open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Múmínpabbi

**Múmínpabbi** (s. *Muminpappan*) er persóna í Múmínálfunum eftir finnlanssænska rithöfundin og teiknarann Tove Jansson. 

Múmínpabbi er nokkuð eirðarlaus sál, sem fór frá því að vera á munaðarleysingjahæli til þess að sökkva í fen fjárhættuspila, en er orðin allur rólegri og ákvað að gerast ábyrgur heimilisfaðir. Kona hans er Múmínmamma og sonur Múmínsnáðinn. Hann er smá aristókrat í sér og hallur undir bóhemlíf. 

Hann er alltaf með sinn svarta pípuhatt sem á er letrað „MP frá MM þinni“ til að greina hann frá öðrum merkishöttum heimsins. Múmínpabbi er mjög forvitinn og hefur ríka ævintýraþrá. Til dæmis prófaði hann að búa einn á skipi með þremur Hattíföttum til að rannsaka hegðun þeirra, sem ekki telst auðvelt þar sem Hattífattar geta ekki talað né tjáð sig á nokkurn hátt. Samkvæmt fjölskyldu hans skráir hann öll ævintýri sín í bók sem heitir „endurminningar“. Hann sagði einu sinni að svo mörgum ævintýrum hafi hann lent að hann gæti aldrei klárað bókina.

## Æska og uppvöxtur
Skrautlegum ungdómsárum múmínpabba er lýst í bókinni Endurminningar Múmípabba en hann er draumóramaður sem lætur gjarnan hugann reika til æskuáranna og þeirra hetjudáða sem hann framdi sem ungur múmínálfur þó að uppvöxtur hans hafi verið erfiður í upphafi. Frænka Hemúlsins fann Múmínpabba yfirgefinn í körfu fyrir utan barnaheimili og ól hann upp. Fóstra hans var ströng og áttu þau ekki skap saman en þau áttu erfitt með að skilja viðhorf hvors annars til lífsins og endaði það með því að í skjóli nætur strauk Múmínpabbi af barnaheimilinu.  Eftir það
hitti hann uppfinningarmanninn Fredrikson og vini hans Joxaren, sem er pabbi Snúðs, og Rådd-djuret sem er hnappasafnari með pott á höfðinu og saman gerðu þeir lífið ævintýralegt. Lesa má um ævintýri þeirra félaganna í "Endurminningum Múmínpabba". Algengt er í japönsku teiknimyndunum að Múmínpabbi sé að bjástra við skriftir sem yfirleitt ganga mjög illa sökum ritstíflu.

Hann er aukapersóna í flestum bókum Tove en í einni þeirra er Múmínpabbi í aðalhlutverki en það er bókin Eyjan hans Múmínpabba. Þar gengur hann í gegnum hálfgerða miðaldra krísu eða gráan fiðring sem leiðir til þess að hann dregur fjölskylduna með sér út í eyju þar sem hann ætlar sér að upplifa meiri ævintýri og vinna að stórkostlegu ritverki. Það gengur ekki sem skyldi en hann nær þó að sættast við líf sitt og sjálfan sig að lokum svo fjölskyldan getur haldið aftur heim á leið.

## Heimildir
* 
*
Bæn Frans frá Assisi

**Bæn Frans frá Assisi** er kaþólsk kristin bæn sem er almennt, en ranglega, eignuð heilögum Frans frá Assísí sem uppi var á 13. öld. Elsta þekkta útgáfa bænarinnar birtist nafnlaust í franska tímaritinu *[[La Clochette]]* árið 1912. Hugsanlega er hún eftir Esther Bouquerel, stofnanda *La Ligue de la Sainte-Messe* sem gaf tímaritið út.

## Bænin
Elsta þekkta útgáfa bænarinnar birtist í franska tímaritinu *La Clochette* árið 1912:
:*Seigneur, faites de moi un instrument de votre paix.*
:*Là où il y a de la haine, que je mette l'amour.*
:*Là où il y a l'offense, que je mette le pardon.*
:*Là où il y a la discorde, que je mette l'union.*
:*Là où il y a l'erreur, que je mette la vérité.*
:*Là où il y a le doute, que je mette la foi.*
:*Là où il y a le désespoir, que je mette l'espérance.*
:*Là où il y a les ténèbres, que je mette votre lumière.*
:*Là où il y a la tristesse, que je mette la joie.*

:*Ô Maître, que je ne cherche pas tant à être consolé qu'à consoler,*
:*à être compris qu'à comprendre,*
:*à être aimé qu'à aimer,*
:*car c'est en donnant qu'on reçoit,*
:*c'est en s'oubliant qu'on trouve, c'est en pardonnant qu'on est pardonné,*
:*c'est en mourant qu'on ressuscite à l'éternelle vie.*

Íslensk þýðing birtist í tímaritinu *[[Norðurljósið]]* árið 1945 :
:*Herra, notaðu mig til þess að útbreiða friðinn þinn!* 
:*Þar sem er hatur, láttu mig sá kærleika,* 
:*— þar sem er misgerð, fyrirgefning,*
:*— þar sem er efi, trú,*
:*— þar sem er örvænting, von,*
:*— þar sem er myrkur, ljósi,*
:*— þar sem er hrygð, gleði.*

:*Ó, himneski herra, hjálpaðu mjer ekki að leita huggunar, en öllu heldur að hugga.* 
:*Ekki að vera skilinn, en öllu heldur að skilja.* 
:*Ekki að vera elskaður, en að elska.* 
:*Því að þegar vjer gefum, öðlumst vjer sjálfir.* 
:*Þegar vjer fyrirgefum, er oss sjálfum fyrirgefið.* 
:*Þegar vjer deyjum sjálfum oss, fæðumst vjer til eilífs lífs.*

:*Frans frá Assisi.*

## Tilvísanir


## Heimildaskrá
* Christian RENOUX, *La prière pour la paix attribuée à saint François, une énigme à résoudre*, Paris, Editions franciscaines, Paris, 2001
* Christian RENOUX, *La preghiera per la pace attribuita a san Francesco, un enigma da risolvere*, Padova, Edizioni Messagero, 2003.
John D. Rockefeller

**John Davison Rockefeller** (8. júlí 1839 – 23. maí 1937) var bandarískur iðnrekandi og auðkýfingur. Hann stofnaði olíufyrirtækið Standard Oil (S.O.), sem á sínum tíma var stærsta olíufyrirtæki heims. Rockefeller gjörbylti bæði olíuiðnaðinum og fjárveitingum til góðgerðarmála. Ef tekið er tillit til gengisbreytinga og kaupmáttarsveiflu er hann oft talinn ríkasti maður sögunnar.

Rockefeller settist í helgan stein árið 1897 og varði elliárunum í kerfisbundnar fjárveitingar til góðgerðarmála. Hann kom á fót menntastofnunum eins og Chicago-háskóla og Rockefeller-háskóla og ýmsum rannsóknarstofnunum, sem höfðu mikil áhrif á þróun læknisfræði og vísinda.

Rockefeller var alla tíð bindindismaður. Hann átti fjórar dætur og einn son.

## Tilvísanir


## Heimildir og ítarefni
* Chernow, Ron. *Titan: The Life of John D. Rockefeller, Sr.* (Warner Books, 1998).
* Collier, Peter, and David Horowitz. *The Rockefellers: An American Dynasty* (Holt, Rinehart and Winston, 1976).
* Goulder, Grace. *John D. Rockefeller: The Cleveland Years* (Western Reserve Historical Society, 1972).

## Tenglar

* The Rockefeller Archive Center
Glaumbær (skemmtistaður)

**Glaumbær** var veitingahús og skemmtistaður sem Ragnar Þórðarson stofnaði í Framsóknarhúsinu eða „Fjósinu“ (Herðubreið) Fríkirkjuvegi 7. Íshúsið Herðubreið var reist að Fríkirkjuvegi 7, árið 1916 til ístöku úr Tjörninni. Upphaflega stofnaði Ragnar raunar þrjá staði, Káetuna, Glaumbæ og Næturklúbbinn, í þremur sölum hússins. Staðurinn var opnaður 3. nóvember 1961. Áður hafði Framsóknarflokkurinn verið með skrifstofur og fundarsali í húsinu sem þeir endurbyggðu 1956 en frá 1959 voru þar reglulega dansleikir. Ragnar leigði húsnæðið af Húsbyggingafélagi Framsóknarfélaganna. Árið 1963 seldi Ragnar Sigurbirni Eiríkssyni reksturinn. Unglingadansleikir voru haldnir þar reglulega með mörgum helstu hljómsveitum bítlatímabilsins. 

