open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ábrystir

**Ábrystir** eru spónamatur sem búinn er til úr broddmjólk úr kúm en áður var sauðamjólk einnig notuð.

Broddmjólkin er misþykk, þykkust fyrsta sólarhringinn eftir burð og þá er hún yfirleitt blönduð með nýmjólk til helminga eða meira, þynnri á öðrum degi og þá er hún minna blönduð og yfirleitt þarf ekki að blanda brodd sem mjólkaður er á þriðja degi eftir burð. Þegar broddurinn er hitaður, þá ystir hann og verður stífur. Vegna þess að ekki er hægt að hræra í honum, þá þarf að setja broddinn í skál eða kastarholu, sem aftur fer ofan í stærri pott með vatni í, sem svo er settur á hellu (eða hlóðir). Þannig brenna ábrystirnar ekki við (nú á tímum er einfaldast að sleppa vatnsbaðinu og sjóða ábrystirnar í örbylgjuofni). Þær eru látnar sjóða við vægan hita þar til þær eru orðnar stífar; það getur tekið um 20 mínútur en tíminn fer þó eftir þykkt broddmjólkurinnar. Ef ábrystirnar eru soðnar of mikið springa þær gjarna (bresta) og af því er nafnið ef til vill dregið. Ábrystir eru ýmist borðaðar heitar, volgar eða kaldar. Vinsælt er að setja kanilsykur út á, en annað útákast þekkist einnig. Stundum er líka höfð saft eða sæt sósa með ábrystunum.

Íslendingar eru ekki einir um að nota brodd í matargerð; færeyskur ketilostur er til dæmis mjög áþekkur og svipaðir réttir eru gerðir um öll Norðurlönd, í Skotlandi og reyndar mun víðar. Sunnar á Bretlandseyjum þekkjast ýmsir hefðbundnir réttir úr broddmjólk, sem þar kallast *beestings*.
Spónamatur

**Spónamatur** er samheiti yfir graut, skyr, ábrysti, súpu og fleira sem hefð er fyrir að étið sé með skeið. Nafnið er dregið af því að áður en eiginlegar skeiðar bárust til Íslands, þá voru notaðir spænir í staðinn, eins konar skeiðar sem voru skornar út, gjarnan úr dýrahorni. Spónamatur var yfirleitt étinn úr öskum fyrr á tíð, en nú orðið hafa skálar tekið við.

Þegar spónamatur er etinn rólega í litlum spónfyllum kallast það að *sutla* eða *supla* og ögn af spónamat kallast *slembra*.

## Dæmi um spónamat
* Grautur
* Hafragrautur
* Morgunkorn
* Skyr
* Súpa
* Ábrystir

## Tengt efni
* Átmatur (matur sem þarf að tyggja)
* Glyrna
* Matskeið
Ysta

Sagt er að eggjahvítuefni **ysti** þegar það verður stíft (vanalega vegna þess að það er hitað upp, látið súrna, eða ákveðnum gerlum bætt út í það). Sögnin er ópersónuleg og tekur frumlag í þolfalli (*eggjahvítuna ystir*), og er dregið af orðinu *[[ostur]]*. Matur er gjarnan látinn ysta, til dæmis má nefna kotasælu, og að þegar egg eru spæld og hvítan verður stíf og hvít, þá ystir hana. Sömuleiðis er broddur látinn ysta þegar ábrystir eru matreiddar. Þegar eggjahvítuefni, einkum úr mjólk, hefur yst, þá er stundum talað um að þá sé orðinn til ystingur.
Skaftpottur

**Skaftpottur** (stundum kallaður **kastarhola**) er lítill pottur með löngu handfangi, gjarnan notaður til að bræða smjör eða hita sósu. 

## Kastar(h)ola
Samheitið *kastaróla* er hljóðlíking á danska orðinu *kasserolle* og sást fyrst í *[[Einfalt matreiðsluvasakver fyrir heldri manna húsfreyjur|Einföldu matreiðsluvasakveri fyrir heldri manna húsfreyjur]]*, sem kom út árið 1800. Síðan var farið að nefna þetta *kastarholur*, og var nokkurskonar þjóðskýring. 

Talað er um *kastarholubúskap* ef um er að ræða frumstæða eða lélega matreiðslu eða búsýslu. *Kastarholuklipping* nefnist það þegar hár er klippt þvert fyrir allan hringinn, eins og ef skaftpotti hefði verið skellt á höfuðið og klippt eftir honum.
Kanilsykur

**Kanilsykur** er það sem verður til þegar kanil og sykri er blandað saman. Hann er vinsæll sem útálát á grauta (eins og t.d. hafragraut) eða ábrysti, og einnig út á steikt slátur.
Útákast

**Útákast** er safnheiti yfir það sem fólk setur saman við mjólk eða vatn til að búa til graut eða súpu. Það er oftast grjón eða mjöl (t.d. rúgur eða bygg).
Sýra (drykkur)

**Sýra** eða **sýrublanda** var vinsæll drykkur fyrr á öldum. Hún var búin til með því að blanda saman vatni og gerjaðri mysu og segja sumir að enginn drykkur slökkvi þorsta eins vel og köld sýrublanda. Sýra var gerð þannig að mysa var sett á tunnur og látin gerjast og síðan geymd á köldum stað í nokkra mánuði eða lengur. Sagt er að sumum hafi þótt tveggja ára sýra best og mátti þá blanda hana með vatni í hlutföllunum 1:11 (tólftarblanda). Sýran var stundum bragðbætt á ýmsan hátt, t.d. með blóðbergi.

Sýru er getið í fornum bókum, og hefur bjargað lífi að minnsta kosti tveggja mektarmanna. Þorbjörn súr, faðir Gísla Súrssonar, var sagður hafa fengið viðurnefni sitt af því að hafa slökkt eld með sýru þegar fjendur brenndu bæinn hans. Gissur Þorvaldsson er sagður hafa komist lífs af úr Flugumýrarbrennu með því að fela sig ofan í sýrukeri meðan bærinn brann.
Jimi Hendrix

**James Marshall "Jimi" Hendrix** (f. Johnny Allen Hendrix 27. nóvember 1942 í Seattle, d. 18. september 1970 í London) var bandarískur tónlistarmaður. Hann var söngvari, lagasmiður og gítarleikari. 
Hendrix var þekktur sem einn áhrifamesti gítarleikari rokktónlistarinnar en hann var frumvöðull í að breyta hljóm rafmagnsgítars með bjögun og endurvarpi frá mögnurum. Hann varð heimsfrægur árið 1967 þegar hann spilaði á Monterey-popphátíðinni. 

Hendrix var fyrst gítarleikari hjá hljómsveitum eins og the Isley Brothers, Little Richard, King Kurtis og fleirum. Seinna byrjaði hann að spila með bandi sem sérhæfði sig í blús, það hét John Hammonds Jr's Band. Það var bassaleikarinn í The Animals, Chas Chandler, sem uppgötvaði Hendrix og bauð honum að flytja til London árið 1966 og hefja sólóferil. Í Bretlandi náði Hendrix lögum á topp 10-listann árið 1967 með sveit sinni *Jimi Hendrix Experience*. Þau voru "Hey Joe," "Purple Haze," and "The Wind Cries Mary". Árið 1969, leysti hann upp JHE og stofnaði *Band of Gypsys* sem var með meiri fönkáhrifum. 

Hendrix lést eftir að hafa tekið inn svefnlyf með sterku áfengi árið 1970, 27 ára gamall. Ýmsar safnplötur og óútgefið efni kom út eftir andlát hans.

## Eitt og annað
*Árið 2022 fékk Hið íslenzka reðasafn afsteypu af getnaðarlim Hendrix eftir að listakonan, Cynthia Albritton, sem gerði hana lést. 

