open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afrán

**Afrán** er hugtak úr vistfræði sem notað er til að lýsa hvernig afræningi (dýr sem veiðir) nærist á bráð sinni (dýr sem ráðist er á). Afræningjar drepa eða drepa ekki bráð sína áður en þeir byrja átið en afránið verður oftast til þess að bráðin deyr og er étin og melt af afræningjanum.
Olnbogaskel

**Olnbogaskel** (fræðiheiti: *Testudinalia testudinalis*) er hettulaga kuðungur (ekki með neina vindinga) og er toppurinn á skelinni aðeins framan við miðju og munnop egglaga. Munnopið getur orðið allt að 30 mm og hæð kuðungsins orðið allt að 15 mm. Olnbogaskel er grá með dökkum rauðbrúnum eða fjólubrúnum flekkjum. Hún heldur sig á 0 - 40 m dýpi og finnst neðarlega í grýttum fjörum  og er þar oftast föst  á steinum og fjörugróðri. Olnbogaskel lifir á þörungum sem hún skrapar með skráptungu af steinum. Olnbogaskel er algeng um allt Ísland.
 
## Heimild
* Náttúruminjasafn Íslands - Olnbogaskel
Slæðumý

**Slæðumý** (fræðiheiti: *Tanytarsus gracilentus*) eða Litla toppfluga er tegund af rykmýi. Hún er algengasta mýflugnategundin við Mývatn.
Rykmý

**Rykmý** (fræðiheiti: *Chironomidae*) er ætt mýflugna. Á Íslandi eru þekktar 80 tegundir rykmýs og eru margar þeirra mjög mikilvægar í vistkerfum vatna af öllu tagi og oft undirstöðufæða fugla og fiska. Karldýrin þekkjast á fjaðurlaga fálmurum.

Karlflugurnar eru mjóslegnar og yfirleitt lengri en kvenflugur og  á höfði bera karlflugur loðna fálmara sem minna helst á jólatré eða fjöður. Karlflugurnar geta orðið allt að 1,5 cm á lengd. Flugur rykmýs bíta ekki. Líftími flugnanna er aðeins nokkrir dagar, en á þeim tíma makast þær og verpa oftast aðeins einu sinni. 
Mökunaratferli rykmýs er þannig að karlflugur mynda mikla stróka og kvenflugurnar sækja í strókana. Fljótlega eftir mökun fljúga kvenflugurnar að vatni eða á og verpa eggjum á vatnsyfirborð. Eggin eru umlukin slímmassa sem sekkur niður á botn og klekjast lirfur út eftir nokkra daga og lifa á botni innan um botngróður eða í botnleðjunni. Lirfurnar eru mjóslegnar og hafa tvö pör af fóttotum og eru  rauðar, gulgrænar eða blágráar á litinn. Mestur hluti af lífsferli rykmýs er á lirfustigi en lífsferillinn getur varað frá nokkrum vikum í tvö ár. Lirfur rykmýs fara í gengum þrjú hamskipti áður en myndbreyting á sér stað og púpa myndast. Púpurnar myndbreytast inni í pípum  sem lirfurnar lifa að öllu jöfnu í. Á lirfustiginu safna dýrin allri þeirri forðanæringu sem þau þurfa til vaxtar og viðhalds því á fullorðinstiginu sem fluga nærist rykmýið lítið eða ekkert. Fæða lirfanna er meðal annars smásæir þörungar, rotnandi jurtaleifar, lifandi smádýr eða bakteríur. Rykmýið er mikilvæg fæða fyrir fiska. Stærsta rykmýstegund á Íslandi er stóra toppflugan (Chironomus islandicus). Lirfur  eru hárauðar á litinn og lifa oftast niðurgrafnar í botnseti stöðuvatna. Lirfurnar eru svona rauðar vegna blóðrauðans (haemoglobin) sem hefur mikla sækni í súrefni og það gerir lirfunum kleift að lifa við aðstæður þar sem súrefni er af skornum skammti.

## Heimild
*  Veiðimálastofnun - skordýr - Jón Ólafsson

## Tenglar
* Lífsferill rykmýs 
*  Rykmý (Þóra Hrafnsdóttir)
Hvíldarþjálfun

**Hvíldarþjálfun** er slökunartækni byggð á sjálfsefjun. Hún var þróuð af þýska geðlækninum Johannes Heinrich Schultz úr dáleiðslu og fyrst gefin út á bók árið 1932. Tæknin felur í sér daglegar æfingar sem eru í kringum 15 mínútur, oftast á morgnana, í hádeginu eða á kvöldin. Í hverri æfingu notar iðkandinn ímyndunarafl sitt eða hughrif (sefjun) sem valda slökun. Hverja æfingu er hægt að stunda í mismunandi stellingum (t.d. liggjandi, sitjandi eins og í hugleiðslu, sitjandi eins og vagnekill o.s.frv). Schultz leggur áherslu á hliðstæður tækninnar í jóga og hugleiðslu. Hins vegar er hvíldarþjálfun, ólíkt sumum tegundum jóga og hugleiðslu, algjörlega óskyld dulspeki. Hún er aðferð til að hafa áhrif á ósjálfráða taugakerfið.

## Almennt:

Hvíldarþjálfun er skipt í þrjú stig:

1. Grunnstig: Tækni sem hefur áhrif á ósjálfráða taugakerfið.

2. Miðstig: Hér notar maður formúlur til þess að hafa áhrif á hegðun manns.

3. Efsta stig: Nýtir ómeðvituð svæði iðkandans.

Hvíldarþjálfun er hugsuð fyrir heilbrigt fólk og þá helst fyrir þá sem stunda íþróttir, stjórna fyrirtækjum, stunda nám og til þess að koma í veg fyrir ýmis sálvefræn veikindi (e. psychosomatic illness). Heilbrigt fólk notar aðallega aðferðir grunn- og millistigs, en hér verður aðeins fjallað um grunnstigið. Læknisfræðilegar frábendingar (e. medical contraindications) gilda ef maður er með  hjartasjúkdóm (t.d. hjartadrep), sykursýki, gláku, flogaveiki, geðsjúkdóm (t.d. geðklofa) eða misnotar áfengi eða lyf.

## Grunnstíg:

Grunnstig í hvíldarþjálfun samanstendur af sex æfingum, þ.e. upplifun þyngdar ("vöðvaslökun"), upplifun hitans ("æðaslökun"), stilling hjartsláttar ("hjartastjórn"), öndunarstilling ("öndunarathugun"), hitatilfinning í kviðnum ("stjórn kviðarhólslíffæra") og svalatilfinning á enni ("hugað að höfðinu").

Allar þessar sex æfingar er byggar á tilhugsun iðkanda um rólegt ástand líkamans, enda byggist árangur með hvíldarþjálfun á þeirri forsendu að rólegt ástand líkamans getur valdið róandi andlegt ástand. Nú verður fjallað nánar um þær, sem maður lærir á innan við 6 til 8 vikum, oftast í hópum, undir leiðsögn læknis, sálfræðings eða  sérstaks hvíldarþjálfunar-leiðbeinanda.

## Æfingarnar:

1. æfing: Vökvaslökun

2. æfing: Æðaslökun

3. æfing: Hjartastjórn

4. æfing: Öndunaraðhugun

5. æfing: Stjórn kviðarhólslíffæra

6. æfing: Hugað að höfðinu

## Heimildir:

1. Schultz, Johannes Heinrich, 1884-1970:  Hvíldarþjálfun : æfingabók / eftir J. H. Schultz ; [Yngvi Jóhannesson þýddi]. [Reykjavík] : Ísafoldarprentsmiðja, 1968.
Þeytispjald

**Þeytispjald** er barnaleikfang sem búið var til úr fjöl og bandspotta. Í það var notað ferkantað tréspjald með götum fyrir band. Bandinu var vafið upp á fingur hvorrar handa og snúið uppá. Þegar bandið var orðið strekkt var togað í og bandið fært til og frá. Þá kvein í bandinu og það snerist með miklum hraða.