Um fjögurleytið aðfaranótt 4. desember 1971 kom upp eldur í húsinu og um nóttina brann allt innanstokks á efri hæðinni. Meðal þess sem brann voru hljóðfæri hljómsveitarinnar Náttúru sem voru geymd þar vegna sýninga á *[[Hárið (söngleikur)|Hárinu]]*. Í fyrstu voru uppi hugmyndir um að endurreisa skemmtistaðinn en íbúar í nágrenninu söfnuðu þá undirskriftalista gegn honum. Árið 1972 eignaðist Listasafn Íslands húsið og réðist í miklar endurbætur á því. Það flutti þangað inn árið 1987.

## Tenglar
* Ístaka á Tjörninni
* Glatkistan
1451-1460

**1451–1460** var 6. áratugur 15. aldar.

## Atburðir
* Hundrað ára stríðið (1337-1453)
* Rósastríðið (1455-1485)
* Biblía Gutenbergs (1455)
1381-1390

**1381-1390** var 9. áratugur 14. aldar.

## Atburðir
* Hundrað ára stríðið (1337-1453)
* Flateyjarbók (1387-1394)
1361-1370

**1361-1370** var 7. áratugur 14. aldar.

## Atburðir
* Hundrað ára stríðið (1337-1453)
* Mingveldið (1368-1644)
* Tímúr (1336-1405)
* Grundarbardagi (1362)
1351-1360

**1351-1370** var 6. áratugur 14. aldar.

## Atburðir
* Hundrað ára stríðið (1337-1453)
* *[[Tídægra]]* (1353)
* Hansasambandið (1356-1669)
1341-1350

**1341-1350** var 5. áratugur 14. aldar.

## Atburðir
* Hundrað ára stríðið (1337-1453)
* Tenochtitlán (1344)
* Notre Dame (1163-1345)
* Svartidauði (1347-1350)
1331-1340

**1331-1340** var 4. áratugur 14. aldar.

## Atburðir
* Ibn Battuta (1304–1368/1377)
* Hundrað ára stríðið (1337-1453)
1321-1330

**1321-1330** var 3. áratugur 14. aldar.

## Atburðir
* Vitinn í Faros hrundi (1326)
* Valois-ætt (1329-1589)
1311-1320

**1311-1320** var 2. áratugur 14. aldar.

## Atburðir
* Musterisriddarar (1118-1312)
* Orrustan við Bannockburn (1314)
* Hungursneyðin mikla (1315-1317)
1301-1310

**1301-1310** var 1. áratugur 14. aldar.

## Atburðir
* Musterisriddarar (1118-1312)
* Páfastóll flutti til Avignon (1309)
* Skálholtskirkja brann (1309)
Milk and Honey

***Milk and Honey*** er hljómplata sem John Lennon og Yoko Ono unnu að áður en John dó. Það tók Ono fjögur ár að klára plötuna sem hún gaf svo út árið 1984.

## Lagalisti
**Hlið eitt**
# „I'm Stepping Out“ (John Lennon) – 4:06
# „Sleepless Night“ (Yoko Ono) – 2:34
# „I Don't Wanna Face It“ (Lennon) – 3:22
# „Don't Be Scared“ (Ono) – 2:45
# „Nobody Told Me“ (Lennon) – 3:34
# „O' Sanity“ (Ono) – 1:05

**Hlið tvö**
# „Borrowed Time“ (Lennon) – 4:29
# „Your Hands“ (Ono) – 3:04
# „(Forgive Me) My Little Flower Princess“ (Lennon) – 2:28
# „Let Me Count the Ways“ (Ono) – 2:17
# „Grow Old with Me“ (Lennon) – 3:07
# „You're the One“ (Ono) – 3:56
Núðlusúpa

**Núðlusúpa** er súpa gerð úr núðlum og soði. Núðlusúpa er vinsæl víða um veröld en er algengur hefðbundinn matur í Austur- og Suðaustur-Asíu. Núðlur í núðlusúpu geta verið hrísnúðlur eða eggjanúðlur. Í Asíulöndum eru mismunandi hefðir fyrir núðlusúpum. Í Kambódíu er núðlusúpur gerðar úr svínakjötsoði með rækjum, kjötbollum og svínalifur og það kryddað með hvítlauk, grænum lauk, cilantro, súraldin og hoisinsósu. 

Í Myanmar er núðlusúpan Mohinga þjóðarréttur og eru það þá hrísnúðlur í kryddaðri fiskisúpu með fiski eða krabbasoði og í henni er saltaður fiskur, sítrónugras, sprotar af bananatrjám, engifer, hvítlaukur, pipar, laukur, gullinrót, hrísmjöl, mjöl úr kjúklingabaunum og matarolía.

## Tenglar
* BBC Food Recipe
IONIS Education Group

**IONIS Education Group** er hópur leiðandi einkaskóla á æðra skólastigi, þ.e. háskólastigi, í Frakklandi. Hópurinn var stofnaður árið 1980 og hefur meira en 29 þúsund nemendur og 100 þúsund fyrrum nemendur árið 2023, sem vinna í fyrirtækjum, við upplýsingatækni, í flugi, orkuiðnaði, samgönguiðnaði, líffræði, stjórnun, fjármálum, markaðssetningu, samskiptum og hönnun. Átján skólar eru meðlimir í hópnum, þar á meðal *[[Institut polytechnique des sciences avancées]]*.

## Heimild

## Tenglar
* IONIS Education Group 
* IONIS International (English)
Kóríandrajurt

**Kóríandrajurt** eða **kóríander** (fræðiheiti: *Coriandrum sativum*) einnig nefnd **cilantro**, **kínversk steinselja** eða **dhania** er einært grænmeti af sveipjurtaætt. Á spænsku er kóriander nefndur *cilantro* og er það orð algengt í Ameríku vegna þess að kóriander er algengur í mexíkóskum réttum. Oftast eru fersk laufblöð og þurrkuð fræ af kóriandrajurtinni notuð. Kóríandarjurt inniheldur andoxunarefni.

Í Indlandi eru þurrkuð kórianderfræ kölluð *dhania*. Fræin eru með sítrónubragði þegar þau eru mulin. Bragðinu er oft lýst eins og það sé heitt kryddbragð, með hnetukeim og appelsínubragði. Kórianderfræ eru krydd í kryddblöndunni garam masala og í karrýblöndum í indverskri matargerð er kóriander oft notað með broddkúmeni. Ristuð kórianderfræ eða *dhana dal* eru borðuð beint.

Kóriander vex villtur á stóru svæði í Austur- og Suður-Evrópu og hefur verið ræktaður um þúsundir ára. Kóriander var fluttur til Norður-Ameríku árið 1670.

Jurtin *[[Eryngium foetidum]]* gefur sterkara en svipað bragð og kóriander. Hún er þekkt undir nafninu *culantro*.
Hoisinsósa

**Hoisinsósa** er bragðsterk, dökk og sæt kínversk baunasósa. Hún er unnin úr gerjuðum svörtum sojabaunum, ediki, sykri, hvítlauk og kryddum. Hoisinsósa er notuð til að búa til kínverska réttinn Pekingönd. Hún er góð sem kryddlögur og gljái fyrir kjöt og fisk.
Pekingönd

**Pekingönd** er þekktur andaréttur frá Peking og er einn af þjóðarréttum Kínverska alþýðulýðveldisins. Öndin er matreidd með þunnri, stökkri skorpu. Endur eru aldar sérstaklega fyrir þennan rétt og slátrað eftir 65 daga eldi. Þá eru fuglarnir hengdir upp og látnir þorna og smurðir með hunangi og síðan látnir þorna enn frekar þar til hamurinn er skraufþurr. Fuglinn er síðan ofnsteiktur. Pekingönd er gljáandi og dökkrauðbrún á lit. Niðurrifið kjöt er borið fram með hoisinsósu, vorlauk og litlum pönnukökum. 

