open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Millard Fillmore

**Millard Fillmore** (f. 7. janúar 1800, d. 8. mars 1874) var 13. forseti Bandaríkjanna, milli 1850 og 1853. Sem varaforseti tók Millard við forsetaembættinu af Zachary Taylor við andlát hans og var því ekki kosinn til starfans. 

## Æska
Millard var fæddist Nathaniel og Phoebe Millard Fillmore í bjálkakofa og var annað barn þeirra af níu. Faðir hans var fátækur bóndi sem bjó skammt frá New York og hann Millard fór í læri hjá vefnaðarmanni. Millard þjónaði í varðsveitinni í New York og lærði þar í New Hope-skólanum. Þá kynntist hann Abigail Powers, þau giftu sig 26. febrúar 1826. Þau eignuðust tvö börn, Millard Powers Fillmore and Mary Abigail Fillmore.

Millard keypti sig út úr læri hjá vefnaðarmanninum og fluttist til Buffalo í New York og hélt áfram námi sínu. Hann fékk lögmannsréttindi árið 1823 lögmannsembætti hjá héraðsdómaranum. Millard gekk til liðs við smáflokk and-frímúrara.

Á þessum tíma árið 1828 voru margir frímúrarar við völd á þingi, og Andrew Jackson þáverandi forseti var frímúrari. Þegar maður að nafni William Morgan sem hafði sagt sig úr frímúrarareglunni og hafði hótað að ljóstra upp ýmiss konar leyndarmálum fannst látinn urðu fjölmargar samsæriskenningar til. Millard var boðið að bjóða sig fram fyrir hönd þeirra sem voru á móti ítökum frímúrara.

Millard komst inn á þing ekki tæplega þrítugur og stuttu síðar sameinaðist flokkur hans við flokk Vigga. Viggaflokkurinn varð til þegar fjölmargir smáflokkar sameinuðust til að berjast gegn einræðistilburðum Jacksons.

Ferill Millards innan Vigga gekk vel og árið 1848 varð hann varaforsetaefni Zachary Taylors og loks árið 1850, varð hann öllum að óvörum forseti Bandaríkjanna.

## Mikilvægir atburðir í stjórnartíð Millards Filmore
Á tímum hans opnaði bandaríski sjóherinn fyrir verslun við Japan. Einnig varð Hawaii hluti af Bandaríkjunum en þó ekki fylki strax. Árið 1848 hófst gullæðið og Millard sem var forseti 1850-53 var forseti á þeim tíma sem Kalifornía byggðist og járnbrautir voru reistar til að tengja landið.

Á meðan allt þetta gerðist tók að harðna í átökum milli þeirra sem vildu afnema þrælahald og þeirra sem ekki vildu gera það. Flokkur Vigga reyndi að vera hlutlaus, Demókratar studdu þrælahald og voru þar með komnir með meirihluta atkvæða frá suðurríkjunum. Viggarnir sáu fram á að pólitískur stuðningur við þá fór þverrandi. Þeir gengu því til liðs við annan flokk sem var kallaður hinu skrýtna nafni *The Know Nothing Party*. Sá flokkur barðist gegn fleiri innflytjendum til Bandaríkjanna.

Millard var ekki forsetaefni Vigga í annað sinn því þeir höfðu verið ósáttir yfir samkomulaginu sem hann átti þátt í að samþykkja árið 1850. Í staðinn var Scott Winfield forsetaefni þeirra.

Á þessum tíma var gerð innrás á Kúbu sem misheppnaðist. Millard var á móti innrásinni en hún var framkvæmd án hans blessunar af suðurríkjamönnum sem vildu með því fjölga fylkjum sem iðkuðu þrælahald með því að stækka sig suður á bóginn.
Dýragras

**Dýragras** (fræðiheiti: *Gentiana nivalis*) er einær jurt af maríuvandarætt. Blómin eru dökkblá eða fjólublá og 1 til 2 sentimetra löng en 7 til 8 millimetra í þvermál. Bikarblöðin eru 5 talsins. Alls verður jurtin 4-12 sm há.

## Lýsing
Stundum stirnir af blóminu eins og það sé þakið glimmeri. Þegar krónan verður fyrir áreiti lokast hún fáum sekúndum, sem skýrir hvers vegna margt fólk heldur að dýragras sé pödduæta.

Dýragras vex í móum eða á snöggum flötum; gjarnan þar sem beitarþungi er mikill. 

## Heiti dýragrass
Hugsanlega hefur heiti dýragrass verið ýmist *hið dýra gras* eða *digragras* sem svo hefur afbakast í dýragras. Önnur þekkt nöfn á dýragrasi eru svo karlmannstryggð, arnarrót og bláin. Það er sagt gróa þar sem huldufólk býr.

## Tilvísanir
Elísabet Ólafsdóttir

**Elísabet Ólafsdóttir** eða **Beta rokk** (f. 1977) er fjöllistakona og bókmenntafræðingur. Hún var söngkona í rokkhljómsveitinni Á túr á árunum 1996 til 1998, en árið 2002 gaf Edda útgáfa út bók hennar „Vaknað í Brussel“. Bókin er samantekt á dagbókarfærslum skrifuðum í svokölluðum blogg-stíl og vakti umræðu meðal rithöfunda og áhugamanna um menningarlegt gildi bloggsins.

## Tenglar
* Umræða ýmissa rithöfunda á netinu um bók Elísabetar, ''Vaknað í Brussel''
* Lýsing á Elísabetu á höfundarvef Eddu útgáfu
Á túr

**Á túr** var íslensk hljómsveit sem var stofnuð viku fyrir Músíktilraunir 1996. Hljómsveitin lenti í öðru sæti tilraunanna og gaf út EP plötuna Píka hjá Smekkleysu árið 1998 og urðu útgáfutónleikar hljómsveitarinnar einnig lokatónleikar hennar.

## Meðlimir
* Curver - trommur
* Elísabet Ólafsdóttir - söngur
* Fríða Rós Valdimarsdóttir - píanó
* Kristbjörg Kristjánsdóttir - selló

## Tenglar
* Smekkleysa
Mengjasafn

**Mengjasafn** eða **fjölskylda af mengjum**  er mengi, þar sem stökin eru einnnig mengi. Þakning mengis er dæmi um mengjasafn. Í mengjafræði og tengdum greinum stærðfræðinnar er safn F af hlutmengjum í menginu S fjölskylda af mengi. 

Hugtakið safn er notað því, í sumum tilfellum, má mengjasafn innihalda endurtekningar af sömu tölu.

## Dæmi
*Yrðingin P(S) er fjölskylda af mengjum S.
*Hlutmengin *S*(*k*) í mengi *S* (það er, hlutmengi *S* sem hefur *k* gildi) mynda fjölskyldu af mengjum. 
* Látum *S* = {a,b,c,1,2}. Dæmi um fjölskyldu af mengjum í *S* er gefin með *F* = {A1, A2, A3, A4}, þar sem A1 = {a,b,c}, A2 = {1,2}, A3 = {1,2} og A4 = {a,b,1}.

## Tilvísanir


## Heimildir
*
*
*
*
Bugspjót

**Bugspjót** (**útleggjari** eða **spruð**) er (tré)stöng fram úr stafni (segl)skips sem fremsti hluti reiðans (m.a. klýfir) er festur á. *Brandauki* er viðauki bugspjóts. *Vaturstagur* nefnist stag neðan á bugspjóti. Undir bugspjóti seglbáts var á fyrri öldum oft komið fyrir stafnlíkani.
Vikur

**Vikur** er frauðkennt berg, lítt kristallað. Vikur er súrt eða ísúrt glerfrauð sem finnst í misþykku gosseti úr allstórum kornum og getur flotið á vatni. 
Það er til ljós vikur (líparít) eða dökkur (andesít, basalt). Vikurinn fellur harðstorknaður til jarðar. Hann er mjög efnisléttur, enda flýtur hann ef hann er lagður á vatn. *Vikrar* nefnist landsvæði sem þakið er þykku vikurlagi. 

## Notkun á vikri
Vikur er aðallega notaður í byggingariðnaði svo sem í hleðslusteina, léttsteypueiningar og í múrkerfi. Vikur er notaður sem íblöndunarefni í hita og hljóðeinangranir og til eldvarna. Vikur hefur verið fluttur út til að nota í skorsteinseiningar. Vikur hefur einnig verið notaður í kattarsand og sem íblöndunarefni í gróðurmold til að auka rakaheldni hennar.

