open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tegundir í bráðri útrýmingarhættu

**Tegundir í bráðri útrýmingarhættu** eru þær tegundir lífvera sem taldar eru í mestri hættu á útdauða í náttúrulegum heimkynnum. Bráð útrýmingarhætta er flokkur í flokkunarkerfi Alþjóðlegu náttúruverndarsamtakanna - IUCN. 

Á listanum yfir tegundir í bráðri útrýmingarhættu eru 2264 dýrategundir og 1821 jurt, tvær sveppategundir og fjórar tegundir frumvera.

Dæmi um tegundir sem teljast í bráðri útrýmingarhættu eru skata, áll, leðurskjaldbaka og barðaháfur.

## Myndasafn

Anguilla_anguilla.jpg | Evrópskur áll
Vangst_van_een_vleet.jpg  | Skata
TortueLuth_Leatherback.jpg  | Leðurskjaldbaka
Squatina_squatina_tenerife2.jpg | Barðaháfur


## Tenglar
* Rauði listi IUCN
Viðkvæmar tegundir

**Viðkvæmar tegundir** eru þær tegundir lífvera sem eru líklegar til að lenda í hættu á útdauða ef aðstæður breytast ekki. Viðkvæm tegund er flokkur í flokkunarkerfi Alþjóðlegu náttúruverndarsamtakanna - IUCN. 

Á Rauða lista IUCN yfir viðkvæmar tegundir eru 5297 dýrategundir, 4914 jurtir og ein tegund frumvera.

Dæmi um viðkvæmar tegundir eru ísbjörn, hávella, ýsa og blöðruselur.

## Myndasafn

Hooded_seal_crop.JPG | Blöðruselur
Haddock,_Boston_Aquarium.JPG | Ýsa
Polar_Bear_ANWR_6.jpg  | Ísbjörn
Long-tailed-duck.jpg | Hávella
Basking_Shark.jpg | Beinhákarl
Sperm_whale_from_above.jpg | Búrhvalur


## Tenglar
* Rauði listi IUCN
Útdauða í náttúrulegum heimkynnum

**Útdauða í náttúrulegum heimkynnum** eru þær tegundir lífvera þar sem einu einstaklingarnir sem vitað er um eru í haldi eða haldið við sem stofni utan sinna náttúrulegu heimkynna. Þetta er sérstakur flokkur í flokkunarkerfi Alþjóðlegu náttúruverndarsamtakanna - IUCN. 

Á Rauða lista IUCN yfir tegundir sem eru útdauða í náttúrulegum heimkynnum eru 32 dýrategundir og 31 jurt.

Dæmi um slíkar tegundir eru berbaljón og sverðantilópa.

## Myndasafn

Sultan_the_Barbary_Lion.jpg | Berbaljón
Oryx_Dammah.jpg | Sverðantilópa


## Tenglar
* Rauði listi IUCN
Zumbi

**Zumbi** (1655 – 20. nóvember 1695), einnig kallaður **Zumbi dos Palmares**, var síðasti foringi útlaga- og flóttafólksins Quilombo dos Palmares sem bjó þar sem nú er héraðið Alagoas í Brasilíu. Quilombo voru búðir flóttafólks og útlaga af afrískum uppruna. Þessar búðir voru andspyrnuhreyfing á þeim tíma sem þrælahald var við leyfi í Brasilíu, þrælar struku og settust að í Quilombo-búðum og börðust fyrir frelsi sínu og auknum völdum. Quilombo dos Palmares var ríki Maroon fólks sem hafði flúðu frá portúgölskum landsvæðum í Brasilíu. Þar bjuggu þegar mest var yfir 30 þúsund manns. Stríðsmenn þar þurftu að verjast árásum portúgalskra nýlenduherra og urðu sérfræðingar í bardagalistinni capoeira sem upprunnin er í Afríku.

Zumbi fæddist frjáls í flóttabúðunum í Palmares árið 1655 og er talinn ættaður frá Imbangala stríðsmönnum í Angóla. Hann var handsamaður af Portúgölum og hnepptur í þrældóm þegar hann var um sex ára gamall. Þar var hann gefinn til trúboða sem hét António Melo og skírður nafninu Francisco. Zumbi var uppfræddur í kristnum fræðum og lærði portúgölsku og latínu og hjálpaði til við messur. Zumbi flúði árið 1670 þá fimmtán ára gamall og komst til baka í fæðingarbæ sinn. Hann varð seinna þekktur fyrir bardaga- og hernaðarlist.

Árið 1678 var landstjórinn í Pernambuco í Pedro Almeida þreyttur á langvarandi árekstrum við Palmares og kom til foringja þeirra Ganga Zumba með ólífugrein. Almeida bauð að allir flóttaþrælar fengju frelsi ef Palmares gengi Portúgölum á hönd og leist Ganga Zumba vel á þá samninga. En Zumbi treysti ekki Portúgölum og neitaði að þiggja frelsi fyrir fólkið í Palmares á meðan aðrir Afríkumenn væru ennþá þrælar. Hann sór þess heit að halda áfram andspyrnu við nýlenduveldi Portúgala og varð hinn nýi leiðtogi Palmares.

Zumbi ríkti í Palmares í fimmtán ár en þá var gerð árás á Quilombo-búðirnar í Palmares. Þann 6. febrúar 1694 var Cerca do Macaco, sem var aðalbyggðin og miðstöð Palmares, jöfnuð við jörðu. Zumbi gat flúið og sveit hans hélt áfram andspyrnu í næstum tvö ár en fundu portúgalar dvalarstað hans eftir ábendingu frá uppljóstrara sem var lofað að halda lífi ef hann bendi á dvalarstaðinn. Zumbi var handtekinn og hálshöggvinn 20. nóvember 1695. Portúgalar fluttu höfuð Zumbi til Recife þar sem það var haft til sýnis á aðaltorginu til brjóta niður baráttuþrek og þá goðsögn sem gekk meðal afríkskra þræla að Zumbi væri ódauðlegur. Afkomendur þeirra sem bjuggu í Quilombo höfðust við í héraðinu í hundrað ár í viðbót.

Dagurinn 20. nóvember er haldinn hátíðlegur í Brasilíu sem dagur afrískrar-brasíliskrar vitundar og Zumbi er hetja og frelsistákn afkomenda afríkumanna í Brasilíu og þjóðhetja í Brasilíu.

## Tenglar
* 300 Years of Zumbi
* Taiguara syngur söng til að heiðra minningu Zumbi
Kjötkveðjuhátíðin í Ríó

**Kjötkveðjuhátíðin í Ríó** er kjötkveðjuhátíð sem haldin er á hverju ári og dregur að sér yfir hálfa milljón gesti. Hátíðin sjálf stendur í nokkra daga en undirbúningur í langan tíma í sambaskólum sem keppa um besta atriðið í skrúðgöngu hátíðarinnar. 

## Uppruni
Hátíðin er upprunnin úr kaþólskum hefðum, kjötbindindi sem hófst á öskudegi, síðasta degi fyrir lönguföstu. Þegar Brasilía var portúgölsk nýlenda tíðkuðust götukarnival þar sem svörtum pipar, eggjum, kolum, vatni og fleiru hent í fólk en það karnival varð með tímanum fágaðra og um miðja 19. öld var fólk farið að henda ilmvatnskúlum, sítrónuilmpokum og brauði. 

Undir lok 20. aldar eru grímur og grímuböll tekin upp og skrautvagnar keyra um götur og á götum er dansaður evrópski dansinn polki. Í upphafi 20. aldar rann polkinn saman við dans frá afkomendum þræla frá Vestur-Afríku og úr varð sambadanstakturinn sem er eitt aðaleinkenni hátíðarinnar. 

Árlega voru samdir sambasöngvar sem voru þjóðfélagsgagnrýni og sögur um menn og málefni. Snemma á 20 öld voru stofnaðir sambaskólar sem undirbúa ljóðabálka fyrir hátíðina sem tengjast einhverju málefni, skapa danshreyfingar fyrir dansara og takta fyrir ásláttarsveitina og bar fánadrottning og kóngur fána skólans og setja upp skrautvagna sem skreyttir eru miðað við þema ljóðabálksins.