## Heimildir
* Gyða Gunnarsdóttir: Barnagaman - Leikir og leikföng um aldir
* Helgi Guðmundsson, Hreytispeldi. – Gripla, 1. Hefti (01.01.1979), bls.. 224-226
Sölvahnútur

**Sölvahrútur** (fræðiheiti: *Ligia oceanica)* er krabbadýr af ættbálki jafnfætla. Hann er háður sjó og finnst efst í klapparfjörum og á klettum og sjávarfitjum þar sem seltuáhrifa gætir. Hann finnst oft ofan við mörk stórstraumsflóðs. Sölvahrútur heldur sig í fylgsnum á daginn og fer á stjá á nóttunni í fæðuleit. Hann étur ýmis konar þörunga og getur orðið þriggja ára en á afkvæmi aðeins einu sinni og þá á síðasta ári æviskeiðsins. Hann getur orðið meira en 3 sm að lengd. 

## Útbreiðsla við Ísland
Sölvahrútur finnst á Íslandi á svæði við Reykjanes frá Reykjanesvita norður að Reykjanesvirkjun. Hann var áður algengur á Heimaey en hefur ekki orðið vart þar síðan 1920. Sölvahrútur er á mörkum þess að vera landdýr eða sjávardýr.

## Heimildir
* Sölvahrútur - Ligia oceanica (Linnaeus, 1767)
* Sölvahnútur
Gráloddur

**Gráloddur** eða **grápöddur** eru stór krabbar af ættbálki þanglúsa (*Isopoda*). Þær hafa tiltölulega lítinn haus með fálmurum, bitmunni og augum og sporöskjulaga liðskiptan bol. Gráloddur hafa sjö pör fóta og anda með eins konar lungum og eru þær með tvö til fimm pör slíkra á milli fóta. Þær eru mjög háðar raka og finnast oft undir steinum eða í þéttum rökum gróðri og jarvegi. Þær lifa á rotnandi plöntuleifum.

Fundist hafa sjö tegundir af gráloddum á Íslandi. Þær eru allar áþekkar í útliti. Þær finnast einna helst við jarðhita og í og við gróðurhús. Þær geta líka verið í húsagörðum þar sem gróður er þéttvaxinn og gróskumikill. Ein tegund sölvahrútur, finnst við sjó. Hún er í raun tengiliður þanglúsa í fjöru og grálodda á landi.
Jafnfætlur

**Jafnfætlur** eða **þanglýs** (fræðiheiti  *Isopoda*) eru krabbadýr í flokki stórkrabba. Af jafnfætlum eru um fjögur þúsund tegundir.

## Útlit
Líkami jafnfætla er ílangur og flatvaxinn og skiptist í höfuð, búk og hala. Búkurinn skiptist í sjö liði og hefur sjö fótapör. Allir fæturnir eru eins og er nafnið jafnfætla dregið af því.

## Heimild
*
Skráptunga

**Skráptunga** (fræðiheiti *Radula*) er eitt einkennum lindýra eins og  snigla. Dýrin nota hana til þess að rífa plöntuvefi í smáar örður sem þeir kyngja. Allir flokkar liðdýra hafa skráptungu nema samlokur.
Hérasótt

**Hérasótt** (fræðiheiti: *Tularemia*) er alvarlegur smitsjúkdómur sem stafar af bakteríunni Francisella tularensis. Hérasótt getur smitast á milli dýra (lítilla nagdýra) og manna. Smitleiðir geta verið skordýrabit eða innöndun eða snerting við smitefni. Talin er hætta á að þessari bakteríu sé beitt í sýklahernaði. Meðgöngutími er 2-14 dagar.
Johannes Heinrich Schultz

**Johannes Heinrich Schultz** (20. júní 1884 í Göttingen – 19. september 1970 í Berlín) var þýskur geðlæknir. Schultz varð frægur fyrir að þróa slökunaraðferðina hvíldarþjálfun.
Edmund Jacobson

**Edmund Jacobson** (22. apríl 1888 í Chicago – 7. janúar 1983 á sama stað) var bandarískur læknir og lífeðlisfræðingur og stofnandi slökunarkerfis vöðvaslökun (e. progressive muscle relaxation) og biofeedback (e. biofeedback).
Kýlapest

**Kýlapest** er smitsjúkdómur sem smitast á milli manna og dýra og smitun verður aðallega í gegnum flær sem lifa á nagdýrum. Kýlapest er ein af þremur tegundum bakteríusýkinga af völdum yersinia pestis (áður þekkt sem *pasteurella pestis*). Kýlapest er afar banvæn, hún dregur tvo af hverjum þremur sem fá veikina til dauða innan fjögurra daga ef sjúkdómurinn er ekki meðhöndlaður. 

## Svarti dauði
Svarti dauði er faraldur í Evrópu sem stafaði af kýlapest og má rekja uppruna faraldursins til ársins 1347. Þriðjungur fólks í álfunni dó úr pestinni og hafði víðtæk áhrif. Talið er að plágan hafi borist frá Austurlöndum fjær en þegar Mongólar lokuðu Silkiveginum hafi útbreiðsla plágunnar í átt til Evrópu stöðvast. Mongólar réðust á verslunarstöð ítalskra kaupmanna í Kaffa á Krímskaga og haustið 1346 braust út plága meðal hinna sigruðu og barst áfram inn í borgina. Þegar voraði flúðu ítölsku kaupmennirnir án þess að vita að Svarti dauði var með þeim í farteskinu. Sóttkveikjan barst með rottuflóm og upphaflega til fólks nálægt Svartahafinu og áfram til Evrópu og fólk flúði undan pestinni frá einu svæði til annars.

## Tilvísanir

## Tengt efni

* Svarti dauði
Kringlublaðið

**Kringlublaðið** er stakt skinnblað, skrifað á Íslandi um árið 1260. Blaðið er það eina sem hefur varðveist af handriti sem var nefnt Kringla og var í Háskólabókasafninu í Kaupmannahöfn, á lofti Þrenningarkirkju við Sívalaturn. Háskólabókasafnið brann árið 1728 með öllu sem í því var. Skömmu áður (1682) hafði Íslendingurinn Jón Eggertsson skrifað Kringlu upp fyrir Sænska fornfræðaráðið, og mun hafa tekið blaðið úr handritinu og farið með það til Svíþjóðar. 
Þar var það varðveitt í Konunglega bókasafninu í Stokkhólmi (Perg fol nr. 9, I), og vissi enginn úr hvaða handriti það var. 

Kringla hafði að geyma konungsögur sem eru þekktar undir heitinu Heimskringla. Höfundur þeirra var skáldið og stjórnmálamaðurinn Snorri Sturluson (1178–1241). 

Þegar Finnur Jónsson var að undirbúa Heimskringluútgáfu sína um 1894, fór hann til Stokkhólms til þess að skoða brot úr Heimskringluhandritum sem þar voru. Hann áttaði sig fljótt á því að eitt blaðið væri úr Kringlu, og gaf hann það út ljósprentað árið 1895. Áður var talið að handritið hefði allt brunnið 1728. Þetta eina blað gefur miklar upplýsingar um Kringlu, um stærð handritsins, aldur og rithönd, en sama hönd er á fleiri handritum sem varðveist hafa.

Karl 16. Gústaf Svíakonungur afhenti íslensku þjóðinni Kringlublaðið til eignar í opinberri heimsókn árið 1975 og skyldi það varðveitt í Landsbókasafni (Lbs. fragm. 82). Textinn á blaðinu er úr Ólafs sögu helga.

## Heimildir
* Finnur Jónsson: *De bevarede brudstykker af skindbøgerne Kringla og Jöfraskinna i fototypisk gengivelse*, Kbh. 1895.
* Jon Gunnar Jørgensen: *The lost Vellum Kringla*, Kbh. 2007. — *[[Bibliotheca Arnamagnæana]]* 45. 