## Vikur á Íslandi
Fjórar eldstöðvar á Íslandi hafa gosið ljósum vikri á Nútíma. Hekluvikur er súr líparítvikur. Margar eldstöðvar hafa hins vegar gosið basísku eða ísúru gjalli eða ösku þ.e. basaltvikri. Frægust þeirra er Katla. 

## Heimild
* Vikurnám á Mýrdalssandi
Meistaradeild Evrópu 2007-08

**Meistaradeild Evrópu 2007-08** var haldin í 53 sinn. Úrslitaleikurleikurinn var leikinn þann 21. maí 2008. Þar áttust við Manchester United og Chelsea á Luzhniki Stadium í Moskvu, Rússlandi. Leiknum lauk 1-1 í venjulegum leiktíma og varð að grípa til framlengingar. Ekkert mark var skorað í henni og fór leikurinn í vítaspyrnukeppni. Þar sigraði Manchester United 6-5.

## Tenglar
* Meistaradeild Evrópu á UEFA.com
Jarðskorpa

**Jarðskorpa** er ysta jarðlag bergplánetu. **Jarðskorpa [[Jörðin|jarðarinnar]]** (oft nefnd **Jarðskorpan**) skiptist í tvær gerðir jarðskorpna, meginlandsskorpu sem er 20-70 km þykk og hafsbotnsskorpu sem er um 6-7 km þykk. Hafsbotnsskorpan er úr þyngri og málmríkari efnum efni en meginlöndin, en eðlismassi hafsbotnsbergs er á bilinu 3-3,3 g/cm3 á meðan eðlismassi meginlandsbergs er um 2,7 g/cm3. Skorpan flýtur á möttlinum.

Flekakenningin er sú kenning sem hvað best skýrir hreyfingar í **jarðskorpunni**. 

## Helstu frumefni í jarðskorpu jarðar
* Súrefni (um 47%)
* Kísill (um 28%)
* Ál (um 8%)
* Járn (um 5%)
* Kalsíum
* Natríum
* Kalíum
* Magnesíum

## Tenglar
* Kort af Jörðinni sem sýnir þykkt jarðskorpunnar
Kona

**Kona** (stundum kölluð **kvenmaður**) er kvenkyns manneskja, oftast fullorðinn einstaklingur. Kvenkyns barn kallast *stúlka*, *telpa* eða *stelpa*.
Fullorðin, þ.e. kynþroska, er kona er með brjóst, breiðar mjaðmir, sköp, leggöng, leg og eggjastokka, það á þó ekki við um allar konur. Heilbrigðar konu get tekið fang og orðið „*[[ólétta]]r*“, gengið með barni og fætt barnið.

Nýyrðið „*leghafi*“, er ekki samheiti  um konu.
Melting

**Melting** er ferli í lífverum þar sem fæðu er breytt í orku með efnaskiptum í meltingarfærum. Melting felst í því að brjóta óuppleysanlega þætti fæðunnar niður í vatnsleysanleg efni sem geta borist inn í blóðvökva. Hjá sumum lífverum eru þessi efnasambönd tekin upp í blóðrásina úr smáþörmum. Melting er efnaskiptaferli sem er oft skipt í tvo hluta eftir því hvernig fæðan er brotin niður. Mölun felst í því að brjóta fæðuna niður með vöðvaafli og blöndun hennar við meltingarsafa þar sem meltingarensím komast í tæri við hana. Mölun hefst með tyggingu í munni og heldur áfram með bylgjuhreyfingum í meltingarveginum. Hitt stig meltingar er efnamelting þar sem ensím brjóta fæðuna niður í lítil efnasambönd sem líkaminn getur nýtt sér.

Í meltingarkerfi mannsins fer fæðan inn í munninn þar sem hún er tuggin og blandast munnvatni. Munnvatnið kemur úr munnvatnskirtlum og inniheldur mjölvakljúf, ensím sem brýtur niður mjölva í fæðunni. Munnvatnið inniheldur líka slím, sem smyr fæðuna; rafvakann vetniskarbónat (HCO-3), sem gefur blöndunni rétt sýrustig svo ensímið virki; og fleiri rafvaka (Na+, K+, Cl-). Um 30% mjölvans brotnar niður í tvísykrur með vatnssundrun í munninum. Við þetta breytist fæðan í tuggu (*bolus*) sem ferðast niður vélindað og niður í maga með iðrahreyfingum. Maginn framleiðir magasafa þar sem prótínleysing fæðunnar hefst. Magasafinn inniheldur saltsýru og pepsín. Hjá ungabörnum inniheldur magasafinn líka rennín (hleypi) til að melta mjólkurprótein. Maginn framleiðir líka slím og bíkarbónat sem mynda himnu á magaveggnum til að verjast skaðlegum áhrifum sýrunnar og annarra efnasambanda. Saltsýran skapar rétt sýrustig fyrir virkni pepsínsins. Um leið og melting próteina fer fram á sér stað mölun með bylgjuhreyfingum í magaveggnum sem blanda fæðumassann og meltingarensímin. Pepsín brýtur prótein niður í peptíð sem aftur eru brotin niður í tvípeptíð og amínósýrur með hjálp ensíma í smáþörmunum.  Rannsóknir benda til þess að með því að tyggja matinn betur er hægt að auka framleiðslu meltingarhormóna og draga úr hungurtilfinningu.

Við neðra magaop er hringvöðvi (portvörður) sem opnast og hleypir hálfmeltu fæðumauki (*chymus*) niður í skeifugörnina þar sem það blandast við meltingarensím úr brisi og gallvökva úr lifur. Þaðan fer maukið í gegnum smáþarmana þar sem meltingin heldur áfram. Þegar fæðumaukið er fullmelt eru næringarefnin tekin upp í blóðrásina. Um 95% af næringarefnum úr fæðunni koma inn í blóðrásina í smáþörmunum. Vatn og steinefni eru tekin upp í blóðrásina í digurgirninu þar sem sýrustigið er 5,6 ~ 6,9. Sum vítamín, eins og bíótín og K-vítamín (K2MK7), eru mynduð af bakteríum í digurgirninu og eru líka tekin inn í blóðrásina. Upptaka vatns, einfaldra sykra og áfengis fer líka fram í maganum. Úrgangsefni (saur) er skilað út um endaþarmsopið við hægðalosun.

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Einmagadýr
* Jórturdýr
Rochester í Kent

**Rochester** er bær í Kent á Suður-Englandi. Bærinn er við árósa Medway-árinnar. Þar búa um 63 þúsund manns (2011).

## Tenglar

* Opinber heimasíða Medway sveitastjórnarinnar 
* Heimasíða Medway 
* Rochester flugvöllurinn
Karl

**Karl**, **karlmaður** eða **maður**, er karlkyns maður, oftast fullorðinn einstaklingur. Karlkyns barn eða unglingur kallast drengur, strákur eða piltur.

Líkt og hjá flestum spendýrum erfir genamengi karlmanns yfirleitt X-litning frá móður og Y-litning frá föður. Kynákvörðun mannsfósturs ræðst af SRY-geni í Y-litningnum. Á kynþroskaskeiði valda karlhormónar þróun annars stigs kyneinkenna sem auka á muninn milli kynjanna. Meðal þessara einkenna eru aukinn vöðvamassi, vöxtur andlitshára og minni líkamsfita. Líkamsgerð karla greinist frá líkamsgerð kvenna annars vegar í æxlunarkerfinu, þar sem karlar eru með getnaðarlim, eistu, sáðrás, blöðruhálskirtil og eistnalyppur; og hins vegar með annars stigs kyneinkennum eins og mjórri mjaðmagrind, grennri mjöðmum og minni brjóstum.

Í mannkynssögunni hafa hefðbundin kynhlutverk oft afmarkað athafnir og tækifæri karlmanna. Dæmi um slíkt er þegar karlmenn eru skyldaðir í herþjónustu og önnur störf þar sem dánartíðni er mikil. Í mörgum trúarbrögðum gilda sérstakar reglur um karla og sum staðar eru drengir umskornir. Karlmenn eru í miklum meirihluta bæði gerenda og fórnarlamba ofbeldis.

