open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Þúsaldarmarkmið Sameinuðu þjóðanna

**Þúsaldarmarkmið Sameinuðu þjóðanna** eru átta markmið sem 189 aðildarlönd Sameinuðu þjóðanna samþykktu að reyna að ná fyrir árið 2015. Markmiðin voru skilgreind í Þúsaldaryfirlýsing Sameinuðu þjóðanna og samþykkt á Þúsaldarráðstefnunni árið 2000.

Þann 25. september 2015 samþykkti allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna ný markmið: Markmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun, sem eiga að nást fyrir árið 2030.

## Markmiðin
# Útrýma sárustu fátækt og hungri.
# Tryggja öllum grunnmenntun.
# Vinna að jafnrétti og styrkja stöðu kvenna.
# Draga úr barnadauða.
# Bæta heilsu mæðra.
# Berjast gegn alnæmi/eyðni, malaríu og öðrum sjúkdómum.
# Tryggja sjálfbæra þróun.
# Þróa hnattræna þróunarsamvinnu.

## Tengill
* 2015-markmiðin , vefur Félags S.þ. um þúsaldarmarkmiðin
* Upplýsingar um Þúsaldarmarkmiðin hjá upplýsingaskrifstofu SÞ fyrir Norðurlöndin
Sætar kartöflur

**Sætar kartöflur** (fræðiheiti: *Ipomoea batatas*) eru fjölær jurt sem gefur af sér hnýðisávexti sem nefndir eru sætar kartöflur. Þær eru notaðar með mjög svipuðum hætti og venjulegar kartöflur, en eru öllu sætari á bragðið. 

## Tenglar
* ''Sætar kartöflur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1988 

## Tilvísanir
Forræði

**Forræði** eða **hegemónía** (úr ensku *hegemony* sem kemur úr forngríska orðinu ἡγεμονία (hēgemonia) sem þýðir „veldi“ eða „forusta“) kallast það þegar eitt ríki fer með forræði grannríkja sinna.

## Tengt efni
*Hegemony
Þjófræði

**Þjófræði** (enska: *kleptocracy*) er stjórnarfar ríkisstjórna sem hyglar auði þjóðarinnar til valdastéttarinnar á kostnað alþýðunnar. Þjófræðissinnar skapa oft verkefni í opinberum málaflokkum og láta auðinn af þeim renna beint í eigin vasa. 

Áhrif þjófræði-stjórnar : áhrif slíkrar stjórnar á þjóð eru almennt neikvæð á efnahag ríkisins, á stjórnmál landsins og borgaraleg réttindi í landinu. Því þjófræði (Kleptocracy) sem raunstefna ríkisstjórnar dregur úr líkum á erlendum fjárfestingu og veikir samkeppnishæfni ríkis á innlendum markaði og í milliríkjaviðskiptum.  Þjófræði felur í sér að klíka dregur að sér peninga frá samborgurum sínum með því að misnota það fé sem fæst með skattgreiðslum. Því hefur þjófræði sem stjórnmálakerfi  mjög ríka tilhneigingu til að brjóta niður lífsgæði næstum allra þegna þjóðarinnar.
Með öðrum orðum, þeir peningar sem þjófræðis eða sjálftöku stjórnmálamenn stálu eru oft teknir úr sjóðum sem voru ætlaðir fyrir opinbera þjónustu, svo sem byggingu sjúkrahúsa, skóla, vegi, garða og þess háttar - sem hefur frekari neikvæð áhrif á lífsgæði borgaranna .  Hið hálfgerða auðstjórn eða þjófræði  sem er bara sjálftöku klíka, að slík klíka hefur völdin kollvarpar einnig öllu lýðræði (eða önnur pólitísk snið sem ríkið er að því virðist undir, að nafninu til).

## Mestu þjófræðissinnar síðustu ára
Árið 2004 birti Transparency International lista yfir þá þjóðarleiðtoga sem mestum fjármunum hefðu veitt í eigin vasa. Listinn var þannig: 

* Suharto, Indónesía, 15- 35 miljarða bandaríkjadala. 
* Ferdinand Marcos, Filippseyjar, 5–10 miljarða
* Mobutu Sese Seko, Zaíre, 5 miljarða
* Sani Abacha, Nígería, 2–5 miljarða
* Slobodan Milosevic, Júgóslavía, 1 miljarð
* Jean-Claude Duvalier, Haiti, 300-800 miljónir
* Alberto Fujimori, Perú, 600 miljónir
* Pavlo Lazarenko, Úkraína, 114–200 miljónir
* Arnoldo Alemán, Níkaragva, 100 miljónir
* Joseph Estrada, Filippseyjum, 78–80 miljónir

## Tengt efni
* Transparency International
* Samningur Sameinuðu þjóðanna gegn spillingu
Náttskuggaætt

**Náttskuggaætt** eða **kartöfluætt** (fræðiheiti: *Solanaceae*) er ætt dulfrævinga sem margir eru ætir en sumir eitraðir (og sumir bæði með eitraða og æta hluta). Margar jurtir af þessari ætt eru hagnýttar af mönnum og eru mikilvægt hráefni í matargerð, sem krydd og í lyfjagerð. Margar jurtir af þessari ætt innihalda aftur á móti mikið magn af beiskjuefnum sem geta haft eitrunaráhrif á menn og dýr, allt frá minniháttar óþægindum að því að vera banvæn í litlum skömmtum.

Blóm jurta af náttskuggaætt eru venjulega keilulaga eða trektlaga með fimm samvaxin krónublöð. Laufin eru stakstæð, oft með loðið yfirborð.
Kommúnistaflokkur Íslands (m-l)

**Kommúnistaflokkur Íslands (marxistarnir-lenínistarnir)** (sem voru þekktari sem **KFÍ m-l**) var stjórnmálahreyfing sem starfaði frá byrjun áttunda áratugs tuttugustu aldar fram undir miðjan níunda áratuginn. Þau áttu upptök hjá íslenskum námsmönnum í Gautaborg í Svíþjóð á árunum kring um 1970. Þeir höfðu þar tengst maóistasamtökum þeim sem nefnd voru , hópurinn kallaði sig upphaflega ýmist *Gautaborgarhópinn* eða *Kommúnistahreyfingin marxistarnir-lenínistarnir* (KHML). Formleg samtök voru stofnuð 1972 og voru þá nefnd *Kommúnistasamtökin marxistarnir-lenínistarnir* (sem varð þekktara sem KSML). Lögð var mikil áhersla á að nema fræðikenninguna og beita henni á íslenskan veruleika. Undir kjörorðinu "s*tétt gegn stétt*" var sérlega reynt að skilgreina hvaða þjóðfélagshópar væru byltingarsinnaðir í eðli sínu. Var Jósef Stalín einkum hampað sem fyrirmynd og pólitískum leiðtoga. 

Starf samtakana fyrstu árin einkenndist mjög af viðleitni til að halda pólitísku línunni hreinni með ströngum aga og afneituðu þau öllu samstarfi við aðra aðila svo sem innan samtaka herstöðvaandstæðinga eða verkalýðsfélaga. KSML lagði þess vegna mikla áherslu að berjast gegn Alþýðubandalaginu en þó sérlega EIK (m-l) og Fylkingunni. 

KSML bauð einu sinni fram í Alþingiskosningum, árið 1974, en fengu einungis 121 atkvæði. Þrátt fyrir það þótti félagsmönnum að samtökunum hafði svo vaxið fiskur um hrygg að ákveðið var 1975 að breyta honum í lenínískan flokk og var hann nefndur *Kommúnistaflokkur Íslands marxistarnir-lenínistarnir*. 

Þrátt fyrir þetta fór mjög að fækka í flokknum á næstu árum og gengu allmargir fyrrverandi félagar þess í stað í EIK (ml). Þessi tvö samtök voru svo sameinuð 1979 í Kommúnistasamtökunum (KS), en við sameininguna hættu margir félagar beggja samtakanna starfi. KS voru lögð niður árið 1985.
Málgagn KSML og KFÍ-ml var tímaritið Stéttabaráttan. 