## Myndir af Pekingönd

File:Dry for 5 hours.jpg
File:Carving up our duck.jpg
File:Peking duck roasting.jpg
File:Gastronomia china-Pato a la pekinesa5251.JPG
File:Peking Duck 4.jpg
File:Accompagnement pour canard laqué.JPG
File:Canard laqué pret a etre mangé.JPG
File:Peking_Duck,_in_a_restaurant_in_Peking.jpg
File:Peking Duck 2.jpg
File:Canard laqué.JPG
File:Peking duck by Mr Wabu in Beijing.jpg
File:Peking duck wrap.jpg


## Heimild

* Nanna Rögnvaldardóttir, Matarást, Iðunn, Reykjavík, 2002
Síðrómantíska tímabilið

**Síðrómantíska tímabilið** stóð frá miðri 19. öld fram til fyrri hluta 20. aldar. Eftirfarandi fræg tónskáld voru auk margra annarra uppi á þessum tíma: Dvorák, Elgar, Grieg, Mahler, Puccini, Saint-Säens, Sibelius, Vaughan Williams og Wolf.
Húsavíkur-Lalli

**Húsavíkur-Lalli** er draugur sem meðal annars er greint frá í *[[Þjóðsögur Jóns Árnasonar|Þjóðsögum Jóns Árnasonar]]*. Þar er hann sagður hafa verið vakinn upp í Höfðakirkjugarði í Höfðahverfi á 18. öld.

## Tilvísanir
Gastrique

**Gastrique** er súrsætur bragðbætir fyrir sósur gerður með því að bræða sykur í karamellu og hræra upp í ediki. Gastrique er notað til að bragðbæta tómatsósur og ávaxtasósur og er sérstaklega notað í franska réttinum appelsínuönd. Orðið er oft notað yfir allar sósur sem nota bragðbætinn.

## Tengt efni
* Súrsæt sósa
* Agrodolce
* Vincotto
* Hoisin sósa
1201-1210

**1201-1210** var 1. áratugur 13. aldar.

## Atburðir
* Fjórða krossferðin (1201-1204)
* Sverðbræður (1202-1236)
* Guðmundur góði Arason biskup (1203-1237)
* Mongólaveldið (1206-1368)
* Regla heilags Frans stofnuð (1209)
* Eldey reis úr sæ (1210)
1221-1230

**1221-1230** var 3. áratugur 13. aldar.

## Atburðir
* Sturlungaöld (1220-1264)
* Hákon gamli Noregskonungur (1217-1263)
* Fimmta krossferðin (1228)
* *[[Carmina Burana]]* (1230)
1231-1240

**1231-1240** var 4. áratugur 13. aldar.

## Atburðir
* Sturlungaöld (1220-1264)
* Malíveldi (1235-1610)
* Alexander Nevskíj varð fursti í Hólmgarði (1237)
1241-1250

**1241-1250** var 5. áratugur 13. aldar.

## Atburðir
* Sturlungaöld (1220-1264)
* Sjöunda krossferðin (1248-1254)
* Fólkungar konungar Svíþjóðar (1250-1364)
1251-1260

**1251-1260** var 6. áratugur 13. aldar.

## Atburðir
* Sturlungaöld (1220-1264)
* Stokkhólmur fyrst nefndur (1252)
* Kaupmannahöfn fékk kaupstaðarréttindi (1254)
1261-1270

**1261-1270** var 7. áratugur 13. aldar.

## Atburðir
* Gamli sáttmáli (1262-1264)
* Kúblaí Kan (1260-1294)
* Áttunda krossferðin (1270)
1271-1280

**1271-1280** var 8. áratugur 13. aldar.

## Atburðir
* Staðamál síðari (1269-1297)
* Níunda krossferðin (1271-1272)
* Kínaferð Marco Polo (1271-1295)
1281-1290

**1281-1290** var 9. áratugur 13. aldar.

## Atburðir
* Jónsbók (1281-1662)
* Englendingar lögðu Wales undir sig (1282)
1291-1300

**1291-1300** var 10. áratugur 13. aldar.

## Atburðir
* Sviss var stofnað (1291)
* Þriðja sænska krossferðin (1293)
* Bygging dómkirkjunnar í Flórens (1296-1436)
* Sauðabréfið (1298)
* Ósmanska ríkið (1299-1923)
Beitiskipið Pótemkín

***Beitiskipið Pótemkín*** er kvikmynd frá 1925 eftir rússneska leikstjórann Sergej Eisenstein, framleidd af rússneska kvikmyndaverinu Mosfilm. Myndin, sem er þögul mynd, segir frá sögulegum atburðum: uppreisn sem varð árið 1905 um borð í rússneska beitiskipinu ''Pótemkín''.

*Beitiskipið Pótemkín* hefur verið kölluð áhrifamesta áróðurskvikmynd allra tíma og fékk titilinn besta kvikmynd allra tíma á heimssýningunni í Brussel 1958. 

Myndin var fyrst sýnd á Íslandi árið 1927 í Nýja bíói.

## Tenglar
Gullæðið í Kaliforníu

**Gullæðið í Kaliforníu** hófst 24. janúar 1848 þegar James W. Marshall fann gull við Sutter's Mill við American River í Coloma í Kaliforníu. Það var í hlíðum Sierra Nevada-fjalla. Alls fluttust 300.000 manns til Kaliforníu vegna gullæðisins næstu ár, San Francisco breyttist úr litlu þorpi í borg og Kalifornía varð sjálfstætt fylki 1850. Gullæðið hafði mikil neikvæð áhrif á indíána sem urðu fyrir árásum gullgrafara auk þess sem gullvinnslan í ánum eyðilagði vistkerfi veiðisvæða. Talið er að 4500 indíánar hafi verið myrtir milli 1848 og 1868 og þeim fækkaði úr 150.000 árið 1845 í 30.000 árið 1870. Einnig hnepptu gullgrafarar og námufyrirtæki fjölda indíána í þrældóm. 

Árið 1855 var mest af því gulli sem auðvelt var að vinna búið og einungis eftir námafyrirtæki með sérhæfðan búnað til að vinna gull.
Hemúllinn

**Hemúllinn** er persóna í Múmínálfunum eftir finnlandssænska rithöfundinn og teiknarann Tove Jansson. 

Þótt aðeins einn Hemúll beri nafnið „Hemúllinn“, þá getur nafnið Hemúll átt við einn af mörgum þeim Hemúlum sem fyrir koma í bókum Tove, því Hemúlar eru sér kyn. Hemúlum svipar mjög til Múmínálfanna en er grennri og oft persónur í yfirvaldsstörfum eins og lögreglu eða fangaverðir og eru einstaklega þröngsýnir bókstafstrúarmenn. Margir Hemúlar eru miklir safnarar af ýmsum gerðum. Hinn eini sanni Hemúll, er sem dæmi frímerkjasafnari þegar hann kemur fyrst fram í bókinni Halastjarnan en aðrir Hemúlar höfðu þá þegar komið við sögu í fyrri bókum um Múmínálfana. Í bókinni Pípuhattur galdrakarlsins, lendir Hemúllinn í þeirri skelfilegu lífsreynslu að vera búinn að safna öllum frímerkjum heimsins og leggst í mikið þunglyndi. Sem honum þó tekst að leysa með aðstoð Múmínsnáðans, með því að fara að safna jurtum og blómum í staðinn. Flestir Hemúlar klæðast skósíðum kirtli eða kjól og virðist líka slíkur fatnaður best.

