open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1851

Árið **1851** (**MDCCCLI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Baula í Borgarfirði klifin í fyrsta sinn svo vitað sé.
* 28. júlí  - Alger sólmyrkvi varð.
* 9. ágúst - Þjóðfundurinn: „Vér mótmælum allir!“
* Jón Pétursson varð landfógeti.
### Fædd

### Dáin
* 18. október - Brynjólfur Pétursson, lögfræðingur og einn Fjölnismanna (f. 1810).

## Erlendis
* 15. maí - Gullæði hófst í Ástralíu.
* 28. júlí  - Sólmyrkvi var sjáanlegur í Kanada, Grænlandi og Norður-Evrópu.
* 18. september - Dagblaðið The New York Times var stofnað.
* 1. nóvember - Lestarsamgöngur komust á milli Moskvu og Sankti Pétursborgar.
* 14. nóvember - Herman Melville gaf út skáldsöguna Moby Dick.
* 2. desember - Napóleon 3. framdi valdarán í Frakklandi og leysti upp þjóðþingið.
* Minnesota-háskóli og Northwestern-háskóli í Bandaríkjunum voru stofnaðir.

### Fædd

### Dáin
* 1. febrúar - Mary Shelley, enskur rithöfundur (f. 1797).
* 19. desember - William Turner, breskur listmálari (f. 1775).
1871

Árið **1871** (**MDCCCLXXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Stöðulögin voru sett, sem kváðu á um samband Íslands og Danmerkur. Einveldistímabilið á Íslandi hafði runnið sitt skeið.
* Skotfélag Hafnarfjarðar var stofnað.

### Fædd
*24. febrúar - Sigríður Tómasdóttir,  barðist gegn virkjun Gullfoss. 
* 10. október - Elínborg Jacobsen, fyrst kvenna til að ljúka stúdentsprófi á Íslandi.
* 4. nóvember - Ottó N. Þorláksson, skipstjóri og fyrsti forseti Alþýðusambands Íslands (ASÍ).
* 7. desember - Þórður Tómasson, íslenskur prestur í Danmörku.
### Dáin

## Erlendis
* 18. janúar - Stofnun Þýskalands: Sameining nokkurra þýskumælandi ríkja í eitt ríki. Þýska keisaradæmið varð til og Norður-þýska ríkjasambandið heyrði sögunni til. Otto von Bismarck varð kanslari í mars.
* 18. mars - Parísarkommúnan: Vinstrisinnuð stjórn sem ríkti í París í nokkrar vikur.
* 29. mars - Royal Albert Hall opnaði í London.
* 29. júní - Verkalýðsfélög urðu lögleg í Bretlandi.
* 20. júlí - Breska Kólumbía gekk í ríkjasamband Kanada.
* 8. október - Miklir eldar urðu í Michigan sem gerðu 100.000 heimilislaus.
* 10. nóvember - Henry Morton Stanley, velskur blaðamaður og skoski landkönnuðurinn David Livingstone hittust í bænum Ujiji á bökkum Tanganjikavatns og verður Stanley að orði: „*Dr. Livingstone, hygg ég?*“.
* 17. nóvember - Landssamband byssueigenda í Bandaríkjunum var stofnað.
* Jafnaðarmannaflokkurinn í Danmörku var stofnaður.
* Enski bikarinn og knattspyrnuliðið Reading F.C. var stofnað.

### Fædd
* 4. febrúar - Friedrich Ebert, fyrsti forseti Þýskalands.
* 18. febrúar - Harry Brearley, breskur tæknilegur málmsmiður sem uppgötvaði ryðfrítt stál.
* 25. febrúar - Lesja Úkrajínka,  úkraínskur rithöfundur.
* 5. mars - Rosa Luxemburg, pólskur byltingarsinni og hagfræðingur.
* 10. júlí - Marcel Proust, franskur rithöfundur. 
* 19. ágúst - Orville Wright, bandarískur flugfrömuður.
* 25. ágúst - Nils Edén, forsætisráðherra Svíþjóðar.
* 29. ágúst - Albert Lebrun, forseti Frakklands.
* 30. ágúst  - Ernest Rutherford, nýsjálenskurr kjarneðlisfræðingur.
* 28. september - Grazia Deledda, ítalskur rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1926.
* 28. september - Pietro Badoglio, ítalskur hershöfðingi. 
* 2. október - Cordell Hull, utanríkisráðherra Bandaríkjanna.

### Dáin
* 7. júní - Torkil Abraham Hoppe, danskur embættismaður sem var stiftamtmaður á Íslandi 1841-1847.
* 7. júní - August Immanuel Bekker, þýskur textafræðingur og fornfræðingur.
* 18. mars - Augustus De Morgan  var breskur stærðfræðingur og rökfræðingur.
* 18. október - Charles Babbage, enskur stærðfræðingur (f. 1791).
1874

Árið **1874** (**MDCCCLXXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 5. janúar - Kristján IX. færði Íslendingum sína fyrstu stjórnarskrá.
* 7. júlí - Húsið Gudmannsminde á Akureyri var vígt sem spítali.
* 2. ágúst - Þjóðhátíð haldin um land allt vegna 1000 ára afmælis Íslandsbyggðar.  Þjóðhátíð í Vestmannaeyjum þar á meðal. Lofsöngur var frumfluttur í Dómkirkjunni.
* Tímaritin Andvari og Ísafold  komu fyrst út.
* Alþýðubókin, lesbók handa alþýðu, kom út.
* Kvennaskólinn í Reykjavík var stofnaður.
* Alþingiskosningar voru haldnar.
* Kvöldfélagið, félag menntamanna, var lagt niður.

### Fædd
* 30. janúar - Björg Caritas Þorláksson, doktor í sálfræði (d. 1934)
* 11. maí - Einar Jónsson, myndhöggvari.
* 4. júlí - Jónmundur Halldórsson, prestur.
* 14. ágúst - Ágúst Jósefsson, íslenskur verkalýðsleiðtogi (d. 1968)
* 30. ágúst - Jón S. Bergmann, skáld. 
* 2. nóvember - Sigfús Blöndal, bókavörður við Konunglega bókasafnið í Kaupmannahöfn, þekktastur fyrir íslensk-danska orðabók.
* 5. desember - Rögnvaldur Ólafsson, húsameistari. Fyrsti Íslendingurinn sem nam byggingarlist.

### Dáin
* 7. september - Sigurður Guðmundsson málari (f. 1833)

## Erlendis
* 1. janúar - New York sameinaðist The Bronx.
* 18. mars - Havaí gerði verslunarsamning við Bandaríkin.
* 1. júlí - Fyrsti dýragarðurinn opnaði í Bandaríkjunum í Fíladelfíu.
* 14. júlí - Eldsvoði í Chicago eyðilagði yfir 800 byggingar og létust 20.
* 9. október - Alþjóðapóstsambandið var stofnað.
* Breska Austur-Indíafélagið hætti starfsemi.
* Knattspyrnuliðin Aston Villa og Bolton Wanderers voru stofnuð á Englandi og Greenock Morton F.C. og Heart of Midlothian F.C. í Skotlandi.
* Fíkniefnið heróín og skordýraeitrið DDT voru búin til.

### Fædd
* 3. febrúar - Gertrude Stein, bandarískur rithöfundur.
* 27. febrúar - Francis Macdonald Cornford, enskur fornfræðingur og skáld.
* 24. mars - 
** Luigi Einaudi, ítalskur hagfræðingur (d. 1961)
** Harry Houdini, ungversk-bandarískur töframaður.
* 25. apríl - Guglielmo Marconi, ítalskur eðlisfræðingur
* 9. maí - Howard Carter, enskur fornleifafræðingur.
* 12. maí - Clemens von Pirquet, austurrískur vísindamaður og barnalæknir
* 29. maí - G. K. Chesterton, enskur rithöfundur.
* 10. ágúst - Herbert Hoover,  31. forseti Bandaríkjanna.
* 21. september - Gustav Holst, breskt tónskáld.
* 30. nóvember - Winston Churchill, forsætisráðherra Bretlands.
* 17. desember - William Lyon Mackenzie King, forsætisráðherra Kanada.

