open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sigurður Pétursson (1907-1994)

**Sigurður Helgi Pétursson** gerlafræðingur (f. 19. maí 1907 á Skammbeinsstöðum í Holtum, d. 15. desember 1994 í Reykjavík) var einn af frumherjum örverurannsókna á Íslandi, en er trúlega þekktastur fyrir rannsóknir sínar á örveruskemmdum í söltuðum fiskafurðum, svo sem jarðslaga og roðaskemmdum í saltfiski og aflitun saltaðra grásleppuhrogna. 

## Starfsferill
Sigurður varði doktorsritgerð sína um mjólkursýrubakteríur af *Thermobacterium* (nú *[[Lactobacillus]]*) ættkvísl við Christian-Albrechts háskólann í Kiel í Þýskalandi 1935. Að námi loknu hóf hann störf hjá Mjólkursamsölunni í Reykjavík þar sem hann starfaði við mjólkureftirlit í tíu ár, lengst af (frá 1937) meðfram rannsóknastörfum við Iðnaðardeild Atvinnudeildar Háskóla Íslands (HÍ). Hann fluttist svo árið 1960 með gerlarannsóknastofu sína til rannsóknastofu Fiskifélags Íslands, sem varð að Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins (Rf) árið 1965. Hann var deildarstjóri gerlarannsókna allt til þess er hann lét af störfum fyrir aldurs sakir árið 1976. 

## Fræðastörf
Sigurður kom víða við í rannsóknum sínum. Meðal sérstakra hugðarefna hans voru saltkærar örverur og örveruskemmdir í saltfiski. Saltfiskur var meðal verðmætustu útflutningsafurða íslendinga á þeim árum sem Sigurður hóf sinn rannsóknaferil og höfðu skemmdir á honum verulega efnahagslega þýðingu. Einkum voru það þrenns konar skemmdir sem höfðu valdið miklu tekjutapi í saltfiskiðnaðinum, en þetta voru mygluskemmdir af völdum jarðslaga, illa lyktandi roðaskemmdir af völdum saltkærra fornbaktería og guluskemmdir (sem síðar var sýnt að væru fyrst og fremst af völdum kopars) og átti Sigurður stóran þátt í rannsóknum sem miðuðu að því að halda þessum skemmdum í skefjum. 

Meðfram rannsóknastörfum sínum við HÍ og Rf var Sigurður virkur þátttakandi í jafnt alþýðlegri sem sérhæfðri miðlun vísinda og fræða. Hann ritstýrði Tímariti Verkfræðingafélags Íslands frá 1946 til 1949, var formaður Hins íslenska náttúrufræðifélags frá 1951 til 1955 og ritstjóri Náttúrufræðingsins frá 1956 til 1965. Jafnframt var hann iðinn við að skrifa læsilegar og aðgengilegar greinar í Náttúrufræðinginn og önnur tímarit, svo sem Frey og Ægi um ýmis efni tengd náttúru Íslands og raunvísindum.

### Ritaskrá (kennslubækur og stærri verk)
Auk mikils fjölda tímaritsgreina og rannsóknaskýrslna skrifaði Sigurður einnig nokkur stærri verk. Þeirra á meðal Sigurðar má nefna:
*Die Artenunterschiede der wärmeliebenden langen Milchsäurebakterien *Thermobacterium* (Jensen): Abhängigkeit vom Nährboden und Umwandlungsversuche. Doktorsritgerð. Christian-Albrechts-Universität í Kiel. 1935.
*Mjólkurfræði. 1939. Reykjavík: Mjólkursölunefnd.
* Líffræði: ágrip. 1948. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja. (2. útg. 1960).
*Meginatriði í matvælaiðnaði. 1955. Reykjavík: Ísafold.
*Gerlafræði. 1956. Reykjavík: Búnaðarfélag Íslands
*Bókin um fiskinn. 1969. Reykjavík: Fiskifélag Íslands

## Heimildir
Íslandsklukkan (myndlistarverk)

**Íslandsklukkan** er útilistaverk eftir Kristin E. Hrafnsson. Hún er í eigu Akureyrarbæjar og er staðsett á Sólborgarsvæðinu við Háskólann á Akureyri þar sem hún „vísar til þeirrar árvekni sem einkennir gott háskólafólk“. Listaverkið var sigurframlag Kristins í samkeppni sem Akureryrarbær efndi til árið 2000 í tilefni þúsaldarafmælis kristnitöku og fyrstu ferða Íslendinga til Norður-Ameríku.

