open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rómantíkin

**Rómantíkin**, **rómantíska stefnan** eða **rómantíska tímabilið** var listastefna sem var ríkjandi í evrópskri list og menningu frá lokum 18. aldar  til miðrar 19. aldar, um það bil frá 1800 til 1850. Einkenni rómantísku stefnunnar voru áhersla á tilfinningar og einstaklingshyggju, upphafning náttúrunnar og efasemdir um iðnvæðinguna, og upphafning fortíðar með áherslu á miðaldir fremur en klassíska tímabilið. Tímabilið tók við af upplýsingunni og var að sumu leyti viðbragð við iðnbyltingunni og vísindalegri rökhyggju. Rómantíska stefnan birtist í listsköpun; myndlist, tónlist og bókmenntum, en má líka sjá stað í sagnaritun, menntun og vísindum á þessum tíma. Rómantískir hugsuðir höfðu áhrif á þróun stjórnmálastefna á 19. öld, eins og íhaldsstefnu, frjálslyndisstefnu, róttækni og þjóðernishyggju.

Stefnan lagði áherslu á tilfinningalífið sem uppsprettu fagurfræði, með áherslu á sterkar tilfinningar eins og hrifningu, ást, ótta og hrylling. Hið háleita var fagurfræðilegt viðmið sem var hægt að finna í óhamdri og villtri náttúru. Hún leitaði fanga í alþýðumenningu og lagði líka áherslu á óundirbúna sköpun (eins og spunatónlist). Stefnan skilgreindi sig í andstöðu við upplýsinguna með áherslu sína á fornöldina og endurvakti miðaldahyggju til að flýja þéttbýlisvæðingu og iðnvæðingu sem einkenndi vestræn samfélög 19. aldar í síauknum mæli.

Helstu áhrifavaldar rómantísku stefnunnar voru þýska Sturm und drang-hreyfingin sem kom fram á síðari hluta 18. aldar og lagði áherslu á innsæi og tilfinningar, og franska byltingin sem hafði áhrif á stjórnmálaskoðanir menntafólks um allan heim. Margir af fyrstu rómantísku hugsuðunum voru byltingarsinnar þótt þeir væru sjálfir af yfirstétt. Rómantískir listamenn og gagnrýnendur lögðu áherslu á listamanninn sem „hetju“ sem lyfti samfélaginu á hærra og göfugra plan. Stefnan lagði þannig áherslu á frelsi einstaklingsins til að skapa út frá eigin ímyndunarafli, óháð formrænum reglum sem áður giltu um listsköpun. Sumir voru undir áhrifum frá söguhyggju í anda Hegels og trúðu því að „tíðarandinn“ væri óumflýjanlegur. Á seinni hluta 19. aldar kom raunsæið fram sem viðbrögð við rómantísku stefnunni. Hnignun rómantísku stefnunnar stafaði af mörgum breytingum sem urðu á síðari hluta 19. aldar í menningu og listum, samfélagi og stjórnmálum.

Sverrir Kristjánsson, sagnfræðingur, sagði um rómantísku stefnuna í grein sinni um Bjarna Thorarensen, sem nefndist: *Fannhvítur svanur*:  
 

## Tilvísanir
Sergej Rakhmanínov

**Sergej Vasíljevítsj Rakhmanínov** (rússneska: **Сергей Васильевич Рахманинов**, (Sergej Vasilevič Rahmaninov), fæddur 1. apríl 1873 (N.S.) eða 20. mars 1873 (O.S.) – 28. mars 1943) var rússneskt tónskáld, píanóleikari og hljómsveitarstjóri.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Sergei Rachmaninoff Síða
Brian May

**Brian Harold May** (fæddur 19. júlí 1947) er enskur tónlistarmaður, þekktastur fyrir að hafa verið aðalgítarleikari hljómsveitarinnar Queen. May lauk doktorsgráðu í stjarneðlisfræði frá Imperial College London árið 2007.

May hlaut riddaratign bresku krúnunnar árið 2023. 

## Tilvísanir
Q (tímarit)

***Q*** var tónlistartímarit í Bretlandi sem var stofnað árið 1986 og gaf út tölublað mánaðalega. Seinasta útgáfan var gefin út í júlí 2020.
Vögguprent

**Vögguprent** er haft um bækur sem prentaðar voru með lausaletri fyrir árið 1501, og á Norðurlöndum fyrir 1550. Nafnið er sótt í titil skrár sem nefnist *Incunabula typographiae* (Vagga prentlistarinnar) og kom út 1688 og var yfirlit yfir vögguprent. Latneska nafnið *incunabula* (eintala: *incunabulum*), sem haft er um vögguprent á mörgum tunguálum, þýðir í raun reifar (sbr. reifabarn) eða vagga, en það kemur til af því að prentlistin var svo að segja „nýfædd“ þegar þær bækur (eða það prentefni) sem hér um ræðir voru prentaðar. Vögguprent hefur stundum einnig verið nefnt *fornprent* á íslensku.
Jóhannes Nordal

**Jóhannes Sigurðsson Nordal** (f. 11. maí 1924; d. 5. mars 2023) var íslenskur félags- og hagfræðingur og fyrrverandi bankastjóri Seðlabanka Íslands. 

Foreldrar Jóhannesar voru hjónin Sigurður Nordal og Ólöf Nordal. Jóhannes lauk doktorsnámi við London School of Economics árið 1953, þá lauk hann við ritgerð sína *Changes in Icelandic social structure since the end of the 18th century with particular reference to trends in social mobility*. Hann var seðlabankastjóri frá stofnun Seðlabanka Íslands árið 1961 til ársins 1993 þar af formaður bankastjórnar frá 1964. Þegar hann var heiðraður af Seðlabankanum í tilefni af hálfrar aldar afmæli Fjármálatíðinda var haft á orði að hann hefði verið „ímynd Seðlabankans og mikill áhrifavaldur um íslensk efnahagsmál.” Jóhannes var kjörinn stjórnarformaður Landsvirkjunar við stofnun hennar 1. júlí 1965 og gegndi hann því starfi til 1995. Honum var veitt heiðursdoktorsnafnbót við félagsvísindadeild árið 1988 og við Viðskipta- og hagfræðideild Háskóla Íslands árið 1989. Hann var ritstjóri Fjármálatíðinda um árabil.

Jóhannes ritaði innganginn að lærdómsritinu *[[Iðnríki okkar daga]]* eftir kanadíska hagfræðinginn John Kenneth Galbraith sem var þýðing á Reith fyrirlestri Galbraiths árið 1966, Hann ritaði einnig inngang að bók Hannesar Finnssonar: *Mannfækkun af hallærum*, Rvík 1970. Árið 1994 kom út bókin Málsefni, sem var safn ritgerða, í tilefni af sjötugsafmæli Jóhannesar.

Eftir langvarandi stjórnarkreppu árið 1979 kom til tals að Jóhannes yrði skipaður forsætisráðherra Íslands í utanþingsstjórn Kristjáns Eldjárn forseta. Jóhannes féllst á að leiða stjórnina og Kristján undirbjó tilkynningu um stofnun hennar en að endingu varð þó ekkert úr stofnun utanþingsstjórnarinnar því Sjálfstæðismenn féllust á síðustu stundu á að styðja minnihlutastjórn Alþýðuflokksins undir forsæti Benedikts Gröndals. 

Æviminningar Jóhannesar, *Lifað með öldinni*, komu út árið 2022 skrásettar af Pétri Hrafni Árnasyni sagnfræðingi.

Maki Jóhannesar var Dóra Guðjónsdóttir Nordal og börn þeirra: Bera Nordal, Sigurður Nordal, Guðrún Nordal, Salvör Nordal, Ólöf Nordal, og Marta Nordal.