### Dáin
* 8. mars - Millard Fillmore, 13. forseti Bandaríkjanna.
* 12. september - François Guizot, franskur sagnfræðingur og stjórnmálamaður.

## Tilvísanir
Kristján 9.

**Kristján 9.** var konungur Danmerkur 1863 – 1906. Hann fæddist 8. apríl 1818 í Gottorpshöll (Gottorp Slot) og dó 29. janúar 1906 í Amalienborgarhöll.

Friðrik 7. konungur af Aldinborgarætt var barnlaus, en hann útnefndi þennan fjarskylda frænda sinn af Lukkuborgarætt til þess að taka við krúnunni eftir sinn dag. Kona Kristjáns (og síðar drottning Danmerkur) var Louise af Hessen-Kassel, en hún var náskyld Friðriki konungi og hafði erfðarétt og er talið að það hafi verið helsta orsök þessarar tilnefningar.

Þessi konungshjón, Kristján 9. og Louise af Hessen-Kassel urðu þekkt sem „*tengdaforeldrar Evrópu*“. Fjögur barna þeirra urðu þjóðhöfðingjar eða makar þjóðhöfðingja. Þau voru: Friðrik, konungur Danmerkur, Alexandra drottning í Englandi, gift Albert Edward prins af Wales, sem síðar varð konungur Englands undir nafninu Játvarður 7., Dagmar keisaraynja Rússlands gift Alexander 3. sem tók sér nafnið Maria Feodorovna og Vilhelm, sem varð Georg 1. konungur Grikklands.

Meðal núlifandi (2021) afkomenda Kristjáns og Louise af Lukkuborgarætt má nefna Margréti 2. Þórhildi Danadrottningu, Elísabetu 2. Bretadrotningu, Harald 5. Noregskonung, Konstantín 2. fyrrum Grikkjakonung og Önnu-Maríu drottningu hans, systur Konstantíns Soffíu, fyrrum Spánardrottningu, son hennar Filippus 6. Spánarkonung, Filippus prins og hertoga af Edinborg (sem fæddist prins af Grikklandi og Danmörku, en afsalaði sér þeim titlum 1947 við brúðkaup sitt og Elísabetar og fékk í staðinn breska aðalstitla ) og son hans Karl 3. Bretakonung. Breska grein ættarinnar kallar sig Windsor-ætt og hin spænska Borbón-Anjou.

## Tengill
* ''Freigátan Jylland'', grein eftir Leif Sveinsson. Lesbók Morgunblaðsins, 25. tölublað (06.07.1985), Blaðsíða 8.
Bráðabirgðalög

**Bráðabirgðalög** eru lög sem sett eru af stjórnvöldum án þess að hefðbundinn handhafi löggjafarvalds komi nálægt því. Þetta er gert ef brýnt er að setja lög mjög hratt útaf aðkallandi aðstæðum t.d. neyðarástandi og ekki er unnt að kalla til þing til þess.

## Ísland
Á Íslandi setur forseti bráðabirgðalög fyrir atbeina ráðherra þegar þing situr ekki. Nauðsynlegt er að bera bráðabirgðalög undir þingið strax og það kemur saman, til samþykktar eða synjunar. Ef þau eru ekki samþykkt innan sex vikna eftir að Alþingi hefur komið saman (þrátt fyrir að lögin séu í afgreiðslu þingsins), þá falla þau sjálfkrafa úr gildi.  Almennt fá engin lög gildi til frambúðar nema hafa samþykki beggja handhafa löggjafarvaldsins, Alþingis og forseta. Undantekning frá þessu er ef forseti synjar undirritun laga og þau verða staðfest í þjóðaratkvæði, þá er ekki gert ráð fyrir því að forseti undirriti lögin. Ekki er hægt að setja bráðabirgðalög á meðan Alþingi er að störfum eða ef þau ríða í bág við stjórnarskránna. Óæskilegt þykir að setja bráðabirgðalög og er slíkt ekki gert, nema að rík ástæða sé til að mati ráðherra. Mjög hefur dregið úr því á síðari árum að bráðabirgðalög séu sett á Íslandi enda hafa þær aðstæður ekki komið oft upp.
Jean Baptiste Joseph Fourier

**(Jean Baptiste) Joseph Fourier** (21. mars 1768 – 16. maí 1830) var franskur barón, verkfræðingur og stærðfræðingur. Hann er þekktastur fyrir rannsóknir sínar á varmaleiðni og á hornafallaröðum. Þessar raðir eru við hann kenndar og kallast Fourier-raðir og hafa gífurlega þýðingu í eðlisfræði, verkfræði og á fleiri sviðum, auk þess að vera stærðfræðilega áhugaverðar.
Johannes Kepler

**Johannes Kepler** (27. desember 1571 – 15. nóvember 1630) var þýskur stjarnfræðingur og stærðfræðingur. Hann er þekktastur fyrir þrjú lögmál sem við hann eru kennd, eitt þeirra segir að reikistjörnurnar ferðist á sporbaugslaga brautum umhverfis sól sína, með sólina í öðrum brennipunkti sporbaugsins. Fyrstu tvö lögmálin setti hann fram 1609 og það þriðja 10 árum síðar. Lögmálin voru reynslulögmál, sem þýðir það að þau voru byggð á athugunum og mælingum, en ekki útleidd stærðfræðilega. Niðurstöður sínar byggði hann á athugunum Tycho Brahe. Það beið þar til Isaac Newton kom fram með þyngdaraflslögmál sitt, sem segir að tveir hlutir dragist hvor að öðrum í réttu hlutfalli við massa þeirra og í öfugu hlutfalli við fjarlægðina á milli þeirra í öðru veldi. Út frá þessu lögmáli Newtons má síðan leiða lögmál Keplers stærðfræðilega.

## Tengill
* Stjörnufræðivefurinn: Keplerssjónaukinn
Varmafræði

**Varmafræði** er sú grein eðlisfræðinnar sem fjallar um flutning á orku á milli kerfa. Hiti er grundvallarstærð í varmafræði, en einnig er fengist við hugtök eins og orku, vermi, óreiðu, varma og vinnu til að lýsa kerfum og hvernig þau víxlverka. Varmafræði er nátengd safneðlisfræði, sem er oft notuð til að leiða út varmafræðileg sambönd. Lögmál varmafræðinnar eru grundvallarlögmál í eðlisfræði og eru fjögur talsins.

Varmafræði fjallar einungis um hvort hlutir séu komnir í varmafræðilegt jafnvægi eða ekki, en ekki *hvernig* orka færist á milli hluta. Tveir hlutir sem eru að flytja varma á milli sín eru ekki í varmafræðilegu jafnvægi. Því er sagt að varmafræði sé tímáóháð.

## Lögmál varmafræðinnar

Varmafræðin hefur tvö grundvallarlögmál, það 1. og 2., en síðar var bætt við s.k. 0. og 3. lögmáli. 

*Núllta lögmálið* fjallar um varmafræðilegt jafnvægi en tvö kerfi eru sögð í jafnvægi ef enginn heildarflutningur á varma er á milli þeirra. Lögmálið segir að ef kerfi A er í jafnvægi við kerfi B og kerfi B í jafnvægi við kerfi C þá er kerfi A í jafnvægi við kerfi C.

*Fyrsta lögmálið* er leitt af varðveislu orkunnar. Hvert kerfi inniheldur innri orku (*U*) sem tengist hreyfi- og stöðuorku sameindanna sem mynda kerfið. Innri orkan getur aðeins breyst með flutningi varma (*Q*) inn og út úr kerfinu og með vinnu (*W*) sem kerfið beitir á umhverfið eða öfugt. Í stærðfræðilegum búningi er fyrsta lögmálið því: 
: \qquad \mathrm{d}U = \mathrm{d}Q - \mathrm{d}W
(Í jöfnunni er Q skilgreint sem jákvætt ef varminn berst inn í kerfið og W jákvætt ef kerfið beitir vinnu.)