## Tengill
* Lbs. fragm. 82: Ólafs saga helga — Heimskringla; ritað á Íslandi 1258–1264.
* Kringum Kringlu — grein eftir Stefán Karlsson í *Árbók Landsbókasafns Íslands* 1977.
Samrækt

**Samrækt** er fæðuframleiðsla þar sem fiskeldi og ylrækt eru sameinuð. 

## Sjá einnig
* Samræktun
Hafísárin

**Hafísárin** er kuldatímabil  sem stóð yfir á Íslandi árin 1965 til 1971 og einkenndist af hafískomu. Hafís lagðist að landinu í febrúarlok 1965 í meira magni en áratugina næstu á undan. Enginn hafís sást árið 1966 en árin á eftir og allt til ársins 1971 barst hafís til Íslands. Hafísinn varð mestur hér við land vorið 1968. 

Á hafísárunum var sjávarhiti lægri og selta minni en áður. Hið mikla seltufrávik þessa tímabils hefur verið sett fram sem skýring á hafísárunum. Þessi lág selta hafði merkjanleg áhrif á lífríki sjávar á þessu tímabili meðal annar á laxastofna en niðursveifla var í þeim á hafísárunum.

## Heimildir
* Orðskýringar Helstu orð sem notuð eru í umfjöllun um veður, Trausti Jónsson 22.5.2007
* Veðurfarsbreytingar og afleiðingar þeirra - Skýrsla vísindanefndar um loftslagsbreytingar október 2000
* Vindar valdir að ískomunni hér - ekki ísmagnið (Tíminn, 22. Tölublað (28.01.1969))
Kjörtímabil

**Kjörtímabil** er tímabil sem kjörinn fulltrúi í tilteknu embætti situr áður en umboð hans til þess rennur út. Eftir lok hvers kjörtímabils mun fulltrúinn halda embættinu sé hann endurkjörinn, víkja fyrir nýjum fulltrúa eða embættið lagt niður ef til þess kemur.
Robert Aschberg

**Robert Aschberg** (fæddur 19. mars 1952 í Stokkhólmi, Svíþjóð) er sænskur blaðamaður og framleiðandi sjónvarpsþátta. Hann er best þekktur sem þáttastjórnandi sjónvarpsþáttanna *[[Baren]]*, *[[Diskutabelt]]*, *[[Folkhemmet]]*, *[[Insider]]*, *[[Expedition Robinson]]* og *[[Grannfejden]]* á TV3. Robert hefur skrifað og birt háðsdeilubréf til þekktra einstaklinga undir dulnefninu Otto Ruben Svensson.

## Þátttaka í pólitík
Á undanförnum árum hefur Robert látið sig innflytjendamál varða. Í blaðinu *[[Expressen]]* hvatti hann fólk til að kjósa ekki Svíþjóðardemókratana og sagði atkvæði til flokksins vera atkvæði til glæpamanna.
The Last of Us

**The Last of Us** er hrollvekju- og spennuleikur frá árinu 2013. Leikurinn var hannaður af Naughty Dog og gefinn út af Sony Computer Entertainment eingöngu fyrir PlayStation 3 og PlayStation 4. Leiknum var leikstýrt af Bruce Straley og Neil Druckmann. Leikinn skartar leikarana Troy Baker og Ashley Johnson í aðalhlutverkum (sem radd- og hreyfiföngunarleikarar) og fjallar um líf mannkynsins rúmum tuttugu árum eftir að pöddusveppur, skæður sníkjusveppur, nýtir sér menn sem hýsla. Leikurinn kom út í júní 2013.

Leikurinn vann fjögur verðlaun á tölvuleikjaverðlaunum BAFTA 2014 fyrir besta ævintýraleikinn, bestu söguna, besta hljóðið og besta leikinn.

Framhald af leiknum var gefið út 2020 undir nafninu The Last of Us Part II. 

PC útgáfa á leiknum var gefin út 28. maí 2023. Hún fékk upphaflega slæma dóma fyrir að vera gefin út með villum, sem síðan þá hafa verið lagaðir. 

2023 gaf HBO út sjónvarpsþáttaröð sem byggir á leiknum, með aðalleikurunum Pedro Pascal og Bellu Ramsey.

## Söguþráður

## Leikarar og persónur

(þess má geta allir leikararnir sem eru nefndir voru bæði radd- og hreyfiföngunarleikarar)

* Troy Baker sem Joel
* Ashley Johnson sem  Ellie
* Annie Wersching sem Tess
* Jeffrey Pierce sem Tommy
* Merle Dandridge sem Marlene
* Hana Hayes sem Sarah
* W. Earl Brown sem Bill
* Brandon Scott sem Henry
* Nadji Jeter sem Sam
* Ashley Scott sem Maria
* Robin Atkin Downes sem Robert
* Nolan North sem David
* Reuben Langdon sem James

## Tilvísanir


## Tenglar
* Opinber vefsíða (á ensku)
* *[https://www.imdb.com/title/tt2140553/ The Last of Us]* á IMDB (á ensku)
* *[https://www.metacritic.com/game/playstation-3/the-last-of-us The Last of Us]* á Metacritic (á ensku)
* *[https://www.gamerankings.com/ps3/652686-the-last-of-us/index.html The Last of Us] * á GameRankings (á ensku)
* *[https://www.mobygames.com/game/last-of-us The Last of Us]* á MobyGames (á ensku)
* *[https://www.giantbomb.com/wd/3030-36989/ The Last of Us] * á Giant Bomb (á ensku)
Dæmisögur Esóps

**Dæmisögur Esóps** er safn af stuttum sögum sem sagðar eru eftir Esóp sem var þræll og sagnaþulur í Grikklandi hinu forna á árunum 620 til 560 fyrir Krist. 	
Dæmisögur eptir Esóp kom út í  íslenzkri þýðingu eftir Steingrím Thorsteinsson árið 1895.
Kalli á þakinu (teiknimynd)

**Karlsson på taket** er sænsk teiknimynd frá árinu 2002. Myndin er byggð á þremur sögum Astrid Lindgren.
## Talsetning

## Tenglar
*
Jägarna

***Jägarna*** (íslenska: *Veiðimennirnir*) er sænsk kvikmynd frá 1996 leikstýrð af Kjell Sundvall og með Rolf Lassgård og Lennart Jähkel í aðalhlutverkum. Myndin var frumsýnd í Svíþjóð þann 31. janúar 1996.
Trésmíðasveinaverkfallið í Kaupmannahöfn

**Trésmíðasveinaverkfallið í Kaupmannahöfn** vísar til verkfalls árið 1794 sem leiddu til fyrsta allsherjarverkfalls í Danmörku. Forsagan er sú að eftir brunann í Kaupmannahöfn árið 1728 þá kom mikið af trésmíðasveinum frá Þýskalandi til að taka þátt í uppbyggingunni og sveinum fjölgaði mjög. Árið 1746 voru 30 meistarar með 350 sveina en 56 árum seinna voru 39 meistarar með 716 sveina. Um langt skeið var ólga meðal iðnsveina og nokkur verkföll höfðu orðið áður, múrarasveinar lögðu niður vinnu árið 1733 og yfirvöld brugðust við með því að banna verkföll iðnsveina og það gat varðar dauðarefsingu að bindast samtökum eða að „rotte sig sammen“.

Sumarið 1794 var þremur sveinum, tveimur þýskum og einum dönskum  bannað með dómsúrskurði að fara frá meistara sínum. Þá lögðu yfir 400 trésmíðasveinar niður vinnu og héldu til bækistöðva trésmíðasveina. Þangað kom kapelán frá Nikulásarkirkju og reyndu að fá þá til að snúa aftur til starfa en þeir neituðu. Þá kom lögregla og hermenn og umkringdu svæðið og tóku til fanga þá 202 sem voru á staðnum. 78 hinna handteknu voru þvíngaðir til að fara aftur í vinnu en hinir voru dæmdir í fjóra til sex mánaða nauðungarvinnu í hlekkjum. Þegar dómurinn spurðist út hófst samúðarverkfall annarra iðnsveina í Kaupmannahöfn en 2000 af 2700 sveinum lögðu niður vinnu. Þá var dóminum yfir hinum þremur trésmíðasveinum breytt, tveimur var vísað úr landi og einn náðaður.