## Heimildir
*
Ottó Tulinius

**Ottó Tulinius** var íslenskur kaupmaður og stofnandi Hafnar í Hornafirði. Hann ásamt konu sinni Valgerði Friðriksdóttur hófu búsetu á Höfn í Hornafirði sumarið 1897. Ottó bjó á Höfn frá 1897 til 1901 en þá flutti hann frá Höfn til Akureyrar. Ottó og Valgerður áttu alls sex börn.
Breska ríkisstjórnin

**Breska ríkisstjórnin** (**Ríkistjórn hins sameinaða konungsríkis Stóra-Bretlands og Norður-Írlands hennar hátignar** að fullu nafni) er það vald sem sér um stjórn Bretlands. Leiðtogi bresku ríkistjórnarinnar er forsætisráðherrann en hann er sá sem skipar aðra ráðherra í embætti. Saman mynda forsætisráðherran og hinir efstu ráðherrarnir ráðuneyti sem heitir *Cabinet* á ensku. Allir ráðherrarnir eru þingmenn og eru ábyrgir fyrir þinginu. Ríkisstjórnin reiðir sig á þingið til þess að setja lög og þess vegna verður ríkisstjórnin að halda kosninga á fimm ára fresti. Þjóðhöfðinginn, það er að segja drottningin eða konungurinn, skipar leiðtoga þess stjórnmálaflokks sem nálægstur er meirihluta í embætti forsætisráðherrans.

Samkvæmt stjórnskipun Bretlands hefur þjóðhöfðinginn framkvæmdarvald en í rauninni er þetta vald einkum notað með ráði forsætisráðherrans og meðlima ráðuneytisins. Meðlimir í ráðuneytinu ásamt sérnefnd sem kallast Privy Council ráðleggja þjóðhöfingjanum um hvenær þetta vald skyldi vera notað.

Núverandi forsætisráðherrann er Keir Starmer en hann er líka leiðtogi Verkamannaflokksins. Hann var skipaður í embætti af Karli 3. Bretakonungi árið 2024 eftir sigur flokksins í þingkosningum daginn áður.
Krísa

**Krísa** (s. *Misan*, f. *Miisa*) er persóna í Múmínálfunum eftir finnlanssænska rithöfundin og teiknarann Tove Jansson.

Krísa er mjög þunglynd og vænisjúk kvenpersóna. Í teiknimyndasögunum og myndabókunum er hún venjulega heimilishjálp Moomínfjölskyldunnar. Krísa hefur aðeins verið ein af aðalpersónunum í einni bók þar sem hún er ekki húshjálp, en það var í fimmtu bókinni um Múmínálfana, bókinni Örlaganóttin (s.*Farlig midsommar*) sem út kom árið 1954. Þar finnur Múmínfjölskyldan Krísu gegnblauta á floti á grein sem hún hafði bjargað sér upp á þegar flóðið kom. Fjölskyldan tók hana með sér í leikhúsið, þar sem Krísa sýndi að hún var afbragðs leikkona. Um Krísu er sagt að fyrstu viðbrögð hennar við hvern þann sem ávarpar hana sé ótti við það að þá sé verið að kvarta yfir gæðum vinnu hennar.

## Heimildir
*
1101-1110

**1101-1110** var 1. áratugur 12. aldar.

## Atburðir
* Erkibiskup í Lundi (1104)
* Hólabiskupsdæmi (1106)
1141-1150

**1141-1150** var 5. áratugur 12. aldar.

## Atburðir
* Önnur krossferðin (1145-1149)
* Norrænu krossferðirnar hófust (1147)
1111-1120

**1111-1120** var 2. áratugur 12. aldar.

## Atburðir
* Jóhannesarriddarar (1113)
* Klaustrið í Clairvaux (1115)
1121-1130

**1121-1130** var 3. áratugur 12. aldar.

## Atburðir
* *[[Íslendingabók]]* (1122-1133)
* Grænlandsbiskup (1124)
* Norski innanlandsófriðurinn (1130-1240)
1151-1160

**1151-1160** var 6. áratugur 12. aldar.

## Atburðir
* Friðrik barbarossa konungur Þýskalands (1152-1190)
* Erkibiskupsdæmi í Niðarósi (1152)
* Karmelítareglan stofnuð (1156)
* Sterlingspund tekið upp í Englandi (1158)
1171-1180

**1171-1180** var 8. áratugur 12. aldar.

## Atburðir
* Bygging klukkuturns hófst við dómkirkjuna í Písa (1173)
* Þorlákur helgi Þórhallsson vígður Skálholtsbiskup (1178)
* Staðamál fyrri hófust á Íslandi (1179)
1181-1190

**1181-1190** var 9. áratugur 12. aldar.

## Atburðir
* Saladín hertók Jerúsalem frá krossförum (1187)
* Ríkharður ljónshjarta varð konungur Englands (1189)
* Þriðja krossferðin (1189-1192)
1161-1170

**1161-1170** var 7. áratugur 12. aldar.

## Atburðir
* Bygging Notre Dame hófst í París (1163)
* Langbarðabandalagið stofnað (1167)
* Bygging Hróarskeldudómkirkju hófst (1170)
Markfruma

**Markfruma** boðefnis er fruma sem boðefnið hefur áhrif á. Sagt er að hún bregðist við boðefninu.
Réttindi hinsegin fólks eftir löndum

**Réttindi samkynhneigðra, tvíkynhneigðra og trans fólks** eru mjög mismunandi eftir löndum. Í sumum löndum má fólk af sama kyni gifta sig en í öðrum er dauðarefsing fyrir að vera í sambandi við einhvern af sama kyni. Þessi réttindi eru mannréttindi og borgararéttindi. Ýmis lög geta átt við um samkynhneigða, tvíkynhneigða og trans fólk en meðal annars eru lög um giftingu og skráða sambúð, ættleiðingu, foreldrahlutverk, lög gegn fordómum og hommafælni, jafnrétti fyrir innflytjendur, sami samræðisaldur fyrir fólk af öllum kynhneigðum og lög varðandi samkynhneigða, tvíkynhneigða og trans fólk í herum.

## Lög um réttindi samkynhneigðra, tvíkynhneigðra og trans fólks eftir löndum
### Afríka

### Asía

### Evrópa

### Eyjaálfa

### Karíbahafseyjar

### Mið-Ameríka

### Mið-Austurlönd

### Norður-Ameríka

### Suður-Ameríka
Útgerð

**Útgerð** er fyrirtæki sem rekur báta, til dæmis togara, til fiskveiða. Útgerð fylgir oft fiskvinnsla.
Kramarhús

**Kramarhús** er keilulaga skraut sem hengt er á jólatré. Það er oft gert úr pappír og límdur á hanki. Oft er kramarhúsið fyllt af sætindum eða kökum. Dæmi eru allt frá 1866 um kramarhús sem jólaskraut. Kramarhús var algengur umbúnaður um þær vörur kaupmanna.

## Tengill
* Historie-Online.dk
Brekka í Svarfaðardal

**Brekka** í Svarfaðardal er bær í dalnum að vestanverðu, um 6 km frá Dalvík og næsti bær utan við Grund. Grundarlækur, mikill skriðulækur, kemur úr Grundargili milli bæjanna en upptök hans eru í Nykurtjörn, hátt til fjalls. Ljósgil er annað lækjargil utan við Grundargilið. Þar upp af eru Hrafnabjörg. Brekka er allgóð bújörð og þar hefur verið búið allt frá landnámstíð. Þar bjuggu fyrst, samkvæmt Svarfdælu, Ásgeir rauðfeldur Herjólfsson og Iðunn Arnardóttir kona hans. Börn þeirra voru Yngveldur fagurkinn, Þorleifur jarlsskáld og Ólafur völubrjótur. Þessi fjölskylda kemur mjög við sögu í Svarfdælu og af Þorleifi er til sérstakur þáttur, Þorleifs þáttur jarlsskálds.

Snorri Sigfússon námsstjóri á Akureyri var ættaður frá Brekku eins og nafn ævisögu hans *Ferðin frá Brekku* gefur til kynna.

## Heimildir
Landið þitt Ísland - Bindi A-G bls. 115 - Þorsteinn Jósepsson og Steindór Steindórsson
Snorkurinn

**Snorkurinn** (s. *Snork* f. *Niisku*) er persóna í Múmínálfunum eftir finnlandssænska rithöfundin og teiknarann Tove Jansson. 

Hann er hinn gáfaði bróðir Snorkstelpunar og kemur bara fyrir í tveimur bókum, Halastjarnan og Pípuhattur galdrakarlsins. Snorkurinn er mikill skipuleggjandi. Meðal annars reynir hann að skipuleggja og leiða björgunarleiðangur og gerist dómari í réttarhöldunum milli galdrakarlsins og Þönguls og Þrasa í bókinni *Pípuhattur galdrakarlsins*.