## Heimildir
* *'68 Hugarflug úr viðjum vanans*. Gestur Guðmundsson, Kristín Ólafsdóttir. Tákn,1987.
* *Óvinir ríkisins*, Guðni Th. Jóhannesson, Mál og menning, 2006. ISBN 9979-3-2808-8
CD

**CD** getur átt við:

* Geisladisk - en CD stendur fyrir enska heitið *compact disk* eða „samanþjappaður diskur“
* Cd - Kadmín
* .cd - er þjóðarlén Austur-Kongó
Geisladiskur

**Geisladiskur** (ensku: *Compact Disc*, skammstafað **CD**) er gagnadiskur, sem einkum er notaður til að geyma tónlist. Diskurinn er jafnstór að flatarmáli og mynddiskur (einnig kallaður DVD), en getur að hámarki geymt um 780 megabæt, sem er um það bil einn sjötti af því gagnamagni sem eldri mynddiskar geta geymt. Geislanum sem les geisladiska er miðað undir geisladiskinn, og hann les diskinn frá miðju og út að brún.

## Heimildir

## Tenglar
* 
* 
*
Yara

**Yara International ASA** er norskur áburðarframleiðandi og fyrrverandi dótturfyrirtæki Norsk hydro. Fyrirækið skiptist í tvo hluta; Hydro Agri og Hydro Gas & Chemicals. Það hefur verið skráð á norska hlutabréfamarkaðinn frá 25. mars 2004.

Norska ríkið á stærstan hlut í félaginu, eða 36,2% af hlutabréfum. Í maí 2007 keypti Yara 30,05% í finnska áburðarsalanu Kemira GrowHow og hyggst kaupa fyrirtækið að fullu.

Yara sérhæfir sig í að framleiða úrefni, ammoníak og nítröt fyrir tilbúinn einkorna áburð.

## Annað
* Sláturfélag Suðurlands hefur umboð fyrir Yara-áburð á Íslandi

## Tenglar
* Yara.no
* Yara.is
Listi yfir klifurhnúta

**Listi yfir [[hnútur|hnúta]]** sem eru notaðir í klettaklifri og fjallamennsku:

* Áttuhnútur
* Ítalskt bragð (Munter hitch)
* Pelastikk
* Hestahnútur
* Miðmannshnútur (:en:Butterfly knot)
* Hálfbragð 

## Tengt efni
* Listi yfir hnúta
Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos

**Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos** er árleg ráðstefna Alþjóðaefnahagsráðsins. Þar hittist áhrifafólk á sviðum viðskipta og stjórnmála ásamt fræðimönnum og blaðamönnum árlega í Svissneska bænum Davos og ræða félagsleg og efnahagsleg vandamál heimsins.

Fjórir Íslendingar sóttu ráðstefnuna árið 2008 en það voru þeir Jón Sigurðsson forstjóri Össurar, Björgólfur Thor Björgólfsson, Ólafur Elíasson og Jón S. von Tetzchner .

## Tilvísanir


## Tenglar

Opinber síða ráðstefnunar
Lestarsamgöngur

**Lestarsamgöngur** er gerð samganga notaðar að flytja farþega og farm um borð lestarökutækja á **járnbrautum**. Járnbrautir hafa yfirleitt tvo teina gerða úr stáli sem byggjast á þverbitum. Vegalengdin á milli teina er kölluð mál. Járnbrautarteinarnir eru byggðir á kjölfestum eða steinsteypu.

## Sjá einnig
* Háhraðalest
* Léttlest
* Snarlest
Akurblessun

**Akurblessun** (þýska: *Ackersegen*) er kartöfluyrki sem var þróað í Þýskalandi út frá yrkjunum Hindenburg og Allerfrüheste Gelbe árið 1929. Yrkið var mjög útbreitt þar til á 7. áratugnum og var meðal annars flutt inn til Íslands. Þetta yrki er í meðallagi mygluþolið. Kartaflan er okkurgul á hýðið, hnöttótt eða egglaga, með fremur grunn augu og ljósgult, mjölmikið kjöt. 

## Heimildir
* Ackersegen á Europotato.org
Kartöflumygla

**Kartöflumygla** (fræðiheiti: *Phytophthora infestans*) er eggsveppur sem leggst á kartöflur og veldur rotnun á bæði grösum og hnýðum (í mismiklum mæli eftir kartöfluafbrigðum). Kartöflumyglan olli víðtækum uppskerubresti og hungursneyð í Evrópu um miðja 19. öld. Myglan getur líka lagst á aðrar jurtir af náttskuggaætt, s.s. tómata. 

Myglan smitast með gróum sem sitja á sýktum hnýðum yfir veturinn (sérstaklega þeim sem skilin eru eftir í jörðu frá síðasta ári), á laufum í safnhaugum og geta einnig borist víða með vindinum. Þegar hiti er yfir 10°C og rakastig yfir 75% breiðir myglan mjög hratt úr sér og leggjur allt kartöflubeðið fljótlega undir sig. 

Fyrstu einkenni kartöflumyglu eru svartir blettir á blaðendum og stönglum. Fljótlega falla kartöflugrösin alveg. 

Kartöflumygla kemur enn upp með reglulegu millibili. Sveppaeitur er notað fyrirbyggjandi til að koma í veg fyrir smit þegar smithætta er. Algengt var að nota Metalaxyl en myglan hefur sýnt að hún myndar þol gegn því ef það er notað eitt og sér.

Hægt er að fyrirbyggja mygluna með því að hreykja mold upp að stönglunum og lengja þannig leiðina sem myglan þarf að fara til að komast í laufin. Einnig er hægt að eyða grösunum, t.d. með jurtaeitri eða brennisteinssýru, tveimur vikum fyrir uppskeru.

## Tenglar
Blettaveiki

**Blettaveiki** (fræðiheiti: *Alternaria solani*) er asksveppur sem veldur sýkingu í tómötum og kartöflum. Hún veldur því að dökkleit sár myndast á grösunum sem stækka og verða svartir dauðir blettir sem enda með því að drepa jurtina. 

Hægt er að vinna gegn þessum sjúkdómi með sveppaeitri, með því að gæta að nægum loftskiptum í garðinum, skiptiræktun, þannig að jurtir af náttskuggaætt eru aðeins ræktaðar þrjú ár í röð á sama stað og með því að velja blettaveikiþolin afbrigði.
Bintje

***Bintje*** er kartöfluyrki sem er eitt það algengasta í Evrópu og það algengasta í Frakklandi og Belgíu. *Bintje* er notað í hinar frægu belgísku frönsku kartöflur en henta annars í alla matargerð, ekki síst sem bakaðar kartöflur vegna stærðarinnar. *Bintje*-yrkið var upphaflega ræktað af hollenska grasafræðingnum Kornelis Lieuwes de Vries árið 1905 úr yrkjunum Munstersen og Fransen. 1910 var hún sett í almenna sölu. 

*Bintje*-kartöflur eru ljósgular á hýðið með gult þétt kjöt. Þær eru fremur stórar og egglaga, með grunn augu. Þær eru mjög viðkvæmar fyrir kartöflumyglu og hafa lítið frostþol.
Smárakirkja

**Smárakirkja** (hét áður **Krossinn**) er íslenskt trúfélag. Kirkjan var til húsa að Hlíðasmára í Kópavogi, en hefur nú flutt sig í Sporhamra 3, 112 Reykjavík. Smárakirkja tilheyrir hvítasunnusöfnuðinum, nýlegri útgáfa af mótmælendatrúnni sem leggur áherslu á persónulegt samband við guð. Forstöðumaður kirkjunnar er Sigurbjörg Gunnarsdóttir, en hún tók við af föður sínum Gunnari Þorsteinssyni árið 2010.

Meðlimir voru 363 árið 2022.

## Saga Smárakirkju
Trúfélagið Krossinn var stofnað árið 1979, en fékk löggildingu trúfélags árið 1982.  Fyrst um sinn var hann staðsettur í Auðbrekku 34 í Kópavog, færði sig svo í Hlíðasmára í Kópavogi, og var þar þegar nafni var breytt en er nú staðsettur í Sporhömrum 3 í Grafarvogi.  Rætur Krossins liggja í Hvítasunnukirkjunni, en fyrsti forstöðumaður Krossins, Gunnar Þorsteinsson tilheyrði þeim söfnuði áður en Krossinn var stofnaður. Árið 2010 tók Sigurbjörg dóttir hans við starfinu og var nafninu breytt í Smárakirkju þann 3. júní 2014.

