open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
IUPAC-nafnakerfið

**IUPAC-nafnakerfið** er kerfisbundin leið til að gefa lífrænum efnasamböndum nöfn sem kallast **IUPAC-heiti**. Í því er reynt að gefa hverju efni nafn sem segir ótvírætt til um byggingarformúlu þess. Nafnakerfið notast við fjölda for- og viðskeyta og inn í heitin er skeytt nöfnum og staðsetningu virkra hópa.

## Forskeyti
Notast er við ákveðin forskeyti háð fjölda efniseinda. Notuð eru tvö mismunandi forskeyti, eftir því hvort við er átt fjölda kolefnisatóma eða annarra efniseinda.


 
  FjöldiKolefniÖnnur efni
 
  1metmón/-
 
  2etdí
 
  3próptrí
 
  4búttetra
 
  5pentpenta
 
  6hex
 
  7hept
 
  8okt
 
  9nón
 
  10deka
 
  11undek
 
  12dodek
 


## Alkanar
Beinkeðjualkanar hafa viðskeytið -an. Einfaldasti alkaninn er þannig metan, CH4. Hringlaga alkanar hafa einnig forskeytið sýkló-; þannig er C4H8 sýklóbútan.

Greindar alkankeðjur eru meðhöndlaðar sem beinar keðjur með alkýlhópum tengdum. Sem forskeyti er tala þess kolefnis sem alkýlhópurinn tengist við, og á eftir fylgir stofn sá sem á við fjölda atóma í alkýlhópnum. Hann ber viðskeytið -ýl, og er skeytt á grunnnafn keðjunnar. Þannig verður (CH3)2CHCH3, ísóbútan, að 2-metýlprópan, þar sem CH3, metýl, tengist á annað kolefni lengstu kolefnakeðjunnar, sem hefur þrjú atóm. Þar sem ekki getur verið til annað en 2-metýlprópan (1-metýlprópan væri bútan), má sleppa tölunni; þannig verður það einfaldlega metýlprópan.

Komi upp vafi varðandi tölugjöf, hvað varðar þann enda sem talið er frá, þá er alltaf talið þannig að virkir hópar fái sem lægst tölugildi.

Séu fleiri en einn sams konar hópur eru tölurnar aðgreindar með kommum, og dí-, trí-, tetra-, o.s.frv. bætt framan á heiti hans. Þannig verður C(CH3)4 að 2,2 dímetýlprópan. Ef hóparnir eru mismunandi er þeim raðað í stafrófsröð, og þeir aðskildir með kommu.

Flóknari hópar fá nafn sem lýsir byggingu þeirra, og eru númeraðir frá tengipunkti sínum. Þannig er 4-(1-metýlprópýl)oktan oktankeðja með própýlhóp tengdan við fjórða kolefnið, en metýlhópur er tengdur við kolefnið sem næst er meginkeðjunni.

## Alkenar og alkýnar
Alkenar bera nöfn meginkeðjunnar, með viðskeytið -en, og innskeytta tölu sem gefur til kynna staðsetningu tvítengisins. CH2=CHCH2CH3 er bút-1-en. Ekki er þörf á tölum í eten og própen, þar sem enginn vafi er á staðsetningu tvítengis í þeim. Aftur er lægsta tala notuð.

Ef tvítengi eru fleiri, breytist viðskeytið í -díen, -tríen, o.s.frv.: CH2=CHCH=CH2 er búta-1,3-díen.

Alkýnar nota sama kerfi, með viðskeytinu -ýn.
Lífræn efnafræði

**Lífræn efnafræði** fjallar um byggingu, eðli, samsetningu og efnahvörf efnasambanda kolefnis.

## Nafnið
Lífræn efnafræði fæst við þau efnasambönd þar sem kolefni er í aðalhlutverki. Nafnið er hugsað til aðgreiningar frá ólífrænni efnafræði. Aðskilnaður er þó eingöngu sögulegs eðlis. Löngum var það trú manna að þau efni, sem fyrirfyndust í lífverum væru í grundvallaratriðum ólík þeim efnum sem væru í dauðum hlutum og að flokkarnir tveir gegndu ólíkum náttúrulögmálum. Á grundvelli þeirrar hugmyndar kom fram skipting í lífræna og ólífræna efnafræði. Sú hugmynd hefur fyrir löngu verið yfirgefin. En menn greina þó enn í dag milli lífrænnar og ólífrænnar efnafræði til hægðarauka, þar sem þær tvær undirgreinar efnafræði beita oft mismunandi aðferðum og líkönum.

## Nafnakerfi lífrænna efna
Nafnakerfi IUPAC er notað til að flokka og nefna lífræn efnasambönd.
## Eiginleikar lífrænna efna
Gríðarlegur fjöldi lífrænna efna er þekktur. Orsök þessa er hæfileiki kolefnis til þess að mynda keðjur og hringi af mörgum mismunandi stærðum. Mörg kolefnissambönd eru afar hitanæm, og flest sundrast þau undir 300&nbsp;°C. Þau eru ekki eins auðleysanleg í vatni og flest ólífræn sölt, en ólíkt þeim leysast þau vel í lífrænum leysiefnum eins og eter og alkóhólum. Samgild tengi eru í lífrænum efnum.
Ár

**Ár** er tímaeining, sem miðast við göngu jarðar kringum sólina. **[[Hvarfár]]** er tíminn milli sólstaða og er hið náttúrulega árstíðaár. **Sólár** er umferðartími jarðar miðað við fastastjörnurnar og er 365,25636 dagar, en (gregorískt) **almanaksár** er 365,2425 dagar að meðaltali.

Vegna þess að árið er um það bil fjórðungi degi lengra en sem nemur heilum dögum ársins, er tímatalið hannað þannig að eitt ár er að jafnaði 365 dagar, nema að bætt er við aukadegi fjórða hvert ár (þegar ártalið er deilanlegt með tölunni 4). Þetta fjórða ár nefnist hlaupár og bætist aukadagurinn við febrúarmánuð. Undantekning er síðustu ár alda en þau eru ekki hlaupár, nema þegar talan 400 gengur upp í ártalinu, t.d. var árið 2000 hlaupár, en ekki árið 1900.

Árinu er enn fremur skipt upp í tólf mánuði, sem hafa misjafna lengd; ýmist 30 eða 31 sólarhringur, nema annar mánuður ársins, febrúar, hann hefur 28 daga, en 29 þegar hlaupár er.

## Uppruni orðsins
Orðið *ár* er einkum notað sem tímaeining, 365 dagar eða 12 mánuðir, en þýddi líka að fornu *góðæri* og *ársæld*. Þá blótuðu menn *til árs og friðar*, eins og segir í fornum bókum. Ár er sama orð og *år* í dönsku og sænsku, *year* á ensku og skylt *hornus* í latínu sem merkir ársgamall. Í eldgamalli slavnesku var orðið *jara* notað í merkingunni vor. Af því mætti ætla að ár sé leitt af stofni sem annars vegar merkti tími, hins vegar ársæld. 

## Tengt efni
* Mánuðir
* Hátíðisdagar á Íslandi
* Listi yfir hátíðardaga Íslensku þjóðkirkjunnar
* Hátíðisdagar
* Lögbundnir frídagar
* Dagatal

## Heimildir
* Almanaksskýringar (Þorsteinn Sæmundsson) (Sótt 19. apríl 2007)
Pýþagórískur þríhyrningur

**Pýþagórískur þríhyrningur** er rétthyrndur þríhyrningur þar sem allar hliðarlengdirnar eru jákvæðar heiltölur. Minnsti pýþagóríski þríhyrningurinn hefur hliðarlengdirnar 3, 4, og 5. Þetta er gjarnan táknað með þrenndinni (3,4,5) og kallað ***pýþagórísk þrennd***.