*Annað lögmál varmafræðinnar* setur skorður á það hvernig orka getur breytt um form. Það er til í mörgum útgáfum sem allar eru jafngildar. Sem dæmi má nefna útgáfu Clausiusar sem segir að varmi geti ekki borist af sjálfu sér frá kaldari hlut til heitari hlutar og útgáfu Kelvins og Plancks sem segir að ómögulegt sé að breyta varma að öllu leyti í vinnu. Almennasta orðalag annars lögmáls er að óreiða geti aldrei minnkað í lokuðu kerfi, sem ekki skiptir á varma við umhverfi sitt, eða stærðfræðilega
: *d* S ≥ 0,
þar sem S táknar óreiðu í lokuðu kerfi.

*Þriðja lögmálið* segir að ómögulegt sé að kæla kerfi niður í alkul, eða
: T ≠ 0,
þar sem T táknar hita kerfis í kelvín, en útilokar ekki neikvæðan hita.
Fjölskylda

**Fjölskylda** er hugtak sem notað er um nánustu ættingja einhvers. Á milli menningarheima er þetta hugtak nokkuð mismunandi, en venjulega er talað um þá ættingja sem búa á sama heimili og/eða eru tengdir nánum fjölskylduböndum, meðal annars í gegnum mægðir (hjónaband eða sambúð) eða fóstur. Í þessum skilningi nær fjölskylduhugtakið ekki yfir óskylda og ótengda einstaklinga sem kunna að búa á sama heimili. Samkvæmt algengum hugmyndum um fjölskyldur mynda þær öruggt umhverfi fyrir náin tengsl, umhyggju, félagsþroska og uppeldi barna. Fjölskyldur eru oft álitnar fyrsta samhengið fyrir tengslamyndun og félagsmótun.

Fjölskyldur eru stundum sagðar vera „móðurmiðaðar“ (móðir og börn hennar), „föðurmiðaðar“ (faðir og börn hans), byggðar á hjúskap (kjarnafjölskylda), frændsemi (til dæmis systkini með börnum annars eða beggja) eða stórfjölskylda (getur innihaldið auk foreldra, maka og afkvæma þeirra, afa, ömmur, frænda og frænkur, hálfsystkin, fósturbörn og svo framvegis). Ætt er enn stærri eining sem nær yfir alla afkomendur aldraðra eða látinna forfeðra. Ættartal er skrá yfir fjölskyldutengsl tiltekinnar ættar og getur verið mikilvægt tæki til að skera úr um erfðir.

Í mörgum samfélögum er litið á fjölskyldur sem grundvallareiningu fyrir hagfræðiútreikninga, félagsaðstoð og öldrunarþjónustu. Með borgaralegum lífsháttum í kapítalískum þjóðfélögum nútímans varð venjan að aðeins kjarnafjölskyldan (hjón og börn á þeirra framfæri) myndaði eitt heimili, en áður var víðast hvar algengt að óskylt fólk byggi saman.

## Tilvísanir
Barnaskóli Vestmannaeyja

**Barnaskóli Vestmannaeyja** er annar tveggja heildstæðra grunnskóla í Vestmannaeyjum, með u.þ.b. 450 nemendur á aldrinum 11-16 ára í 2 bekkjardeildum. Skólastjóri er Sigurlás Þorleifsson, en Ingibjörg Jónsdóttir er aðstoðarskólastjóri. Barnaskólinn hefur verið einsetinn frá og með haustinu 1995.

## Saga
Fyrsti barnaskóli Íslands var settur á stofn í Vestmannaeyjum árið 1745. Hann starfaði í u.þ.b. 10 ár, en þá voru ekki til peningar til frekari starfsrækslu hans. Árið 1880 var Barnaskóli Vestmannaeyja stofnaður, og hefur hann starfað samfleytt í Vestmannaeyjum frá 1880.

Skólinn stendur við Skólaveg og var elsti hluti byggingarinnar tekinn í notkun 1917. 

Byggt hefur verið við skólann fjórum sinnum; fyrst var íþróttasalur byggður árið 1929, en hann er nú notaður sem samkomusalur; svo var sá hluti byggingarinnar þar sem að anddyri, skólabókasafn og skólaskrifstofur eru nú byggður, svo sá hluti þar sem að miðdeild skólans er með aðstöðu, og loks sá hluti þar sem að unglingadeildin er til húsa. Í elsta hluta byggingarinnar - gamla skólanum - eru yngstu bekkir með aðstöðu, ásamt sérdeild. 

## Aðstaða og starfsumhverfi
Íþróttakennsla skólans fer fram í Íþróttamiðstöðinni við Brimhólabraut. Í skólanum er sérdeild fyrir fatlaða nemendur enn fremur hefur undanfarin ár verið starfrækt nýbúadeild í skólanum til stuðnings fyrir nemendur sem hafa flutt til Eyja erlendis frá.

Barnaskólinn leggur áherslu á að nemendur kynnist sérstöðu heimabyggðar sinnar eins og jarðfræði, dýralífi og sögu. Skólinn er virkur þátttakandi í erlendum samskiptum með nýjustu tækni má þar nefna Jason verkefnið, þátttaka í Comeniusarverkefni, GLOBE- umhverfisverkefnið sem nú stendur yfir og fleira. 

Þá eru óakedemísk starfsmarkmið skólans að efla samkennd, vináttu og sjálfsöryggi nemenda og er unnið að því m.a. með: samveru á sal, vinahópum, íþróttadegi, upplestrarkeppni, útivistardögum, árshátíð, tilbreytingadögum og ýmsu öðru.

## Tengt efni
* Listi yfir íslenska grunnskóla

## Ýtarefni
*Heimasíða Barnaskólans í Vestmannaeyjum 
*Táknmálsvefur sem rekinn er af Barnaskólanum 
*Barnaskólinn á ''Heimaslóð''
Frjáls hugbúnaður

**Frjáls hugbúnaður** er hugtak notað yfir hugbúnað sem handhafinn getur notað, afritað, kynnt sér, breytt og dreift með eða án breytinga að vild. Hugbúnaður sem flokkast undir þetta er meðal annars hugbúnaður sem ekki nýtur verndar laga um höfundarrétt eða hugbúnaður sem leyfi er gefið til að nota á þennan hátt.
Richard Stallman, ásamt því að stofna Frjálsu hugbúnaðarstofnunina fann upp og skilgreindi hugtakið um miðjan níunda áratug 20. aldar, í skilgreiningunni eru tekin fram fjögur „frelsi“ (hér „leyfi“) (talin frá 0) sem hugbúnaðurinn verður með höfundaréttarstöðu sinni að veita til að teljast undir hana:

:0. Leyfi til að keyra forritið í hvaða tilgangi sem er.
:1. Leyfi til að skoða hvernig forritið vinnur og breyta því eftir þörfum (aðgang að frumkóða forritsins þarf nær alltaf til þess)
:2. Leyfi til að dreifa afritum af forritinu.
:3. Leyfi til að breyta forritinu og bæta það, og dreifa útkomunni til annarra svo að samfélagið í heild hagnist af breytingunum (aðgang að grunnkóða forritsins þarf til þess).

## Tengt efni
* Frjálst efni
* Opinn hugbúnaður

## Tenglar
* Skilgreiningin á frjálsum hugbúnaði
* Listi yfir frjáls hugbúnaðarleyfi
Tími

**Tími** er hugtak um huglægu víddina (eða aðferðina) þar sem að breyting gerist. Tími hefur verið mældur í fleiri aldir en á misnákvæman hátt en mælingar eru byggðar á alþjóðlega einingakerfinu þar sem að grunneining tíma er sekúnda.

Til að mæla og ákvarða tíma eru venjulega notaðar tímaeiningar sem eru ekki hluti af SI kerfinu, þ.e. mínútur, klukkustundir, dagar o.s.frv. Þessar einingar eru þó venjulega notaðar í sambland við SI kerfið. Til hæginda notum við klukkur (og dagatöl) sem að segja okkur hvað tímanum líður og þar með getum við áætlað hversu langur tími er liðin frá því að eitthvað gerðist (einhver breyting varð) eða hversu langt það er í að eitthvað gerist (hversu langt er til jóla til að mynda). 

