open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Þyngdarlögmálið

**Þyngdarlögmálið** er eðlisfræðilögmál, sem kennt er við Isaac Newton og er grunnhugtak í umfjöllun um massa. Lögmálið er sett fram stærðfræðilega með eftirfarandi hætti: 

:F = -G\frac{m_{a}m_{b}}{r^2}.

þar sem *m* er þyngdarmassi hlutanna *a* og *b*, *G* er **þyngdarfastinn** (6.67 &times; 10&minus;11 N m² kg-2) og *r* fjarlægð milli massamiðju hlutanna. 

Hvor hlutur togar í hinn með aðdráttarkraftinum *F*. Samkvæmt því sem við höfum lært um *tregðumassa* verður breyting á hreyfingu hlutar ef krafti er beitt á hann. Þegar hlutir *a* og *b* toga hvor í annan breyta þeir því hraða og/eða stefnu hvors annars. Þegar hlutur verður fyrir áhrifum af þyngdarmassa annars hlutar, segjum við að fyrrnefndur hlutur sé innan þyngdarsviðs þess síðarnefnda.

## Sjá einnig
*Þyngdarafl
Almenna afstæðiskenningin

**Almenna afstæðiskenningin**, líka þekkt sem **afstæðiskenning Einsteins**, er annar meginþáttur afstæðiskenningarinnar, sem Albert Einstein setti fram árið 1916. Hinn meginþátturinn er takmarkaða afstæðiskenningin sem hann setti fram í grein árið 1905. Almenna afstæðiskenningin fjallar einkum um þyngdaraflið, og lýsir hreyfingu hluta með öðrum hætti en tíðkast í sígildri eðlisfræði. Með almennu afstæðiskenningunni lagði Einstein almennt út frá takmörkuðu afstæðiskenningunni til að bæta þyngdarlögmálið sem Isaac Newton hafði lýst í ritinu *[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]* árið 1687. Almenna afstæðiskenningin setur fram sameinaða kenningu um þyngdarafl sem rúmfræðilegan eiginleika tíma og rúms, eða fjórvítt tímarúm. Sveigja tímarúms er þannig tengd við orku, skriðþunga og spennu nálægra hluta, þar á meðal efnis og geislunar. Þessum tengslum er lýst með sviðsjöfnum Einsteins, sem eru annars stigs hlutafleiðujöfnur.

## Tilvísanir
Takmarkaða afstæðiskenningin

**Takmarkaða afstæðiskenningin** er kenning um samband tíma og rúms. Takmarkaða afstæðiskenningin er annar af meginhlutum afstæðiskenningarinnar, sem Albert Einstein setti fram árið 1905. Einstein setti kenninguna fram í greininni „Zur Elektrodynamik bewegter Körper“ („Um rafsegulfræði hluta á hreyfingu“). Kenningin byggist á tveimur forsendum:
# Lögmál eðlisfræðinnar eru óbreytur í öllum tregðukerfum (viðmiðunarkerfi án hröðunar). Þetta er þekkt sem afstæðislögmálið.
# Ljóshraði í lofttæmi er sá sami fyrir alla athugendur, óháð hreyfingu ljósgjafans eða athugandans. Þetta er þekkt sem lögmálið um óbreytanleika ljóshraða.
Fyrri forsendan var fyrst sett fram af Galileo Galilei.

## Sjá einnig
* Almenna afstæðiskenningin

## Tilvísanir
Aristarkos frá Samóþrake

:*Um stjörnufræðinginn Aristarkos, sjá [[Aristarkos frá Samos]]. Um aðra menn með sama nafni, sjá [[Aristarkos]].*

**Aristarkos** (, 220? - 143 f.Kr.?), frá grísku eyjunni Samóþrake, var málfræðingur og er einkum minnst fyrir að vera áhrifamesti fræðimaður Hómersfræða. Hann var bókasafnsstjóri bókasafnsins í Alexandríu og virðist hafa tekið við þeirri stöðu af kennara sínum Aristófanesi frá Býzantíon.

Hann ritstýrði mikilvægustu útgáfunni á texta Hómerskviða og er sagður hafa bætt við ákvæðismerkjum þeim sem Aristófanes, kennari hans, bjó til. Sennilegt þykir að annaðhvort hann eða, sem er líklegra, annar alexandrískur fræðimaður, Zenódótos, beri ábyrgð á skiptingu *[[Ilíonskviða|Ilíonskviðu]]* og *[[Ódysseifskviða|Ódysseifskviðu]]* í 24 bækur hvorri. Samkvæmt upplýsingum í Suda samdi Aristarkos 800 ritgerðir () um ýmis efni en allar hafa glatast. Brot eru arðveitt í ýmsum fornum ritskýringum.

Sögum um dauða Aristarkosar ber ekki saman, þótt þær séu á einu máli um að hann hafi dáið meðan á ofsóknum Ptolemajosar VIII stóð. Samkvæmt einni sögu þjáðist Aristarkos af ólæknandi bjúg og á þá að hafa svelt sig til dauða í útlegð á Kýpur.

Tengsl Aristarkosar við textafræði, textarýni og bókmenntarýni hafa getið af sér hugtakið *aristark* (e. *aristarch*) sem er notað um þann sem er góður og skynsamur texta- og bókmenntarýnir.

## Heimild

## Tengt efni
* Aristófanes frá Býzantíon
* Hómersfræði
Aristarkos

**Aristarkos** getur vísað til:

* Aristarkosar frá Samos, grísks stjörnufræðings og stærðfræðings (310 f.Kr. – um 230 f.Kr.)
* Aristarkosar frá Samóþrake, grísks málfræðings, textafræðings og bókmenntarýnis sem var að störfum í Alexandríu (220? – 143 f.Kr.?)
* Aristarkosar frá Tegeu, grísks harmleikjaskálds
* Aristarkosar frá Þessalóníku, félaga Páls postula

**Aristarkos** getur einnig vísað til:
* Aristarkosar, gígs á tunglinu
* smástirnisins 3999 Aristarkos
* Aristarchos 2.3 m Telescope Project
* *Aristarchus, sive De contemptu linguae Teutonicae* („Aristarkos eða um fyrirlitningu gagnvart þýskri tungu“), fyrstu ritgerðar þýska skáldsins Martins Opitz von Boberfeld
Jón Ólafsson Indíafari

**Jón Ólafsson „Indíafari“** (4. nóvember 1593 – 2. maí 1679) var íslenskur rithöfundur og ævintýramaður, frá Svarthamri í Álftafirði við Ísafjarðardjúp. Hann er hvað þekktastur fyrir reisubók sína um dvöl sína í Kaupmannahöfn og ferð sína til Indlands sem hann skrifaði um 1661 eða 67 ára gamall. Reisubókin var gefin út þrisvar á Íslandi á 20. öld og er einstök heimild um ferðir Jóns, aldafar og mannlíf. Frásögnin skiptist í tvo meginhluta og greinir sá fyrri frá dvöl hans í Danmörku og ferðinni til Svalbarða, en hinn síðari lýsir Indlandsferð hans. Þriðja hlutanum er bætt við eftir dauða Jóns og greinir hann frá ævi Jóns eftir heimkomuna til Íslands. 

Foreldrar Jóns voru Ólafur Jónsson og Ólöf Þorsteinsdóttir. Af 14 börnum þeirra náðu þrjú fullorðinsaldri. Faðir hans dó úr blóðsótt þegar Jón var að verða 7 ára, eftir því sem hann sjálfur segir.

Árið 1615 kom Jón sér um borð í enskt skip og samdi við skipstjórann um far til Englands. Þaðan lá leið hans til Danmerkur þar sem hann gerðist byssuskytta á herskipum Kristjáns IV Danakonungs. Fljótlega lá leið hans norður í Hvítahaf, til Svalbarða og árið 1622 sigldi hann suður fyrir Góðrarvonarhöfða, til Seylon sem nú kallast Srí Lanka. Síðar dvaldist hann í virki í dönsku nýlendunni Tranquebar á Indlandi. Í september árið 1624 slasaðist hann illa í sprengingu í fallbyssu, þá þrítugur, og var fluttur til Danmerkur og kom þangað eftir mikla hrakninga sumarið árið eftir. Hafði þá haft viðkomu í Írlandi.