Í japönsku teiknimynda sjónvarpsþáttunum er Snorkurinn með gleraugu og býr í gulu húsi ásamt systur sinni, Snorkstelpunni, í Múmíndal. Hann er uppfinningamaður og er stöðugt með nýjar uppfinningar í smíðum, samhliða eilífðarverkefni hanns, fljúgandi skipinu sem aldrei virðist ætla að virka.

Hvort einhver verulegur munur er á Múmínálfum og Snorkum kemur hvergi fram í sögum Tove og hún skýrði það aldrei út í lifandi lífi. Það eina sem er nefnt er í bókinni Halastjarnan, en þar kemur fram að Snorkar gætu skipt litum eftir skapi og eins eru þau systkinin bæði með hártopp. Ekki er því vitað hversvegna hún kaus að kalla þessar persónur tvem ólíkum nöfnum eða hvort hún leit svo á að um tvö aðskyld kyn væri að ræða.

## Heimildir
*
Taugaboðefni

**Taugaboðefni** er efni sem sumar taugafrumur nota til að framsenda taugaboð. Aðrar leiða rafboð beint sín á milli, án þess að til komi neitt boðefni.
Pjakkur

**Pjakkur**, einnig kallaður **Hrekkur** á íslensku (s.*Stinky* f. *Haisuli*) er persóna í Múmínálfunum eftir finnlandssænska rithöfundin og teiknarann Tove Jansson.

Pjakk skóp Tove Jansson fyrir daglegu myndasögurnar um Múmínálfana sem hún teiknaði fyrir Lundúnar dagblaðið The Evening News, 1954. Hann er kafloðinn og af honum leggur hræðilegur fnykur. Hann borðar flest, til dæmis í fyrstu myndasögunni þar sem hann kom fram borðaði hann allt Múmínhúsið. Þótt lýsa megi honum sem illmenni og hrekkjalómi, þá á hann gott til og hjálpar stundum öðrum, en eiginlega bara ef hann fær eitthvað fyrir sinn snúð fyrir það. Þegar Múmínpabbi finnur fyrir mikill ævintýralöngun leitar hann oft uppi Pjakk, eins þegar Snabbi fær einhverja snilldar hugmynd að græða peninga með oft umdeilanlegum hætti leitar hann einnig oft til Pjakks.

Eina Múmínbókin þar sem Pjakkur kemur við sögu er myndabókin *Illmennið í Múmínhúsinu* (s. *Skurken i muminhuset*) sem út kom árið 1980 og eins kemur hann við sögu í japönsku teiknimyndunum um Múmínálfana.

## Heimildir
*
Borgaklasi

**Borgaklasi** er hugtak sem notað er yfir svæði þar sem margar stórar borgir hafa vaxið saman.

Dæmi um borgaklasa er Bos-NY-Wash-svæðið, sem inniheldur stórborgirnar Boston, New York-borg, Philadelphiu, Baltimore og Washington D.C., ásamt smærri borgum eins og Hartford, Providence, Hoboken, Jersey City, Newark, Trenton og Wilmington auk úthverfa þeirra allra.
John Cale

**John Cale** (f. 9. mars 1942) er velskur tónlistarmaður og tónskáld, best þekktur sem einn af stofnendum bandaríska tilraunarokkhópsins The Velvet Underground. Cale leikur á ýmis hljóðfæri.

## Breiðskífur
* *Vintage Violence* (1970)
* *Church of Anthrax* (+ Terry Riley; 1971)
* *The Academy in Peril* (1972)
* *Paris 1919* (1973)
* *Fear* (1974)
* *Slow Dazzle* (1975)
* *Helen of Troy* (1975)
* *Honi Soit* (1981)
* *Music for a New Society* (1982)
* *Caribbean Sunset* (1984)
* *Artificial Intelligence* (1985)
* *Words for the Dying* (1989)
* *Songs for Drella* (+ Lou Reed; 1990)
* *Wrong Way Up* (+ Brian Eno; 1990)
* *Last Day on Earth* (+ Bob Neuwirth; 1994)
* *Walking on Locusts* (1996)
* *HoboSapiens* (2003)
* *blackAcetate* (2005)
* *Shifty Adventures in Nookie Wood* (2012)
* *M:FANS* (2016)
* *Mercy* (2023)
Samræðisaldur

**Samræðisaldur** er sá aldur þegar einstaklingur má löglega stunda kynmök og samþykkja kynmök við aðra. Lög um samræðisaldur eru mismunandi eftir löndum og þó að lágmarksaldurinn sé í flestum löndum á milli 14 og 18 ára er hann í sumum löndum allt niður í 12 ára aldur og allt upp í 21 árs aldur í öðrum löndum. Í sumum löndum er samræðisaldur ekki sá sami fyrir gagnkynhneigða og samkynhneigða og í sumum löndum er undantekning frá lögum um lágmarksaldurinn ef kynmök eru stunduð á milli fólks á sama aldri. Sá sem brýtur lögin um lágmarksaldurinn gæti verið ákærður um smáglæp eða nauðgun — þetta ræðst af lögunum í landinu þar sem brotið er framið.

## Tenglar
*
Hommafælni

**Hommafælni** (eða **hómófóbía**) lýsir ýmsum neikvæðum tilfinningum og skoðunum gegn samkynhneigðum, tvíkynhneigðum og trans fólki. Hommafælni getur lýst sér íandúð, lítilsvirðingu, fordómum eða hatri og getur byggst á óskynsamlegum ótta. Í Bandaríkjunum árið 2010 voru 19,3 % af öllum hatursglæpum tengd hommafælni. Skýrsla sem gerð var sama árið lýsti stöðunni þannig: „[samkynhneigðir] eru mun líklegri en allir aðrir minnihlutahópar í Bandaríkjunum til að verða fórnarlömb ofbeldishatursglæpa.“

Hommafælni skiptist í nokkrar tegundir, svo sem svokölluð „stofnanavædd hommafælni“ (e. *institutionalised homophobia*), það er að segja hommafælni fyrirskipuð af trúarbrögðum eða ríki, og „innri hommafælni“ (e. *internalised homophobia*), þar sem samkynhneigður einstaklingur er hommafælinn, þrátt fyrir hvernig hann kynnir sig.

Einstaklingur sem upplifir hommafælni er sagður vera *hommafælinn*.

## Tilvísanir
Sýslurnar svara

***Sýslurnar svara*** var spurningakeppni í útvarpi, sem haldin var í Ríkisútvarpinu veturinn 1965-1966. Henni lauk með sigri Mýra- og Borgarfjarðarsýslu.

Keppnisfyrirkomulag var með þeim hætti að þriggja manna lið frá velflestum sýslum landsins kepptu með útsláttarfyrirkomulagi á sunnudagskvöldum. Voru sömu fimmtán spurningarnar lagðar fyrir hvort lið og sigraði það sem gat svarað fleiri spurningum rétt. Umsjónarmenn keppninnar voru Birgir Ísleifur Gunnarsson og Guðni Þórðarson, en árið áður höfðu þeir stýrt álíka þætti, Kaupstaðirnir keppa.

## Viðureignir

1.umferð:
* Norður-Múlasýsla sigraði Suður-Múlasýslu
* Dalasýsla sigraði Strandasýslu
* Húnvetningar sigruðu Skagfirðinga
* Borgfirðingar sigruðu Snæfells- og Hnappadalssýslu
* Árnesingar sigruðu Gullbringu- og Kjósarsýslu
* Þingeyingar sigruðu Eyfirðinga
* Skaftfellingar sigruðu Rangæinga
* ...?