Trans menn eru karlmenn sem fæddust með kvenkyns kynákvörðun en hafa karlkyns kynvitund. Intersex-karlar eru karlmenn með ódæmigerð kyneinkenni sem passa ekki við dæmigerða líkamsgerð karla.
Kræklingahlíð

**Kræklingahlíð** nefnist strandlengjan og hlíðin á milli Glerár og Hörgár við vestanverðan Eyjafjörð. Samkvæmt Landnámu dregur hún nafn sitt af sonum Öndótts kráku sem námu þar land. Fyrir ofan hlíðina stendur Hlíðarfjall sem lækkar til norðurs og myndar langan háls er kallast Moldhaugnaháls. Nálægt Hörgárósum er hinn forni verslunarstaður Gásir.

Kræklingahlíð tilheyrði lengst af öll Glæsibæjarhreppi en 1955 voru bæjarmörk Akureyrarkaupstaðar færð norður að Lónsá til þess að færa hið vaxandi Glerárhverfi undir lögsögu bæjarins. Glæsibæjarhreppur sameinaðist síðan tveimur nágrannahreppum 1998 til þess að mynda Hörgárbyggð. Kræklingahlíð hefur frá landnámi þótt þéttbýl sveit með tveimur til þremur bæjarröðum meðfram hlíðinni. Auk Glerárhverfis hefur á síðustu árum einnig myndast þéttbýliskjarni við Lónsá í landi Hörgárbyggðar.
## Heimild
*Umfjöllun á vef Hörgárbyggðar
Norah Jones

**Norah Jones** (fædd **Geethali Norah Jones Shankar**, 30. mars 1979) er bandarískur tónlistarmaður, tónskáld og kvikmyndaleikari. Tónlist hennar er blanda af þjóðlaga-, sálar- og kántrýtónlist. Það vakti athygli þegar Norah gerði samning við Blue Note-tónlistarútgáfuna 2002, sem fram að því hafði eingöngu gefið út djasstónlist. Norah hefur hlotið fjölda viðurkenninga og slegið sölumet. Hún er dóttir sítarleikarans Ravi Shankar og hálfsystir Anoushka Shankar sem spilar líka á sítar.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* Come Away with Me (2002)
* Feels like Home (2004)
* Not Too Late (2007) 
*The Fall (2009)
*Little Broken Hearts (2012)
*Day Breaks (2016)
*Pick Me Up Off the Floor (2020)
*I Dream of Christmas (2021)
*Visions (2024)

## Tengill
* Heimasíða
Tengiregla

**Tengiregla** er regla í algebru, sem segir að ekki skipti máli í hvaða röð aðgerð er framkvæmd. 

Dæmi: Ef *x*, *y* og *z* eru stök í mengi *M*, þá er aðgerðin * sögð *tengin*, ef *tengiregla* gildir, þ.e.:

(*x* * *y*) * *z* = *x* * (*y* * *z*).

Samlagning og margföldun eru tengnar aðgeðir, en frádráttur og deiling ekki.

## Tengt efni
* Dreifiregla
* Hlutleysa
* Víxlregla
Víxlregla

**Víxlregla** er regla í algebru, sem segir að röð staka í inntaki aðgerðar breyti ekki úttakinu, þ.e. niðurstöðunni.

Dæmi: Ef x og y eru stök í mengi M, þá er aðgerðin * sögð **víxlin**, ef *víxlregla* gildir, þ.e.:

: x * y = y * x \, 

Samlagning og margföldun eru víxlnar aðgeðir, en frádráttur og deiling ekki.

## Tengt efni
* Dreifiregla
* Hlutleysa
* Tengiregla
Dreifiregla

**Dreifni** er eiginleiki tvístæðra aðgerða í stærðfræði og hreinni algebru sem veldur **dreifireglunni**.

## Skilgreining
Fyrir tvær tvístæðar aðgerðir ⊙ og ⊕ yfir mengið *M* þá er sagt að:
* Reikniaðgerðin ⊙ sé dreifin yfir ⊕ frá vinstri eða að ⊙ og ⊕ fullnægi **vinstri dreifireglunni** eða dreifireglunni frá vinstri ef fyrir hvert stak *x*, *y* og *z* í *M* gildir:
*: {\color{CadetBlue}x} \odot (y \oplus z) = ({\color{CadetBlue}x} \odot y) \oplus ({\color{CadetBlue}x} \odot z)
* Reikniaðgerðin ⊙ sé dreifin yfir ⊕ frá hægri eða að ⊙ og ⊕ fullnægi **hægri dreifireglunni** eða dreifireglunni frá hægri ef fyrir hvert stak *x*, *y* og *z* í *M* gildir:
*: (y \oplus z) \odot {\color{CadetBlue}x} = (y \odot {\color{CadetBlue}x}) \oplus (z \odot {\color{CadetBlue}x})
* Reikniaðgerðin ⊙ sé **dreifin** yfir ⊕, eða að ⊙ og ⊕ fullnægi **dreifireglunni** ef ⊙ fullnægir er dreifin yfir ⊕ frá vinstri og hægri.

## Dæmi
Aðgerðir sem meðal annars teljast dreifnar:
* Margföldun talna yfir samlagningu talna:
*:  {\color{CadetBlue}3} \times (1 + 2) = ({\color{CadetBlue}3} \times 1) + ({\color{CadetBlue}3} \times 2) = 3 + 6 = 9
*:: og 
*:  (1 + 2) \times {\color{CadetBlue}3} = (1 \times {\color{CadetBlue}3}) + (2 \times {\color{CadetBlue}3}) = 3 + 6 = 9
* Sniðmengi yfir sammengi:
*: {\color{CadetBlue}A} \cap (B \cup C) = ({\color{CadetBlue}A} \cap B) \cup ({\color{CadetBlue}A} \cap C)
*:: og
*: (B \cup C) \cap {\color{CadetBlue}A} = (B \cap {\color{CadetBlue}A}) \cup (C \cap {\color{CadetBlue}A})
* Sammengi yfir sniðmengi:
*: {\color{CadetBlue}A} \cup (B \cap C) = ({\color{CadetBlue}A} \cup B) \cap ({\color{CadetBlue}A} \cup C)
*:: og
*: (B \cap C) \cup {\color{CadetBlue}A} = (B \cup {\color{CadetBlue}A}) \cap (C \cup {\color{CadetBlue}A})

## Tilvísanir


## Tengt efni
* Hlutleysa
* Tengiregla
* Víxlregla

## Tenglar
* Umfjöllun um ''dreifiregluna''  á Hugtakasafninu
Hvalbakur

:*Getur líka átt við eyjuna [[Hvalbakur (Suður-Múlasýslu)|Hvalbak]].*
**Hvalbakur** (eða **bakki**) er þiljur eða hvelfing yfir fremsta hluta skips (fremsta rúm í bát). Hvalbakur veitir aukið rými í lúkar. Skilrúmið milli vélarrýmis og farþegarýmis í bíl er kallað hvalbakur. Varast ber að rugla saman karlkynsorðinu hvalbakur við hvorugkynsorðið hvalbak, sem merkir jökulsorfin klapparbunga.
Aðgerð (stærðfræði)

**Aðgerð** í stærðfræði, á við tiltekna vörpun, sem verkar á eitt eða fleiri inntaksgildi og skilar einu úttaksgildi. Aðgerð er yfirleitt lokuð í þeim skilningi að for- og bakmengi aðgerðarinnar eru sama mengið. Aðgerðir geta einnig verkað á föll, en þá er oftast talað um virkja. Eingild aðgerð hefur eitt inntaksgildi, tvígild aðgerð hefur tvö inntaksgildi o.s.frv.