## Starfsemi
Almennar safnaðarsamkomur eru haldnar tvisvar á viku; á sunnudögum kl. 16:30 og á þriðjudögum kl. 20:00. Að auki eru reglulegar bænastundir á miðvikudögum kl. 19:30.

Á samkomum spilar hljómsveit blöndu af gospel, rokki og rólegri lögum. Í safnaðarheimilinu er rekin lítil verslun með kristilegar bækur og geisladiska, auk kaffisölu.

## Heimildir

## Tenglar
* Heimasíða safnaðarins
* Upptökur af predikunum og lofgjörð í Krossinum á Vimeo.com
Nesvogur

**Nesvogur** (hét til forna *Mjóifjörður*) er vogur í Helgafellssveit í Snæfellsnessýslu. 

## Tenglar
* ''Mjóifjörður í Snæfellsnessýslu. Úr örnefnalýsingu Dældarkots í Helgafellssveit''; grein í Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1941-42
Listi yfir íþróttafélög í Kópavogi

Þetta er **listi yfir íþróttafélög í [[Kópavogur|Kópavogi]]**.

* Breiðablik UBK
* Dansfélagið Hvönn
* Dansíþróttafélag Kópavogs
* Golfklúbbur Kópavogs og Garðabæjar
* Hestamannafélagið Gustur
* Íþróttafélagið Gerpla
* Handknattleiksfélag Kópavogs
* Siglingafélagið Ýmir
* Skotfélag Kópavogs
* Tennisfélag Kópavogs
Gullauga

**Gullauga** (norska: *Gullauge*) er kartöfluyrki sem er aðallega ræktað í Norður-Noregi og á Íslandi. Hún er með gulan leiðsluvef sem kemur fram sem gulur hringur þegar kartaflan er skorin í tvennt. Gullaugakartöflur eru fremur smáar, gular, hnöttóttar eða egglaga, með miðlungsdjúp rauðleit augu (sem þær draga nafn sitt af). Kjötið er mjölmikið með tiltölulega hátt þurrefnisinnihald. Þær eru með gott þol gegn Fusarium-rotnun en lítið þol gegn kartöflumyglu.

Gullaugakartöflur bárust líklega til Norður-Noregs með sænskum farandverkamönnum um aldamótin 1900. Á Íslandi voru þær fyrst ræktaðar af Klemenz Kristjánssyni tilraunastjóra á Sámstöðum í Fljótshlíð árið 1931 og bar hann þeim vel söguna. Þær hafa notið mikillar hylli á Íslandi, einkum vegna bragðsins. 

Til er úrval úr gullauga með rautt hýði sem kallað er „rautt gullauga“ (eða „Helga“ á Íslandi). Fyrir utan litinn á hýðinu er þetta afbrigði eins og venjulegt gullauga.
Tenerífe

**Tenerífe** er stærst og fjölmennust Kanaríeyja sem tilheyra Spáni og liggja við strönd Vestur-Afríku í Atlantshafinu. Tenerífe er jafnframt fjölmennasta eyja Spánar. Höfuðborg eyjarinnar er Santa Cruz de Tenerife. Flatarmál Tenerífe er 2.034 km² og er eyjan í laginu eins og þríhyrningur.

Árið 2022 bjuggu 980.000 íbúar á eyjunni. Eyjan er mjög vinsæll áfangastaður ferðamanna. Árlega heimsækja um fimm milljónir ferðamanna eyjuna. Tenerífe er vinsælasta eyjan af Kanaríeyjunum og einn vinsælasti áfangastaður ferðamanna á Spáni.

Á Tenerífe er eldfjallið Teide (3,718 m á hæð) sem er hæsta fjall Spánar og þriðja stærsta eldfjall í heimi. Á norðurhluta Tenerífe er borgin San Cristóbal de La Laguna sem er á heimsminjaskrá UNESCO. Í höfuðborginni er árlega haldin ein stærsta kjötkveðjuhátíð í heimi, á eftir kjötkveðjuhátíðinni í Rio de Janeiro í Brasilíu, kjötkveðjuhátíðin í Santa Cruz de Tenerife.

## Söguágrip
Talið er að frumbyggjar Tenerife (Guanches) hafi komið til eyjarinnar á árinu 1000 f.k. Krist. Talið er að þeir hafi komið frá norður-Afríku. Þeir áttu ríka goðafræði með mörgum guðum og öndum og blönduðust sumir siðir þeirra trúarbrögðum og siðum síðari íbúa Tenerife. Eyjan var í fyrstu nefnd *Achinet*.

Á 15. öld komu trúboðar frá Katalóníu til eyjarinnar. Eftir yfir 100 ára átök Evrópulanda um völd á eyjunni var hún innlimuð í Spánarveldi árið 1496 undir stjórn Ísabellu 1. af Kastilíu.

Borgin San Cristóbal de La Laguna varð í fyrstu höfuðborg Kanaríeyjum, þar til á 19. öld þegar Santa Cruz de Tenerife tók við. Englendingar réðust árið 1797 á eyjuna. Biðu þeir ósigur.

## Ferðaþjónusta

Helstu ferðamannastaðir eyjarinnar eru: Teide, hæsta fjall á Spáni og þriðja stærsta eldfjall í heimi. *Parque Nacional del Teide* er mest heimsótt á Spáni og er á heimsminjaskrá UNESCO.

Tenerife er einnig þekktur fyrir að vera mikill ferðamannastaður á Spáni og erlendis og fær meira en fimm milljónir ferðamanna á ári. 

Borgin San Cristóbal de La Laguna er heimsminjaskrá UNESCO frá árinu 1999. Borgin hefur fjölda kristinna kirkna og klaustur. Þar er Dómkirkjan í San Cristóbal de La Laguna, aðsetur biskups Vestur-Kanaríeyja.

Anaga er skóglent fjalllendi á norðurhluta eyjarinnar og var verndað síðan 2015.

## Staðir
* Teide
* Auditorio de Tenerife
* Náttúrugripa- og mannvistarsafnið í Santa Cruz de Tenerife
* Dómkirkjan í San Cristóbal de La Laguna

## Frægir menn
* Pedro de Betancur
* José de Anchieta
* María de Jesús de León y Delgado
* Amaro Pargo
* Cristóbal Bencomo y Rodríguez

## Tenglar

* Tenerife, opinbert vefsetur
Listi yfir íþróttamannvirki í Kópavogi

Þetta er **listi yfir íþróttamannvirki í [[Kópavogur|Kópavogi]]**.

* Fífan
* Kópavogsvöllur
* Íþróttahúsið Digranes
* Íþróttahúsið Smárinn
* Sundlaug Kópavogs
* Sundlaugin Versalir
Listi yfir menntastofnanir í Kópavogi

Þetta er **listi yfir menntastofnanir í [[Kópavogur|Kópavogi]]**.

## Framhaldsskólar
* Menntaskólinn í Kópavogi (áður var þar Víghólaskóli)

## Grunnskólar
* Álfhólsskóli við Álfhólsveg (áður Digranesskóli og Hjallaskóli)
* Hörðuvallaskóli við Baugakór 38
* Kársnesskóli við Skólagerði og við Kópavogsbraut (sem áður hét *[[Þinghólsskóli]]*)
* Kópavogsskóli við Digranesveg
* Lindaskóli Núpalind 7
* Salaskóli Versölum 5
* Smáraskóli við Dalsmára
* Snælandsskóli við Víðigrund
* Vatnsendaskóli við Funahvarf
* Waldorfskólinn í Lækjabotnum

## Leikskólar
* Leikskólinn Furugrund við Furugrund.

## Tónlistarskólar
* Tónlistarskóli Kópavogs
* Tónsalir hf.
Rótarflókasveppur

**Rótarflókasveppur** (fræðiheiti: *Rhizoctonia solani*; kynjað stig: *Thanatephorus cucumeris*) er kólfsveppur sem ræðst á jurtir. Hann sækir í margar tegundir og er útbreiddur um allan heim. Hann er einn af þeim sveppum sem veldur svartrót (sýkingu í græðlingum). 