## Breiðskífur
### The Jimi Hendrix Experience
*Are You Experienced (1967)
*Axis: Bold as Love (1967)
*Electric Ladyland (1968)

### Jimi Hendrix/Band of Gypsys
*Band of Gypsys (1970)

## Tenglar
*[Hendrix á [Allmusic] ]

## Tilvísanir
Skíðaskálinn í Hveradölum

**Skíðaskálinn í Hveradölum** er skíðaskáli sem stendur í Hveradölum suðvestan við Reykjafell við rætur Hellisheiðar. Skíðafélag Reykjavíkur reisti skálann 1934 og átti hann til 1971 þegar Reykjavíkurborg keypti hann. Frá 1985 var skálinn í eigu Carls Johansen veitingamanns og fjölskyldu hans. Að kvöldi sunnudagsins 20. janúar 1991 brann hann til kaldra kola en nýr skáli í svipuðum stíl var síðan reistur á sama stað og tekinn í notkun 4. apríl árið eftir. Þar er nú rekið veitingahús.

## Tenglar
* ''Skíðaskálinn í Hveradölum er ljómandi vistlegur''; grein í Morgunblaðinu 1935
Forseti palestínsku heimastjórnarinnar

**Forseti palestínsku heimastjórnarinnar** er æðsta embætti innan palestínsku heimastjórnarinnar. Forsetinn deilir völdum með palestínska þinginu. Hann skipar forsætisráðherra palestínsku heimastjórnarinnar.

## Listi yfir forseta
* Yasser Arafat (5. júlí 1994 - 11. nóvember 2004)
* Rauhi Fattouh (11. nóvember 2004 - 15. janúar 2005)
* Mahmúd Abbas (15. janúar 2005 - )
Þriggja konunga fundurinn í Malmö 1914

**Þriggja konunga fundurinn** var haldinn í Malmö í Svíþjóð 18.-19. desember 1914. Á honum sammæltust Kristján X Danakonungur, Hákon VII Noregskonungur og Gústaf V Svíakonungur um að Skandinavía skyldi halda hlutleysi í fyrri heimsstyrjöldinni.
Opel

**Adam Opel GmbH** er þýskur bílaframleiðandi sem í dag er dótturfyrirtæki franska fyrirtækisins PSA Group (og áður í eigu General Motors), en höfuðstöðvar Opel eru í Þýskalandi, sem gerði PSA annan stærsta bílaframleiðanda í Evrópu á eftir Volkswagen. Fyrirtækið var stofnað af Adam Opel í Rüsselsheim 21. janúar 1862 og framleiddi upphaflega saumavélar og síðar reiðhjól. Það hóf framleiðslu á bílum 1899.

Opel bílar eru seldir undir merkinu Vauxhall í Bretlandi. Vauxhall var sér fyrirtæki sem framleiddi sína bresku bíla, en er nú systurmerki Opel (og bílarnir annars eins, nema stýrið hægra megin út af vinstri umferð þar). Sumir Opel bílar eru líka seldir í Norður-Ameríku (og Kína) undir merkjunum Buick, Saturn, og Cadillac.
Fuglarnir

**Fuglarnir** getur átt við:

* leikritið *[[Fuglarnir (leikrit)|Fuglana]]* eftir forngríska skáldið Aristófanes
* kvikmyndina *[[Fuglarnir (kvikmynd)|Fuglana]]* eftir Alfred Hitchcock
Friðrik 8.

**Friðrik 8.** af Glücksborg var konungur Danmerkur frá 1906 – 1912. Hann var elstur barna Kristjáns konungs 9. og Lovísu af Hessen-Kassel. Hann kvæntist Lovísu prinsessu af Svíþjóð-Noregi árið 1869. Fljótlega eftir brúðkaupið settust hjónin að í Charlottenlund-höll, þar sem mörg af átta börnunum þeirra fæddust.

Frá unga aldri sýndi Friðrik vísindum, listum og menningu mikinn áhuga. Hann ferðaðist mikið, meðal annars til London, Parísar, Berlínar, Stokkhólms, Færeyja og Íslands. Þar sem hann var krónprins í 43 ár fékk hann nægan tíma til að búa sig undir að verða konungur en hann ríkti aðeins í sex ár. Friðrik var frjálslyndur og var hlynntur því er þingræði var innleitt í Danmörku árið 1901.

Friðriki þótti vænt um Ísland og Íslendingum um hann, meira en vant var um Danakonunga.

Á efri árum fékk konungur hjartasjúkdóm, sem dró hann til dauða þann 14. maí 1912, þar sem hann var einn á ferð í Hamborg. Starfsfólk líkhússins bar ekki kennsl á konung Danmerkur fyrr en daginn eftir. Friðrik hlaut hinsta legstað í Hróarskeldudómkirkju og eftirmaður hans var sonurinn Kristján 10.

Lengi gengu sögusagnir um að konungurinn hefði látist á gleðihúsi. Á móti hefur verið bent á að það sé ótrúlegt, þar sem hann hafi látist aðeins um korteri eftir að hann yfirgaf hótel sitt.

## Tilvísanir
Ystingur

**Ystingur** (eða **ostefni**) er mjög prótínríkt efni í mjólkurvörum sem verður til við það mjólk er yst (eða *hleypt*) með ensímum eða vægri sýru (t.d. matarediki eða sítrónusýru) þannig að prótínin kekkjast og skilja sig frá mysunni í mjólkinni.

Mörgum finnst ystingur bragðast eins og handsápa. Vísindamenn hafa undanfarin ár rannsakað þetta og sápubragðið tengist erfðageni. Rétt eins og með kóriander.

Ystingur er t.d. notaður í kotasælu, osta og fleira, jafnvel beint til matargerðar. Ungverska sælgætið Túró Rudi er með fyllingu úr bragðbættum ystingi.

## Tilvísanir
Hrafninn flýgur

***Hrafninn flýgur*** er íslensk-sænsk víkingamynd frá 1984 og þriðja kvikmynd Hrafns Gunnlaugssonar í fullri lengd. Kvikmyndin gerist á Íslandi stuttu eftir landnám og fjallar um írskan mann, Gest (Jakob Þór Einarsson), sem fer til Íslands til að hefna sín á víkingum sem drepið höfðu foreldra hans og rænt systur hans þegar hann var á barnsaldri. Þegar kvikmyndin var frumsýnd var hún stundum kölluð eina ekta víkingamyndin. Hún náði nokkrum vinsældum á Norðurlöndunum og setningar úr myndinni, eins og „Þungur hnífur?“, urðu allþekktar. 

Myndinni var gjarnan lýst sem spagettívestra í víkingabúningi, meðal annars vegna tónlistar (panflauta er notuð til að skapa spennu í mörgum atriðum) og hliðstæðna við söguþráðinn í *[[A Fistful of Dollars]]* eftir Sergio Leone frá 1964 sem sjálf var eins konar endurgerð japönsku kvikmyndarinnar *[[Yojimbo]]* eftir Akira Kurosawa. Allar þessar myndir nýta algengt þjóðsagnaminni sem t.d. kemur fram í sögunni „Skraddarinn hugprúði“ í Grimmsævintýrum (gerð 1640 í þjóðsagnaflokkun Aarne-Thompson). Í einu af lokaatriðunum í *Hrafninn flýgur* segir Þórður (Helgi Skúlason) syni sínum útgáfu af þessari sögu til að róa hann, þar sem hann læst ætla að fórna honum til að lokka Gest út úr fylgsni sínu.

## Viðtökur

*Hrafninn flýgur* vakti töluverða athygli strax meðan á framleiðslu stóð. Mikið var lagt í hönnun búninga þar sem að hluta var notast við gamaldags aðferðir í málmsmíði t.d. og leikmyndin þótti strax nýstárleg. Leikmunum var stillt upp í anddyri Háskólabíós meðan á sýningum stóð. Hluta af leikmyndinni má enn sjá í Drangshlíð undir Eyjafjöllum. Myndin vakti einnig athygli fyrir það að vera klippt á stafrænu formi (VHS). 