## Reikniaðgerðir
* deiling
* frádráttur
* margföldun
* samlagning

## Agerðir í rökfræði
* EÐA (OR)
* Neitun (NOT)
* OG (AND)

## Aðgerðir í fallafræði
* deildun
* heildun
* samsetning falla

## [[Mengjaaðgerð]]ir
* faldmengi
* mismengi
* sammengi
* sniðmengi

## Fylkjaaðgerð
* Ákveða
* Fylkjaliðun
* Gauss-Jordan eyðing
* LU-þáttun

## Viguraðgerð
* Innfeldi
* Krossfeldi

## Tengt efni
* baugur
* grúpa
* svið
Urriði

**Urriði** (fræðiheiti: *Salmo trutta*) er ferskvatnsfiskur sem finnst í velflestum ám og vötnum á Íslandi.  Hann er silfurlitaður með áberandi brúnum doppum á kroppnum.  Á hrygningartíma dökknar hann og hængar mynda krók á neðri skolti. Urriðinn hrygnir að hausti og fram að áramótum. Hann er gjarnan 0,5 til 1 kíló að stærð þó fiskar yfir 15 kíló hafi veiðst, t.d. í Þingvallavatni. Fiskurinn er bæði til staðbundinn og sjógenginn, en þá lifir hann í sjó en gengur upp í ferskvatn til hrygningar og er þá kallaður **sjóbirtingur**. Urriði er góður matfiskur og vinsæll hjá sportveiðimönnum um allan heim.

Sjóbirtingur er 2-5 ára gamall þegar hann yfirgefur uppeldisstöðvar sínar í ferskvatni og heldur út á haf. Það gerist oftast að vorlagi. Á haustin (september/október) gengur urriði  síðan aftur í árnar þar sem hann ólst upp og hefur þar vetursetu en gengur á haf út á nýjan leik næsta vor. Urriði sem ekki gengur  í sjó dvelur fyrstu ár ævi sinnar í ánni en gengur síðan í stöðuvatn. Þar verður urriðinn fram að kynþroska en fer þá í nærliggjandi á til að hrygna. Urriðavötn eru algeng í íslenskri náttúru og má þar nefna Þingvallavatn og Veiðivötn.

## Tenglar
* 
* Veiðimálastofnun.
Virki (stærðfræði)

**Virki** í stærðfræði er aðgerð, sem verkar á föll. Línuleg algebra fjallar um *línulega virkja*, T, sem eru línulegar varpanir og uppfylla því eftirfarandi:

1. T(*f* + *g* ) = T(*f* ) + T(*g* )

2. T(*c f* ) = *c*T(*f* )

þar sem *f* og *g* eru föll og *c* er fasti.
Línulegir virkjar eru mjög mikið notaðir í eðlisfræði og verkfræði.

## Línulegir virkjar
* Deildunarvirki:  \mathcal{D}(f(x)) := \frac{d \bigl (f(x)\bigr)}{dx}

* Heildunarvirki:   \mathcal{I}(f(x)) :=  \int_0^t f(t)\,dt 

* Fouriervirki:  \mathcal{F}\{f(t)\} := \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\int_{-\infty}^\infty f(t) e^{- i\omega t}\,dt 

* Laplacevirki: \Delta f :=: \nabla^2 f :=: div (grad) f := \sum_{i=1}^n \frac {\partial^2}{\partial x^2_i} f

* Virki Laplacevörpunar:  \mathcal{L}(f(s)) :=\int_0^\infty e^{-st} f(t)\,dt
Hið íslenska töframannagildi

**Hið íslenska töframannagildi** er íslensk félagasamtök töframanna. Samtökin nefna 29. febrúar 2007 sem stofndag sinn þó sá dagur sé ekki til í tímatali.

Tilgangur félagsins er að vera vettvangur áhugafólks um töfra og töfrabrögð, að auka áhuga á töfrum og töfrabrögðum í samfélaginu og að bæta þekkingu og færni félagsmanna í töfrabrögðum. Fundir eru haldnir einu sinni í mánuði og þar er farið yfir sviðið um allt sem tengist töfralistinni. Félagsmenn sýna einnig ýmis töfrabrögð á fundum, en hver töframaður sýnir á eigin forsendum.

HÍT er hluti af *Hinu alþjóðlega bræðralagi töframanna*.

Stofnfélagar HÍT eru eftirfarandi töframenn: Jón Víðis Jakobsson, Gunnar Kr. Sigurjónsson, Baldur Brjánsson, Bjarni Baldvinsson, Magnús Böðvarsson, Pétur G. Finnbjörnsson, Björgvin Franz Gíslason, Valdemar Gestur Kristinsson, Lárus Guðjónsson, Ingólfur Geirdal, Pétur Þorsteinsson og Sigurður Helgason.

Árlega heldur HÍT töfrasýningu fyrir almenning, þar sem aðalsýnandi er erlendis frá. 
## Tengill
* Hér er tengill á vefsíðu Hins íslenska töframannagildis
Fasti

**Fasti** er stærð, sem er óbreytanleg eða óbreytt í því samhengi sem hún er skoðuð og er andstaða breytu. Fastar skipta miklu máli í stærðfræði og eðlisfræði.

Mikilvægir, torræðir stærðfræðilegir fastar eru t.d. pí og ''e''.

Dæmi um fasta í eðlisfræði: Ljóshraðinn er fasti í öllum tregðukerfum, en sólarfastinn, sem segir til um styrk sólargeislunar á lofthúpi jarðar, er strangt tekið ekki fasti, nema þegar hann er mældur í skamman tíma miðað við sveiflur á styrk sólar. Ekki er vitað hvort heimsfastinn, sem segir til um hraða útþenslu alheims, sé ranverulegur fasti.

**Fastafall** er stærðfræðilegt fall, sem tekur fast gildi fyrir öll stök í formengi fallsins.
Stafnlíkan

**Stafnlíkan** (eða **galíonsmynd**) er útskorið trélíkneski í stafni seglskips, fest undir bugspjót; oft persónur úr goðafræði eða einhvers konar líkingamynd sjávarvætta.
Frelsi

**Frelsi** getur átt við eftirfarandi:
* Frelsi með heimspekilegri nálgun
* Frelsi sem hugtak innan stjórnmála
* *[[Frelsi (hljómplata)|Frelsi]]*; hljómplötu með Mánum
* *[[Frelsi (leikrit)|Frelsi]]*; leikrit eftir Hrund Ólafsdóttir
Kafteinn Ísland

**Kafteinn Ísland** er fyrsta íslenska ofurhetjan sem birtist í íslenskri teiknimyndasögu og teiknuður af Kjarnó (Kjartan Arnórsson). Hann byrjaði sem aukapersóna í teiknimyndasögunni *Svínharði Smásál* í Þjóðviljanum, en tók síðar að lifa sjálftæðu lífi.  

Þrjár myndskreyttar bækur hafa verið gefnar út um Kafteinn Ísland, *Kafteinn Ísland* og *Árás Illhuga* voru gefnar út árið 1990 og *Forsetaslagurinn æsilegi* gefin út árið 1996. Allar voru gefnar út af Fjölva.
Í fyrstu bóknni er sagt frá uppruna Kafteins Íslands.
Í bókinni *Forsetaslagurinn æsilegi* er erkióvinur Kafteins Íslands, Illugi ógeð, búinn að dulbúa sig sem elskulegan ættjarðarvin og býður sig fram til forseta Íslands. Þjóðin lætur glepjast, en Kafteinn Ísland sér í gegnum svindlið og tekur til sinna ráða. Bókin er 32 blaðsíður.


Kafteinn Ísland.jpg
Árás Illuga.jpg
Kaupum Ísland.jpg
Hljómsveit Ingimars Eydal - Höldum heim

**Hljómsveit Ingimars Eydal** er 45 snúninga hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1967. 
Á henni flytur Hljómsveit Ingimars Eydal ásamt Þorvaldi og Helenu fjögur lög.
 
## Lagalisti
#Höldum heim - *Lag - texti: Amerískt þjóðlag — Ómar Ragnarsson* 
#Skárst mun sinni kellu að kúra hjá - *Lag - texti: Amerískt þjóðlag — Kristján frá Djúpalæk*
#Ég var átján - *Lag - texti: Þorvaldur Halldórsson — Örn Bjarnason*
#Í nótt - *Lag - texti: Þorvaldur Halldórsson*
Það er svo geggjað

**Flosi Ólafsson** er 45 snúninga hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1970. 
Á henni flytur Flosi Ólafsson ásamt hljómsveitinni Pops tvö lög.
 
## Lagalisti
#Það er svo geggjað - *Lag - texti: L. Malnus — Flosi Ólafsson* 
#Ó, ljúfa líf - *Lag - texti: Turner, Williams — Flosi Ólafsson*
Vilhjálmur Vilhjálmsson - Myndin af þér - Einni þér ég ann

**Vilhjálmur Vilhjálmsson** er 45 snúninga hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1970. 
Á henni flytur Vilhjálmur Vilhjálmsson tvö lög.