Rótarflókasveppur er mjög algengur í kartöflurækt á Íslandi og er það talið vera vegna þess hve sáðskipti eru lítið stunduð. 

## Heimildir
King Edward

***King Edward*** er kartöfluyrki frá Bretlandi sem var sett á markað fyrst árið 1902 og er blanda yrkjanna *[[Magnum Bonum]]* og *[[Beauty of Hebron]]*. Kartaflan er gul með rauðum flekkjum en kjötið er ljósgult eða hvítt. Hún er ávöl og þétt í sér. Hún tekur auðveldlega á sig græna slikju og þarf því að hylja vel eftir upptöku.
Mandla (kartöfluyrki)

**Mandla** (sænska: *Mandel*) er kartöfluyrki sem er þekktast í Svíþjóð þar sem hún var valin til ræktunar á 19. öld vegna hve kuldaþolin hún er. Venjulega er mandla hvít en til er afbrigði („blá mandla“) með bláleitum flekkjum. Hún dregur nafn sitt af því að hún er egglaga og flöt og minnir þannig dálítið á möndlu. Hún er einkum þekkt í Norður-Svíþjóð þar sem hún þykir ómissandi í ýmsa hefðbundna rétti eins og súrsíld og pitepalt. Hún er með hátt þurrefnisinnihald en gefur bæði fremur lítið af sér og hefur lítið þol gegn ýmsum kartöflusjúkdómum.
Doré (kartöfluyrki)

**Doré** er kartöfluyrki sem var þróað í Hollandi 1939 með blöndunni *[[Eersteling]]* x [*[[Record]]* x (*[[Bravo (kartöfluyrki)|Bravo]]* x *[[Alpha (kartöfluyrki)|Alpha]]*)] og sett á markað 1947. 

*Doré* er fljótvaxið yrki sem gefur af sér stórar, hnöttóttar, gular kartöflur sem eru mjölmiklar og þykja bragðgóðar, með hátt þurrefnisinnihald. Augun eru mjög grunn.
Doré

**Doré** getur átt við um:
* Franska listamanninn Gustave Doré (1832-1883).
* Hollenska kartöfluyrkið *[[Doré (kartöfluyrki)|Doré]]*.
Mjöður

**Mjöður** er áfengur drykkur sem unninn er úr hunangi og vatni og stundum bragðbættur með kryddjurtum eða berjum. Mjöður er forn drykkur og hefur líklega fylgt mannkyninu frá örófi alda. Mikið er til af heimildum um tilvist mjaðar frá fornöld, sérstaklega hjá forngrikkjum, en trúlega er drykkurinn mun eldri. Mjöður er hugsanlega eldri en bæði bjór og vín.

## Orðsifjar
Orðið mjöður, og samsverandi orð, kemur fyrir í fjölmörgum málum. Það nær ekki aðeins til flestra indógermanskra mála, heldur ýmissa fleiri. Talið er, að mjöður sé í hópi hinna elstu áfengu drykkja. Menn hugðu, að hann hefði guðdómlegan kraft, sem hlotnaðist þeim, er hans neyttu. Í hinni helgu bók Indverja Rigveda, sem er talin eiga rætur mörg hundruð árum fyrir Kristsburð, eru Krisna og Indra kallaðir *mádhaua*, þ.e. „hinir hunangbornu", og tákn þeirra var býflugan. Talið er, að mjöður sé eldri drykkur en vín í Miðjarðarhafslöndum. Og það er víðar en á Indlandi, sem mjöður kemur við sögu í goðafræðinni. Í sanskrít kemur fyrir madhu („hunang, sætur drykkur"). Sumir orðsifjafræðingar telja, að orðið hafi borist inn í finnsk-úgrísk mál og einnig í kínversku og japönsku.

## Mjöður meðal norrænna þjóða
Í Snorra-Eddu segir frá Kvasi og því, hvernig skáldamjöðurinn varð til. M.a. stendur þar:

:Þá kölluðu þeir hann (þ.e. Kvasi) með sér á einmœli ok drápu hann, létu renna blóð hans í tvö ker ok einn ketil... þeir blendu hunangi við blóðit, ok varð þar af mjöðr sá, er hverr, er af drekkr, verðr skáld eða frœðamaðr. 

## Afbrigði
Nokkur afbrigði eru til af miði. Mjöðurinn er þá oft nefndur eftir þeim hráefnum sem notuð er í hann. Hér eru nefnd nokkur afbrigði mjaðar:

* Hydromel er nafnið á „grunn“-uppskriftinni, þ.e. einungis hunang og vatn.
* Melomel inniheldur einnig ávexti, eða ávaxtasafa, sem gerjast með hunanginu.
* Metheglin er kryddaður mjöður, þ.e. inniheldur eina eða fleiri kryddjurtir. Hippókrates, faðir læknavísindanna, hafði mikla trú á lækningarmætti þessa drykkjar.
* Pyment er mjöður með vínþrúgum
* Cyser er eplamjöður

## Tengt efni
* Bjór
* Öl

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Um bjórinn og bræður hans''; grein í Helgarpóstinum 1987
* ''15 ára minning um Ölgerðina Egill Skalllagrímsson''; grein í Tímariti Iðnaðarmanna 1928
Sennheiser

**Sennheiser electronic GmbH & Co. KG** er þýskt fyrirtæki stofnað árið 1945 sem framleiðir hljóðnema, heyrnartól og annan hljóðbúnað bæði fyrir almenning og atvinnumenn. Höfuðstöðvar Sennheiser eru í Wedemark í Þýskalandi (skammt frá Hannover) en höfuðstöðvar fyrirtækisins í Bandaríkjunum eru í Old Lyme í Connecticut.

Fyrirtækið er í eigu Sennheiser-fjölskyldunnar.

## Saga Sennheiser

Fritz Sennheiser og sjö verkfræðingar við háskólann í Hannover stofnuðu Sennheiser 1. júní árið 1945, fáeinum vikum eftir að stríðinu lauk í Evrópu, á rannsóknarstofu sem nefndist Labor W (nefnd eftir þorpinu Wennebostel, þangað sem hún hafði verið flutt sökum stríðsins). Fyrsta varan sem fyrirtækið þróaði var voltmælir. Labor W hóf framleiðslu á hljóðnemum árið 1946.

Árið 1955 störfuðu hjá fyrirtækinu 250 manns. Nafni Labor W var breytt í Sennheiser electronic árið 1958. Fyrirtækið var gert að einkahlutafélagi (KG) árið 1973. Framleiðsla á þráðlausum hljóðnemum hófst árið 1982. Sama ár tók Jörg Sennheiser við stjórn fyrirtækisins af föður sínum Fritz Sennheiser. 

## Fyrirtækið
Hjá fyrirtækinu starfa nú um 1670 starfsmenn, um 60% þeirra í Þýskalandi. Sennheiser rekur verksmiðjur í Burgdorf í Þýskalandi, Tullamore á Írlandi (frá 1990) og Albuquerque í New Mexico í Bandaríkjunum (frá 1991). Árið 2003 tóku Sennheiser electronic og William Demant Holding Group höndum saman um stofnun Sennheiser Communications A/S í Danmörku með það að markmiði að þróa og framleiða fjarskiptatæki.

Þróunarstarf Sennheiser er að mestu unnið í Þýskalandi og Palo Alto í Kaliforníu í Bandaríkjunum. Fyrirtækið rekur verslanir á Bretlandi, í Frakklandi, Belgíu, Hollandi, Danmörku, Indlandi, Singapúr, Kanada, Mexíkó og Bandaríkjunum auk Þýskalands. 

Meðal dótturfyrirtækja eru Georg Neumann GmbH, sem framleiðir hljóðnema, og Klein + Hummel, sem framleiðir hátalara og annan hljóðbúnað fyrir fyrirtæki. 

