarnsýra) en DNA er búið til úr einföldum bútum sem raðast í ákveðna röð innan sameindarinnar, en þessi röð hefur að geyma „erfða-skilaboð“[en] á sama hátt og röð bókstafa gefur geymt skilaboð en tungumálið nefnist erfðalykill eða erfðakóði sem inniheldur upplýsingar um uppbyggingu lífverunnar.

Mismunandi afbrigði af sama Erfðavísi nefnast genasamsæta. Stökkbreyting er breyting í genamengi lífveru sem getur búið til nýjar genasamsætir (sjá inngang að þróun).

## Skyldar greinar og undirgreinar líffræðinnar
* Erfðafræði magnbundinna eiginleika
* Erfðamengjafræði
* Mannerfðafræði
* Stofnerfðafræði

## Tengt efni
* DKS (á ensku DNA)
* Gen
* Kjarnsýra
* RKS (á ensku RNA)

## Tenglar
* ''Úr sögu erfðafræðinnar''; grein í Morgunblaðinu 2000 
* ''Tengsl geðklofa og listrænna hæfileika''; grein í Morgunblaðinu 1998
Staðalaðstæður

**Staðalaðstæður** eða **staðalskilyrði** eru þær umhverfisaðstæður sem reynt er að hafa ríkjandi þegar efnafræðilegar tilraunir eru framkvæmdar. Þessar stöðluðu aðstæður eru *stofuhiti*, þ.e. hiti 20°C (293,15 K) og *staðalþrýstingur*, þ.e. loftþrýstingnn ein loftþyngd, jafngilt 1013,25 hPa (hektópasköl). Sem dæmi þá er suðumark vatns er 100°C við staðalaðstæður.

Staðalaðstæður gjarnan táknaðar með skammstöfuninni **STP** (enska: *Standard Temperature and Pressure*, íslenska: *staðlaður hiti og þrýstingur*). Skilgreining staðalaðstæðna er þó reyndar nokkuð á reiki, en stundum er miðað við hitastigið 0&nbsp;°C og stundum 25&nbsp;°C. Einnig er stundum miðað við þann hita og þrýsting, þar sem *jafnvægisklofnunarstuðull* vatns er 10-14.

Notast er við hitastigið 0°C í dæmum þar sem átt er við kjörgaslögmálið, PV = nRT. Hitastigið 25°C kemur frá stöðluðum hita og þrýstingi andrúmsloftsins, skammstöfun SATP (enska: *Standard Ambient Tempurature and Pressure*). Það er notað í eðlisefnafræði og varmaefnafræði sem staðlað viðmið fyrir efnahvörf og jafnvægi.
Sætistala

**Sætistala** (**Z**) er hugtak notað í efnafræði og eðlisfræði sem stendur fyrir fjölda róteinda í kjarna frumeinda. Í óhlaðinni frumeind er fjöldi rafeinda sá sami og fjöldi róteinda.

Sætistala átti upprunalega um sæti frumefnis í lotukerfinu. Þegar Mendeleev raðaði frumefnunum, sem þekkt voru á hans tíma, eftir efnafræðilegum eiginleikum, var það augljóst að ef þeim var raðað í röð eftir atómmassa kom í ljós nokkuð ósamræmi. Sem dæmi, ef joði og tellúr var raðað í röð eftir atómmassa, virtust þau vera í vitlausri röð, en ef þeim var víxlað pössuðu þau betur. Með því að raða þeim í röð eftir líkum efnafræðilegum eiginleikum, var tala þeirra í kerfinu sætistala þeirra. Þessi tala virtist vera næstum í hlutfalli við massa frumeindanna, en eins og þetta misræmi gat með sér, virtist sætistalan endurspegla einhverna annann eiginleika en massa.

Þessi frávik í röðun voru loksins útskýrð eftir rannsóknir af Henry Moseley árið 1913. Moseley uppgötvaði skýrt samband milli röntgengeislabrotrófs frumefna og staðsetningu þeirra í lotukerfinu. Það var seinna sýnt fram á að sætistalan samsvaraði rafhleðslu kjarnans — með öðrum orðum fjölda róteinda. Það er þessi hleðsla sem að gefur frumefnunum efnisfræðilega eiginleika þeirra, frekar en atómmassinn.

Sætistala er náskyld massatölunni (þó að ekki skyldi rugla þeim saman) sem er fjöldi róteinda og nifteinda í frumeindakjarnanum. Massatalan kemur oft á eftir nafni frumefnisins t.d. kolefni-14 (sem notað er í aldursákvörðun með geislakolum).

## Tengt efni
* Lotukerfið
* Listi yfir frumefni