## Lagalisti
#Myndin af þér - *Lag - texti: L. B. Russel  - Iðunn Steinsdóttir*
#Einni þér ég ann - *Lag - texti: L. Troe  - Ólafur Gaukur*
Vilhjálmur og Elly Vilhjálms - Lög Tólfta september

**Vilhjálmur og Ellý Vilhjálms - Lög Tólfta september** er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1970. 
Á henni flytja Vilhjálmur Vilhjálms og Ellý Vilhjálms tólf lög og ljóð eftir Tólfta september. Hljóðritun hljómplötunnar fór fram í Ríkisútvarpinu undir stjórn Péturs Steingrímssonar. Forsíðumynd tók Kristján Magnússon, en plötuumslagið var að öðru leyti unnið í Grafík hf.

## Lagalisti
#Draumur fangans - Bæði syngja
#Í faðmi þér - Vilhjálmur syngur
#Heimþrá - Elly syngur
#Sumarleyfið - Bæði syngja
#Þú ert vagga mín, haf - Vilhjálmur syngur
#Bergmál hins liðna - Bæði syngja 
#Halló - Bæði syngja
#Hér sátum við bæði - Elly syngur
#Frostrósir -  Vilhjálmur syngur
#Blikandi haf -  Bæði syngja
#Litla stúlkan við hliðið - Elly syngur
#Litli tónlistarmaðurinn - Bæði syngja

## Textabrot af bakhlið plötuumslags
Lokasjóður

thumb|'' Rhinanthus minor ''

**Lokasjóður**, **peningagras**, **peningablóm** eða **skrapalauf** (fræðiheiti: *Rhinanthus minor*) er einær blómplanta sem vex á graslendi í Evrópu og Asíu og sækir hluta af næringu sinni úr rótarkerfi jurta í kringum sig. Hann verður 25-50 sm á hæð með gul blóm sem vaxa í klasa á enda stöngulsins. Fræhylkin eru þurr og disklaga með litlum hringlandi fræjum. 

Lokasjóður er algengur í graslendi og móum um allt Ísland.

## Tilvísanir
Vorperla

**Vorperla** (fræðiheiti: *Draba verna* eða *Erophila verna*) er lítil einær blómplanta sem finnst í tempraða beltinu á norðurhveli jarðar. Áður var talið að hún hefði flust til Norður-Ameríku frá Evrópu en nú er hún talin frumbyggi á báðum stöðum. Blómin eru með fjórum hvítum klofnum krónublöðum og vaxa á mjóum stilk sem nær 2-15 sm hæð. Hún vex í þurrum jarðvegi og möl. Hún blómstrar mjög snemma á vorin og myndar fljótt fræ.

Á Íslandi er vorperla algengust á Norðurlandi og á Fljótsdalshéraði.
Roðamaur

**Roðamaur** (eða **roðamítill** eða **veggjamítill**) er ættkvísl mítla af *Tetranynchus*-ætt. Þeir eru alvarleg meinsemd á plöntum í gróðurhúsum og híbýlum. Oft má sjá roðamaurinn í gluggakistum eða utan á húsum. 

## Tengill
* 
* ''Roðamaur eða mítlar''; grein í Morgunblaðinu 1988
Blóðregn

***Blóðregn*** er íslensk teiknimyndasaga eftir Emblu Ýr Bárudóttur og Ingólf Örn Björgvinsson, byggð á lokaþætti Brennu-Njáls sögu. Bókin fjallar um hefnd Kára Sölmundarsonar á brennumönnum. Kári þarf ekki aðeins að eiga við öfluga andstæðinga og horfast í augu við ýmsar hættur á leiðinni heldur einnig að heyja innri baráttu þar sem gömul heiðin gildi takast á við hina nýju kristnu trú. Bókin er 60 blaðsíður að lengd og var gefin út 2003 af Máli og menningu. Bókin hlaut Barnabókaverðlaun fræðsluráðs Reykjavíkur vorið 2004.

## Helstu persónur

* Kári Sölmundarson
* Flosi Þórðarson
* Þórhallur Ásgrímsson
* Þorgeir skorargeir Þórisson
* Mörður Valgarðsson
* Ketill Sigfússon
* Valgerður Þorbrandsdóttir
* Grani Gunnarsson
* Snorri goði Þorgrímsson
* Björn Kaðalsson
* Sigurður Lambason
* Gunnar Lambason

## Tenglar
* Njálusögur 
* Bókin Blóðregn á vef Bókaútgáfunnar Eddu
* Barnabókaverðlaun fræðsluráðs Reykjavíkur
Jaba

**Jaba** (fæddur **Silfur João de Carvalho** 20. maí 1981) er brasilískur knattspyrnumaður sem leikur með Ankaragücü. Hann lék áður með aðalkeppinauti þeirra, Ankaraspor, í tyrknesku meistaradeildinni.

## Tengill
*Jaba á weltfussball.de
Giljaflækja

**Giljaflækja** (fræðiheiti: *Vicia sepium*) er fjölær háplanta af ertublómaætt. Hún vex í graslendi í tiltölulega snauðum jarðvegi og hengir sig á aðrar jurtir. Hún verður 30-50 sm há. Blöðin skiptast í fjögur til átta smáblöð á stöngli með vafþráðum. Hún blómstrar frá júlí til ágúst tveimur til fimm blómum sem eru blá eða fjólublá að lit. Fræhirslurnar eru langir belgir sem hver inniheldur þrjú til tíu fræ. 

Giljaflækja er fremur sjaldséð á Íslandi og finnst aðallega á suður- og suðvesturlandi, undir Eyjafjöllum og í Vestmannaeyjum.
Giljaflækja er ræktuð á undan hveiti á ökrum í Kína.

## Tilvísanir
Hraun (aðgreining)

**Hraun** getur átt við eftirfarandi:
## Í jarðfræði
* Hraun (eldhraun)
* Hraun, þ.e. berghlaupsurð
## Í landafræði
* Hraun á Skaga
* Hraun í Fljótum (fleirtölheiti)
* Hraun í Keldudal við Dýrafjörð
* Hraun í Unadal
* Hraun í Ölfusi
* Hraun í Öxnadal
## Annað
* Hraun, íslensk hljómsveit
* Hraun, hefðbundinn íslenskur matréttur
* Hraun, íslenskt sælgæti
Janis Joplin

**Janis Lyn Joplin** (f. 19. janúar 1943, d. 4. október 1970) var bandarísk söngkona, tónskáld og útsetjari, sem hafði mikil áhrif á rokktónlist í samtíma sínum og síðar. Hún varð fræg sem söngkona með hljómsveitinni Big Brother and the Holding Company. Hún var ein áhrifamesta og vinsælasta söngkona á sjöunda áratug síðustu aldar og er talin í hópi bestu rokksöngkvenna sögunnar, en hún söng einnig blús, kántrí og djass. Árið 2004 hafði tímaritið Rolling Stone hana í 46. sæti á lista yfir 50 mestu listamenn allra tíma.

Janis Joplin var eiturlyfjasjúklingur og notaði bæði amfetamín og heróín auk fleiri efna. Hún lést af afleiðingum of stórs skammts af heróíni og var auk þess drukkin.

Frægasta plata hennar er Pearl sem kom út árið 1971 að henni látinni. Á plötunni voru lögin *Me and Bobby McGee* eftir Kris Kristofferson og *Mercedes Benz* eftir Joplin sjálfa og textahöfundana Michael McClure og Bob Neuwirth, en það lag söng hún án undirleiks. Þessi tvö lög urðu frægust þeirra 10 laga sem voru á plötunni.

Síðasta upptaka hennar var lagið *Happy Trails* eftir Dale Evans, sem hún söng inn á segulband 1. október 1970 og sendi John Lennon (f. 9. október) í afmælisgjöf. Hann sagði síðar svo frá, að segulbandið hafi borist sér eftir andlát hennar.
Í svörtum fötum

**Í svörtum fötum** var íslensk hljómsveit stofnuð árið 1998. Árið 2019 hætti hljómsveitin þegar aðalsöngvarinn, Jón Jósep Snæbjörnsson hætti. Þá stofnuðu hinir meðlimirnir nýja hljómsveit sem heitir Nýju fötin keisarans.