Velta fyrirtækisins árið 2006 nam 300 milljónum evra.

## Tenglar
* Sennheiser UK (á ensku)
* Sennheiser USA (á ensku)
* Sennheiser Worldwide  (á ensku)
Christian C. A. Lange

**Christian C. A. Lange** (fullt nafn **Christian Christoph Andreas Lange**) (f. 13. ágúst 1810 í Bærum, d. 10. maí 1861 í Kristjaníu) var norskur sagnfræðingur og ríkisskjalavörður. 

Christian C. A. Lange missti föður sinn tveggja ára gamall og ólst upp í mikilli fátækt, en komst þó til mennta í Dómkirkjuskólanum í Kristjaníu. Hann hóf nám í guðfræði 1827, en komst brátt undir verndarvæng frænda síns, Rudolfs Keysers, sem síðar varð prófessor í sagnfræði. Ásamt þeim P. A. Munch og C. R. Unger, áttu þeir Keyser og Lange eftir að mynda kjarnann í þeim kraftmikla hópi sagnfræðinga sem lagði grunninn að faglegum sagnfræðirannsóknum í Noregi.

Christian Lange tók embættispróf í guðfræði 1833, og starfaði fyrst við kennslu, m.a. í norskri sögu og landafræði. Þegar Henrik Wergeland féll frá, 1845, var Lange skipaður ríkisskjalavörður, og gegndi því embætti til æviloka, 1861. Átti hann stóran þátt í að endurskipuleggja Norska ríkisskjalasafnið, sem stofnað hafði verið 1818. Hann tók þátt í samningum við Dani, sem lauk með samkomulagi 13. september 1851, um að mikilvæg skjöl um sögu Noregs yrðu afhent úr dönskum söfnum.

Þeir Christian Lange og Carl Richard Unger unnu ásamt fleirum skipulega að því að leita uppi skinnblöð úr miðaldahandritum, sem leyndust víða í gömlu bókbandi í Ríkisskjalasafninu. Kom í ljós að á fyrri hluta 17. aldar höfðu embættismenn víða um Noreg rifið niður gömul handrit og notað blöðin í band utan um skjalabækur sínar. Þessi skinnblöð gefa dýrmæta sýn inn í norsk-íslenska bókmenningu á miðöldum.

Lange átti frumkvæði að ýmsum fræðilegum verkefnum, tímaritum og félögum á sviði sagnfræðirannsókna. Árið 1847 hóf hann ásamt Carl Richard Unger, útgáfu á Norska fornbréfasafninu, *[[Diplomatarium Norvegicum]]*, og átti þátt í útgáfu fyrstu fimm bindanna. Hann gaf út 2. bindi af *Norske Samlinger*, og fyrsta bindi af *Norske Rigsregistranter 1523-1660*. Einnig átti hann þátt í *Norsk Forfatter-lexikon 1814-1856*. 

Auk heimildaútgáfu samdi Lange eitt umtalsvert sagnfræðirit, um *Norsku klaustrin á miðöldum*. Verkið var byggt á eigin heimildavinnu og ferðum um Noreg og Evrópu. 

Í Ósló er gata sem ber nafn hans, Langes gate. 

Christian Lange giftist 1836, **Maren Kristine Breda** (1816-1894). Meðal afkomenda þeirra var Christian Lous Lange (1869-1938), sem hlaut friðarverðlaun Nóbels 1921, og Halvard Lange (1902-1970), utanríkisráðherra Noregs. 

## Rit og útgáfur
* *De norske Klostres Historie i Middelalderen* (Christiania 1845–47, 2. omarbeidede utgave 1856)
* *[[Diplomatarium Norvegicum]]* 1–5. Með Carl Richard Unger.

## Tenglar
* ''Norske samlinger'', bd. 2, gefin út af Lange.
* Christian C. A. Lange – Æviágrip — Store Norske Leksikon.
* Christian C. A. Lange – Ítarlegt æviágrip — Norsk biografisk leksikon.

## Heimildir
* *Norsk biografisk leksikon* 5, Oslo 2002.
Blálandsdrottning

**Blálandsdrottning** eða ***Edzell Blue*** er best þekkta afbrigðið af bláum kartöflum. Það er þekkt frá 19. öld en var fyrst skráð árið 1915 í Bretlandi. Það heitir eftir þorpinu Edzell í Skotlandi. Blálandsdrottning er hnöttótt með djúp augu og ljóst mjölmikið kjöt og springur auðveldlega við suðu. Hún hefur lítið þol gegn kartöflumyglu.
Eyvindur (kartöfluyrki)

**Eyvindur** eða ***Kerr's Pink*** er kartöfluyrki sem er algengt á Bretlandseyjum og er oft kallað „írska kartaflan“ þótt það hafi verið búið til í Skotlandi árið 1907 með blöndun yrkjanna Fortyfold og Smith's Early. Árið 2002 var þessi kartafla önnur mest ræktaða kartaflan á Írlandi eða fjórðungur af heildaruppskerunni.

Eyvindur er með einkennandi bleikt hýði og djúp augu. Kjötið er ljósgult og mjölmikið. Kartöflurnar eru stórar og yrkið gefur mikið af sér en hefur jafnframt lítið þol gegn kartöflumyglu.
Bátakartöflur

**Bátakartöflur** eru kartöflur sem hafa verið skornar í bátlaga fleyga með hýði og djúpsteiktar, pönnusteiktar eða bakaðar í ofni. Stundum eru þær kryddaðar fyrir steikingu til að þær fái stökka húð. Þær eru bornar fram sem smáréttur eða snakk eða sem meðlæti með hamborgurum eða steikum. Þær eru fyrst og fremst þekktar sem kráarmatur eða skyndibiti og minna á franskar kartöflur (sem eru afhýddar og djúpsteiktar kartöflustangir).
Kartöflupasta

**Kartöflupasta** eða ***gnocchi*** (framb. /'ɲɔkki/; et: *gnocco*) eru litlar soðbollur gerðar úr kartöflum sem eru stappaðar saman við hveiti og mótaðar í litlar kúlur eða skeljar. Til eru ýmsar útgáfur af kartöflupasta, þar sem kúlurnar eru t.d. stærri, eggjum bætt í og brauðrasp eða maísmjöl notað í stað hveitis. 

Kartöflupasta er upprunnið í Langbarðalandi á Endurreisnartímanum fljótlega eftir að fyrstu kartöflurnar komu til Evrópu.

Kartöflupasta er kennt við pasta af því það er matreitt á svipaðan hátt. Kartöflupasta er svipað í suðu og ferskt pasta og er hægt að miða við að það sé fullsoðið þegar flestar bollurnar hafa flotið upp á yfirborðið.
Kartöflusáta

**Kartöflusáta** eða **rösti** er hefðbundinn svissneskur kartöfluréttur. Upphaflega var þetta morgunmatur bænda í kantónunni Bern. Rösti er gert með því að rífa kartöflur á rifjárni, setja þær saman í sátur eða klatta og steikja með feiti á pönnu eða á bökunarplötu í ofni. Stundum er bætt út í söxuðum lauk, kryddi, osti eða beikoni.
Dillkartöflur

**Dillkartöflur** eru smáar kartöflur afhýddar og soðnar og síðan kryddaðar með dilli, smjöri og sítrónusafa. Þessi réttur er þekktastur í Svíþjóð þar sem dillkartöflur eru hefðbundið meðlæti með kryddsíld og öðrum fiskréttum.
Kálygla

**Kálygla** (fræðiheiti: *Agrotis segetum*) er ygla sem er algeng í Evrópu. Það sem einkennir þessar yglur eru ljósir afturvængirnir sem eru hvítir hjá karldýrum og ljósgráir hjá kvendýrum. 

Lirfa kályglunnar er grá á lit og lifir á rótum og stönglum margra jurtategunda. Kályglan er þannig skaðvaldur í grænmetis- og kornrækt.
Kartöfluflögur

**Kartöfluflögur**, **flögur** eða **snakk** kallast örþunnt sneiddar kartöflur steiktar þar til þær verða stökkar og bornar fram sem lystauki, meðlæti eða snakk. Kartöfluflögur eru gjarnan fjöldaframleiddar og seldar í pokum eða dósum.