## Tilvitnanir

## Tenglar
* ''Leiðin var löng og á köflum ströng : rætt við dr. Jóhannes Nordal um leiðina til aukins frelsis í viðskiptum'' , Vísbending. 1998
Rich Costey

**Rich Costey** er plötuframleiðandi.

## Framleiddar plötur
*Cave In - *Antenna*, 2003
*Muse - *[[Absolution]]*, 2003 (einnig hljóðblöndun)
*Mew - *Frengers*, 2003
*Franz Ferdinand - *You Could Have It So Much Better*, 2005 (einnig hljóðblöndun)
*Muse - *[[Black Holes & Revelations]]*, 2006 (einnig hljóðblöndun)
*Interpol - *Our Love To Admire*, 2007
Pjotr Íljítsj Tsjajkovskíj

**Pjotr Iljitsj Tsjaíkovskíj** (7. maí 1840 – 6. nóvember 1893) var rússneskt tónskáld á rómantíska tímabilinu. Meðal þekktra verka eru tónlist við ballettana *[[Hnotubrjóturinn (ballett)|Hnotubrjótinn]]*, *[[Þyrnirós (ballett)|Þyrnirós]]* og *[[Svanavatnið (ballett)|Svanavatnið]]*.
Frægasti forleikurinn eftir hann er 1812-forleikurinn Alls samdi hann 6 sinfóníur, 11 óperur og 3 balletta auk margra minni verka. Hann byrjaði að semja tónlist þegar að móðir hans dó.
## Dauði
Opinber skýring á dauða tónskáldsins var að hann hefði látist úr kóleru, en sumir fræðimenn telja að hann hafi verið þvingaður til að stytta sér aldur, til forðast hneyksli tengt samkynhneigð tónskáldsins.

## Heimildir
''Grein í New York Times - 26. júlí 1981''
Rage Against the Machine

**Rage Against the Machine** (oft skammstafað sem **RATM**) var bandarísk rokkhljómsveit sem stofnuð var 1991. Hún blandaði saman þungarokki og rappi ásamt áhrifum úr pönki og fönki. Hljómsveitin var þekkt fyrir lög með pólitískum textum.

RATM hætti árið 2000. Hún tók þá saman aftur árið 2007 og starfaði til 2011. Enn á ný kom hljómsveitin saman árið 2019 og starfaði til 2024.

Þekktasta lag sveitarinnar er *[[Killing in the name]]*.

## Meðlimir
*Zack de la Rocha – söngur (1991–2000, 2007–2011, 2019-2024)
*Tom Morello – gítar (1991–2000, 2007–2011, 2019-2024)
*Tim Commerford – bassi (1991–2000, 2007–2011, 2019-2024)
*Brad Wilk – trommur (1991–2000, 2007–2011,2019-2024)

## Breiðskífur
*Rage Against the Machine (1992)
*Evil Empire (1996)
*The Battle of Los Angeles (1999)
*Renegades (2000)
Q (aðgreining)

**Q** getur átt við eftirfarandi:

* Bókstafinn Q
* Breska tónlistartímaritið Q
* Ítölsku skáldsöguna Q eftir Luther Blisset sem kom úr árið 2000.
MacBook

**MacBook** er lína af Macintosh-fartölvum frá Apple sem koma í stað iBook fartölvanna og einnig 12" PowerBook G4. Fyrstu MacBook tölvurnar voru byggðar í kringum Intel Core Duo örgjörvann og gefnar út 16. maí 2006. Vélarnar hafa verið uppfærðar þrisvar sinnum síðan þá, síðast 10. nóvember 2020. Nú eru notaðir M1 chip örgjörvar.

Vélarnar eru seldar í þremur útgáfum, silver, gold og space gray.
Dagblað

**Dagblað** er blað sem inniheldur fréttir, upplýsingar, skemmtiefni og auglýsingar.  

Dagblöð með greinum og orðum og orðstofnum koma af stofni trjánna sem hafa greinar sem hafa blöð, eða höfðu. Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina. 

## Tengt efni
* Fréttablaðið
* Fréttatíminn
* Morgunblaðið
* Tímarit
Breskt pund

**Breskt pund** eða **sterlingspund** (enska: *pound sterling*) er gjaldmiðill á Bretlandi. Eitt pund skiptist í 100 penní (enska: *penny*, ft. *pence*). Árið 1971 voru eftirtaldar upphæðir gildur gjaldmiðill á Bretlandi:

* Seðlar: £5, £10, £20, £50 (£100, aðeins í Skotlandi og á Norður-Írlandi) 
* Mynt: 1p, 2p, 5p, 10p, 25p, 50p, £1, £2

Algengasta táknið fyrir breskt pund er **₤** eða **£** („pundamerkið“), og **p** fyrir penníið.

Upphaflega jafngilti verðmæti þess einu pundi (454 grömm) af 92,5% hreinu silfri með 7,5% eir, sem kallast sterling silfur. Af því er dregið nafnið sterlingspund.

Fyrir 1971 var einu pundi skipt í 20 skildinga (*shillings*), sem hver um sig jafngilti 12 penníum. Þannig var eitt pund jafnt 240 penníum. Frá og með 1971 voru skildingar lagðir niður og verðgildi á „nýja penníinu“ varð 2,4 sinnum meira en áður hafði verið.

Pundið er gefið út af Seðlabanka Englands (Bank of England), sem hefur einkaleyfi til þess á Englandi og í Wales, eða tveimur af fjórum löndum sem mynda Bretland, en af sögulegum ástæðum hafa fjórir bankar í Skotlandi og þrír á Norður-Írlandi leyfi til að gefa út sín eigin pund, þar á meðal gefur t.d. Danske Bank út bresk pund, merkt "Danske" á Norður-Írlandi, eftir kaup á Northern Bank.

Pundið varð eitt af gjaldmiðlum Evrópusambandsins en við útgöngu breta hætti pundið að vera það. Það er hins vegar notað víða í viðskiptum, t.d. einn af mörgum gjaldmiðlum í Simbabve eftir að óðaverðbólga gerði þeirra dollara ónothæfan.

## Tenglar

* Breskt pund - seðlar (enska) (þýska)
* Breskt pund (Skotland) (enska) (þýska)
* Breskt pund (Norður Írland) (enska) (þýska)
* Breskt pund (Jersey) (enska) (þýska)
* Breskt pund (Guernsey) (enska) (þýska)
* Breskt pund (Gíbraltar) (enska) (þýska)

## Heimildir
Samsæriskenning

**Samsæriskenningar** eru kenningar um að að baki atburðum eða atburðarás liggi samsæri einstaklinga eða hópa. Almennt er hugtakið notað yfir kenningar sem almennt eru taldar vafasamar eða ósannar en það má einnig nota um kenningar sem margir telja trúverðugar en eru enn ósannaðar.

Margar samsæriskenningar snúast um misbeitingu valds af hálfu skuggalegra aðila til þess að auka eða treysta völd sín eða auð. Algengt minni í samsæriskenningum eru einfaldar kenningar sem lagðar eru til í stað flókinna söguskýringa. Dæmi um samsæriskenningar eru kenningar þess efnis að tungllendingar Bandaríkjanna hafi verið sviðsettar, að morð John F. Kennedy hafi verið samsæri, að bandaríska ríkisstjórnin hafi haft hönd í hryðjuverkaárásinni 11. september 2001, og að Jörðin sé flöt en að samsæri alþjóðasamfélagsins og vísindafólks haldi því leyndu.

## Sjá einnig
* Samsæriskenningar í Bandaríkjunum
Yfirnáttúrleiki

**Yfirnáttúruleiki** á við um veru, atvik eða öfl sem sumir telja að séu fyrir utan náttúruleg lögmál. Það er að segja að ekki sé hægt að útskýra þau með tilvísun til náttúrulögmála. Ýmiss konar kraftaverk eru gjarnan talin vera yfirnáttúrleg atvik sem brjóta beinlínis gegn náttúrulögmálunum. Oft er guð talinn hafa mátt til þess að beygja náttúrulögmálin og í þeim skilningi er guð talinn vera yfirnáttúrleg vera. Örlögin eru dæmi um öfl sem oft eru talin vera yfirnáttúrleg.
Jim Marrs

**Jim Marrs** (f. 5. desember 1943; d. 2. agust 2017) var bandarískur samsæriskenningasmiður, fréttamaður, háskólaprófessor og bóka- og greinahöfundur sem fjallar um samsæriskenningar.
Earls Court Exhibition Centre

**Earls Court Exhibition Centre** (einnig þekkt sem  **Earls Court Arena** eða einfaldlega **Earls Court**) er tónleikahöll staðsett í Vestur-Lundúnum.
Live 8

**Live 8** var tónleikaröð sem haldin var í G8-ríkjunum í júlí 2005. Tónleikarnir voru haldnir í 20 ára minningu Live Aid-tónleikanna sem og í tilefni 31. fundar G8-ríkjanna í Perthshire í Skotlandi í mánuðinum.