Til eru margar aðferðir til þess að finna slíkar þrenndir. Almennt gildir að ef (a, b, c) eru hliðar rétthyrnds þríhyrnings þá er a^2 + b^2 = c^2 samkvæmt Pýþagórasarreglunni.  Formúla Evklíðs til að finna pýþagórískar þrenndir er:
: a = m^2 - n^2 ,\ \, b = 2mn ,\ \, c = m^2 + n^2 
þar sem m > n > 0 eru heiltölur.  Ef við látum m = 2 og n = 1 fæst þrenndin (3,4,5) þar sem:
: a = 2^2 - 1^2 = 3 ,\ \, b = 2 \times 2 \times 1 = 4 ,\ \, c = 2^2 + 1^2 = 5. 
Pýþagórísk þrennd er sögð vera frumstæð ef m og n eru ósamþátta og önnur talnanna er jafnstæð.
Öld

**Öld** er hundrað ára tímabil. Venjan er samkvæmt gregoríska tímatalinu að kalla tímabilið frá og með árinu 100*n+1 til og með ársins 100*n+100 (n+1)-tu öldina. Þannig var fyrsta öldin árin 1 til og með 100 og 20. öldin árin 1901 til og með 2000.

Tímatal á vesturlöndum notast yfirleitt við hið svokallaða Anno Domini kerfi, þar sem fæðingarár Krists er kallað 1. árið eftir Krist og eru þá árin talin eins og dagar mánaðarins. Árið þar á undan kallast árið 1 fyrir Krist. Þetta er skýringin á venjunni að ofan. Þetta þykir óheppilegt kerfi í sumum tilfellum í vísindum. Því notast vísindin stundum við svokallað stjörnufræðitímatal þar sem árið 0 kemur í stað ársins 1 f.Kr. og áfram er haldið með neikvæðum tölum aftur í fortíðina.
Eldfjöll Íslands

**Eldfjöll Íslands** eru u.þ.b. 130 talsins, en 18 hafa gosið á sögulegum tíma, þ.e. eftir um árið 900. Einungis nokkur eldfjöll gjósa reglulega, til dæmis Hekla eða Krafla og Grímsvötn. 

## Tengt efni
*Listi yfir eldfjöll Íslands
*Eldgosaannáll Íslands
*Jarðfræði Íslands

## Tenglar
*  Jarðvísindastofnun, HÍ: ''Eldstöðvar á Íslandi'' 
* Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir. *„Hverjar eru helstu gerðir eldstöðva?“* Vísindavefurinn, 4. maí 2005. Sótt 17. nóvember 2015. http://visindavefur.is/svar.php?id=4983.
*  Vísindavefurinn: ''Hvaða eldfjall er elst á Íslandi?''
* Ármann Höskuldsson. *„Af hverju eru sum eldfjöll á Íslandi virk en önnur ekki?“* Vísindavefurinn, 7. október 2005. Sótt 17. nóvember 2015. http://visindavefur.is/svar.php?id=5316.
* Sigurður Steinþórsson. *„Hvaða eldfjall hefur gosið mest?“* Vísindavefurinn, 24. ágúst 2001. Sótt 17. nóvember 2015. http://visindavefur.is/svar.php?id=1844.
* Thor Thordarson, Ármann Höskuldsson: ''Postglacial volcanism in Iceland'' (2008) (pdf-skjal)
*  T. Thordarson, G. Larsen: ''Volcanism in Iceland in historical time. Volcano types, eruption styles and eruptive history.'' (2006) (pdf-skjal)
* Eldfjallavefsjá
Snæfellsnes

**Snæfellsnes** er langt nes á Vesturlandi á milli Faxaflóa að sunnan og Breiðafjarðar að norðan. Fjallgarður liggur eftir nesinu endilöngu en hæsta fjallið á nesinu er Snæfellsjökull (1446 m) sem er eldkeila. Snæfellsjökull er frægur fyrir meinta dulræna krafta sem í honum eru sagðir búa og fyrir að vera upphafsstaður ævintýra söguhetjanna í bókinni *[[Leyndardómar Snæfellsjökuls]]* eftir Jules Verne.

Byggð er nokkur meðfram ströndum nessins og nokkrir þéttbýliskjarnar á norðurströnd þess, þeir eru Stykkishólmur, Grundarfjörður, Ólafsvík, Rif og Hellissandur, talið frá austri til vesturs, en allt eru þetta þorp og bæir sem byggja afkomu sína að mestu á sjávarútvegi. Að sunnanverðu eru tveir smábæir, Arnarstapi og Hellnar. Vestan á nesinu var á árum áður útróðrarstöð í Dritvík og svo þorpið Beruvík, sem hefur verið í eyði í marga áratugi.

## Tenglar
* Þjóðgarðurinn Snæfellsjökull
*
Þórsmörk

**Þórsmörk** er svæði norðan Eyjafjallajökuls og vestan Mýrdalsjökuls. Þórsmörk afmarkast af Mýrdalsjökli í austri, Krossá í suðri og Markarfljóti og Þröngá í norðri. Nafn sitt dregur Þórsmörk af germanska guðinum Þór en í Landnámabók segir að Ásbjörn Reyrketilsson hafi numið land í Þórsmörk og helgað landnám sitt Þór. Blaðmosar, burknar og birkitré vaxa þar og er gróðurfarið mjög fjölbreytt. Meginástæða gróðursældar í Þórsmörk er sú að svæðið er náttúrulega varið fyrir búfé af torfærum ám og jöklum. Bændur úr Fljótshlíð og undan Eyjafjöllum ráku fé á Þórsmörk til beitar bæði sumar og vetur og stunduðu þeir einnig skógarhögg á svæðinu. Voru skógar mjög illa farnir af beit á Þórsmörk og nærliggjandi afréttum í byrjun 20 aldar og í kjölfar Kötlugoss 1918 var Þórsmörk beitarfriðuð og falin Skógrækt ríkisins til umsjónar. Árið 1990 stækkaði beitarfriðlandið með samningum Landgræðslu ríkisins við vestur Eyfellinga en þeir höfðu rekið fé á Almenninga. Birkiskógar hafa sáð sér út yfir stór svæði í Þórsmörk við friðunaraðgerðir Skógræktar ríkisins og Landgræðslunnar.

Krossá rennur niður Krossárdal og skilur Þórsmörk frá Goðalandi í mörgum kvíslum. Krossá er jökulá og er því mjög köld og breytir sér oft. Yfirferð getur verið hættuleg og hafa nokkur banaslys orðið í ánni. Brú hefur verið gerð fyrir fótgangendur.

Veðurfarið er gott og hlýtt, betra en gengur og gerist á Suðurlandi vegna hárra fjalla sem umkringja svæðið og vernda það fyrir úrkomuskýjum. 

Þórsmörk er mjög vinsæl meðal útivistarfólks og þar er fjöldi gönguleiða. Það er til dæmis mögulegt að ganga á jökulinn, ganga hinn þekkta Laugaveg til Landmannalauga eða þá að ganga í Stakkholtsgjána eða um Fimmvörðuháls til Skóga. Einnig eru ákaflega fjölbreyttar styttri gönguleiðir innan svæðisins og mætti þar sem dæmi nefna göngu í Litla Enda, Stóra Enda eða á Valahnúk eða úr Langadal í Húsadal.

## Tengt efni

* Guðrúnartungur

## Tilvísanir


## Tenglar

* 
* ''Slyppugil''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1973 
* ''Eftirleit í Þórsmerkur óbyggðum''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1941
* ''Eftirleit í Þórsmerkur óbyggðum''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1941
* ''Nótt í óbyggðum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1933
* Þórsmörk göngukort (PDF)
Húsavík

**Húsavík** er þéttbýli við Skjálfanda í sveitarfélaginu Norðurþingi í Suður-Þingeyjarsýslu. Íbúar voru 2.449 árið 2024. Sjávarútvegur, verslun og ferðaþjónusta eru þar mikilvægustu atvinnuvegir. 