1626 kom hann til Íslands aftur og var að Bæ á Rauðasandi fyrsta veturinn. Hann kvæntist Ingibjörgu Ólafsdóttur 1627 eða 1628 og bjuggu þau fyrst að Tröð og hugsanlega í Eyrardal í Álftafirði. Þaðan héldu þau hjónin til Vestmannaeyja 1639 þar sem Jón tók við sem stjórnandi heimavarnarliðs og byssumaður á Skansinum. Konu hans líkaði illa í Vestmannaeyjum og þau fluttu aftur vestur 1640 og sama haust drukknaði Ingibjörg í Álftafirði. Sonur Jóns sem hét Kristófer Bogi lést skömmu síðar. Aftur kvæntist Jón Þorbjörgu Einarsdóttur og eignuðust þau Ólaf sem síðar bjó á Kambsnesi og nokkur ætt er frá komin. Með Þorbjörgu bjó Jón á Uppsölum í Seyðisfirði í 5 ár frá 1644 og loks í 30 ár frá 1649 til æviloka í Eyrardal við Álftafjörð, á konungsjörð, endurgjaldslaust frá 1654. 

Í meginatriðum er hægt að staðfesta frásögn Jóns með samtímaheimildum. Sums staðar tilgreinir hann þó rangt ár eða misminnir um persónur og embætti og stundum virðist dálítill ýkjustíll á frásögnum af ævintýrum hans. Hann var gæddur góðri frásagnargáfu og eru lýsingar hans á mannlífinu í Kaupmannahöfn og siðum framandi þjóða mjög líflegar. Ævisagan þykir einstæð heimild um mannlíf og herþjónustu í danska flotanum á 17. öld. Hafa Danir látið gera útdrátt úr henni sem lestrarefni handa börnum og unglingum í dönskum skólum. 

## Tenglar
* ''Æfisaga Jóns Ólafssonar Indíafara: samin af honum sjálfum (1661)'' (útg. 1908); af Bækur.is
* Elín Bára Magnúsdóttir, Af sálarháska Jóns Indíafara, Skáldskaparmál 3. hefti 1994
Almanak

**Almanak** er útgáfa upplýsinga fyrir ákveðið tímabil sem er sett upp sem dagatal. Það getur verið byggt á viðurkenndum stjarnfræðilegum mælingum sem skiptast í ár, mánuði, vikur og daga. Hins vegar getur almanak líka byggst á öðrum, oft náttúrulegum, atburðum eins og sáningu og uppskeru (skíðaalmanak o.s.fv.). Upplýsingum í almanökum er raðað í lista eða töflur eftir eðli þeirra og til hvers innihald þeirra skal notað.

Í almennum almanökum eru upplýsingar um t.d. sjávarföll, gang tunglsins og himintunglanna, veðurupplýsingar, stærðar- og tímamælingar en einnig geta verið upplýsingar um tunglmyrkva, sólmyrkva, halastjörnur, kirkjuhátíðir og aðrar veraldlegar hátíðir ásamt ýmsum öðrum fróðleik tengdum tilteknum tíma eða dögum í viðkomandi almanaki eða almanaksári.

## Íslandsalmanakið

Frá 4. nóvember 1921 fékk Háskóli Íslands einkaleyfi til að gefa út almanök á Íslandi. Þorsteinn Sæmundsson, stjörnufræðingur hafði lengi yfirumsjón með útgáfu *Almanaks Háskóla Íslands*.  

## Tenglar
* Almanak Háskóla Íslands
* ''Almanakið''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1947 

## Tilvísanir
Maurildi

**Maurildi**  er ljósfyrirbæri í hafi sem stafa af lífljómun frá skoruþörungum  sem  nefnast á fræðimáli Noctiluca. Þessir einfrumungar gefa við áreiti frá sér ljósblossa sem verður vegna efnahvarfa fosfórsameinda.

Í ritinu Atli  eftir  Björn Halldórsson í Sauðlauksdal sem út kom út árið 1777 segir: "Ef maurildi sést mikið í sjó, boðar sunnanátt og þeyvind, oftast hvassan".

## Heimildir
* 
*
Aristarkos frá Tegeu

:*Um stjörnufræðinginn Aristarkos, sjá [[Aristarkos frá Samos]]. Um málfræðinginn, sjá [[Aristarkos frá Samóþrake]]. Um aðra menn með sama nafni, sjá [[Aristarkos]].*

**Aristarkos frá Tegeu** var samtímamaður Sófóklesar og Evripídesar, sem samdi yfir 70 harmleiki og vann að minnsta kosti tvisvar til verðlauna. Einungis eru varðveittir titlar tveggja leikrita ásamt einni línu en rómverska skáldið Enníus studdist mikið við leikrit hans um Akkilles. Honum er meðal annars hrósað fyrir að vera stuttorður því eins og fram kemur í Suda var hann „fyrstur til þess að semja leikrit í núverandi lengd leikrita“

## Heimild
Ígulker

**Ígulker** (eða **sæegg**) (fræðiheiti: *Echinoidea*) eru flokkur sjávarlífvera með harðar samvaxnar plötur alsettar broddum. Þau eru skrápdýr eins og krossfiskar og sæbjúgu og eru fimmgeislótt eins og önnur skrápdýr og hafa hundruð lítilla blaðkna sem þau nota til að hreyfa sig. Broddar ígulkerja eru vanalega 1 - 2 sentimetrar á lengd og eins til tveggja millimetra þykkir og ekki mjög beittir. Algengir litir ígulkerja eru svartir og grænir tónar, ólívugrænir, brúnir, fjólubláir og rauðir. Skel þeirra er kúlulaga alsett broddum. Skel fullorðinna dýra er venjulega 3 til 10 sentimetrar í þvermál.

## Útbreiðsla
Ígulker eru algeng í öllum heimshöfum. Algengustu tegundir ígulkerja á grunnsævi við  Ísland eru skollakoppur (*Strongylocentrotus droebachiensis*) og marígull (*Echinus esculentus*).

## Lifnaðarhættir
Aðalfæða ígulkerja er þörungar. Við vissar aðstæður til dæmis þegar dýrum sem lifa á ígulkerjum fækkar þá geta ígulker fjölgað sér mikið og raskað vistkerfi sjávar með því að útrýma öðrum lífverum á sjávarbotninum. 

Kynfæri ígulkerja eru étin hrá eða soðin. 

## Heimildir
* 

## Tenglar
*
Vertollur

**Vertollur** eða **uppsáturgjald** var gjald sem útvegsmenn urðu að greiða landeigendum fyrir aðstöðu (vergögn) í verstöðvum. Aðstaðan gat verið land undir verbúð, skipastöður, réttur til torf- og móskurðar, skiptivöllur, malir til fiskþurrkunar, grjóttak í fiskgarða og byrgi og hjallstæði. Algengast var fyrr á öldum að vertollur væri greiddur í fiski. Vertollar voru  miðaðir við fjölda ára á áraskipum eða við fjölda skipsverja sem róa. Vertollar lögðust af þegar komið var fram á 20. öld og ríki og sveitarfélag fara að innheimta hafnargjöld.

## Heimild
Saga sjávarútvegs á Íslandi, I. bindi
Gapastokkur

**Gapastokkur** er refsitól sem var notað til að niðurlægja afbrotamenn og var oft gert úr klofnum og götuðum stokk eða viðarborðum. Refsiþoli hafði hendur og háls í götum gapastokksins og stundum jafnvel fætur eða aðeins fætur. Gapastokkur gat þó einnig verið aðeins staur með hálshring, en þeir gengu undir nafninu **stjaki**. 