Samkvæmt einni sögu voru kartöfluflögur fundnar upp af bandaríska kokknum George Crum 24. ágúst 1853, en minnst er á svipaða rétti í eldri matreiðslubókum.
Microsoft Silverlight

**Microsoft Silverlight** er íforrit, sem er ekki lengur stutt, fyrir vafra sem gerir vefforritum kleift að notast við hreyfimyndir, vigurteikningar og hljóð. Silverlight er þróað af Microsoft og er ætlað að etja kappi við íforrit á borð við Adobe Flash, Adobe Shockwave, Java FX og Apple Quicktime.
Fagkrítíska útgáfan Framlag (Rót)

**Fagkrítíska útgáfan Framlag (Rót)** var útgáfufélag sem starfaði á vettvangi Háskóla Íslands á árunum í kring um 1980 og einbeitti sér að útgáfu rita um sósíalisma og sögu hans. Það tengdist trotskíistahreyfingunni Fylkingunni, en leitaðist við að fá sem flesta sósíalista innan HÍ inn fyrir sín vébönd. Framlag gaf út samnefnda ritröð, og í henni birtust eftirfarandi rit:

* Magnús S. Magnússon: *Þjóðfylkingarstefna Sósíalistaflokksins 1938-1943. Framlag 1*. Reykjavík 1977. 

* Stefán Hjálmarsson: *Aðdragandinn að stofnun Sósíalistaflokksins 1938. Framlag 2*. Reykjavík 1978.

* Jens B. Baldursson: *Nýsköpunarstjórnin — aðdragandi og upphaf. Framlag 3*. Reykjavík 1979.

* Helgi Sigurðsson: *Kjaradeilur ársins 1942. Framlag 4*. Reykjavík 1978.

* Ingibjörg Sólrún Gísladóttir: *Vinstri andstaðan í Alþýðuflokknum 1926-1930. Framlag 5*. Reykjavík 1979.

* Stefán Hjálmarsson: *Frá kreppu til hernáms — saga Sósíalistaflokksins 1939-1942. Framlag 6*. Reykjavík 1980.
Jöfnur Maxwells

**Jöfnur Maxwells** eru mikilvægustu jöfnur innan rafsegulfræðinnar, fyrst settar fram af James Clerk Maxwell 1861. 
 

(Ath. jöfnurnar gilda í lofttæmi.)

## Skýringar

* B: Segulsviðsstyrkur
* E: Rafsviðsstyrkur
* J: Rafstraumsþéttleiki
* Q: Rafhleðsla
* Φ: Segulflæði
* ε: Rafsvörunarstuðull
* μ Segulsvörunarstuðull
Hafnarstræti (Reykjavík)

**Hafnarstræti** er gata í miðbæ Reykjavíkur sem teygir sig frá Aðalstræti að Lækjargötu.  

## Hús við Hafnarstræti
* Isaachsenshús
* Jóska húsið (Hafnarstræti 16)
* Nýhöfn (Hafnarsræti 18)
* Randverskuhúsin (á horni Hafnarstrætis og Veltusunds) 
* Svendsenshús (Hafnarstræti 8)

## Söguleg hús við Hafnarstræti
*Verslunin Edinborg

## Tenglar
* ''Nýhöfn (Hafnarstræti 18)''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1962
* ''Fálkahúsið og fálkaverslun konungs''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967
* ''Fálkahúsið og fálkaverslun konungs''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967 
* ''Fálkahúsið''; grein í NT 1984
Sólanín

**Sólanín** er samheiti yfir glýkóalkalóíðana *alfa-sólanín* og *alfa-kakónín* en þá er meðal annars að finna í aldinum kartaflna og annara jurta af náttskuggaætt. Efnin nýtast sem náttúruleg eiturefni og verja kartöfluna gegn ákveðnum sjúkdómum. Kartöflur sem hafa fengið á sig græna slikju hafa myndað sólanín í hýði sínu.
Ljóðaháttur

**Ljóðaháttur** (að fornu: **ljóðaháttr**) er bragarháttur sem sjá má í sumum Eddukvæðum, t.d. Hávamálum. Einnig í Sólarljóðum.

Í vísum undir Ljóðahætti eru yfirleitt sex vísuorð eða hendingar (línur), og er fyrri helmingur vísunnar (1.-3. hending) eins að bragformi og sá seinni (4.-6. hending). Stuðlasetning bindur fyrstu tvær hendingarnar saman, síðan eru tveir stuðlar í þeirri þriðju, sbr. feitletrun. Þetta er svo endurtekið í seinni helmingi vísunnar.

*  *Hávamál* 77

Ljóðaháttur er oft notaður til að koma á framfæri lífsspeki, og er stundum leikið með andstæður í fyrri og seinni helmingi vísnanna. Hér er t.d. bent á forgengileika líkamans í fyrri vísuhelmingi, og ódauðleika orðstírsins í þeim seinni. Flestir kannast við seinni hluta eftirfarandi vísu, sem er sú næstsíðasta í Sólarljóðum:

*  *Sólarljóð* 82 

Í ljóðahætti er ekkert rím, hvorki innrím né endarím.

## Heimild
* Norska Wikipedian, 31. janúar 2008, og fleiri heimildir.
Hending

**Hending** er sjálfstæð lína í kvæði eða vísu, þ.e. braglína eða vísuorð.

:**Þ**að að yrkja er **þ**jóðlegt gaman,
:**þ**etta er önnur hendingin, 
:vísu þessa **s**etti ég **s**aman, 
:**s**vona verður endingin. 

Hending getur haft fleiri merkingar, sbr.: 
*  atkvæði sem rímar við annað: aðalhending, skothending
*  einstakur rímliður
*  vísuhelmingur
Raunviðnám

**Raunviðnám** er raunhluti samviðnáms, táknaður með *R*. SI-mælieining er óm. Ef rafrás ber jafnstraum er launviðnám núll og rafmótstaða jöfn raunviðnámi.
Hlutafélag

**Hlutafélag** er félag sem stofnað er í kringum fyrirtæki. Einkenni félagaformsins eru að félagið telst lögaðili sem er aðskildur frá eigendum sínum (hluthöfum) og hluthafar bera ekki persónulega ábyrgð á skuldbindingum félagsins umfram það fé sem þeir lögðu inn í upphafi. Í samþykktum hlutafélags er hlutafé þess skilgreint og skiptist það niður í hluti sem dreifast á eigendur. Hlutabréf er ávísun á hlut í félagi og má yfirleitt framselja, t.d. í kauphöllum ef félagið er skráð á markað.

Hluthafafundur fer með æðsta vald innan hlutafélags og tekur allar meiriháttar ákvarðanir sem varða félagið. Hluthafafundur velur einnig  stjórn sem getur tekið aðrar ákvarðanir. Stjórnarformaður fer fyrir stjórninni og stýrir fundum hennar. Framkvæmdastjóri er æðsti starfsmaður hlutafélagsins (stjórnarmenn teljast ekki til starfsmanna), hann er valinn af stjórninni og stýrir daglegum rekstri félagsins.

## Sjá einnig
* Byggðasamlag (bs.)
* Einkahlutafélag (ehf.)
* Opinbert hlutafélag (ohf.)
* Sameignarfélag (sf.)

## Tenglar
*Lög um hlutafélög nr. 2/1995
Eratosþenes

:*Þessi grein fjallar um vísindamanninn Eratosþenes. Um stjórnmálamanninn sjá [[Eratosþenes frá Aþenu]]*.
**Eratosþenes** (fæddur 276 f.Kr. í núverandi Lýbíu, dáinn 194 f.Kr. í Alexandríu) var grískur stjörnufræðingur og stærðfræðingur, sem reiknaði ummál jarðar og fjarlægð jarðar til sólar. Hann uppgötvaði að nota mætti hlaupár til að jafna tímatal og var fyrstur manna til að nota hugtakið *[[landfræði]]* (*„geografi“*). 