Húsavík kemur fyrst fyrir í Landnámu þar er nefndur Garðar Svavarsson, sænskur víkingur. Hann dvaldi á Húsavík einn vetur árið 870. Kaupfélagið á Húsavík var stofnað árið 1882 og var það elsta á landinu.  Á meðal merkilegra mannvirkja á Húsavík er Húsavíkurkirkja sem er frá fyrri hluta 20. aldar. Hvalaskoðun er mikilvæg undirgrein ferðaþjónustunnar í dag á Húsavík. 

## Landafræði
Húsavík er við austanverðan Skálfandaflóa. Austan megin við bæinn stendum Húsavíkurfjall 417 metra hátt. Frá Húsavík má sjá Kinnafjöll hinum megin við flóann. Oft má sjá Flatey frá bænum og ef skyggnið er gott sést til Grímseyjar.

## Menntastofnanir
*Framhaldsskólinn á Húsavík.
*Borgarhólsskóli
*Tónlistarskóli Húsavíkur með lúðrasveit

## Samgöngur
*Húsavíkurflugvöllur er suður af bænum.
*Strætisvagnar Strætó bs. eru með ferðir til og frá Akureyri um leið 79 flesta daga vikunnar.

## Hátíðir
*Mærudagar eru haldnir ár hvert síðustu helgi fyrir Verslunarmannahelgi.

## Íþróttafélög
*ÍF Völsungur

## Söfn
*Safnahúsið á Húsavík
*Hvalasafnið á Húsavík
*Könnunarsögusafnið
*Eurovision-safnið

## Myndasafn

Mynd:Húsavík_2023_aerial.jpg|Húsavík úr lofti.
Mynd:Husavik.JPG|Húsavík úr suðri.
Mynd:Harbor of Husavik.jpg|Húsavíkurhöfn.
Mynd:Húsavík.jpg|Húsavík séð frá höfninni.
Mynd:Husavik Harbor 2006.jpg|Húsavíkurhöfn.
Mynd:Húsavík (1).jpg|Sundlaugin.
Mynd:Húsavík 20.05.2008 17-48-29.jpg
Mynd:HusavikWhaleMuseum.jpg||Í Hvalasafninu.
Mynd:Eurovision Museum Husavik Display.jpg|Eurovision Museum


## Tilvísanir

## Tenglar

* Visit Húsavík 
* Heimasíða Norðurþings
* „Húsavík“; grein í Verkamanninum 1968
### Fyrirtæki og stofnanir á Húsavík
* Hvalasafnið
* Skarpur - þingeyskur fréttamiðill 
* Norðursigling - stærsta hvalaskoðunarfyrirtæki landsins
* Borgarhólsskóli - grunnskólinn á staðnum
* Framhaldsskólinn á Húsavík (FSH)
* Keldan - félagsmiðstöð grunnskólanema. 
* NEF - Nemendafélag Framhaldsskólans á Húsvík. 
* Þekkingarsetur Þingeyinga 
* 640.is - Fréttaveita í Norðurþingi
Forritunarmál

**Forritunarmál** er mál sem nota má til að lýsa forriti sem stýrir tölvum. Áður en tölvan getur keyrt forritið þarf að þýða það yfir á vélamál viðkomandi tölvu. Upphaflega voru tölvur forritaðar með vélamáli sem er einfaldlega listi yfir aðgerðir sem örgjörvi tölvunar á að keyra. Þannig þurfti að umskrifa forrit ef átti að keyra það á nýrri tölvu með ólíkum örgjörva. Með hærrastigs-málum nægir að þýða forritið að nýju.

## Flokkun forritunarmála
Forritunarmál eru flokkuð niður eftir því hversu mikið forritarinn þarf að hugsa langt niður á vélamál - til einföldunar má segja að skiptingin fari eftir flækjustigi forritunarmálsins.

Flokkunin er þannig:

* Fjórðu kynslóðar mál
* Hátæknimál
* Smalamál
* Vélamál

Eins og flokkunin gefur til kynna er vélamálsflokkurinn líkur vélamáli, smalamálið líkast smalamáli og svo framvegis.

Þau forritunarmál sem eru vinsælust eru hátæknimál og fjórðu kynslóðar málin, enda er mun auðveldara að smíða stór og milli-stór forrit í þeim en í hinum málunum, en auk þess er C einnig vinsælt.

## Tengt efni
* Listi yfir forritunarmál
Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði

Þetta er **listi yfir handhafa [[Nóbelsverðlaun]]anna í læknis- og lífeðlisfræði**. Karólínska stofnunin í Stokkhólmi útdeilir verðlaununum.

## Athugasemdir við töflu
A. Nöfnin eru stafsett á þann hátt sem Nóbelnefndin gerir á síðu sinni, nobelprize.org.

B. Þjóðerni er gefið upp í samræmi við það sem fram kemur á síðu Nóbelnefndarinnar, nobelprize.org. Ekki er sjálfgefið að uppgefið þjóðerni sé það sama og upprunaland eða veitandi ríkisborgararéttar.

## Heimildir
21. öldin

**21. öldin** er tímabilið frá og með 1. janúar 2001 til og með 31. desember 2100.

## Ár 21. aldar
20. öldin

**20. öldin** er öld sem hófst 1. janúar 1901 og lauk 31. desember árið 2000.  Þetta var tíunda og síðasta öld 2. árþúsundsins. 20. öldin er stundum flokkuð sem hluti síðnýaldar. Stundum er sagt að nútímasaga endi og samtímasaga hefjist um miðja þessa öld, eða þá að eftirnútími hefjist nokkuð eftir miðja 20. öld. 

Á 20. öld áttu sér stað nokkrir heimssögulegir viðburðir. Meðal þeirra eru Fyrri heimsstyrjöldin, Seinni heimsstyrjöldin, Spænska veikin, beislun kjarnorku, upphaf geimkönnunar, uppgangur þjóðernisstefnu og afnýlenduvæðing, Kalda stríðið, uppgangur alþjóðastofnana og hnattvæðing með nýrri flutninga- og samskiptatækni, aukning mannfjölda á heimsvísu ásamt aukinni meðvitund um hnignun lífríkisins og útdauða tegunda. Á síðari hluta aldarinnar átti sér stað stafræn bylting sem var undirstaða tækniframfara á mörgum sviðum, meðal annars menningar, samskipta, læknavísinda og erfðavísinda.

Á 20. öld áttu sér stað miklar breytingar á heimsskipaninni með falli nýlenduveldanna og uppgangi risavelda. Á sama tíma fjölgaði mannkyni ört sem leiddi til ofnýtingar náttúruauðlinda, aukinnar skógeyðingar, vatnsskorts, vistkerfishruns, fjöldaútdauða, hnattrænnar hlýnunar og hækkandi sjávarborðs. Meðalhiti á jörðinni hefur hækkað um 0,8°C frá 1880 og tveir þriðju hlutar þeirrar hækkunar áttu sér stað eftir 1975. 

Tvær heimsstyrjaldir, Kalda stríðið og hnattvæðingin sköpuðu heim þar sem mannkyn er í meiri innbyrðis tengslum en nokkru sinni fyrr í mannkynssögunni. Alþjóðalög, alþjóðastofnanir eins og Sameinuðu þjóðirnar og alþjóðlegt hjálparstarf eru afleiðing þessa nýja veruleika. Samkeppni Bandaríkjanna og Sovétríkjanna á síðari hluta aldarinnar skapaði spennu um allan heim og ótta við kjarnorkustyrjöld. Sovétríkin leystust upp undir lok aldarinnar. Í kjölfarið jók Alþýðulýðveldið Kína vægi sitt verulega á alþjóðavettvangi og Evrópusambandið fékk aukið hlutverk í Evrópu. 

Árið 1804 er talið að mannfjöldi á jörðinni hafi náð 1 milljarði. Árið 1927 náði hann 2 milljörðum. Árið 1999 hafði mannfjöldinn náð 6 milljörðum. Á sama tíma bötnuðu lífskjör verulega. Læsi á heimsvísu náði 80%. Heimsátök í útrýmingu sjúkdóma sem ollu dauða fleiri manna en allar styrjaldir og náttúruhamfarir samanlagt skiluðu undraverðum árangri. Bólusótt var til að mynda útrýmt um 1980. Alþjóðleg verslun með matvæli og bætt tækni í landbúnaði umbyltu næringarástandi á stórum svæðum. Fram á 19. öld voru lífslíkur víðast hvar um 30 ár; Á 20. öld náðu lífslíkur fólks á heimsvísu yfir 40 ár og yfir 70 ár hjá helmingi mannkyns.