Fjórðungsúrslit:
* Borgfirðingar sigruðu lið Austur- og Vestur-Húnavatnssýslu
* Barðstrendingar sigruðu Dalasýslu
* Árnesingar sigruðu lið Austur- og Vestur-Skaftafellssýslu
* Þingeyingar sigruðu Norður-Múlasýslu

Undanúrslit:
* Þingeyingar sigruðu Árnesinga
* Borgfirðingar sigruðu lið Vestur- og Austur-Barðastrandarsýslu

Úrslit:
* Mýra- og Borgarfjarðasýsla sigraði lið Norður- og Suður-Þingeyjarsýslu
* Sigurliðið skipuðu: Magnús Sigurðsson, Sr. Einar Guðnason og Sigurður Ásgeirsson
* Lið Þingeyinga skipuðu: Þóroddur Jónasson, Þráinn Þórarinsson og Guðmundur Gunnarsson
Chick-Fil-A

**Chick-Fil-A** er bandarísk skyndibitakeðja, stofnuð 1946. Aðal höfuðstöðvar fyrirtækisins eru í úthverfi Atlanta, College Park, í Georgia í Bandaríkjunum.

Keðja sérhæfir sig í kjúklingasamlokum.

Árið 2012 rak Chick-Fil-A 1679 veitingastaði í 38 fylkjum Bandaríkjanna.

## Tenglar
* Vefsíða Chick-fil-A
Dropbox

**Dropbox** er vefþjónusta þar sem hægt er að hlaða inn skrár og deila þeim með öðrum. Dropbox er svokölluð skráarhýsingarþjónusta sem býður líka upp á skráargeymslu í skýinu, skráarsamstillingu og forrit fyrir notandann. Þjónustan gerir manni kleift að búa til sérstaka möppu á tölvu sem verður þá samanstillt við skýið þannig að mappan innihaldi sömu skrár á hvaða tölvu sem er. Skrár sem settar eru í þessa möppu má líka skoða á vefsíðu og í snjallsímum og á spjaldtölvum. Forritið fæst á mörgum stýrikerfum, meðal annars Microsoft Windows, Mac OS X, Linux, Android, iOS og BlackBerry.

Fyrirtækið Dropbox var stofnað árið 2007 af tveimur útskriftarnemum við MIT í Bandaríkjunum.
Kjördæmin keppa

***Kjördæmin keppa*** var spurningaþáttur á RÚV vorið 1976 þar sem þriggja manna keppnislið frá kjördæmunum átta öttu kappi með útsláttarfyrirkomulagi. Spyrill var Jón Ásgeirsson íþróttafréttamaður og dómari Ingibjörg Guðmundsdóttir. Höfundur spurninga var Helgi Skúli Kjartansson sagnfræðingur. Keppninni lauk með sigri Norðurlandskjördæmis eystra.

## Viðureignir

1.umferð:
* Suðurlandskjördæmi sigraði Reykjaneskjördæmi
* Reykjavíkurkjördæmi sigraði Vesturlandskjördæmi
* Vestfjarðakjördæmi sigraði Austurlandskjördæmi
* Norðurlandskjördæmi eystra sigraði Norðurlandskjördæmi vestra

Undanúrslit:
* Norðurlandskjördæmi eystra sigraði Vestfjarðakjördæmi
* Reykjavíkurkjördæmi sigraði Suðurlandskjördæmi

Úrslit:
* Norðurlandskjördæmi eystra sigraði Reykjavíkurkjördæmi

## Keppendur
* **Suðurlandskjördæmi**
* Jón Einarsson (Skógaskóla), Einar Eiríksson (Vestmannaeyjum) og Jóhannes Sigmundsson (Syðra-Langholti Hrunamannahreppi)
* **Reykjaneskjördæmi**
* Pétur Gautur Kristjánsson (Keflavík), Sigurveig Guðmundsdóttir (Hafnarfirði) og Sigurður Ragnarsson (Kópavogi)
* **Reykjavíkurkjördæmi**
* Bergsteinn Jónsson, Sigurður Líndal og Vilhjálmur Lúðvíksson
* **Vesturlandskjördæmi**
* Sr. Hjalti Guðmundsson (Stykkishólmi), Jón Þ. Björnsson (Borgarnesi) og Sr. Jón Einarsson (Saurbæ á Hvalfjarðarströnd)
* **Vestfjarðakjördæmi**
* Sr. Þórarinn Þór (Patreksfirði), Halldór Kristjánsson frá Kirkjubóli og Kristín Aðalsteinsdóttir (Skjaldfönn, Nauteyrarhreppi)
* **Austurlandskjördæmi**
* Eiríkur Eiríksson (Dagverðargerði, Hróarstungu), Kristján Ingólfsson (Reyðarfirði) og Sigurbjörn Kjartansson (Höfn í Hornafirði)
* **Norðurlandskjördæmi eystra**
* Gísli Jónsson (Akureyri), Guðmundur Gunnarsson (Akureyri) og Indriði Ketilsson (Fjalli í Aðaldal)
* **Norðurlandskjördæmi vestra**
* Hlöðver Sigurðsson (Siglufirði), Lárus Ægir Guðmundsson (Skagaströnd) og Sr. Ágúst Sigurðsson (Mælifelli, Skagafirði)

## Deilur vegna keppnishalds
Viðureignirnar sjö voru teknar upp á tveimur dögum. Eftir að sýningar þáttanna hófust kom fram ýmis konar gagnrýni á framkvæmd keppninnar. Var því haldið fram að sumar spurningar hefðu verið rangar eða að úrskurðir dómara hefðu orkað tvímælis. Kærðu fulltrúar liðs Norðurlandskjördæmis vestra viðureign sína í fyrstu umferð til Útvarpsráðs, sem úrskurðaði að úrslitin skyldu standa óbreytt.

Spurning í keppni Suðurlandskjördæmis og Reykjaneskjördæmis, sem réð úrslitum í viðureigninni, varð sömuleiðis umdeild. Þar var spurt um elstu virkjun á Vestfjörðum og urðu blaðaskrif vegna málsins. 

Einungis tveir keppendur af 24 voru konur. Spyrill keppninnar kallaði aðra þeirra „skrautfjöður“ liðs síns og var skammaður fyrir í blöðum.

## Tilvísanir og heimildir

* Upplýsingar um viðureignir og keppnislið birtust í dagskrárauglýsingum dagblaðanna á tímabilinu 27. mars til 8. maí.
Snorkstelpan

**Snorkstelpan** (s. *Snorkfröken* f. *Niiskuneiti*) er persóna í Múmínálfunum eftir finnlandssænska rithöfundinn og teiknarann Tove Jansson. 

Hún er ekki múmínálfur heldur Snorkur og systir Snorksins. Snorkar líkjast múmínálfum í öllu nema að þeir geta skipt litum í geðshræringu þótt þeir séu oftast hvítir eins og Múmínálfarnir. En aðeins er minnst á það í tvem bókum, stuttlega í *[[Halastjarnan]]* og í *[[Pípuhattur galdrakarlsinns]]*. Eins eru þau systkinin bæði með hártopp og er Snorkstelpan mjög hrifin af og upptekin af sínum gula hártoppi. Hún elskar að skreyta hann með blómum og oftar en ekki í sama lit og hún sjálf er þá stundina. Hún er best þekkt sem kærasta Múmínsnáðans þótt samband þeirra sé mjög saklaust og um ökklann er hún með gullhring sem Múmínsnáðinn gaf henni. Hún er mjög tilfinningarík, elskuleg og vill öllum vel.

Snorkstelpan og bróðir hennar koma fyrst fram í sjötta kafla bókarinnar *[[Halastjarnan]]* og í næstu köflum þar á eftir þar sem þau slást í för með Múmínálfunum á ferð þeirra aftur til Múmíndals eftir að Múmínsnáðinn bjargar henni frá eitruðum runna. Snorkstelpan og Snorkurinn koma einnig fyrir í næstu bók þar á eftir, *Pípuhattur galdrakarlsinns*, en þau koma ekki við sögu í þarnæstu bók, *[[Minningar Múmínpabba]]* sem er alfarið helguð Múmínfjölskyldunni og þeim Snúði og Snabba.

Snorkstelpan kemur næst við sögu, en án bróður síns, í bókinni *[[Örlaganóttin]]* þar sem Múmínsnáðinn og hún eru mest alla bókina aðskilin frá öðrum í Múmínfjölskyldunni og rata í sín eigin ævintýri. Hún kemur einnig fyrir í tvem sögum í *[[Ósýnilega barnið og aðrar sögur]]*, þeirri fjórðu, *Síðasti drekinn í heiminum* og þeirri níundu og síðustu, *Þinurinn*. En eftir það kemur hún ekkert við sögu í næstu bókum, þótt lítilega sé minnst á hana er ekki sagt afhverju hún er farinn né hvert.