Á Íslandi var gapastokkur refsitæki um tíma, sérstaklega við minniháttar afbrotum og óhlýðni. Fyrst er lagt til að hann verði tekinn í notkun til að refsa þeim sem brutu lög um lausamennsku, flakk og betl árið 1685, en komst ekki í almenna notkun fyrr en á 18. öld og sérstaklega eftir að Húsagatilskipunin var lögfest 1746. Þeir voru þá gjarnan við kirkjur og refsiþolinn festur í gapastokkinn honum til niðurlægingar á messudögum. Íslenskir gapastokkar voru ekki eins og gapastokkar erlendis, jafnvel þó þeir hafi verið nefndir gapastokkar. Mætti í raun frekar kalla þá hespur, því þeir voru líkari hand- og fótajárnum sem voru á fjölförnum stöðum. Gapastokkurinn var aflagður á Íslandi með tilskipun árið 1809.
Skelfiskeitrun

**Skelfiskeitrun** er heiti á fjórum eitrunareinkennum sem koma einkum til vegna neyslu á samlokum (kræklingum, kúskeljum, ostrum og hörpuskel). Þessir skelfiskar eru síarar, þ.e. þeir sía fæðuna úr sjónum, og því safnast fyrir í þeim eitur sem framleitt er af svifþörungum eins og svipuþörungum og kísilþörungum. Vegna þessa er neysla á skelfiski varasöm þegar mikið er um sviflægan þörungablóma sem við Ísland gerist einkum þegar sjórinn hlýnar á vorin. Mælingar hafa sýnt að magn hættulegra þörunga getur verið yfir viðmiðunarmörkum frá mars allt fram í lok desember á vissum stöðum.

Einkenni skelfiskeitrunar eru ferns konar:
* PSP-eitrun eða lömunareitrun sem veldur lömun og jafnvel dauða.
* NSP-eitrun eða taugaeitrun sem veldur maga- og garnakvefi og öndunarerfiðleikum.
* DSP-eitrun eða niðurgangseitrun sem veldur meltingartruflunum.
* ASP-eitrun eða óminniseitrun sem veldur minnisleysi.

Af þessum fjórum tegundum eitrunar er PSP-eitrun langskæðust þar sem hún getur leitt til bráðadauða.

## Skelfiskeitrun á Íslandi
Nokkrar þörungategundir sem valda skelfiskeitrun hafa fundist í Hvalfirði og þar af tvær sem eru í verulegum mæli. 

## Tenglar
* Vöktun eiturþörunga hjá hafrannsóknarstofnun Íslands

## Heimildir
Peningar

**Peningar** eða **fé** er í hagfræði sérhver vara eða hlutur, sem hægt er að nota sem greiðslu eða skiptimynt og til varðveislu eða mælingar verðmæta. Í sumum tilfellum er þess einnig krafist að peningar geri kleift að fresta afhendingu „raunverulegra“ verðmæta. Í daglegu tali eru peningar samnefnari við opinbera gjaldmiðla tiltekinna ríkja. 

Mikilvægi peninga felst í því að þeir gera vöruskipti óþörf en vöruskipti eru oft óhagkvæm þar sem þau byggjast á því að báðir aðilar viðskipta hafi vöru sem gagnaðilinn hafi áhuga á. Með peningum er málið einfaldað þar sem hægt er að afhenda einum aðila vöru í skiptum fyrir peninga og greiða svo öðrum aðila fyrir þá vöru sem óskað er eftir. 

Peningaseðlar og greiðslukort eru mikið notuð við verslun með smávöru. Algengt er orðið að millifæra peninga rafrænt í heimabönkum. Ávísanir (tékkar) og gíróseðlar voru mjög mikið notaðir á Íslandi fyrir tíma greiðslukortanna.

## Tengt efni

* Bankareikningur
* Gjaldmiðill
* Peningaþvætti
* Skattur
Viðskipti

**Viðskipti** eða **verslun** í sinni einföldustu mynd felast í því að ákveðinn aðili skiptir við annan aðila á vörum eða þjónustu og öðrum verðmætum. Greiðsla er oftast framkvæmd með peningum eða öðrum greiðslumiðli, en getur líka verið í formi vöruskipta. Fyrir hagfræðiútreikninga er viðskiptum oft skipt í vöruviðskipti annars vegar og þjónustuviðskipti hins vegar. Markaður er kerfi fyrir regluleg viðskipti margra aðila.

Í skilningi nútímahagfræði eru viðskipti afleiðing af verkaskiptingu þar sem einstaklingar og hópar geta sérhæft sig í ákveðinni tegund framleiðslu, en fengið aðra hluti sem þá vanhagar um með verslun við aðra. Ákveðin landsvæði geta þannig haft hlutfallslega yfirburði til að framleiða tilteknar vörur eða þjónustu, sem skortur er á annars staðar. Í vissum tilvikum getur hentað að koma upp fjöldaframleiðslu í einu landi og selja vörurnar á markaðsverði í öðru landi, báðum löndum til hagsbóta. Viðskipti og markaðir geta líka sérhæft sig í kringum ákveðnar vörutegundir, eins og kryddverslunin og kornverslunin sem léku mikilvægt hlutverk við þróun hnattrænna alþjóðaviðskipta. Sögulega séð hefur frjáls verslun gengið misvel í gegnum tíðina. Skattar, tollar og ýmsar viðskiptatakmarkanir hafa tíðkast frá forsögulegum tíma. 

Smásala er verslun með vörur í litlu magni til neytenda, frá föstum stað, eins og búð, með netverslun eða póstverslun. Heildsala er sala vöru eða þjónustu til annarra fyrirtækja, smásala, iðnfyritækja, eða annarra heildsala.

Viðskipti eru viðfangsefni viðskiptafræðinnar og hagfræðinnar.
Lögfræði

**Lögfræði** er fræðigrein sem hefur að markmiði að rannsaka lög og lögskýringargögn, lýsa þeim og skýra. 

Með lögum er bæði átt við lög í þrengri merkingu, þ.e. fyrirmæli löggjafans í lagaformi, og einnig lög í víðara skilningi, þ.e. skráðar og óskráðar réttarreglur. Réttarreglur sem ekki stafa beint frá löggjafanum geta m.a. átt stoð í venju, lögjöfnun, fordæmum eða eðli máls. 

## Fræðigreinar lögfræðinnar
Tvær megingreinar lögfræði eru allsherjarréttur og einkaréttur og er sú skipting rakin til rómaréttar. Ekki eru allir fræðimenn sammála um þessa skiptingu. 
Til allsherjarréttar teljast reglur um skipulag og starfsháttu ríkisins, um réttarstöðu einstaklinga gagnvart ríkinu. Einkarétturinn fjallar hins vegar aðallega um réttarreglur um réttarstöðu einstaklinga innbyrðis og samskipti þeirra sín á milli.

Þá vilja fræðimenn nú flokka þjóðarétt og réttarfar í tvo sjálfstæða flokka (tilv. í danska Wikipediu). 

Til allsherjarréttar heyra: 
* stjórnskipunarréttur, 
* stjórnarfarsréttur og
* refsiréttur 
Í Danmörku tilheyrir herréttur einnig allsherjarrétti. 

Undir einkaréttinn falla:
* persónuréttur,
* sifjaréttur,
* erfðaréttur og
* fjármunaréttur
Þá greinist hvert réttarsvið í undirflokka. 

Undir fjármunaréttinn falla m.a.: 
* hlutaréttur og 
* kröfuréttur

## Nám í lögfræði
Lögfræði er kennd við nokkra háskóla á Íslandi en var áður fyrr eingöngu bundin við Háskóla Íslands. Þá stunda margir framhaldsnám erlendis eða leggja stund á erlenda lögfræði eingöngu. 

Lögfræðin beinist að því að kenna að finna rökrétta niðurstöðu í réttarlegum vafamálum og rannsaka réttinn. Kenndar eru reglur um val og túlkun gagna og einstakar fræðigreinar teknar fyrir. 