Aðsókn á myndina var mjög góð í kvikmyndahúsum á Íslandi og áætlaði DV (4. mars 2000) að um 70.000 manns hefðu séð hana, sem gerði hana að tíundu best sóttu íslensku kvikmyndinni fram að þeim tíma. Hún kom út á myndbandi fljótlega eftir að kvikmyndasýningum lauk og á mynddiski 2005. Hún hefur verið notuð í kennslu á Norðurlöndunum sem hefur verið gagnrýnt þar sem hún þykir ekki gefa nógu raunsæja mynd af tímabilinu.

## Leikarar
* Jakob Þór Einarsson sem Gestur
* Edda Björgvinsdóttir sem Systir Gests
* Helgi Skúlason sem Þórður
* Egill Ólafsson sem Broðir Þórðars
* Flosi Ólafsson sem Eirikur 
* Gotti Sigurðarson sem Einar
* Sveinn M. Eiðsson sem Vörður
* Pétur Einarsson sem Þrælakaupmaður með þungan hníf
* Þorstein Gunnarsson sem Kaupmaður
* Þráinn Karlsson sem Ölvir barnakarl
* Valgarður Guðjónsson sem Húskarl Eiriks 
* Gunnar Jónsson sem Húskarl Eiriks

## Veggspjöld og hulstur

Mynd:hrafninn flygur plagat.jpg|Veggspjald
Mynd:revengehrafn.jpg|Bandarísk endurútgáfa
Mynd:Hrafninndvd.jpg|DVD útgáfa


## Tenglar
* ''Hrafninn flýgur''; grein í Morgunblaðinu 1983
* ''Harla óvenjuleg klipping''; grein í Morgunblaðinu 1984 
* ''Hrafninn flýgur''; grein í Morgunblaðinu 1984
Eyjasund (aðgreining)

**Eyjasund** getur átt við: 

* Uyeasound
* Eyjasund, sundið milli Vestmannaeyja og lands. 
* Almennt um sund, milli lands og eyjar.
Lukkuborg

**Lukkuborg** eða **Glúkksborg** (þýska **Glücksburg**, danska **Lyksborg**) er lítill bær í Schleswig-Holstein í norður-hluta Þýskalands. Bærinn var upphaflega heimili Lukkuborgarættarinnar.
Nói albinói

***Nói albinói*** er fyrsta kvikmynd Dags Kára Péturssonar í fullri lengd. Hún fjallar um ungan dreng að nafni Nói, sem býr í afskekktum bæ á Íslandi. Nói á í erfiðleikum í skóla og fær litla virðingu heima hjá sér. Hann kynnist ungri stelpu frá Reykjavík og ákveður að strjúka í burtu með henni. En hún er ekki á sama máli. Kvikmyndin hlaut sex Edduverðlaun 2003 og var send í forval til Óskarsins 2004.
Mannleg náttúra

***Mannleg náttúra*** (enska: *Human Nature*) er fyrsta kvikmynd leikstjórans Michel Gondry frá árinu 2001.
Lukkuborgarætt

**Lukkuborgarætt** hefur verið ríkjandi konungsætt Danmerkur frá 1863, er Kristján 9. tók við ríki. Hún er jafnframt ríkjandi konungsætt Noregs frá árinu 1905 og var konungsætt Grikklands með hléum frá 1863 til 1973.

Ættin er kennd við Glücksburg, bæ í Slésvík, og heitir reyndar fullu nafni *Slesvig-Holsten-Sønderborg-Lyksborg* á dönsku, en *Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg* á þýsku. Lukkuborgarætt er kvísl af Aldinborgarætt, sem hefur verið við völd í Danmörku síðan Kristján I varð konungur árið 1448.
Löggulíf

***Löggulíf*** er íslensk gamanmynd sem var gefin út þann 21. desember 1985. Kvikmyndin er þriðja og síðasta myndin í þríleik Þráins Bertelssonar um félagana Þór og Daníel, á eftir *[[Nýtt líf|Nýju lífi]]* frá 1983 og ''Dalalífi'' frá 1984. Í þetta sinn fá þeir óvænt vinnu í lögreglunni.

Tökur fóru fram í Reykjavík sumarið 1985 og fór það mikið fjármagn í bílaeltingarleikssenuna, að Þráinn fékk ennþá skuldir fyrir hana áratugum seinna.

## Söguþráður
Þór og Danni reka sérkennilega gæludýraþjónustu og eru auk þess í sambandi við alþjóðlegan fálkaræningja og ætla að selja honum kjúklinga uppdubbaða sem fálkaunga fyrir stórfé. Eftir röð einkennilegra tilviljana eru þeir komnir í lögregluna og farnir að fylgjast með hegðun borgarbúa. Við löggæslustörfin lenda þeir félagar í ótrúlegustu ævintýrum, þeir eiga í útistöðum við glæpagengi sem samanstendur af eldri konum, komast í kast við næturdrottninguna og útigangsmann á Arnarhóli.

## Framhald
Þráinn sagði það í mörgum viðtölum að á níunda áratugnum stóð það til að framleiða fleiri *Líf-myndir* eftir *Löggulíf* en að fjármagn hafi ekki fengist í það.

Árið 2008 var það tilkynnt að fjórða *Líf-myndin* væri á teikniborðinu þar sem að Gísli Örn Garðarsson myndi verða framleiðandi. Árið 2009 var myndinni gefið nafnið *Heilbrigt líf* og var sagt að myndin myndi fjalla um Þór og Danna að stunda heilsurækt. Þá var Gísli Örn Garðarsson ennþá framleiðandi og Karl Ágúst og Þráinn handritshöfundar. En ekkert fréttist við gerð myndarinnar eftir það.

Árið 2013 vakti Þráinn aftur upp áhuga á að framleiða fjórðu *Líf-myndina*.

## Heimildir
Íslenski draumurinn

***Íslenski draumurinn*** er kvikmynd eftir Róbert I. Douglas. Hún var tilnefnd til fjögurra Edduverðlauna, m.a sem besta myndin, en hlaut engin. Hún var frumsýnd árið 2000.

Myndin fjallar um Tóta, dæmigerðan Íslending með fótboltadellu. Hann hyggst byrja innflutning á Ópal sígarettum frá Búlgaríu, en allt gengur á afturfótunum.

## Leikarar

* Þórhallur Sverrisson sem Tóti
* Jón Gnarr sem Valli
* Matt Keeslar sem Tony 
* Hafdís Huld Þrastardóttir sem Dagmar
* Laufey Brá Jónsdóttir sem Silja
* Rúnar Júlíusson sem Óli Popp
A Clockwork Orange

**A Clockwork Orange** getur átt við eftirfarandi:
* Bókina *[[A Clockwork Orange (bók)|A Clockwork Orange]]*
* Kvikmyndina A Clockwork Orange
Kotasæla

**Kotasæla** er mjólkurafurð og er meginuppistaða hennar ystingur sem er búið er að pressa mestu mysuna úr. Hann er ekki látinn eldast eða þroskast eins og gert er þegar hefðbundnir ostar eru búnir til, kotasæla er því bragðlítil og mjólkurlituð. Fituinnihald hennar fer eftir magni fitu í þeirri mjólk er ystingurinn er unnin úr og er hún oft seld bragðbætt t.d. með ananas eða hvítlauk.

Kotasælan er að jafnaði með mjög lágt fitu- og kolvetnisinnihald, en hátt hlutfall prótíns.

**Innihaldslýsing:**
Næringargildi í 100 g.
Orka	452	kJ /   107	kcal					
Protein	13,5g					
Kolvetni	3g					
Fita	        4,5g

## Tengill
*Kotasæla á heimasíðu Osta- og smjörsölunnar ehf.
Ludwig Scotty

**Ludwig Scotty** (fæddur 20. júní 1948 í Anabar-héraði) var forseti Nárú frá 29. maí 2003 til 8. ágúst 2003 og aftur frá 22. júní 2004 til 19. desember 2007.
Hafið (kvikmynd)

***Hafið*** er kvikmynd eftir Baltasar Kormák. Handritið er eftir Baltasar Kormák og Ólaf Hauk Símonarson byggt á samnefndu leikriti Ólafs. Kvikmyndin var send í forval Óskarsins árið 2003.
Nýtt líf

***Nýtt líf*** er íslensk gamanmynd sem að var frumsýnd þann 30. september 1983. Kvikmyndin er önnur kvikmynd Þráins Bertelssonar sem var einnig handritshöfundur. Myndin er fyrsta kvikmyndin í þríleiknum um Danna og Þór. Í þessari mynd reyna þeir fyrir sér í fiskiðnaðinum. Aðalhlutverkin leika þeir Eggert Þorleifsson og Karl Ágúst Úlfsson.