Í bæði japönsku teiknimyndunum sem og Pólsku brúðumyndunum sem framleiddar hafa verið, byggðar á bókunum um Múmínálfana, er hlutur hennar mikið mun meiri en hún kemur við sögu í flestum þeirra.

## Heimildir
* 
*
Eðlisfræðivél

**Eðlisfræðivél** er hugbúnaður sem hermir eftir eiginleikum raunkerfa eins og hreyfifræði stjarfra og mjúkra hluta (þar með talið árekstrarskynjun) og straumfræði til að líkja eftir þeim eðlisfræðilögmálum sem ríkja í raunheimi í tölvugrafík, leikjum og kvikmyndagerð. Eðlisfræðivélar eru aðallega notaðar sem miðbúnaður í tölvuleikjum sem framkvæmir útreikninga í rauntíma.
Möndulhalli

**Möndulhalli** eða **öxulhalli** er hornið á milli snúningsmönduls hlutar, til dæmis reikistjörnu, og sporbaugsmönduls hans eða hornið á milli miðbaugssléttu hlutarins og sporbaugssléttu hans. Jörðin hefur nú möndulhallann 23,4° en hann sveiflast frá 22° 02' 33" til 24° 30' 16" á 41.040 ára tímabili.

Möndulhallinn veldur því að norður- og suðurhvolf jarðarinnar fá mismikið sólarljós eftir árstímum sem veldur meiri árstíðamun nær heimskautunum en annars staðar. Þegar hásumar er á norðurhveli jarðar snýr norðurheimskautið á móti sólinni þannig að staðir norðan norðurheimskautsbaug eru baðaðir sólarljósi allan sólarhringinn á meðan suðurheimskautið snýr frá sólu þannig að staðir sunnan suðurheimskautsbaugsins sjá ekki til sólar.

Möndulhalli annara reikistjarna en jarðarinnar er mjög misjafn. Möndulhalli Mars er um 25° eða áþekkur möndulhalla jarðar og því eiga sér stað kunnulegar árstíðabreytingar á Mars. Möndulhalli Venusar telst hins vegar vera 177° sem þýðir að norðurpóll hennar snýr í raun „öfugt“ miðað við aðrar reikistjörnur þar sem hún snýst í hina áttina. Annað afbrigði er Úranus sem hefur möndulhallann 97° og liggur því á hliðinni miðað við flestar aðrar reikistjörnur þar sem snúningsmöndull hans er nokkurn veginn samhliða sporbaugssléttu.
Simpansi

**Simpansi** er heiti á tveimur tilverandi apategundum í ættkvíslinni ***Pan***. Tegundirnar eru landlægar í Afríku en kjörlendi þeirra eru aðskilin af Kongófljóti:
* Almennur simpansi, *Pan troglodytes* (Vestur- og Mið-Afríka)
* Bónóbósimpansi eða bonóbó (áður kallaður dvergsimpansi), *Pan paniscus* (skógar í Austur-Kongó)

Simpansar tilheyra mannættinni, ásamt górillum, mönnum og órangútönum. Fyrir fjórum til sex milljónum árum klufu simpansar í burtu frá manngreininni í ættinni. Simpansategundirnar tvær eru þær tegundir sem nálægstar eru lifandi mönnum hvað varðar gen. Þessar tegundir klufu frá hvor annarri fyrir um milljón árum.

## Heimild
Herúlar

**Herúlar** voru austgermanskur þjóðflokkur sem fór frá Skandinavíu til Svartahafs á þriðju öld og herjaði á lönd í slóð Gota og í liði með þeim. Árið 267 börðust þeir með Gotum í Byzantíon, Spörtu og Aþenu. Rómverjar sigruðu þá í orustu árið 269 um Naissus sem er þar sem nú er Serbía. Á fjórðu öld voru þeir yfirbugaðir í orustu við Austgota og seinna við Húna. Þeir losnuðu undan yfirráðum Húna í bardaga um Nedao árið 454 og stofnuðu sitt eigið konungsríki. Árið 476 AD börðust þeir við hersveitir Rómúlusar Ágústulusar keisara Rómverja.  Árið 508 voru þeir yfirbugaðir af Langbörðum og eru taldir hafa þá hörfað aftur til Skandinavíu. Samkvæmt frásögn gríska sagnaritarans Prokopiosar leitaði brot hinnar sigruðu Herúlaþjóðar til Norðurlanda og settist að við byggðir Gauta. 

Barði Guðmundson telur Íslendinga komna af Herúlum. Hann  hefur sett fram  skýringu á landnámi sem kölluð er Herúlakenningin. Barði telur að hluti Herúla  hafi einnig blandast Dönum (Hálfdanir). Síðan hafi þeir flust til Vestur-Noregs og ráðið þar þangað til Haraldur hárfagri yfirbugaði þá í orustunni í Hafursfirði. Þá hafi meginhluti þeirra orðið að hrökklast vestur um haf eða til Íslands. Barði bendir á að arfsagnir Herúlanna og átrúnaður hafi aðeins geymst á Íslandi og  að stjórnskipulag  eins og Goðaveldið  og önnur  menningarleg einkenni  á Íslandi séu öðruvísi en í  Noregi á landnámsöld. Samkvæmt frásögn Snorra Sturlusonar í Heimskringlu komu  Æsir  frá Svartahafslöndum til Norðurlanda undir forystu 12 hofgoða. 

## Heimildir
* Barði Guðmundsson, *Uppruni Íslendinga* (Reykjavík: Menningarsjóður, 1959).
Leikjavél

**Leikjavél** er hugbúnaður sem styður við þróun tölvuleikja. Leikjavél er hugbúnaðarrammi sem hægt er að byggja þróun tölvuleiksins á. Grunnvirkni leikjavélar er myndsetning fyrir tvívíðar eða þrívíðar myndir eftir atvikum, eðlisfræðivél eða árekstrarskynjun, hljóð, kvikun, netvirkni og skriftun. Með því að nota sömu leikjavélina aftur og aftur er hægt að draga verulega úr vinnu við þróun tölvuleikja. 

Hugtakið leikjavél var fyrst notað á 10. áratug 20. aldar í samhengi við fyrstu persónu skotleiki frá id Software: *[[Doom]]* og *[[Quake]]*.
Gordy

***Gordy*** er bandarísk gamanmynd frá árinu 1995. Myndin er um svín sem heitir Gordy sem leitar að fjölskyldu sinni. Myndin fékk fremur slaka dóma.

## Tilvísanir


## Tengill
*
Fjármálastjóri

**Fjármálastjóri** (e. *chief financial officer*, *CFO*) er sá sem ber ábyrgð á fjármálum fyrirtækja, svarar beint til forstjóra fyrirtækis eða til eigenda og sér um að halda jafnvægi á fjárfestingum og arðgreiðslum. Það er í hans höndum að taka ákvarðanir um hvernig á að ráðstafa fé fyrirtækja, að vega og meta áhættu í fjárfestingum, ráðstafa fjármunum og greiða arð. Markmið hans er í öllum tilvikum að hámarka virði fyrirækisins, hvort sem um er að ræða lítið sprotafyritæki, fyrirtæki í almannaeigu eða hlutafélag. Fjármálastjóri á að gera það sem er best fyrir hag eigenda, en það reynist stundum snúið að velja réttann einstakling í það starf vegna hagsmunaárekstra. Traust þarf að ríkja milli fjármálastjóra og eigenda til að tryggja það að ákvarðanir varðandi fjármál séu örugglega þær sem gagnist fyrirtækinu best. 

## Ákvarðanir fjármálastjóra
Eftirfarandi svið svara undir ábyrgð fjármálstjóra:

### Ráðstöfun eigna fyrirtækisins
Þekking fjármálastjóra á fjárfestingum á að vera slík að hann geti vegið og metið áhættu við fjárfestingar og út frá því geta tekið bestu ákvarðanir um hvernig fjárfestingum skuli hagað með það að markmiði að þær skili hagnaði, hvort sem um er að ræða fjárfestingar í fyrirtækjum, fasteignum eða þekkingu. 