## Ár og áratugir
1903

Árið **1903** (**MCMIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Í ársbyrjun - Blaðið Ingólfur hefur göngu sína. Fyrsti ritstjóri þess er Bjarni Jónsson frá Vogi.
* 22. febrúar - Fríkirkjan í Reykjavík vígð.
* 18. apríl - Húsið Glasgow í Reykjavík brennur til kaldra kola.
* 28. maí - Eldgos varð nálægt Grænafjalli/Þórðarhyrnu sunnan Grímsvatna í Vatnajökli. Gosinu fylgdi stórt hlaup í Skeiðará dögunum áður. Gosið stóð slitrótt í yfir 7 mánuði.
* Um sumarið - Lög sett á Alþingi um leynilegar kosningar og hlutfallskosningar til bæjarstjórna.
* Júní - Alþingiskosningar eru haldnar. Kosningaréttur var rýmkaður og náði til um 65 prósenta karlmanna 25 ára og eldri. 
* Knattspyrnufélag Vestmannaeyja var stofnað.
* Bæjarstjórn Reykjavíkur byrjar að halda fundi sína í Góðtemplarahúsinu. 
* Kvikmyndasýningar hefjast í Iðnó.
* Skipið *Orient* frá Reykjavík ferst með 22 manna áhöfn.
* Landvarnarflokkurinn er stofnaður.
* Skógræktin stofnar skógræktarstöð á Hallormsstað.
* Franski spítalinn var reistur á Fáskrúðsfirði.

### Fædd

* 30. júlí - Anna Borg, íslensk leikkona (d. 1963).

### Dáin

## Erlendis
* 26. apríl - Knattspyrnufélagið Atlético Madrid er stofnað á Spáni.
* 11. júní - Alexander Obrenović Serbíukonungur og Draga drottning eru tekin af lífi í Belgrad af *Svörtu höndinni*, sömu samtökum sem síðar réðu Frans Ferdinand af lífi.
* 16. júní - Ford Motor Company er stofnað af Henry Ford.
* 4. ágúst - Píus 10. verður páfi.
* 3. október - Danakonungur samþykkti ákvörðun danska þingsins um heimastjórn á Íslandi.
* 3. október - Hampden Park-leikvangurinn opnaði í Glasgow.
* 3. nóvember -  Panama lýsir yfir sjálfstæði frá Kólumbíu. 
* 17. nóvember - Sósíaldemókratíski verkalýðsflokkurinn í Rússandi klofnar í bolsévika og mensjevika.
* 17. desember - Wrightbræður fljúga fyrstu flugvélinni.
* 30. desember - 600 farast í  eldsvoða í Iroquois-leikhúsinu í Chicago.
* 31. desember - Samtök sem berjast fyrir kosningarétti kvenna eru stofnuð í Svíþjóð.

### Ódagsett
* Ásubergsskipið, vel varðveitt víkingaskip fannst í Noregi.
* Danska þingið samþykkti að ráðherra Íslands skyldi búa á Íslandi.

### Fædd
* 22. febrúar - Frank Plumpton Ramsey, breskur stærðfræðingur, hagfræðingur og heimspekingur (d. 1930).
* 25. febrúar - Guillermo Subiabre, síleskur knattspyrnumaður (d. 1964).
* 28. júní - André Maschinoti, franskur knattspyrnumaður (d. 1963).
### Dáin

## [[Nóbelsverðlaunin]]
* Eðlisfræði - Antoine Henri Becquerel
* Efnafræði - Svante August Arrhenius
* Læknisfræði - Niels Ryberg Finsen
* Bókmenntir - Bjørnstjerne Martinus Bjørnson
* Friðarverðlaun - Sir Sir William Randal Cremer
Póstnúmer

**Póstnúmer** eru notuð til að auðvelda sendingu pósts, sérstaklega til annarra hluta bæjar eða utanbæjar. Þau eru notuð víðs vegar um jörðina.

## Tengt efni
* Listi yfir íslensk póstnúmer
19. öldin

**19. öldin** er öld sem hófst 1. janúar 1801 og lauk 31. desember árið 1900. 19. öldin er stundum talin til síðnýaldar. Nútímasaga hefst í upphafi 19. aldar.

Á 19. öld urðu bæði miklar samfélagsbreytingar og tækniframfarir. Þrælahald var afnumið víðast hvar í heiminum, þótt það kostaði oft átök, eins og Þrælastríðið í Bandaríkjunum. Fyrri iðnbyltingin og Síðari iðnbyltingin höfðu í för með sér framleiðniaukningu, fólksfjölgun og þéttbýlisvæðingu, auk þess að valda byltingu í flutningum. Vaxandi vandamál borgarlífs kölluðu á umbætur í löggæslu, eldvörnum, lýðheilsu, hreinlæti og sóttvörnum.

Íslömsku púðurveldin leystust upp meðan heimsvaldastefna Evrópuríkjanna varð til þess að megnið af Suður-Asíu, Suðaustur-Asíu og nær öll Afríka komst undir stjórn þeirra. Mörg eldri heimsveldi féllu á þessari öld, eins og Mógúlveldið, Spænska heimsveldið, Súlúveldið, Fyrra franska keisaraveldið og Heilaga rómverska ríkið; meðan önnur heimsveldi risu sem hæst, eins og Breska heimsveldið, Rússneska keisaradæmið, Bandaríkin, Þýska keisaraveldið, Síðara franska keisaraveldið, Konungsríkið Ítalía og Meiji-veldið í Japan. Sérstaklega Breska heimsveldið var óskorað hnattrænt risaveldi eftir sigur þess í Napóleonsstyrjöldunum 1815. Á sama tíma juku rússneskir bandamenn þeirra völd sín um alla Asíu. Tjingveldið í Kína átti í kreppu á sama tíma vegna innrása Japana, ásælni Evrópuveldanna og uppreisna innanlands.

Í Evrópu hnignaði Tyrkjaveldi á sama tíma og uppgangur lýðræðisafla og þjóðernishyggju leiddi til byltinganna 1848. Tvö ný þjóðríki, Þýskaland og Ítalía, urðu til við upplausn Heilaga rómverska ríkisins. Grikkir fengu sjálfstæði frá Tyrkjaveldi eftir vopnaða baráttu 1830 og á næstu árum öðluðust fleiri lönd Balkanskagans sjálfstæði sem var staðfest eftir ósigur Tyrkjaveldis í stríði Rússlands og Tyrkjaveldis 1878. 

Á Indlandsskaga hnignaði innlendum ríkjum og vaxandi óánægja með yfirráð Breska Austur-Indíafélagsins leiddi til uppreisnar árið 1857 og upplausnar félagsins. Breska krúnan tók þá við völdum á skaganum. Auk Indlands lagði Breska heimsveldið undir sig stór svæði í Kanada, Ástralíu og Suður-Afríku. Undir lok aldarinnar var fimmtungur alls lands á jörðinni og fjórðungur mannfjöldans undir stjórn þess. Bretar flýttu fyrir hnattvæðingu með því að framfylgja breskum friði (Pax Britannica) um allan heim og með því að byggja upp hnattrænt flutningsnet gufuskipa og járnbrauta. Á 19. öld urðu framfarir í rafmagnstækni undirstaða fjölda nýrra uppfinninga sem höfðu mikil áhrif á daglegt líf fólks, eins og ritsímans, ljósaperunnar og plötuspilarans. Sprengihreyfillinn var fundinn upp á síðari hluta aldarinnar og fyrstu bifreiðarnar litu dagsins ljós.