Námið skiptist í grunnnám sem lýkur með BA gráðu, þá er Mastersnám sem er jafnframt embættispróf og lokapróf fyrir flesta. Einnig bjóða íslenskir háskólar upp á doktorspróf í lögum. 

## Störf lögfræðinga
Störf sem lögfræðingar geta unnið eru fjölbreytt. Nokkrir vinna að lagavísindum, þ.e. stunda vísindalegar rannsóknir og skrif um lögfræðileg efni.

Lögfræðingar starfa fyrir hið opinbera - allar greinar ríkisvaldsins og fyrir sveitarfélög. Dómarar eru löglærðir og aðstoðarmenn þeirra, fjölmargir lögfræðingar starfa innan stjórnsýslunnar. Með sífellt flóknara lagalegu umhverfi fyrirtækja vegna alþjóðlegra skuldbindinga er vaxandi þörf fyrir lögfræðinga hjá alls kyns fyrirtækjum. Þá starfa margir lögfræðingar sem sjálfstæðir ráðgjafar og málflutningsmenn.

## Heimildir
* 
* 
* 

## Tenglar
* ''Áhrif biblíunnar á íslenskt lagamál''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2000
* ''Lögfræðingatal''; grein í Tímariti hins islenzka bókmentafélags 1882
Náttúrustofa

**Náttúrustofa** er rannsóknarstofnun og fræðasetur sem sinnir þjónustu og rannsóknum í náttúrufræðum í heimabyggð. Frá árinu 1995 hafa átta náttúrustofur verið stofnsettar á landsbyggðinni. Þær eru staðsettar í Bolungarvík, Sauðárkróki, Húsavík, Neskaupstað, Vestmannaeyjum, Sandgerði, Stykkishólmi og Höfn í Hornafirði.  Náttúrustofur starfa eftir lögum frá 1992 um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur. Hlutverk náttúrustofa er:
* að safna gögnum, varðveita heimildir um náttúrufar og stunda vísindalegar náttúrurannsóknir
*  að stuðla að æskilegri landnýtingu og náttúruvernd og veita fræðslu um umhverfismál og náttúrufræði og aðstoða við gerð náttúrusýninga
* að veita náttúruverndarnefndum  upplýsingar og ráðgjöf 
* að veita ráðgjöf, sinna rannsóknum og sjá um vöktun 
* að annast almennt eftirlit með náttúru landsins

## Náttúrustofur á Íslandi

* Náttúrustofa Vestfjarða
* Náttúrustofa Norðurlands vestra
* Náttúrustofa Norðausturlands
* Náttúrustofa Austurlands
*Náttúrustofa Suðausturlands  
* Náttúrustofa Suðurlands
*Náttúrustofa Suðvesturlands
* Náttúrustofa Vesturlands

## Tenglar

* Samtök náttúrustofa
* Náttúrufræðistofnun Íslands
*  Lög um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur frá 1992 nr. 60
Bjarndýr

**Bjarndýr** (fræðiheiti: *Ursidae*) eru ætt rándýra. Einkenni bjarndýra er að þau eru sterk og éta næstum hvað sem er. Þó eru undantekningar, svo sem ísbjörninn sem nærist aðallega á selum og pandan sem nærist að mestu á bambus. Þó éta þau ekki bara þessa fæðu þar sem ísbirnir leggjast á hvalhræ og pöndur éta leifar eftir hlébarða og veiða stöku auðvelda bráð. Bjarndýr skiptast í sjö ættkvíslir sem dreifast á þrjá undirættbálka:

## Flokkun
* *Ailuropodinae*
** Panda eða risapanda (*[[Ailuropoda melanoleuca]]*)
* *Tremarctinae*
** Gleraugnabjörn eða andesbjörn (*[[Tremarctos ornatus]]*)
* *Ursinae*
** Skógarbjörn eða brúnbjörn (*[[Ursus arctos]]*)
*** Sýrlandsbjörn (*[[Ursus arctos syriacus]]*)
*** Grábjörn (*[[Ursus arctos horribilis]]*)
*** Kodiakbjörn (*[[Ursus arctos middendorffi]]*)
*** Himalajabjörn (*[[Ursus arctos isabellinus]]*)
*** Atlasbjörn (*[[Ursus arctos crowtheri]]*) (útdauður)
** Ísbjörn eða hvítabjörn (*[[Ursus maritimus]]*)
** Svartbjörn (*[[Ursus americanus]]*)
*** *[[Ursus americanus cinnamomum]]*
*** *[[Ursus americanus kermodie]]*
** Kragabjörn (*[[Selenarctos thibetanus]]*)
*** *[[Ursus thibetanus formosanus]]*
*** *[[Ursus thibetanus gedrosianus]]*
*** *[[Ursus thibetanus japonica]]*
*** *[[Ursus thibetanus laniger]]*
*** *[[Ursus thibetanus mupinensis]]*
*** *[[Ursus thibetanus thibetanus]]*
*** *[[Ursus thibetanus ussuricu]]*
** Malajabjörn eða sólbjörn (*[[Helarctos malayanus]]*) 
*** *[[Helarctos malayanus euryspilus]]*
** Letibjörn (varabjörn) (*[[Melursus ursinus]]*)
*** *[[Melursus ursinus inornatus]]*
*** *[[Melursus ursinus ursinus]]*
** *[[Ursus minimus]]* (útdauður)
** *[[Ursus etruscus]]* (útdauður)
** *[[Ursus spelaeus]]* (útdauður)

## Tenglar
*
Mæling

**Mæling** er mat á lengd, þyngd, rúmmáli eða öðrum eiginleikum, í samanburði við staðlaða einingu af sama tagi, sem er þá grunneining eða mælieining. Niðurstaða mælingarinnar verður þá tiltekið margfeldi af grunneiningunni. Til dæmis er vegalengd oft táknuð sem margfeldi af metrum eða kílómetrum.

Mæling er alla jafna aðgreind frá talningu. Niðurstaða mælingar er rauntala, og er aldrei algerlega nákvæm. Niðurstaða talningar er náttúruleg tala og getur verið algerlega nákvæm. Til dæmis getum við vitað að það eru nákvæmlega 12 egg í eggjabakka, en við getum aldrei vitað *nákvæmlega* hvað þau eru þung.

Til að gera mælingar einfaldari (og í sumum tilfellum mögulegar), eru notuð ýmis mælitæki, svo sem hraðamælar, hitamælar, vogir og voltmælar. Yfirleitt er nauðsynlegt að stilla öll flóknari mælitæki með hliðsjón af þeim grunneiningum sem þau byggja mælingar sínar á.

Ýmsir hafa reynt að skilgreina mælingar í stuttu máli, svo sem William Shockley, sem lýsti hugtakinu þannig: *Mæling er samanburður við staðal*.

Maeling also applies to the actions of fans of the band Sparks (comprised of brothers Ron and Russell Mael). Maeling is interchangable with any verb, even naughty ones recently. It is widely held that the act of Maeling intensifies whatever verb it replaces as an act of utter awesomeness akin to the music of Sparks.
Vertíð

**Vertíð** er sá tími árs sem bændur og vinnumenn fóru í verstöð til fiskveiða. Á árabátaöld voru vertíðir þrjár, sumarvertíð, vetrarvertíð og haustvertíð. Fiskigöngur réðu mestu um hvenær vertíð hófst. Þeir sem fóru í verið kölluðust vermenn. Verferðir milli heimilis og verstaðar voru oft löng ferðalög og á þeim fylgdu vermenn ákveðnum verleiðum sem mótast höfðu í aldanna rás. Í verinu bjuggu vermenn í verbúðum. Vetrarvertíð var mikilvægasta vertíðin í íslenska bændasamfélaginu, á veturna var minni þörf fyrir vinnuframlag í sveitum og einmitt á þeim tíma voru fiskigöngur mestar á mið við Suður- og Vesturland. Þá héltu menn úr öðrum landshlutum til Suðurnesja, Breiðafjarðar og Vestfjarða. Vermenn lögðu af stað í verið á vetrarvertíð um miðjan janúar en ferðin gat tekið marga daga.