## Karnivalið í dag
Karnivalið í Ríó var tekið af götunum og flutt á sérstakan sýningstað, Sambódrómo höll sem byggð var árið 1984 og eru þar stórir áhorfendapallar sitt hvoru megin við stóra breiðgötu og eftir þessari götu fara sýningarlið sambaskólanna og er keppt um besta atriðið. Í hverjum sambaskóla er mörg þúsund manna sýningarlið og hefur hver skóli 90 mínútur til að sýna sitt atriði og eru gefin stig fyrir frammistöðu. Sýningin stendur alla nóttina og sjónvarpað beint frá henni.

## Heimildir

* ''Morgunblaðið'', 45. tölublað (24.02.1998), bls. 55
Sonus Futurae

**Sonus Futurae** var íslensk tölvupopphljómsveit sem starfaði á árunum 1982 til 1987. Stofnendur voru Jón Gústafsson (söngur í tveimur lögum, textar), Kristinn R. Þórisson (söngur, laga- og textasmíðar, gítar, útsetningar) og Þorsteinn Jónsson (hljómborð, lagasmíðar, útsetningar). Þeir gáfu aðeins út eina sex laga (45 snúninga) breiðskífu, *Þeir sletta skyrinu*, árið 1982. Tvö lög af plötunni, „Myndbandið“ og „Skyr með rjóma“, náðu töluverðum vinsældum. Árið 1983 hætti Jón og Hlynur Halldórsson og Ólafur Héðinn Friðjónsson tóku við á hljómborð. Árið 1985 átti hljómsveitinn annan smell, „Boy You Must be Crazy“, en árið eftir var upptökum sveitarinnar á tölvudiskum stolið úr Valhúsaskóla. Hljómsveitin átti eitt lag á safnplötunni *Vímulaus æska* sem Skífan gaf út árið 1987. Þorsteinn lék á sama tíma með hljómsveitinni Pax Vobis (1983-1986) og Kristinn lék með Geira Sæm og Hunangstunglinu 1986-1988.

## Tenglar

* Sonus Futurae á Glatkistunni
Húsagatilskipunin

**Húsagatilskipunin** eða *Anordning om Hustugt paa Island* var tilskipun Kristjáns 6. Danakonungs um tilhögun uppeldis, menntunar og trúarlífs á Íslandi. Hún var gefin út 3. júní 1746 og birt á Alþingi 1747. Íslensk þýðing hennar staðfest af Halldóri Brynjólfssyni Staðarstað 6. ágúst 1746 var prentuð á Hólum 1746 og öðru sinni árið 1749. Titill hennar er Tilskipan um húsagann á Íslandi.

## Tengill
* Texti tilskipunarinnar á dönsku í 2. bindi Lovsamling for Island
Listi yfir fylki í Brasilíu eftir fólksfjölda

Það eru 26 **fylki í Brasilíu** eða *Estados* eins og þau heita á portúgölsku en til viðbótar er  *Distrito Federal* eða stjórnsýslufylkið þar sem í er höfuðborgin Brasilia. Hér er listi yfir fylkin eftir þéttleika byggðar og er byggðin þéttust í höfuðborginni en dreifðust í fylkinu Roraima. Tölurnar eru byggðar á manntali árið 2000.
New York Draft Riots

**New York Draft Riots** (13. – 16. júlí 1863) voru uppþot í New York-borg. Uppþotin voru viðbrögð verkamanna við nýjum lögum um herkvaðningu sem bandaríkjaþing samþykkti á meðan bandaríska borgarastríðið stóð yfir. Uppþotin voru stærsta uppreisn borgara í sögu Bandaríkjanna. 

Forsetinn Abraham Lincoln senti herdeildir til borgarinnar til að yfirtaka borgina. Mótmælendurnir samanstóðu aðalega af vinnumönnum af írskum uppruna.

Uppþotin sem voru upphaflega ætluð til að mótmæla drögunum urðu að kynþátta óreiðum þar sem hvítir mótmælendur réðust á svarta. 100 svartir íbúar voru drepnir í það minnsta. Aðstæðurnar voru slíkar í borginni að herforinginn John E. Wool sagði „Herlög ættu að vera í gildi, en ég hef ekki næganlegan mannskap til að framfylgja þeim.” Herinn náði ekki til borgarinnar fyrr en eftir fyrsta dag uppþotana þegar mótmælendur höfðu þegar rænt og eyðilagt fjölda opinberra bygginga.

## Heimildir
* 

## Tilvísanir
Erfðabreytt lífvera

**Erfðabreytt lífvera** er lífvera þar sem erfðaefni hefur verið breytt með aðferðum erfðatækni. Erfðabreyttar lífverur geta verið allt frá örverum eins og bakteríum eða geri í jurtir, fiska og spendýr. Erfðabreyttar lífverur eru notaðar til að framleiða erfðabreytt matvæli en einnig í vísindatilraunum og til að framleiða aðrar vörur en matvæli. 

## Tenglar
* Lög um erfðabreyttar lífverur 1996 nr. 18
* Erfðabreyttar lífverur (Umhverfisstofnun)
Beta-karótín

**Beta-karótín** er rauð-appelsínugult litarefni sem finnst í ýmsum matvælum eins og gulrótum og veldur appelsínugulum liti þeirra. Líkaminn getur breytt beta-karótíni í A vítamín.

## Heimild
*
Kirkcaldy

**Kirkcaldy** er bær í Fife í Skotlandi, um 19km norðan við Edinborg og 44km suðsuðvestur af Dundee. Íbúafjöldi er um 50 þúsund (2020). Bærinn er helst þekktur fyrir að vera fæðingarstaður hagfræðingsins Adam Smith.
Fife

**Fife** er sveitarfélag og söguleg sýsla á austurströnd Skotlands milli Firth of Tay og Firth of Forth. Fife skiptist áður í þrjú umdæmi: Dunfermline, Kirkcaldy og Glenrothes. Íbúar eru um 372 þúsund (2021).

Stærsti bærinn er Kirkcaldy með 50 þúsund íbúa. Frá því að ný lög um sveitarstjórnir í Skotlandi gengu í gildi árið 1996 er Fife svæðisráð með völd sveitarstjórnar í umdæmunum þremur en hvert umdæmi er með eigin svæðisnefnd.
Kódein

**Kódein** er opíumalkalóíð, náskylt morfíni,  unnið  úr ópíumvalmúa. Kódein er aðallega notað sem verkjalyf, gjarnan með parasetamóli, en má einnig nota gegn niðurgangi og hósta. Hætta er á ávanamyndun.

Umbrot kódeins í morfín verða fyrir tilstilli lifrarensímsins CYP 2D6.

## Tengill
*Frá Embætti landlæknis, 21. pistill. Kódein, Læknablaðið 12. tbl. 103 árg. 2017
Hreppstjórainstrúxið

**Hreppstjórainstrúxið** var erindisbréf eða reglugerð handa hreppstjórum sem Magnús Stephensen samdi og gaf út á Leirárgörðum 24. nóvember 1809 samkvæmt konungsúrskurði 21. júlí 1808. Með hreppstjórainstrúxinu var forn sjálfstjórn hreppa á Íslandi að fullu afnumin og hreppstjórar orðnir ríkisstarfsmenn skipaðir af amtmönnum samkvæmt tilnefningu sýslumanna. Sjálfstjórn hreppa komst aftur á með tilskipun um sveitarstjórn á Íslandi 4. maí 1872.