## Ár og áratugir

## Tenglar
*
Apríl

**Apríl** eða **aprílmánuður** er fjórði mánuður ársins og er nafnið komið af latneska orðinu aprilis. Í mánuðinum eru 30 dagar.

## Orðsifjar
Mánaðarheitið apríl er komið úr latínu og heitir þar *Aprilis*. Á Ítalíu fóru blóm að springa út í apríl, en sagnorðið *aperio* í latínu merkir einmitt: opna. 

## Hátíðis og tyllidagar
* Aprílgabbsdagur (1. apríl)
* Pálmasunnudagur (gæti verið í mars)
* Skírdagur (gæti verið í mars)
* Föstudagurinn langi (gæti verið í mars)
* Páskadagur (gæti verið í mars)
* 2. í páskum (gæti verið í mars)
* Sumardagurinn fyrsti (fimmtudagurinn sem ber upp á 19.-25. apríl)
UTC

**Máltími** (einnig **UTC** eða **samræmdur alþjóðlegur tími**) er tímakvarði sem er eins og GMT að öðru leyti en því að UTC byggir á tímamælingu með atómklukku, þar sem GMT á hinn bóginn reiknar tímann með stjarnfræðilegum hætti. Þegar nauðsyn krefur er skotið inn aukasekúndu(m) í lok mánaðar og verður klukkan þá 23:59:60 (og áfram ef þörf krefur) áður en hún verður 00:00:00. Slíkri aukasekúndu var síðast bætt inn 31. desember 2016. Þessi leiðrétting stafar af því að snúningur jarðar verður í sífellu hægari og lengjast því GMT-sekúndur stöðugt, en atómklukkusekúndur eru óbreytilegar.
Skammstöfunin UTC er alþjóðleg og var hugsuð sem málamiðlun á milli frönsku (*Temps universel coordonné, TUC*) og ensku (*Coordinated Universal Time, CUT*).

Tímabelti jarðar eru skilgreind sem jákvæð (austur) og neikvæð (vestur) hliðrun frá UTC.

## Neðanmálsgreinar
870

Árið **870** (**DCCCLXX** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Landnám hófst á Íslandi samkvæmt Íslendingabók. Þó er hefð að miða við 874 sem er það ártal sem Landnáma tiltekur.
* Stóri heiðingjaherinn réðist inn í Austur-Anglíu og stofnaði Danalög.
* Arabar náðu Möltu frá Sikiley.

## Fædd

## Dáin
Íslendingabók

**Íslendingabók** er stutt yfirlitsrit um sögu Íslands frá landnámi og að ritunartíma, rituð af Ara fróða Þorgilssyni á árunum 1122-1133. Hún er elsta íslenska sagnaritið. Íslendingabók var skrifuð á íslensku, þrátt fyrir að alþjóðamál lærðra manna á ritunartímanum hafi verið latína. Segja má að Ari hafi þannig í upphafi íslenskrar bókmenningar markað þá stefnu að rita á móðurmálinu. Stíll Ara er knappur og ber þess nokkur merki að Ari er latínulærður. Heimildarmenn eru valdir af kostgæfni og nefndir, elsti heimildarmaður Ara var fæddur árið 995 (72 árum eldri en Ari var sjálfur).
Í Íslendingabók er meðal annars sagt frá dvöl papa á Íslandi, landnámi Íslands, stofnun Alþingis, kristnitökunni, fundi Grænlands og upphafi byggðar þar, auk þess sem tímatalið er skorðað.

Elsta varðveitta handrit Íslendingabókar er frá 17. öld, pappírshandrit skrifað af Jóni Erlendssyni, presti í Villingaholti fyrir Brynjólf Sveinsson Skálholtsbiskup. Jón skrifaði Íslendingabók upp eftir gömlu handriti, sem nú er glatað, en talið er að hafi verið frá því um 1200. Handritið mun hafa týnst skömmu eftir að Jón skrifaði það upp, en Árni Magnússon fann ekkert af því þegar hann safnaði íslenskum handritum nokkrum áratugum síðar.
Íslendingabók (ættfræðigrunnur)

**Íslendingabók** er gagnagrunnur líftæknifyrirtækisins Íslenskrar erfðagreiningar og Friðriks Skúlasonar með upplýsingum um ættir allra Íslendinga sem heimildir eru til um. Í febrúar 2017 innihélt grunnurinn upplýsingar um rúmlega 854.000 manns. Grunnurinn inniheldur líklega upplýsingar um um það bil helming allra þeirra Íslendinga sem búið hafa á Íslandi frá landnámi.

Ýmsar heimildir eru notaðar við samantekt ættfræðiupplýsinga: Manntöl, þjóðskrá, kirkjubækur og niðjatöl eru helstu heimildirnar. Auk þess er notast við stéttatöl, ábúendatöl, íbúaskrár, minningargreinar, annála, alþingisbækur, dómabækur og ýmis fornrit.

Íslendingabók er eini ættfræðigrunnurinn í heiminum sem nær til heillar þjóðar. Íslensk erfðagreining setti grunninn saman í samstarfi við Friðrik Skúlason með það að markmiði að nýta ættfræðiupplýsingarnar við erfðafræðirannsóknir fyrirtækisins. Íslendingar geta fengið aðgang að grunninum til að skoða upplýsingar um sjálfa sig og leita upplýsinga um ættir sínar.

Íslendingabók fær nafn sitt frá Íslendingabók Ara fróða, en þar er saga Íslands rakin frá landnámi og fram á 12. öld, eða til u.þ.b. 1120.

## Tengill
*Vefsíða Íslendingabókar
1397

Árið **1397** (**MCCCXCVII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Vilkin Skálholtsbiskup lét skrá kirkjueignir í Vilkinsmáldaga.
* Útlendir kaupmenn sem lágu með sex skip í Vestmannaeyjum voru þar með óspektir.
* Í Resensannál segir að skrímsli hafi rekið á land við Guðmundarlón (Syðra-Lón) á Langanesi. Var kjötið á annarri hliðinni eitra og dóu hundrað manns sem þess neyttu en þeir sem borðuðu kjöt af hinni hliðinni kenndu sér einskis meins.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 17. júní - Eiríkur af Pommern krýndur konungur allra Norðurlanda.
* Kalmarsambandið stofnað í borginni Kalmar í Svíþjóð.

;Fædd
* 21. febrúar - Ísabella af Portúgal, kona Filppusar góða Búrgundarhertoga (d. 1471).
* 29. júní - Jóhann 2., konungur Aragóníu (d. 1479).
* 5. ágúst - Guillaume Dufay, flæmskt tónskáld (d. 1474).
* 10. ágúst - Albert 2., keisari hins Heilaga rómverska ríkis (d. 1439).
* 15. nóvember - Nikulás V páfi (Tommaso Parentucelli, d. 1455).

;Dáin
Heiltölur

**Heiltölur** er talnamengi, sem samanstendur af náttúrulegum tölum (1, 2, 3, 4, ... ), samlagningarandhverfum þeirra (-1, -2, -3, -4, ... ) auk tölunnar núll. Talnamengið er táknað með stafnum \mathbb{Z} sem stendur fyrir „Zahlen“, sem á þýsku þýðir „tölur“.

Heiltölumengið er, á sama hátt og mengi náttúrulegra talna, lokað mengi við samlagningu og margföldun, þannig að afurðir þessara aðgerða á heiltölum eru alltaf heiltölur. Ólíkt því náttúrulega er það einnig lokað við frádrátt sökum þess að það inniheldur neikvæðar heilar tölur. Það er hins vegar ekki lokað við deilingu.

## Tilvísanir
Skagafjörður (sveitarfélag)

**Skagafjörður** er sveitarfélag á Norðvesturlandi sem þekur mest allt svæðið í kringum Skagafjörð.

Sveitarfélagið varð til 6. júní 1998 við sameiningu 11 sveitarfélaga í Skagafirði: Skefilsstaðahrepps, Sauðárkrókskaupstaðar, Skarðshrepps, Staðarhrepps, Seyluhrepps, Lýtingsstaðahrepps, Rípurhrepps, Viðvíkurhrepps, Hólahrepps, Hofshrepps og Fljótahrepps. Höfðu íbúar þeirra samþykkt sameininguna í kosningum 15. nóvember árið áður. Akrahreppur var eina sveitarfélagið í firðinum sem ákvað að vera ekki með.