## Tónlistarmenn og hljómsveitir sem fram komu
Glastonbury-hátíðin

**Glastonbury Festival of Contemporary Performing Arts**, oftast stytt í **Glastonbury** eða **Glasto**, er hátíð sem haldin er árlega í Glastonbury á Englandi. Hátíðin er sögð vera stærsta tónlistar- og leiklistarhátíð sem haldin er undir berum himni í heiminum. Hátíðin stendur í þrjá daga, síðustu helgi í júní ár hvert. Hún er þekktust fyrir samtímatónlist, en einnig eru danssýningar, leiklist, kabarett og fleira.
Macintosh 128K

**Macintosh** var fyrsta Apple Macintosh heimilistölvan. Hún var kynnt í janúar 1984 á $2495 bandaríkjadollara. Efst á tölvunni var handfang til að bera tölvuna. Þessi fyrsta Macintosh tölva er nú kölluð **Macintosh 128K** til að rugla ekki saman við nýrri tegundir.
Leturflötur

**Leturflötur** er sá hluti blaðsíðu í prentuðu riti sem þakinn er letri. Hann afmarkast af spássíum til allra hliða.

## Tengt efni
* saurblað
Absolution Tour

***Absolution Tour*** er tónleikamynddiskur frá ensku rokksveitinni Muse. Hann var að mestu tekinn upp á Glastonbury-hátíðinni 2004.
Setningafræði

**Setningafræði** (sem áður hét **orðskipunarfræði**) er sú undirgrein málfræði sem fæst við gerð setninga (hvernig orð raðast saman) og setningarliða og innbyrðis tengsl þeirra. Frægust íslenskra bóka um setningafræði er *„[[Íslensk setningafræði]]“* eftir Jakob Jóh. Smára, sem kom út árið 1920.

Í hverri fullkominni setningu eru tveir meginhlutar; frumlag (það sem eitthvað er sagt um) og umsögn (það sem sagt er um frumlagið). Aðrir setningarhlutar eru sagnfylling, andlag, einkunn og viðlag.

## Þrískipting setningarhluta
Setningarhlutum má skipta í 3 hópa eftir hlutverki í setningu og stöðu þeirra. Þessa hópar eru: 
* Aðalorð: Frumlag, umsögn, andlag og sagnfylling.
* Fylgiorð: Hliðstæð einkunn, fallstýrð einkunn (eignarfallseinkunn), viðurlag og sagnfylling með andlagi.
* Viðliðir: Tengiliður, atviksliður og forsetningarliður. 

## Tengt efni
* Orðflokkur
Grúpa

**Grúpa** er algebrumynstur sem samanstendur af mengi ásamt aðgerð þannig að hver tvennd úr menginu er vensluð staki úr sama mengi. Aðgerðin, sem um ræðir, er almennt kölluð *[[margföldun]]*, þótt ekki sé um margföldun í venjulegum skilningi að ræða. Svo almenn lýsing nær yfir fjölda fyrirbrigða í stærðfræði, t.d. er mengi heiltalna með venjulegri samlagningu grúpa og einingarhringurinn í tvinntalnasléttunni er margföldunargrúpa. Grúpur eru notaðar til að búa til einfalda lýsingu á flóknu kerfi. Þetta á einnig við um grannfræði, talningarfræði og stærðfræðigreiningu.

## Skilgreining
Grúpa er mengi *G* ásamt tvístæðri aðgerð • (kallast **grúpuaðgerð**, *group law* á ensku) sem tengir stök *a* og *b* saman (táknað *a • b* eða *ab*) þar sem mengið og aðgerðin (G, •) uppfylla eftirfarandi skilyrði:

; Lokun: *a • b* er í *G* fyrir öll *a* og *b* í *G*.
; Tengni: (*a* • *b*) • *c* = *a* • (*b* • *c*) fyrir öll *a*, *b* og *c* í *G*
; Hlutleysa: Til er stak *e* í *G* þannig að *e* • *a* = *a* • *e* = *a* gildir fyrir öll stök *a* í *G* 
; Andhverfa: Fyrir gefið stak *a* í *G* er til stak *b* í *G* svo *a* • *b* = *b* • *a* = *e*.

Í mörgum kennslubókum um grúpufræði er tekið fram að tvíundaraðgerðin er lokuð með tilliti til þessarar aðgerðar, þ.e. fyrir öll *a*, *b* í *G* gildir að til er *c* í *G* þ.a. *a • b* = *c*. Hinsvegar er oftast innifalið í skilgreiningunni á tvíundaraðgerð að hún sé lokuð. Ef aðgerðin er víxlin, þ.e. fyrir öll *a*, *b* í *G* gildir að *a • b* = *b • a*, þá kallast grúpa víxlgrúpa eða Abel-grúpa, til heiðurs Niels Henrik Abel.

## Tengt efni
* Einungur

## Tilvísanir
Samsæri

**Samsæri** er hugtak, sem er oftast notað í neikvæðri merkingu, um samantekin ráð til þess að ná fram markmiði, oft með leynd.

Hafi menn grun um slík vélráð setja þeir fram samsæriskenningu.
Ljubljana

**Ljubljana** er höfuðborg Slóveníu og stærsta borg landsins. Borgin er staðsett í miðju landinu. Í norðri eru Alpafjöllin, Adríahafið í vestri og Pannoniusléttan í austri. Borgin breiðir úr sér yfir um 275 km svæði, er 295 m yfir sjávarmáli og þar búa um 300 þúsund manns (2025).

Ljubljana er skipt í nokkur hverfi, sem voru áður fyrr sveitarfélög, þau helstu eru Šiška, Bežigrad, Vič, Moste, and Center, þessi hverfi þjóna einnig sem kjördæmi.

## Saga
Landsvæðið þar sem Ljubljana liggur, sem áður tilheyrði Júgóslavíu, hefur verið byggt frá því á forsögulegum tíma. Miðað er við að borgin hafi verið stofnuð árið 15, þá sem Colonia Iulia Aemona (Emona), nýlenda Rómaveldis. Árið 425 réðust Húnar undir forystu Atla Húnakonungs á borgina og lögðu í rúst.

Elstu rituðu heimildir þar sem minnst er á Ljubljana eru frá árinu 1144 á þýsku (þ. *Laibach*) og latnesku (l. *Luwigana*). Árið 1200 fékk Ljubljana kaupstaðarréttindi og varð hluti af Habsborgarveldinu árið 1335 þar til það leið undir lok í kjölfar fyrri heimsstyrjaldarinnar árið 1918. Á því tímabili var Ljubljana höfuðborg Carniola-hertogadæmisins. Þar var biskupsstóll stofnaður 1461. Árið 1511 reið yfir öflugur jarðskjálfti og þá eyðilagðist Ljubljanakastali.

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Fáni

**Fáni** er dúkur með auðkennilegu litamunstri og er annar endi hans festur við stöng en hinn lafir laus. Fánar eru m.a. notaðir sem þjóðfánar, þ.e. tákn lands og þjóðar eða í auglýsinga- eða áróðursskyni. Skipafánar eru notaðir í samskiptum á hafi úti. Fánar voru líklega upprunalega notaðir í hernaði, til að herforingjar gætu fylgst með framvindu orrustna og sent skilaboð milli herfylkinga. Að vinna fána óvinarins var tákn um sigur í orrustunni. 

## Tegundir Fána

### Þjóðfánar

Allar sjálfstæðar þjóðir eiga eigin þjóðfána sem er tákn landsins. Þjóðfánar margra landa eru á einhvern hátt táknrænir fyrir land og þjóð.