Titill instrúxins í frumútgáfu þess var:
„Instrúx fyrir hreppstjórnarmenn á íslandi. Eptir konúnglegri allranáðugustu skipun þann 21. Julii 1808 samið, og hlutaðeigendum til eptirbreytni útgefið þann 24. Novembr. 1809 af íslands amta-yfirvöldum. Prentað á opinberan kostnað að Leirárgörðum 1810.“

## Tilvísanir

## Tenglar
* Texti instrúxins í 7. bindi Lovsamling for Island.
* Tilskipun um sveitarstjórn á Íslandi 4. maí 1872 í 21. bindi Lovsamling for Island.
Lubok

**Lubok** eða **lubti** er rússneskt fjölprent og alþýðulist sem einkennist af einföldum teikningum og myndskreyttum sögum sem sóttar eru í bókmenntir, trú og vinsælar flökkusögur. Lubti var notað sem skraut í húsum og krám. Elstu lubok voru tréristur. Stundum voru myndskreytingar með textum í tímaröð og eru þannig lubok undanfarar teiknimyndasögu nútímans. Rússneska orðið lubok kemur frá lub en það voru sértök spjöld sem myndirnar voru prentaðar á. Rússneskt lubki urðu vinsæl á seinni helmingi 18. aldar. Þau voru seld á markaðstorgum og voru ódýr leið fyrir alþýðufólk til að prýða heimili sín með fjöldaframleiddri list.

## Dæmi um lubok

Mynd:Лубок Трапеза благочестивых и нечестивых.png
Mynd:Лубок Как мыши кота хоронили.png
Mynd:KotKazansky.jpg
Mynd:Лубок Алёша Попович.png
Mynd:Ilya Muromets and Nightingale the Robber.jpg
Mynd:Лубок Медведь с козою прохлаждается.png
Mynd:MuzhikLapti.jpg
Mynd:Farnos.jpg
Mynd:1760kit.jpg
Mynd:Raskolnik.jpg
Mynd:Лубок Храбрый Витязь Франц Венециан.png
Mynd:Лубок В селе малом Ванька жил.png
Mynd:Kulikovo lubok.jpg
Mynd:Russian Lubok 1900s.jpg
Koffort

**Koffort** er stór kista úr tré sem notuð var til að flytja í og geyma vörur og fatnað. Koffort voru oft máluð og lokið á þeim var kassalok. Þau voru notuð sem bekkur til að sitja á.

## Heimild
* Early dovetails
Íþróttasamband Reykjavíkur

**Íþróttasamband Reykjavíkur** var stofnað 12. september 1910 af átta íþrótta- og ungmennafélögum í Reykjavík. Megintilgangurinn var að standa að gerð Íþróttavallarins á Melunum sem tekinn var í notkun árið eftir. Þegar nýr íþróttavöllur, Melavöllurinn var reistur á vegum bæjarins árið 1926 var Íþróttasambandið lagt niður. Það telst þó vera forveri Íþróttabandalags Reykjavíkur. 

## Tilvísanir
Skildingur

**Skildingur** getur átt við fjölda gjaldmiðla og mynteininga bæði fyrrverandi og núverandi.

## Núverandi gjaldmiðlar
Í dag eru fjögur lönd þar sem gjaldmiðill sem heitir *skildingur* er í notkun.
* Kenýaskildingur
* Sómalskur skildingur
* Tansanískur skildingur
* Úgandskur skildingur

## Fyrrverandi gjaldmiðlar og mynteiningar
* Austurrískur skildingur, gjaldmiðill Austurríkis fyrir upptöku evrunnar
* Austur-afrískur skildingur, gjaldmiðill notaður í fyrrverandi nýlendum Breska heimsveldsins 
* Breskur skildingur, fyrrverandi mynteining bresks punds
* Írskur skildingur, fyrrverandi mynteining írsks punds
* Skandinavískur skildingur, fyrrverandi mynteining ríkisdalurs sem notað var í Danmörku, Noregi í Svíþjóð
Hertford

**Hertford** (borið fram  eða ) er höfuðstaður sýslunnar Hertfordshire í Englandi. Árið 2011 var mannfjöldi þar um 27.000 manns. Nafnið á engilsaxneskar rætur og þýðir „vaðið þar sem hirtir eru“. Bærinn liggur 35 km frá London og margir bæjarbúar ferðast til og frá London vegna vinnu. Lestir ganga beint frá bænum til Charing Cross.
Skildingavísa

**Skildingavísa** eða **ballöðublað** er fjölprent sem prentað var á öðru megin á ódýran pappír. Ballöðublöð  eða blöð með fréttum og rími voru eitt algengasta prentform frá 17. til byrjunar 20. aldar í Bretlandi, Írlandi og Norður-Ameríku. Í  Danmörku voru slík prent kölluð skildingavísa (d. *skillingsvise*) og var vísan vanalega prentuð á fjórar síður með forsíðumynd sem var í fyrstu trérista en síðar meir (á 20. öld) oft ljósmynd. Margar skildingavísur eða ballöðublöð fjalla um morð, ástir og hermenn. Skildingavísur voru fyrri tíma slúðurfréttamennska. Oftast var vísan skrifuð við lag sem fólk þekkti og sem hægt var að syngja. Elsta varðveitta danska skildingavísan er frá 1530. Elstu skildingavísurnar voru handskrifaðar í takmörkuðu upplagi en eftir því sem prent varð vinsælla þá var hægt að fjöldaframleiða þær í stóru upplagi. Farandsalar seldu skildingavísur úti í sveitum en í bæjum voru þær seldar af börnum og vísnakerlingum sem gengu um götur og stræti og sungu eða hrópuðu upp vísurnar til að reyna að selja prentuðu útgáfuna. Þessi sala var bönnuð í Danmörku frá 18. september 1805 og skyldu brot varða þriggja mánaða vist í betrunarhúsi. Vísnakerlingarnar keyptu vísurnar á einn skilding og seldu á tvo skildinga.

## Tenglar
* Odense Universitetsbiblioteks samling af skillingsviser
* Syddansk Sang- og Visecenter på Syddansk Universitet
* Norske (Vestfold) skillingsviser
Katla María

**Katla María (Katla María Hausmann)** (f. 28. júní 1969) er íslensk/spænsk söngkona. Hún söng inn á nokkrar hljómplötur og var barnastjarna á Íslandi á árunum í kring um 1980.

## Plötur
### Sólóplötur
* Katla María syngur spænsk barnalög (1979)
* Ég fæ jólagjöf (1980)
* Litli Mexíkaninn (1981)
* Katla og Pálmi (1982) (Ásamt Pálma Gunnarssyni)

### Safnplötur
* Jólaljós (1983)
* Litlu andarungarnir (1983)
* Hvít jól (1987)
* Barnagælur - Gekk ég yfir sjó og land (1991)
* Fyrstu árin (1991)
* Barnagælur - Þegar ég verð stór (1994)
* Jólasnær (1994)
* Barnagælur - Söngvar um dýrin (1995)
* Núna (1995)
* Barnagælur - Jólasveinar einn og átta (1996)
* Pottþétt jól 2 (1998)
* Á hátíðarvegum (2000)
* Eurovision 1986-2000 (2000)
* Pottþétt barnajól (2001)
* Litla jólaplatan (2002)
* Eurovision 1986-2003 (2003)
* 100 íslensk jólalög (2006)
* 100 íslensk barnalög (2007)
* Ég hlakka svo til - 40 vinsæl jólalög fyrir börnin (2009)
* Gleðibankinn - 25 ár í Eurovision (2011)
* Gullvagninn (2011)

## Eurovision
Katla María hefur tvisvar sinnum keppt í íslensku undankeppninni fyrir Eurovision-söngvakeppnina. Árið 1989 söng hún lagið *Sóley* ásamt Björgvin Halldórssyni og lenti í fjórða sæti í keppninni. Árið 1993 söng hún lagið *Samba*, sem lenti í níunda sæti.

## Tilvísanir
Egede

**Egede**:
* Poul Hansen Egede ∞ Kirsten Jensdatter Hind
** Hans (Poulsen) Egede (1686, Harstad &ndash; 1758, Falster), dansk-norskur lútherskur trúboði
*** Poul ''(Paul, Povel)'' (Hansen) Egede (1708, Kabelvåg, Vågan &ndash; 1789, København), dansk-norskur guðfræðingur, málvísindamaður og trúboð; sonur Hans Poulsen
* Aud Richter, née Egede-Nissen (1893, Bergen &ndash; 1974, Oslo), norskur bíómynd og stigi leikari, kvikmyndaframleiðandi, leikstjóri og leikstjóri (no)
Myndvarpi

**Myndvarpi** er tæki sem notað er til þess að varpa glæru upp á vegg eða hvítt tjald. Myndvarpar eru oftast settir saman úr stórum kassa með lampa og viftu til þess að kæla hann. Á kassanum er stór Fresnel-linsa sem stillir ljósið. Á stöng fyrir ofan kassanum er spegill og linsa sem beina ljósinu fram í staðinn fyrir upp. Oft er hægt að stilla linsuna til þess að stækka myndina eða beinir ljósinu betur.