Þetta fyrsta alsherjarverkfall í Danmörku kom yfirvöldum í opna skjöldu og varð til þess að þau þrýstu á iðnmeistara að bæta kjör sveina og árið 1800 kom konungleg tilskipun sem tryggði sveinum rétt til að segja upp og semja um laun.

## Tenglar
* Jens Chr. Manniche, *Den københavnske tømrerstrejke 1794* i *Historie/Jyske Samlinger* Bind Ny Række, 10 (1972) Kan læses i PDF-format på tidsskrift.dk.
* Tømrerskruen der i 1794 udviklede sig til den første generalstrejke i Danmark. Hans Scherfig Arbejderbladet, 22 Juni l941
Hafstraumur

**Hafstraumur** er samfelld bein hreyfing sjávar af völdum afla eins og vinds, hitastigs, seltu og sjávarfalla sem stafa af aðdráttarafli tunglsins og sólarinnar. 

Flæði hafstrauma er táknað með einingunni Sverdrup (Sv) og er  ein slík eining jafnt og 1 milljón rúmmetrar á sekúndu. Samanlagt rennsli til sjávar úr öllum ám og fljótum jarðar er rúmlega 1 Sv. Golfstraumurinn er meira en 100 Sv þegar hann er sterkastur en sú grein hans sem nefnd er Irmingerstraumurinn og flæðir í norðurátt vestan Íslands og inn á norðurmið er aðeins um 1 Sv.

Loft- og hafstraumar vinna saman að því að dreifa þeirri sólarorku sem jörðinni berst um yfirborð hennar. Vindarnir toga í yfirborðssjó og koma af stað vindstraumum. Snúningur jarðar, dýpi og lögun sjávarbotnins hefur áhrif á stefnu straumanna og upphitun eða kæling á yfirborðssjó og seltubreytingar vegna uppgufunar eða úrkomu breyta eðlismassa sjávar og sú eðlismassadreifing kemur af stað straumum. 

Djúpsjávarstraumur er hafstraumur á dýpi neðar en 100 m. Djúpstraumar í heimshöfunum sem eru fyrir neðan 1000 m eru  knúðir í ferli sem nefnt er hita-seltuhringrás einkum á tveimur svæðum, við Suðurskautslandið og í Norður-Atlantshafi þar sem  saltur hlýsjór flæðir norður (Golfstraumurinn) og varmi berst frá honum til umhverfisins og kælir hann. Kælingin  eykur  eðlismassa  sjávarins svo að hann sekkur að lokum og myndar djúpsjó, einkum í Norður-Grænlandshafi (milli Jan Mayen og Svalbarða) og Labradorhafi (milli Grænlands og Labrador). Til að djúpsjór myndist verður selta yfirborðssjávarins að haldast há. Kaldi djúpsjórinn flæðir suður á bóginn en við yfirborðið flyst hlýsjór norður í stað þess sem sökk. Djúpsjávarflæðið yfir hryggina milli Grænlands, Íslands, Færeyja og Skotlands nemur samtals um 6 Sv. 

## Heimild
*
Galdra-Imba

**Galdra-Imba**, **Ingibjörg Jónsdóttir** (fædd milli 1630 og 1640) var íslensk kona sem sökuð var um galdra. Foreldrar hennar voru séra Jón Gunnarsson prestur í Hofstaðaþingum í Skagafirði (Flugumýrar- og Hofsstaðasóknum) og ábúandi á Þverá og Helga Erlendsdóttir kona hans. Seinna varð Jón faðir hennar prestur að Tjörn í Svarfaðardal þangað til hann lét af prestskap árið 1664.

Ingibjörg giftist séra Árna Jónssyni en hann var prestsonur úr Svarfaðardal, hafði gengið í Hólaskóla og verið í nokkur ár sveinn hjá Gísla Magnússyni sýslumanni (Vísa-Gísla). Árni var prestur í Viðvík árið 1658 og er dóttir hans og Ingibjargar Þuríður talin fædd 1660 en árið 1661 flytur hann í Fagranes og er þar í tólf ár en fer svo árið 1673 að Hofi á Skagaströnd og er þar prestur í fimm ár áður en hann er borinn galdri.

Prófasturinn í Húnavatnssýslu, séra Þorlákur Halldórsson, tilkynnir Gísla biskupi Þorlákssyni um galdrarykti Árna prests vorið 1678 og er það tekið fyrir á prestastefnu sem haldin var á Spákonufelli 5. maí 1679. Árna var dæmd undanfærsla með tylftareiði en hann fær ekki nógu marga eiðmenn til að sverja og flýr austur á land og þaðan til Englands árið 1680 og andast þar ári síðan í volæði. Nafngreindir eru fjórir kærendur séra Árna og voru kærurnar algeng í svona málum, tjón á gripum, veikindi á konum og börnum, hrakningar á sjó og truflun á heimilisfriði. Málsvörn séra Árna er mjög áfátt og bendir til að hann hafi verið talsvert ruglaður á geðsmunum. Líklegt er að Árni hafi staðnæmst að Nesi í Loðmundarfirði á ferð sinni til Englands því Ingibjörg kona hans er talin búa þar með dóttur þeirra eftir að Árni hefur flúið úr landi. Galdraáburður leggst nú á Ingibjörgu og sum barna þeirra. Ekkert sjáanlegt samband er milli þeirra saka sem séra Árni var kærður fyrir og sagna sem búnar eru til um Ingibjörgu og ganga manna í millum. Hún er látin sækjast eftir lífi bónda síns, fyrirfara tveimur tengdasonum sínum og gera tilraun til að drepa Þuríði dóttur sína og fleiri menn. Einnig er hún sögð hafa látið tortíma skipi á útsiglingu, selja mýs fyrir sauði og leggja inn grjót fyrir smjör og ost úr kaupstaðnum. 

Ingibjörg leitast við að hreinsa sig af þessum galdraáburði og í Alþingisbókum Íslands árið 1687 er pistillinn „Um frelsiseið Ingibjargar Jónsdóttur úr Múlaþingi“.

Þuríður dóttir Ingibjargar giftist aðeins einu sinni og missti mann sinn, Guðmund Oddsson frá Húsavík í snjóflóði kringum 1690. Þau bjuggu í Nesi. Afkomendur þeirra kölluðust Galdra-Imbuætt. Af öðrum börnum Ingibjargar og Árna má nefna Gísla bónda í Geitavíkurhjáleigu í Borgarfirði eystri og Gunnar prest á Stafafelli í Lóni og Austari-Lyngum í Leiðvallarhreppi.

## Heimild
* Indriði Helgason, „Galdra-Imba“. *Saga*, II (1) (01.01.1954): 46-58.
Bólstaðarhlíð

**Bólstaðarhlíð** er bær í Austur-Húnavatnssýslu, gamalt höfuðból, kirkjustaður og um tíma prestssetur. Bærinn stendur í mynni Svartárdals, þar sem hann sveigir til vesturs yfir í Langadal, og telja margir að þar sé Ævarsskarð hið forna, sem talað er um í Landnámabók. Bólstaðarhlíð er ýmist talin heyra til Svartárdal eða Langadal. Þar er veðursælt og snjólétt og þar var lengi stærsta tún í sýslunni.

Hringvegurinn liggur framhjá Bólstaðarhlíð og upp á Vatnsskarð um Bólstaðarhlíðarbrekku, öðru nafni Botnastaðabrekku. í landi Bólstaðarhlíðar er félagsheimilið Húnaver.

Kirkja hefur verið í Bólstaðarhlíð frá fornu fari og var henni áður þjónað frá Bergsstöðum en árið 1970 var Bólstaðarhlíðarprestakall stofnað og prestsbústaður reistur í landi Bólstaðarhlíðar. Undir prestakallið heyrðu kirkjur á Bergsstöðum í Svartárdal, Auðkúlu, Svínavatni og Holtastöðum í Langadal auk Bólstaðarhlíðarkirkju. Prestakallið var lagt niður 2001 og er kirkjunni nú þjónað af Skagastrandarpresti. Núverandi kirkja var vígð árið 1889.