## Heimildir
Linkol

**Linkol** eða **steinkol** eru tegund af kolum  sem hafa lægra kolefnisinnihald og meira magn af rokgjörnum efnum en harðkol. Þau brenna með gulleitum loga og reyk.

## Heimildir
*
Gísli Jónsson (íslenskufræðingur)

**Gísli Jónsson** (14. september 1925 – 26. nóvember 2001)  var íslenskufræðingur og kennari en er þekktastur sem *menntaskólakennari* og höfundur þáttanna um *íslenskt mál* í Morgunblaðinu sem hann skrifaði á árunum 1979-2001. 

Gísli fæddist á Hofi í Svarfaðardal og ólst þar upp. Foreldrar hans voru Jón Gíslason bóndi og smiður á Hofi og kona hans Arnfríður Sigurhjartardóttir sem ættuð var frá Urðum í Svarfaðardal. Gísli lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri 1946 og kandídatsprófi í norrænum fræðum frá Háskóla Íslands árið 1953 jafnframt prófi í uppeldis- og kennslufræðum. Gísli starfaði sem þingskrifari á námsárum sínum og frá 1951 sem kennari við MA, fyrst lausráðinn en skipaður árið 1953 og starfaði þar alla tíð. 

Gísli sá um útvarpsþáttinn *[[Daglegt mál]]* á RÚV veturinn 1977-1978. Gísli var varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins 1959-1971 og sat á þingi öðru hverju og gegndi ýmsum trúnaðarstörfum fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Fjölmörg rit liggja eftir Gísla, meðal annars Saga KEA, Saga Iðnaðarmannafélagsins í Reykjavík, Saga MA, Fullveldi Íslands og fleiri, einnig þýðingar eins og *Sú nótt gleymist aldrei* (1956) um Titanicslysið (höfundur Walter Lord), og ritgerðir, og hann bjó fjölmargar bækur til prentunar. Þá er nýverið komin út *Nýja limrubókin* sem hefur að geyma ritgerð um limrur. 

Gísli var þríkvæntur. 

## Tenglar
* ''Þjóðin ekki haldin neinum sljóleika gagnvart móðurmálinu''; grein í Degi 1996
* ''Minningar''; greinar í Morgunblaðinu 2001
* ''Minningar''; greinar í Morgunblaðinu 2001
* ''Gísli Jónsson hlaut heiðursviðurkenningu''; grein í Degi 1996
Notendaforrit

**Notendaforrit** eða **notendahugbúnaður** er hugbúnaður sem notandi á bein samskipti við og notar til að vinna sína vinnu á notendatölvu gagnstætt kerfishugbúnaði og miðbúnaði sem venjulegur notandi (ekki kerfisstjóri) á sjaldan í beinum samskiptum við.

Dæmi um algeng notendaforrit eru ritvinnsluforrit, töflureiknar, myndvinnsluforrit og netvafrar. 

Notendaforritum er stundum skipt í nokkra flokka eftir því hvaða markaði þau eru ætluð; t.d. fyrirtækjahugbúnaður, þróunarhugbúnaður, kennsluhugbúnaður o.s.frv.
49er

**49er** er hraðskreið, flatbotna tvímenningskæna hönnuð af ástralska skútuhönnuðinum Julien Bethwaite sem nýr ólympíubátur fyrir prófanir 1996. 49er var fyrst notuð sem keppnisbátur á Sumarólympíuleikunum 2000 í Sydney. Hönnun hennar byggir á hönnun áströlsku 18 feta kænunnar. Hún er með langt bugspjót fyrir gennaker, vængi út frá hliðunum og masturstaug fyrir bæði stýrimann og miðskipsmann. 