Tökur hófust í Heimaey, Vestmannaeyjum þann 21. mars 1983 og lauk um miðjan maí. Kvikmyndin er ein vinsælasta kvikmynd Íslandssögunnar og voru gefnar út tvær framhaldsmyndir, *[[Dalalíf]]* árið 1984 og *[[Löggulíf]]* árið 1985.

Tónlistin í myndinni er meðal annars leikin af hljómsveitinni Tappa Tíkarass, með söngkonuna Björk Guðmundsdóttur í fararbroddi.

## Söguþráður
Matsveinninn Daníel, leikinn af Karli Ágústi Úlfssyni og veitingaþjónninn Þór, leikinn af Eggerti Þorleifssyni eru reknir af Hótel Sögu vegna ruddalegrar framkomu við matargest. Þeir ákveða því að söðla um og byrja „nýtt líf“ - í Vestmannaeyjum. Þeir sigla undir fölsku flaggi og ráða sig í vinnu hjá stærsta fiskvinnslufyrirtækinu í Eyjum, þar sem þeir kynnast m.a. Víglundi verkstjóra, („Þú ert kallaður Lundi, er það ekki?“), bónusvíkingnum Axel, Ungfrú Snæfells- og Hnappadalssýslu, Maríu Lundadóttur og skipstjóranum hjátrúarfulla, sem og fjölmörgum öðrum ógleymanlegum persónum.

## Tilvísanir
Dalalíf

**Dalalíf** er Íslensk gamanmynd sem að var frumsýnd 30. september 1984 og önnur myndin í þríleik Þráins Bertelssonar um Þór og Danna, á eftir *[[Nýtt líf|Nýju lífi]]* frá 1983 og fyrir ''Löggulífi'' frá 1985. Í þessari mynd fara þeir í sveit og stofna nýja og undarlega tegund af ferðaþjónustu. Eggert Þorleifsson og Karl Ágúst Úlfsson fara með aðalhlutverkin.

Kvikmyndin var búin til til þess að fá fjármagn fyrir kvikmyndina *[[Skammdegi]]* sem að Þráinn leikstýrði árið 1985, en það vantaði fjármagn fyrir myndina og datt honum þá í hug að gefa út gamanmynd. Kvikmyndin var skrifuð af Þránni og Ara Kristinnssyni og tók það að skrifa myndina rúmlega þrjá daga. Tökur hófust í maí 1984 og fóru þær fram í Neðra-hálsi í Kjós.

Kvikmyndin er í miklu uppáhaldi hjá mörgum íslendingum og á dyggan aðdáendahóp.

## Söguþráður
Þór og Danni eru komnir aftur frá Vestmannaeyjum, slyppir og snauðir. Kaupmaðurinn á horninu er hættur að skrifa hjá þeim og hungurvofan á næsta leiti. Af óbilandi bjartsýni taka þeir því að sér að reka stórbú í Kjósinni meðan bóndinn bregður sér í bændaferð til Noregs. Þeir félagar þreytast þó fljótt á venjulegum bústörfum og auglýsa þess í stað "Dalalífsvikur" fyrir borgarbúa - og þar fer af stað einhver sú alfyndnasta atburðarrás sem sést hefur í íslenskri kvikmynd.

## Veggspjöld og hulstur
Sama hönnun var notuð á DVD hulstrinu og upprunalega veggspjaldi. Þráinn Bertelsson var ekki nógu sáttur með það, og fór með það í blöðin að hann ætti höfundarrétt á veggspjaldinu og að Sena hafi notað það án hans leyfis.

## Heimildir
Hafið

**Hafið** getur átt við eftirfarandi:
* Leikritið *[[Hafið (bók)|Hafið]]* eftir Ólaf Hauk Símonarson
* Kvikmyndina Hafið eftir Baltasar Kormák
* haf eða sjór
Derog Gioura

**Derog Gioura** (fæddur 1931 í Ubenide-héraði, dáinn 25. september 2008) var stjórnmálamaður og fyrrverandi forseti Nárú. Þegar fyrirmaður hans, Bernard Dowiyogo, lést í starfi 10. mars 2003, var hann var hann valinn af þingheimi sem starfandi forseti. Í þingkosningunum 3. maí sama ár bauð hann sig fram til forseta á móti Ludwig Scotty og Kinza Clodumar.

29. maí fékk hann hjartaáfall og var sendur til Melbourne á sjúkrahús og sama dag var Ludwig Scotty valinn forseti. Þegar Gioura var orðinn heill heilsu fór hann aftur til Nárú og tók við starfi Kvenna- og fjölskylduráðherra. Þann 22. júní 2004 missti hann síðan starfið en hélt áfram sæti sínu sem þingmaður. Í október sama ár missti hann síðan þingsæti sitt og hefur ekki setið á þingi síðan.
Land og synir

**Land og synir** getur átt við eftirfarandi:
* Skáldsögu Indriða G. Þorsteinssonar, *[[Land og synir (skáldsaga)|Land og synir]]*, frá 1963.
* Kvikmyndina *[[Land og synir (kvikmynd)|Land og syni]]* sem gerð var eftir skáldsögunni og er talin marka upphaf samfelldrar kvikmyndagerðar á Íslandi.
* Vefsíðuna og blaðið *[[Land og synir (vefsíða)|Land og syni]]* frá Íslensku kvikmynda- og sjónvarpsakademíunni sem heitir í höfuðið á kvikmyndinni.
* Hljómsveitina Land og syni.
Land og synir (kvikmynd)

***Land og synir*** er kvikmynd eftir Ágúst Guðmundsson byggð á samnefndri skáldsögu Indriða G. Þorsteinssonar sem út kom 1963. Myndin var frumsýnd í ársbyrjun 1980. Hún fjallar um fólksfækkun á landsbyggðinni á kreppuárunum upp úr 1930. Myndin var að mestu tekin í Svarfaðardal sumarið 1979. Víða hefur verið fjallað um þessa mynd enda markar hún upphaf íslenska kvikmyndavorsins sem svo var kallað. Lýsandi frásagnir af kvikmyndatökunni og aðstandendum myndarinnar má finna í bókinni Svarfdælasýsl sem út kom 2017.

*Land og synir* var með fyrstu kvikmyndunum sem gerðar voru með styrk úr kvikmyndasjóði sem úthlutaði fyrstu styrkjum til kvikmyndagerðar í apríl árið 1979. Meðal annarra sem hlutu styrk þetta ár voru kvikmyndirnar *[[Veiðiferðin]]* og *[[Óðal feðranna]]* en *Land og synir* hlaut hæsta styrkinn og er sú mynd sem jafnan er talin marka upphaf samfelldrar kvikmyndagerðar á Íslandi.

## Tilvísanir

## Tenglar

*
René Harris

**René Reynaldo Harris** (fæddur 11. nóvember 1948 í Aiwo-héraði; dainn 5. juli 2008) var stjórnmálamaður frá Nárú og fyrrverandi forseti landsins. Hann hefur verið þingmaður fyrir Aiwo frá árinu 1977. Hann er einnig meðvirkur í stærstu fyrirtækjum landsins; Nauru Phosphate Corporation (NPC) og Nauru Pacific Line (NPL).

Ríkisstjórn hans státar af afrekum á borð við að gera Nárú að meðlim í SÞ, fullgildum meðlim í Breska samveldinu og að hafa tekið við áströlskum hælisleytendum. Hann hefur verið gagnrýndur af nárúska andstöðuflokkinum (Naoero Amo) og alþjóðasamtökum fyrir mannréttindabrot.