Þegar Gregoríska tímatalið var tekið upp árið 1700 hófst vetrarvertíð fyrsta virkan dag eftir kyndilmessu 2. febrúar og stóð yfir í 14 vikur. Smám saman komst á sú venja að vertíðin stóð til 11. maí. Á Suðurlandi hófst vorvertíð 12. maí og stóð til Jónsmessu 24. júní. Haustvertíð hófst á Mikjálsmessu 29. september og stóð til Þorláksmessu að vetri 23. desember.
Lýrufuglar

**Lýrufuglar** (fræðiheiti: *Menuridae*) eru ætt spörfugla, sem telur aðeins tvær tegundir, skartlýrufugl (*Menura novahollandiae*) og prinslýrufugl (*Menura alberti*) sem báðar lifa í Ástralíu. Stundum eru lýrufuglar flokkaðir í sér undirættbálk ásamt kjarrhölum. Á mörgum myndum af skartlýrufuglum eru þeir með stélfjaðrinnar upp eins á páfugli en í raun leggja þeir þær alveg yfir sig. Skartlýrufuglar herma stundum eftir hljóðum. Lýrufuglar voru lengi veiddir vegna fjaðranna og eru þeir núna sjaldgæfir. Lítið er vitað um hinn mannfælna prinslýrufugl.
Fimmundahringurinn

**Fimmundarhringurinn** er hringur sem notaður er í tónfræði til að átta sig á tengslum milli tóntegunda. Á utanverðum hringnum eru merktar inn dúr tóntegundir og í innanverðum hringnum eru sammarka moll tóntegundir. Eins og sjá má á myndinni hefst hringurinn á C dúr/a moll þar sem þessar tóntegundir hafa engin föst formerki. Farið er síðan upp og niður í fimmundum sitt hvoru megin niður hringinn og bætist eitt formerki við í hverju skrefi. Fimmund upp er G dúr/e moll með einni hækkun og fimmund niður er F dúr/d moll með einni lækkun.

## Tengt Efni
* Tóntegund
* Dúr
* Moll
* Formerki
* Fimmund
Fallhlífastökk

**Fallhlífastökk** eða **fallhlífarstökk** kallast sú íþrótt eða athöfn þegar manneskja hægir fall sitt úr mikilli hæð með þar til gerðri fallhlíf. Fallhlífastökk er notuð til íþróttaiðkunnar og í hernaði. Nútíma fallhlífastökk hefur átt sér stað í um það bil tvær aldir. Heimildir um fallhlífarstökk sem keppnisgrein má finna frá fjórða áratug þessarar aldar, en greinin varð að alþjóðlegri íþróttagrein árið 1951. 

Fallhlífastökk hófst árið 1965 á Íslandi er þáverandi flugmálstjóri Agnar Kofoed Hansen stökk fyrstur manna fallhlífastökk hér á landi. Var það á kringlóttri fallhlíf upp á gamla mátann en í dag eru öll stökk sem ekki eru framkvæmd af björgunarsveitum eða í hernaði framkvæmd á ferkantaðri fallhlíf sem bíður uppá möguleika að geta stýrt fallhlífinni svo lengi sem hæð og svif fallhlífarinnar gefur svigrúm til.

Yfirleitt er stokkið úr 10.000 - 13.500 feta hæð (3000-4000 metrar) út úr flugvél en að auki gera djarfir stökkvarar oft tilraunir með fallhlífastökk af háum brúm eða jafnvel skýjakljúfum, svokallað BASE-stökk. Fallhlífastökkvari sem stekkur úr flugvél, lætur sig falla úr um 4000 metra hæð, í frjálsu falli í nokkra stund, áður en hann opnar fallhlífina (oft í um 800-1000 metra hæð) sem hægir á hraða hans, þannig að hann geti lent óhultur. Þegar stökkvari lendir ferkantaðri fallhlíf þá er svifi fallhlífarinnar breytt úr því að svífa niður í það að svífa áfram sem orsakar það að stökkvarinn finnur ekki meira fyrir því að lenda en að labba niður af gangstéttarkanti.

## Tenglar
* ''Stóra stökkið: Heimsmet í fallhlífastökki''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1960
Hizbollah

**Hizbollah** eða **Hezbollah** (arabíska: حزب الله, *Ḥizbu 'llāh*, bókstaflega „flokkur Guðs“) eru íslömsk samtök sjíamúslima í Líbanon. Samtökin kom fram sem bæði stjórnmálaflokkur og vopnaðar sveitir. Samtökin voru stofnuð árið 1982 með það að markmiði að berjast gegn hersetu Ísraela í Líbanon, sem þá höfðu nýverið ráðist inn í landið. Hersetu Ísraela lauk árið 2000, en Hizbollah hélt vopnaðri baráttu sinni áfram, meðal annars undir því yfirskini að frelsa Shebaa-hérað í suðausturhluta landsins, úr höndum Ísraela. 

Nýlegasti leiðtogi samtakanna var Hassan Nasrallah, en hann var ráðinn af dögum af Ísraelsher 27. september 2024.

## Tilvísanir
Lopapeysa

**Lopapeysa** er handprjónuð peysa úr íslenskri ull. Hefðbundnar lopapeysur eru í sauðalitum með tvíbönduðu mynstri á hringlaga herðastykki. Þær komu fyrst fram á 6. áratugi 20. aldar en óvíst er hvar og hvernig. Ein tilgáta er að mynstrin séu tilkomin vegna áhrifa frá perlusaumi á grænlenskum kvenbúningum og önnur að þau endurspegli áhrif  frá peysum sem farið var að prjóna í Bohusléni í Suður-Svíþjóð á 5. áratugnum. 

Sumir vilja eigna frú Auði Laxness hönnun lopapeysunnar, en engar heimildir finnast fyrir því og er því líklega um sögusögn að ræða  þótt talið sé að hún hafi ásamt fleirum átt þátt í þróun peysunnar. 

## Tilvísanir


## Heimildir
* 
* 
* Harpa Hreinsdóttir. „Íslenska lopapeysan“ http://harpa.blogg.is/2010-08-17/islenska-lopapeysan/  17.8.2010
* Harpa Hreinsdóttir. „Hin eina sanna Eskimó peysa; í tilefni 80 ára afmælis? “http://harpa.blogg.is/2010-12-26/hin-eina-sanna-eskimo-peysa-i-tilefni-80-ara-afmaelis-3/  26.12.2010
* Harpa Hreinsdóttir. „Hvað er íslenska peysa?“ Hvað er http://harpa.blogg.is/2010-12-28/hvad-er-islensk-peysa/  28.12.2010

## Tengill
Stríðsskáld

**Stríðsskáld** (en. war poet) er hugtak sem kom fyrst fram á dögum fyrri heimstyrjaldarinnar. Mörg fremstu skáld þeirrar tíðar börðust þá á vígvöllum Evrópu og miðluðu reynslu sinni í gegnum ljóðformið. Mörg þeirra týndu lífi, svo sem Rupert Brooke og Wilfred Owen, en önnur héldu lífi og gagnrýndu vitfirringu stríðsins frá sjónarhóli skotgrafarhermanns sem glatað hefur trúnni á manneksjuna og má þar nefna Edmund Blunden og Siegfried Sassoon.

Hugtakið sem slíkt er enskt að uppruna. Eflaust hafa skáld í herbúðum Þjóðverja ekki verið síðri en hin fyrstu eiginlegu stríðsskáld voru ensk þó Frakkar eignuðust einnig sín stríðsskáld. Sé tekið mark á orðum bókmenntafræðingsins Patrick Bridgewater líkjast þýsku skáldin Anton Scnack og August Stramm hinum ensku stríðsskáldum hvað mest. 

