open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kommúnistaflokkur Kína

**Kommúnistaflokkur Kína** er eini stjórnarflokkur Alþýðulýðveldisins Kína en auk hans eru átta stjórnmálaflokkar starfandi í landinu. Flokkurinn var stofnaður árið 1921, aðallega af Chen Duxiu og Li Dazhao. Kommúnistaflokkurinn vann sigur í kínversku borgarastyrjöldinni (1927-1949) og stofnaði Alþýðulýðveldið Kína 1. október 1949. Þá var flokkurinn undir stjórn Maó Zedong sem var leiðtogi flokksins þar til hann lést árið 1976. 

Flokkurinn er í grunninn marx-lenínískur flokkur byggður á hugmyndum Vladimírs Leníns sem fela í sér opnar umræður um stefnumál en síðan einingu um samþykkta stefnu. Hugmyndafræði flokksins og ríkisins í dag byggir jafnframt á „sósíalisma með kínverskum einkennum“, sem felur í sér blöndu á kenningum Leníns, Marx og Engels, Konfúsíusar og á kapítalisma.

Æðsta ráð flokksins er þjóðþingið sem kemur saman á fimm ára fresti. Þess á milli fer miðnefnd flokksins með völdin. Þar sem miðnefndin kemur aðeins saman einu sinni á ári eru völdin í reynd í höndum stjórnmálaráðs og fastanefndar þess. Leiðtogi flokksins er aðalritari hans auk þess að vera forseti herráðsins og forseti ríkisins (sem er táknræn staða). Núverandi leiðtogi flokksins er Xi Jinping.

Kommúnistaflokkurinn telur til sín um 91 milljónir meðlima og er því næstfjölmennasti stjórnmálaflokkur í heimi á eftir Bharatiya Janata-flokknum á Indlandi.

## Tilvísanir
Koxinga

**Koxinga** (kínverska: 國姓爺; pinyin: *Guóxìngyé*; bókstaflega: „lávarður eftirnafns keisarans“) er titill **Zheng Chenggong** (kínverska: 鄭成功; pinyin: *Zhèng Chénggōng*; 27. ágúst 1627 – 23. júní 1662) sem var herforingi Mingveldisins og sjóræningi eftir að Mingveldið beið lægri hlut fyrir Tjingveldinu árið 1646. Hann fæddist í Japan en faðir hans var kínverski kaupmaðurinn og sjóræninginn Zheng Zhilong. Þegar hann var sjö ára fluttist fjölskylda hans til Fujian í Kína. Þar tók hann embættispróf við hirð keisarans 1638. Árið 1644 tók her Mansjúmanna höfuðborgina Beijing og sótti hratt suður á bóginn. Árið 1645 varð Zhu Yujian keisari og setti upp hirð í Fuzhou í Fujian. Þar hélt Mingveldið út um skeið vegna herstyrks Zheng-fjölskyldunnar og náttúrulegra varna héraðsins. Árið 1646 gekk faðir Koxinga Tjingveldinu á hönd gegn því að gerast landstjóri yfir Fujian og Guangdong. Við það varð Koxinga foringi herja Zheng Zhilongs sem héldu baráttunni gegn Tjingveldinu áfram. Koxinga nýtti sér yfirburði á sjó til að ráðast á strendur Fujian en hann hafði ekki hernaðarlega getu til að halda héruðum í landi. Um 1650 var hann orðinn höfuð Zheng-fjölskyldunnar og lýsti yfir hollustu við eina eftirlifandi Mingkeisarann, Zhu Youlang. Árið 1661 réðist hann á Taívan sem þá hafði verið undir hollenskri stjórn í 38 ár. Frumbyggjar eyjarinnar gengu í lið með honum og þann 1. febrúar 1662 gafst hollenski landstjórinn Frederik Coyett upp fyrir honum. Koxinga lést síðar sama ár úr malaríu. Sonur hans, Zheng Jing, tók við af honum sem herstjóri Mingveldisins í Tungtu sem hann nefndi síðar Tungning.
Nýr Taívandalur

**Nýr Taívandalur** er gjaldmiðill Lýðveldisins Kína frá 1949 þegar hann tók við af gömlum Taívandal. Hann var fyrst gefinn út af Taívanbanka en hefur verið gefinn út af Seðlabanka Lýðveldisins Kína frá 2000. Hann hefur skammstöfunina **TWD** og gjaldmiðlatáknið **NT$**. Hálfur dalur, einn, fimm, tíu, tuttugu og fimmtíu dalir eru gefnir út sem mynt en seðlar frá NT$ 100 til NT$ 2000. Gengið miðað við Bandaríkjadal hefur verið á bilinu frá 10 til yfir 40 Taívandalir á móti einum Bandaríkjadal. Árið 2013 var gengið um 30.
Bernhöftstorfan

**Bernhöftstorfan** er röð húsa sem blasa við frá Lækjargötu en snúa bakhlið að Skólastræti. Nyrsta hús Bernhöftstorfunnar frá 1834 stendur með gaflinn að Bankastræti og telst ásamt samliggjandi húsum nr. 2 við þá götu. Syðsta húsið, oft kallað Landlæknishúsið er byggt árið 1836 og telst Amtmannsstígur 1. Milli þeirra er steinhlaðna húsið Gimli að Lækjargötu 3, reist árið 1905.  Bernhöftstorfan dregur nafn sitt af Bernhöftsbakaríi sem var í Bankastræti 2 á árunum 1834-1931. Til stóð að rífa húsalengjuna og reisa í stað hennar nýja stjórnarráðsbyggingu. Vegna þeirra áforma reis upp öflug mótmælahreyfing og voru Torfusamtökin stofnuð 1. desember 1972 til að berjast gegn niðurrifi húsanna. Þetta bar þann árangur að húsin voru friðuð árið 1979 og Torfusamtökin fengu í framhaldinu leiguafnot af húsunum með því skilyrði að þau yrðu gerð upp. Húsin voru síðan gerð upp eitt af öðru og ný hús reist að húsabaki sem komu í stað svokallaðrar Móhúsalengju meðfram Skólastræti en hún brann til kaldra kola árið 1977. Í stað Torfusamtakanna tók Minjavernd við húsunum árið 1985 sem leigutaki og síðan eignaraðili. Öll húsin á Bernhöftstorfu voru seld einkaaðilum árið 2013.

## Tengt efni
* Torfusamtökin

## Tenglar
* „Torfusamtökin við aldahvörf“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2000
* „Þegar Bernhöftstorfu var bjargað“; grein af Vísi.is 2005
* „Bernhöftstorfan“; grein í Þjóðviljanum 1972
* „Bernhöftstorfan“; pdf. skjal á vegum Minjasafns Reykjavíkur
Fáni Lýðveldisins Kína

**Fáni Lýðveldisins Kína** er rauður með bláum reit í efra horni með hvítri sól sem er umkringd tólf þríhyrndum geislum. Fáninn var tekinn upp sem fáni Kuomintang árið 1917 og varð opinber fáni Lýðveldisins Kína árið 1928. Í stjórnarskrá Lýðveldisins Kína frá 1947 er kveðið á um hann í 6. grein. Eftir að lýðveldið beið lægri hlut í Kínversku borgarastyrjöldinni 1949 hefur fáninn aðeins verið notaður í Taívan og öðrum eyjum undir stjórn lýðveldisins.
Merki Lýðveldisins Kína

**Hvít sól á bláum himni** er merki Lýðveldisins Kína, flokksfáni Kuomintang, hluti af fána Lýðveldisins Kína og sjófáni sama lands. Geislarnir tólf umhverfis sólina tákna tólf mánuði ársins og tólf stundir í hefðbundnu kínversku tímatali. 