## Meðlimir
* Jón Jósep Snæbjörnsson (Jónsi) - söngur
* Áki Sveinsson - bassi
* Hrafnkell Pálmarsson - gítar
* Einar Örn Jónsson - hljómborð
* Páll Sveinsson - trommur

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *[[Í svörtum fötum (breiðskífa)|Í svörtum fötum]]* (2002)
* *[[Tengsl (breiðskífa)|Tengsl]]* (2003)
* *[[Meðan ég sef]]* (2004)
* *[[Orð (breiðskífa)|Orð]]* (2006)

### Smáskífur
* *[[Jólin eru að koma (smáskífa Í svörtum fötum)|Jólin eru að koma]]* (2001)

## Tenglar
* http://mib.is/  - Opinber heimasíða
Drullutjakkur

**Drullutjakkur** er fjölnota tjakkur sem er gjarnan notaður í landbúnaði, bílaíþróttum eða þar sem þarf að lyfta þungum byrðum á lausu undirlagi. Hann var fundinn upp í kring um 1905 og var markaðssettur undir nafninu *Automatic Combination Tool*. Hönnunin hefur lítið breyst síðan þá.

Aðalhluti drullutjakks er járnbiti en á honum eru göt með jöfnu millibili. Á þessum bita rennur sleði sem læsir sig í götin eftir því sem tjakkurinn kemst. Aflstöngin er járnstöng, álíka löng og tjakkurinn sjálfur.

Fjölbreytni drullutjakksins lýsir sér í því að ekki er bara hægt að lyfta með honum heldur er hægt að nota hann til að spenna eitthvað saman eða í sundur, nota hann sem dráttarspil eða jafnvel sem þvingu.
Maríulykill

**Maríulykill** (fræðiheiti: *Primula stricta*) er sjaldgæf háplanta sem vex á norðurslóðum.

## Lýsing
Grannur stöngull 5 -20 sm hár. Blöðin Heilrend, fremur mjó, breiðust framan til, en mjókka niður að stilknum sem er örstuttur, stundum mjölvuð á neðra borði. Blómin smá, rauðfjólublá til ljósfjólublá. 2n =126

## Útbreiðsla og búsvæði
Maríulykill vex í votum jarðvegi við árbakka í fjallendi á norðlægum slóðum og finnst í fjöllum Skandinavíu, norðaustur Finnlandi og Kólaskaga, Síberíu og Kanada ásamt Grænlandi. Afar sjaldgæfur á Íslandi og finnst aðeins á nokkrum stöðum í Eyjafirði.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Armeniapedia: Medicinal Uses of ''Primula''
* American Primrose Society
* http://www.primulaworld.blogspot.is/
Embla Ýr Bárudóttir

**Embla Ýr Bárudóttir** (fædd 1973) er íslenskur rithöfundur. 

Embla Ýr lauk BA-prófi í almennum málvísindum við Háskóla Íslands árið 1998. Hún hefur unnið sem þýðandi og prófarkalesari. Fyrsta bók hennar var teiknimyndasagan Blóðregn (2003). Fyrir hana hlaut hún ásamt meðhöfundi sínum, Ingólfi Erni Björgvinssyni, Barnabókaverðlaun fræðsluráðs Reykjavíkur vorið 2004. 

Embla er dóttir Árna Björnssonar, þjóháttafræðings.

## Verk
* 2003 - Blóðregn
* 2004 - Brennan 
* 2005 - Vetrarvíg
* 2007 - Hetjan
Ingólfur Örn Björgvinsson

**Ingólfur Örn Björgvinsson** er fæddur 1964 og lauk lokaprófi úr grafíkdeild Myndlista- og handíðaskóla Íslands árið 1992. Síðan þá hefur hann starfað sem myndskreytir og hönnuður á auglýsingastofum. Fyrsta bók hans var teiknimyndasagan Blóðregn (2003). Fyrir hana hlaut hann ásamt meðhöfundi sínum, Emblu Ýr Bárudóttur, Barnabókaverðlaun fræðsluráðs Reykjavíkur vorið 2004.

## Verk

* 2003 - Blóðregn
* 2004 - Brennan 
* 2005 - Vetrarvíg
* 2007 - Hetjan
Snarrót (félag)

**Snarrót** er félag sem var stofnað um rekstur samnefndrar félagsmiðstöðvar í Reykjavík. Félagsmiðstöðin Snarrót var stofnuð á haustmánuðum árið 2004 og starfaði nokkurn veginn samfellt fram á sumar 2006. Yfirlýstur tilgangur stöðvarinnar var að vera athvarf og miðstöð fyrir grasrótarstjórnmál, einkum á vinstrivængnum. Hún var til húsa að Garðastræti 2 til að byrja með, en flutti síðan í kjallarann á Laugavegi 21. Þar fóru meðal annars fram fundir, kvikmyndasýningar og námskeið, sem tengdust umhverfisvernd, baráttu fyrir friði og mannréttindum, afhjúpun meintra og raunverulegra samsæra og fleiru. Starfsemin var fjármögnuð með félagsgjöldum og fjáröflunarviðburðum, einkum kvöldverðum, auk þess sem komið var upp aðstöðu, fyrir ferðamenn og aðra, til að komast á internetið gegn vægu gjaldi. Félagar í félaginu skiptu nokkrum tugum, en dagleg umsjón stöðvarinnar var í höndum stjórnar sem kjörin var á árlegum aðalfundi.

Á fyrri hluta ársins 2007 var ákveðið að leggja félagsmiðstöðina Snarrót niður..

## Tenglar
* Vefur Snarrótar (Vefsafn)
Merseyside

**Merseyside** er sýsla á Norðvestur-Englandi á Bretlandi. Hún er 645 km2 að stærð og er nefnd eftir fljótinu Mersey. Íbúar voru rúmlega 1.442.000 árið 2022. Borgin Liverpool er sú stærsta í Merseyside. Annars eru stærri bæir Birkenhead, St Helens og Southport. Liverpool varð mikilvæg iðnaðarborg í iðnbyltingunni og í Birkenhead byggðist upp skipaiðnaður. Tónlist og íþróttir urðu mikilvægar menningargreinar á síðari hluta 20. aldar.

Merseyside var stofnuð árið 1974.
Al-Kaída

**Al-Kaída** (arabíska: *al-Qaeda*, القاعدة, á íslensku: „*bækistöðin*“ eða „grunnurinn“) eru íslömsk hryðjuverkasamtök súnní-múslima, sem voru stofnuð af sádi-arabanum Osama bin Laden (f.1957 - d.2011) í Afganistan árið 1988. Yfirlýst markmið samtakanna er að koma á fót „ríki múslima“ eða „íslömsku  ríki“ um allan heim. 

Samtökin báru ábyrgð á hryðjuverkunum 11. september 2001 í Bandaríkjunum og hryðjuverkunum 7. júlí 2005 á Bretlandi. 

Al-Kaída rekur stórt net hryðjuverkahópa og útvegar fjármagn, mannafla, flutninga, þjálfun o.fl. fyrir hryðjuverkamenn múslima um allan heim. Árið 1998 gaf Osama bin Laden út stríðsyfirlýsingu gegn Bandaríkjunum og Vesturlöndum þar sem segir að það sé skylda allra múslima að drepa bandaríska þegna, hermenn og almenna borgara og bandamenn þeirra. 

Fimm múslimar sem voru ákærðir fyrir að aðstoða við árásir Al-Kaída á New York þann 11. september 2001 svöruðu ákærum með því að segjast vinna samkvæmt boði Allah og vitnuðu í 9. kafla Kóranins þar sem segir að múslimar skuli drepa „heiðingjana“ og „vantrúaða“ hvar sem til þeirra náist. 

Osama bin Laden var felldur í Pakistan árið 2011 af bandaríska hernum. Hann hafði þá verið búsettur í stóru einbýlishúsi nærri herstöð pakistanska hersins í mörg ár, ásamt konum sínum og börnum. 