29er er minni þjálfunarútgáfa fyrir 49er með einni masturstaug.
RuneScape

**Runescape** er þrívíddar net leikur. Hann kom út 2001 frá Jagex og Andrew Gower gerði hann ásamt bróður sínum Paul Gower. Hann er mest spilaði vafra undirstöðu-netleikur í heimi. Ókeypis er að spila leikinn. Það þarf samt að borga ef maður vill fá svokallað **félagsaðild** til að bæta leikmanninn þinn. Árlega er haldið svokallað RuneFest þar sem Runescape leikmenn úr öllum heimshornum hittast og spila og hafa það gaman.
Jagex er orðið miklu stærra fyrirtæki útaf leiknum og allir sem vinna þarna er yfir 100 manns. Jagex hefur oft unnið verðlaunir fyrir runescape t.d. Best MMORPG of the year (MMORPG stendur fyrir Massive Multiplayer Online RolePlaying Game).
Umframbyrði

**Umframbyrði** eða **allratap** í hagfræði nefnist óskilvirkni á framboði og eftirspurn á vöru þannig að Pareto-kjörstöðu er ekki náð. Með öðrum orðum kaupir fólk vöruna eða þjónustuna og hlýtur ekki ábata af eða kaupir ekki vöruna sem það hlyti ábata af. Umframbyrði er það tap sem hlýst af markaðsbresti og sem dæmi um slíka má nefna einokunarmarkaði og ytri áhrif. Fleiri ástæður geta verið, til að mynda skattar, niðurgreiðslur, verðþök eða lágmarksverð.

## Tengill
* 
* Homo economicus leggur ekki flísar, grein af vefritinu Múrinn
Dyngjufjöll

**Dyngjufjöll** er fjallaþyrping mikil í Ódáðahrauni, 15 km norður af Vatnajökli, hér um bil mitt á milli Skjálfandafljóts að vestan og Jökulsár á Fjöllum að austan. Þar er eldvirkni og megineldstöðin Askja og Öskjuvatn. Dyngjufjöll ytri eru vestasti hluti Dyngjufjalla og aðskilin frá aðal fjallaþyrpingunni af Dyngjufjalladal. Hæsti tindurinn er Þorvaldstindur; 1510 metrar á hæð.

Sæluhús Ferðafélags Íslands í Drekagili eru við Öskjuop austast í Dyngjufjöllum. Annað sæluhús er í Dyngjufjalladal.

## Tenglar
* ''Um skoðun Dyngjufjalla''; grein í Norðanfara 1876
Jakobína Sigurðardóttir

**Jakobína Sigurðardóttir**  (8. júlí 1918 – 29. janúar 1994) var íslenskur rithöfundur og skáld. Jakobína fæddist í Hælavík í Sléttuhreppi í Norður-Ísafjarðarsýslu og ólst upp þar fram á unglingsár. Foreldrar hennar voru Sigurður Sigurðsson, er bjó í Hælavík en varð síðar símstöðvarstjóri á Hesteyri, og kona hans, Stefanía Halldóra Guðnadóttir húsfreyja. 

Jakobína stundaði nám við Ingimarsskólann í Reykjavík og nam utanskóla við Kennaraskóla Íslands í hálfan vetur. Árið 1949 fluttist hún að Garði í Mývatnssveit, þar sem hún síðan var húsfreyja. Eiginmaður hennar var Þorgrímur Starri Björgvinsson, bóndi í Garði. Jakobína var með þekktustu rithöfundum landsins á sinni tíð og var í heiðurslaunaflokki listamanna á efri árum. Hún skrifaði bæði skáldsögur og ljóð. Sönglög hafa verið samin við mörg ljóða hennar. Hún var sósíalisti og tók virkan þátt í baráttunni gegn bandaríska setuliðinu í Keflavík og Nató-aðild Íslands. Ævisaga hennar *Saga skálds og konu* eftir Sigríði Kristínu Þorgrímsdóttur kom út hjá Máli og menningu 2019.

Börn Jakobínu og Þorgríms Starra:
* Stefanía 1950-2013
* Sigrún Huld 1952
* Sigríður Kristín 1956
* Kári 1959

Fríða Á. Sigurðardóttir rithöfundur var meðal systkina hennar. 