### Semafórflögg

Semafórflögg eru stór og skærlit flögg sem senda skilaboð langar leiðir. Til er alþjóðlegt merkjakerfi, svonefnt semafórstafrof, þar sem notuð eru tvö handflögg. Hver stelling með handflöggunum táknar vissan bókstaf en tölustafir eru stafaðir út.

### Merkjafánar

Merkjafánar eru notaðir til að senda merki á sjó. Sérstakur fáni er fyrir hvern bókstaf (stafaflagg) og hvern tölustaf (talnaflagg). Sá sem sendir merki stafar ýmist hvert orð eða notar sérstakar fánasamsetningar sem tákna heil orð eða setningar.
Hólmar Örn Rúnarsson

**Hólmar Örn Rúnarsson** (f. 10. desember 1981) er atvinnumaður í knattspyrnu og spilar með Silkeborg. Hann spilaði með yngriflokkum Keflavíkur en skrifaði svo undir samning við Silkeborg í ágúst 2006.
Numbers

**Numbers** er töflureikni forrit frá Apple og er partur af iWork ásamt Keynote og Pages. Numbers 1.0 var kynnt 7. ágúst 2007 og keyrir á Mac OS X v10.4 Tiger og Mac OS X v10.5 Leopard. Aðal keppinauturinn er Microsoft Excel sem og OpenOffice.org Calc.
Draugur

**Draugur** (**vofa** eða **afturganga**) er yfirnáttúruleg vera í þjóðtrú og goðsögnum. Á Norðurlöndum átti draugur upprunalega við uppvakning sem risið hafði úr gröf sinni, oftar en ekki vakinn upp með fjölkynngi til að sinna illviljuðum erindagjörðum sem galdramaðurinn fól honum í té. Það var almennt álitið að draugar gætu einnig risið upp úr grafarhaug sínum af sjálfsdáðum og oft voru sérstakar galdrarúnir ristar í steina við grafir stríðsmanna til að koma í veg fyrir að þeir gengju aftur, líkt og rúnasteinnin í Kalleby í Svíþjóð gefur til kynna. 

Í þjóðtrú er því almennt trúað að draugar séu sálir látins fólks sem fast milli heima lifenda og dauðra af ýmsum orsökum. Þegar fólk deyi geti til dæmis komið fyrir að vinir og fjölskylda syrgi viðkomandi svo mikið að það vill ekki leyfa manneskjunni að fara og veldur því að látið fólk sitji fast á milli heima.

## Ýmsar gerðir drauga
* *dagdraugur* - er draugur sem er á ferð um daga sem nætur. Dæmi um slíkan draug var til dæmis Höfðabrekku-Jórunn.
* *fédraugur* - er draugur sem gengur aftur til eigna sinna (einkum til að leika sér að peningum sínum). 
* *gangári* - er flækingsdraugur, afturganga sem flakkar um.
* *sjódraugur* eða *sædraugur* - er draugur sem hefst við í eða sjó.
* *staðardraugur* - er draugur sem fylgir ákveðnum stað. 
* *[[ærsladraugur]]* - er húsdraugur sem gerir skarkala, hreyfir hluti úr stað og veldur ýmsum óútskýranlegum atvikum innanhúss.
* *fjárhúsdraugar* - eru draugar eftir fjármenn sem farist hafa voveiflega í eða við fjárhús.
* *[[útburður]]* - er barn sem borið var út hráblautt og óskírt eða náði af öðrum ástæðum ekki skírn fyrir dauða sinn, sbr.: Móðir mín í kví kví.
* *[[fylgja (þjóðtrú)|fylgja]]* - er draugur sem bæði gat verið í manns- eða dýralíki og fylgdi annaðhvort manneskju eða ætt.

## Tenglar
* Draugasetrið á Stokkseyri 
* ''Meinlitlir mórar hjá því sem áður var''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2000
* ''Dulheimar - svipir og slæðingar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1961 
* ''Heimar hinna dauðu''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1998 
* ''Merkustu draugar í Englandi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1948
Fartölva

**Fartölva** (sjaldnar **kjöltutölva**, en einnig **lappi** í talmáli stytting á enska orðinu *laptop*) er tiltölulega lítil, færanleg tölva með sambyggt lyklaborð, tölvuskjá, rafhlöðu og harðan disk eða aðra gagnageymslu. Þyngd fartölva er yfirleitt á bilinu 1 til 5 kg og hefur notkun þeirra stóraukist á síðustu árum á kostnað borðtölva. 

## Tengt efni

* Fistölva (*netbook*)
Sigurður Líndal

**Sigurður Líndal** getur átt við:
* Sigurð Líndal (f. 1931), lagaprófessor og forseta Hins íslenska bókmenntafélags.
* Sigurð Líndal (f. 1973), leikara.
Sigurður Líndal (f. 1973)

**Sigurður Líndal** (f. 1. júní 1973) er íslenskur leikari.

## Ferill í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum

## Tengill
*
Skúli Gautason

**Skúli Gautason** (f. 25. október 1959) er íslenskur leikari, leikstjóri, tónlistarmaður og menningarstjóri.

Skúli fæddist í Reykjavík og ólst upp í Vesturbænum. Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík 1979, nam tölvustjórn og forritun hjá IBM í Reykjavík 1981.

Hann útskrifaðist úr Leiklistarskóla Íslands árið 1986 og réðist strax þá um haustið til starfa við Leikfélag Akureyrar.
Hann hefur leikstýrt fjölda leiksýninga hjá áhugaleikfélögum um land allt og tveim sýningum við Leikfélag Akureyrar. Skúli hefur starfað sem menningar- og viðburðastjóri, m.a.  hjá Reykjavíkurborg og Akureyrarbæ. 
Hann starfrækir menningarhús í hlöðunni sinni að Litla-Garði á Akureyri.
Skúli hefur samið tónlist við leiksýningar og kvikmyndir  

Skúli stundaði söngnám hjá Guðmundi Jónssyni og Alinu Dubik og hefur sungið í Háskólakórnum, Fílharmóníu og Hymnodíu. 

Hann tók þátt í því að stofna Bifhjólasamtök lýðveldisins, Snigla árið 1984 og stofnaði hljómsveitina Sniglabandið ári síðar. Með Sniglabandinu hefur hann m.a. leikið í vinsælum útvarpsþáttum á Rás 2.

Skúli nam menningarstjórnun við háskólann á Bifröst og lauk MA-gráðu 2014. Hann hefur starfað við menningarstjónun frá árinu 2007, var m.a. viðburðastjóri á Höfuðborgarstofu og stýrði þar helstu viðburðum Reykjavíkurborgar s.s. Menningarnótt, Vetrarhátíð og Hátíð hafsins 2007-11. Hann fluttist norður og tók við starfi menningarfulltrúa í Hörgársveit og stýrði bæjarhátíðinni Ein með öllu 2011. Hann stjórnaði Miðaldadögum á Gásum um nokkurra ára skeið. Skúli starfaði sem framkvæmdastjóri fasteignafélagsins Hjalteyrar ehf frá 2011-14, var framkvæmdastjóri Akureyrarstofu 2014-15. Hann starfaði sem sölu- og viðburðastjóri hjá Ambassador ehf 2016 og tók við starfi menningarfulltrúa Vestfjarða í nóvember 2016.

Skúli hefur annars komið víða við, stundað sjómennsku, byggingarvinnu, verslunarstörf, leiðsögn og þjónusta við ferðamenn, ljósahönnun, hljóðblöndun og margt fleira.

## Tónlist í kvikmyndum og leiksýningum

## Hlutverk á sviði

## Leikstjórnarverkefni

## Ferill í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum

## Hljómplötur

## Tengill
*
Stefán Jónsson

**Stefán Jónsson** getur verið:
* Stefán Jónsson (biskup), biskup í Skálholti 1491–1518.
* Stefán Jónsson (1892–1980), fræðimaður, Höskuldsstöðum.
* Stefán Jónsson (1905 - 1966), rithöfundur.
* Stefán Jónsson (1923-1990), rithöfundur og útvarpsmaður. 
* Stefán Jónsson (f. 1964), leikari

* Stefán Th. Jónsson, (1865–1937) athafnamaður á Seyðisfirði. 
* Stefán Jónsson (myndlistarmaður)
Stefán Jónsson (f. 1964)

**Stefán Jónsson** (f. 23. ágúst 1964) er íslenskur leikari og leikstjóri.

Stefán útskrifaðist úr *Guildhall School of Music and Drama* í London árið 1989. Stefán gegndi stöðu fagstjóra og síðar prófessors við sviðslistadeild LHÍ árin 2008-2018.