Upphaflega var merkið hannað af Lu Haodong fyrir Félag um endurreisn Kína sem Sun Yat-sen stofnaði 1894. Í Wuchang-uppreisninni 1911 notuðust byltingarflokkarnir við nokkur ólík merki. Þegar stjórn Lýðveldisins Kína var komið á 1912 tók hún fyrst fimmlita fánann upp sem þjóðfána, en Sun Yat-sen þótti hann gefa til kynna stéttskiptingu. Þegar hann setti upp klofningsstjórn í Guangzhou 1917 tók hún hvítsólarfánann upp sem reit á rauðum grunni. Þessi fáni varð opinber þjóðfáni árið 1928.
Skælingur (fjall)

**Skælingur** er 830 metra klettafjall á milli Loðmundarfjarðar og Húsavíkur í Víkum. Skælingur stendur við hlið Nónfjalls með Nesháls á milli. Fjallið er svipmikið og sést langt af hafi. Það hefur stundum verið nefnt **kínverska hofið** þar sem klettaborgin efst minnir á steinrunnið kínverskt musteri.
Yinlu Foods

**Yinlu Foods** er kínverskt fyrirtæki sem sérhæfir sig í framleiðslu unnina og undirbúna matvæla og drykkjarvara. Árið 2011, keypti Nestlé 60% hlutafjár í Yinlu Foods, varð móðurfélag þess og helsti hluthafi.

Árið 2012 var fyrirtækið með 10.000 starfsmenn í þremur verksmiðjum og var að byggja tvær til viðbótar. Tekjur fyrirtækisins 2010 námu $ 812.000.000 USD. 

## Tilvísanir
TISA

**TISA** (ensk skammstöfun: **Trade in Services Agreement** = *Samningur um [[þjónustuviðskipti]]*) er samningur sem lýtur að þjónustuviðskiptum að tilhlutan Bandaríkjamanna og er enn er á umræðustigi. Auk þeirra koma eftirfarandi lönd að samningnum: Ástralía, Chile, ESB (28 ríki), Hong Kong, Ísland, Ísrael, Japan, Kanada, Kostaríka, Kólumbía, Liechtenstein, Mexíkó, Nýja-Sjáland, Noregur, Pakistan, Panama, Paraguay, Suður-Kórea, Sviss, Taiwan, Tyrkland. Stefnt er að því að fleiri ríki geti gerst aðilar að TISA samningnum á síðari stigum. Þá hafa Kína og Úrúgvæ óskað eftir aðild að viðræðunum.

Samningurinn hefur verið umdeildur af mörgum, sérstaklega eftir að Wikileaks birti skjöl sem opinbera leyndarhyggju við samningsgerðina.  

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Um hvað fjalla TiSA-viðræðurnar?''; af vef Utanríkisráðuneytisins
Efnahagssamstarf Asíu- og Kyrrahafsríkjanna

**Efnahagssamstarf Asíu- og Kyrrahafsríkjanna** (enska: *Asia-Pacific Economic Cooperation*, skammstafað **APEC**) er samræðuvettvangur 21 ríkis við Kyrrahafsjaðarinn um viðskiptafrelsi. APEC var stofnað í Ástralíu árið 1989 til að bregðast við auknum viðskiptatengslum milli ríkjanna á svæðinu og vegna ótta við að Japan yrði efnahagslega ráðandi afl í heimshlutanum. Hlutverk APEC er meðal annars að skapa nýja markaði fyrir hrávöru og landbúnaðarvörur utan Evrópu. 

APEC heldur árlega fund efnahagsleiðtoga aðildarríkjanna þar sem stjórnarleiðtogar þeirra allra hittast, nema í tilviki Lýðveldisins Kína þar sem ráðherrafulltrúi mætir sem fulltrúi „kínverska Taípei“. Í dag eru samtökin með höfuðstöðvar í Singapúr.

## Meðlimir samtaka
Efnahagssamvinna Asíu og Kyrrahafs hefur samtals 21 aðildarríki hagkerfa, jafnvel þótt aðeins 12 þeirra séu stofnaðilar:

## Efnahagslegir fundir
Einu sinni á ári mun efnahagssamvinna Asíu-Kyrrahafs halda efnahagsfund þar sem leiðtogar aðildarríkjanna safnast saman til að ræða til að bæta fjármálaviðskipti innan svæðisins, gestgjafalandið ákvað á hverju ári meðal meðlima:

## Tilvísanir
Sigtún (skemmtistaður)

**Sigtún** var skemmti- og veitingastaður sem opnaður var árið 1963 að Thorvaldsensstræti 2 við Austurvöll í Reykjavík, í húsi sem gekk undir nafninu Sjálfstæðishúsið. Eigandi staðarins var Sigmar Pétursson. Sigtún var rekið í húsnæðinu til ársins 1973 en ári síðar opnaði Sigmar stóran nýjan skemmtistað undir sama nafni við Suðurlandsbraut 26. Staðurinn var rekinn þar til ársins 1987.
Gullnáman

**Gullnáman** (franska: *La Mine d´or de Dick Digger*) eftir belgíska teiknarann Maurice de Bevere (Morris) er fyrsta bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1949, en sögurnar sem hún hefur að geyma birtust fyrst í teiknimyndablaðinu Sval (f. Le Journal de Spirou) á árinu 1947.

## Söguþráður

Bókin hefur að geyma tvær sögur, Gullnámu Gríms grafara (f. La Mine d´or de Dick Digger) og Tvífara Lukku Láka (f. Le Sosie de Lucky Luke). Í Gullnámunni hittir Lukku Láki gamlan vin, Grím gullgrafara, sem fundið hefur nýja gullæð í fjalllendi og er á leið til Nuggborgar að skrá fundarrétt sinn. Lukku Láki slæst í för með Grími, en á krá einni, þar sem þeir ætla að gista yfir nótt á leið sinni til Nuggborgar, fær Grímur sér of mikið neðan í því og segir öllum viðstöddum frá gullfundinum. Um nóttina ráðast tveir þrjótar á Grím í herbergi hans og ræna gullmolum og (óafvitandi) uppdrætti sem vísar veg að gullnámunni. Næsta morgunn lofar Lukku Láki eiginkonu Gríms að finna þrjótana og hefur eftirför. Eftir æsilegan eltingaleik, þar sem Lukku Láka er m.a. bjargað frá drukknun af indíánanum Úlfshaus, tekst honum að ná uppdrættinum af þjófunum tveimur og koma í hendur Gríms grafara, sem er minnislaus eftir árásina á kránni. Með því að koma fölskum uppdrætti til þjófanna leiðir Lukku Láki þá í gildru og kemur þeim í hendur réttvísinnar.

Í sögunni um Tvífarann kemst Lukku Láki að því að íbúar smábæjar nokkurs óttast hann mjög þar sem hann líkist alræmdum skúrk, Brjálaða Jim, sem þá situr í fangelsi og bíður þess að verða hengdur. Tveir samverkamenn Brjálaða Jim ráðast á Lukku Láka með það fyrir augum að koma honum fyrir í fangaklefa hins fyrrnefnda sem þeir um leið frelsa úr prísundinni. Lukku Láka tekst naumlega að forðast hengingu, eltir uppi þrjótana og kemur þeim fyrir bak við lás og slá.

## Fróðleiksmolar

* Sögurnar tvær í bókinni eru með þeim allra fyrstu sem Morris samdi um Lukku Láka. Sú fyrsta sem hann samdi, Arísóna 1880, kom út í bókarformi tveimur árum seinna eða árið 1951.
* Í lok sögunnar um Tvífarann skýtur Lukku Láki Brjálaða Jim til bana og er þetta eitt af örfáum dæmum í bókaflokknum þar sem Lukku Láki tekur sjálfur mann af lífi.
* Lukku Láki reykir ekki sígarettur í bókinni. Hann byrjaði að reykja í næstu bók, Hroðreið.
* Í bókinni má finna skopmyndir af nokkrum kunningjum og ættingjum Morris, m.a. af teiknaranum André Franquin höfundi bóka um Viggó viðutan og Sval og Val.
* Í sögunni um Gullnámuna sést Lukku Láki ganga út af krá með merktu nafnskilti, en nafn krárinnar breytist milli tveggja ramma. Í íslenskri útgáfu sögunnar (sjá hér að neðan) eru þessi "mistök" endurtekin, en í fyrsta ramma á bls. 35 heitir kráin Síuxinn síungi en í næsta ramma Síuxinn sífulli.