Við tölum um að klukkan sé t.d. 5:07:10 — sem er lesið sjö mínútur og 10 sekúndur yfir fimm — sem þýðir í raun að 18.430 sek. séu frá miðnætti (5,7 og 10 samanlagt í sextugakerfinu eru 5x60^2 + 7x60^1 + 10x60^0 = 18.430), við vitum þá einnig að 67.970 sekúndur eru til miðnættis (næsta dags), því að í einum degi eru 24 klukkustundir eða u.þ.b. 86.400 sek (sekúndu fjöldi daga er breytilegur skv. sumum tímakerfum, sjá GMT). Deginum er ýmist skipt upp í tvisvar sinnum 12 klukkustundir eða 24 klukkustundir (hertími). Þegar honum er skipt upp í 12 klukkustundir er talað um tíma liðin frá hádegi (eftir hádegi, skammstafað e.h.) og miðnætti (e.m. eða f.h., fyrir hádegi), en í 24-klukkustundakerfinu er alltaf talað um tíma frá miðnætti.

Fortíð og framtíð eru hugtök um það sem hefur þegar gerst og það sem á eftir að gerast en fortíðinni er ekki hægt að breyta því að hún er þegar búin að gerast. Framtíðin er hins vegar í stöðugri breytingu frá okkur séð en hún gæti einnig verið fyrirfram ákveðin, að hluta eða algjörlega, án þess að við höfum aðgang að því hvernig hún muni fara fram. Hún fer eftir orsökum og afleiðingum atburða sem eru að gerast og eiga eftir að gerast.

## Tímaeiningar
* Sekúnda
* Mínúta
* Klukkustund
* Dagur
* Vika
* Mánuður
* Ár
* Áratugur
* Öld (árhundruð)
* Árþúsund
* Ármilljón

## Tengt efni
* Tímabil
* Dagatal

## Tenglar
Löggjafarvald

**Löggjafarvald** er valdið til þess að setja lög, sem almenningur og ríkisvald eiga síðan að fylgja. Nafnið felur það í sér að lögin séu gefin (þjóðinni) og löggjafinn er sá sem gefur lögin. Á Íslandi er Alþingi löggjafinn og hjá því er löggjafarvaldið ásamt forseta Íslands samkvæmt Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands.

Íslandi var sett sérstök stjórnarskrá árið 1874 en með henni fékk Alþingi löggjafarvald í málefnum Íslands (konungur hélt að vísu neitunarvaldi)

## Tengt efni
* Þrískipting ríkisvaldsins
Jarðvísindi

**Jarðvísindi** (geoscience, earth science) er undirgrein náttúrufræðinnar og reikistjörnufræðinnar sem fæst við rannsóknir á jörðinni. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **jarðvísindamenn**.


## Undirgreinar

* Bergfræði
* Haffræði
* Jarðeðlisfræði
* Jarðfræði
* Jöklafræði
* Landafræði
* Landmótunarfræði
* Landmælingafræði 
* Reikistjörnufræði
* Setlagafræði
* Steindafræði
* Steingervingafræði 
* Umhverfisvísindi
* Vatnafræði
* Vatnajarðfræði
* Veðurfarsfræði
* Veðurfræði

## Tengt efni
* Jarðeðlisfræði
* Jarðefnafræði
Vistfræði

**Vistfræði** er vísindagrein sem snýst um rannsóknir á dreifingu og fjölda lífvera, atferli þeirra og samskipti við umhverfi sitt, jafnt hvað varðar ólífræna þætti á borð við veðurfar og jarðfræði, og lífræna þætti á borð við aðrar tegundir lífvera.

Mannavistfræði er skyld en sérstök grein vísindanna sem skoðar vistfræði manna, skipulögð verk mannkynsins, og umhverfi manna. Það tengist vistfræði, félagsfræði, mannfræði og öðrum vísindagreinum mjög náið.

Viðfangsefnum vistfræðanna er gjarnan skipt upp í vistkerfi, en gjarnan er talað um að Jörðin öll sé eitt vistkerfi, sem svo skiptist í önnur minni, t.d. lífríkið umhverfis Mývatn eða á Galápagoseyjum.

Vistfræði telst vera undirgrein af líffræði.

## Sjá einnig
* Líffræðileg fjölbreytni
Mars

**Mars** getur þýtt:

* Mannsnafnið Mars
* Mánuðurinn mars
* Reikistjarnan Mars
* Rómverski stríðsguðinn Mars
* Sælgætið Mars
Ágúst

**Ágúst** eða **ágústmánuður** er áttundi mánuður ársins í gregoríska tímatalinu með 31 dag og er nefndur eftir Ágústusi Caesar. Mánuðurinn hefur svo marga daga vegna þess að Ágústus vildi jafn marga daga og júlí sem er nefndur eftir Júlíusi Caesar. Mánuðurinn er þar sem hann er vegna þess að Kleópatra dó á þessum tíma.

Áður en Ágústus endurskýrði mánuðinn hét hann *[[Sextilis]]* á latínu því hann var sjötti mánuðurinn í rómsverska tímatalinu en það tímatal byrjaði í mars.

## Hátíðis- og tyllidagar
* Frídagur verslunarmanna (fyrsta mánudag í ágúst)
Songs: Ohia

**Songs: Ohia** er bandarísk eins manns hljómsveit, eini meðlimurinn Jason Molina spilar á gítar, syngur og spilar stundum á önnur hljóðfæri. Hann ræður svo oft aðra tónlistarmenn til að spila og syngja inn á plötur sínar.

## Tenglar
*Vefsíða Songs: Ohia (á ensku)
*Songs: Ohia á Epitonic.com (á ensku)
*Songs: Ohia á secretlycanadian.com (á ensku) 
*Viðtal við Jason Molina
Listi yfir útvarpsstöðvar á Íslandi

Eftirfarandi er **listi yfir útvarpstöðar á Íslandi**.

## Á landsvísu
Útvarpsstöðvar þessar nást svo til á öllu Íslandi eða nást í fleiri en einu aðskildu byggðarlagi:

## Staðbundnar útvarpsstöðvar

## Útvarpað í gegnum netstraum

## Stöðvar sem lagt hafa niður útsendingar

## Punktar
* Pyrit fjölmiðlun ehf breytti nafni sínu í *Íslenska útvarpsfélagið ehf* eftir að Ár og dagur, útgáfufélag Blaðsins sem er að 50% í eigu Árvakurs (Morgunblaðið) og Íslenska sjónvarpsfélagið (SkjárEinn) keyptu 97% hlutafjár í félaginu.
* Nýjustu opinberar upplýsingar um FM-tíðni á Íslandi virðist vera að finna hjá Póst- og fjárskiptastofnun 

## Heimildir

* 
* 
* 
* 
* 
*  
*   
* Um útvarp sögu af utvarpsaga.is
* Menntamálaráðuneytið. Greinargerð nefndar menntamálaráðherra um eignarhald á fjölmiðlum á Íslandi, Reykjavík, 2. apríl 2004 
* Whois lazytown.com
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Morgunblaðið, viðskiptafréttir, 20. maí 2005. Blaðið og Skjár 1 kaupa Kiss og X-FM
*
Flugstöð Leifs Eiríkssonar

**Flugstöð Leifs Eiríkssonar**, oftast kölluð **Leifsstöð**, er flugstöð Keflavíkurflugvallar sem er stærsti flugvöllur Íslands og sá sem mestallt millilandaflug fer um. Í flugstöðinni er meðal annars fríhöfn. Flugstöðin er rekin af sérstöku opinberu hlutafélagi, Isavia ohf.

## Öryggisgæsla
Við inngöngu í fríhöfnina fara farþegar í gegnum málmleitartæki auk þess sem farangur þeirra er gegnumlýstur. Starfsmenn fríhafnarinnar, flugvallarins og áhafnir fara hins vegar í gegnum öryggisgæslu annars staðar í byggingunni. Þeir farþegar sem ferðast innan Schengen þurfa undir venjulegum kringumstæðum ekki að fara í gegnum vegabréfaeftirlit við komu eða för til landsins. Fólk sem vinnur við innritun biður þó gjarnan um að sjá ferðaskilríki auk þess sem að farþegi þarf ávallt að hafa vegabréf meðferðist þegar ferðast er innan Schengen ríkja utan Norðurlanda.