## Einkalíf
Stefán er faðir rapparans Joey Christ og Haralds Ara leikara og meðlims hljómsveitarinnar Retro Stefson.

## Ferill í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum

## Tilvísanir


## Tengill
*
Stefán Sturla Sigurjónsson

**Stefán Sturla Sigurjónsson** (fæddur 4. júní 1959) er íslenskur leikari.

## Æviágrip
Stefán Sturla fæddist í Reykjavík þann 4. júní árið 1959. Foreldrar hans eru Sigurjón Valdimarsson fæddur 3. janúar 1932 ritstjóri og Sólveig Stefánsdóttir fædd 10. júní 1939 bóndi. Maki Stefáns er Petra Högnäs fædd 4. júní 1967 frá Molpe í Finnlandi. Börn þeirra eru Sandra Björg fædd 30. ágúst 1983, Sólveig fædd 29. október 1985, Adam Thor fæddur 19. nóvember 1999 og Anna Alina fædd 5. desember 2002.

Stefán Sturla stundaði húsasmíðanám við Fjölbrautaskólann í Breiðholti (1976), er búfræðingur frá Hvanneyri (1979) og leikari frá Leiklistarskóla Íslands (1987) Hann var einn af frumkvöðlum að stofnun barnaleikhúss á Íslandi með Möguleikhúsinu (1992-1997). Hann stofnaði leikhópinn Sjónleikhúsið ásamt Jakopi Þór Einarssyni árið 1997. Sjónleikhúsið einbeitir sér að uppsetningu barnaverka. Stefán hefur starfað með leikhópnum Bandamenn frá upphafi leikhópsins árið 1992.

Stefán hefur leikið hjá Þjóðleikhúsinu, Borgarleikhúsinu, Leikfélagi Akureyrar, Útvarpsleikhúsinu, Alþýðuleikhúsinu, Eih-leikhúsinu, Þíbilju, Frú Emilíu, Bandamönnum, Möguleikhúsinu, Nótt og Degi og Íslenska dansflokknum. 
Hann hefur einnig gert heimildarmyndir fyrir sjónvarp: Skálar á Langanesi, Papósverslun, Veröld undir Vatnajökli, Seyðisfjörður saga byggðar, 100 ára afmælishátíð á Seyðisfirði. Hvar, hvers vegna, fyrir hverja og fjölda þátta fyrir börn. 

Fígúran Trjálfur sem komið hefur fram við ýmis tækifæri víða um land frá 1997-2006 er unnin af Stefáni Sturlu. Hann hefur skrifað tvær barnabækur: Trjálfur og Mimmli (2000) og Alina - tönnin og töframátturinn (2007). Hann hannaði og gerði Fjölskylduspilið Ísland sem kom út árið 2002.

Frá árinu 2006 hefur Stefán einbeitt sér að leikstjórn.

## Ferill leikhús / leikhópar

## Ferill í kvikmyndum

## Tenglar
*
Sveinn Geirsson

**Sveinn Þórir Geirsson** (f. 19. október 1971) er íslenskur leikari.

## Ferill í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum

## Tengill
*
Steindór Hjörleifsson

**Steindór Hjörleifsson** (f. 22. júlí 1926, d. 13. september 2012) var íslenskur leikari og handritshöfundur. Steindór lék mest fyrir Leikfélag Reykjavíkur og var lengi formaður þess. Hann fékk riddarakross Hinnar íslensku Fálkaorðu 1993 fyrir störf að leiklist.

## Ferill í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum

## Tenglar
* 
* ''Tímamótin um 1950''; talað við Steindór Hjörleifsson; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1997
Alkanar

**Alkanar** eru lífræn efnasambönd sem innihalda eingöngu kolefni og vetni (þ.e. kolvetni) þar sem öll atómin eru eintengd sín á milli og það er engin hringtenging.

Almenna efnaformúla alkana er CnH2n+2. Alkanar geta verið bæði línulegir og greinóttir. Einfaldasti alkaninn er metan (CH4) en einnig eru til mjög flóknir alkanar eins og  6-etýl-2-metýl-5-(1-metýletýl) oktan sem er ein af byggingarhverfum tetradekans.

Ekki eru allir sammála um skilgreiningu á alkönum. Skilgreiningin hér að ofan er fengin frá International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC), samtökum sem halda utan um staðla í efnafræði, svo sem nafnakerfi og skilgreiningar. Sumir skilgreina alkana sem öll mettuð kolvetni, og leyfa þar einhringja (hringalkönum) og fjölhringja kolvetnum að fylgja með þó að þau hafi aðrar grunnformúlur (t.d. hafa hringalkanar formúluna CnH2n).

Öll kolefnisatóm alkana hafa sp<sup>3</sup>- svigrúmablöndun og 4 sigmatengi, annað hvort C-C tengi eða C-H tengi og hvert vetnisatóm er tengt við kolefnisatóm. Lengsta kolefniskeðjan innan sameindarinnar kallast bakbein.

Ef hliðarhópar sameindar hafa alkanbyggingu kallast þeir alkýlhópar, minnsti alkýlhópurinn er metýlhópurinn (-CH3) en þegar alkýlhópar eru stærri er oft skrifað -R í stað þess að skrifa upp alla formúluna.

## Eðliseiginleikar alkana

### Tafla með nokkrum alkenum

## Efnaeiginleikar
Alkanar hvarfast mjög illa við flest önnur efni. Sýrufastar alkana eru á bilinu 50-70, eftir því hvaða aðferð er notuð til að mæla það, og eru þar af leiðandi mjög veikar sýrur og nánast ónæm gegn bösum.

Flest efnahvörf alkana eru stakeindahvörf og á það til dæmis við um fjölliðunarhvörf, bruna og efnahvörf við halógena.

### Efnahvörf við súrefni

Allir alkanar hvarfast við súrefni í bruna, þó það verði erfiðara að kveikja í þeim því stærri sem þeir verða. Almenna efnajafnan fyrir fullkomin bruna er:
:C*n*H2*n*+2 + (3/2*n*&nbsp;+&nbsp;1/2&nbsp;O<sub>2</sub> → (*n*&nbsp;+&nbsp;1)&nbsp;H<sub>2</sub>O + *n*&nbsp;CO<sub>2</sub>

Í súrefnissnauðum bruna geta kolmónoxíð og jafnvel sót myndast, eins og sýnt er hér að neðan:

:C*n*H2*n*+2 + (*n*&nbsp;+&nbsp;1/2)&nbsp;O2 → (*n*&nbsp;+&nbsp;1)&nbsp;H2O + *n*&nbsp;CO

:C*n*H2*n*+2 + (1/2*n*&nbsp;+&nbsp;1/2)&nbsp;O2 → (*n*&nbsp;+&nbsp;1)&nbsp;H2O + *n*&nbsp;C

Sem dæmi má nefna bruna metans:
:2&nbsp;CH4 + 3&nbsp;O2 → 2&nbsp;CO + 4&nbsp;H2O
:CH4 + 3/2&nbsp;O2 → CO + 2&nbsp;H2O

:

## Tengt efni

* Alkenar
* alkýnar
* Hringalkanar

## Tilvísanir
Alkenar

**Alkenar** eru í lífrænni efnafræði ómettuð efnasambönd með minnst eitt tvítengi á milli kolefnisatóma. 

Hugtakið er oft notað í sömu merkingu og ólefín, það er kolvetni sem innihalda eitt eða fleiri tvítengi. IUPAC hefur hins vegar mælt með að nota hugtakið alken engöngu yfir hringlaus kolvetni með sem innihalda eitt tvítengi, alkadíen ef tvítengin eru tvö, alkatríen ef þau eru þrjú, o.s.frv. Hringlaga alkenar fá þá einnig forskeytið sýkló-. „Olefín“ væri þá notað sem almennt heiti yfir allan flokkinn.