Eratosþenes lærði í ýmsum háskólum fyrir botni Miðjarðarhafs, meðal annars í Alexandríu og Aþenu. Hann starfaði í háskólabókasafni í Alexandríu sem bókavörður. Sáldur Eratosþenesar (eða *Sigti Eratosþenesar*) er enn talið gagnlegt í talnafræði við að finna prímtölur. Í riti Níkomedesar (f. um 280 f.Kr.) hefur sáldur Eratosþenesar varðveist allan þennan tíma, en ritið heitir: *Inngangur að reikningslist*. 

## Tenglar
* 
* 
* Sáldur Eratosþenesar
Opinbert hlutafélag

**Opinbert hlutafélag**  er afbrigði af hlutafélagi sem innleitt var í íslensk lög 2006. Opinber hlutafélög eru að öllu leyti í eigu hins opinbera, annaðhvort ríkis eða sveitarfélaga eða bæði. Opinber hlutafélög eru frábrugðin venjulegum hlutafélögum í eftirfarandi atriðum:
* Nóg að það sé einn hluthafi en þurfa að vera minnst tveir í hf.
* Skylda er að hafa sem jöfnust kynjahlutföll í stjórnum.
* Stjórnarmönnum og framkvæmdastjórum ber skylda til að gefa stjórninni skýrslu um eign sína í félögum ef það skiptir máli varðandi starf þeirra.
* Fjölmiðlamenn mega vera viðstaddir aðalfundi.
* Kjörnir fulltrúar eigenda mega mæta á aðalfundi og bera fram skriflegar tillögur. Þetta á við alþingismenn ef ríkið er hluthafi og sveitarstjórnarmenn ef sveitarfélög eru hluthafar.
* Skylda er lögð á opinber hlutafélög að birta samþykktir sínar, reikninga og starfsreglur stjórnar á netinu.

Tilgangurinn með innleiðingu opinberra hlutafélaga í lög var samkvæmt frumvarpi sá að bæta aðgengi almennings og annarra að upplýsingum um hlutafélög sem hið opinbera á að öllu leyti. Reyndin hefur þó verið sú eftir innleiðingu félagaformsins að það hefur mest verið notað þegar ríkisstofnunum hefur verið breytt í opinber hlutfélög. Þeirri breytingu fylgir m.a. að stjórnsýslulög, lög um upplýsingaskyldu og lög um réttindi opinbera starfsmanna hætta að gilda um viðkomandi stofnun. Þetta hefur skapað nokkrar deilur, t.d. þegar Ríkisútvarpið var gert að opinberu hlutafélagi. Fylgismenn þessara umbreytinga segja þær auka sveigjanleika í rekstri viðkomandi stofnanna en andstæðingar segja að þær geti bitnað á réttindum starfsmanna og minnkað gegnsæi í rekstrinum.

Jöfn kynjahlutföll í opinberum hlutafélögum eru skyldug samkvæmt lögum (Lög um hlutafélög nr. 2, 1995). Kafli IX, grein 63 lýsir skyldum opinberra hlutafélaga að jöfnum kynjahlutföllum sem svona:

# Ef 3 fulltrúar eru í stjórn skal hvort kyn hafa minnst 1 fulltrúa. 
# Ef fulltrúar eru fleiri en 3 í stjórn skal hvort kyn hafa minnst 40% hlutfall. 
#* Sama gildir um varamenn fulltrúa
#* Fulltrúar og varamenn í heild sinni skulu vera sem jöfnust í kynjahlutfalli (Ekkert nákvæmt hlutfall um heild)
# Hlutfall kynja í stjórn skal birtast í ársreikningi. 

## Opinber hlutafélög

## Tenglar
* Frumvarp til breytinga á hlutafélagalögum til innleiðingar opinberra hlutafélaga.

## Heimildir
Bakkynjurnar

***Bakkynjurnar*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Hann var fyrst settur á svið að Evripídesi látnum á Dýonýsosarhátíðinni árið 405 f.Kr. og vann fyrstu verðlaun.

## Tenglar
Órestes (Evripídes)

***Órestes*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Hann var fyrst settur á svið árið 408 f.Kr. Harmleikurinn segir frá Órestesi eftir að hann hafði myrt móður sína Klýtæmnestru til að hefna föður síns Agamemnons.

## Tenglar
Fönikíukonur

***Fönikíukonur*** eða ***Fönikíumeyjar*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Leikritið segir frá borgarastríðinu í Þebu en dregur nafn sitt af kórnum, sem er hópur fönikískra kvenna á leið sinni til Delfí. 

## Tenglar
Meyjar í nauðum (Evripídes)

***Meyjar í nauðum*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Hann var fyrst settur á svið árið 423 f.Kr.

## Tenglar
Herakles (Evripídes)

***Herakles*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Leikritið segir frá Heraklesi sem í bræði sinni drepur bæði konu sína og börn.

## Tenglar
Börn Heraklesar (Evripídes)

***Börn Heraklesar*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Leikritið segir frá börnum Heraklesar er þau leita verndar frá Evrýsþeifi. Leikritið var samið um 430 f.Kr.

## Tenglar
Kýklópurinn (Evripídes)

***Kýklópurinn*** er bukkaleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Leikritið er eini varðveitti bukkaleikurinn (satýrleikurinn) frá fornöld.

## Tenglar
Rhesos (Evripídes)

***Rhesos*** er harmleikur sem er eignaður forngríska skáldinu Evripídesi. Fræðimenn eru ekki á einu máli um hvort verkið er réttilega eignað Evripídesi.

## Tenglar
Listi yfir kartöfluyrki

Þetta er **listi yfir [[kartafla|kartöfluyrki]]** sem eru algeng í ræktun á Íslandi eða um allan heim:

## Tilvísanir
Beretta 92

**Beretta 92** er ítölsk hálfsjálfvirk skammbyssa, framleidd af skotvopnafyrirtækinu Beretta á áttunda áratugnum. Skammbyssan var hönnuð árið 1972, en var fyrst framleidd árið 1975 – 1976 í 5000 eintökum. Lengd byssunar er 217 mm og þyngdin er 950 g. 

Til eru nokkrar gerðir af Beretta 92, t.d. Beretta 96, Beretta M9, Beretta 98 og Beretta 92G (PAMAS-G1), sem er frönsk gerð af Beretta 92, og er hliðarvopn franska hersins. Beretta M9 varð hliðarvopn bandaríska hersins árið 1985.
Gerð 92 og M9 notar 9 x 19 mm skot, og komast yfirleitt kringum 15 þannig skot í magasín byssunar. Gerð 96 notar .40 S&W skot, og gerð 98 notar 9x21mm IMI skot. 

Beretta skammbyssur eru notaðar af 13 löndum.
*  – Alsír
*  – Frakkland
*  – Hong Kong
*  – Indónesía
*  – Ítalía
*  – Malasía
*  – Mexíkó
*  – Perú
*  – Filippseyjar
*  – Suður Afríka
*  – Spánn
*  – Slóvenía
*  – Bandaríkin

## Tenglar
Myndband af manni að skjóta úr Beretta 92
Barnadauði

**Barnadauði** er vísitala, sem metur meðalfjölda þeirra barna í tilteknu ríki, sem deyja áður en þau ná fimm ára aldri. Hinu langþráða takmarki að fá barnadauða undir 10 milljónir á ári hefur verið náð. Er þetta í fyrsta skipti sem barnadauði hefur mælst undir einni milljón frá því að byrjað var að halda utan um tölfræðina.

15 af þeim 20 ríkjum heims þar sem barnadauði er mestur á fyrstu 28 dögum eftir fæðingu eru að finna í Afríku.  Helstu orsakirnar eru taldar sýkingar, fyrirburður og köfnun. Þá eru HIV-veiran og niðurgangssýki orsakavaldar í þessu samhengi.

Barnadauði er mestur í Líberíu þar sem hann er um 66 dauðsföll á hver þúsund börn. Koma Fílabeinsströndin og Síerra Leóne næst.