## Íslensk útgáfa

Sagan um Gullnámu Gríms grafara birtist í bókinni Meðal róna og dóna í Arisóna og Gullnáman sem Fjölvi gaf út árið 1979 í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen. Sagan um Tvífara Lukku Láka hefur ekki komið út á íslensku.

## Heimildir

* Lucky Luke. The Complete Collection Volume 1. Cinebook 2019.
Alessandro Scarlatti

**Alessandro Scarlatti** (2. maí 1660 – 22. október 1725) var ítalskt barokktónskáld. Hann fæddist í Palermo en fjölskylda hans flutti til Rómar þegar Alessandro var unglingur. Núna er hann aðallega þekktur fyrir óperur sínar og kantötur. Hann var faðir tveggja tónskálda: Domenico Scarlatti og Pietro Filippo Scarlatti.

## Óperur Scarlatti (úrval)
* *Gli equivoci nel sembiante* (1679)
* *Il Tigrane* (1714)
* *Il trionfo dell'onore* (1718)
* *La Griselda* (1721)
Sjálfstæðishúsið

Árið 1941 keypti Sjálfstæðisflokkurinn tvílyft timburhús við Thorvaldsensstræti 2, sem upphaflega var byggt yfir Kvennaskólann í Reykjavík og voru þar síðan höfuðstöðvar flokksins. Byggður var samkomusalur aftan við húsið, hannaður af Roger Association í New York í samvinnu við Hörð Bjarnason arkitekt. Þar var opnaður samkomusalur og veitingahús árið 1946 sem kallaðist **Sjálfstæðishúsið** og varð það brátt einn af helstu skemmtistöðum bæjarins. Sjálfstæðisflokkurinn hætti að reka skemmtistaðinn árið 1963 og hét hann eftir það Sigtún  en löngu síðar Nasa. Húsið og salurinn hafa verið friðuð. Húsið var rifið og svo endurbyggt aftur 2023.

## Tilvísanir


## Tenglar

*  - umfjöllun Glatkistunnar
Liljubjalla

**Liljubjallan** (fræðiheiti: *Lilioceris lilii*) er blaðbjalla sem étur stilka, blöð, brum og blóm á liljum,  vepjuliljum og öðrum plöntum í liljuætt (*Liliaceae*). Liljubjallan verpir aðallega á plöntur af ættkvíslunum *Liliuim* og *Fritillaria*. Liljubjallan er upprunnin frá Evrasíu og hefur dreifst til Stóra-Bretlands og Kanada um 1943, líklegast sem laumufarþegar á innfluttum liljulaukum. Liljubjallan er talin vera plága í flestum tempruðum löndum þar sem liljur eru ræktaðar.

Lirfurnar eru með appelsínugula skrokka og svört höfuð. Þær þekja sig sjálfar með eigin úrgangi til að fæla burt rándýr og mynda svarta klumpa. Fullorðnir einstaklingar eru skarlatsrauðir og um 6-9 mm langir. Liljubjöllur bregðast við hættu með því að láta sig detta til jarðar og fela sig.

## Heimildir

### Tilvísanir


## Ytri tenglar
* Royal Horticultural Society advice and information about the Scarlet Lily Beetle (engelska) 
* Royal Horticultural Society Lily Group Reference to the Scarlet Lily Beetle (engelska)
Spilafanturinn

**Spilafanturinn** (franska: *Lucky Luke contre Pat Poker*) eftir belgíska teiknarann Maurice de Bevere (Morris) er fimmta bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1953, en sögurnar sem hún hefur að geyma birtust fyrst í teiknimyndablaðinu Sval (f. Le Journal de Spirou) á árunum 1951-1952.

## Söguþráður

Bókin hefur að geyma tvær sögur, Rýkur enn á Rauðalæk (f. Nettoyage à Red City) og Róstur á Rambalda (f. Tumulte à Tumbleweed). Í fyrri sögunni hefur Lukku Láki verið skipaður skerfari í bænum Rauðalæk þar sem kráareigandinn og atvinnufjárhættuspilarinn Patti póker fer með öll völd og löggur hafa ekki orðið langlífar. Patti hefur litlar áhyggjur af nýja skerfaranum fyrst um sinn, en eftir að Lukku Láki vinnur Patta í pókerspili og kemur í veg fyrir bankarán að hans undirlagi lætur Patti sverfa til stáls. Eftir einvígi þeirra í kránni, þar sem Lukku Láki er sneggri að draga byssu úr slíðri, þykist Patti falla fyrir byssukúlu Láka og reynir að komast undan með aðstoð útfararstjóra bæjarins. Sú tilraun mistekst og í sögulok lýsir Patti yfir sekt fyrir dómara með táknrænum hætti.

Patti póker fer einnig með stórt hlutverk í seinni sögunni. Eftir margra daga hringsól í eyðimörk kemur Lukku Láki til bæjarins Rambalda og lendir fljótlega í útistöðum við fúlmennið Engilfés sem hrellt hefur íbúa bæjarins um skeið. Þegar Patti póker kemur til bæjarins eftir að hafa unnið lykla að fangaklefa sínum af fangaverði í rommý tekur hann höndum saman við Engilfés um að hefna sín á Lukku Láka. Tilraunir þeirra félaga til að ráða niðurlögum Láka mistakast og lokabardaga á kránni lýkur með því að Engilfés er sleginn í rot og Patti reynir að komast undan á flótta. Hann hrapar í bröttu gili, en er bjargað frá bráðum bana af Lukku Láka og komið fyrir bak við lás og slá.

## Fróðleiksmolar

* Patti póker var ekki raunveruleg persóna þótt hann eigi sér eflaust fyrirmynd í einhverjum af fjölmörgum alræmdum fjárhættuspilurum Villta Vestursins. Vera kann að útlit persónunnar sé skopstæling á einhverjum öðrum, enda óvenjulegt miðað við stíl Morris á þeim tíma þegar bókin kom út. Persónan átti eftir að birtast á nýjan leik í bókinni Le Pont sur le Mississipi sem kom út árið 1994.
* Lukku Láki er talsvert óheflaðri í sögunni en síðar varð, blandar rótsterku viskíi saman við bjór og drepur saklaust dýr (skúnk!) án þess að blikka auga. Hann sér þó til þess að skúnkurinn fái sómasamlega greftrun.

## Íslensk útgáfa

Spilafanturinn var gefinn út af Fjölva árið 1981 í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen. Þetta er 28. bókin í íslensku ritröðinni.

## Heimildir

* Lucky Luke. The Complete Collection 2. Cinebook. 2019.
Anna S. Þorvaldsdóttir

**Anna Sigríður Þorvaldsdóttir** (fædd 11. júlí 1977) er íslenskt tónskáld. Hún lærði í Kaliforníuháskólanum í San Diego.

Hún vann Tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs árið 2012 með verkinu *„Dreymi”*.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Vefsíða Önnu Sigríðar
Hænsnafló

**Hænsnafló** (stundum nefnd **starrafló** eða **starafló**)  (fræðiheiti: *Ceratophyllus gallinae*) er fló af fuglaflóaætt. Hænsnaflóin lifir sem sníkjudýr á mörgum fuglategundum, svo sem á hænsnum, dúfum og ýmsum spörfuglum og mófuglum. Helsta ástæða þess að fólk þekkir flóna undir heitinu starrafló er að sú að starrinn gerir sér oftar hreiður í námunda við menn en aðrir fuglar.  