Alkenar sem innihalda aðeins eitt tvítengi hafa almennu efnaformúluna  þar sem n er 2 eða meira.

Einfaldasta dæmið um alkena er eten (etýlen) (), sem má skrifa sem  þar sem = táknar tvítengið.

Alkenar eru almennt séð litlaus óskautuð efnasambönd og eru minnstu alkenarnir á gasformi við stofuhita.

Arómatar eru oft teiknaðir sem hringlaga alkenar, en bygging þeirra og eiginleikar eru það frábrugðin alkenum að þeir eru ekki flokkaðir með.
Biblíubrúður

**Biblíubrúður** (stundum kallaðar **Egli-brúður**) eru handgerðar brúður, ýmist 30, 50 eða 70 cm háar. Þær eru hugsaðar til að gera sögur Biblíunnar sýnilegri. Biblíubrúðurnar eru andlitslausar svo að skilningur á tjáningu þeirra mótist ekki af svipbrigðum brúðanna heldur skilningi áhorfandans. Þær eru úr sveigjanlegri vírgrind sem gerir þær hreyfanlegar. Blýfætur gefa þeim þá hæfileika að standa, krjúpa eða „ganga“. Þannig geta þær sýnt tilfinningar og aðstæður úr sögum. Hægt er að breyta brúðunum með því að skipta um föt þeirra, en fötin eru gerð úr náttúrulegum efnum.

Biblíubrúður opna nýja óvenjulega nálgun á sögur biblíunnar. Senurnar gefa áhorfendum möguleika til að finna sjálfa sig í persónum biblíunnar og boðskap hennar.

Yfirleitt eru biblíubrúður notaðar í fræðslu um biblíusögur í sunnudagaskóla eða annars staðar þar sem kristin fræðsla fer fram. Vinsælast er að stilla upp tveimur brúðum sem sýna Maríu og Jósef við jötu Jesúbarnsins.

## Biblíubrúður á Íslandi
Nokkrar kirkjur nota biblíubrúður í sunnudagaskólum og öðru starfi á Íslandi og hafa gert það frá árinu 2005 en þá voru fyrstu námskeiðin í gerð Biblíubrúða haldin á Íslandi.

## Biblíubrúðurnar framleiddar í Sviss
Grunnbrúðurnar sem biblíubrúðurnar eru föndraðar utan um eru framleiddar hjá Stiftung Brändi í Horw í Sviss. Árið 2007 var eftirspurnin orðin slík að átta fatlaðir einstaklingar vinna við gerð grunnbrúðanna.

## Heimild
*
Djákni

**Djákni** (úr grísku διάκονος, *diakonos*) er vígður þjónn kirkjunnar, en munur er á milli kirkjudeilda hvaða skilningur er lagður í vígslu og hlutverk djákna. Hugtakið djákni er líka þekkt í tengslum við söguna Djákninn á Myrká og margir íslenskir hestar bera nafnið Djákni.

Í fornu máli tíðkaðist oftast orðmyndin *djákn*, sem beygðist: djákn, um djákn, frá djákni, til djákns.

Nú er að jafnaði notuð orðmyndin *djákni*, sem beygist: djákni, um djákna, frá djákna, til djákna. Beyging orðanna í fleirtölu er eins.

## Djákni í þjóðkirkjunni
Innan íslensku þjóðkirkjunnar hafa um 40 manns vígst til starfa sem djáknar hin síðari ár, flestir með B.A. próf úr guðfræðideild Háskóla Íslands.

Johann Hinrich Wichern (1808 – 1881) er gjarnan talinn einn af frumkvöðlum djáknaembættisins eins og það er þekkt innan þjóðkirkjunnar í dag. Wichern sinnti munaðarleysingjum í Hamborg um miðbik nítjándu aldar. Samkvæmt kenningum evangelískrar kirkju fylgir hinn almenni kristni einstaklingur því fordæmi sem Kristur sýndi þegar hann kraup niður, gerðist þjónn og þvoði fætur lærisveinana sinna. Í starfi djáknanna fær þessi þjónusta á sig fasta mynd.

## Djákni í Rómversk-kaþólsku kirkjunni
Alla jafna er djákni í Rómversk-kaþólskri kirkju sá sem hefur hlotið fyrstu vígslu og stundar starfsþjálfun sem hluta af sínu prestsnámi og stefnir að því loknu að frekara námi að prestsvígslu. Frá 18. júní 1967 hefur þó verið gert ráð fyrir, að sumir djáknar taki ekki frekari vígslur. Sérstakar námsbrautir hafa verið settar upp fyrir þá. Stundum gegna þeir veraldlegu aðalstarfi. Ýmsir þeirra eru giftir, og fá konur þeirra jafnvel að taka þátt í djáknanáminu til að geta stutt þá í starfi.

## Djákni í öðrum, kristilegum söfnuðum
Í Hvítasunnukirkjum og bræðasöfnuðum tíðkast það víða að þeim úr stjórn safnaðanna sem falin eru ákveðin verkefni sé gefið embættisheitið djákni.

## Tilvísanir


## Heimildir
Þýsk Wikipediasíða um djákna 

## Tengill
* Djáknafélags Íslands
Ástjörn (sumarbúðir)

**Ástjörn** eru sumarbúðir sem starfræktar eru í þjóðgarðinum við Jökulsárgljúfur við samnefnt vatn í næsta nágrenni við Ásbyrgi. Arthur Gook, enskur trúboði stofnaði sumarbúðirnar 1946 ásamt Sæmundi G. Jóhannssyni. Sumarbúðirnar eru starfræktar af Sjónarhæðarsöfnuði.

## Fyrstu árin
Arthur Gook, gjarnan kenndur við Sjónarhæð, var búsettur á Akureyri frá árinu 1905 en þangað kom hann til að stunda kristniboð. Að hans frumkvæði var reistur hermannabraggi í skjólgóðum reit við vatnið Ástjörn í Kelduhverfi. Þar hafði hann hug á að starfrækja sumarbúðir og fengið til þess leyfi hjá landeigandanum Sigríði Jóhannesdóttur, húsfreyju í Ási.

Sumarið 1946 dvöldu 13 börn í sumarbúðum á Ástjörn, fimm drengir aðra vikuna og átta stúlkur hina vikuna. Dvöl í eina viku kostaði 63 krónur.

## Bogi á Ástjörn
Í febrúar 1960 fól Sjónarhæðarsöfnuður Boga Péturssyni að fara með forstöðu starfsins en Bogi hafði aðstoðað Arthur og Sæmund frá upphafi við starfið. Bogi var forstöðumaður í 40 ár. Í tíð Boga voru allt að eitthundrað börn í sumarbúðunum í senn og naut hann dyggrar aðstoðar sjálfboðaliða frá Færeyjum sem og úr eigin fjölskyldu.

## Ástjörn í dag
Í dag býðst strákum og stelpum á aldrinum 6 til 16 ára að dvelja í sumarbúðum við Ástjörn. 

## Tenglar
* Vefsíða Ástjarnar
* Ástjörn 40 ára, Norðurljósið, 1.-12. tölublað (01.01.1986), Blaðsíða 2
Intel Corporation

**Intel Corporation** (; ) er bandarískt fyrirtæki sem framleiðir örgjörva og aðra hálfleiðara. Fyrirtækið var stofnað árið 1968 sem **Int**egrated **E**lectronics **C**orporation í Santa Clara, Kaliforníu, af Robert Noyce og Gordon Moore. Einnig framleiðir Intel móðurborð, kísilflögur, netkort, skjákísilflögur og önnur tölvutæki.

Í upphafi framleiddi Intel eingöngu vinnsluminni (DRAM og SRAM), síðar örgjörva, s.s. Intel 4004 og örgjörva úr x86 fjölskyldunni sem Intel er nú þekktast fyrir hanna og framleiða, og hætti framleiðslu vinnsluminnis. Enn síðar hóf Intel framleiðslu á m.a. „flash“ minni, og annað svipað afrigði af þannig minni, sem þeir kalla Optane.