Innan vébanda hins nýja sveitarfélags búa nú um 4.000 manns, þar af 2600 á Sauðárkróki, sem er langstærsti bærinn. Auk þess er þéttbýli á Hofsósi, á Hólum í Hjaltadal og í Varmahlíð.

Íbúar Sveitarfélagsins Skagafjarðar og Akrahrepps samþykktu sameiningu árið 2022, og fékk nýja sveitarfélagið nafnið Skagafjörður.

## Sveitastjórn

Í sveitastjórn Sveitarfélagsins Skagafjarðar sitja 9 fulltrúar sem kjörnir eru hlutfallskosningu á fjögurra ára fresti. Síðast var kosið til sveitastjórnar í sveitarstjórnarkosningunum 14. maí 2022. 


File:Djupidalur.JPG | Djúpidalur
File:Church in Hólar with Hólar University College in the background.jpg | Hólar
Fyrsti málfræðingurinn

***Fyrsti málfræðingurinn*** er óþekktur, en höfundur *[[Fyrsta málfræðiritgerðin|Fyrstu málfræðiritgerðarinnar]]* hefur verið kallaður þessu nafni vegna þess að verk hans er elsta varðveitta fræðiritið um íslenskt mál. Hann var uppi á 12. öld, en talið er að *Fyrsta málfræðiritgerðin* hafi verið skrifuð á síðari hluta 12. aldar.

## Tengill
*
Fyrsta málfræðiritgerðin

**Fyrsta málfræðiritgerðin** eða **Um latínustafrofið**  er sú fyrsta af fjórum íslenskum ritgerðum um málfræði í Ormsbók Snorra-Eddu. Hún var, eins og segir í ritgerðinni sjálfri, „skrifuð til þess að hægara verði at rita og lesa sem nú tíðist og á þessu landi bæði lög og áttvísi eða þýðingar helgar eða svo þau hin spaklegu fræði er Ari Þorgilsson hefir á bækur sett af skynsamlegu viti“.

Nafn sitt fær ritgerðin einfaldlega vegna þess að hún er fremst þessara fjögurra í handritinu. Hún þykir einnig merkust ritgerðanna fjögurra, og er að öllum líkindum frá síðari hluta 12. aldar. Fræðimenn hafa ekki verið á einu máli um hvenær ritgerðin var samin og hefur tímabilið 1130–1180 verið nefnt. Höfundur verksins er ekki kunnur, en hann er oftast nefndur „fyrsti málfræðingurinn“.

Í ritgerðinni er gerð tilraun til að fella latneska stafrófið að íslenska hljóðkerfinu eins og það var þá, auk þess sem reynt er að sýna fram á nauðsyn samræmdrar stafsetningar.
Auk þess að vera ómetanleg heimild um sögu íslenska hljóðkerfisins, beitir höfundur aðferðum sem ekki tíðkuðust í hljóðkerfisfræði fyrr en á 20. öld, þ.e.a.s. hann notar svokölluð lágmarkspör til að sýna hvaða hljóð eru merkingargreinandi.

## Tilvísanir

## Tenglar
;Vísindavefurinn
* 
* 

;Texti úr fyrstu málfræðiritgerðinni
*Fyrsta Málfrœðiritgerðin (The first grammatical treatise)  á Old Norse etexts
*Fyrsta málfræðiritgerðin á heimasíðu Íslenska málfræðifélagsins 404
Ormsbók Snorra-Eddu

**Ormsbók Snorra-Eddu** (*Codex Wormianus*) er eitt af fjórum aðalhandritum Snorra-Eddu. Hún er varðveitt á „Det Arnemagnæanske Institut“ í Danmörku og hefur þar skráningarnúmerið AM 242 fol.

Um uppruna Ormsbókar er ekki vitað, en eigendasaga hennar á 17. öld er þó nokkuð vel skráð. Árni Magnússon fékk handritið frá danska biskupnum Christian Worm árið 1706, en sá hafði fengið það frá afa sínum, fornfræðingnum og lækninum Ole Worm (1588-1654), en við hann er handritið kennt. Ole Worm fékk handritið frá Arngrími Jónssyni lærða (1568-1648) árið 1628, og Arngrímur hefur líklega fengið það frá Guðbrandi Þorlákssyni biskupi (1542-1627), en á síðu 147 í handritinu má sjá fangamark hans. Ekki er vitað með fullri vissu hvaðan Guðbrandur fékk handritið, en líklega hefur hann erft það frá móðurafa sínum, Jóni Sigmundssyni.

Þó saga handritsins sé ekki þekkt lengra en aftur á 16. öld er handritið vafalaust mun eldra, almennt talið frá miðri 14. öld. Aldursgreiningin er helst rökstudd með vísunum í málfræði, letur og stafsetningu textans. Handritið er allt skráð með sömu rithönd, en sú rithönd er einnig þekkt úr öðrum handritum. Sigurður Nordal taldi handritið vera skrifað upp í Húnavatnssýslu á 14. öld.

Ormsbók hefur, auk Snorra-Eddu, að geyma fjórar málfræðiritgerðir sem einfaldlega eru kallaðar fyrsta, önnur, þriðja og fjórða málfræðiritgerðin. Þær eru í aldursröð í handritinu, hvort sem tilviljun hefur ráðið því eða ekki, sú fyrsta er elst og sú fjórða er yngst. Ekki er vitað hver er höfundur málfræðiritgerðanna, fyrir utan þá þriðju, en höfundur hennar er að öllum líkindum Ólafur Þórðarson hvítaskáld (1210-1259). Auk málfræðiritgerðanna og Snorra-Eddu er í handritinu einnig að finna eina varðveitta eintak Rígsþulu, auk annarra smávægilegri verka og athugasemda.

Ormsbók Snorra-Eddu var árið 1931 ljósprentuð, í ritröðinni Corpus Codicum Islandicorum Medii Aevi.

## Heimild
* Johansson, Karl G. 1997. *Studier i Codex Wormianus: skrifttradition och avskriftsverksamhet vid ett isländskt skriptorium under 1300-talet.* Acta Universitatis Gothoburgensis, Göteborg.
* Hreinn Benediktsson. 1972. *The First Grammatical Treatise*. Institute of Nordic Linguistics, Reykjavík.

## Tenglar
* ''Corpus codicum islandorum medii aevii''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1931
* Codex Wormianus  hjá Medieval Nordic Text Archive
Ole Worm

**Ole Worm** (13. maí 1588 - 31. ágúst 1654) var danskur fornfræðingur og læknir. Hann safnaði náttúru- og forngripum, meðal annars íslenskum handritum. Ormsbók Snorra-Eddu er kennd við hann. Hann skrifaðist m.a. á við Brynjólf Sveinsson biskup, og Arngrím lærða, en handrit Ormsbókar fékk hann hjá Arngrími.
1602

Árið **1602** (**MDCII** í rómverskum tölum) var ár sem hófst á þriðjudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en föstudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* 20. apríl - Einokunarverslunin hófst á Íslandi með því að konungur veitti borgurum í Kaupmannahöfn, Málmey og Helsingjaeyri einkaleyfi til verslunar á Íslandi. Einokunin stóð til ársloka 1787.
### Ódagsettir atburðir
* Lurkur var harðindavetur eftir áramót. Píningsvetur hófst seinni hluta ársins.
* Enevold Kruse tók við sem hirðstjóri á Íslandi af Jóhanni Bockholt.