Myndvarpar voru algengir í skrifstofum og skólum fyrir uppfinningu skjávarpans en í dag er skjávarpinn ásamt gagnvirku töflunni búinn að leysa myndvarpann af hólmi í flestum tilfellum.

## Tengt efni
* Skjávarpi
* Skyggnuvél
Gagnvirk tafla

**Gagnvirk tafla** (einnig **smarttafla** eða sjaldan **snjalltafla**) er stór gagnvirkur skjár sem tengist við tölvu og skjávarpa. Skjávarpinn varpar mynd úr tölvunni upp á yfirborð töflunnar en notendur stjórna tölvunni með því að snerta töfluna með penna, fingri eða stíl. Taflan er oftast hengd á vegg eða á standi. Gagnvirkar töflur er að finna í ýmsum umhverfum, meðal annars í skólum og skrifstofum. Í nokkrum löndum er gagnvirkar töflur víða að finna í skólastofum, til dæmis voru þær uppsettar í 26 % af öllum kennslustofum í breskum skólum árið 2004. Fyrir árið 2011 hafði þessi tala hækkað upp í 98 %. Til samanburðar frá og með árið 2009 voru gagnvirkar tölfur uppsettar í um það bil 70–80 íslenskum skólum.

## Tengt efni
* Myndvarpi
* Skjávarpi

## Heimildir
Norður-Lanarkshire

**Norður-Lanarkshire** (enska: *North Lanarkshire*, skoska: *North Lanrikshire*, gelíska: *Siorrachd Lannraig a Tuath*) er sveitarfélag í miðju Skotlandi sem nær yfir hluta af sögulegu sýslunum Lanarkshire, Dunbartonshire og Stirlingshire. 

Sveitarfélagið er norðaustan við Glasgow og nær yfir hluta af úthverfum borgarinnar. Íbúafjöldi er um 340 þúsund (2021). Stærstu bæir eru Cumbernauld, Coatbridge, Airdrie, Motherwell, Wishaw, Bellshill og Kilsyth. 
Motherwell er höfuðstaðurinn.
Suður-Lanarkshire

**Suður-Lanarkshire** (enska: *South Lanarkshire*, skoska: *Sooth Lanrikshire*, gelíska: *Siorrachd Lannraig a Deas*) er sveitarfélag í miðju Skotlandi sem nær yfir suðurhluta sögulegu sýslunnar Lanarkshire. Sveitarfélagið er suðaustan við Glasgow og nær yfir hluta af úthverfum borgarinnar. Íbúar eru um 320 þúsund (2021). Stærstu bæir eru East Kilbride, Hamilton, Lanark, Strathaven, Carluke, Rutherglen og Cambuslang. 

Hamilton er höfuðstaður Suður-Lanarkshire.
Pressa (1. þáttaröð)

Fyrsta þáttaröðin af ***Pressa*** var frumsýnd 30. desember 2007 og sýndir voru alls sex þættir.

## Aðalleikarar
* Sara Dögg Ásgeirsdóttir sem Lára Karlsdóttir
* Kjartan Guðjónsson sem Nökkvi
* Þorsteinn Bachmann sem Gestur Sveinsson
* Stefán Hallur Sefánsson sem Stefán
* Annalísa Hermannsdóttir sem Alda Ágústsdóttir
* Arndís Hrönn Egilsdóttir sem Kristín „Stína”
* Orri Huginn Ágústsson sem Viggó

## Aukaleikarar
* Nanna Kristín Magnúsdóttir sem Esther Gunnarsdóttir
* Höskuldur Sæmundsson sem Davíð Ólafsson
* Sveinn Geirsson sem Grétar Jónsson
* Guðjón Þorsteinn Pálmarsson sem Halldór Ásgeirgsson
* Ellert Á. Ingimundarson sem Freyr Magnússon
* Hildigunnur Þráinsdóttir sem Sólveig
* Þorsteinn Gunnarsson sem Karl
* Devika Parikh sem Máni Magnússon
* María Heba Þorkelsdóttir sem Harpa 
* Sveinn Ólafur Gunnarsson sem Ágúst
* Embla Rut Haraldsdóttir sem Sjöfn
* Ása Kara Smáradóttir sem Rakel

## Gestaleikarar
* Jakob Þór Einarsson sem Einar Theodórsson
* Magnús Jónsson sem Jörgen Skarphéðinsson
* Dóra Jóhannsdóttir sem Lilja Dögg

## Þættir
Wikimál

**Wikimál** er einfalt ívafsmál sem notað er á wikivefjum, til dæmis á Wikipediu, og er ætlað til þess að vera einfaldara í notkun en HTML. Wikihugbúnaðurinn umbreytir svo texta sem skrifaður er með wikimáli yfir í HTML til birtingar á vefnum.

Wikimál er ekki eitt staðlað mál heldur fer það eftir gerð wikihugbúnaðar sem notast er við á tilteknum vef hvernig textinn er merktur. Öll wikimál sjá fyrir einfaldri leið til þess að búa til tengla á milli síða á sama vef. Sumir wikivefir, sér í lagi þeir elstu, hafa notað CamelCase til þess að tengja á milli síða en í MediaWiki-hugbúnaðinum var byrjað að notast við hornklofa . Venjulega er hægt að notast við HTML að einhverju leyti í bland við wikimál á wikivefjum en það er misjafnt hvaða HTML merkingar eru leyfðar.
Astérix chez Rahàzade

** Astérix chez Rahàzade** (íslenska: *Ástríkur og töfrateppið*) er belgísk teiknimyndasaga og 28. bókin í bókaflokknum um Ástrík gallvaska. Hún kom út árið 1987, en birtist einnig sem framhaldssaga í teiknimyndablaðinu Pilote sama ár. Höfundur og teiknari bókarinnar var Albert Uderzo. Bókin hefur enn ekki komið út á íslensku.

## Söguþráður
Sagan hefst skömmu eftir að ævintýrinu um Ástrík og son lýkur. Rómverskir hermenn hafa nýlokið endurbyggingu Gaulverjabæjar. Óðríkur algaula syngur hástöfum, með þeim afleiðingum að helliregn skellur á. Indverskur fakír birtist snögglega á fljúgandi töfrateppi. Hann segist kominn frá konungsveldi á Indlandi sem stríði við langvinna þurrka. Illur stórvesír hyggist nota úrkomuleysið til að fá konungsdótturina fögru *Rahàzade*  líflátna og sölsa undir sig völdin.

Ástríkur, Steinríkur og Óðríkur halda ásamt fakírnum í austurveg með það fyrir augum að skáldið framkalli rigningu með söng sínum. Þeir lenda í ýmsum erfiðleikum á leiðinni en komast að lokum á áfangastað. Þar reynist Óðríkur hafa misst röddina og útsendarar stórvesírsins reyna að koma honum fyrir kattarnef. Rétt í þá mund sem til stendur að hálshöggva prinsessuna endurheimtir Óðríkur röddina og uns himnarnir gráta.

## Fróðleiksmolar
* Þetta er fyrsta Ástríksbókin sem gerist á Indlandi. Margt í sögunni vísar þó í menningarheim Íslam, sem kom ekki til sögunnar fyrr en löngu eftir sögutíma bókanna.
* *Kiwoàlàh* stórvesír hyggst steypa konunginum af stóli. Í bókinni segist hann vera frændi *Fláráðs* stórvesírs úr öðrum vinsælum bókaflokki eftir Coscinny.
* Í bókarlok eru Ástríkur og félagar enn staddir á Indlandi. Þeir eru því fjarri góðu gamni í lokamynd bókarinnar, sem sýnir að venju íbúa Gaulverjabæjar halda átveislu í þorpinu.
Eden Hazard

**Eden Hazard** (fæddur 7. janúar 1991) er belgískur fyrrum knattspyrnumaður. Hann var fjölhæfur leikmaður sem gat spilað sem leikstjórnandi á miðjunni og á báðum vængjum vallarins. Hazard var í bronsliði Belga á HM 2018 og átti stóran þátt í árangri liðsins. Hann sagði skilið við landsliðið eftir slakt gengi Belgíu á HM 2022.