## Tenglar
* 
* „Starrinn hafður fyrir rangri sök“; grein í Morgunblaðinu 1995
Eimað vatn

**Eimað vatn** er vatn sem búið er að fjarlægja óhreinindi úr, svo sem kalk og sölt, með eimingu. Við eimingu er vatnið soðið og gufan þétt í hreint ílát. Markmiðið er að ná hreinu H<sub>2</sub>O en til eru ýmsar gráður hreinleika. 

Eimað vatn er mikið notað í tæknilegu samhengi, svo sem í tilraunum þar sem óhreinindi geta truflað aðferðina. Ein helstu notkun eimaðs vatn er í blýsýrurafgeymi í bílum, þar sem jón og önnur óhreinindi draga töluvert úr endingartíma hans.

Stundum er eimaðs vatns neytt sem drykkjarvatns, en ekkert bendir til þess að það sé hollara en kranavatn. Því engin steinefni eru í eimuðu vatni geta það jafnvel haft neikvæð áhrif á líkamann ef eingöngu þess er neytt og ekki venjulegt vatn til langs tíma.

## Tengt efni
* Flöskuvatn
* Lindarvatn
* Örkelduvatn
Samuel de Champlain

**Samuel de Champlain** (fæddur **Samuel Champlain**; skírður 13. ágúst, 1574 – 25. desember, 1635) var franskur landkönnuður sem stofnaði Nýja Frakkland og borgina Québec í Nýja heiminum 3. júlí 1608. Hann var sá fyrsti sem gerði nákvæmt kort af austurströnd Kanada og átti þátt í stofnun fyrstu nýlendnanna þar. 

Hann hóf könnun Norður-Ameríku með frænda sínum, François Gravé Du Pont, árið 1603. Á milli 1604 og 1607 átti hann þátt í stofnun fyrstu evrópsku nýlendunnar norðan við Flórída, Port Royal í Akadíu. Árið 1608 stofnaði hann svo frönsku byggðina sem síðar varð Québec-borg. Hann kannaði Vötnin miklu, fyrstur Evrópumanna, og gaf út landakort og ferðabækur með upplýsingum sem hann fékk frá frumbyggjum og Frökkum sem bjuggu meðal þeirra. Hann stofnaði til tengsla við innúa, alkonkvína og húrona sem hann aðstoðaði í stríði þeirra við írókesa. 

Árið 1620 skipaði Loðvík 13. Champlain að hætta landkönnun og helga sig stjórnsýslu nýlendunnar. Hann var því í reynd landstjóri Nýja Frakklands. Hann stofnaði skinnaverslunarfélög og hafði umsjón með þróun nýlendunnar í árdal Lawrence-fljóts þar til hann lést árið 1635.
Flöskuvatn

**Flöskuvatn** er drykkjarvatn sem sett hefur verið í plast- eða glerflösku. Vatnið gæti verið einfaldlega eimað, eða því dælt úr lind eða örkeldu. Flöskuvatn er til bæði kolsýrt og ekki. Í mörgum löndum er gæðum flöskuvatns stjórnað með reglum og stöðlum, aðallega til þess að tryggja öryggi vatnsins og að upplýsingarnar á flöskunni endurspegli nákvæmlega innihald vatnsins. Reglur um flöskuvatn eru þó misstrangar eftir löndum.

Margar ástæður eru fyrir því að fólk kýs að kaupa flöskuvatn, meðal annars vegna betra bragðs, þæginda, áhyggja um öryggi eða gæði kranavatns og heilsuáhyggja. Neysla á flöskuvatni er algengari í löndum þar sem gæði kranavatns eru minni, en sala þess hefur vaxið mikið undanfarin ár jafnvel í þeim löndum þar sem kranavatnið er öruggt. Flöskuvatn er oft töluvert dýrara en kranavatn en mikill munur getur verið á verði flöskuvatns miðað við merki og uppruna þess.

Sem viðbrögð við vaxandi sölu á flöskuvatni í ákveðnum heimshlutum hafa bönn á því verið innleidd vegna áhyggja um áhrif flöskuvatns á umhverfið. Plastið sem er notað um flöskuvatn er í flestum tilfellum endurvinnanlegt en mörgum flöskum er samt hent í landfyllingu. Auk þess hefur athygli verið vakið á kolefnisfótspori sumra tegunda flöskuvatns, sem getur verið flutt mjög langt frá framleiðslulandinu. Á svæðum sem eru í þurrkum, til dæmis í Kaliforníu, hefur framleiðsla flöskuvatns verið umdeild.

## Tengt efni
* Lindarvatn
* Ölkelduvatn
Þurrkar

**Þurrkar** eru tímabil þar sem forði vatns á ákveðnu landfræðilegu svæði er töluvert minni en það sem þörf er á. Með öðrum orðum, ekki er til nóg vatn til að uppfylla kröfur jurta, dýra og manna. Þurrkar geta verið tímabundnir, tengdir veðurfari eða gangi árstíða, eða staðið yfir í nokkur ár eða áratugi. Langvarandi hiti geta versnað þurrka töluvert því hann stuðlar að hraðari uppgufun vatns.

Helsta orsök þurrka er ónóg úrkoma, fyrirbæri sem heitir veðurfræðilegir þurrkar, sem geta leitt til vatnafræðilegra þurrka ef þeir standa yfir í lengra tímabil. Vatnafræðilegir þurrkar einkennast af ójafnvægi á eðlilegum jarðvatnsbirgðum og eftirspurn eftir vatn.

Jurtir svo sem kaktusar hafa aðlagast þurrkum með smærri laufblöðum og vaxkenndu lagi á ytra yfirborði sínu. Aðrar jurtir geta lifað lengri þurrka af ef fræin þeirra grafast. Í gegnum söguna hafa þurrkar leitt til fólksflutninga og mannúðarmála.

## Tengt efni
* Eyðimerkurmyndun
* Þorsti
Morgunverðarklúbburinn

***Morgunverðarklúbburinn*** (enska: *The Breakfast Club*) er bandarísk unglingamynd eftir John Hughes frá 1985. Myndin fjallar um fimm táninga úr ólíkum skólaklíkum sem hittast í eftirsetu í bókasafni Shermer-menntaskólans í Illinois. Smám saman kynnast þau betur og deila reynslu sinni. 

Myndin var tekin í Maine North High School í Des Plaines í Illinois. Hughes notaði sama skóla sem sviðsmynd í *[[Ferris Bueller]]* ári síðar.

Aðalleikarar myndarinnar eru Emilio Estevez, Paul Gleason, Anthony Michael Hall, John Kapelos, Judd Nelson, Molly Ringwald og Ally Sheedy. Þau voru, ásamt öðrum leikurum myndarinnar *[[Villuljós]]* (Rob Lowe, Andrew McCarthy og Demi Moore), kölluð „Brat Pack“ af gagnrýnendum tímaritsins *[[New York (tímarit)|New York]]*, með vísun í leikaraklíkuna „Rat Pack“ frá miðjum 7. áratugnum. Margir af þessum leikurum voru áberandi í vinsælum kvikmyndum 9. og 10. áratugarins.
## Leikendur
*Emilio Estevez sem Andrew Clark, íþrottaren
*Paul Gleason sem Skolastjórinn Richard Vernon
*Molly Ringwald sem Claire Standish
*Ally Sheedy sem Allison Reynolds
*Judd Nelson sem John Bender, glæpumaðurinn
*Anthony Michael Hall sem Brian Johnson nörd
*John Kapelos sem húsvörðurinn Carl
## Tengill
*
*
Írókesar

**Írókesar**, einnig þekktir sem **Haudenosaunee**, eru sögulega mikilvægt bandalag frumbyggja í norðausturhluta Norður-Ameríku sem tala ýmis írókesamál. Á nýlendutímanum kölluðu Frakkar þá „Írókesasambandið“ eða „Írókesabandalagið“ en Englendingar „þjóðirnar fimm“ og síðar (eftir 1722) „þjóðirnar sex“ sem náði yfir Móhíkana, Ónondaga, Óneida, Kajúga, Seneka og Tuskaróra. 