## Ritverk
* Sagan af Snæbjörtu Eldsdóttur og Ketilríði Kotungsdóttur (ævintýri) 1959
* Kvæði 1960
* Punktur á skökkum stað, smásögur, 1964
* Dægurvísa. Saga úr Reykjavíkurlífinu, 1965
* Snaran, skáldsaga, 1968
* Sjö vindur gráar, smásögur, 1970
* Lifandi vatnið, skáldsaga, 1974
* Í sama klefa, skáldsaga, 1981
* Kvæði, önnur útgáfa aukin, 1983
* Vegurinn upp á fjallið, smásögur, 1991
* Í barndómi, minningar (1994)

Skáldsögurnar Dægurvísa, Snaran og Lifandi vatnið voru allar valdar sem framlag Íslands til Bókmenntaverðlauna Norðurlanda. Jakobína hlaut bókmenntaverðlaun Ríkisútvarpsins 1979.

## Tengt efni
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi
* Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs

## Tenglar
* Vefsíða um Jakobínu Sigurðardóttur
* ''Orðfæð mun ekki baga Mývetninga''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967
* ''Jakobína Sigurðardóttir''; grein í DV 1994
* Jakobína Sigurðardóttir Melkorka, 3. Tölublað (01.12.1959), Blaðsíða 80
* "Form og stíll örðugt viðfangs" Frásagnaraðferð í verkum Jakobínu Sigurðardóttur"  M.A. ritgerð
Corona (hljómsveit)

**Corona** er ítölsk eurodance-hljómveit stofnuð í Massa í Toskana árið 1993 af hópi í kringum útsetjarann Francesco Bontempi. Auk Bontempis voru þátttakendur í verkefninu Francesco Alberti, Graziano Fanelli, Ivana Spagna, Theo Spagna, Antonia Bottari, Annerley Gordon og Fred Di Bonaventura.  Olga de Souza voru fengnar til að syngja og Olga de souza varð andlit hópsins út á við sem „Corona“. Fyrsti slagari sveitarinnar var „Rhythm of the Night“ 1994 1995: „Baby Baby“ og „Try Me Out“.

Hópurinn gaf út plötuna *Walking On Music* árið 1998 sem náði ekki neinum vinsældum, en Bontempi og Olga de Souza héldu áfram samstarfi með nýrri plötu árið 2000. De Souza gaf að síðustu út plötu með eigin efni árið 2006 undir nafninu Corona.
Fríða Á. Sigurðardóttir

**Fríða Áslaug Sigurðardóttir** (11. desember 1940 – 7. maí 2010) var íslenskur rithöfundur. Hún hlaut íslensku bókmenntaverðlaunin 1990 fyrir skáldsöguna *[[Meðan nóttin líður]]* og síðan Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs 1992 fyrir sömu bók. 

Fríða fædd­ist á Hesteyri í Sléttu­hreppi á Horn­strönd­um 11. des­em­ber 1940 og var hún næstyngst 13 systkina. For­eldr­ar henn­ar voru Stef­an­ía Hall­dóra Guðna­dótt­ir hús­móðir (f. 22.6. 1897, d. 17.11. 1973) og Sig­urður Sig­urðsson, bóndi og verkamaður (f. 28.3. 1892, d. 9.5. 1968). Fríða lauk stúd­ents­prófi frá ML árið 1961, BA-prófi frá Há­skóla Íslands 10 árum síðar og loks cand. mag.-prófi í ís­lensku frá HÍ 1979. Hún starfaði sem bóka­vörður á Há­skóla­bóka­safni og Am­er­íska bóka­safn­inu frá 1964-1970, var deild­ar­full­trúi við heim­speki­deild HÍ frá 1971-1973 og stunda­kenn­ari við Há­skóla Íslands og Kenn­ara­há­skóla Íslands frá 1973-1975.

Allt frá ár­inu 1978 fékkst hún fyrst og fremst við ritstörf en sinnti einnig próf­arka­lestri, þýðing­um o.fl.
* Fyrsta bók Fríðu, smá­sagna­safnið *Þetta er ekk­ert al­var­legt*, kom út árið 1980. 
* Í kjöl­farið sendi Fríða frá sér fjölda smá­sagna og skáld­sagna auk þýðinga á verk­um er­lendra höf­unda. 
* Skáld­saga henn­ar *Meðan nótt­in líður* (1990) hlaut Íslensku bók­mennta­verðlaun­in 1991 og Bók­mennta­verðlaun Norður­landaráðs 1992, eins og fyrr er nefnt. 
* Síðasta verk Fríðu var skáld­sag­an *Í húsi Júlíu* sem kom út í októ­ber 2006. 
* Eft­ir Fríðu birt­ist einnig fjöldi greina um bók­mennt­ir í blöðum og tíma­rit­um auk þess sem hún sendi frá sér rit­gerð um leik­rit Jök­uls Jak­obs­son­ar. 