### Fædd
### Dáin
### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Björn Þorleifsson, 47 ára gamall bóndi og „vandræðamaður“ frá Snæfellsnesi, hálshogginn á Alþingi „fyrir kvennamál, svall og „með mörgum sönnum líkindum“ þjófnað“. Hin fleygu orð „Höggðu betur, maður“ eru komin úr eftirfarandi frásögn Skarðsárannáls af aftöku Björns:

::„Hann kvaddi menn með handabandi, áður sig niður lagði á höggstokkinn, og bauð svo öllum góða nótt. Var hann með öllu óbundinn. Jon böðull, er höggva skyldi, var þá orðinn gamall og slæmur og krassaði í höggunum, en Björn lá kyr á grúfu, og þá sex höggin voru komin, leit Björn við og mælti: Höggðu betur, maður! Lá hann svo grafkyr, en sá slæmi skálkur krassaði ein 30 högg, áður af fór höfuðið, og var það hryggilegt að sjá.“

## Erlendis

* 3. janúar - Umsátrinu um Kinsale lauk með ósigri Íra og spænskra bandamanna þeirra.
* 2. febrúar (Kyndilmessa) - Leikrit Shakespeares, *[[Þrettándakvöld]]*, var fyrst sýnt í sal lögmannafélagsins í Middle Temple í London.
* 20. mars - Hollenska Austur-Indíafélagið var stofnað og veitt einkaleyfi til verslunar í nýlendum Hollendinga í Asíu.
* 25. maí - Bartolomew Gosnold uppgötvaði Þorskhöfða í Massachusetts í Nýja heiminum. 
* 3. júní -  Stríð Englands og Spánar: Englendingar unnu sigur á mun stærri spænskum flota við strendur Portúgals.
* 18. júní - Níu ára stríðið á Írlandi: Englendingar náðu Dunboy-kastala á sitt vald eftir umsátur með 4.000 menn.
* 20. september - Áttatíu ára stríðið: Spánverjar náðu á sitt vald bæinn De Graaf eftir 2 mánaða umsátur þegar Hollendingar og Englendingar gáfust upp.
* 8. nóvember - Bodleian-bókasafnið í Oxford var fyrst opnað almenningi.

### Ódagsettir atburðir
* Færeyska lögþingið kvartaði við Kristján 4. undan yfirgangi enskra duggara á fiskimiðunum við Færeyjar.
* Karl hertogi endurreisti sænska ríkisráðið undir sinni stjórn.
* Hungursneyð var í Rússlandi.
* Portúgalir voru reknir frá Barein.
* Safavídaríkið og Spánn gerðu með sér varnarbandalag gegn Ottómanveldið.

### Fædd
* 14. febrúar - Francesco Cavalli, ítalskt tónskáld (d. 1676).
* 1. maí - William Lilly, enskur stjörnuspekingur (d. 1681).
* 26. maí - Philippe de Champaigne, franskur listmálari (d. 1674).
* 14. júlí - Mazarin kardináli (d. 1661).
* 20. nóvember - Otto von Guericke, þýskur uppfinningamaður og stjórnmálamaður. (d. 1686)

### Dáin
* 22. mars - Agostino Carracci, ítalskur listmálari og prentmyndasmiður (f. 1557).
* Október - Thomas Morley, enskt tónskáld (f. 1557 eða 1558).
* Johann Bockholt, dansk-þýskur aðalsmaður sem var tvívegis hirðstjóri á Íslandi.
* Jógvan Heinason, lögmaður Færeyja  (f.1541)

## Tilvísanir
Gregoríska tímatalið

**Gregoríska tímatalið** (einnig kallað **nýi stíll** eða **gregoríanska tímatalið**) er tímatal sem innleitt var í katólskum löndum árið 1582 og kennt er við Gregoríus 13. páfa. Tímatalið tók við af rómverska tímatalinu, sem oftast er kallað júlíska tímatalið eða „gamli stíll“ og kennt við Júlíus Sesar, en mikil skekkja var orðin í því. 

Leiðréttingin var miðuð við vorjafndægur og gekk út á það að felldir voru niður 10 dagar árið sem það var tekið í notkun og kom þá 15. október í stað 5. október. Eingöngu fjórða hvert ár varð hlaupár og það aldamótaár sem talan 400 gengur upp í, í stað allra aldamótaára áður. Þannig var 1900 ekki hlaupár, en 2000 var það. Bæði hefðu verið hlaupár í gamla stíl.

Í löndum annara kirkjudeilda tók sums staðar upp undir tvær aldir að koma breytingunni á og flestar deildir austurkirkjunnar hafa ekki enn tekið það upp. Því hefur til að mynda jóladagur þeirra á 20. öld verið þann 6. janúar vegna skekkjunnar sem er í júlíanska tímatalinu, en ekki 25. desember eins og í því gregoríska.

Gregoríska tímatalið var tekið upp á Íslandi árið 1700 ásamt nokkrum fleiri ríkjum mótmælenda í Evrópu. Var skekkjan þá orðin 11 dagar frá júlíska tímatalinu, en hafði verið 10 dagar þegar tímatalið var fyrst tekið í notkun árið 1582. Á Íslandi og Færeyjum var kveðið á um breytinguna í konungsbréfi dagsettu 10. apríl 1700. Þá voru 11 dagar felldir niður úr árinu, þannig að 28. nóvember kom í stað 17. nóvember. Danmörk og Noregur höfðu hins vegar tekið upp nýja tímatalið í febrúar, þannig að 1. mars kom í stað 19. febrúar. Svíar og Finnar tóku nýja dagatalið upp árið 1753. Síðasta landið í Evrópu sem tók upp nýja tímatalið var Grikkland árið 1923.

## Tilvísanir
Friðarverðlaun Nóbels

**Friðarverðlaun Nóbels** eða bara **Friðarverðlaunin** eru ein af þeim fimm verðlaunum sem sænski iðnjöfurinn Alfred Nobel stofnaði með auðæfum sínum. Í erfðaskrá sinni kvað hann á um að friðarverðlaunin skyldi veita þeim sem gert hefði mest eða unnið best að bræðralagi þjóða, unnið að afvopnun og dregið úr hernaðarmætti og fyrir að standa fyrir og vinna að friðarráðstefnum.

Friðarverðlaunin eru einu Nóbelsverðlaunin, sem veitt af öðrum en Svíum, en norska Stórþingið kýs sérstaka friðarverðlaunanefnd, sem aftur velur verðlaunaþegann.

## Bakgrunnur

Samkvæmt erfðaskrá Nobels skal sá hljóta verðlaunin sem „hefur unnið mesta eða besta vinnu í þágu bræðralags milli þjóða, afnáms eða minnkunar fastaherja og fyrir að halda og efla friðarsamkomur“. Erfðaskráin kveður jafnframt á um að verðlaunin skuli veitt af fimm manna nefnd sem skipuð er af norska þinginu.

Nobel lést árið 1896 og útskýrði ekki hvers vegna hann hefði valið frið sem verðlaunaflokk. Þar sem hannn var þjálfaður efnaverkfræðingur voru verðlaunaflokkarnir efnafræði og eðlisfræði augljósir valkostir. Hvatinn á bak við friðarverðlaunin er ekki eins skýr. Samkvæmt norsku norsku nóbelsnefndinni hafði vinátta hans við Berthu von Suttner, friðaraðgerðasinna sem síðar hlaut verðlauninn, mikil áhrif á ákvörðun hans um að velja frið sem verðlaunaflokk. Sumir fræðimenn hafa leitt líkur að því að þetta hafi verið tilraun Nobels til að bæta upp fyrir eyðingarmáttinn sem hann hafði skapað. Nobel fann upp bæði dínamít og ballistít, sem var beitt í ofbeldisskyni á ævi hans. Ballistít var notað í stríði og Írska lýðveldisbræðralagið gerði dínamítárásir á níunda áratugi 19. aldar. Nobel lék einnig lykilhlutverk í að breyta Bofors úr járn- og stálframleiðanda í vopnaframleiðanda.