Hazard var seldur frá franska félaginu Lille OSC til Chelsea F.C. árið 2012. Hann vann úrvalsdeildina tvisvar sinnum, evrópukeppnina tvisvar, enska bikarinn og deildabikarinn með félaginu. Hann var valinn besti leikmaður deildarinnar 2014-15. 
Hann var með Chelsea til 2019 en fór þá til Real Madrid. Það var draumur hans sem drengur að spila með Real.  Þrátt fyrir að hafa unnið spænska titilinn með Real 2020 var tímabil Hazards litað af meiðslum og í þeim leikjum sem hann spilaði náði hann ekki að skapa mörk líkt og hjá Chelsea. Hann náði sér ekki á strik með Real síðar og var vera hans þar vonbrigði.
Hann yfirgaf félagið í júní 2023. Hazard lagði skóna á hilluna haustið sama ár aðeins 32 ára.
Hann hlaut inngöngu í frægðarhöll ensku úrvalsdeildarinnar árið 2025. 

Yngri bræður Edens, Kylian og Thorgan, spila einnig knattspyrnu.

## Tilvísanir
Xavi

**Xavier Hernández Creus** (fæddur 25. janúar 1980) er spænskur knattspyrnustjóri og fyrrum knattspyrnumaður. Hann spilaði sem miðjumaður fyrir FC Barcelona (24 ár) og landslið Spánar og Katalóníu. Hann hefur stýrt katarska liðinu Al Sadd og Barcelona.

## Titlar
### Barcelona
***La Liga**: 1998–99, 2004–05, 2005–06, 2008–09, 2009–10, 2010–11, 2012–13, 2014–15
***Copa del Rey**: 2008–09, 2011–12, 2014–15
***Supercopa de España**: 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013
***UEFA Champions League**: 2005–06, 2008–09, 2010–11, 2014–15
***UEFA Super Cup**: 2009, 2011
***FIFA Club World Cup**: 2009, 2011
### Al Sadd
***Qatar Stars League**: 2018–19
***Qatar Cup**: 2017
***Sheikh Jassim Cup**: 2017
***Emir of Qatar Cup**: 2017

### Spánn
***Spánn U20**: FIFA World Youth Championship: 1999
***Spain U23**: Ólympíuleikar, silfur: 2000
***Spánn** : HM 2010, EM 2008, EM 2012

## Sem knattspyrnustjóri
### Al Sadd
***Qatar Stars League**: 2020–21
***Qatar Cup**: 2020, 2021
***Sheikh Jassim Cup**: 2019
***Emir of Qatar Cup**: 2020, 2021
***Qatari Stars Cup**: 2019–20

### Barcelona
***La Liga**: 2022-2023
***Supercopa de España**: 2022–23
Xabi Alonso

**Xabi Alonso** (fæddur 25. nóvember 1981) er spænskur fyrrum knattspyrnumaður og núverandi knattspyrnustjóri. 

## Knattspyrnuferill
Alonso spilaði sem miðjumaður fyrir meðal annars félagsliðin Liverpool FC, Real Madrid og Bayern München. Einnig spilaði hann fyrir spænska landsliðið.

## Þjálfaraferill
Alonso vann Bundesliga 2023-2024 með Bayer Leverkusen og braut 11 ára sigurgöngu Bayern Munchen. Leverkusen var taplaust í deildinni það tímabil. Einnig vann liðið þýska bikarinn það tímabil og komst í úrslit Evrópukeppni félagsliða en tapaði fyrir ítalska liðinu Atalanta.

Sumarið 2025 tók hann við Real Madrid af Carlo Ancelotti og gerði þriggja ára samning við félagið. Alonso var látinn fara frá félaginu í janúar 2026. Erfið samskiptu voru milli hans og leikmanna Real. 

## Tilvísanir
Mikel Arteta

**Mikel Arteta Amatriain** (fæddur 26. mars 1982 í San Sebastián) er spænskur knattspyrnuþjálfari og fyrrum knattspyrnumaður. Hann spilaði meðal annars sem miðjumaður fyrir PSG, Glasgow Rangers, Arsenal og Everton.

Arteta sneri sér að þjálfun árið 2016 og var aðstoðarþjálfari Manchester City þar til 2019 þegar hann var skipaður aðalknattspyrnustjóri Arsenal.

## Titlar og verðlaun
### Leikmaður
**Paris Saint-Germain**: 
*UEFA Intertoto Cup: 2001
**Rangers**: 
*Skoska deildin: 2002–03
*Skoski bikarinn: 2002–03
**Arsenal**:
*FA Cup: 2013–14, 2014–15
*FA Samfélagsskjöldurinn: 2014, 2015

**Everton**:
*Leikmaður tímabilsins: 2005–06, 2006–07

### Þjálfari
;Arsenal
*FA Cup: 2019–20
*FA Samfélagsskjöldurinn: 2020, 2023

*Þjálfari mánaðarins í Premier League: September 2021, mars 2022, ágúst 2022, nóvember/desember 2022, janúar 2023
Vincent Kompany

**Vincent Kompany** (fæddur 10. apríl 1986) er belgískur fyrrum knattspyrnumaður og núverandi knattspyrnustjóri. Hann stýrir nú Bayern Munchen. Áður þjálfaði hann RSC Anderlecht og Burnley FC. 

Kompany byrjaði atvinnuferill sinn hjá Anderlecht. Kompany var með Manchester City frá 2008-2019 og vann 4 deildartitla með liðinu.
3G

**3G** (stendur fyrir *third generation*) á við þriðju kynslóð þráðlausrar samskiptatækni. 3G er fjöldi opinna staðla notaður fyrir farsímatæki og farsímafjarskipti. Staðlarnir fara eftir skilyrðum tilgreindum af Alþjóðafjarskiptasambandinu. 3G-tækni gerir manni kleift að hringja í annaðhvort raddsímtal eða myndsímtal, nota internetið og horfa á sjónvarp hvar sem samband er.

Hugtakið 3G felur í sér nokkrar aðrar tæknir, meðal annars:
* UMTS, notað aðallega í Evrópu, Japan og Kína og á öðrum svæðum þar sem GSM 2G-tækni var notuð fyrr. Möstrin eru oftast með bæði UMTS- og GSM-tækni. Nokkra tengirásir eru í boði:
** W-CDMA, upprunaleg tækni og útbreiddust
** TD-SCDMA, kom út árið 2009 en aðeins í Kína
** HSPA+, nýjasta útgáfan sem getur náð allt að 56 Mbit/s hraði í niðurhal og 22 Mbit/s í upphal
* CDMA2000, kom út árið 2002. Þetta kerfi er aðallega notað í Norður-Ameríku og Suður-Kóreu og er byggt á staðlinum IS-95. Nýjásta útgáfan EVDO getur náð allt að 14,7 Mbit/s hraði í niðurhal

3G-net og þjónustur er að finna í mörgum löndum en enn er nýrri tækni komin í notkun, 4G.

## Tengt efni
* 1G
* 2G
* 4G
* 5G
Tonkabaunir

**Tonkabaunir** (fræðiheiti: *Dipteryx odorata*) eru fræ af tré sem kallað er kumaru og upprunnið er í Suður-Ameríku. Kumaru er einnig kallað brasilískt tekk og er vinsæll harðviður í gólfefni vegna litabrigða og hversu harður viðurinn er. Tonkabaunir eru svartar og krumpaðar að utan en brúnar og sléttar að innan. Ilmur þeirra minnir á vanillu, möndlur, kanil og nellikur. 