Verk Fríðu hafa verið þýdd á fjölda tungu­mála, þar á meðal ensku, tékk­nesku, þýsku og Norður­landa­mál­in. 
Hún var heiðurs­fé­lagi í Rit­höf­unda­sam­bandi Íslands. 

Fríða gift­ist eig­in­manni sín­um, Gunn­ari Ásgeirs­syni yfir­kenn­ara (f. 1937), árið 1959 og voru þau bú­sett í Reykja­vík. 

Fríða er systir Jakobínu Sigurðardóttur skáldkonu.

## Tengt efni
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi
* Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs

## Tenglar
* ''Gef bókum tíma til að fæðast''; grein í DV 1991
Stafræn mynd

**Stafræn mynd** er framsetning myndar í tvíundakerfi og getur verið annaðhvort vigur- eða rastamynd. Yfirleitt á við heitið „stafræn mynd“ rastamynd. Stafrænir ljósmyndavélar og skannar geta skapað stafrænir rastamyndar. Til að búa til vigurmyndar á maður að nota hönnunarforrit og skapa mynd með höndunum. 

Það eru mörg myndasnið stafrænna mynda, til dæmis:
* GIF (rastamynd)
* JPEG (rastamynd)
* PNG (rastamynd)
* SVG (vigurmynd)

Notendur geta notað hugbúnað til að horfa á myndir, eins og vafrar eða ljósmyndaforrit.

## Tengt efni
* Vigurmynd
* Rastamynd
Heimastjórn

**Heimastjórn** er þar sem hluti ríkis krefst að honum sé gefinn meiri sjálfsstjórn af miðstjórninni. Til dæmis var Íslandi gefin heimastjórn af Danmörku áður en það varð sjálfstætt ríki (Grænland og Færeyjar voru líka gefin heimastjórn en eru ekki enn sjálfstæð ríki). 

Á Bretlandi er heimastjórn venjulega krafa landanna sem standa saman sem Bretland (sérstaklega Skotlands, Norður-Írlands og Wales) um aukin völd.

Mikilvægt er að taka fram að heimastjórn er ólík sambandsstjórnarstefnu eins og í Kanada, Þýskalandi, Sviss og Bandaríkjunum. Sambandsstjórnarstefna ábyrgist að fylki er til, en til að koma á heimastjórn þarf að breyta lagasetningu og hana er hægt að afturkalla.
Google Chrome

**Google Chrome** er vafri frá Google. Fyrsta útgáfan af Google Chrome var betaútgáfa fyrir Microsoft Windows gefin út þann 2. september 2008 og fyrsta stöðuga útgáfa vafrans kom út 11. desember 2008. Nærri 70% notenda nota Chrome á árinu 2019. Chrome er því langvinsælasti vafri heims. Útgáfur af Chrome fyrir Linux og Mac OS X hafa verið til frá útgáfu 5.0 sem kom út árið 2010 en opinberar betaútgáfur fyrir þessi stýrikerfi komu út 8. desember 2009. 

Stærstur hluti af frumkóða Chrome var gefinn út undir frjálsu hugbúnaðarleyfi árið 2008 undir heitinu Chromium og þróaður áfram í opnu ferli.

Fram að útgáfu 27 notaðist Chrome við WebKit-umbrotsvélina en frá og með útgáfu 28 hafa allar útgáfur Chrome, nema Chrome fyrir iOS, notast við Blink sem er grein af WebKit-kóðanum.

Vafrinn notar nýtt verklag til að sýsla með vefsíður; til dæmis er hver flipi keyrður í aðskildum ferli. Google Chrome var líka fyrsti vafrinn sem flutti flipastiku upp í titilstiku þegar heilskjáshamur var virkjaður.

## Tengt efni
* Flipar í vöfrum

## Heimildir


## Tenglar
* Google Chrome heimasíðan þar sem hægt er að sækja Google Chrome
Umhverfi

**Umhverfi** er náttúra og manngerð fyrirbæri, svo sem menn, dýr, plöntur og aðrar lífverur, jarðvegur, jarðmyndanir, vatn, loft, veðurfar, landslag, samfélag, heilbrigði, menning og menningarminjar, atvinna og efnisleg verðmæti.