Bandalagið varð til einhvern tíma á 15. eða 16. öld. Samkvæmt sögnum voru það höfðingjarnir Hiawatha og Dekanawida sem upphaflega sömdu um frið milli þjóðanna. Það varð fljótt öflugasta bandalag frumbyggjaþjóða í norðausturhluta Ameríku. Árið 1609 hófu þeir Bjórstríðin gegn frönskum landnemum og Húronum sem voru bandamenn þeirra. Stríðin stóðu allan fyrri hluta 17. aldar en þrjár af þjóðunum sömdu um frið við Frakka árið 1665 eftir að bólusótt hafði komið upp nokkrum sinnum meðal þeirra. Í Stríði Vilhjálms konungs 1688 til 1697 gerðu Írókesar bandalag við Englendinga gegn Frökkum og í stríðum Frakka og indíána á 18. öld stóðu þeir áfram með Englendingum þótt oft reyndi á samkomulagið. Þegar Bandaríska frelsisstríðið hófst reyndu þeir upphaflega að halda hlutleysi en brátt tóku Tuskarórar og óneidar upp málstað nýlendnanna meðan hinar þjóðirnar voru áfram trúar bandalaginu við Bretland. Móhíkanahöfðinginn Joseph Brant leiddi þannig margar herfarir gegn bandarískum uppreisnarmönnum. Eftir stríðið settust margir Írókesar að á Grand River-verndarsvæðinu á norðurströnd Erie-vatns í Kanada.

Í gegnum hernám og fólksflótta hafa margar frumbyggjaþjóðir orðið hluti Írókesa í gegnum tíðina. Árið 2010 töldust 45.000 Kanadabúar og yfir 80.000 Bandaríkjamenn til írókesa.
Hallmundarkviða

**Hallmundarkviða** er eitt af fornkvæðum Íslendinga. Kvæðið er fellt inn í svokallaðan Bergbúaþátt, sem er einn af stystu þáttum fornbókmenntanna.  
Kvæðið sjálft er tólf vísna flokkur undir dróttkvæðum hætti. Það er æði torskilið og mikið skreytt með kenningum og heitum hins gamla skáldamáls. Kviðan er lögð í munn Hallmundi jötni, þ.e. hann er ljóðmælandinn. Í fyrri hluta kviðunnar er lýst eldsumbrotum og hraunrennsli. Í seinni hlutanum er eldgosið sett í goðsögulegt samhengi. Þar er lýst átökum jötna við Þór, guð elds og eldinga. Eldsumbrotin virðast vera afleiðing þessara átaka. Ólíkar hugmyndir hafa verið settar fram um aldur kviðunnar og um hvaða gos getur verið að ræða. Málfar og bragfræðileg atriði hafa þótt benda til 12.-13. aldar. Hins vegar er allur hugmyndaheimur kviðunnar er heiðinn, hvergi vottar fyrir kristnum áhrifum. Skáldamálið, goðafræðin og öll hugsun verksins bendir til heiðins tíma.
Settar hafa verið fram tilgátur um að frumgerð kviðunnar sé frá 10. öld og að höfundur hennar sé Þorvaldur holbarki. 
 

Þorvaldar er getið í Landnámu og um hann er sagt að hann hafi farið upp til hellisins Surts og flutt jötninum sem þar bjó drápu.
 
## Heimildir


## Tenglar
* Hallmundarkviða. – Skírnir, 1. Tölublað (01.01.1935), bls. 172-181  
* Hallmundarkviða, eldforn lýsing á eldgosi;  Árni Hjartarson, Náttúrufræðingurinn júlí 2014, bls. 27&ndash;37.
* Hallmundarkviða, áhrif eldgoss á mannlíf og byggð í Borgarfirði;  Árni Hjartarson, Náttúrufræðingurinn júlí 2015, bls. 60&ndash;67.
Þverálfujárnbrautin

**Þverálfujárnbrautin** (franska: *Des rails sur la Prairie*) eftir Maurice de Bevere (Morris) og René Goscinny er níunda bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1957, en sagan sem hún hefur að geyma birtist í teiknimyndablaðinu Sval (f. Le Journal de Spirou) á árunum 1955-1956. Þverálfujárnbrautin er fyrsta Lukku Láka bókin sem Goscinny samdi og markar þannig upphaf samstarfs hans og Morris.

## Söguþráður

Bakgrunnur bókarinnar er glæsilegur kafli í sögu villta vestursins, þ.e. lagning járnbrautarteina milli austur- og vesturstrandar Bandaríkjanna (Kaliforníu og Chicago) sem lokið var við árið 1869. Lukku Láki er ráðinn af járnbrautarfélaginu til að hafa eftirlit með járnbrautarlagningunni frá Dauðyfladal (e. Dead Ox Gulch) vestur til Kaliforníu. Leiðin er löng og ströng og verkamennirnir þurfa að yfirstíga ýmsar hindranir og hættur á leiðinni, svo sem herskáa indíána, himinhá fjöll, snarbrött gljúfur og skrælnaðar eyðimerkur. Ekki bætir úr skák að þar sem lagning járnbrautarinnar ógnar starfsemi póstvagnaþjónustunnar sendir aðaleigandi hennar, Villi svarti, hóp illvirkja til að spilla fyrir lagningu teinanna.

## Fróðleiksmolar

* René Goscinny samdi Þverálfujárnbrautina þrátt fyrir að Morris sé skráður höfundur hennar og markar bókin þannig upphaf samstarfs þeirra félaga við bókaflokkinn. Ef grannt er skoðað má sjá upphafsstafi Goscinny (R.G.) á hverri blaðsíðu. Áhrifa Goscinny fór þó ekki að gæta fyrir alvöru fyrr en með útgáfu Rangláta dómarans tveimur árum síðar, en þá fóru Lukku Láka bækurnar að verða heilsteyptari og höfða til eldri lesendahóps en áður.
* Meginþema bókarinnar - hættulegt ferðalag um óbyggðir Villta Vestursins - átti síðar eftir að verða viðfangsefni annarra Lukku Láka bóka. Sjá t.d. Vagnalestina og Söngvírinn.
* Einn farþegi með lestinni er síkvartandi alla leiðina til Kaliforníu. Sami karakter átti eftir að birtast síðar í bókinni Fúlspýt á Fúlalæk og þá sem farþegi á fljótabát niður Mississippifljót.
* Atriðið þar sem Lukku Láki glímir við beljubaróninn og framsóknarmanninn Framsóknar-Frans (f. Entrecôte Harry) er endurvinnsla Goscinny á senu úr Tinnabókinni Sjö kraftmiklar kristallskúlur þar sem Kolbeinn kafteinn fær nautshaus yfir höfuðið. Morris og Goscinny áttu síðar eftir að gera beljubarónum Villta Vestursins betri skil í bókinni Gaddavír á gresjunni.

## Íslensk útgáfa

Þverálfujárnbrautin var gefin af Fjölva árið 1981 í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen. Þetta er 27. bókin í íslensku ritröðinni. Heiti bókarinnar virðist hafa skolast til í frágangi, enda nefnist hún Þverálfujárnbrautin framan á kápu en Járnbrautarlagningin aftan á kápu og á kili.

## Heimildir

* Lucky Luke. The Complete Collection 3. Cinebook. 2019.
Meðal róna og dóna í Arisóna og Gullnáman

**Meðal dóna og róna í Arísóna og Gullnáman** eftir belgíska teiknarann Maurice de Bevere (Morris) er 22. bókin í íslensku ritröðinni um Lukku Láka. Bókin var gefin út af Fjölva árið 1979 í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen. Sögurnar, sem bókin hefur að geyma, birtust fyrst í teiknimyndablaðinu Sval (franska: Le Journal de Spirou) á árunum 1946-1947, en voru gefnar út í bókarformi í Belgíu á árunum 1949 og 1951, þ.e. annars vegar í bókinni Gullnáman (f. La Mine d´or de Dick Digger) sem kom út árið 1949 og hins vegar í bókinni Arísóna (f. Arizona) sem kom út árið 1951.