Við komu í fríhöfnina er allur farangur annaðhvort gegnumlýstur eða leitað í honum, og stundum bæði.

## Fríhöfnin
Fríhafnarsvæðið er aðgengilegt bæði brottfarar- og komufarþegum sökum hönnunar stöðvarinnar, í fríhafnarsvæðinu er bar og ýmsar verslanir.

## Tengt efni
*Keflavíkurflugvöllur

## Ytri tenglar
*Vefsíða Leifsstöðvar 
*Leifsstöð á Upplýsingavef Reykjanesbæjar
*Vefsíða Flugmálastjórnar á Keflavíkurflugvelli
Stóra-Bretland

**Stóra-Bretland** er stærsta eyjan í eyjaklasa undan vesturströnd Evrópu sem nefnist Bretlandseyjar. Á eyjunni er að finna löndin England, Skotland og Wales. Hún er umflotin Norðursjó, Ermarsundi, Írlandshafi og Atlantshafi.

Eyjan er 229.850 ferkílómetrar að flatarmáli, stærsta eyja Evrópu og sú áttunda stærsta í heiminum. Með 60 milljón íbúa er Bretland jafnframt þriðja fjölmennasta eyja heims, á eftir Jövu og Honsú (Japan). Eyjan er láglend í suðri og austri en hæðir og fjöll einkenna norður- og vesturhluta hennar. Fyrir lok síðustu ísaldar var Stóra-Bretland skagi út frá meginlandi Evrópu en þegar yfirborð sjávar hækkaði myndaðist Ermarsund sem í dag skilur eyjuna frá meginlandinu. Golfstraumurinn streymir hjá eyjunni og gerir það að verkum að loftslag þar er mildara en víða annars staðar á svipaðri breiddargráðu í heiminum.

Nafngiftin Stóra-Bretland er tilkomin vegna þess að er til annað *Bretland*, Bretagne-hérað í Frakklandi sem er hinum megin við Ermarsund og sem hefur verið kallað *Litla-Bretland* eða *Brittany* á ensku þar sem *-ny* er smækkunarending.

## Tenglar
* 
*
Mohammed Saeed al-Sahaf

**Mohammed Saeed al-Sahaf** (f. 30. júlí 1940) var upplýsingamálaráðherra Íraks á meðan á innrásinni í Írak stóð árið 2003.

Al-Sahaf varð þekktur á Vesturlöndum vegna skrautlegra yfirlýsinga sinna í sjónvarpi á tíma innrásarinnar í Írak sem gjarnan voru í litlum tengslum við raunveruleikann. Meðal annars hélt hann því fram að engir bandarískir hermenn væru í Bagdad á sama tíma og Bandaríkjaher hafði tekið yfir miðborg borgarinnar í apríl 2003.

## Tenglar
* Myndband af bestu augnarblikum Mohammed Saeed al-Sahaf í Windows Media sniði á SkyNews 

## Tilvísanir
Dýrafjörður

**Dýrafjörður** er fjörður á Vestfjarðakjálkanum og er á milli Arnarfjarðar og Önundarfjarðar. Dýrafjörður er þrjátíu og tveggja kílómetra langur og um níu kílómetrar að breidd yst. Hann er nú hluti af sveitarfélaginu Ísafjarðarbæ.

Tvö fell, sitt hvoru megin fjarðarins, setja svip sinn á hann, Sandafell (362 m) að sunnan og Mýrafell (312 m) að norðan. Í sameiningu loka þau fyrir sýn inn fjörðinn svo að úr fjarðarmynninu sést ekki inn í botn en  þegar siglt er inn fjörðinn opnast dyr á milli þeirra. Þess hefur verið getið til að fjörðurinn hafi upphaflega dregið nafn af þessu og heitið *Dyrafjörður* en samkvæmt Landnámabók heitir hann eftir landnámsmanninum Dýra frá Sunnmæri.

Nokkurt undirlendi er við fjörðinn innanverðan og þar eru allnokkrir bæir, báðum megin fjarðar. Dálítill dalur er inn af fjarðarbotninum en þar er engin byggð lengur. Inn af dalbotninum er Gláma, víðáttumikið hálendissvæði þar sem áður var jökull. 

Á suðurströnd Dýrafjarðar, undir Sandafelli, er þorpið Þingeyri. Þar var þingstaður og verslunarstaður frá fornu fari og kauptún fór að myndast þar á 19. öld. Skammt fyrir utan Þingeyri er Haukadalur þar sem Gísli Súrsson bjó. Frá Þingeyri liggur vegur um Hrafnseyrarheiði yfir í Arnarfjörð en hann er jafnan lokaður nokkurn hluta vetrar. Rætt hefur verið um að gera jarðgöng milli Dýrafjarðar og Arnarfjarðar. Frá norðurströnd fjarðarins liggur svo góður vegur norður yfir Gemlufallsheiði til Önundarfjarðar.

Við norðanverðan Dýrafjörð, utan við Mýrafell, er Núpur, gamalt höfðingjasetur og kirkjustaður. Þar var stofnaður skóli árið 1907 og varð hann síðar héraðsskóli og var starfræktur til 1992. Þar er nú sumarhótel. Kirkjur eru einnig á Mýrum við norðanverðan fjörðinn og á Hrauni í Keldudal, yst í sunnnanverðum firðinum, en sú síðarnefnda er ekki lengur sóknarkirkja því dalurinn er í eyði. Áður var kirkja á Söndum en hún var síðar færð til Þingeyrar.

## Landnám
Fjórir landnámsmenn námu land í Dýrafirði, Dýri, sem áður er nefndur og sagður hafa búið á Hálsum, Eiríkur í Keldudal, Vésteinn Végeirsson í Haukadal og Þórður Víkingsson, sem nam fyrstur land í Alviðru í Dýrafirði. Þórður var kallaður son Haralds konungs hárfagra, „en það mun þó varla vera satt“, skrifar Guðbrandur Vigfússon.

## Gallerí

Dýrafjörður-23-08-2020.jpg
Dýrafjörður, Vestfirðir, Islandia, 2014-08-15, DD 003 PAN.jpg
Dýrafjörður, Vestfirðir, Islandia, 2014-08-15, DD 006.JPG
Dýrafjörður, Vestfirðir, Islandia, 2014-08-15, DD 008.JPG
Dýrafjörður, Vestfirðir, Islandia, 2014-08-15, DD 034.JPG
Dýrafjörður, Vestfirðir, Islandia, 2014-08-15, DD 044.JPG
No-nb bldsa 3d001.jpg|Sléttbakur, Fridtjof Nansen
Dýrafjörður. (4558918820).jpg|Um aldamót 1900.


## Tilvísanir

## Íbúar
* Ásgeir Blöndal Magnússon fæddist í Dýrafirði.

## Tenglar
* Myndir af Dýrafirði 
* Áform Frakka um nýlendu við Dýrafjörð – Saga, 1. tölublað (01.01.1986), Bls. 147-203
18. öldin

**18. öldin** er öld sem hófst 1. janúar 1701 og lauk 31. desember 1800. Á þessari öld stóð Upplýsingin sem hæst og undir áhrifum frá henni voru gerðar byltingar í Ameríku, Frakklandi og á Haítí. Á sama tíma náði þrælahald og mansal hátindi sínum á heimsvísu. Öldin hefur verið kölluð „öld ljóssins“ og „öld skynseminnar“ með vísun í heimspeki upplýsingarinnar sem boðaði breytta tíma byggða á skynsemishyggju. Í fyrstu tóku margir einvaldar Evrópu hugmyndafræði Upplýsingarinnar fagnandi og gerðust upplýstir einvaldar en eftir Frönsku byltinguna tóku þeir höndum saman og mynduðu gagnbyltingarbandalög. 