### Fjármögnun
Hvernig á að fjármagna rekstur, á að nota rekstrar og söluhagnað, auka hlutafé eða taka lán. 

### Stýring veltufjár
Ákvarðanir varðandi hversdagsleg málefni eins og hvenær á að innheimta sölur, borga reikninga, hvernig á að geyma lausafé og hversu mikið lausafé þarf að vera til staðar fyrir rekstrarkostnaði og launakostnaði. Einnig hvernig á að ráðstafa aukafjármunum.

## Heimildir
Nýja bíó

**Nýja bíó** var kvikmyndahús í Reykjavík sem hóf starfsemi 29. júní árið 1912. Stofnendur voru nokkrir athafnamenn í Reykjavík. Fyrst var kvikmyndahúsið sett upp í austurendanum á Hótel Íslandi þar sem var áður veitingasalur. Nafnið var til aðgreiningar frá Gamla bíói, Reykjavíkur Biograftheater, í Fjalakettinum þar skammt frá. Árið 1919 var hafist handa við að reisa nýtt steinsteypt hús við Austurstræti og Lækjargötu og flutti bíóið þangað inn sumarið 1920.

Árið 1986 tók Árni Samúelsson húsnæðið á leigu og kallaði það Bíóhúsið. Árið 1987 lögðust kvikmyndasýningar af í húsinu og 1988 var þar stofnaður skemmtistaðurinn Lækjartunglið sem síðar hét aðeins Tunglið. Þann 30. júlí 1998 brann húsið og gjöreyðilagðist. Það var síðan rifið og Iðuhúsið reist þar í staðinn. Framhlið Nýja bíós við Austurstræti var notuð sem fyrirmynd að framhlið Grillmarkaðarins sem var reistur þar 2011.
Bókband

**Bókband** er sú aðferð að binda saman blaðsíður þannig að þær myndi bók. Til eru ýmiss konar bindingar og mismunandi aðferðir að festa blaðsíðurnar saman. Sumar bækur eru límdar saman, í svokallaða límhefta kilju, og mega vera með harðspjalda eða ekki. Aðrar bækur eru heftar saman eða bundnar saman með gormi. Bókband felur í sér hætti á borð við húðun, upphleypingu, stönsun, rifgötun, borun, brot og fellingu.
Frjóvgun

**Frjóvgun** er þegar tvær kynfrumur sameinast og ný vera myndast þar af. Í spendýrum kemur ein sæðisfruma að eggfrumu. Sæðisfruman treður sér í gegnum utanáliggjandi eggbú eggfrumunnar. Haus sæðisfrumunnar hefur hjálm sem inniheldur ensím og hjálpar henni að komast í gegnum egghýðið og inn í eggið sjálft. Eftir að sæðisfruman hefur binst veggnum í egginu, losnar kjarni sæðisfrumunnar og fer inn í eggið. Kjarnasamruni á sér þá stað milli kjarna sæðisfrumunnar og eggsins. Þá er frjóvgun lokið.
Þorleifs þáttur jarlsskálds

**Þorleifs þáttur jarlsskálds** er stutt frásögn eða smásaga, sem telst til Íslendingaþátta. Þar segir frá Þofleifi Ásgeirssyni frá Brekku í Svarfaðardal og viðskiptum hans við Hákon Sigurðarson Hlaðajarl. Þorleifur hafði siglt frá Íslandi til Noregs í verslunarferð. Þar hitti hann fyrir Hákon jarl sem rændi hann öllum varningi, brenndi skip hans og lét drepa förunauta hans alla. Þorleifur komst undan og fór til Danmerkur þar sem hann gerðist hirðskáld Sveins konungs tjúguskeggs. Seinna kom hann fram greypilegum hefndum á Hákoni Hlaðajarli er hann náði að þylja yfir honum magnað níðkvæði sem hann hafði ort. Það hrein á jarli svo að hann missti heilsuna og varð aldrei samur maður eftir. Af þessu fékk hann viðurnefni og var kallaður Þorleifur jarlsskáld. Þorleifur kemur fyrir í fleiri fornritum, svo sem í Svarfdæla sögu, en hann og Ólafur völubrjótur bróðir hans voru banamenn berserksins Klaufa Hafþórssonar. Systir hans var Yngveldur fagurkinn, lykilpersóna í Svarfdælu. Lítið er til af kveðskap Þorleifs, þó eru nokkrar vísur eftir hann tilfærðar í Svarfdælu, Þorleifs þætti, Landnámabók og víðar. Þorleifs þáttur jarlsskálds er talinn ritaður um 1300.  

Þátturinn er stundum kallaður *Þorleifs þáttur jarlaskálds*, en það er órökrétt, því að Þorleifur orti aðeins um einn jarl að því er best er vitað. 

Skáldsaga Þórarins Eldjárns, *[[Hér liggur skáld]]* (Rvík 2012), er um Þorleif. Grímur Thomsen orti einnig um Þorleif jarlsskáld. Kvæðið heitir Jarlsníð og þar í eru hin fleygu vísuorð "Enginn skyldi skáldin styggja, skæð er þeirra hefnd."

## Heimildir
Alexander Fenton

**Alexander Fenton** eða **Sandy Fenton** (26. júní 1929 – 9. maí 2012) var skoskur þjóðfræðingur og þjóðháttafræðingur sem var þekktur fyrir rannsóknir sínar á þjóðháttum og menningu Skotlands, Orkneyja og Hjaltlands. Hann var lengst af búsettur í Edinborg.

Alexander Fenton fæddist í Shotts í Lanarkshire, Skotlandi. Foreldrar hans voru Alexander Fenton og Annie Stronach. Hann hlaut menntun í Auchterless á heimaslóðum, og fór síðan í Háskólann í Aberdeen. Hann lagði stund á framhaldsnám í Cambridge, einkum í fornleifafræði og mannfræði, með norræn tungumál sem aukafag. Hann varð vel læs á dönsku, sænsku, íslensku og færeysku. Hann var mikill málamaður, talaði skosku og gelísku, var læs á írsku og velsku, og hafði gott vald á þýsku, frönsku og ungversku. Hann lauk doktorsprófi við Háskólann í Edinborg.

Fenton fékkst við orðabókarstörf 1955–1959 (Scottish National Dictionary), varð svo safnvörður við Þjóðminjasafnið í Edinborg (National Museum of Antiquities of Scotland) 1959–1975, deildarstjóri 1975–1978 og forstöðumaður safnsins 1978-1985. Var í Þjóðminjaráði Skotlands 1979–1994. Jafnframt fékkst hann við kennslu í Háskólanum í Edinborg, einkum í skoskri þjóðfræði, og veitti forstöðu School of Scottish Studies. 

Rannsóknir og ritstörf Fentons snerust einkum um þjóðfræði og þjóðhætti Skotlands, en hann setti efnið einnig fram í víðara samhengi. Alls birti hann um 300 ritsmíðar um margvísleg efni, og er hann talinn með fremstu þjóðfræðingum sinnar tíðar. 

Alexander Fenton hlaut margvíslega viðurkenningu fyrir störf sín, svo sem CBE orðuna. Hann kvæntist um 1956, Evelyn, fædd Hunter. Þau eignuðust tvær dætur.

## Helstu rit
* *The Northern Isles, Orkney and Shetland*, Edinburgh 1978. — Grundvallarrit í norrænni þjóðháttafræði, 2. útg. 1997. 
* *The Island Blackhouse*, Edinburgh 1978. — 2. útg. 1989. 
* *Scottish Life and Society: The Food of the Scots*, Edinburgh 2007. — *Scottish Ethnology*, 5. bindi.
* *Scottish Life and Society: Boats, Fishing and the Sea*, Edinburgh 2008. — Ritstj. með öðrum. *Scottish Ethnology*, 4. bindi.
* *Country Life in Scotland*, Edinburgh 2008.
;Ritstjórn.
* *The Northern and Western Isles in the Viking World. Survival, Continuity and Change*, Edinburgh 1984. — Meðritstjóri: Hermann Pálsson.

## Tenglar
*Professor Sandy Fenton: Scholar of Scottish antiquities — Eftirmæli á ensku, með mynd.
*Gordon Casely: Professor Alexander Fenton — Eftirmæli á ensku.