Í Bólstaðarhlíð bjó sama ættin, Bólstaðarhlíðarætt eldri, í um 300 ár, frá 1528-1825. Síðastur af þeirri ætt til að búa í Bólstaðarhlð var séra Björn Jónsson (1749-1825). Hann átti níu dætur og var mjög kynsæll og kallast afkomendur hans Bólstaðarhlíðarætt yngri.

## Heimildir
Guðrún Eggertsdóttir

**Guðrún Eggertsdóttir** (1637 – 1724) var íslensk hefðarkona á 17. og 18. öld, þekkt fyrir auðsöfnun og hörku við leiguliða sína. Hún bjó lengi ekkja í Saurbæ (Bæ) á Rauðasandi og átti allar jarðir í sveitinni.

Guðrún var dóttir Eggerts Björnssonar ríka á Skarði á Skarðsströnd og Valgerðar Gísladóttur konu hans og var því af ætt Skarðverja. Hún fékk auð úr föðurgarði og giftist Birni Gíslasyni sýslumanni í Bæ, sem einnig var auðugur. Hann var töluvert yngri en hún, fæddur 12. apríl 1650, en dó í ágúst 1679, tæplega þrítugur að aldri, og er sagður hafa látist úr sárasótt. Þau áttu að sögn tvö börn sem bæði dóu kornung. Guðrún bjó áfram ekkja í Bæ í 45 ár og hélt jafnan stórt og mannmargt heimili. Hún lét séra Hjalta Þorsteinsson í Vatnsfirði mála minningartöflu eftir lát Björns og eru þar myndir af þeim hjónum.

Guðrún hefur einkum orðið kunn fyrir harðræði og kúgun sem hún beitti landseta sína en hún átti allar jarðir í Rauðasandshreppi og margar jarðir við Patreksfjörð og Tálknafjörð. Hún þvingaði leigjendurna til að taka við kúgildum sem þeir urðu að ábyrgjast og lét þá einnig fóðra fyrir sig búpening. Mörgum bændum tókst varla að heyja nema fyrir fé húsfreyjunnar í Bæ og eignaðist hún smám saman flestar skepnur í hreppnum. Hún bannaði landsetum sínum að eiga hesta en lét þá taka hesta á leigu hjá sér. En ef stóð svo á að hana vantaði sjálfa hesta til einhvers brúks lét hún sækja hestana til leiguliðanna en gaf þeim engan afslátt af leigugjaldinu á móti. Sumir leiguliðanna voru svo fátækir að þeir áttu ekki potta til að elda og leigði hún þeim þá potta á okurverði, en enginn þorði að mótmæla sökum ofríkis hennar. Ef landsetarnir vildu reyna að afla sér lífsbjargar með fiskveiðum haust og vor voru þeir einnig háðir Guðrúnu því hún átti verstöðvarnar, bátana og veiðarfærin. Hún mun hafa átt 25 báta sem gerðir voru út frá verstöðvum og tók skipsrúmsgjald af mönnum og leigði þeim veiðarfæri og eldunartæki til að sjóða fisk sér til matar. 

Slík meðferð á leiguliðum var ekkert einstdæmi en Guðrún mun hafa þótt óvenju harðsækin og getur Árni Magnússon þess sérstaklega í Jarðabókinni en athugasemdir hans þar að lútandi eru á erlendum málum svo ekki gæti hver sem var lesið. Hún safnaði með þessu miklum auði til viðbótar því sem hún hafði erft og var langríkasta kona landsins þegar hún lést.

## Heimildir
*  *Tíminn*, 21. júní 1987.
*  *Árbók Hins íslenska fornleifafélags*, 78. árg. 1981.
Leptóspírósis

**Leptóspírósis** eða **mjógyrmasýki** (fræðiheiti: *Leptospirosis*) er súnasjúkdómur sem smitar bæði dýr og menn og stafar af bakteríunni *Leptospira interrogans*.  Smit berst ekki manna á milli. Algengast er að smit berist frá nagdýrum í menn og þá aðallega eftir snertingu við þvag eða vatn frá rottum eða öðrum smituðum dýrum. Bakterían getur lifað marga mánuði í vatni eða rakri jörð. Meðgöngutími frá smiti þar til einkenni koma fram er ein til tvær vikur. Algengast er að sýking valdi ekki einkennum eða sýking með hita sem líkist inflúensu en við Weils-sjúkdóm sem er alvarlegasta sjúkdómsmyndin og getur orðið lífshættuleg  fara bakteríurnar út í blóðið og eru helstu einkenni þá hár hiti, kalda, höfuðverkur og beinverkir. Eftir 4 til 5 daga koma í ljós áhrif á lifrar- og nýrnastarfsemi með gulu og vökvasöfnun í líkama. Einnig geta orðið blæðingar í slímhúð og lungum.

## Heimild
* Leptóspírósis (Landlæknisembættið)
Gustav Fechner

**Gustav Theodor Fechner** (19. apríl 1801 – 18. nóvember 1887) var þýskur tilraunasálfræðingur og faðir sáleðlisfræðinnar. Fechner taldi að það ætti að vera unnt að lýsa tengslum hugar og áreitis með aðferðum stærðfræðinnar og reyndi að finna leið til þess að lýsa með formlegum hætti sambandi skynhrifa sem áreiti vekur og magni áreitis. Hann þróaði formúlu sem byggir á lögmáli Ernst Weber en Weber hafði sett fram kenningu um samband áreitismagns og skynjunar.
Hið mikla seltufrávik

**Hið mikla seltufrávik** vísar til  mælinga á fráviki í seltu sjávar í Norður-Atlantshafi seint á sjöunda áratug og fyrri hluta áttunda áratugs 20. aldar vegna mikils magns af ferskvatni sem barst í höfin. Þetta frávik er táknað með GSA (skammstöfun yfir Great Salinity Anomaly) og er vísað til samsvarandi síðari  seltubreytinga á sama hátt. Það tekur hafsvæðin  mörg ár að jafna sig eftir slíkar breytingar. Áhrifa seltubreytinga gætir á stóru hafsvæði þar sem hafstraumar bera sjó af einu svæði á annað.
Seltufrávikið var fyrst mælt á árunum 1965-1971 norðaustur af Íslandi, síðan 1969–70 í Vestur-Grænlandsstraumnum nálægt Labrador og Nýfundnalandi, árið 1972 í Labrador Sea, árið 1975 í  Rockall Channel og 1976 í Færeyja-Shetlandsstraumnum og suður af Íslandi, árin 1977–78 í Noregshafi suður af Spitsbergen og síðan aftur til Grænlands og í höfum við Ísland árin 1981–83.

## Heimildir
* [I.M Belkin, S Levitus, J Antonov, S.-A Malmberg, Corrigendum to ‘“Great Salinity Anomalies” in the North Atlantic’: [Progress in Oceanography, 41 (1998) 1–68],Progress in Oceanography, Volume 45, Issue 1, January 2000, Pages 107-108]
Sonur

**Sonur** er karlkyns afkvæmi tveggja foreldra. Samsvarandi kvenkyns afkvæmi heitir dóttir. Í sumum hefðbundnum samfélögum eru synir taldir mikilvægari en dætur en staðan er enn þá sú í dag í nokkrum löndum. Til dæmis mega í Kína foreldrar eignast aðeins eitt barn en síðan þessi stefna gekk í gildi hefur strákum fjölgað töluvert samkvæmt opinberum tölum. Ástæðurnar fyrir þessu eru ýmsar en meðal annars vegna fóstureyðingar á stúlkum og þess að færri stúlkur eru skráðar þegar þær fæðast. 

Í karlleggssamfélagi öðlast synir arfleifð fyrir dætur.

## Nöfn
Í mörgum þjóðum eru til eftirnöfn sem sýna tengsl einstaklings við forföður. Á Íslandi eru til bæði föðurnöfn og ættarnöfn. Kerfi svipuð því sem er enn í notkun á Íslandi voru til í mörgum löndum fyrr í tíð en í dag hafa þessi nöfn steingervast og eru notuð sem eftirnöfn. Eftirfarandi er listi yfir aðskeyti sem eru sett við fornöfn á ýmsum tungumálum til að sýna tengsl sonar við forföður.