Tréð verður 25-30 m hátt og trábolurinn um einn metra í þvermál. Börkur kumaru trésins er grár og sléttur en viðurinn rauður. Laufblöðin eru leðurkennd, glansandi og dökkgræn. Blómin eru bleik og þroskar hvert  einn ávöxt sem í er eitt fræ. Tonkafræin innihalda efnið coumarin en það efni veldur því að fræin ilma. Efnið coumarin er notað í ilmvatnsgerð. Það er beiskt á bragðið og getur í stórum skömmtum valdið innvortis blæðingum og lifrarskemmdum og lamað hjartað. Talið er að kumaru tré geti orðið yfir 1000 ára gömul. 

Tonkabaunir eru notað í stað vanillu, sem ilmefni og  var blandaðar í tóbak  en það er núna sums staðar  bannað. Tonkabaunir eru notaðar í franskri matargerðarlist, sérstaklega í ábætisréttum og seyðum en  og í ilmvötn. Aðalframleiðslulönd eru Nígería og Venesúela.

## Tenglar

* Spice Pages: Tonka Beans
Vanilla

**Vanilla** er bragðefni sem kemur úr orkídeum af Vanilluætt, aðallega úr mexíkönskum tegundum (*Vanilla planifolia*). Þjóðir í Mið-Ameríku unnu vín sem Astekar nefndu tlilxochitl úr vanillu orkídeum. Hernán Cortés er talinn hafa kynnt vanillu og súkkulaði fyrir Evrópubúum um 1520. Þegar Spánverjar tóku Montesúma 2. til fanga sá einn af herforingjum Cortes hann drekka „chocolatl“ en það var drykkur gerður úr möluðum kakóbaunum og möluðu hveiti bragðbætt með möluðum vanillubelgjum og hunangi. Þegar til Evrópu kom varð vanilla fyrst vinsælli en súkkulaði og um 1700 hafði notkun hennar breiðst út um alla Evrópu. Í þrjár aldir var Mexíkó aðalframleiðsluland vanillu. Það mistókst í fyrstu tilraunum að rækta vanilluorkídeur utan Mexíkó og Mið-Ameríku vegna þess að orkídean var háð frjóvgun frá staðbundinni býflugnategund. Árið 1837 uppgötvaði grasafræðingurinn Charles François Antoine Morren þetta samspil og fann aðferð til að frjóvga jurtina en sú aðferð reyndist of kostnaðarsöm og erfið. Árið 1841 fann tólf ára piltur Edmond Albius sem var þræll í frönsku nýlendunni Réunion í Indlandshafi út aðferð til að handfrjóvga plöntuna. Þessi aðferð gerði það að verkum að mögulegt var að rækta vanillu víða um heim. 

## Myndir

Mynd:Vanilla plantation dsc01187.jpg|Vanilluplantekra á opnu svæði á Réunion
Mynd:Vanilla plantation in shader dsc01168.jpg|Vanilluplantekra í skugga á Réunion
Mynd:Vanilla_planifolia_1.jpg|Blóm
Mynd:Vanilla fragrans 2.jpg|Grænir ávextir


## Tenglar

* History, Classification and Lifecycle of Vanilla planifolia 
* Electronic Plant Information Centre at Royal Botanic Gardens, Kew 2003-11-8 
* ''Spices'' at UCLA History & Special Collections
Edmond Albius

**Edmond Albius** (1829 – 9. ágúst 1880) er þekktur fyrir að hann fann upp tækni til að handfrjóvga vanillu á auðveldan hátt. Edmond var tólf ára þegar hann fann þessa aðferð og var þræll á eyjunni Réunion. Þessi aðferð gerði kleift að rækta vanillu annars staðar en í Mexíkó.

Árið 1841 uppgötvaði Edmond Albius hvernig mætti handfrjóvga vanilluorkídeu með þunnri spýtu eða graslaufi og með að nota þumal. Aðferð hans er enn þá notuð og eru núna næstum allar vanilluorkídeur handfrjóvgaðar. Þessi uppgötvun varð til þess að Réunion varð á þeim tíma stærsti framleiðandi vanillu. Franskir nýlenduherrar hófu svo vanilluræktun með þessari tækni á Madagaskar og er þar nú stærsti framleiðandi vanillu. Frakkland afnám þrælahald í nýlendum sínum árið 1848 og þá fór Admond Albius frá plantekrunni til St. Denis og þar vann hann í eldhúsi. Hann var sakfelldur fyrir að stela skartgripum og dæmdur í tíu ára fangelsi en náðaður af ríkisstjóranum vegna framlags síns varðandi vanillurækt á Réunion. Edmond Albuis dó í örbirgð árið 1880 í St. Suzanne.
Donna Leon

**Donna Leon** (fæddur 28. september 1942 í Montclaire, New Jersey) er bandarískur rithöfundur. Hún hefur búið í Feneyjum í 30 ár.
1091-1100

**1091-1100** var 10. áratugur 11. aldar.

## Atburðir
* Spánn féll í hendur Almoravída (1192)
* El Cid lagði Andalúsíu undir sig (1194)
* Fyrsta krossferðin (1196-1099)
* Jerúsalem féll í hendur krossfara sem myrtu nánast alla íbúa borgarinnar (1099)
1081-1090

**1081-1090** var 9. áratugur 11. aldar.

## Atburðir
* *[[Dómsdagsbókin]]* rituð í Englandi (1085-6)
* Bologna-háskóli, fyrsti háskólinn í Evrópu stofnaður (1088)
1071-1080

**1071-1080** var 8. áratugur 11. aldar.

## Atburðir
* Normanninn Robert Guiscard lagði undir sig síðustu borg Býsantíum á Suður-Ítalíu, Barí (1071)
* Jarlauppreisnin á Englandi gegn Vilhjálmi sigursæla (1075)
* *[[Bayeux-teppið]]* (1077)
* Seljúktyrkir leiddu innrás í Konungsríkið Georgíu (1080)
Julie Andrews

**Julie Andrews** (f. Julie Elizabeth Wells; 1. október 1935) er ensk sviðs- og kvikmyndaleikkona, rithöfundur, leikstjóri og dansari. Á sínum langa ferli hefur hún hlotið meðal annars Óskarsverðlaun, Golden Globe-verðlaun, Grammy-verðlaun, BAFTA-verðlaun og Screen Actors Guild-verðlaun.

Meðal þekktra mynda Andrews eru *[[Mary Poppins (kvikmynd)|Mary Poppins]]* og *[[Söngvaseiður (kvikmynd)|Söngvaseiður]]*.
Stríð Frakklands og Hollands

**Stríð Frakklands og Hollands** eða **Hollenska stríðið** (franska: *La Guerre de Hollande*, hollenska: *Hollandse Oorlog*) var stríð sem Frakkland, Svíþjóð, Biskupsfurstadæmið Münster, Erkibiskupsdæmið Köln og England háðu gegn Hollenska lýðveldinu og bandamönnum þess 1672-8. Stríðinu lauk með friðarsamningum í Nijmegen sem voru undirritaðir frá ágúst til desember 1678. Helsta ástæða stríðsins var að Loðvík 14. leit á Hollendinga sem hindrun í því að leggja Spænsku Niðurlönd undir Frakkland og minntist þess líka að þeir höfðu aðstoðað Spán í Valddreifingarstríðinu 1667-8. England leit svo á að hollenski flotinn ógnaði öryggi þess og Svíar samþykktu að ráðast inn í Brandenborg ef þeir hygðust styðja Hollendinga. Englendingar hættu síðan við þátttöku í stríðinu 1674 en þrátt fyrir það unnu Frakkar mikilvæga sigra bæði á landi og sjó. Við friðarsamningana fengu þeir framgengt kröfum sínum um hluta af Spænsku Niðurlöndum, meðal annars héraðið Franche-Comté.