Harris var fyrst forseti Nárú 27. apríl 1999 til 20. apríl 2000 þegar Bernard Dowiyogo tók við embættinu fram til 29. mars 2001. Í janúar 2003 voru þeir Dowiyogo forsetar í tvígang hver. Dowiyogo vann að lokum en andlát hans í mars 2003 leiddi þjóðina inn í mikinn óvissutíma.

Ludwig Scotty tók við embætti forseta 22. júní 2004. Harris fer mánaðarlega til Melbourne í sykursýki-meðferð.
Kinza Clodumar

**Kinza Godfrey Clodumar** (fæddur 8. febrúar 1945 í Boe-héraði; d. 29. november 2021) var nárúskur stjórnmálamaður og fyrrverandi forseti landsins. Hann var þingmaður til margra ára, fjármálaráðherra frá 2003 fram í október 2004 og loks forseti landsins frá 12. febrúar 1997 til 18. júní 1998 þegar honum var steypt af stóli.

Clodumar er innfæddur Nárúi og hefur mikinn áhuga á umhverfismálum. Hann hefur fengið stuðning frá mörgum nárúskum stjórnmálamönnum, þar á meðal Bernard Dowiyogo, René Harris og Ludwig Scotty. Hann hefur einnig sýnt þeim stuðning. Árið 2003 reyndi hann tvívegis að verða aftur forseti. Hann missti þingsæti sitt í október 2004.
Ruben Kun

**Ruben James Kun** er fyrrverandi fjármálaráðherra og forseti Nárú. Hann var forseti frá 19. desember 1996 til 13. febrúar 1997.
Næsland

***Næsland*** (*Niceland*) er kvikmynd eftir Friðrik Þór Friðriksson. Hún er tekin upp á Íslandi og Þýskalandi en athygli vekur að aðeins enska er töluð í henni. Hún segir frá þroskaheftu ungu fólki sem vinnur í verksmiðju.
Krónprins

**Krónprins** er aðalsborinn karl sem stendur næstur til ríkiserfða í konungs- eða furstadæmi. Samkvæmt vestrænum hefðum er hann oftast elsti sonur ríkjandi konungs eða drottningar. Næsti bróðir í aldursröð erfir krúnuna ef konungurinn er barnlaus, og svo ganga erfðirnar koll af kolli samkvæmt sérstökum reglum. Í arabískri hefð gengur krúnan frá eldri bróður til yngri bróður, en ekki frá föður til sonar. Í mörgum vestrænum konungsríkjum, til dæmis Englandi, Hollandi og Danmörku hefur konum verið gert kleift að erfa krúnuna til jafns við karla. Þá getur ríkisarfinn verið hvort sem er, krónprins eða krónprinsessa.
Herbert Paul Grice

**Herbert Paul Grice** (1913 – 1988) var breskur heimspekingur sem fékkst einkum við málspeki.

## Helstu rit
* 1957. „Meaning“, *The Philosophical Review* **66**: 377-88.
* 1969. „Utterer's Meaning and Intention“, *The Philosophical Review* **78**: 147-77.
* 1989. *Studies in the Way of Words* (Cambridge, Mass.: Harvard University Press). 
* 1991. *The Conception of Value* (Oxford: Oxford University Press).
* 2001. *Aspects of Reason*, Richard Warner (ritstj.) (Oxford: Oxford University Press).

## Tenglar
* 
*
Edmund Gettier

**Edmund L. Gettier III** (fæddur 31. október 1927 í Baltimore í Maryland; d. 23. mars 2021) var bandarískur heimspekingur og prófessor *emeritus* við University of Massachusetts at Amherst. Hann er víðfrægur fyrir eina þriggja síðna langa grein sem birtist fyrst árið 1963 í tímaritinu *Analysis* og nefnist „Er sönn rökstudd skoðun þekking?“ („Is Justified True Belief Knowledge?“).

## Neðanmálsgreinar


## Tenglar
* „Is Justified True Belief Knowledge?“
*
Scott Soames

**Scott Soames** (f. 1946) er prófessor í heimspeki við University of Southern California. Hann fæst einkum við málspeki og sögu rökgreiningarheimspekinnar. Soames er þekktur fyrir að verja og útfæra frekar kenningar Saul Kripke, fyrrum starfsbróður síns við Princeton-háskóla, og fyrir að vera einn helsti málsvari tvígildiskenninga um merkingu.

## Æviágrip
Scott Soames fæddist árið 1946. Hann stundaði nám í heimspeki við Stanford University en hélt til Massachusetts í framhaldsnám þar sem hann nam heimspeki og málvísindi við Massachusetts Institute of Technology (MIT). Hann lauk doktorsgráðu í heimspeki ári 1976.

Soames kenndi við Yale University (1976-1980) og Princeton University (1980-2004). Soames kennir nú við heimspekideild University of Southern California.

## Helstu rit
* (1999) *Understanding Truth* (Oxford University Press).
* (2002) *Beyond Rigidity: The Unfinished Semantic Agenda of 'Naming and Necessity*' (Oxford University Press).
* (2003) *Philosophical Analysis in the Twentieth Century, Volume 1* (Princeton University Press).
* (2003) *Philosophical Analysis in the Twentieth Century, Volume 2* (Princeton University Press).
* (2005) *Reference and Description: The Case against Two-Dimensionalism* (Princeton University Press).
Öxarfjörður

**Öxarfjörður**  er einn af fjörðum Íslands og liggur á milli Tjörness og Melrakkasléttu á norðausturhorni Íslands. Fjörðurinn er stuttur og breiður og mætti allt eins kallast flói, við hann liggur Kópasker. 

Landnámsmenn í Öxarfirði voru þeir Einar Þorgeirsson, sem hét eftir afa sínum hálfbróður Göngu-Hrólfs, og bræðurnir Vestmaður og Vémundur. Þeir komu frá Orkneyjum, sigldu norður um land og byggðu fyrstir fjörðinn og gáfu honum nafn.
Friðrik 7. Danakonungur

**Friðrik 7.** (6. október 1808 – 15. nóvember 1863) var konungur Danmerkur frá 1848 til dauðadags. Hann var af ætt Aldinborgara. Hann lét af einveldi árið 1848.

## Ævi
Friðrik var sonur Kristjáns Friðriks Danaprins, seinna Kristjáns konungs 8. og Karlottu Friðriku af Mecklenburg-Schwerin. Skömmu eftir fæðingu hans skildu foreldrarnir, þar sem móðirin hafði haldið við annan mann. Henni var aldrei aftur leyft að sjá son sinn. 

Friðrik gekk að eiga Vilhelmínu Maríu Danaprinsessu þegar hann var tvítugur. Þau voru tvímenningar, hún yngsta dóttir ríkjandi konungs, Friðriks konungs 6. Sambúð þeirra var stirð, og sagt var að Friðrik prins hafi verið konu sinni bæði ótrúr og tillitslaus. Konunginum, tengdaföðurnum, var á endanum nóg boðið, og vorið 1834 sendi hann tengdason sinn í ferðalag til Íslands (og varð Friðrik því fyrsti konungur landsins sem þangað hafði komið) og rak hann síðan, þegar hann kom aftur, í útlegð til Fredericiu á Jótlandi og krafðist skilnaðar fyrir hönd dóttur sinnar. Í útlegðinni komst Friðrik prins í kynni við dansmærina Louise Rasmussen, sem seinna varð konan hans. 1839 varð faðir Friðriks konungur, sem Kristján 8., og Friðrik varð þar með krónprins, útlegðinni var aflétt og hann tók við fyrra starfi föður síns sem landstjóri á Fjóni. Árið 1841 kvæntist hann Marianne af Mecklenburg-Strelitz en þau skildu árið 1846 og voru barnlaus.

Þann 20. janúar 1848 andaðist Kristján 8.. Friðrik sonur hans var 39 ára og hafði litla reynslu af stjórnmálum, svo að ýmsum leist ekki vel á að hann yrði konungur. En sem konungur afsalaði hann sér einveldi og gaf Dönum stjórnarskrá. Það, ásamt öðru, varð til þess að vinsældir hans urðu miklar.