### Arabíska
Dóttir

**Dóttir** er kvenkyns afkvæmi tveggja foreldra. Samsvarandi karlkyns afkvæmi heitir sonur. Stundum er viðskeytið *dóttur-* notað sem í óhlutbundnu samhengi til þess að lýsa sambandi milli hluta, t.d. er *dótturfyrirtæki* afkomandi annars stærra eða eldra fyrirtækis.

Undir feðraveldi hafa dætur ekki sömu réttindi og synir. Stundum vilja foreldrar í svona samfélagi frekar eignast son en dóttur og stundum verða dæturnar fyrir barnsmorði af þeim ástæðum. Í ákveðnum samfélögum er það hefð að „selja“ dóttur manni sínum þegar hún giftist. Á hinn boginn er stundum borgað heimanmund til að bæta fjárhagslegan kostnað konunnar.
142. löggjafarþing

**142. löggjafarþing** Alþingis var sett 6. júní 2013 og stóð yfir til 1. október sama ár vegna bráðabirgðaákvæðis við þingsköp sem samþykkt var á því löggjafarþingi. Það var fyrsta setta löggjafarþingið eftir Alþingiskosningar 2013. Níu kærur bárust kjörbréfanefnd sem telst mikið miðað við fyrri kosningar. Nefndin mælti með því að farið yrði í að bæta kosningalögin og með því að alþingi samþykki að kosningarnar og kjörbréfin skyldu teljast gild. Einar Kristinn Guðfinnsson var kjörinn þingforseti. Þingnefndir voru skipaðar án atkvæðagreiðslu.

## [[Þingflokkur|Þingflokkar]]
Á þinginu voru Framsóknarflokkurinn (19 þingmenn) og Sjálfstæðisflokkurinn (19 þingmenn) í ríkisstjórn en aðrir flokkar á þinginu voru Björt framtíð (6 þingmenn), Píratar (3 þingmenn), Samfylkingin (9 þingmenn) og Vinstrihreyfingin – grænt framboð (7 þingmenn). Tveir síðastnefndu þingflokkarnir mynduðu ríkisstjórn á fyrra kjörtímabili. Björt framtíð og Píratar voru stofnuð árið áður og höfðu því ekki boðið sig áður fram til Alþingis.

## Merkileg frumvörp og þingsályktunartillögur á þinginu
### Aðgerðir vegna skuldavanda heimila á Íslandi - 9. mál
Þann 11. júní lagði forsætisráðherra fram tillögu til þingsályktunar sem kvað á um 10 liða aðgerðaáætlun með það að markmiði að „taka á skuldavanda heimila á Íslandi“ sem varð til vegna efnahagskreppunnar sem hófst árið 2008. Þá var tilgreint í áætluninni hvaða ráðherra færi með hvern lið áætlunarinnar. Þó þingmenn væru almennt fylgjandi því að slík aðgerðaáætlun yrði sett voru margir ósáttir við sum útfærsluatriði hennar. Fjórar breytingartillögur voru lagðar fram en allar felldar. Þingsályktunartillagan var síðan samþykkt sem þingsályktun þann 28. júní með 31 atkvæði.

### Ríkisútvarpið, fjölmiðill í almannaþágu - 11. mál
Mennta- og menningarmálaráðherra lagði fram þann 11. júní frumvarp sem kvað á um að Alþingi „[skyldi] tilnefna, með hlutbundinni kosningu, sjö menn og jafnmarga til vara“ sem yrðu síðan kosnir í stjórn RÚV. Frumvarpið mætti mikilli andstöðu með ásökunum um að stjórnarflokkarnir vildu að stjórn fjölmiðilsins myndi ráðast af þingmeirihluta á Alþingi á hverjum tíma og myndi hún því vera talsvert pólitískari en samþykkt. Þá var ríkisstjórnin einnig gagnrýnd fyrir að vilja breyta fyrirkomulagi sem var samþykkt á þinginu fáeinum mánuðum áður, þann 20. mars, og ekki hafi verið komin reynsla á það.

## Heimildir
Kleppjárnsreykir (sundlaug)

**Sundlaug Kleppjárnsreykja** var byggð á árunum 1980 til 1981 og í ársbyrjun 1989 var íþróttahúsið tekið í notkun. Báðar þessar byggingar gjörbreyttu allri aðstöðu til iðkunar íþrótta við Kleppjárnsreykjaskóla.
Ungmennafélagið Fram Seyluhreppur

**Ungmennafélagið Fram** í Seyluhreppi var stofnað 20. október 1907.

Sjö ungir menn hittust í svokölluðu Garðhúsi austan við Reykjarhól og ákváðu að stofna ungmennafélag. Þessir menn voru Hjörtur Benediktssson í Marbæli, Brynjólfur Tobíasson í Geldingaholti, Páll Sigurðsson í Geldingaholti, Árni Arason á Víðimýri, Jón Árnason á Vatnsskarði, Sigurður Þórðarson á Fjalli og Klemens Þórðarson á Fjalli. Brynleifur, Páll og Sigurður voru kosnir til að semja uppkast að lögum og á stofnfundinn mættu Ari, Brynleifur, Klemens, Páll og Sigurður. 

Í fyrstu stjórn voru kjörnir Brynleifur Tobíasson, Páll Sigurðsson og Sigurður Þórðarson.

## Tengt efni
*Ungmennasamband Skagafjarðar (UMSS)

## Heimildir
Naegleria fowleri

**Naegleria fowleri** er amaba sem getur sýkt menn og dýr og étið upp heila þeirra. Hún  finnst bæði á amöbu- (e. trophozoite) og svipustigi (e. flagellated) í 25-35°C heitu ferskvatni og finnst eins og margar amöbur  á þremur lífsstigum. Á amöbustigi er hún svipulaus einfrumungur en á svipustigi myndast svipa út frá frumunni sem hún notar til þess að synda um í vatni. Við ákveðnar aðstæður eins og þegar vatn í kringum hana þornar upp getur hún myndað um sig þolhjúp (e. cyst) og losað sig við mestallan vökva, orðið hnattlaga og lagst í dvala. 

Naegleria fowleri er á amböbustigi þegar hún  sýkir fórnarlömb sín. Hún  borar sig inn í gegnum örþunna húð í nefgöngum þeirra og fer inn í miðtaugakerfið og skríður eftir lyktartaug inn í heilann og   nærist þar á taugafrumum heilans. Yfirleitt er þessi sýking fyrst greind við krufningu.

Fyrstu einkenni sýkingar  er höfuðverkur, uppköst, hiti og stífleiki í hálsi. Síðan koma merki um  heilaskemmdir fram og ofskynjanir, minnistap, skert athygli, breyting á persónuleika og hinn sýkti deyr. Engin lækning er til og þessi sjúkdómsferill tekur innan við 14 daga.

## Heimild

## Tilvísanir
Syðradalsvatn

**Syðradalsvatn** eða Miðdalsvatn er vatn í Syðridal í Bolungarvík. Frá Djúpvegi að vatninu og meðfram því austanmegin liggur Syðridalsvegur eða þjóðvegur nr. 629. Enginn vegur liggur vestan megin við vatnið. Tveir bæir eru í byggð austanmegin við vatnið, en það eru Geirastaðir og Hanhóll.

Fornar sagnir herma að á bakka vatnsins hafi staðið bær Völu-Steins sem var sonur landnámskonu Þuríðar sundafyllis. Hún nam Bolungarvík og bjó að Vatnsnesi sem var þar sem Ósá rennur út úr vatninu til sjávar. Hún deildi við Þjóðólf, bróður sinn, og urðu þau bæði að steinum.