Kristján 5. hugðist nýta sér að Svíar voru uppteknir í bardögum við Brandenborg til að leggja Skán aftur undir Danmörku og réðist á Svíþjóð 1675. Þetta stríð var kallað Skánska stríðið. Við friðarsamninga ári eftir Nijmegen fengu Svíar öll lönd sín aftur.
Soldánsdæmið Aceh

**Soldánsdæmið Aceh** (acehmál: *Keurajeun Acèh Darussalam*; jawi:  دارالسلام) var soldánsdæmi á norðurodda Súmötru þar sem nú er indónesíska héraðið Aceh. Það var stofnað af Ali Mughayat Syah sem talinn er sonur síðasta konungs Champa á Malakkaskaga áður en Víetnamar lögðu það ríki undir sig. Soldánsdæmið var eitt öflugasta ríkið í Suðaustur-Asíu á 16. og 17. öld en hnignaði hægt eftir það. Bretar stóðu vörð um sjálfstæði ríkisins gegn ásælni Hollendinga en með samningum 1870-1871 þar sem Englendingar fengu Gullströndina í skiptum fyrir Súmötru gátu Hollendingar lagt Aceh undir sig. Árið 1874 flúði soldáninn Mahmud Syah frá höfuðborginni Kutaraja (síðar Banda Aceh). Síðasti soldáninn, Tuanku Muhammad Daudsyah Johan Berdaulat, gafst formlega upp fyrir Hollendingum árið 1903.
Stilkormar

**Stilkormar** (fræðiheiti: *entoprocta*) eru fylking dýra sem hefst við í vatni, langflestar tegundur í hafinu. Stilkormar eru 0,1 til 7 mm langir og flestir geta ekki fært sig úr stað. Fullþroska stilkormar eru bikarlaga á tiltölulega löngum stilkum og hafa kórónu af gegnheilum örmum með smáum bifhárum sem sópa vatni að munninum en ormarnir nærast á smáum fæðuögnum sem þeir sía úr vatninu. Bæði munnur og endaþarmur stilkorma er í kórónunni. Mosadýr (*ectoprocta*) líkjast stilkormum en armar þeirra eru holir að innan og endaþarmurinn utan kórónunnar. Fræðiheiti fylkinganna þýða beinlínis „endaþarmur inn“ (*entoprocta*) og „endaþarmur út“ (*ectoprocta*). 150 til 180 tegundir stilkorma eru þekktar og flestar eru þær sjávardýr utan tvær sem vitað er um sem hafast við í ferskvatni. Flestar tegundir hafast við í þyrpingum en af þeim tegundum sem eru einfarar geta sumar fært sig úr stað, en þó afar hægt.

Stilkormar fjölga sér bæði með kynæxlun og með klónun. Ormarnir eru tvíkynja yfir æviskeið sitt en þó ekki af báðum kynjum samtímis heldur fyrst af öðru og síðar af hinu. Karlkyns stilkormar losa sæði út í vatnið en kvendýrin aðhafast misjafnlega eftir tegundum. Sumar tegundir losa ófrjóvguð egg sín út í vatnið en aðrar halda þeim í útungunarhólfum þar sem þau frjóvgast og eru geymd þar til þau klekjast. Sumar af þeim tegundum hafa líffæri sem svipar til legköku spendýra sem nærir eggin á meðan þau þroskast. Stilkormar klekjast sem lirfur og geta þá synt um í skamman tíma þar til þeir taka sér bólfestu á einhverju föstu yfirborði. Þar gangast lirfunar undir myndbreytingu þar sem aftari hluti meltingarvegarins snýst um 180° þannig að bæði munnur og endaþarmsop vísa í sömu átt. Sumar tegundir stilkorma geta fjölgað sér með klónun. Einfara tegundir geta þá af sér nýja einstaklinga sem vaxa á milli armanna en tegundir sem hafast við í þyrpingum klóna sig út frá stilkunum eða með renglum.

Steingervingar stilkorma eru sjaldgæfir og elstu sýnishornin sem fundist hafa eru frá júratímabilinu. Í flestum rannsóknum frá 1996 og síðar hafa stilkormar verið taldir heyra undir yfirfylkinguna *trochozoa* sem inniheldur m.a.lindýr en rannsókn frá 2008 benti til þess að stilkormar væru náskyldir mosadýrum. 

## Heimildir
Ząbrowo (Stare Pole)

**Ząbrowo** (þýska: *Sommerau*) er þorp í héraðinu Pommern í Norður-Póllandi, milli Elbląg og Malbork. Þar búa 423 manns.
Centre-Val de Loire

**Centre-Val de Loire** er hérað í Frakklandi sem umkringir Loire-dalinn. Höfuðborg héraðsins er Orléans en stærsta borgin er Tours. Í heraðinu eru nokkrir kastalar, meðal annars kastalinn í Amboise, kastalinn í Blois, kastalinn í Chambord og kastalinn í Cheverny.

Héraðið skiptist í sex sýslur: 
* Cher, höfuðstaður: Bourges
* Eure-et-Loir, höfuðstaður: Chartres
* Indre, höfuðstaður: Châteauroux
* Indre-et-Loire, höfuðstaður: Tours
* Loir-et-Cher, höfuðstaður: Blois
* Loiret, höfuðstaður: Orléans
Orléans

**Orléans** er borg í norðvesturhluta Frakklands. Hún liggur um það bil 111 km fyrir sunnan París. Orléans er höfuðborg sýlsunnar Loiret og héraðsins Centre. Borgin liggur við ána Leiru þar sem hún rennur suður til fjallgarðsins Massif Central.

*Rómarkeisarinn Aurelian byggði borgina seint á 3. öld og nefndi hana auðmjúklega eftir sjálfum sér Civitas Aurelianorum sem á endanum varð að því nafni sem við þekkjum í dag.*

Árið 2015 voru íbúar borgarinnar 114.644 manns.

Borgin New Orleans (f. *La Nouvelle-Orléans*) í Bandaríkjunum dregur nafn sitt af Orléans.
Loiret

**Loiret** er sýsla í franska héraðinu Centre. Loiret skiptist í þrjú svonefnd *[[Arrondissement í Frakklandi|arrondissements]]*, 21 kantónu (fr. *cantons*) 334 sveitarfélög (fr. *communes*).
Eure-et-Loir (sýsla)

**Eure-et-Loir** er sýsla í franska héraðinu Centre. Eure-et-Loir skiptist í fjögur svonefnd *[[Arrondissement í Frakklandi|arrondissements]]*, 15 kantónur (fr. *cantons*) 391 sveitarfélög (fr. *communes*).
Höskuldur og Þér

**Höskuldur og Þér** (eða **Askold og Dir**) voru væringjar sem höfðu ríki í Kænugarði (Kiev). Helgi jarl af Kænugarði (*Oleg jarl af Kænugarði*), sem var eftirmaður Hræreks í Hólmgarði, herjaði í suðurveg og feldi þá Höskuld og Þé frá ríkjum og sameinaði löndin í eina ríkisheild með höfuðaðsetri í Kænugarði og var hið sameinaða ríki nefnt Garðaríki. Varð Helgi þá jarlinn af Kænugarði samkvæmt Nestorkróníku sem er frásögn munksins Nestors frá Hellisklaustri í Kænugarði í upphafi 12. aldar. 

## Tengt efni
* Jarisleifur Valdimarsson
Lan Xang

**Lan Xang** (laotíska: ລ້ານຊ້າງ *lâansâang*) var búddískt konungsríki í norðurhluta landsins sem í dag heitir Laos. Ríkið var stofnað af Fa Ngum árið 1354. Afkomendur hans ríktu yfir landinu næstu aldirnar en við lok 17. aldar liðaðist það í sundur, meðal annars vegna afskipta nágrannaríkisins Ayutthaya (Síam). Síðasti konungur Lan Xang var Sourigna Vongsa en við lát hans árið 1694 skiptist ríkið í þrennt: Vientiane, Luang Prabang og konungsríkið Champasak.
Soldánsdæmið Johor

**Soldánsdæmið Johor** var ríki í Suðaustur-Asíu sem var stofnað árið 1528 af Alauddin Riayat Shah 2.. Hann var sonur síðasta soldáns Malakka sem Portúgalir höfðu lagt undir sig árið 1511. Á hátindi sínum á 17. öld náði ríkið yfir suðurhluta Malakkaskaga, Singapúr, suðausturhluta Súmötru og Riau-eyjar. Snemma á 19. öld náðu Hollendingar áhrifum í eyjahlutanum og Bretar í meginlandshlutanum. Valdatafl þessara ríkja leiddi til þess að soldánsdæmið margklofnaði næstu áratugi. Stærstu hlutarnir voru Riau á Súmötru og Johor á Malakkaskaga. Soldánsdæmið Johor er enn til í þessari smækkuðu mynd. Núverandi soldán er Ibrahim Ismail af Johor. 