Stórveldistími Svíþjóðar leið undir lok eftir ósigur þeirra gegn Rússum í Norðurlandaófriðnum mikla. Rússland, Prússland og Austurríska keisaradæmið skiptu Pólsk-litháíska samveldinu á milli sín og breyttu þannig landslagi Mið-Evrópu til frambúðar. Tyrkjaveldi þandist út og gekk í gegnum velmegunarskeið þar sem það tók ekki þátt í neinum styrjöldum í Evrópu frá 1740 til 1768. Vegna þessa dróst Tyrkjaveldi hernaðarlega aftur úr Evrópuveldunum í þeirri endurnýjun sem þau réðust í í kringum Sjö ára stríðið 1756-1763. Á seinni hluta aldarinnar beið það röð ósigra gegn Rússlandi. 

Bretland gerðist heimsveldi þegar Breska Austur-Indíafélagið lagði undir sig stóra hluta Indlandsskaga eftir sigur í orrustunni við Plassey 1757 og keppti við Holland um nýlendur í Suðaustur-Asíu. Á sama tíma missti Bretland nýlendur í Norður-Ameríku eftir frelsisstríð Bandaríkjanna og í Indíánastríðunum. Í Mið-Asíu varð lát Nader Shah Persakonungs til þess að Durraniveldið var stofnað í Afganistan og þar sem nú er Pakistan. Á Indlandsskaga markar lát Aurangzeb endalok stórveldisskeiðs Mógúlanna. Frakkar kepptu við Breta um áhrif á Indlandsskaga.

Undir stjórn Qianlong náði Tjingveldið mestu landfræðilegu útbreiðslu sinni í Asíu. Það lagði Dsungaríu undir sig og tryggði áhrif sín í Tíbet og Víetnam. Útþensla Kína varð til þess að ríkið varð fjölþjóðlegra en áður sem skapaði aukna hættu á uppreisnum og íþyngdi fjárhagnum. Stöðnun og spilling tók að einkenna stjórn ríkisins og lagði grunninn að áföllunum sem Kína varð fyrir á 19. öld.

Landnám Evrópubúa í Ameríku og öðrum heimshlutum fór vaxandi og þróun seglskipa þegar Skútuöld náði hámarki gerði mögulega fólksflutninga milli heimsálfa í áður óþekktum mæli. Iðnbyltingin hófst undir lok aldarinnar með framförum í smíði gufuvéla. Fyrstu járnbrautirnar litu dagsins ljós rétt fyrir aldamótin 1800. Í menningu Evrópu markar 18. öldin skilin milli síðbarokksins (rókokóstíll, Johann Sebastian Bach og Georg Friedrich Händel) og klassíska tímabilsins (Jacques-Louis David, Joseph Haydn og Wolfgang Amadeus Mozart). Rómantíkin hófst undir lok aldarinnar með verkum Johann Wolfgang von Goethe og James Macpherson.

## Ár og áratugir

## Tenglar
* ''Sögur og sagnir (framfarir í siglingum og landsþekkingu á 18. öld)''; grein í Heimilistímanum 1979
Maus

**Maus** er íslensk rokkhljómsveit sem stofnuð var í apríl 1993.  Maus vann músíktilraunir árið 1994.

## Meðlimir
* Birgir Örn Steinarsson - söngvari og gítarleikari
* Daníel Þorsteinsson - trommuleikari
* Eggert Gíslason - bassaleikari 
* Páll Ragnar Pálsson - gítarleikari

## Útgefnar plötur
*Allar kenningar heimsins... ...og ögn meira (17. september 1994)
*Ghostsongs (26. október 1995)
*Lof mér að falla að þínu eyra (4. nóvember 1997)
*Í þessi sekúndubrot sem ég flýt (4. nóvember 1999)
*Musick (16. júní 2003)

## Tenglar
*Glatkistan
Menntaskólinn í Nyborg

**Menntaskólinn í Nyborg** eða **Nyborg Gymnasium** eins og hann hetir á  dönsku er menntaskóli staðsettur við Skolebakken 13 í bænum Nyborg á Fjóni í Danmörku. Í skólanum eru að meðaltali 500 nemendur þar af um 125 á heimavist hans, sem staðsett er um 50 metra frá skólabyggingunni. Boðið er upp á almennt danskt stúdentspróf (studentereksamen), hf próf (højere forberedelseseksamen) auk International Baccalaureate náms.

## Tenglar
*Vefsíða Nyborg Gymnasium (á dönsku)
*Yfirlit yfir skólann á vefsíðu Fjónarhérðaðs  (á dönsku)
Mývatn

**Mývatn** er stöðuvatn í Suður-Þingeyjarsýslu, skammt frá Kröflu. Mývatn er fjórða stærsta stöðuvatn Íslands, um 37 ferkílómetrar að stærð. Vatnið er fremur grunnt, eða fimm metrar þar sem dýpst er. Í vatninu eru um 40 litlar eyjar og þykja þær gefa vatninu ægifagurt yfirbragð. Innrennsli í vatnið er að mestu frá lindum sem eru víða við það austan- og sunnanvert. Úr Mývatni rennur Laxá.

Mývatn er einna þekktast fyrir fjölskrúðugt fuglalíf - t.d. eru fleiri andategundir þar en á nokkrum öðrum stað heimsins. Kísiliðjan vann kísilgúr úr vatninu af í tæpa fjóra áratugi, en vinnslu var hætt 28. nóvember 2004 og verksmiðjan rifin ári síðar.

Sumir telja vatnið vera ofauðgað, þ.e. ofmettað af næringarefnum.  Við Mývatn hefur verið starfrækt sjálfvirk veðurathugunarstöð síðan 1996.

## Eitt og annað
* Í Þjóðsögum Jóns Árnasonar segir þannig frá sköpun Mývatns: *Þegar guð drottinn hafði skapað himinn og jörð virti hann það fyrir sér og sá, að það var harla gott. En kölski var ekki á því; honum sveið það hversu fagur heimurinn væri. Hann tók það ráð í reiði sinni, að hann meig á móti sólinni og ætlaði að myrkva með því þennan dýrðar depil sköpunarverksins. En ekki varð nú af því samt, því úr migu kölska myndaðist Mývatn á Norðurlandi; enda þykir það jafnan ljótt stöðuvatn, og þó mývargurinn, er vatnið dregur án efa nafn af, enn verri, og er hann sannkallað kvalræði fyrir menn og málleysingja umhverfis vatnið*.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Umhverfisstofnun - Mývatn
* ''Litast um í Mývatnssveit''; grein í Morgunblaðinu 1964
* ''Lífríkið við Mývatn er dýrmæt perla sem ekki má glatast''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1986
* ''Mývatnssveit''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1936
* ''Mývatn og nágrenni''; grein í Morgunblaðinu 1986
* ''Veiðitæki og veiðiaðferðir við Mývatn''; grein í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1967
Vinabæir

**Vinabæir** eiga rætur sínar að rekja til seinni heimsstyrjaldarinnar og er hugmyndin á bak við þá að auka skilning og efla samskipti milli fólks í mismunandi löndum auk þess að hvetja til þess að sett verði upp ýmis verkefni báðum bæjunum til hagsbóta.

Þó að hugmyndin sé vinsælli í Evrópu en annars staðar hefur hún verið tekin upp í öðrum heimsálfum meðal annars í Norður Ameríku þar sem hugtakið **[[Systraborgir]]** (*sister cities*) er notað eða *Town twinning*.

Síðan 1989 hafa um 1,300 vinabæir innan Evrópu verið styrktir af Evrópusambandinu og var heildarupphæð styrkjanna 12 milljón evrur árlega eða um einn miljarður íslenskra króna.

## Tengt efni
* Listi yfir vinabæi

## Tenglar
* Upplýsingar frá evrópusambandinu um vinabæi (á ensku) 
* Leitarniðurstöður sem fást með fyrirspurninni Vinabæir OR vinabær site:is á Google
Markverður stafur

**Markverður stafur** er tölustafur sem hjálpar til við skilgreiningu á nákvæmni í tölu. Þeir eru oft notaðir við námundun.