## Sagan
Intel var stofnað af Robert Noyce og Gordon Moore, sem hættu hjá Fairchild Semiconductor. Þriðji starfsmaður Intel var Andy S. Grove, sem lengst af vann sem forstjóri.

Með þriðju vöru sinni árið 1970, Intel 1103, vinnsluminniskubbi (DRAM) kom Intel sér á kortið, fyrsta vinnsluminnið á einni flögu (IC). Árið 1971 kom Intel fram með sinn fyrsta örgjörva Intel 4004 (var í áratugi talinn sá fyrsti, en stuttu áður hafði örgjörvi verið gerður með leynd fyrir herflugvélar), hannaðan af Federico Faggin, sem hafði líka unnið hjá Fairchild (og stofnaði síðar Zilog örgjörvafyrirtækið sem bjó til dæmis til Z80 örgjörvann sem var t.d. notaður í Sinclair ZX Spectrum tölvur og fyrir Pac-Man skilakassa, og bæði var vinsælt hér á landi).

Helstu örgjörvar frá Intel eru, sá fyrsti (4-bita) Intel 4004 (fyrsti örgjörvi á markað, en tölvur voru samt til áður) frá 1971 með 2250 smára, Intel iAPX 432 (sem gekk illa á markaðinum), og Itanium (sem er ekki lengur framleiddur, gekk mun verr en til stóð á markaðinum; var hannaður í samstarfi með HP) og úr x86 fjölskyldunni sem gengur vel. Í þeirri fjölskyldu eru sá fyrsti, Intel 8086 (16-bita) frá 1978, með 29 þúsund smára. Intel 8088 sem kom út ári seinna er samhæfður og ódýari og var notaður í IBM PC. Intel 8087 var hjálparkubbur fyrir 8086 sem sumar tölvur notuðu með, fyrri fleytitölureikninga, sem leiddi af sér IEEE 754-1985 staðalinn. Intel 80386 (32-bita uppfærsla) með 275 þúsund smára kom út árið 1985. Núorðið framleiðir Intel 64-bita örgjörva sem eru samhæfðir við þeirra eldra x86.

Intel framleiddi nokkrar fjölskyldur af örgjörvum sem ekki eru samhæfðar við x86 fjölskylduna, t.d. Intel i860 (32/64-bita, með 128-bit SIMD) sem hafði milljón smára frá árinu. Sama ár kom Intel 80486 út með 1.180.235 smára. Núverandi örgjarvar frá Intel og öðrum telja milljarða af smárum eða tugi.

Míkrókontrollerar frá Intel voru mjög vinsælir: Intel 8051 (8-bita) frá árinu 1980 með 50,000 smára (og þeirra fyrsti Intel 8048 frá 1976). Intel hefur hætt framleiðslu þeirra fyrir löngu, en sá fyrrnefni er enn mjög vinsæll og mörg fyrirtæki hafi búið til eftirlíkingar.
AMD

**Advanced Micro Devices, Inc.** (eða **AMD**; ) er bandarískt fyrirtæki sem framleiðir örgjörva og myndgjörva (GPU), FPGA og áður hálfleiðara. Öll framleiðslan er byggð á hálfleiðurum, og áður átti AMD eigin verksmiðjur líkt og helsti samkeppnisaðilinn, Intel. Seinna urðu verksmiðjur fyrirtækisins að fyrirtækinu GlobalFoundries sem framleiðir hálfleiðara fyrir ýmis fyrirtæki.

AMD var stofnað af Jerry Sanders og fleiri tæknimönnum árið 1969. Aðalframleiðsluvörur fyrirtækisins voru í fyrstu minnisrásir og aðrir íhlutir fyrir tölvur. Árið 1975 hóf AMD innreið sína á örgjörvamarkaðinn í samkeppni við Intel. Snemma á 21. öld óx fyrirtækið hratt. Það naut sterkrar stöðu á einkatölvumarkaðnum með örgjörva á borð við Athlon og Opteron. Síðar lenti fyrirtækið í erfiðleikum þar sem því gekk illa að halda í við hraða þróun á markaðnum. Það rétti úr kútnum seint á 2. áratug 21. aldar með innrásarverðlagningu og velgengni Ryzen-örgjörvanna. Árið 2022 tók AMD í fyrsta sinn fram úr Intel í markaðsvirði.

## Tilvísanir
Motorola

**Motorola Inc.** var bandarískt fyrirtæki (og nú aðeins vörumerki sem enn er notað) sem framleiddi og seldi farsíma, örgjörva og netbúnað. T.d. fyrsta farsíma sögunnar, Motorola DynaTAC 8000X, árið 1984, og síðar "smartsíma" sem keyrðu Android, undir þeirra nafni (eða stytt í "Moto"). 

Motorola framleiddi t.d. 32-bita Motorola 68000 örgjörvann (sem kom út 1979 upphaflega með 16-bita "data bus" og keyrði á 4, 6, eða 8&nbsp;MHz). Sá örgjörvi, eða af þeirri kynslóð, var notaður í mjög vinsælum tölvum t.d. Macintosh tölvum frá Apple, og fleiri borðtölvum t.d. Amiga frá Commodore, og leikjatölvum, t.d. Sega Genesis (Mega Drive).

Fyrirtækið og örgjörvinn (eða tölvufyriræki sem notuðu hann) keppti þannig óbeint við risann fyrir borðtölvuörgjörva, Intel og þeirra "x86", sem líka er "CISC" örgjörvi (eða kynslóð af), þar til fyrirtækið gafst upp á þeirri samkeppni 1994 eftir útgáfu Motorola 68040 sem keyrði með 40&nbsp;MHz klukkuhraða, sem var ekki hægvirkt á sínum tíma. Þróun þeirra var hliðstæð t.d. komu þeir með "FPU" kubb sem síðar var sambyggður 68040 (líkt of Intel gerði með 486DX).

Apple skipti út þessum örgjörvum fyrir "RISC" PowerPC örgjörva (sem Motorola framleiddi í samvinnu við IBM) og síðar yfir í fyrrnefndann samkeppnisaðila frá Intel þ.e. fór aftur yfir í "CISC" hönnun (en notast við ARM örgjörva með RISC-hönnun í iOS-keyrandi tölvum líkt og iPhone).

Fyrirtækið framleiddi líka aðra örgjörva, minna vinsæla 6800 sem líka var CISC (en 8-bita) og hannaði t.d. líka sína eigin RISC-línu sem varð ekki vinsæl. 6800 CISC-hönnun var nokkuð vinsæl en ekki forritunarlega samhæfð heldur við 68000 hönnunina sem var síðar endurnýtt í Freescale (síðar NXP) ColdFire.

Fyrirtækið var bútað upp tvo fyrirtæki sem voru keypt (ásamt einkaleyfum). Google keypti og síðar Lenovo af fyrirtækið "Motorola Mobility" og rekur sem sitt undirfyrirtæki og tók við vefsíðunni.
Siemens AG

**Siemens AG** () er þýskt alþjóðlegt tæknifyrirtæki sem selur boðskiptatæki, rafeindabúnað, flutningstæki, lækningatæki og ljósabúnað. Siemens er stærsta verkfræðifyrirtæki Evrópu og er leiðandi á heimsvísu í sjálfvirkni og hugbúnaðargerð fyrir iðnað.

Siemens var stofnað af Werner von Siemens í Berlín árið 1847, en höfuðstöðvar fyrirtækisins voru fluttar til München eftir lok seinni heimstyrjaldarinnar. 

## Tilvísanir
Pentium

**Pentium** er gerð af örgjörvum sem eru framleiddir af Intel. Nafnið „Pentium“ er frá gríska orðinu *penta* („fimm“).
NASDAQ

**NASDAQ** (**''N**ational **A**ssociation of **S**ecurities **D**ealers **A**utomated **Q**uotations system*) () er [[Bandaríkin|bandarísk]] [[kauphöll]].


== Tengill ==
* [http://www.visindavefur.hi.is/svar.asp?id=3482 *Hvað eru Dow Jones og Nasdaq?;'' af Vísindavefnum]
Kauphöllin í London

**Kauphöllin í London** eða **LSE** (, enska: *London Stock Exchange*) er bresk kauphöll staðsett í London á Bretlandi. Hún var stofnuð 1801 og er ein stærsta kauphöll heims. Mörg erlend fyrirtæki eru skráð í kauphöllina.