## Söguþráður

Bókin hefur að geyma tvær sögur, Arísóna og Gullnámuna. Arísóna er fyrsta Lukku Láka sagan sem kom fyrir almenningssjónir í tímaritinu Sval á árinu 1946. Í sögunni reynir Lukku Láki að hafa hendur í hári nokkurra póstvagnaræningja. Í Gullnámunni hittir Lukku Láki gamlan vin, Grím gullgrafara, sem fundið hefur nýja gullæð í fjalllendi og er á leið til Nuggborgar að skrá fundarrétt sinn. Lukku Láki slæst í för með Grími, en á krá einni, þar sem þeir ætla að gista yfir nótt á leið sinni til Nuggborgar, fær Grímur sér helst til mikið neðan í því og segir öllum viðstöddum frá gullfundinum. Um nóttina ráðast tveir þrjótar á Grím í herbergi hans og ræna gullmolum og (óafvitandi) uppdrætti sem vísar veg að gullnámunni. Eru ræningjarnir hinir sömu og Lukku Láki þurfti að kljást við í fyrri sögunni (Arísóna). Næsta morgun lofar Lukku Láki eiginkonu Gríms að finna þrjótana og hefur eftirför. Eftir æsilegan eltingaleik, þar sem Lukku Láka er m.a. bjargað frá drukknun af indíánanum Úlfshaus, tekst honum að ná uppdrættinum af þjófunum tveimur og koma í hendur Gríms grafara, sem er minnislaus eftir árásina á kránni. Með því að koma fölskum uppdrætti til þjófanna leiðir Lukku Láki þá í gildru og kemur þeim í hendur réttvísinnar.

## Fróðleiksmolar

* Póstvagnsekillinn í Arísóna er nauðalíkur Stjána bláa, enda var Morris á þessum tíma undir miklum áhrifum frá bandarískum teiknimyndum. Eru báðar sögurnar raunar mjög í stíl teiknimynda Disney á þessum tíma, atburðarásin hröð og lítið um samtöl.
* Í sögunni um Gullnámuna sést Lukku Láki ganga út af krá með merktu nafnskilti, en nafn krárinnar breytist milli tveggja ramma. Í íslenskri útgáfu sögunnar eru þessi "mistök" endurtekin, en í fyrsta ramma á bls. 35 heitir kráin Síuxinn síungi en í næsta ramma Síuxinn sífulli.
Vélmenni (kvikmynd)

***Robots*** (íslenska: Vélmenni) er Bandarísk teiknimynd frá 2005, framleidd af Blue Sky Studios og útgefin af 20th Century Fox. Hún var leikstýrð af Chris Wedge og er talsett af Paulu Abdul, Halle Berry, Lucille Bliss og Terry Bradshaw. Myndin er um vélmennið Rodney sem reynir að hitta átrúnaðargoðið sitt í fyrirtækinu sínu í vélmennaborg. Myndin var frumsýnd á Íslandi 18. mars 2005.

## Talsetning

## Heimildir
Ignatius Loyola

**Ignatius Loyola** (baskneska: *Ignazio Loiolakoa*, spænska: *Ignacio de Loyola*; um 23. október, 1491 – 31. júlí, 1556) var spænskur riddari af baskneskum uppruna, einbúi, prestur frá 1537 og guðfræðingur sem stofnaði Jesúítaregluna og varð fyrsti yfirmaður hennar 19. apríl 1541. 

Loyola særðist í orrustunni um Pamplona í Ítalíustríðunum árið 1521 og gerðist trúaður í kjölfarið. Sagt er að bókin *De Vita Christi* eftir Ludolf von Sachsen hafi sannfært hann um að snúa baki við hermennsku og helga sig trúarlegu starfi á sama hátt og aðrir andlegir leiðtogar eins og Frans frá Assísí. Hann fékk sýn við helgidóm mærinnar frá Montsterrat í mars árið 1522 og fór þá til Manresa þar sem hann baðst fyrir í sjö tíma á dag, oft í nærliggjandi helli. Þar lagði hann grunninn að andlegum æfingum, *Exercitia spiritualia*, sem urðu síðar grundvöllur fyrir þjálfun nýliða í Jesúítareglunni. Í september árið 1523 kom hann til Landsins helga og hugðist setjast þar að en var sendur aftur til Evrópu af fransiskumunkum. 

Frá 1524 til 1527 lagði hann stund á guðfræði við Háskólann í Alcalá. Árið 1534 kom hann til Parísar á tíma þegar uppþot og árásir á mótmælendur stóðu sem hæst. Þar tóku Loyola og nokkrir vinir hans eiða um að lifa við fátækt, hreinlífi og hlýðni. Árið 1539 mynduðu þeir reglu Jesú Krists sem Páll 3. páfi samþykkti árið eftir. Andlegu æfingarnar fengu viðurkenningu árið 1548. Loyola samdi einnig stofnskrá reglunnar. Hann lést árið 1556. Árið 1609 var hann lýstur sæll af Páli 5. og tekinn í heilagra manna tölu af Gregoríusi 15. árið 1622. Messudagur hans er 31. júlí. Hann er verndardýrlingur hermanna, Jesúítareglunnar, Baskalands og basknesku héraðanna Gipuzkoa og Bizkaia.
Aðstoðarmaður ráðherra

**Aðstoðarmaður ráðherra** er starfsmaður í ráðuneyti sem heyrir beint undir ráðherra, frekar en að tilheyra hópi embættismanna ráðuneytisins. 

Á Íslandi er ráðherra heimilt að ráða aðstoðarmann án auglýsingar, enda gegni aðstoðarmaðurinn störfum aldrei lengur en ráðherrann sjálfur. Heimild til að ráða aðstoðarmann kom í lög um stjórnarráð Íslands árið 1969. Framan af var hverjum ráðherra aðeins heimilt að ráða einn aðstoðarmann, en með breytingum sem tóku gildi árið 2011 var heimildin hækkuð upp í tvo aðstoðarmenn á hvern ráðherra, auk þess sem heimilt er samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnar að ráða þrjá til viðbótar ef þörf krefur.

## Heimildir
Gestur Páll Reynisson og Ómar H. Kristmundsson (2014), Hverjir verða aðstoðarmenn ráðherra ? 

Gestur Páll Reynisson (2009), . 

Ómar H. Kristmundsson (2005), .
Ytra-Garðshorn

**Ytra-Garðshorn** í Svarfaðardal er í miðjum dal vestan Svarfaðardalsár um 8 km frá Dalvík. Þar var lengi stundaður blandaður búskapur og loðdýrarækt. Nú er þar helsti golfvöllur byggðarlagsins, Arnarholtsvöllur. Á Arnarholti var forn kumlateigur sem grafinn var upp og rannsakaður um miðja 20. öld. Þar er talið að margir af frumbyggjum Svarfaðardals hafi verið heygðir. Á holtinu er minnismerki um landnámsmenn dalsins. Landnámsjörðin Grund er næsti bær utan við Garðshorn. Ytra-Garðshorn var til forna nefnt Grundargarðshorn og hefur líklega upphaflega byggst út úr landi Grundar. Hjalti Haraldsson (1917-2002) bjó í Ytra-Garðshorni. Hann var hagyrðingur og skáld gott og lengi oddviti Svarfaðardalshrepps. Einnig sat hann á Alþingi úm hríð.

## Heimild
*
Svalalilja

**Svalalilja** (fræðiheiti: *Lilium nanum*) er tegund af liljuætt. Tegundin vex víða í Himalajafjöllum. Svalalilja fannst fyrst 1845 í ferð Waldimars af Prússlandi (1817–1849) en var fyrst lýst 1860.