Eftir dauða Osama bin Laden varð nýr leiðtogi Al-Kaída Ayman al-Zawahiri. Al-Zawahiri var augnlæknir og einn af stofnendum egypska hryðjuverkahópsins *[[Islamic Jihad]]* og var andlegur leiðtogi Al-Kaída í valdatíð Osama bin Laden. Sumir telja að Al-Zawahiri hafi verið helsti skipuleggjandi hryðjuverkanna á Bandaríkin 11. september árið 2001. Al-Zawahiri hefur verið ákærður í Bandaríkjunum fyrir sinn þátt í sprengjuárás á bandarískt sendiráð í Afríku árið 1998 og var dæmdur til dauða í Egyptalandi fyrir þátttöku sína í *Islamic Jihad* þar í landi. Al-Zawahiri var drepinn af bandaríska hernum í Afganistan árið 2022.

Á leiðtogatíð al-Zawahiri frömdu al-Kaída og útsendarar þeirra engin meiriháttar hryðjuverk. Starfsemi samtakanna höfðu farið þverrandi frá dauða Osama bin Laden, einkum með uppgangi hryðjuverkahópsins íslamska ríkisins, sem varð upphaflega til sem klofningshreyfing úr al-Kaída, á öðrum áratugi 21. aldar. Þegar al-Zawahiri var drepinn í júlí 2022 voru samtökin að mestu óvirk og að mati sumra sérfræðinga voru þau í raun ekki lengur til.

## Tilvísanir

## Heimildir
* “*The Noble Qur’an*”, Kóran-texti á vefsíðu quran.com, á ensku og arabísku. Enski textinn er fenginn úr “Sahih International” þýðingunni.
* J. Millard Burr, Robert O. Collins, "*Alms for Jihad, Charity and Terrorism in the Islamic World*", Cambridge University Press, Cambridge, 2006.
* Daniel Byman, "*Al Qaeda, The Islamic State, and the global Jihadist Movement, What everyone needs to know*", Oxford University Press, 2015.
Torfþak

**Torfþak** (eða **þekja**) er þak á torfhúsum, þannig gert að notað er torf sem þakefni ofan á áreftið. *Nærþak* nefndist innri byrði þaksins, og utan þess kom þunnt moldarlag, en yst snyddu- eða torfþak úr valllendistorfi og sneri grasrótin út. Á tvíása torfþökum var þakið þykkast yfir miðjum vöglum, og var það gert til þess að fá vatnshalla. 

Torfþök voru algengustu þök húsa á Íslandi í næstum því þúsund ár.

## Orð tengd torfþaki

* *innstafur* stoð inni í húsi til að halda uppi þekju. 
* *raftur* viðarrengla í torfþaki, milli mæniáss og vegglægju (til að halda uppi torfi). 
* *refta* leggja, láta rafta á, leggja spýtur, viðargreinar í þak til að halda uppi torfi. 
* *torfvölur* ávali á torfþaki til að vatn rynni betur af því.
* *vagl* þvertré ofan á innstöfum og milli þeirra, þvert undir mæninum. 
* *vegglægja* veggjarpallur, röndin á veggnum að ofan, innan við sperruhælana. 

## Tengt efni

* Hálmþak
* Snidduþak
* Spónþak
Et tu, Brute?

„**Et tu, Brute?**“ („og þú líka, Brútus?“) er latneskur frasi sem er oft sagður vera hinstu orð Júlíusar Sesars en sú heimild er fengin frá skáldinu Shakespeare úr leikriti hans Kleópötru og Júlíusi Sesar, en líklegra þykir þó flestum fræðimönnum að hann hafi annaðhvort mælt á grísku „καὶ σὺ τέκνον;“*(kaì sy téknon)* eða „og þú líka barnið mitt“ eða sagt alls ekki neitt en samkvæmt sumum heimildum lést hann þegjandi.

## Tilvísanir
Náttúruval

**Náttúruval** er sú kenning að ef einstaklingar af mismunandi arfgerðum eru misvel hæfir til að lifa og að eignast lífvænleg afkvæmi við ráðandi skilyrði, hljóta þau genin, sem stuðla að meiri hæfni, að breiðast út á kostnað hinna. Náttúruval er því það þegar hæfari eiginileikar erfast frá einni kynslóð til annarrar vegna samspils milli eiginleika lífverunnar og umhverfis hennar. Fyrstur til að setja fram þessa kenningu var Charles Darwin og nefndi hann hana náttúruval (enska: *natural selection*). 

## Tengt efni
* Charles Darwin
* Genaflökt
* David Hume
* Kynval
* Stofnerfðafræði
* Þróunarsálfræði
Rokk í Reykjavík (hljómplata)

***Rokk í Reykjavík*** er tvöföld safnplata sem var gefin út eftir frumsýningu heimildarmyndarinnar *[[Rokk í Reykjavík]]*. Platan inniheldur lög eftir nokkrar af helstu hljómsveitum pönktímabilsins í íslenskri tónlistarsögu sem komu fram í myndinni.

Árið 2009 var platan valin í 32. sæti yfir 100 bestu plötur Íslandssögunnar af notendum vefsins Tónlist.is.

## Endurútgefin
*Október 1993 - *Rokk í Reykjavík*. Útgáfufyrirtæki: Smekkleysa.

## LP 1
**Hlið A - lengd:** 17:12
**Hlið B - lengd:** 20:37
**Heildarlengd:** 37:49

### Lagalistinn

## LP 2
Hlið C - lengd: 18:35
**Hlið D - lengd:** 20:34
**Heildarlengd:** 39:09

### Lagalistinn
Buckinghamhöll

**Buckinghamhöll** (enska *Buckingham Palace*) er opinbert aðsetur bresku konungsfjölskyldunnar í London. Hún var byggð 1703 fyrir Hertogann af Buckingham. Viktoría Bretadrottning bjó í höllinni frá 1837.
Klukkuturn Westminsterhallar

**Klukkuturn Westminsterhallar**, oft nefndur **Big Ben**, er klukkuturn nærri norðausturenda Westminsterhallar í London. Gælunafnið *Big Ben* hefur lengi loðað við turninn, en það átti upphaflega við stærstu bjölluna í honum. 

## Stóra bjallan
Aðalbjallan, þekkt sem the *Great Bell* á ensku, er stærsta bjallan í turninum og partur af Great Clock of Westminster, betur þekkt fyrir viðurnefnið Big Ben, sem er oftast misnefni fyrir *Clock Tower*. Klukkan sjálf er 18 fet (um 5,5 m) að þvermáli og vegur 13 1/2 smálest. Hún var steypt árið 1856. Í loftárás Þjóðverja á London árið 1940 skemmdist hún, en var stuttu síðar komið í samt lag.
Cannondale

**Cannondale Bicycle Company** er bandarískur reiðhjólaframleiðandi, stofnaður 1971. Höfuðstöðvarnar eru Bethel í Connecticut íBandaríkjunum.
 
## Tenglar
* Heimasíða
Þéttefni

**Þéttefni**, **fast efni** eða **storkuhamur** er efnishamur sem hefur mótstöðu gegn aflögun og breytingu á rúmmáli vegna þess að frumeindir raðast þétt saman.

Á smásæjum kvarða hefur storkuhamur þá eiginleika að frumeindirnar eða sameindirnar sem efnið er búið til úr eru samanþjappaðar nálægt hver annarri. Þessi uppistöðuefni hafa fasta stöðu í rúmi miðað við hvort annað. Það útskýrir ósveigjanleika fastra efna. Ef nægum krafti er beitt, er hægt að brjóta gegn þessum eiginleikum, sem veldur varanlegri aflögun. Þar sem öll föst efni hafa varmaorku, sveiflast frumeindir þéttefnis, en þessi sveifla er mjög smá og hröð, og er því ekki merkjanleg undir venjulegum kringumstæðum.

Vegna þess hve þétt frumeindirnar sitja eru verður til spenna þegar við snertum fast efni (til dæmis stein) sem byggist upp á milli okkar frumeinda og frumeinda steinsins, sem veldur því að fasta efnið snertir okkur aldrei. Það leiðir af sér að frumeindirnar í fasta efninu blandast aldrei við annað fast efni. Einungis er hægt er að skilja föst efni í sundur. Hins vegar er hægt að blanda föstum efnum saman ef þeim er breytt í vökva. Með því að hita fasta efnið verður hreyfing frumeindanna örari. Þá  minnkar þéttnin og fasta efnið verður að vökva sem getur eingöngu blandast öðrum efnum í vökvaformi. Ef fast efni er hitað nógu mikið verður það að gasi. Besta dæmið um fjölbreytta efnishami er líklega vatn () sem þekkist sem fast efni þegar það er í formi íss. Einnig má nefna plast, járn, við og steina sem dæmi um föst efni sem við þekkjum vel úr okkar daglega lífi

Sú grein eðlisfræði sem snýst um föst efni er kölluð storkufræði eða þéttefnisfræði. 