Markverðir stafir í tölu eru taldir frá fyrsta stafnum til vinstri í tölu sem er ekki núll, og síðan að seinasta stafnum sem ekki er núll í heilum tölum en alveg að seinasta tölustafnum í tölum sem hafa tugabrot.

Mögulegt er að seinasta núllið í heilli tölu sé markverður stafur en hægt er að skrifa töluna með tugveldi til að draga úr öllum efa.

## Dæmi um fjölda markverðra stafa í tölum

0,0 - **enginn markverður stafur**

0,001 - **1 markverður stafur**

0,10 - **2 markverðir stafir**

1,0 - **2 markverðir stafir**

12 - **2 markverðir stafir**

120 - **2 markverðir stafir**

12,0 - **3 markverðir stafir**

12,1 - **3 markverðir stafir**

101 - **3 markverðir stafir**

1,001 - **4 markverðir stafir**

1,000 - **4 markverðir stafir**
Tölustafur

**Tölustafur** er í stærðfræði einn bókstafur eða tákn, sem stendur fyrir tölu. Flestar tölur eru táknaðar með einum eða fleiri tölustöfum. Talan *[[7 (tala)|7]]* er t.d. táknuð með einum tölustaf en táknið sem stendur fyrir töluna *[[77 (tala)|77]]* er samsett úr tveimur tölustöfum. Tölur eru einnig táknaðar með almennum brotum, tugabrotum og bókstöfum, eins og t.d. talan pí, sem er táknuð með gríska bókstafnum &pi;.

## Tengt efni
*Arabískar tölur
*Rómverskar tölur
*Talnakerfi
Námundun

**Námundun** er aðgerð í stærðfræði þegar fjöldi markverðra stafa er minnkaður, venjulega til einföldunar. Þegar námundað er, þá er markverði stafurinn sem námundað er að hækkaður ef tölustafurinn til hægri er á bilinu 5 til 9, annars er hann óbreyttur, eftir það eru allir tölustafir hægra megin við markverða stafinn fjarlægðir ef þeir eru tugabrot en skipt fyrir tölustafinn 0 ef þeir eru hluti af heillri tölu. Þegar tölur eru námundaðar er annað hvort verið að fækka fjölda markverðra stafa eða viðhalda honum en það fer eftir því hve námundunin er gróf. *Námundun fjölgar aldrei markverðum stöfum*.

Þegar talan *12* er námunduð að tug, þá er tölunni *2* skipt út fyrir *0* og talan *12* hefði orðið 10. En ef talan hefði verið *1,2* væri tölustafurinn *2* fjarlægður (auk kommunar) og orðið að tölunni *1*. Ef talan *12,12* væri námunduð að tug, þá væri fyrri tölustafnum *2* skipt út fyrir *0* og *,12* fjarlægt af tölunni.

Þegar tölurnar *12345* og *12567* eru námundaðar að þúsundi, þá hefur þriðji tölustafurinn áhrif á það hvort annar stafurinn hækkar upp í *3* eða ekki. Þriðji tölustafur fyrri tölurnnar er *3* og því hækkar annar tölustafurinn ekki en í þeirri seinni er hann *5* og því hækkar annar stafurinn frá *2* og upp í *3*. Seinustu þrem stöfunum er síðan skipt út fyrir *0*. Fyrri talan verður þá að *12000* en sú seinni að *13000*.
1898

Árið **1898** (**MDCCCXCVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 27. júlí - Holdsveikraspítalinn í Laugarnesi var vígður (brann 1943).
* 10. október - Miðbæjarskólinn var vígður.
* Kaupfélag Steingrímsfjarðar var stofnað.
* Spítalastarfsemi var lögð niður í húsinu Gudmannsminde á Akureyri.
* Gramsverslun lagðist af á Þingeyri.

### Fædd
* 24. júlí - Kjartan Þorvarðsson, íslenskur knattspyrnumaður og íþróttaforkólfur (d. 1936).
* 29. september - Jón Axel Pétursson, sjómaður og bæjarfulltrúi (d. 1990).

### Dáin

## Erlendis
* 1. janúar - New York-borg innlimar nálæg sveitarfélög og verður borgin að annarri stærstu borg heims. Hún skiptist í fimm hverfi: Manhattan, Brooklyn, Queens, The Bronx og Staten Island.
* 21. apríl - Stríð Spánar og Bandaríkjanna hefst.
* 8. maí - Ítalska A-deildin í knattspyrnu hefst.
* 9. júní - Bresk stjórnvöld leigja Hong Kong í 99 ár frá Kína.
* 13. júní - Filippseyjar lýsa yfir sjálfstæði eftir 333 ár undir Spánverjum.
* 10. september - Elísabet Austurríkiskeisaraynja er stungin til bana af ítölskum stjórnleysingja.
* 10. desember - Bandaríkin og Spánn skrifa undir friðarsamning: Parísarsáttmálinn 1898.

### Fædd
* 26. apríl - Vicente Aleixandre, spænskt ljóðskáld og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1984).
* 3. maí - Golda Meir, fyrrum forsætisráðherra Ísraels (d. 1978).
* 26. nóvember - Héctor Scarone, úrúgvæskur knattspyrnumaður (d. 1967).

### Dáin
* 25. júní - Ferdinand Cohn, þýskur örverufræðingur (f. 1828).
* 10. september - Elísabet af Austurríki (f. 1837).
Stjórnmál

**Stjórnmál** er ferli bindandi ákvarðanatöku fyrir hóp af fólki. Algengast er að tala um stjórnmál í sambandi við ákvarðanatöku fyrir ríki og sveitarfélög, en hugtakið getur einnig átt við um stjórnun fyrirtækja, og félagasamtaka.
Í lýðræðisríkjum sem byggja á fulltrúalýðræði eru stjórnmálamenn kosnir til valda. Þeim er falið umboð til ákvarðanatöku fyrir hóp fólks. Harold Lasswell, þekktur bandarískur stjórnmálafræðingur á fyrri hluta 20. aldarinnar, sagði að stjórnmál snerust um „hver fengi hvað, hvenær og hvernig”.

Í hnattrænu samhengi eru ríki grunneiningar stjórnmála. Þýski félagsfræðingurinn Max Weber skilgreindi stjórnmál sem „viðleitni til að eiga hlut í völdum eða til að hafa áhrif á skiptingu valda, hvort sem er milli ríkja eða milli hópa manna innan sama ríkis.” Max Weber er einnig höfundurinn að einni víðteknustu skilgreiningu á ríkinu en það er sú félagslega stofnun sem hefur réttmætan og viðurkenndan einkarétt á beitingu líkamlegs ofbeldis á ákveðnu landssvæði. Hér erum við því aftur komin að lykilhugtökunum ríki og vald.

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* 

## Tengill
*
1896

Árið **1896** (**MDCCCXCVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 17. mars - Sportsfélag Reykjavíkur er stofnað.
* Miklir jarðskjálftar á Suðurlandi: Stórkostlegar skemmdir urðu í Árnes- og Rangárvallasýslum. Fjöldi fólks slasaðist og tveir hlutu bana. Brýrnar yfir Ölfusá og Þjórsá urðu fyrir skemmdum. Meira en 1.300 bæir hrundu.
* Iðnó var reist við Tjörnina á landfyllingu.
* Ullarverksmiðjan við Álafoss tók til starfa.
* Landakotsskóli tók til starfa.
* Sauðasalan til Bretlands lagðist af.