Þekkt, en hugsanlega ósönn, saga hefur gengið af því að árið 1888, eftir andlát bróður Nobels, Ludvigs, hafi nokkur dagblöð birt minningargreinar um Alfred fyrir mistök. Eitt franskt dagblað hafi fordæmt hann fyrir að finna upp sprengiefni í hernaðarskyni og þetta hafi haft áhrif á ákvörðun hans um að bæta arfleifð sína eftir dauða sinn. Minningargreinin á að hafa borið fyrirsögnina ** („Kaupmaður dauðans er látinn“), og í henni á að hafa staðið „Dr. Alfred Nobel, sem auðgaðist með því að finna leiðir til að drepa fleira fólk hraðar en nokkru sinni fyrr, lést í gær.“ Óljóst er hvort þessi minningargrein var nokkurn tímann til.

Einnig er óljóst hví Nobel óskaði þess að friðarverðlaunin yrðu veitt í Noregi, sem var í persónusambandi við Svíþjóð þegar Nobel lést. Norska nóbelsnefndin hefur leitt líkur að því að hann hafi talið Noreg betur fallin til þess að veita verðlaunin þar sem Noregur hafði ekki sömu hernaðarhefð og Svíþjóð. Nefndin bendir einnig á að í lok 19. aldar hafi norska þingið átt í nánu samstarfi við Alþjóðaþingmannasambandið við að leysa úr milliríkjadeilum með milligöngu og gerðardómum.

## Handhafar friðarverðlauna Nóbels

## Tenglar
* 

## Tilvísanir
C (forritunarmál)

**Forritunarmálið C** eða bara **C** er forritunarmál sem var þróað af Ken Thompson og Dennis Ritchie á áttunda áratugnum til notkunar á UNIX stýrikerfinu. Í dag er það notað á nær öllum stýrikerfum í heimi og var vinsælasta forritunarmálið til kerfisforritunar, einnig hafa verið gerðir þýðendur fyrir hina ýmsu örgjörva. C++, sem er útvíkkuð útgáfa af C og styður hlutbundna forritun, hefur nú tekið við af C á flestum sviðum. 

C fylgir engum einum staðli, en nokkrir staðlar eru til sem að menn geta kosið að fylgja, ef þeir kjósa svo. Vinsælustu staðlarnir eru voru fyrst K&R sem eins og nafnið gefur til kynna var það sem Ken og Dennis notuðu í byrjun, seinna voru fleiri staðlar búnir til, t.d. ANSI C ISO C (ISO 9899:1989), C99 (ISO 9899:1999) og sá nýjasti C23. Á Íslandi er í gildi íslenskur staðall ÍST ISO 9899:1992 um forritunarmálið C, en sá staðall er mjög lítið viðurkenndur meðal forritara.

C er mjög nálægt vélbúnaðinum, sem þýðir að C kóði hefur mjög litla falda virkni, og flestar skipanir þýðast beint yfir í smalamál með litlum breytingum. Einnig hefur C nánast ótakmarkaðann aðgang að minni tölvunnar. Þetta gerir C að öflugu forritunarmáli en jafnframt erfitt í viðhaldi og villuleit.

## halló, heimur í C
Forritið að neðan þýðist þó þýðandinn gæti varað notandann við ef þýtt sem ANSI C-forrit:


```c
main()
{
    printf("Halló, heimur!\n");
}
```


hægt er að koma í veg fyrir þær með því að skrifa það með stöðluðum C-kóða:


```c
#include <stdio.h>

int main(void)
{
    printf("Halló, heimur!\n");
}
```
Dorrit Moussaieff

**Dorrit Moussaieff** (hebreska : דורית מוסאיוף) (fædd í Jerúsalem 12. janúar 1950). Athafnakona og fyrrum forsetafrú Íslands, gift Ólafi Ragnari Grímssyni. Dorrit er af ísraelskum uppruna og gyðingatrúar, dóttir Shlomo og *Aliza  Moussaieff* og er elst þriggja dætra þeirra hjóna. Hún hefur lengst af búið í Bretlandi þar sem fjölskylda hennar á stóra keðju skartgripaverslana.

Dorrit og Ólafur giftust þann 14. maí 2003 á sextugasta afmælisdegi Ólafs. Hún er ekki fyrsta íslenska forsetafrúin sem er af erlendu bergi brotin því Sveinn Björnsson, fyrsti forseti Íslands, átti danska konu. Dorrit gerðist íslenskur ríkisborgari árið 2006. 
Þann 22. ágúst 2008 sagði hún: „Ísland er ekki lítið land. Ísland er stórasta land í heimi“ eftir að Íslendingar höfðu lagt Spánverja að velli í handbolta.

Þann 27. desember 2012 flutti Dorrit lögheimili sitt til Bretlands, að sögn á grundvelli skattalaga og til að geta sinnt viðskiptum sínum og öldruðum foreldrum.

## Tilvísanir
Linuxkjarninn

**Linuxkjarninn** er frjáls stýrikerfiskjarni sem Linus Torvalds byrjaði að skrifa árið 1991, í dag vinna hundruð manna að honum en Linus Torvalds hefur þó enn yfirumsjón með þróununni. Hann er nær allur skrifaður í C, með nokkra hluta sem snúa að samskiptum við einstaka örgjörva í smalamáli. Er náskylt Unix stýrikerfinu og kallast Unix-legt.

Upprunalega féll Linux ekki undir skilgreininguna *[[frjáls hugbúnaður]]* þar sem bara mátti dreifa honum án hagnaðar, en snemma var leyfinu breytt í útgáfu 2 af hinu almenna GNU leyfi eða *GPL*.

Strangt til tekið vísar orðið Linux eingöngu til kjarnans, en í daglegu tali er orðið þó notað yfir öll þau stýrikerfi og dreifingar sem byggja á honum. Richard Stallman stofnandi og aðaldrifkrafturinn á bak við GNU verkefnið, sem leggur til fjölmarga aðra hluta frjálsra stýrirkerfa, hefur barist fyrir því að slík kerfi séu kölluð GNU/Linux en því hefur verið tekið dræmt.

## Tengt efni
* Linux

## Tenglar
* (Enska) Vefsíða Linux
* (Enska) Niðurhalssíða Linux
* (Íslenska) Linux áhugamálið á http://www.huga.is/
Álfar

**Álfar** eru goðsagnakenndar verur úr germanskri goðafræði sem hafa lifað í norður-evrópskum þjóðfræðum. Upprunalega kynstofn smávægilegra guða náttúru og frjósemi, þeim er oft lýst sem smáu, unglegu, mjög fögru fólki, sem býr í skógum og á öðrum náttúrulegum stöðum, neðanjarðar eða í vatnsuppsprettum. Þeir eiga jafnan að geta lifað að eilífu og hafa galdramátt. Álfar koma reglulega fram í goðafræði og ævintýrum fyrr á öldum sem og sögum dagsins í dag.

Álfar í íslenskri þjóðtrú eru um margt sérstakir og er orðið notað um sérstakan flokk huldufólks. Íslenskir álfar búa jafnan í klettum eða steinum og iðka búskap sinn líkt og mennirnir en kjósa að vera látnir í friði. Í íslenskum þjóðsögum er mikið til af lýsingum af samskiptum álfa og manna. Háskalegt er þar jafnan að styggja álfa, til dæmis með því að raska bústað þeirra eða slá svokallaða álagabletti. En sé þeim gerður greiði eru ríkuleg laun vís, til dæmis er í mörgum þjóðsögum greint frá gæfu þeirra sem aðstoðað hafa álfkonu í barnsnauð.

## Sjá einnig
Á ensku Wikipediu er löng grein undir heitinu Huldufólk og snýr að Íslensku og Færeysku huldufólki.

## Tenglar

* ''Álfasögur''; grein í Morgunblaðinu 1995 
* ''Huldufólk''; grein í Þjóðviljanum 1954
* Ólína Þorvarðardóttir, *Álfar og tröll*. Bók 1995.
Ralph Chubb

**Ralph Nicholas Chubb** (8. febrúar 1892 - 14. janúar 1960) var breskt skáld, prentari og listamaður.