Í byltingaröldunni sem skók Evrópu 1848 kröfðust íbúar hertogadæmanna Slésvíkur og Holtsetalands þess að verða hluti af Þýska sambandinu, og að þau fengju sjálfstjórn. Frjálslyndir þjóðernissinnar kröfðust stjórnarskipta í hertogadæmunum og ákvað Friðrik að verða við þeirri kröfu og skipaði nýtt ráðuneyti með þátttöku beggja fylkinga, frjálslyndra og íhaldsmanna. Hann gaf nýja ráðuneytinu það til kynna, að þaðan í frá liti hann svo á að einveldi væri afnumið í Danmörku, og að krúnan væri eftirleiðis bundin af stjórnarskrá. „Konungurinn mætir ekki á ríkisráðsfundi nema honum sé boðið,“ sagði hann. Nokkrum dögum seinna lét hann fræg ummæli falla: „Loksins get ég sofið út.“

1850 kvæntist Friðrik þriðja sinni, og var brúðurin Louise Rasmussen, sem hann hafði kynnst í Fredericiu nokkrum árum áður. Hún var af lágum stigum, svo að börn þeirra hefðu verið útilokuð frá ríkiserfðum — en reyndar varð honum ekki barna auðið með henni frekar en öðrum konum. Betri borgurum og aðalsfólki fannst þessi ráðahagur ekki sæmandi, og svo fór að hjónunum fannst sér varla vera vært í Kaupmannahöfn. Þau keyptu því höllina Jægerspris og settust að þar.

Friðrik 7. var síðasti konungur Danmerkur sem var af hinni eiginlegu Aldinborgarætt. Þegar hann dó, þann 15. nóvember 1863, aðeins 55 ára að aldri, hlaut hann legstað í Hróarskeldudómkirkju. Eftirmaður hans var Kristján, prins af Lukkuborg, þar sem konan hans, Louise af Hessen-Kassel, stóð næst til ríkiserfða, en hún var systurdóttir Kristjáns 8.
Julia Annas

**Julia Annas** er prófessor í heimspeki við University of Arizona en var áður Regents Professor í heimspeki við St. Hugh's College, í Oxford. Hún sérhæfir sig í fornaldarheimspeki, einkum siðfræði, hugspeki, sálfræði og þekkingarfræði í forngrískri heimspeki. Annas var stofnandi og um skeið ritstjóri tímaritsins *Oxford Studies in Ancient Philosophy*.

## Helstu rit
### Bækur
* *Plato: A Very Short Introduction* (Oxford, 2003).
* *Ancient Philosophy: A Very Short Introduction* (Oxford, 2000).
* *Voices of Ancient Philosophy: An Introductory Reader* (Oxford, 2000).
* *Platonic Ethics, Old and New* (Cornell, 1999).
* *The Morality of Happiness* (Oxford, 1993).
* *Hellenistic Philosophy of Mind* (California, 1992). 
* *The Modes of Scepticism* (Cambridge, 1985), ásamt Jonathan Barnes. 
* *An Introduction to Plato's Republic* (Oxford, 1981).

### Þýðingar
* Plato, *Statesman* (Cambridge, 1995), ásamt Robin Waterfield.
* Sextus Empiricus, *Outlines of Scepticism* (Cambridge, 1994), ásamt Jonathan Barnes. 
* Aristotle, *Aristotle's Metaphysics Books M and N* (Oxford, 1976).
Sea Shepherd Conservation Society

**Sea Shepherd Conservation Society** eru umverfisverndarsamtök sem einkum berjast gegn veiðum á sjávardýrum. Samtökin eru þekktust fyrir baráttu gegn hvalveiðum en hafa einnig fengist við baráttu gegn veiðum á öðrum sjávardýrum eins og selum og sæskjaldbökum.

Samtökin voru stofnuð af Paul Watson og fleirum úr umhverfissamtökunum Greenpeace þar sem þeim þóttu aðferðir Greenpeace ekki nógu róttækar. Aðferð Greenpeace er að safna gögnum um t.d. ólöglegar veiðar og nota þau í herferðum sem ganga út á það að móta almenningsálit í þeim löndum þar sem þeir starfa, en Watson vildi taka upp beinar aðgerðir gegn veiðimönnum. Samtökin hafa sökkt tíu hvalveiðiskipum frá 1979. Þeirra á meðal eru íslensku hvalveiðiskipin *[[Hvalur 6]]* og *[[Hvalur 7]]* sem samtökin reyndu að sökkva í Reykjavíkurhöfn árið 1986. Vegna þessa var Paul Watson fangelsaður í stuttan tíma þegar hann kom til Íslands árið 1988 og í kjölfarið vísað úr landi.

Núverandi höfuðstöðvar samtakanna eru í Friday Harbour í Washingtonfylki í Bandaríkjunum.
Peter Geach

**Peter Thomas Geach** (29. mars 1916 – 21. desember 2013) var breskur heimspekingur. Hann fékkst einkum við heimspekisögu, rökfræði, hugspeki og trúarheimspeki. Hann var kvæntur heimspekingnum Elizabeth Anscombe og áttu þau sjö börn.

Geach var kaþólskur og var kaþólsk trú að mörgu leyti samtvinnuð heimspeki hans. Heimspeki hans var í anda rökgreiningarheimspekinnar en undir miklum áhrifum frá Tómasi af Akvínó. Geach varði til að mynda þá kenningu að manneskjan sé í eðli sínu skynsemisvera og að hver og einn einstaklingur hafi verið skapaður af guði. Hann vísaði á bug tilraunum í anda Darwins til að líta svo á að skynsemin sé ekki eðlislæg manninum heldur hending þróunarinnar sem „sófisma, hlægilegum eða brjóstumkennanlegum“. Hann hafnaði kenningum um málgetu dýra. 

Geach hafnaði bæði þekkingarfræðilegum skilningi sannleikshugtaksins og gagnhyggju um sannleikann en hélt þess í stað samsvörunarkenningu um sannleikann á lofti í anda Tómasar af Akvínó. Hann hélt því fram að veruleikinn sé einn og óskiptur, grundvallaður í guði sjálfum, sem er endanlegur sanngjöri; guð *er* sannleikur.

## Helstu rit
* *Mental Acts: Their Content and Their Objects* (1957)
* *Reference and Generality: An Examination of Some Medieval and Modern Theories* (1962)
* *God and the Soul* (1969)
* *Logic Matters* (1972)
* *Reason and Argument* (1976)
Plútarkos

**Plútarkos** eða **Mestrius Plutarchus** (forngríska: Πλούταρχος; 46 – 127) var forngrískur sagnaritari, ævisöguritari, rithöfundur og platonskur heimspekingur. Plútarkos fæddist í Kæroneu í Böótíu í Grikklandi, um 31 km austur af Delfí.

## Heimildir og ítarefni
* Guðmundur J. Guðmundsson, „Grísk sagnaritun frá Hekateosi til Pólýbíosar“ hjá Sigurði A. Magnússyni, Kristjáni Árnasyni og Ástráði Eysteinssyni (ritstj.), *Grikkland ár og síð* (Hið íslenzka bókmenntafélag, 1991).
* Hornblower, Simon (ritstj.), *Greek Historiography* (Oxford: Clarendon Press, 1994).
* Lamberton, Robert, *Plutarch* (New Haven: Yale University Press, 2001).
* Luce, T.J., *The Greek Historians* (London: Routledge, 1997).
* Marincola, John (ritstj.), *A Companion to Greek and Roman Historiography* (Oxford: Blackwell, 2007).

## Tenglar
*
Varró

**Marcus Terentius Varro**, víðast þekktur undir nafninu **Varró**, (116 f.Kr. – 27 f.Kr.) var rómverskur fræðimaður og rithöfundur, sem Rómverjar kölluðu „lærðasta mann Rómaveldis“. 