Syðradalsvatn er um 1 km² og liggur í 3 metra h.y.s. og er 1,7 km langt og 0,7 km breitt. Bakkar vatnsins eru lágir og vel grónir. Syðradalsvatn er grunnt og frjósamt og er dýpi vatnsins víða 0,5 til 1 m. Botninn er leir eða leðjukenndur. Í Syðridalsá falla ár og lækir úr fjöllunum í kringum vatnið, en þær helstu eru Gilsá, Tröllá og Selá. Þær ár eru aðeins fiskgengar skammt upp. Ósá á svo upptök sín í Syðradalsvatni og rennur um 2 km leið austan við þorpið í Bolungarvík. Áin er 10-12 m breið. Vatnasvið Ósár er um 35 ferkílómetrar. Innrennslisárnar í Syðradalsvatn eru kaldar og henta vel bleikju sem er aðalferskvatnsfisktegund í vatninu og í Ósá. Einnig er í vatninu urriði og áll. Mikið er um hornsíli, en það er aðalfæða bleikjunnar í vatninu.

## Tenglar
* Sigurður Guðjónsson, Athugun á vatnasvæði Ósár við Bolungarvík (Veiðimálastofnun, 1984)
* Sigurður Már Einarsson, Vatnakerfi Ósár við Bolungarvík – Fiskirannsóknir 1985 (Veiðimálastofnun, 1986)
* Þorleifur Eiríksson og Böðvar Þórisson, Smádýralíf í Syðradalsvatni (Náttúrustofa Vestfjarða, 2006) 
* Halla Kjartansdóttir og Sigurður Már Einarsson, Fiskstofnar Ósár og Syðridalsvatns. Rannsóknir 2008 (Veiðimálastofnun, 2009)
Launsporasýki

**Launsporasýki** (fræðiheiti Cryptosporidiosis) er sýking sem stafar af innyflasnýklum (Cryptosporidia) sem leggjast á ýmis dýr (t.d. nautgripi og sauðfé, nagdýr, ketti og hunda en einnig fugla, fiska og skriðdýr).
Bitormur

**Bitormur** er sníkjuþráðormur (*nematoda*) sem lifir í smágirni hýsil síns sem getur verið spendýr eins og hundur, köttur eða maður. Þær tvær tegundir bitorma sem vanalega sýkja menn eru *[[Ancylostoma duodenale]]* og *[[Necator americanus]]*. Talið er að allt að 800 milljónir manna séu smitaðir af bitormum.

## Lifnaðarhættir

Fullorðnir bitormar eru um 10 mm langir. Bitormar eru sérkynja og verpir kvenormur allt að 20 þúsund eggjum á dag. Egg berast með hægðum smitaðra manna í umhverfið og úr hverju eggi klekkst lirfa sem þroskast í smithæfa lirfu á sex vikum. Menn smitast þegar lirfur komast inn í líkamann gegnum húð en það getur gerst gegnum hendur eða fætur þegar menn ganga berfættir eða vinna berhentir þar sem jarðvegur er saurmengaður. Inni í líkamanum berast lirfur með sogæðakerfi eða bláæðum til hjarta og með blóðrás til lungna þar sem lirfurnar bora sig út úr háræðum yfir í berkjur. Þaðan berast lirfurnar upp barkann og upp í munn og er kyngt. Þannig fara þær niður í meltingarveg og þroskast þar í fullorðna orma.

Í meltingarveginum festa fullorðnir bitormar framendann á vegg smáþarmanna og lifa á blóði. Hver ormur sýgur um 0,1 ml af blóði á sólarhring. Bitormar geta lifað árum saman. Auðvelt er að greina egg bitorma í hægðum með smásjárskoðun.

## Bitormar á Íslandi
Bitormar lifa ekki á Íslandi en fólk smitast oft á ferðalögum erlendis og flytja þá með sér heim og fólk getur því veikst hér á landi þótt ormarnir geti ekki fjölgað sér hér.

## Heimild
*
Tylftareiður

**Tylftareiður** er eiður sem svarinn var til að sverja af sér galdraáburð. Tylftareiður var algengasti eiðurinn í galdramálum 17. aldar. Ef játning fékkst ekki fram hjá þeim sem sakaður var um galdra þá var gripið til tylftareiðs. Sá sem borinn var sökum átti líf sitt undir eiðmönnum og það þurfti að útnefna tólf menn til eiðsvættis. Aðrir eiðar við minni mál  voru sjöttareiður og lýríttaeiður hinn meiri og hinn minni. Dæmi eru um aðra eiða en tylftareið við galdraáburð t.d. sór Illugi Jónsson frá Kálfafellsstað í Skaftárþingi  sjöttareið árið 1629. Honum hafði verið dæmdur tylftareiður en ekki fengið neina eiðmenn "hvorki presta né lögréttumenn" og var þá gert að fá sex ærlega og ráðvanda menn til að sanna eiðinn með sér. Hann féll einnig á sjöttareiðnum og eftir langvarandi málaferli var hann sýknaður af öllum sakarliðum. Lýrittaeiður kemur fram í fjórum málum en í þannig eið var sakborningurinn sjálfur einn eiðmanna.

## Heimild
* Að komast sem næst sannleikanum. Framkvæmd tylftareiðs í galdramálum á Íslandi árabilið 1629 - 1702 (námsritgerð)
Ulrich Beck

**Ulrich Beck** (f. 15. maí 1944; d. 1. januar 2015) var þýskur félagsfræðingur. Hann er upphafsmaður hugstaksins áhættusamfélag og var prófessor í félagsfræði við Ludwig-Maximilians-University Munich til ársins 2009. Hann er nú prófessor við Háskólann í München og við London School of Economics.

Beck fæddist í Stolp í Þýskalandi (núna Słupsk í Póllandi) árið 1944. Hann hóf nám árið 1966 í félagsfræði, heimspeki, sálfræði og stjórnmálafræði við Háskólann í München og gerðist háskólakennari árið 1979. Hann var prófessor í Háskólanum í Münster (1979 – 1981) og Bamberg (1981 – 1992). Frá árinu 1992 hefur Beck verið prófessor í félagsfræði og stjórnandi félagsfræðistofunar við Háskólann í München.
Afturblik nútímavæðingar

**Afturblik nútímavæðingar** er hugtak sem var búið til í sameiningu af þremur þekktum félagsfræðingum þeim  Anthony Giddens, Ulrich Beck og Scott Lash.
Afturblik nútímavæðingar er ferli nútímavæðingar sem einkennir áhættusamfélagið þar sem framfarir eru gegnum endurskipulagningu og endurbætur. Vísindi og tækni fást við að endurmeta þar sem er þegar notað af samfélaginu fremur en að bæta og þenja út þekkingargrunn. Stöðugt streymi upplýsinga er milli vísinda og iðnaðar og framfarir nást með endurbótum og aðlögun. Dæmi um afturblik nútímavæðingar er sjálfbærni og nýjar þjóðfélagshreyfingar (femínistar, umhverfishreyfingar, píratar).
Áhættustýring

**Áhættustýring**  er stýring á áhættuþáttum í rekstri sem gengur út á að skilgreina hvernig þeir geta haft áhrif á rekstur fyrirtækisins og hvernig eigi að bregðast við þeim. Markmið áhættustýringar er ekki að eyða áhættu heldur að greina áhættu og eyða sem mestri af þeirri áhættu sem talin er ónauðsynleg.

## Tenglar
* Hættustýring: Áhættuvarnir gegn uppgreiðsluáhættu (nemendaverkefni 2013)
Ríkisábyrgð

**Ríkisábyrgð** er ábyrgð Ríkisjóðs á skuldbindingum lántakenda. Ríkisábyrgðasjóður annast undirbúning og afgreiðslu ríkisábyrgða. Aðeins má veita ríkisábyrgð ef það er heimilað í lögum, fjárlögum eða sérlögum. Ríkisábyrgð er einföld ábyrgð nema annað sé tekið fram þ.e. það verður fyrst að ganga að skuldara til greiðslu áður en krefja má ábyrgðarmann.

## Ísland
Frá árinu 1961 hefur verið greitt áhættugjald fyrir ábyrgð ríkissjóðs á lánum en þá voru sett lög um ríkisábyrgðir. Lög nr. 121/1997 fjalla um ríkisábyrgðir.