## Tilvísanir
Þrjú á palli - Við höldum til hafs á ný

**Þrjú á palli - Við höldum til hafs á ný**  er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1970. Ljóð eftir Jónas Árnason  við erlend   þjóðlög. Hljóðritun fór fram í Ríkisútvarpinu undir stjórn Péturs Steingrímssonar. Þórir Baldursson útsetti. Aðstoð við útfœrslu og nánari músiseringu, Jón Stefánsson. Aðstoðarfólk með meirapróf á ýms hljóðfœri: Anna Ingvarsdóttir, Gunnar Björnsson, Guðmundur R. Einarsson, Jóhannes Eggertsson, Páll Einarsson, Úlfar Sigmarsson, Þórarinn Ólafsson  og  fleiri.

## Lagalisti
#Við höldum til hafs á ný*
#Síðasti Skotaprins*
#Óðurinn um hann Angantý* 
#Í skini morgunsólar*
#Þvílík er ástin*
#Óðurinn um árans kjóann hann Jóhann*
#Svona er að vera siðprúð*
#Halí-a-hó*
#Þungt ymur þorrinn*
#Brúðkaupsveisla Villa kokks og Dómhildar*
#Hví ertu svona breyttur?*
#Blakkur*

## Textabrot af bakhlið plötuumslags

## Fyrsta íslenska steríóupptakan
Pétur Steingrímsson upptökumaður hafði smíðað eigin búnað til steríóhljóðritunar, en þar sem hann hafði ekki komið sér upp hljóðveri stillti hann græjunum upp í Háteigskirkju. Þrjú á palli fengu þann heiður að vígja þessi fyrstu íslensku steríóupptökutæki í ágústlok 1970 þegar platan Við höldum til hafs á ný, var tekin upp.
LungA

**LungA** eða **Listahátíð ungs fólks, Austurlandi** var listahátíð fyrir ungt fólk haldin á Seyðisfirði í júlí ár hvert.

Árið 2000 leit listahátíð LungA dagsins ljós í fyrsta sinn. Um er að ræða listahátíð þar sem sköpun, listum og menningu er fagnað með námskeiðum, fyrirlestrum og öðrum viðburðum og lýkur með uppskeruhelgi: sýningum og tónleikum.

Hátíðin er frábær blanda af listum, sköpun, tjáningu og stórbrotinni náttúru. Hún hefur getið sér gott orðspor, bæði á Ísland og út fyrir landsteinana fyrir frábært andrúmsloft, námskeið af miklum gæðum og með mikilli virkni þátttakenda. Ennfremur færir hátíðin gleði, sjálfsþekkingu, elskendur, nýja vini og góðar minningar fyrir þá sem sækja hátíðina heim.

Árið 2010 kviknaði sú hugmynd að stofna skóla á Seyðisfirði út frá hugmyndarfræði LungA. Nú er hugmyndin orðin að veruleika og fyrsti hópurinn mun hefja nám við skólann árið 2014.

LungA „fjölskyldan“ samanstendur nú bæði af árlegri listahátíð og skóla. Dagsdaglega er þetta tvennt rekið sitt í hvoru lagi, en heitið, gildin og hugmyndafræðin eru af sama meiði.

LungA hátíðin var haldin í seinasta skipti í júlí 2024.

## Tengill
* lunga.is

## Tilvísanir
Gleðileg jól - Fjórtán jólalög

**Gleðileg jól - Fjórtán jólalög**  er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1970. Ljósmynd á plötuumslagi tók Jón Þórðarson. 

## Lagalisti
#Heims um ból - *Lag - texti: F. Gruber — Sveinbjöm Egilsson* - Guðmundur Jónsson og barnakór.
#Litla jólabarn - *Worsing/Brandstrup — Ómar Ragnarsson* - Telpnakór úr Álftamýrarskóla.
#Litli trommuleikarinn - *Lag - texti: H. Stmeone/H. Onarati, — Stefán Jónsson* - Ragnar  Bjarnason.
#Gáttaþefur gœgist hér inn - *Lag - texti: Gillespie/Coatls — Ómar Ragnarsson* - Ómar Ragnarsson.
#Oss barn er fœtt í Betlehem - *Lag - texti: Íslenzkt þjóðlag og þjóðvísa* - Savanna tríóið.
#Bráðum koma blessuð jólin - *Lag - texti: F. Bradbury — Jóhannes úr Kötlum* - Telpnakór úr Melaskóla.
#Ó, Jesúbarnið blítt - *Lag - texti: Johann Sebastian Bach — Jakob Jóh. Smári* - Kirkjukór Akureyrar.
#Í Betlehem er barn oss fœtt - *Lag - texti: Danskt þjóðlag — Valdimar Briem* - Guðmundur Jónsson og barnakór.
#Ég sá mömmu kyssa jólasvein  - *Lag - texti: T. Connort — Hinrik Bjarnason* - Stúlknakór Gagnfræðaskólans á Selfossi.  
#Krakkar mínir komið þið sæl - *Lag - texti: H. Helgason — Þorst.Ö. Stephensen* - Ómar Ragnarsson og telpur úr Langholtsskóla.
#Jólasveinninn minn - *Lag - texti: Autry/Haldetman — Ómar Ragnarsson* - Elly Vilhjálms.
#Nóttin var sú ágœt ein -  *Lag - texti: Íslenzkt þjóðlag og þjóðvísa* - Savanna tríóið.
#Jólasveinar ganga um gólf -  *Lag - texti: Friðrik Bjarnason — Þjóðvísa* - Telpnakór úr Melaskóla.
#Í gegnum lífsins œðar allar -  *Lag - texti: L. Nielsen — Matthías Jocbumsson* - Kirkjukór Akureyrar.
Pálmasunnudagur

**Pálmasunnudagur** er trúarleg hátíð kristinna sem fellur á sunnudaginn fyrir páskana og er fyrsti dagur dymbilviku. Pálmasunnudagur er haldinn til minningar um innreið Jesú í Jerúsalem, þegar fólkið breiddi klæði sín á veginn og veifaði pálmagreinum til að fagna komu hans, en þannig var konungum fagnað á þeim tímum.  Í kaþólskum kirkjum og sumum lúterskum fer fram pálmavígsla og helgiganga á þessum degi. Þá er pálmagreinum, eða greinum sem líkjast þeim, úthlutað til safnaðarins, og að lokum er helgiganga með söng. Þá eru sungin ævaforn lög, sem tilheyra þessari athöfn. Sumstaðar eru vígðu pálmagreinarnar, sem ekki ganga út, brenndar og askan geymd fram á næsta öskudag, en áður fyrr var henni stundum dreift yfir söfnuðinn. 

Í Jóhannesarguðspjalli segir þannig frá atburðum pálmasunnudagsins fyrsta: 

Pálmasunnudagur er hræranlegur hátíðisdagur og fellur því ekki upp á sama mánaðardag ár hvert. 

## Tilvísanir
G.O.R.A.

**G.O.R.A.** er a tyrknesk gamanmynd skrifuð af **Cem Yılmaz** og leikstýrt af **Ömer Faruk Sorak**.

## Söguþráður
Arif (leikinn af Cem Yılmaz) er teppasölumaður og selur falsaðar myndir af fljúgandi furðuhlutum. Einn dag hittir hann geimveru dulbúna sem Karl Bretaprins. Arif reynir að selja honum teppi sem hann heldur fram að sé svo fallegt að vefarinn hafi blindast við verkið. Honum er í kjölfarið rænt af geimverum. Arif kemst að því að hann var numinn af brott af Logar Trihis (líka leikinn af Cem Yılmaz), öryggismálastjóra plánetunnar G.O.R.A.. Logar fyrirlítur jarðarbúa af því að langa- langafi hans var grýttur og vélmenna aðstoðarmanni hans var nauðgað af tyrkneskum manni árið 1789.