**Umhverfi** getur átt við:

* Félagslegt umhverfi, menningu þar sem maður býr og fólk og stofnanir sem hann hefur samband við
* Manngert umhverfi, umhverfi byggt af mönnum
* Náttúrulegt umhverfi, náttúru Jarðar

## Tilvísun
The Edge

**David Howell Evans** (fæddur 8. ágúst 1961), þekktastur sem **The Edge** eða **Edge**, er bresk-írskur hljómborðs-, gítarleikari og aðalbakraddasöngvari hljómsveitarinnar U2. Árið 2003 komst hann í 24. sæti á lista *[[Rolling Stone]]* yfir 100 bestu gítarleikara allra tíma.

## Tilvísanir
Edge

**Edge** getur átt við eftirfarandi:
* The Edge, írskan tónlistarmann
* EDGE, farsímastaðal
* Kaupþing Edge-reikninga Kaupþings
* Edge, vafra frá Microsoft
Frumuhringur

**Frumuhringur** eða **frumuferill** kallast það þegar fruma undirbýr sig fyrir skiptingu. Í dreifkjörnungum fer fram tvískipting frumunnar. Í heilkjörnungum skiptist frumuhringurinn í tvo fasa; annars vegar interfasa þar sem fruman undirbýr sig fyrir jafnskiptingu; og hins vegar jafnskiptingu þar sem fruman skiptir sér í tvær dótturfrumur. Frumuhringurinn er nauðsynlegur til að gera fullvaxta lífveru úr frjóvgaðri okfrumu en einnig sem liður í endurnýjun hárs, húðar og blóðfrumna.
Okfruma

**Okfruma** er fyrsta þrepið í tilurð einstakrar nýrrar lífveru þegar hún samanstendur af aðeins einni frumu. Orðið er notað líka til að eiga við hóp fruma sem verður til eftir fyrstu frumuskiptingarnir en réttara heiti hans er kímfruma. Okfruma verður yfirleitt til við frjóvgun tveggja einlitninga, það er að segja eggfrumu frá kvenkyns einstaklingi og sæðisfrumu frá karlkyns einstaklingi sem sameinast til að gera tvílitning. Svo inniheldur okfruma DNA frá bæði móðurinni og föðurnum og hún hefur allar nauðsynlegar erfðaupplýsingar til að mynda nýjan einstakling.

Í spendýrum fer eggfruman eftir frjóvgun niður eggjaleiðara og skiptist á meðan í tvennt án að breyta stærð. Þessi mítósufrumuskipting heitir klofnun. Öll spendýr fara í gegnum okfrumaþrep lífsins. Okfrumur verða að fósturvísum og síðan að fóstri. Mannleg okfruma er til í um fjóra daga og verður kímblaðra á fimmti degi.

## Tilvísanir
Náttúrulegt umhverfi

**Náttúrulegt umhverfi** er andstæða tilbúins eða manngerðs umhverfis. Það á við allt það sem kemur fyrir af náttúrunnar hendi á Jörðinni, hvort sem átt er við lífverur eður ei. Það eru tvær aðaltegundir náttúrulegs umhverfis:
* Náttúran öll eins og gróður, dýr, örverur, jarðvegur, berg, andrúmsloft og náttúrumyndanir
* Náttúruauðlindir og fyrirbæri eins og loft, vatn og loftslag auk orka, geislun, rafhleðsla og segulmagn sem eru ekki vegna manna

Náttúrulegt umhverfið er ólík manngerðu umhverfi sem samanstendur af því sem menn hafa búið til eða hafa umtalsverð áhrif á. Maður lítur á svæði sem náttúrulegt umhverfi ef áhrif af mönnum eru neðan við nokkurn þröskuld.