## Heimildir
* Ríkisábyrgðir
Ömbusýki

**Ömbusýki**, **amöbusýki** eða **blóðkreppusótt** (fræðiheiti *amoebiasis* eða *amebiasis*) er sýking af völdum amöbunnar Entamoeba histolytica.
Fjársýsla ríkisins

**Fjársýsla ríkisins** (áður **Ríkisbókhald**) er ríkisstofnun sem sér um fjármál ríkisins. Fjársýslustjóri veitir Fjársýslu ríkisins forstöðu og er skipaður af fjármálaráðherra til fimm ára í senn og ber ábyrgð gagnvart honum. Hlutverk Fjársýslu ríkisins er að samræma reikningsskil ríkisaðila og tryggja tímanlegar og áreiðanlegar upplýsingar um fjármál ríkisins og stuðla að öruggri og skilvirkri greiðslumiðlun fyrir ríkissjóð.

Helstu verkefni Fjársýslu ríkisins eru

* Gerð og framsetning uppgjöra fyrir ríkissjóð.
* Samræming og gerð verklagsreglna fyrir bókhald og reikningsskil ríkisins.
* Rekstur upplýsingakerfa og þróun og ráðgjöf er tengist notkun þeirra.
* Ráðgjöf og kennsla fyrir ríkisaðila um bókhald, reikningsskil, innheimtu og launaafgreiðslu. Einnig ráðgjöf um nýtingu fjárhagsupplýsinga við fjármálastjórn.
* Eftirfylgni með því að bókhald stofnana sé uppfært reglulega og um tilhögun innra eftirlits.
* Færsla fjárhags- og launabókhalds fyrir ríkisstofnanir eftir því sem hagkvæmt þykir.
* Móttaka innheimtufjár og annast greiðslur fyrir ríkissjóð.
* Umsjón með innheimtugagnavinnslum ríkissjóðs.

## Saga
Árið 1910 var ráðinn aðalbókari á skrifstofu Stjórnarráðsins til að annast bókhald Landssjóðs. Fyrstu lögin um starfsemi Ríkisbókhalds voru sett árið 1931 og giltu þau allt fram til ársins 1966. Þá voru sett ný lög og komið á nýrri skipan um samningu fjárlaga og bókhald ríkisins. Árið 1997 varð Ríkisbókhald sérstök ríkisstofnun með lögum nr. 88/1997. Árið 1952 fluttist launaafgreiðsla ríkisins til Ríkisbókhalds en hún var síðar færð undir fjármálaráðuneytið og síðan aftur 1998 til Ríkisbókhalds. Embætti ríkisféhirðis heyrir undir Ríkisbókhald frá 1. mars 2002 og var þá nafni stofnunarinnar breytt úr Ríkisbókhald í Fjársýsla Ríkisins og forstöðumaður hennar ber starfsheitið fjársýslustjóri.

## Heimildir
* Fjársýsla ríkisins
* Erindisbréf fjársýslustjóra
Lánasýsla ríkisins

**Lánasýsla ríkisins** er fyrrum ríkisstofnun. Þann 1. október 2007 var Lánasýsla ríkisins lögð niður og verkefni hennar færð til Seðlabanka Íslands.
Valdaránið í Tékkóslóvakíu 1948

**Valdaránið í Tékkóslóvakíu 1948** átti sér stað í febrúar 1948 og var mikilvægur atburður í Kalda stríðinu. Með valdaráninu tóku kommúnistar öll völd í ríkisstjórn Tékkóslóvakíu með stuðningi Stalíns í Sovétríkjunum. Í augum vesturlanda var Stalín þar með að tryggja stöðu sína sín megin við Járntjaldið. Þessi atburður varð því til þess að flýta fyrir stofnun Marshallaðstoðarinnar og Norður-Atlantshafsbandalagsins. Strangt til tekið var ekki um valdarán að ræða þar sem forseti Tékkóslóvakíu skipaði ráðherrana en Kommúnistaflokkur Tékkóslóvakíu var við völd fram að falli Berlínarmúrsins 1990.

Í þingkosningunum sem haldnar voru 1946 í Tékkóslóvakíu fengu kommúnistar flest atkvæði, 31.2%, og mynduðu samsteypustjórn með öðrum flokkum. Eftir um hálft kjörtímabilið höfðu óvinsældir kommúnista aukist og ljóst þótti að þeir myndu tapa fylgi í kosningunum sem áttu að fara fram í maí 1948. Tveir helstu áhrifamenn við valdaránið voru Edvard Beneš sem var forseti Tékkóslóvakíu 1935-38, 40-45 og 45-48 og Klement Gottwald sem var forsætisráðherra frá árinu 1946 til 1948 þegar hann tók við af Beneš sem forseti í júní. Gottwald þrýsti á Beneš að skipa ríkisstjórn kommúnista þótt þeir hefðu ekki fengið svo afgerandi meirihluta í lýðræðislegum kosningum árið 1946. Beneš lét hins vegar undan þrýstingi Gottwalds sem tók við af honum sem forseti. Gottwald var forseti Tékkóslóvakíu í fimm ár, fram að dauðadegi sínum árið 1953 jafnframt því sem hann var formaður Kommúnistaflokks Tékkóslóvakíu 1929–1953.

## Tengill
* ''REYKJAVÍKURBRÉF'', 17. febrúar 1990 Morgunblaðið
Edward Snowden

**Edward Joseph Snowden** (fæddur 21. júní 1983) er fyrrum verktaki hjá NSA (National Security Agency) og CIA (Central Intelligence Agency) í Bandaríkjunum sem lak háleynilegum upplýsingum um víðtækt eftirlitskerfi stjórnvalda í Bandaríkjunum og Bretlandi og njósnir þarlendra yfirvalda um þegna sína í gegnum símkerfi og internetkerfi. Snowden hefur lýst lekanum sem viðleitni til að upplýsa almenning um hvað sé gert í hans nafni og hvaða meðulum sé beitt gegn honum.

Eftir uppljóstranir sínar í Bandaríkjunum árið 2013 flúði Snowden land og hlaut hæli í Rússlandi. Hann hlaut rússneskan ríkisborgararétt árið 2022.

## Tilvísanir
Kristín Marja Baldursdóttir

**Kristín Marja Baldursdóttir** (fædd 21. janúar 1949 í Hafnarfirði) er íslenskur rithöfundur. Kristín Marja lauk kennaraprófi frá Kennaraskóla Íslands og B.A. prófi í þýsku og íslensku frá Háskóla Íslands árið 1991. Fyrsta bók hennar var Mávahlátur kom út árið 1995. Sagan var sett upp á stóra sviði Borgarleikhússins og eftir henni var gerð samnefnd kvikmynd árið 2001. Tvær bækur Kristínar Marju fjalla um listakonuna Karítas en það eru bækurnar Karitas án titils og Óreiða á striga. 

Kristín Marja hefur hlotið viðurkenningar fyrir ritstörf, meðal annars fálkaorðuna, Verðlaun Jónasar Hallgrímssonar, verðlaun úr Rithöfundarsjóði Ríkisútvarpsins, Fjöruverðlaunin (bókmenntaverðlaun kvenna) og bókin Karítas án titils var tilnefnd til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs. 

Bækur Kristínar Marju hafa verið þýddar á norræn tungumál, þýsku, frönsku, hollensku, ungversku, makedónsku, ítölsku og tyrknesku.

## Skáldsögur eftir Kristínu Marju
* Mávahlátur, 1995
* Hús úr húsi, 1997
* Kular af degi, 1999
* Mynd af konu, 2000
* Karitas án titils, 2004
* Óreiða á striga, 2007
* Karlsvagninn, 2009
* Kantata, 2012
*Svartalogn, 2016
*Gata mæðranna, 2020

## Smásögur eftir Kristínu Marju
Kvöldljósin eru kveikt, 2001

## Heimildir
* Kristín Marja Baldursdóttir (bókmenntir.is) 
* Kristín Marja Baldursdóttir (forlagid.is) 
* „Kristín Marja án titils 2004“ eftir Freystein Jóhannsson í *Lesbók Morgunblaðsins*, 20. nóvember 2004.