Spurningunni um hvað geri skáld að stríðsskáldi er vandsvarað. Í augum alþýðunnar sýndu þau stríðið eins og það leit út í augum hermannsins og um leið tilfinningar hans. Sum skáld sem þjónuðu stríðsherrunum (meðal annars Robert Graves) gerðu stríðið ekki að yrkisefnum sínum.
Rupert Brooke

**Rupert Chawner Brooke** (fæddur 3. ágúst 1887 - látinn 23. apríl 1915) var enskt skáld. Hann fæddist í Rugby í Warwickshire og hlaut þar undirstöðumenntun. Síðar stundaði hann nám í Cambridge við King's College eða frá 1913. Brooke gekk snemma til liðs við Bloomsbury félagsskapinn þar sem margir félagsmeðlimir dáðu hann fyrir skaldskaparhæfilann en aðrir fyrir líkamlega fegurð. Írska skáldið William Butler Yeats lýsti honum sem fegursta unga manni Englands. Brooke tilheyrði þó einnig öðrum félagsskap rithöfunda en hann var eitt Georgísku skáldanna og var mikilvægast hinna svokölluðu Dymockskálda sem kenndu sig við bæinn Dymock í Gloucestershire, þar sem hann dvaldist fyrir heimstyrjöldina fyrri.

Brooke ferðaðist víða, m.a. um Bandaríkin, Kanada og Suðurhafseyjar í þeim tilgangi að skrifa ferðadagbækur fyrir The Westminster Gazette. Um tíma átti hann í ástarsambandi við leikkonuna Cathleen Nesbitt.
Sævarr

**Sævarr** er íslenskt karlmannsnafn og eldri ritháttur af Sævar. Þessi ritháttur var ekki leyfður í upprunalegum mannanafnalögum og það tók Steingrím Sævarr Ólafsson sjö ár að fá það samþykkt hjá mannanafnanefnd. Samþykki fékkst loks í júlí 2006.

## Dreifing á Íslandi


ImageSize = width:600 height:320
PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40
AlignBars = late
 
DateFormat = yyyy
Period = from:1949 till:2008
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950
 
Colors =
  id:canvas    value:white
  id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7)
  id:seinna  value: rgb(1,0.7,0)
 
Backgroundcolors = canvas:canvas
 
TextData =
  pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S
  text:Fjöldi
  pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S
  text:Ár
  pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M
  text:Heildarfjöldi nafngifta fyrir karlmannsnafnið Sævarr
  pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S
  text:fyrsta nafn
  pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S
  text:seinni nöfn
 
BarData =
  bar:5 text:5
  bar:4 text:4
  bar:3 text:3
  bar:2 text:2
  bar:1 text:1
 
LineData=
 color:fyrsta
 width:5
 
 at:1954 frompos:40 tillpos:90 #1
 
 color:seinna
 width:1
 
 at:1965 frompos:40 tillpos:90 #1
 

 

ImageSize = width:600 height:320
PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40
AlignBars = late
 
DateFormat = yyyy
Period = from:1949 till:2008
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950
 
Colors =
  id:canvas    value:white
  id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7)
  id:seinna  value: rgb(1,0.7,0)
 
Backgroundcolors = canvas:canvas
 
TextData =
  pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S
  text:Hlutfall
  pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S
  text:Ár
  pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M
  text:Hlutfall nafngifta fyrir karlmannsnafnið Sævarr
  pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S
  text:fyrsta nafn
  pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S
  text:seinni nöfn
 
BarData =
  bar:5 text:1 %
  bar:4 text:0.8 %
  bar:3 text:0.6 %
  bar:2 text:0.4 %
  bar:1 text:0.2 %
 
LineData=
 color:fyrsta
 width:5
 
 at:1954 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 
 color:seinna
 width:1
 
 at:1965 frompos:40 tillpos:60 #0.08%
 


## Heimildir
* 
* 
*
Lest (skip)

**Lest** er rými þar sem afli fiskiskipa eða farmur kaupskipa er geymdur. Lestar geta verið mismunandi stórar eftir skipunum sem þær eru í. Í frystitogurum er yfirleitt bara ein stór lest en í uppsjávarskipum, þ.e. skip sem veiða uppsjávarfisk t.d. loðnu, síld, kolmunna, makríl, eru margar lestar. Í togurum og bátum er yfirleitt bara ein stór lest.
Lest

Lest getur átt við tvo mismunandi hluti

* Járnbrautarlest
* Lest (rými þar sem afli fiskiskipa er geymdur)
Áll

**Áll** (fræðiheiti: *Anguilla anguilla*) er langur og slöngulaga fiskur. Tvær álategundir eru íAtlantshafi, evrópski állinn og ameríski állinn (*Anguilla rostrata*). Evrópski állinn hefur 114 hryggjaliði en sá ameríski 107. 

## Hrogn og lirfur

Álar hrygna á vorin í Þanghafinu (Sargasso-hafinu) við austurströnd Mið-Ameríku. Hrygning fer fram á 400-700 m dýpi í úthafinu þar sem sjávardýpi er um 6000 m. Hrogn og lirfur eru sviflæg. Lirfurnar (Leptocephalus) berast með Golfstraumnum að ströndum Evrópu og Ameríku og tekur það ferðalag um eitt ár. Áður var talið að ferðalagið tæki þrjú ár. 

## Gleráll
 Lirfurnar myndbreytast þegar þær nálgast strendur og kallast þá glerálar. Glerálar eru glærir og um 6-8 sm langir. Glerálar sækja að strönd og ganga í ferskvatn. Smám saman verða þeir gulbrúnir á litinn og nefnast þá álaseiði. Glerálar og álaseiði ganga í ferskvatn að sumarlagi. Göngur ála eru háðar hita í vatni og gengd er meiri á hlýjum sumrum. Ef fossar eru á leið ála upp árnar þá skríða álarnir upp raka kletta eða gras framhjá fossum.

## Guláll
Lífsskilyrði fyrir ála í uppeldi (gulála) eru best í grunnum vötnum á láglendi sem hlýna að sumarlagi. Álar í fersku vatni éta ýmis smádýr á botninum. Þeir vaxa um 5-6 sm á ári. Álar eru hitakærir og kjörhiti þeirra til vaxtar er 22-23&nbsp;°C. 

## Bjartáll
‎
Þegar áll hefur náð um 35-100 sm lengd þá sækir hann í Þanghafið til að hrygna. Hann tekur áður miklum útlitsbreytingum, augun stækka, bakið dökknar, kviður verður silfurlitur og slím á húð minnkar. Slímug húð ála er talin vera vörn gegn breytingu á saltinnihaldi vatns. Állinn hættir að éta, magi og garnir hans skreppa saman en kynfæri taka að þroskast. Á þessu skeiði nefnist áll bjartáll. Hængar eru þá 35-50 sm að lengd og 60-200 g þungir og hrygnur 45-100 sm langar og vega 100-2000 g. Fundist hafa álar sem eru 125 sm og 6 kg. Það er háð vaxtarskilyrðum hvenær álar yfirgefa ferskvatn og halda út á haf. Á Íslandi eru álar líklega 8-14 ára þegar ganga bjartála hefst. Göngur ála aukast þegar hiti lækkar að hausti. Göngurnar er mestar að næturlagi. Ferð bjartála á hrygningarstöðvar í Þanghafinu er allt að 6500 km löng. Talið er að álarnir haldi sig á um 50-400 metra dýpi á meðan á ferðinni stendur. Álar deyja að hrygningu lokinni.

## Álastofninn í Evrópu
Talið er að fjöldi ála sem nær ströndum Evrópu hafi minnkað um 90% frá 1970. Mögulegt er að það stafi af náttúrulegum sveiflum eða ofveiði, sé af völdum sníkjudýra eða vegna þess að áll getur ekki gengið í ár vegna hindrana, t.d. af völdum vatnsaflsvirkjana. Talið er að fækkun ála megi að einhverju leyti rekja til mengunar af völdum PCB.

## Álaveiðar og álaeldi
Álaveiðar eru stundaðar með fléttuðum netum. Áll er mikilvægur matfiskur í mörgum strandhéruðum. Reyktur áll er hluti af sænsku jólahlaðborði.