## Rit
Varró samdi meira en 400 ritverk um ævina en einungis tvö eru varðveitt. Brot eru varðveitt úr sjötíu verkum öðrum. Varðveitt eru verkin:
* *De lingua latina libri XXV* (eða *Um latneska tungu í 25 bókum*)
* *Rerum rusticarum libri III* (eða *Sveitamál í þremur bókum*)

## Tengt efni
* Antiquitates rerum humanarum et divinarum
Enskur mastiff

**Enskur mastiff** er afbrigði stórra hunda sem tilheyrir mastiff-fjölskyldunni.

## Stærð
Mastiff eru stórir hundar. Venjulega verða þeir um 70 – 80 cm á hæð á herðakamb og um 80 – 90 kg.
Rottweiler

**Rottweiler** er afbrigði stórra hunda frá Þýskalandi.

## Stærð
Rottweiler-hundar eru stórir hundar. Rakkar verða um 61-68 cm á hæð á herðakamb en tíkur um 56-63 cm. Rakkar vega yfirleitt um 55 kg en tíkur um 48 kg. Rottweiler hundar hafa blíðan karakter en eru oft misskildir sem grimmir. Þeir hafa ríka tilhneigingu til að verja sitt yfirráðarsvæði og henta vel sem varðhundar en geta einnig verið prýðilegir fjölskylduhundar. Þeir þurfa þó ríkan aga snemma í uppeldinu.
Franskur bolabítur

**Franskur bolabítur** er afbrigði af hundi sem kom fyrst fram í Frakklandi um eða eftir miðja 19. öld.

## Stærð
Franskir bolabítar eru smávaxnir. Þeir vega sjaldnast meira en 13 kg, oft mun minna en rakkar eru yfirleitt þyngri en tíkur. Franskir bolabítar verða venjulega um 20-35 cm á hæð á herðakamb.
Írskur setter

**Írskur setter** er afbrigði af hundi sem hefur verið ræktað sem veiðihundur en írskur setter er einnig vinsæll fjölskylduhundur.

## Stærð
Írskur setter er hávaxinn er mjósleginn hundur sem verður venjulega 54-70 cm á hæð á herðakamb en um 20-25 kg. Rakkar verða venjulega um 2-5 cm hærri og um 2-5 kg þyngri en tíkur.
Border collie

**Border collie** eða **merkjakoli** er afbrigði af hundi sem hefur verið ræktað sem fjárhundur og á uppruna sinn að rekja til Englands og Skotlands. Þeir eru af mörgum taldir meðal greindustu og duglegustu hunda.

## Aldur og uppruni
Tegundin rekur ættir sínar til Stóra-Bretlands en aldur hans er ekki þekktur að vissu. Bændur í Chevíót- og Galloway ræktuðu hann til að kalla fram bestu smalahæfileika og greind sem völ var á á þeim tíma. Hann komst ekki á skrá hjá Breska hundaræktarsambandinu fyrr en 1976.

Mikil eftirspurn var eftir góðum, hreinræktuðum merkjakolum í Ástralíu og Nýja-Sjálandi en þar er mikil sauðfjárrækt stunduð og þurftu bændur góða smalahunda. Þetta átti einnig við Ísland en kolinn vildi blandast íslenskum heimilishundum og misstu einstaklingarnir þannig sérstöðu sína hvað smalagreind varðaði.

## Útlit og bygging

Rakkar verða um 53 cm en tíkurnar minni. Þeir eru meðalstórir og léttbyggðir, búkurinn langur og spengilegur. Höfuðið er langdregið og eyrun standa að hluta. Algengasti litur Border Collie er svartur og hvítur, en þeir geta verið margskonar á litinn, svosem brúnir og hvítir, bláir og hvítir og yrjóttir (Merle). 
Þeir eru gjarnan blesóttir með hvítan kraga, sokka og síðóttir.

Sum ræktunarfélög gera engin skilyrði til litar og útlits heldur bara geðslags, smalaeiginleika og heilbrigði. Þannig á merkjakoli að vera heilbrigður og vakandi fram undir 10 ára aldur, jafnvel lengur.

## Notkun
Merkjakoli er mest notaður til að smala sauðfé og nýtist vel til þess arna vegna hraða og snerpu í hreyfingum. Hann sækist eftir því að halda fé í hóp og rekur það gjarnan í átt að húsbónda sínum. Hann hefur einnig sannað sig sem fíkniefnahundur, snjóflóðahundur, rekja spor (tracking) og aðstoðarhundur fyrir til dæmis fatlaða eða hreyfihamlaða.

Merkjakoli nýtist til ýmissa leikja, svo sem flyball, hlýðni og hindrunarkeppni (e. *agility*).
Quintilianus

**Marcus Fabius Quintilianus** (um 35 – 95) var rómverskur mælskufræðingur og kennari. Í riti hans *Um menntun ræðumannsins* (*Institutio oratoria*) er að finna umfjöllun um helstu rithöfunda og skáld Forngrikkja og Rómverja og helstu bókmenntagreinar. Quintilianus var mikið lesinn á miðöldum og á endurreisnartímanum og hafði mikil mótunaráhrif á smekk nútímamanna á bókmenntum fornaldar.

## Tengt efni
* Bókmenntarýni í fornöld
* Latneskar bókmenntir
* Mælskufræði
Plinius eldri

**Gaius Plinius Secundus** eða **Pliníus eldri** (23 – 24. ágúst 79) var rómverskur fræðimaður og rithöfundur og sjóliðsforingi í rómverska flotanum. Hann samdi ritið *Naturalis Historia* (ísl. Náttúrusaga), sem var nokkurn konar alfræðirit um náttúruvísindi og talinn forfaðir alfræðiorðabóka síðari tíma. Hann er nefndur „eldri“ til aðgreiningar frá frænda sínum, Pliníusi yngri en báðir urðu vitni að eldgosinu í Vesúvíusi þann 23. ágúst árið 79 e.Kr. sem varð Pliníusi eldri að aldurtila.

## Heimildir


## Tenglar
* Plinius Secundus: ''Naturalis Historia'' (netútgáfa hjá Bill Thayer). Skoðað 22. október 2010.
Pólýgnótos

**Pólýgnótos** var forngrískur málari sem var uppi um miðja 5. öld f.Kr. Hann var sonur Aglaofons og kom frá Þasos en fluttist til Aþenu og og fékk aþenskan ríkisborgararétt. Hann málaði m.a. málverk af eyðileggingu Tróju á vegginn í súlnagöngunum *Stoa poikile* í Aþenu.
Daniel Dennett

**Daniel Clement Dennett** (f. 28. mars 1942 í Boston í Massachusetts, d. 19. apríl 2024) var bandarískur heimspekingur og kunnur trúleysingi. Dennett fékkst einkum við hugspeki, vísindaheimspeki og heimspeki líffræðinnar, einkum spurningar er varða þróunarkenninguna og vitvísindi. Hann var prófessor í heimspeki við Tufts University.

## Helstu rit
* *[[Brainstorms]]: Philosophical Essays on Mind and Psychology* (MIT Press, 1981). ISBN 0-262-54037-1
* *[[Elbow Room]]: The Varieties of Free Will Worth Wanting* (MIT Press, 1984). ISBN 0-262-04077-8
* *[[The Mind's I]]* ásamt Douglas Hofstadter (Bantam, 1985). ISBN 0-553-34584-2
* *[[Content and Consciousness]]* (Routledge & Kegan Paul, 1986). ISBN 0-7102-0846-4
* *[[The Intentional Stance]]* (MIT Press, 1989). ISBN 0-262-54053-3
* *[[Consciousness Explained]]* (Back Bay Books, 1992). ISBN 0-316-18066-1
* *[[Darwin's Dangerous Idea|Darwin's Dangerous Idea: Evolution and the Meanings of Life]]* (Simon & Schuster, 1996). ISBN 0-684-82471-X 
* *[[Kinds of Minds: Towards an Understanding of Consciousness]]* (Basic Books, 1997). ISBN 0-465-07351-4
* *[[Brainchildren: Essays on Designing Minds|Brainchildren: Essays on Designing Minds (Representation and Mind)]]* (MIT Press, 1998). ISBN 0-262-04166-9
* *[[Freedom Evolves]]* (Viking Press, 2003). ISBN 0-670-03186-0
* *[[Sweet Dreams: Philosophical Obstacles to a Science of Consciousness]]* (Bradford Books, 2005). ISBN 0-262-04225-8
* *[[Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon]]* (Penguin, 2006). ISBN 0-670-03472-X

## Tenglar

*
Catullus

**Gaius Valerius Catullus**, þekktastur sem **Catullus** (um 84 f.Kr. — um 54 f.Kr.) var eitt af áhrifamestu skáldum Rómaveldis á 1. öld f.Kr. Catullus var meðal hinna svonefndu ungskálda eða *neoteroi*. Helstu fyrirmyndir þeirra voru grísk skáld, einkum skáld frá helleníska tímanum á borð við Kallímakkos, og lýrísk skáld á borð við Saffó.