Árið 1946 varð meginlandshlutinn hluti af Malajasambandinu og síðar Sambandsríkinu Malaja og að síðustu Malasíu. Árið 1949 varð Riau hluti af Indónesíu.
Marouane Fellaini

**Marouane Fellaini** (fæddur 22. nóvember 1987) er belgískur knattspyrnumaður sem leikur í stöðu miðjumaður hjá kínverska liðinu Shandong Luneng Taishan og belgíska landsliðinu. Hann byrjaði atvinnuferill sinn hjá belgíska félaginu Standard Liege og hefur spilað einnig með Everton og Manchester United.

Fellaini er af marokkóskum uppruna.
Axel Witsel

**Axel Thomas Witsel** (fæddur 12. janúar 1989) er belgískur knattspyrnumaður sem spilar sem miðjumaður fyrir Borussia Dortmund og belgíska landsliðinu. Hann byrjaði atvinnuferill sinn hjá portúgalska félaginu SL Benfica. Witsel er næstleikjahæstur hjá belgíska landsliðinu,
Thomas Vermaelen

**Thomas Vermaelen** (fæddur 14. nóvember 1985) er belgískur knattspyrnumaður sem leikur í stöðu varnarmanns hjá spænska úrvalsdeilarliðinu FC Barcelona og belgíska landsliðinu. Hann byrjaði atvinnuferill sinn hjá hollenska félaginu Ajax.
Hans Christian Gram

**Hans Christian Joachim Gram** (fæddur 13. september 1853, dáinn 14. nóvember 1938) var danskur örverufræðingur og læknir. Hann er þekktastur fyrir að hafa þróað litunaraðferðina sem við hann er kennd og nýtist til að flokka bakteríur í tvo hópa, Gram- jákvæðar og Gram-neikvæðar bakteríur. 

## Æviágrip
Hans Christian Gram lærði grasafræði og læknisfræði við Kaupmannahafnarháskóla og lauk þaðan embættisprófi árið 1878. Hann starfaði sem læknir við *Kommunehospitalet* í Kaupmannahöfn þar til hann lauk háskólakennaraprófi (*habilitation*) árið 1883, en að því loknu hélt hann í tveggja ára náms- og rannsóknaferð um Evrópu og lagði stund á lyfjafræði í Strassburg, Marburg og Berlín. Árið 1886 hóf hann störf sem lektor og síðar prófessor við Kaupmannahafnarháskóla og gegndi því það sem eftir var starfsævinnar, frá 1892 meðfram yfirlæknisstöðu við *Rigshospitalet*.

## Gramlitunin
Í Berlín dvaldi Gram hjá Carl Friedländer og vann þar að rannsóknum á orsakavöldum lungnabólgu. Meðal þeirra verkefna sem Gram glímdi við var að finna leið til að greina lungnabólgusýkla í lungnavefjarsýnum með litunaraðferð þannig að aðeins sýkillinn litaðist en ekki frumur lungnavefjarins. Hann þróaði litunaraðferð þar sem sýnið var litað með *crystal violet* og síðan meðhöndlað með joðlausn fyrir aflitun með etanóli. Aðferðin reyndist nothæf á sum vefjasýnin, en ekki önnur. Við nánari skoðun komst Gram að því að aðeins sumir lungnabólgusýklar, svo sem „pneumókokkar“ (*[[Streptococcus pneumoniae]]*) héldu fjólubláa litnum, en aðrir, svo sem *[[Klebsiella pneumoniae]]*, aflituðust líkt og vefjarfrumurnar. Hann birti niðurstöður sínar, þó hann teldi aðferð sína „ófullkomna“. Örverufræðingar, svo sem Émile Roux, voru þó fljótir að átta sig á notagildi aðferðarinnar við að greina í sundur ólíkar bakteríugerðir og fáeinum árum síkðar greindi þýski meinafræðingurinn Carl Weigert frá endurbættri aðferð þar sem aflitaða sýnið var endurlitað með safraníni, en við það má lita bæði *Gram-jákvæðar* (sem halda fjólubláa *crystal violet* litnum) og *Gram-neikvæðar* (taka rauða safranín litinn) bakteríur í sama sýninu. 

## Heimildir
Wikidata

**Wikidata** er miðlægur gagnagrunnur tölfræðilegra upplýsinga og tungumálatengla. Hann gerir notendum kleift að uppfæra upplýsingar á einum stað fyrir öll tungumál Wikipedia. Aðrar vefsíður geta einnig notað upplýsingarnar. Wikidata er verkefni á vegum Wikimedia Germany, sem Wikimedia Foundation tekur við í mars 2013.

Wikidata er fjármögnuð með 1,3 milljóna evra fjárframlagi. Helmingurinn af þeirri upphæð kemur frá Allen Institute for Artificial Intelligence, stofnun Paul Allen's sem er einn af stofnendum Microsoft. Gordon og Betty Moore stofnunin og Google Inc leggja til fjórðung upphæðinar hvor.

## Heimildir
* Techies Team Up to Make Wikipedia Smarter, Shira Ovide, Digits, 30. mars, 2012
*  Wikipedia’s Next Big Thing: Wikidata, A Machine-Readable, User-Editable Database Funded By Google, Paul Allen And Others, Techcrunch, 30. mars, 2012
Blóðdropinn

**Blóðdropinn**, hin íslensku glæpasagnaverðlaun, var afhentur í fyrsta sinn haustið 2007. Stofnandi verðlaunanna er Hið íslenska glæpafélag. Verðlaunabókin er framlag Íslands til Glerlykilsins, norrænu glæpasagnaverðlaunanna.

Árið 2022 hófst samstarf við Félag íslenskra bókaútgefenda sem fól í sér að bæði tilnefningar og verðlaun voru veitt samhliða Íslensku bókmenntaverðlaununum og verðlaunaupphæðin kostuð af útgefendum. Félag íslenskra bókaútgefenda Ámunda Ámundasyni að hanna nýtt merki verðlaunanna auk þeirrar breytingar að kenna verðlaunabókina við útgáfuár verksins í stað ársins sem verðlaunin voru veitt. Fyrsti verðlaunahafinn eftir þessa breytingu var Skúli Sigurðsson með Stóra bróður.

## Verðlaunahafar

## Tilvísanir
* Verðlaunahafar og tilnefningar
Ólafur Þ. Stephensen

**Ólafur Þ. Stephensen** (fæddur 11. júní 1968) er íslenskur fjölmiðlamaður og fyrrverandi ritstjóri *[[Fréttablaðið|Fréttablaðsins]]*. Hann hefur starfað við blaðamennsku og tengd störf frá 1987. Hann var ritstjóri *[[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]]* 2008 – 2009 og ritstýrði þar áður fríblaðinu *[[24 stundir|24 stundum]]*.

## Tilvísanir
Valentína Tereshkova

**Valentína Vladímírovna Tereshkova** (rússneska: Валенти́на Влади́мировна Терешко́ва; f. 6. mars 1937) er rússneskur verkfræðingur og fyrrum sovéskur geimfari. Hún var fyrsta konan sem fór út í geiminn 16. júní 1963.

Tereshkova hefur jafnframt verið virk í sovéskum og rússneskum stjórnmálum frá því á sjöunda áratug 20. aldar. Hún situr nú á rússneska þinginu fyrir stjórnarflokkinn Sameinað Rússland. Árið 2020 flutti hún tillögu að stjórnarskrárbreytingum til að gera Vladímír Pútín forseta kleift að framlengja stjórnartíð sína umfram leyfilegan hámarksfjölda kjörtímabila.

## Tilvísanir
Áramótaskaup 2012

**Áramótaskaupið 2012** var sýnt þann 31. desember 2012. Leikstjóri var Gunnar Björn Guðmundsson, en þetta var fjórða skaupið sem hann leikstýrði.

33% landsmanna var ánægt með skaupið samkvæmt Maskínu, en það er það lægsta síðan að mælingar hófust.