## Heimildir
* 
* 
* 
* Bjarni Sæmundsson, Um lífshætti álsins – Skírnir, 01.12.1911, Bls. 305-322
 
## Tenglar
* Álaveiðar bannaðar á Íslandi (Fiskifréttir 2019)
Þanghafið

**Þanghafið ** er svæði í miðju Atlantshafinu. Svæðið er aflangt og skil þess markast af hafstraumum. Það er um 1,100 km breitt og 3,200 km langt og nær frá 70 gráðum vestur til 40 gráða vestur og frá 25 gráðum norður að 35 gráðum norður. Bermúda er staðsett nálægt vesturmörkum Þanghafsins.

Þanghafið er mjög salt og er oft talið líflaust en þar flýtur mikið þang á yfirborði sjávar. Þanghafið gegnir lykilhlutverki í göngum ála sem klekjast þar út og fara seinna í lífinu aftur í Þanghafið til að hrygna. Sæfarendur frá Portúgal uppgötvuðu Þanghafið á 15 öld. Kristófer Kólumbus skrifaði um þangið á yfirborði Þanghafsins.

Þanghafið er nálægt Bermúda og í Bermúdaþríhyrningnum. Sæferendur hafa frá fornu fari haft illan bifur á þessu svæði og óttast að þangið skemmi skrúfur skipa og skip strandi þar. 

## Tenglar
* ''Frumskógur í Atlantshafi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1959
Stöð 2 Extra

**Stöð 2 Extra** var íslensk sjónvarpsstöð, rekin af 365 miðlum. Hún hóf útsendingar sumarið 2005.
Hoyvíkursamningurinn

**Hoyvíkursamningurinn** (færeyska: *Hoyvíkssáttmálin*) er fríverslunarsamningur á milli Íslands og Færeyja sem kenndur er við bæinn Hoyvík í Færeyjum þar sem skrifað var undir hann 31. ágúst 2005.

Samningurinn er sá fyrsti sinnar tegundar sem færeysk stjórnvöld gera við annað ríki og er einnig víðtækasti fríverslunarsamningurinn sem íslensk stjórnvöld hafa gert. Samningurinn tekur meðal annars til vöruviðskipta, þjónustuviðskipta, frjálsrar farar fólks og búseturéttar, stofnsetningarréttur, fjármagnsflutninga og fjárfestinga, samkeppni, ríkisaðstoðar og opinberra innkaupa. Þá tekur samningurinn einnig til fullrar fríverslunar með landbúnaðarvörur en Ísland hefur aldrei áður samið um fulla fríverslun með landbúnaðarvörur. Samningurinn leggur einnig bann við mismunun af öllu tagi.

Takmarkanir á fjárfestingum útlendinga í sjávarútvegi eru þó undanþegnar í samningnum og eru áfram í gildi í báðum löndunum. 

Samningnum er einnig ætlað að efla samvinnu landanna á öllum sviðum sem snerta hagsmuni þeirra, þar á meðal má nefna menntun, menningu, samgöngur, orkumál, umhverfismál, heilbrigðismál o.s.frv.

Færeyska Lögþingið samþykkti samninginn 2. maí 2006 með 24 atkvæðum gegn 2 en 4 sátu hjá. Alþingi samþykkti hann 3. júní sama ár með öllum greiddum atkvæðum (46). Einnig þarf danska þingið að staðfesta hann til þess að hann taki gildi.

Á ársfundi Vestnorræna ráðsins 21. ágúst 2006 var samþykkt ályktun þess efnis að kannaðir yrðu möguleikarnir á aðild Grænlands að samningnum, þannig yrði til vestnorrænt fríverslunarsvæði.

## Heimildir
* 
* 
* 
* 


## Tengill
* Tillaga til þingsályktunar um fullgildingu samningsins, meðfylgjandi er samningurinn sjálfur og athugasemdir við hann.
Loðna

**Loðna** (fræðiheiti: *Mallotus villosus*) er smávaxinn uppsjávarfiskur sem heldur sig í torfum. Loðnan er algeng í köldum og kaldtempruðum sjó á norðurhveli jarðar. Stærstu loðnustofnar þar eru í Barentshafi og á Íslandsmiðum. Á sumrin er loðnan við íshafsröndina þar sem hún étur dýrasvif. Stór loðna étur ljósátu og önnur smákrabbadýr. Afræningjar loðnu eru m.a. hvalir, selir og þorskur. Loðnan hrygnir á sandbotni og við sandstrendur 2-6 ára og drepst yfirleitt að lokinni hrygningu.

Hrygna nær allt að 20 sm lengd og hængur verður allt að 25 sm langur. Þegar mikið er af síld í Barentshafinu virðist það hafa neikvæð áhrif á loðnuna, sennilega bæði vegna samkeppni um æti og vegna þess að síldin étur loðnuhrogn.

## Nafn
Fiskinum var gefið þetta nafn á íslensku sökum þess hve laust og aflangt roðið var á hliðunum. Sömu sögu er að segja um fræðlega heitið, mallotus úr grísku og villosus úr latínu merkja bæði 'loðinn'.

## Loðna og vistkerfi sjávar
Loðnan er mikilvægur hlekkur í vistkerfi sjávar við Ísland. Loðna er aðalfæða þorsks og flestallir fiskar sem éta aðra fiska lifa á loðnu einhvern hluta ævi sinnar. Loðnan lifir á svifdýrum og er í 3. þrepi fæðupýramídans. Í gegnum loðnu flyst orka úr norðurhöfum inn í vistkerfi sjávar við Ísland. Fullorðin loðna sækir í æti norður í Íshaf að sumarlagi. Á haustin gengur loðnan svo aftur í átt til Íslands. Frá október og fram að hrygningu loðnu í mars er hún mikilvæg fæða ýmissa nytjafiska.

## Loðnuveiðar
Loðna er brædd og notuð í fiskifóður og lýsisframleiðslu, en er einnig notuð til manneldis. Loðnuhrogn eru eftirsótt matvara í Japan.

Loðnuveiðar eiga sér aðallega stað þegar hrygningarstofninn þéttist fyrir austan landið og gengur réttsælis með Suðurlandi að vetrarlagi, á leið til hrygningar. Sjávarútvegsráðuneyti ákvarðar það magn loðnu sem má veiða hverju sinni og styðst við þá aflareglu að hrygningarstofninn sé ekki minni en 400 þús tonn, eftir að veiðum lýkur. Hafrannsóknastofnun mælir stærð uppvaxandi árganga reglubundið, en endanleg mæling á stærð hrygningargöngunnar fæst ekki fyrr en hún er farin að þéttast, um sama leyti og veiðar eru að hefjast. Af þessu leiðir að lokaákvörðun um heildarafla er oft tekin um miðja vertíð, sem tíðkast yfirleitt ekki um langlífari tegundir sem halda sig á íslensku landgrunni allt sitt líf.

Hrygningarstofn loðnu er mjög misstór milli ára, enda samanstendur hann að mestu leyti af einum einasta árgangi, 3 ára fiski. Þetta endurspeglast í árlegum loðnuafla sem hefur sveiflast á bilinu 0 (fiskveiðiárið 1982-1983, óvenju lítill hrygningarstofn) til 1571 þús tonn (1996-1997) og var 377 þús tonn 2006-2007. Fiskveiðiárið 2007-2008 mældist lítill hrygningarstofn og voru veiðar stöðvaðar 21. til 27. febrúar, á meðan ítrekaðar mælingar Hafrannsóknastofnunar stóðu yfir. Eftir að stofninn hafði mælst yfir 400 þús tonn tilkynnti sjávarútvegsráðherra stighækkandi aflamark, síðast 207 þús tonn þann 3. mars.