## Neðanmálsgreinar
Sumarskólinn

**Sumarskólinn** er skóli sem tekur fyrir meira námsefni en aðrir skólar á styttri tíma yfir sumarið.

## Krækjur
* Opinber heimasíða Sumarskólans
Villiljós

***Villiljós*** er kvikmynd í fimm sjálfstæðum hlutum sem er byggð á handriti Huldars Breiðfjörð. Þessir fimm hlutar skiptast svo niður á fimm leikstjóra, þannig að hver og einn þeirra stýrir sínum hluta.  

Myndhlutar skiptast þannig:
* „Aumingjaskápurinn“ - leikstj. Ragnar Bragason
* „Líkið í lestinni“ - leikstj. Dagur Kári
* „Mömmuklúbburinn“ - leikstj. Inga Lísa Middleton
* „Heimsyfirráð eða bleyjuskiptingar“ - leikstj. Ásgrímur Sverrisson
* „Guð hrapar úr vélinni“ - leikstj. Einar Thor Gunnlaugsson
Maður eins og ég

***Maður eins og ég*** er íslensk kvikmynd í leikstjórn Róberts I. Douglas. Myndin var frumsýnd árið 2002. Aðalhlutverkið leikur Jón Gnarr. 

## Tenglar
*
Djöflaeyjan

***Djöflaeyjan*** er kvikmynd byggð á sögu Einars Kárasonar, *[[Þar sem djöflaeyjan rís]]*.

## Tenglar
* ''Djöflaeyjan rís''; grein í Morgunblaðinu 1996
* ''Braggadagar''; grein í Morgunblaðinu 1996
Hvíti víkingurinn

***Hvíti víkingurinn*** er kvikmynd eftir Hrafn Gunnlaugsson tekin upp á Íslandi en framleidd í Noregi. 

## Kvikmyndin endurklippt

Hrafn Gunnlaugsson var fráleitt sáttur við útkomuna á *Hvíta víkingnum*, en framleiðendurnir tóku af honum völdin þegar komið var að því að klippa myndina, og varð til þess að Hrafn mætti ekki einu sinni á frumsýningu myndarinnar. Hrafn endurklippti myndina, nefndi hana upp á nýtt og í nýrri útgáfu hét myndin Embla. Hún var frumsýnd í desember 2007.
Gistilíf

**Gistilíf** er það þegar ein lífvera lifir á annarri og hagnast af því en skiptir hina lífveruna ekki máli.
Svo á jörðu sem á himni

***Svo á jörðu sem á himni*** er önnur kvikmynd Kristínar Jóhannesdóttur. Myndin gerist árið 1936 og fjallar um unga stelpu að nafni Hrefna sem byrjar að blanda saman fortíð og framtíð í ímyndunarafli sínu. Hún var frumsýnd í Háskólabíó 1992. Titill myndarinnar kemur úr faðirvorinu.
Í skugga hrafnsins

***Í skugga hrafnsins*** er kvikmynd eftir Hrafn Gunnlaugsson.  Hún er sjálfstætt framhald af Hrafninn flýgur.
Þverbanda hjólbarði

**Þverbanda hjólbarði** eða **radíaldekk** er tegund af hjólbarða þar sem strigalög og vírar liggja þvert á akstursstefnuna. Með þessu fæst slitsterkari snertiflötur (bani) og sveigjanlegar hliðar. Þverbanda hjólbarðar „dala“ því meira en skábanda hjólbarða (diagonal dekk) og dreifa þannig álagi og þyngd betur á undirlagið. Aftur á móti eru hliðarnar viðkvæmar gagnvart oddhvössum hlutum. Hjólbarðarnir eru notaðir bæði á bíla og dráttarvélar en síður á vagna vegna þess hve miklu dýrari þeir eru en skábanda hjólbarðar.

Þverbanda hjólbarðar voru fundnir upp af Michelin fyrirtækinu og komu fyrst á markað árið 1946.

## Kostir og gallar
Kostir við að nota þverbanda hjólbarða:
# Betra veggrip þar sem snertiflöturinn eykst með mýkri hliðum
# Lengri líftími vegna þess hve stöðugt það er á vegi eða undirlagi. Þannig getur þverbanda hjólbarði haft 50% lengri líftíma en skáband 

Gallar:
# Radíaldekk missa veggripið mun snöggar en diagonldekk
# Undir 50 km/klst eru þverbanda hjólbarðar óþægilegri vegna þess hversu miklu harðari baninn er og mjúkar hliðarnar eru
# Á minni hraða getur bifreiðin eða dráttarvélin verið þyngri í stýri

## Tilvísanir
Álverið í Straumsvík

**Álverið í Straumsvík** (álverið er í daglegu tali starfsmanna nefnt **ISAL** eða **ÍSAL**) er hluti af Rio Tinto. Ál er framleitt í álverinu með álbræðslu. 

## Saga
Álverið er staðsett í útjaðri Hafnarfjarðar. Búrfellsvirkjun sér álverinu fyrir orku. Álframleiðsla hófst 1969 en álverið var formlega opnað 3. maí 1970. Framleiðslugetan var til að byrja með 33.000 tonn á ári með 120 kerjum í einum kerskála. Álverið hefur nokkrum sinnum verið stækkað, síðast árið 1995 þegar hafist var handa við að byggja þriðja og síðasta kerskálann. Árið 2010 störfuðu hjá álverinu um 450 starfsmenn og var framleiðslugeta þess um 190.000 tonn á ári.

### Stækkun álversins ekki samþykkt
Haustið 2006 og vorið 2007 voru umræður í gangi um stækkun álversins, sem miðaði að því að auka afköstin. Þann 31. mars kusu íbúar Hafnarfjarðar í atkvæðagreiðslu um hvort samþykkja ætti deiliskipulagið sem heimilaði stækkun álversins. Kjörsókn var nokkuð há 76,6 %, 12.747 af 16.647 Hafnfirðinga á kjörskrá kusu. Niðurstöðurnar urðu þær að 6.382 sögðu Nei (50,3%), Já sögðu 6.294 (49,3%) og auðir seðlar og ógildir voru 71. Aðeins munaði 88 atkvæðum að deiliskipulagið hefði verið samþykkt.

### Léleg afkoma
Í byrjun árs 2020 tilkynnti Rio Tinto að framtíðarhorfur álversins væru mjög bágbornar vegna óhagstæðs orkuverðs á Íslandi og lágs verð á áli. Fram kom að búið væri að minnka framleiðslu niður í 85% framleiðslugetu vegna þessa. Árið 2010 sömdu Rio Tinto Alcan og Landsvirkjun um endurnýjun á orkusamningi til ársins 2036.

## Starfsemi
Samkvæmt fyrirtækinu sjálfu koma flutningaskip með um 30.000 tonn af súráli í hverjum mánuði.

## Heimildir


## Tenglar
* Rio Tinto Alcan á Íslandi 
* Rio Tinto
* Sól í Straumi  - samtök gegn stækkun álversins
* Kompásþáttur 12. mars 2007 , þátturinn fjallar eingöngu um fyrirhugaða stækkun álversins.
* Auka framleiðslugetuna um fimmtung, frétt á RÚV 23. september 2010