Jarðvísindi eru öll vísindi sem eru fjalla um Jörðina. Jarðvísindi skiptist í fimm aðalfræðigreinar: landafræði, jarðfræði, jarðeðlisfræði, landmælingafræði og haffræði. Þessar fræðigreinar nota eðlisfræði, efnafræði, líffræði, tímatalsfræði og stjörnufræði til að byggja eigindlegan og magnbundinn skilning jarðkerfisins. Í jarðvísindum er yfirleitt talað um fjögur hvolf: jarðskorpu, vatnshvolf, andrúmsloft og lífhvolf sem eru í samræmi við berg, vatn, loft og líf. Stundum tala fræðimenn einnig um freðhvolf og jarðvegahvolf sem samsvara hvort um sig ísi og jarðvegi.
Daniel Radcliffe

**Daniel Jacob Radcliffe** (fæddur 23. júlí 1989) er enskur leikari, sem er þekktastur fyrir að leika Harry Potter. Hann hefur einnig komið fram í nokkrum sjónvarpsþáttum og bíómyndum. Hann lék í leikritinu Equus sem var bæði sýnt í London og New York og var tilnefndur til Drama Desk Award fyrir leik sinn í því. 

Eignir hans eru metnar á 20 milljónir punda.
Niklas Rådström

**Pär Kristian Niklas Rådström** (fæddur 12. apríl 1953 í Stokkhólmi) er sænskur rithöfundur og handritahöfundur.

Niklas Rådström lagði stund á kvikmyndafræði og heimspeki. Hann skrifar skáldsögur en einnig ljóð og leikrit.

## Ritverkaskrá
* Med tystnad närbesläktade dikter 1975
* Vitnatt: skáldsaga 1976
* Dikter och andetag 1977
* Dikter kring Sandro della Quercias liv: skáldsaga 1979
* Dikt inför folkomröstningen om kärnkraft 1980
* Postumunkulus 1981
* Skuggan: ljóð 1982
* Landskap: smásögur 1983
* I Egypten däremot. En resa. Skrifaði þá bók með Stig Claesson 1984
* Hitlers barndom: formála skrifaði Alice Miller 1985
* Bokstäverna är droppar i alfabetets hav: ABC-bók, Myndir: Marianne Enquist 1985
* Den helige Antonius frestelser: böner, världsförklaringar & Stenarnas sånger 1986
* Det leva: ljóð 1987
* Berättat om natten - och andra historier om spöken, skuggorna och månen 1988
* Bok. Tolv etsningar och en svit prosadikter, ásamt Lennart Aschenbrenner 1988
* Röd och grön, bild: Catharina Günter-Rådström 1988
* Månen vet inte: skáldsaga 1989
* Pappskalle. En sång, en memoire 1990
* Terrass med druvor 1990
* Vänd ditt timglas: skáldsaga 1991
* Medan tiden tänker på annat: skáldsaga 1992
* Ängel bland skuggor: skáldsaga 1993
* Robert och den osynlige mannen; teikningar: Catharina Günther-Rådström 1994
* Den ansvarsfulla lättjan 1994
* Vad du vill: skáldsaga 1995
* Spårvagn på vintergatan: skáldsaga 1996
* Huvudsaken: kring en svit glasarbeten av Bertil Vallien (A matter of head : concerning a suite of glass sculptures by Bertil Vallien), Ljósm. Göran Örtegren 1997
* Hell: scener ur ett författarliv 1998
* Drivved från Arkadien: skáldsaga 1999
* Om att komma tillbaka till dikten 2000
* De svarta tangenternas planet 2001
* Kvartett: fjögur leikrit 2002
* Absint: historien om en blåmes; ásamt Catharina Günther-Rådström 2003
* Dantes gudomliga komedi: ljóð í þremur atriðum eftir Dante Alighieri ásamt ritgerð 2004
* Gästen 2006
* De onda 2006
* En handfull regn 2007
Blæðing

:*Getur líka átt við [[blæðingar]] kvenna*.

**Blæðing** er það blóðæð rofnar þannig að blóð tekur að renna út úr blóðrásarkerfinu eða þegar einhverjum er *vakið blóð* eða *vekur sér blóð*. Blætt getur innvortis úr æðum, sem ekki sést á ytra borði, og útvortis en þá blæðir út um húð eða slímhúð, svo sem leggöng, munn, nef eða endaþarmsop. Heilt blóðlát heitir aftöppun blóðs, og mikið blóðlát heitir (e. *desanguination*). Heilbrigðum einstaklingi getur blætt 10–15% af heildarblóðmagni líkamans án alvarlegra afleiðinga. Þegar menn gefa blóð er oftast tekið 8–10% af blóðmagni blóðgjafans. 