## Heimildir

* 
* 
*
Lech Wałęsa

**Lech Wałęsa** (f. 29. september 1943) var leiðtogi verkalýðsfélagsins Samstöðu og forseti Póllands frá 22. desember 1990 til 23. desember 1995. Árið 1983 hlaut Lech friðarverðlaun Nóbels. Lech starfaði sem rafvirki í Lenín Skipasmíðastöðinni í Gdansk frá árinu 1967 til 1976 og aftur í nokkra mánuði árið 1980. Árið 1969 kvæntist Lech Danuta Gołoś og eiga þau 8 börn. 

## Ferill
Lech var dæmdur fyrir andfélagslega hegðun, vegna verkfalls sem hann efndi til árið 1970 og sat í eitt ár í fangelsi. Lech var handsamaður nokkrum sinnum árið 1979 fyrir að skipuleggja samtök fjandsamleg ríkinu. Í águst 1980 varð Lech að leiðtoga verkfallsmanna í Gdansk og fylgdu verkamenn víðar um Pólland í kjölfar verkfallsmanna í Gdansk með ólöglegum verkföllum. Í september heimilaði stjórn komúnista lögleg félagssamtök. Verkfallsmenn gerðu Samstöðu að löglegum samtökum og var Lech kjörinn formaður Samstöðu. 11. desember 1981 var Lech auk ríflega 1.000 félagsmönnum í Samstöðu handsamaður. Þann 13. desember 1981 lýsti Wojciech Jaruzelski því yfir að herlög giltu í landinu. Lech losnaði ekki úr haldi fyrr en 14. nóvember 1982. Þó Lech væri formlega titlaður verkamaður í skipasmíðastöðinni var hann í raun í stofufangelsi til ársins 1987. Danuta kona Lechs tók við Friðarverðlaunum Nóbels að honum fjarstöddum, andvirði verðlaunanna ánafnaði hann Samstöðu.

Árið 1988 efndi Lech enn á ný til verkfalls, að þessu sinni með það fyrir augum að Samstaða yrði viðurkennd á ný og fengi á ný sinn áður unna lögmæta sess sem verkalýðsfélag. Að átta dögum liðnum féllust stjórnvöld á að ræða við Samstöðu, viðræðurnar leiddu til þess að Samstaða varð viðurkennd sem verkalýðsfélag og efnt yrði til hálffrjálsra þingkosninga. Samstaða var sigurvegari þingkosninganna 1989. Fyrir árslok 1989 hafði Lech náð að mynda fyrstu ríkisstjórn í Varsjárbandalagslandi án þátttöku kommúnista. 9. desember 1990 vann Lech pólsku forsetakosningarnar. Hann var gagnrýndur í forsetatíð sinni og tapaði forsetakosningunum 1995 Þrátt fyrir að hafa breytt Póllandi úr kommúnísku ríki með þvingandi stjórn og veikan efnahag í sjálfstætt lýðræðisríki með hagvexti. Í forseta kosningunum árið 2000 hlaut Lech um 1% atkvæða. 10. maí 2004 var alþjóðlegi flugvöllurinn í Gdańsk nefndur eftir Lech; Gdańsk Lech Wałęsa flugvöllur.

## Tengill

* Stofnun Lech Wałęsa (á pólsku), einnig á ensku
Atli Húnakonungur

**Atli Húnakonungur** (406 – 453) var síðasti og voldugasti konungur Húna. Hann ríkti yfir stærsta veldi Evrópu síns tíma frá 434 til dauðadags. Veldið náði frá Svartahafi að Mið-Evrópu og frá Dóná að Eystrasalti. Hann var svarinn andstæðingur hvors tveggja Austrómverska ríkisins sem og þess Vestrómverska. Tvívegis réðst hann inn á Balkanskaga og umkringdi Konstantínópel í seinni innrásinni. Í Vestur-Evrópu hefur hans verið minnst fyrir miskunarleysi en sumar sögur lýsa honum sem heiðvirðum konungi. 

## Dauði Atla
Atli lést í rúmi sínu 453 e.kr. á brúðkaupsnótt sinni, er hann giftist germanskri furstadóttur að nafni Ilicko (Guðrún Gjúkadóttir í Eddukviðum Snorra Sturlusonar). Eftir að hafa fagnað heilt kvöld, dó Atli í svefni þegar slagæðin hans sprakk eftir óttamikil veisluhöld, eða að Ildicko hafi drepið hann.  

## Tenglar
* 

## Tilvísanir
Alfred Nobel

**Alfred Nobel** (21. október 1833 - 10. desember 1896) var sænskur athafnamaður, efnafræðingur, verkfræðingur og uppfinningamaður. Hann uppgötvaði dínamít og var eigandi Bofors vopnaverksmiðjanna. Auðlegð hans var notuð til að stofna Nóbelsverðlaunin.

## Æviágrip
Hann lofaði frið en uppfinningar hans voru notaðar í stríðsskyni. Þessi tvíhyggja er grundvöllur skrifa hans um tilgang Nóbelsverðlaunanna „til sem mestum ávinningi fyrir mannkynið“ í erfðaskrá sinni. Alfred Nobel hafði mikinn áhuga á vísindum og listum og meðal allra vísindaverka var hann einnig höfundur nokkurra skáldskaparverka. Hann samdi ljóð bæði á sænsku og ensku. Hann átti líka bókasafn með tæplega 2.600 bindum sem dreift var á um 1.200 titla, sem flestir voru fagurbókmenntir.

Alfred Nobel stofnaði um 30 fyrirtæki um allan heim. Stundum átti Nobel einungis fjárhagslega hagsmuni í fyrirtæki en tók ekki virkan þátt í stjórnun.

Frá árinu 1901 hefur Nóbelssjóðurinn (Nobelstiftelsen) veitt Nóbelsverðlaunin árlega á dánarafmæli Nobels, 10. desember. Í lok 20. aldar öðlaðist þessi árlegi atburður frekari stöðu þar sem 10. desember var merktur sem Nóbelsdagur í sænskum almanökum og varð almennur fánadagur í Svíþjóð.

Frumefnið nóbelín (No) með atómnúmer 102 er nefnt eftir Alfred Nobel.

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Alfred Nobel - friðarvinurinn sem framleiddi drápstækin''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1934
* ''Alfred Nobel - friðarvinurinn sem framleiddi drápstækin''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1934
* ''Hefði Nobel fengið Nóbelsverðlaunin?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1969
* ''Nóbelsverðlaunin''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955
Martin Scorsese

**Martin Scorsese** (f. 17. nóvember 1942) er bandarískur kvikmyndagerðarmaður. Martin hefur verið átta sinnum tilnefndur til Óskarsverðlauna fyrir bestu leikstjórnina og vann verðlaunin árið 2006 fyrir að leikstýra kvikmyndinni *[[Hinir framliðnu|Hinum framliðnu]]* (e. *The Departed*). Kvikmyndir sem hann leikstýrir fjalla ósjaldan um umhverfi sem líkist uppruna hans sjálfs, ítalskt-amerískt umhverfi.

## Kvikmyndaskrá

### Sem leikstjóri

#### Kvikmyndir í fullri lengd

#### Heimildarmyndir
H. G. Wells

**Herbert George Wells** (21. september 1866 – 13. ágúst 1946) var breskur rithöfundur sem er þekktastur fyrir vísindaskáldsögur sínar. Skrif hans spönnuðu þó nánast alla flokka sem ritverk flokkast í. Hann var gríðarlega afkastamikill rithöfundur og rit hans skipta fleiri tugum. Flest verk hans hafa einhvern félagslegan eða pólitískan boðskap. Hann var sósíalisti og er oft nefndur, ásamt Jules Verne og Hugo Gernsback, „faðir vísindaskáldsögunnar“.

Þekktasta bók hans er án efa *[[Innrásin frá Mars]]*. Söngleikur sem sló í gegn og tvær stórmyndir hafa verið gerðar eftir henni. Önnur fræg verk Wells eru *[[Tímavélin]]*, *[[Ósýnilegi maðurinn]]* og *[[Eyja dr. Moreau]]*. Eftir öllum þessum verkum hafa verið gerðar fleiri en ein kvikmynd.

## Tenglar