## Lýsing
Svalalilja er fjölær jurt, 8 til 42 cm á hæð. Laukurinn er 2 - 4 cm hár og 1 - 2,3 cm að ummáli. 9 til 22 lausir smálaukar eru hvítir og mjólensulaga, 0.3 til 0.8 cm breiðir.

Stöngullinn er grannur og grænn, hárlaus og 0.15 til 0.3 cm þykkur. Frá rót að toppi hann er með 4 - 14 mjó-eða breið-línulaga lauf, 5 til 15.5 cm löng og milli 0.2 and 0.7 cm breið.

Plantan blómstrar í júní með stökum lútandi klukkulaga blómum. Blómstöngullinn er grannur og 0,5 til 5,5 cm langur og sveigður. Grunnlitur blómanna er lilla til fjólublár, sjaldan hvítleitur, þó er afbrigðið *flavidum* gult.

## Myndir

Lilium nanum Bhutan Form.JPG
Lilnanm.jpg
Lilium nanum (1).jpg


## Útbreiðsla og uppruni
Tegundin er útbreidd í Himalajafjöllum. Hún finnst í Suðvestur Kína (Sichuan, Tíbet, Yunnan), norður af Myanmar, í Nepal, Bhutan og Indlandi (Sikkim). Hún vex á milli 3500 m og 4500 m yfir sjávarmáli, finnst einnig yfir trjálínu.

Tegundin vex á graslendi og oft grýttum og skógarjaðri, furuskógum, kjarri eða engjum, stundum á skyggðum og skýldum svæðum nálægt eini og dvergbirki.

* ''L. nanum'' var. ''flavidum'': Blómin eru með gulum lit. Afbrigðið finnst aðallega í Tibet, Yunnan und Myanmar.

## Heimildir
* W.B. Turrill: *A Supplement to Elwes' Monograph of the Genus Lilium*, Part IX, 1962, pp. 9–12
* *Flora of China*, Vol. 24, S. 139, Online 
* Mark Wood: *Lily Species - Notes and Images.* CD-ROM, Fassung vom 13. Juli 2006
*Beschreibung auf genus-lilium.com 

## Tenglar
Saskatchewan

**Saskatchewan** er fylki í Kanada. Það er á sléttunum miklu og á landamæri að Alberta í vestri, Manitóba í austri, Norðvesturhéruðunum í norðri og Núnavút í norðaustri. Í suðri á fylkið landamæri að Montana og Norður-Dakóta. Höfuðborgin er Regina en stærsta borgin er Saskatoon. Fylkið nær yfir 592.534 ferkílómetra og íbúar þess eru um 1,1 milljón (2018). Saskatchewan varð að kanadísku fylki árið 1905.

Hiti hefur mælst 45 gráður í fylkinu.

## Tenglar
* 
* 
*
Flótti Daldóna

**Flótti Daldóna** (franska: L´Évasion des Dalton) eftir Maurice de Bevere (Morris) og René Goscinny er 15. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1960, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Sval (f. Le Journal de Spirou) á árunum 1958-59. Bókin hefur ekki komið út á íslensku.

## Söguþráður

Hinum alræmdu Daldónum tekst að flýja úr fangelsi með því að yfirbuga fangavörð og Lukku Láki hefur eftirför. Daldónarnir taka fljótt upp sína eftirlætisiðju, þ.e. að ræna banka, og finna sér felustað í afskekktum kofa. Þeim dettur það snjallræði í hug að dreifa plakötum þar sem lýst er eftir Lukku Láka fyrir ýmis afbrot og brátt standa allir í þeirri trú að Láki sé stórhættulegur óbótamaður. Til lokauppgjörs kemur milli Lukku Láka og Jobba Daltón þar sem það verður Jobba að falli að hafa sett smurolíu í byssuslíður sitt til að vera fljótari að draga, en þegar til kastanna kemur skreppur flughál byssan úr hendi hans. Lukku Láki hefur betur og kemur Daldónunum fjórum í hendur riddaraliðsins.

## Fróðleiksmolar

* Eftir hina "alvarlegu" Allt í sóma í Oklahóma kemur lauflétt saga þar sem Daldónarnir eru í aðalhlutverki í annað skipti í bókaflokknum - fyrsta skiptið var Daldónar, ógn og skelfing Vestursins sem kom út tveimur árum fyrr. Þema bókarinnar - leit Lukku Láka að Daldónunum eftir flótta þeirra úr fangelsi - átti eftir að endurtaka sig í mörgum seinni bókum í bókaflokknum. Bókin er sú fyrsta í seríunni þar sem Daldónarnir skarta röndótta fangabúningnum.
* Í byrjun bókarinnar ræða Daldónarnir í fangaklefanum um móður sína. Hún átti síðar eftir að verða aðalsöguhetja í bókinni Mamma Dagga.

## Heimildir

* Lucky Luke. Nouvelle Intégrale 5. Dupuis. 2023.
Fritillaria agrestis

***Fritillaria agrestis*** er tegund vepjulilju sem var fyrst lýst af Edward Lee Greene. Hún finnst eingöngu í Kaliforníu, þar sem  hún finnst í dreift frá Mendocino County og Butte County til Ventura County. Hún vex í þungum jarðvegi, sérstaklega leirjarðvegi. Ekki algeng.

## Lýsing
*Fritillaria agrestis* hefur uppréttan stöngul sem nær um hálfum meter á hæð með klump af 5 til 12, löngum, mjóum blöðum í hvirfingu við stofn. Lútandi blómin eru bjöllulaga, hvert um 3 sentimetra langt og stundum sveigð til endanna. Þau eru hvít með grænleitar eða bleikleitar merkingar á ytri hlið blóma og fjólu-brún að innan. Blómið hefur óviðkunnanlega lykt.

## Tilvitnanir

## Ytri tenglar
*Jepson Manual Treatment
*United States Department of Agriculture Plants Profile
*Calphotos Photo gallery
Glóbrystingslilja

***Fritillaria pudica*** er smávaxin planta sem finnst í vestari hluta Bandaríkjanna (Idaho, Montana, Oregon, Washingtonríki, Wyoming, nyrst í Kaliforníu, Nevada, norðvestur Colorado, Norður Dakota og Utah) og Kanada (Alberta og Bresku Kólumbíu). Það er jurt af liljuætt sem fyrst var lýst af Frederick Traugott Pursh, og fékk sitt núverandi nafn af Kurt Sprengel (1766-1833).  Blómið er gult og bjöllulaga. Hún vex í þurrum, lausum jarðvegi; hún er með fyrstu plöntum til að blómstra eftir að snjóa leysir, en blómið endist ekki lengi; eftir því sem krónublöðin eldast, verða þau múrsteinsrauð og sveigjast út.

*Fritillaria pudica* myndar smáa lauka, sem hægt er að grafa upp og éta hráa eða eldaða; hún þjónaði indíánum vel sem fæði fyrrum, og er stundum étin enn. Nútildags er jurtin ekki svo algeng svo að grafa upp lauka og éta er frekar gert í neyð. Jurtin er kölluð  á Sahaptin.

## Tilvitnanir

## Ytri tenglar
*USDA Plants Profile 
*Photo gallery
Fritillaria atropurpurea

***Fritillaria atropurpurea*** er jurt af liljuætt sem fyrst var lýst af Thomas Nuttall

## Myndir


Fritillaria atropurpurea 1.jpg
Fritillaria atropurpurea 2.jpg
Fritillaria atropurpurea 4.jpg
Fritillaria atropurpurea 5.jpg
Fritillaria atropurpurea 6.jpg
Fritillaria atropurpurea 7.jpg


## Útbreiðsla
*Fritillaria atropurpurea* vex í vestari hluta Bandaríkjanna, þar sem hún finnst oft undir trjám í laufblönduðum moldarjarðvegi á milli 1000-3200 metrum yfir sjávarmáli. Þessi tegund hefur víðasta útbreiðslu vepjulila í Norður Ameríku, frá Kaliforníu, Arizona og Nýju Mexíkó norður til Oregon og Norður Dakota.