## Tengt efni
* Burðarmálsdauði
* Þúsaldarmarkmið Sameinuðu þjóðanna
* Ungbarnadauði
* Vöggudauði

## Heimildir


## Tenglar
* UNICEF
Menningar- og friðarsamtök íslenskra kvenna

**Menningar- og friðarsamtök íslenskra kvenna** (eða **MFÍK**) eru íslensk grasrótarsamtök sem samanstanda að mestu leyti af konum, eins og nafnið bendir til. Samtökin voru stofnuð árið 1951 og meðal helstu baráttumála eru alheimsfriður og afvopnun, frelsi smáríkja gegn allri ágengni stórvelda, hlutleysi Íslands í hernaðarátökum, herlaust Ísland, almenn mannréttindi, jafnrétti, vinátta og samvinna kvenna í öllum löndum heims, réttindi og vernd bara og ýmisleg menningarmál. Formaður félagsins er Lea María Lemarquis. Samtökin eru deild í Alþjóðasambandi lýðræðissinnaðra kvenna og eru óháð öllum stjórnmálaflokkum og hlutlaus um trúmál. Þau hafa aðsetur í Reykjavík.

## Tenglar
Heimasíða MFÍK 

Facebook-síða MFÍK

## Heimildir
Orðabók

**Orðabók** er bók sem inniheldur lista yfir orð ákveðins tungumáls (lang oftast í stafrófsröð) og gefur upplýsingar um merkingu, framburð, orðsifjafræði (sjá orðsifjabækur), beygðar myndir o.s.fv. 

Nafnorð eru oftast gefin upp með kenniföllum, og sagnorð oft gefin upp með kennimyndum þeirra. 

## Tengt efni
* Lexicon poeticum antiquæ linguæ septentrionalis tvítyngd (íslensk-latnesk)
* Lexicon Islandico-Latino-Danicum - fjöltyngd orðabók (íslensk, latnesk dönsk orðabók) 

## Tenglar
* Listi yfir netorðabækur á Norðurlandamálunum á Norden.org
* ''Jón Ólafsson: Orðabók Íslenzkrar tungu að fornu og nýju''; grein í Skírni 1913
* ''65. þúsund uppsláttarorð í nýju orðabókinni''; grein í Alþýðublaðinu 1963
* ''Enginn lifir orðalaust - úr sögu orðabóka''; grein í Bóksafninu 2003
;Dæmi um orðabækur
* Orðasafn Íslenska Stærðfræðafélagsins  íðorðabók
Ifigeneia í Táris

***Ifigeneia í Táris*** (á forngrísku: ) er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Leikritið segir frá Órestesi, sem er á flótta undan refsinornunum fyrir að hafa myrt móður sína til að hefna föður síns, og komu hans til T&#225;ris þar sem hann hittir fyrir Ifigeneiu systur sína sem hann hélt að væri látin. 

## Tenglar
Jón (Evripídes)

***Jón*** er harmleikur eftir forngríska skáldið Evripídes. Leikritið segir frá Jóni í leit sinni að uppruna sínum. Leikritið var samið á árunum 414 – 412 f.Kr.

## Tenglar
Stofn (málfræði)

:*Fyrir aðrar merkingar orðsins má sjá [[Stofn|aðgreiningarsíðuna]].

*'Stofn** kallast sá hluti [[orð]]s sem ekki breytist í [[fallbeyging|beygingu]].

== Stofn nafnorða ==
**Stofn nafnorða** má finna með því að sjá hvaða hluti orðsins er eins í öllum föllum. (Stofn sterka nafnorða finnst í þolfalli eintölu)
Stofn veikra nafnorða finnst með því að taka sérhljóðann frá nf et
* stofn orðsins ‚**hest**ur‘ er ‚**hest**‘
* stofn orðsins ‚**kon**a‘ er ‚**kon**‘
* stofn orðsins ‚**tunn**a er ,**tunn**‘

Hjá sumum nafnorðum er ''-r''  í endingu orðs (t.d. veð**ur** > veð**r**i).

== Stofn lýsingarorða ==
**Stofn lýsingarorða** má finna með því að setja orðið í [[kvenkyn (málfræði)|kvenkyn]] [[nefnifall]] [[eintala|eintölu]].
* (hann er) ''stór'' → (hún er) **stór**
* (hann er) ''dapur'' → (hún er) **döpur**
* (hann er) ''ungur'' → (hún er) ** ung **

== Stofn sagnorða ==
Algengast er að **stofn sagnorða** sé fundinn með að fjarlægja -a eða -ja af [[Nafnháttur|nafnhættinum]], og er það sú aðferð sem kennd er í grunnskólum.

Sumir líta hinsvegar á að veikar sagnir sem beygjast eftir fjórða flokki haldi ''a''-inu þar sem það helst að mestu við beygingu, og stofn orðins ''að baka'' sé þar með ''baka''.

=== Dæmi ===
* Stofn sagnorðsins „kaupa“ er **kaup**
* Stofn sagnorðsins „fara“ er **far**
* Stofn sagnorðsins „taka“ er **tak**
* Stofn sagnorðsins „vera“ er **ver**
* Stofn sagnorðsins „velja“ er **vel**
* Stofn sagnorðsins „elska“ er **elsk** (eða **elska**)
* Stofn sagnorðsins „baka“ er **bak** (eða **baka**)
* Stofn sagnorðsins „kalla“ er **kall** (eða **kalla**)
* Stofn sagnorðsins „skrifa“ er **skrif** (eða **skrifa**)
* Stofn sagnorðsins „hrópa“ er **hróp** (eða **hrópa''')

## Heimildir


## Tengt efni
* Myndan
* Orð
* Rót

## Tenglar
* 
* 
* Stofn-R á síðunni BRAGI
Sjálfstæðar og ósjálfstæðar sagnir

**Sjálfstæðar sagnir** eru sagnir sem segja einar og sér það sem segja þarf. Ef sagnir þurfa hinsvegar önnur orð með sér til þess að öðlast sjálfstæða merkingu þá eru þær **[[ósjálfstæðar sagnir|ósjálfstæðar]]**.

**Ósjálfstæðar** og áhrifslausar sagnir eru svo veikar og merkingarlausar að þær verða að taka með sér einhver orð til að gefa þeim merkingu. Orðin sem þær taka með sér eru oftast fallorð (og þau eru kölluð sagnfyllingar af því að þau fylla merkingu sagnanna). Þetta eru sagnir eins og *vera*, *verða*, *heita*, *þykja*, *teljast*, *nefnast*, *kallast* og svo framvegis. 

## Dæmi
* Við **þvældumst** (sjálfstæð) **um Reykjavík og'' **sungum** (sjálfstæð'') og **dönsuðum** (sjálfstæð).*** Við **drukkum** (sjálfstæð) mjög mikið.
* Við **drukkum** (ósjálfstæð) mjólk.
* Hún **yrkir** (ósjálfstæð) ljóð og **skrifar** (ósjálfstæð) sögur.

## Sjá einnig
*Áhrifslausar sagnir
*Áhrifssagnir
Áhrifssögn

**Áhrifssagnir**  eru sagnorð sem taka með sér andlag (þ.e.a.s. þolanda). Áhrifssagnir stýra falli og er andlagið þess vegna alltaf í aukafalli (þ.e. þolfalli, þágufalli eða eignarfalli). Í málfræði margra tungumála er sögn talin áhrifssögn ef hún stýrir beinu andlagi í þolfalli en ekki ef hún stýrir einungis óbeinu andlagi í öðrum aukaföllum. Margar sagnir geta verið ýmist áhrifssagnir eða áhrifslausar.

Sögn sem ekki stýrir falli er áhrifslaus .

## Dæmi
* Stelpan **skrifaði** sögu. (áhrs.)
* Drengurinn **saknar** stúlkunnar. (áhrs.)
* Þú **elskar** mig. (áhrs.) 
* Ég **er** maður. (áhrifslaus)
* Við **syngjum**. (áhrifslaus)
* Við **syngjum** viðlagið (áhrs.). 

## Tengt efni
* Tvígild áhrifssögn
Beyging

**Beyging** getur átt við: 

* fallbeygingu - beyging fallorða eftir falli
* sagnbeygingu - beyging sagnorða

## Tengt efni
*Beygingarlýsing íslensks nútímamáls