;Fædd

* 4. janúar - Magnús Guðbrandsson, íslenskur knattspyrnumaður (d. 1991)
* 17. febrúar - Pétur Sigurðsson, Háskólaritari og knattspyrnumaður (d. 1971).
*7. júlí - Katrín Thoroddsen, læknir og alþingiskona (d. 1970)
*24. ágúst - Jón Kaldal, íslenskur ljósmyndari og afreksmaður í frjálsum íþróttum (d. 1981) 

;Dáin

* 27. nóvember - Grímur Thomsen, íslenskt skáld og rithöfundur (f. 1820)

## Erlendis
* 4. janúar - Utah verður 45. fylki Bandaríkjanna.
* 5. janúar - Tilkynnt er í austurrísku dagblaði að Wilhelm Röntgen hafi fundið geisla sem kenndir eru síðan við hann.
* 1. mars - Eþíópía vinnur varnarsigur gegn Ítalíu og fyrsta ítalsk-eþíópíska-stíðið endar.
*6. apríl - Sumarólympíuleikarnir 1896 hefjast í Aþenu og eru fyrstu nútímaólympíuleikarnir.
* apríl - Sænski vísindamaðurinn Svante August Arrhenius birtir grein um áhrif koltvísýrings á lofthita. Hún var unnin úr skýrslu sem kynnt var fyrir konunglegu sænsku vísindaakademíuna.
* 2. maí - Neðanjarðarlestarkerfið í Búdapest opnaði, annað elsta neðanjarðarlestarkerfi borga heims á eftir London (1890).
* 27. maí - Fellibylur fer um St. Louis, Missouri, með þeim afleiðingum að 255 látast.
* 15. júní - Jarðskjálfti verður í norðaustur-Japan, 22.000 látast.
* 17. ágúst - Kona lætur lífið í fyrsta umferðarslysi heimsins í London.
* 3. nóvember - William McKinley er kosinn í embætti forseta Bandaríkjanna.
* 14. desember - Neðanjarðarlest opnar í Glasgow, sú þriðja elsta í heiminum.

;Fædd
* 1896 - Ulises Saucedo, bólivískur knattspyrnuþjálfari og -dómari (d. 1963).
* 23. ágúst - Jacques Rueff, franskur hagfræðingur og ráðgjafi de Gaulles, hershöfðingja og Frakklandsforseta (d. 1978).

;Dáin
* 12. október - C. E. Frijs, danskur forsætisráðherra (f. 1817).
1895

Árið **1895** (**MDCCCXCV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
*8. janúar - Kvenréttindatímaritið Framsókn kom út.
* 13. apríl - Baðhúsfélag Reykjavíkur var stofnað.
* 17. apríl - Kvenfélagið Hvítabandið var stofnað.
* Verslunin Edinborg opnaði.
* Kvennablaðið kom fyrst út.

### Fædd

### Dáin
* 17. maí - Þórarinn Böðvarsson, prestur, rithöfundur og alþingismaður.
* 27. nóvember - Sölvi Helgason, flakkari, listamaður og heimspekingur 
* 23. desember - Katrín Þorvaldsdóttir Sívertsen, eiginkona Jóns Árnasonar, þjóðsagnaritara, og systir Kristínar, konu Jóns Thoroddsen.

## Erlendis
* 5. janúar - Franski liðsforinginn Alfred Dreyfus er dæmdur til fangelsisvistar á Djöflaeyju.
* 13. janúar - Ítalir sigra Eþiópíumenn í orrustunni við Coatit.
* 9. febrúar - Íþróttin Blak er búin til í Massachusetts.
* 17. apríl  Kína og Japan skrifa undir friðarsamning í stríði sem hafði gengið á í nær ár. Kína lætur af hendi Kóreu.
* 25. maí - Oscar Wilde er handtekinn fyrir kynlíf við karlmann og dæmdur til erfiðisvinnu í tvö ár.
* 11. júní - París-Bordeaux-kappaksturinn er haldinn; kallaður fyrsti bílakappakstur sögunnar.
* 20. júní - Kílarskurðurinn opnar. 
* 3. september - Fyrsti leikurinn í amerískum fótbolta er haldinn í Pennsylvaníu. Nokkrum dögum síðar, 7. sepetmber er fyrsti ruðnings-leikurinn á Englandi haldinn.
* Október - London School of Economics hefur kennslu.
* 8. október - Myeongseong-keisaraynja í Kóreu er tekin af lífi af japönskum útsendurum.
* 23. október - Japanir ná Taívan á sitt vald.
* 8. nóvember - Wilhelm Conrad Röntgen uppgötvar röntgengeislana.
* 28. desember - Lumière-bræður sýna fyrstu hreyfimyndina, eiginlega kvikmynd, í París.
* Fyrsti rafmagnsborinn er framleiddur í Þýskalandi.
* Breski Indlandsherinn er stofnaður.
* Feneyjatvíæringurinn er haldin fyrst.
* Franska Vestur-Afríka-sambandsríkið er stofnað.
* Škoda Auto-bílaframleiðandinn hefur starfsemi í Tékklandi.
* New Holland Ag-landbúnaðarvélaframleiðandinn er stofnaður.
* West Ham United F.C. knattspyrnuliðið er stofnað í London.

### Fædd
* 7. mars - Neco, brasilískur knattspyrnumaður (d. 1977).
* 29. apríl - Stanley Rous, enskur forseti FIFA (d. 1986).
* 30. október - Gerhard Domagk, þýskur örverufræðingur og nóbelsverðlaunahafi (d. 1964).

### Dáin
* 20. febrúar -  Frederick Douglass, bandarískur aðgerðasinni, mannréttindafrömuður, 
* 5. maí -  Carl Vogt, svissneskur náttúrufræðingur
* 29. júní - Thomas Henry Huxley, enskur líffræðingur.
* 5. ágúst - Friedrich Engels,  þýskur iðnrekandi, hagfræðingur, heimspekingur og byltingarsinnaður sósíalisti. 
* 28. september - Louis Pasteur, franskur efnafræðingur og örverufræðingur (f. 1822).
1893

Árið **1893** (**MDCCCXCIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 7. janúar - Skautafélag Reykjavíkur var endurvakið (stofnað fyrst 1873 en lagðist af). 
* 30. janúar - Stefanía Guðmundsdóttir hóf leikferill sinn aðeins 16 ára gömul.
* 10. júlí - Skúlamál: Skúli Thoroddsen, sýslumaður á Ísafirði, var sakfelldur fyrir vanrækslu í starfi.

### Ódagsett
* Elliðaár voru brúaðar.
* Ný vegalög voru sett á Alþingi og þar var gert ráð fyrir svokölluðum flutningabrautum á helstu leiðum og skyldu þær lagðar þannig, að þær væru færar vögnum (s.s. póstvögnum). Það er þó fyrst á Alþingi 1897, að því er hreyft að nota þurfi hina nýju vegi og brýr betur í þágu almenns flutningakerfis. 

;Fædd
* 23. febrúar - Dóra Þórhallsdóttir forsetafrú (d. 1964)

;Dáin

## Erlendis
* 17. janúar - Bandaríkin steyptu af stóli konungsdæminu Havaí.
* 23. febrúar - Rudolf Diesel fékk einkaleyfi á díselvélinni.
* 10. mars - Fílabeinsströndin varð frönsk nýlenda.
* 8. apríl - Fyrsti skjalfesti körfuboltaleikurinn fór fram í Pennsylvaníu.
* 1. maí - Kólumbusarheimssýningin opnaði í Chicago.
* 23. maí - Mahatma Gandhi flutti til Suður-Afríku.
* 22. júní - HMS Victoria, stærsta herskip breska flotans, sökk við Trípólí þegar það rakst á annað breskt herskip.
* 25. júlí - Kórinþuskurðurinn opnaði í Grikklandi, hann tengdi Eyjahaf og Jónahaf.
* 14. ágúst - Fyrstu konurnar fengu ökuskírteini í Frakklandi.
* 13. október - Síam gaf eftir land til Frakklands austan Mekong-fljóts sem býr til nýtt svæði: Laos.
* 7. nóvember - Konur fengu kosningarétt í Colorado.

### Ódagsett
* Málverkið *[[Ópið]]* var málað af norska listmálaranum Edvard Munch.
* Bornúveldið var lagt niður í mið-Afríku.
* Evrópsku knattspyrnufélögin: FC Basel, Dundee F.C., FC Porto og Genoa CFC voru stofnuð.

;Fædd
* 2. ágúst - Ángel Romano úrúgvæskur knattspyrnumaður (d. 1972).

;Dáin
* 2. febrúar - Carl Christoffer Georg Andræ danskur forsætisráðherra (f. 1812).