## Lýsing
*Fritillaria atropurpurea* verður frá 10 til allt að 60 sm á hæð með mjó, ydd blöð. Lútandi blómin eru með gleiðum krónublöðum, hvert 1-2 sm langt, gulleit með dökk brúnfjólubláum flekkjum..

Tegundin líkist *[[Fritillaria pinetorum]]*, en hefur lútandi blóm þar sem hin hefur upprétt.

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
*Jepson Manual Treatment
*USDA Plants Profile 
*
*Photo gallery
Fritillaria striata

***Fritillaria striata*** er liljutegund sem var lýst af Alice Eastwood. *Fritillaria striata* er í Vepjuliljuættkvísl. Engar undirtegundir finnast skráðar.

## Heimildir





## Ytri tenglar
Kertafleyting

**Kertafleyting** er athöfn þar sem kertum (eða öðrum ljósum) er fleytt á vatni. Á Íslandi hefur kertafleyting einkum tengst friðarbaráttu og baráttu gegn kjarnorkuvopnum og vígbúnaðarkapphlaupi. Samtök íslenskra friðarhreyfinga hafa staðið fyrir árlegri kertafleytingu á Reykjavíkurtjörn til að minnast fórnarlamba kjarnorkuárásanna á Hírósíma og Nagasakí í Japan dagana 6. og 9. ágúst 1945. Athöfnin fer að jafnaði fram að kvöldi annars hvors þessara daga ásamt með ávarpi, ljóðalestri og tónlist. Siðurinn varð til í Japan og byggist á gamalli hefð þar (Tōrō nagashi (灯籠流し)) en hefur breiðst út um heiminn á undangengnum áratugum.
Les Géants pétrifiés

**Les Géants pétrifiés** (Íslenska *Steinrisarnir*) er fyrsta bókin í ritröðinni Sérstakt ævintýri um Sval... (franska *Série Le Spirou de…*) þar sem ýmsir listamenn fá að spreyta sig á að semja ævintýri um Sval og Val, sem þó teljast ekki hluti hinnar opinberu ritraðar. Bókin kom út árið 2006. Höfundur sögunnar er Fabien Wehlmann en Yoann teiknaði. Bókin hefur enn ekki komið út á íslensku.

## Söguþráður
Svalur og Valur eru við fornleifarannsóknir í Miðjarðarhafinu ásamt dvergvaxna og nærsýna vísindamanninum Martin. Þeir finna gripi sem benda til forsögulegrar menningar frá Kyrrahafinu, sem Martin tengir strax við goðsagnir um sokkið meginland milli Asíu og Ameríku.

Uppgötvunin vekur áhuga hins ófyrirleitna og vellríka fornleifafræðings Callaways sem baðar sig í sviðsljósi fjölmiðla og hugsar fremur um að selja söfnurum fornminjar fyrir stórfé en að sinna vísindunum. Valur heillast af frægð Callaways og gullfallegum einkaritara hans og slæst í för með þeim í æsilegu kapphlaupi við Sval og Martin um hverjir finni fyrst leifar þessarar týndu menningar.

Svalur og Martin kynnast Thian, ungri fornleifafræðistúdínu frá Indónesíu. Saman rekast þau á nokkra hvatvísa unga Maóra sem segja þeim ævaforna þjóðsögu um veg til neðarsjávarborgarinnar *Kauwheke Rae*, sem varin sé af risastórum skrímslum.

Callaway kemst einnig á slóðina og tekst í krafti auðs síns að fá einkaleyfi til að leita fornminja á landgrunninu. Hann umgengst þær af virðingarleysi og spillir minjum við að fjarlægja styttur til að selja auðkýfingum. Á sama tíma leita Svalur, Martin og Thian á enn meira dýpi og uppgötva sjálfa neðansjávarborgina. Skrímslin reynast forsögulegar neðansjávarrisaeðlur sem elta félagana. Þau koma til lands í miðju forngripauppboði Callaways. Skrímslin sökkva dýrmætri snekkju hans og gestirnir eiga fótum fjör að launa. Martin bjargar aðstoðarkonunni ægifögru og hún verður þegar ástfangin af honum. Sögunni lýkur á að Callaway hrökklast á brott með skottið á milli lappanna en Thian sér fram á mikla vinnu við fornleifarannsóknir.

## Fróðleiksmolar
* Sagan er sú fyrsta í hliðarsagnaflokknum um ævintýri Svals og Vals. Þeim Yoann og Wehlmann þótti takast svo vel upp að þeir voru fáeinum árum síðar gerðir að aðalhöfundum Svals og Vals. 
* Kafbátur Sveppagreifans úr Svamlað í söltum sjó kemur mjög við sögu í ævintýrinu.
* Maórunum í sögunni verður tíðrætt um að kvikmyndirnar um Hringadróttinssögu hafi verið teknar upp á Nýja-Sjálandi. Slíkar samtímavísanir eru fátíðar í Svals & Vals-sagnaheiminum.
* Fornleifafræðingurinn Martin kemur við sögu í Svals og Vals-bók nr. 54, Vikapiltur á vígaslóð. Hann er eina aukapersónan sem kynnt hefur verið til sögunnar í hliðarsagnaflokknum sem öðlast hefur framhaldslíf í aðalbókaflokknum.
Himinskífan frá Nebra

**Himinskífan frá Nebra** er þunn skífa úr bronsi um 32 sm að þvermáli. Skífan er talin frá um 1.600 árum fyrir Krist og hún fannst í  Nebra, Sachsen-Anhalt í Þýskalandi.

## Tenglar
* Die Sonnenwenden - Das astronomische Wissen der Bronzezeit
Claudius Gothicus

**Claudius Gothicus** (10. maí 213 – janúar 270), einnig þekktur sem **Claudius 2.**, var keisari Rómaveldis á árunum 268 til 270.

Claudius virðist hafa verið hermaður öll sín fullorðinsár og unnið sig statt og stöðugt upp metorðastigann innan hersins. Undir forvera sínum, Gallienusi, varð hann yfirmaður í riddaraliðssveit keisarans og tók þátt í umsátri keisarans um borgina Mediolanum (Mílanó) þegar hershöfðinginn Aureolus gerði uppreisn. Gallienus var myrtur meðan á umsátrinu stóð og var Claudius þá hylltur sem keisari.

Heimsveldinu var ógnað af germönum við Dóná þegar Claudius tók við völdum auk þess sem Gallienus hafði misst völd yfir stórum landssvæðum; Gallíska keisaradæminu í vestri og Palmyru í austri. Claudius einbeitti sér fyrst að því að mæta Gotum sem valdið höfðu glundroða í Anatólíu og á Grikklandi. Claudius vann stórsigur á þeim í orrustunni við Naissus og hlaut við það viðurnefnið Gothicus. Einnig vann hann orrustu við Alemanna, sem gert höfðu innrás í norður-Ítalíu. Þessu næst sneri Claudius sér að Postumusi, hershöfðingja sem tekið hafði völd í Gallíu, Hispaníu og Britanníu og lýst sjálfan sig keisara. Ríki Postumusar er nú þekkt sem Gallíska keisaradæmið. Claudius vann Hispaníu og hluta af Gallíu aftur undir vald Rómar en lést úr plágu (mögulega bólusótt) áður en honum tókst að eyða ríki Postumusar. Talið er að Claudius hafi útnefnt einn helsta hershöfðingja sinn, Aurelianus, sem eftirmann sinn, en áður en Aurelianus varð keisari náði bróðir Claudiusar, Quintillus, völdum í nokkra mánuði.