Höfuðstöðvar fyrirtækisins eru við Paternoster Square nærri Pálskirkjunni í London.
Kauphöllin í Frankfurt

**Kauphöllin í Frankfurt** (þýska: *Frankfurter Wertpapierbörse* eða *FWB*) er þýsk kauphöll í Frankfurt í Þýskalandi. Hún er sú stærsta í Þýskalandi og ein sú mikilvægasta í heimi.
Nár

**Nár** eða **Lík** er líkami manns eftir að lífi hans lýkur. Andvana líkami dýrs nefnist aftur á móti *hræ*, en er stöku sinnum einnig haft um dauðan mann. Kristnir menn jarðsetja lík í kirkjugörðum eða sérstökum grafreitum.

## Orðskýring
*Lík* þýðir hvortveggja (lifandi) líkami, þó það sé oftast haft um líkama látins manns. (Líkami þýðir í raun *lík-hamur*). Önnur orð sem haft er um andvana líkama (manna og dýra) eru orð eins og *epja* (gamalt orð), *hrör* (sem getur bæði þýtt dauði og lík) og *kilja* (frekar sjaldgæft). 

*Gálgnár* er lík af hengdum manni, *sænár* er sjórekið lík og *skernár* er lík sem finnst á skeri. 

## Tengill
* 
* Skilgreining dauðahugtaksins eftir Örn Bjarnasokn
Hlutabréfamarkaður

**Hlutabréfamarkaður** er fyrirtæki sem hefur aðstöðu fyrir verðbréfasala til að kaupa og selja birgðir og verðbréf. Frægt dæmi um hlutabréfamarkaði er NASDAQ.
The Guardian

***The Guardian*** (nefnt ***The Manchester Guardian*** þar til 1959) er breskt dagblað í eigu Guardian Media Group. Það var stofnað árið 1821 og er ólíkt öðrum breskum dagblöðum í því að vera í eigu stofnunar, Scott Trust. Það kemur út alla daga vikunnar nema sunnudaga í pappírstærðum Berliner. Aðalskrifstofurnar dagblaðsins eru í London og Manchester. *The Guardian* er miðvinstri dagblað.

*[[The Guardian Weekly]]* er blað sem er dreift um allan heim og inniheldur efni frá *The Guardian* og *[[The Observer]]*, systurblaði sínu, *[[The Washington Post]]* og *[[Le Monde]]*.

Árið 2009 var daglega dreifing *The Guardian* á Bretlandi um það bil 358.844 eintaka, eftir *[[The Daily Telegraph]]* og *[[The Times]]*, en á undan *[[The Independent]]*. Vefsíða *The Guardian*, guardian.co.uk, er ein mesta heimsótt vefsíða á ensku.

## Tenglar
* Vefur ''The Guardian''
Vél

**Vél** er tæki sem flytur eða umbreytir orku og skapar hreyfingu með því að beita krafti. Vél á í daglegu tali við um búnað sem vinnur eða aðstoðar við vinnu og samanstendur af hreyfanlegum hlutum. Dæmi um einfalda vél er vogarstöng sem er gerð úr hreyfanlegri vogarstöng og vogarás, en þegar rætt er um vélar er oftast átt við manngerð tæki sem notast við hreyfla. Örtækni fæst við þróun sameindavéla, sem eru gerðar úr sameindum sem hreyfast. Vélar geta gengið fyrir handafli eða dráttardýrum; náttúruöflum eins og vindorku og vatnsorku; efnaorku, varmaorku, og raforku. Vél getur haft gangverk sem mótar átakið til að ná fram tiltekinni hreyfingu og kraftúttaki. Vélar geta líka haft tölvur og skynjara sem mynda saman vélrænt kerfi.

Á endurreisnartímabilinu skilgreindu vísindamenn sex einfaldar vélar sem hreyfa tiltekinn farm, og reiknuðu út kraftahlutfall þeirra.

Nútímavélar geta verið flókin tæki gerð úr burðarvirki, gangverki, stýrieiningum og stjórntækjum eða viðmóti. Dæmi um slíkar vélar eru farartæki eins og járnbrautarlestar, vélskip, bílar og flugvélar; heimilistæki eins og þvottavélar og eldavélar; dælukerfi fyrir loft og vatn í byggingum; landbúnaðarvélar, vélknúin verkfæri, framleiðsluvélar og þjarkar.

## Tilvísanir
Árstíð

**Árstíð** er tímabil ársins sem er venjulega miðuð við árlegar breytingar á veðri.  

## Árstíðarmunur á norðurhveli og suðurhveli
Vegna möndulhalla jarðar þá skín annað hvort meiri sól á norðurhvel eða suðurvel sem gerir það að verkum að árstíðir eru gagnstæðar á norðurhveli og suðurhveli. Vetrarmánuðir einu heimshveli eru sumarmánuðir á hinu og haustmánuðir á einu heimshveli eru vormánuðir á hinu. Vetrarsólstöður á öðru heimshvelinu bera upp sama dag og sumarsólstöður á hinu og sama mynstur gildir um jafndægur að vori og jafndægur að hausti.   

## Tenglar
* Upplýsingar um árstíðir á Stjörnufræðivefnum
Haust

**Haust** er ein af árstíðunum fjórum. Hinar eru vetur, vor og sumar. Á norðurhveli jarðar eru mánuðirnir september, október og nóvember almennt taldir til hausts, en á suðurhveli eru mánuðirnir mars, apríl og maí haustmánuðir. Veðurstofa Íslands telur haust vera október og nóvember. Á haustin styttir dag mjög hratt og í kjölfarið kólnar og gróður sölnar.

## Tengill
*Kjarnaskógur - Hverfulleiki haustlitanna
Vor

:*Orðið „vor“ er einnig fornt [[eignarfornafn]].*

**Vor** er ein af árstíðunum fjórum. Hinar eru sumar, haust og vetur. Á norðurhveli jarðar eru mánuðirnir mars, apríl og maí oftast taldir til vors, en á suðurhveli eru mánuðirnir september, október og nóvember vormánuðir. Veðurstofa Íslands telur vor vera mánuðina apríl og maí. Vor er sá tími ársins þegar daginn er að lengja hvað mest og í kjölfar þess hækkar meðalhitinn dag frá degi og gróður tekur við sér.

Á jafndægri að vori er dagurinn um það bil jafnlangur nóttinni og sums staðar á norðurhveli er vorjafndægur jafnframt talinn vera vordagurinn fyrsti, t.d. í Þýskalandi. Fyrsti vordagur eftir írsku tímatali er Brigídarmessa eða 2. febrúar.

## Heimildir
Reykjavíkurkjördæmi

**Reykjavíkurkjördæmi** var eitt átta kjördæma vegna Alþingiskosninga árin 1959-1999. Kjördæmið tók yfir alla Reykjavíkurborg og var langfjölmennasta kjördæmið, bæði hvað varðar íbúafjölda og fjölda þingmanna. Eftir kjördæmabreytinguna 1999 hefur Reykjavíkurborg verið skipt í tvö kjördæmi: Reykjavíkurkjördæmi norður og Reykjavíkurkjördæmi suður

## Þingmenn Reykjavíkurkjördæmis

(*)Við uppstokkun vinstri flokkana kvaðst Kristín Ástgeirsdóttir ekki ætla í framboð fyrir hina nýju flokka í næstu kosningum, en það sem eftir lifði af kjörtímabilinu var hún félagi í þingflokki óháðra, sem seinna varð að Vinstrihreyfingunni – grænu framboði.
Apple I

**Apple I** var fyrsta tölvan frá Apple. Hún var hönnuð og smíðuð með höndunum af Steve Wozniak. Félaginn Wozniaks Steve Jobs var með hugmynd til að selja tölvunni. Apple I var fyrsta varan frá Apple og var sýnd á Homebrew Computer Club í Palo Alto, Kaliforníu. Hún var sett á markað júlí 1976 og kostaði US$666,66. Bara voru 200 tölvar framleiddar og hver var seld sem pakki.