Blæðing gengur nærri lífi manns þegar hún orsakar blóðþurrð eða blóðþrýstingsfall. Líkaminn getur notað ýmis verklög til að geyma samvægi líkamans.

Nokkrir sjúkdómar eins og dreyrasýki geta aukið áhættu blæðinga. Athugið vel að blæðingar í fleirtölu er oft haft um tíðir kvenna, sbr. *vera á blæðingum*. 

## Tengt efni
* Innvortis blæðing
Sæðisfruma

**Sæðisfruma** er einlitna kynfruma karldýra. Sæðisfruma rennur saman við eggfrumu til að mynda okfrumu. Okfruma er er tvílitna og getur orðið að fósturvísi. 

Sæðisfrumur gefa tvílitna afkvæmum helming allra nauðsynlegra erfðaupplýsinga. Í spendýrum ræðst kyn afkvæmis af sæðisfrumunni: sæðisfruma með Y-litningi orsakar karlkynsafkvæmi (XY) og sæðisfruma með X-litningi orsakar kvenkynsafkvæmi. Anton van Leeuwenhoek var fyrsti maðurinn til að rannsaka sæðisfrumur árið 1677.
Gullfoss (skip)

**Gullfoss (skip)** getur átt við tvö íslensk farþegaskip Eimskipafélagsins:

* Gullfoss, tekinn í notkun 1915
* Gullfoss, tekinn í notkun 1950
Þrotlaus leit

**Þrotlaus leit** er hugtak í tölvunarfræði og haft um tilraun þar sem stuðst er við happa- og glappaaðferð til þess að brjóta tölvuöryggi með því að prófa mörg hugsanleg gildi á aðgangsorðum eða dulmálslyklum.
IKEA

**IKEA** er sænskt fyrirtæki sem hannar, framleiðir og selur „flatpökkuð“ húsgögn, fylgihluti, heimilistæki, innréttingar og matvæli í verslunum sínum um allan heim. Fyrirtækið var brautryðjandi í sölu á ódýrum flatpökkuðum húsgögnum en nú er það orðið stærsti húsgagnaframleiðandi heimsins.

Ingvar Kamprad stofnaði fyrirtækið í Svíþjóð árið 1943. Í dag er það í eigu hollensks fyrirtækis (**Inter IKEA Systems**) sem er stjórnað af Kamprad-fjölskyldunni. IKEA er skammstöfun sem samanstendur af upphafsstöfum nafns stofnandans (**I**ngvar **K**amprad), fyrsta staf bóndabæjarins þar sem hann ólst upp (**E**lmtaryd) og fyrsta staf heimabæjarins hans (**A**gunnaryd í Smálöndum).

Fyrirtækið selur vörur í verslunum sínum og á netinu í nokkrum löndum. Það er með 296 verslanir í 36 löndum; flestar verslanir eru í Evrópu, Bandaríkjunum, Kanada, Asíu og Ástralíu. Þýskaland er stærsti markaður IKEA en þar rekur það 44 verslanir; Bandaríkin eru næststærsti markaðurinn með 36 verslanir. Verslanirnar sjálfar eru oft stórar bláar gluggalausar byggingar sem eru hannaðar þannig að viðskiptavinir þurfi að skoða allar vörurnar áður en farið er til kassa. Samt eru oft ákveðnar flýtileiðir svo að viðskiptavinir komist fljótlegar um verslunina.

Fyrsta verslunin var opnuð árið 1958 í Svíþjóð.
Blæðingar

**Blæðingar**, **tíðir** eða **klæðaföll** er regluleg losun blóðs og legslímuleifa úr legi og leggöngum á meðan konur eru frjósamar. Líkaminn þarf að hafa egg til frjóvgunar ásamt næringu fyrir eggið ef af frjóvgun verður. Hins vegar þarf líkaminn að losna við birgðirnar og setja nýjar í staðinn.

Ýmsar hreinlætisvörur, t.d. dömubindi, tíðatappar og tíðabikarar, eru notaðar meðan á blæðingum stendur til þess að koma í veg fyrir að fatnaður skemmist.

## Tíðahringurinn
Hver tíðahringur hefst með blæðingum og hjá fullorðnum konum líða að meðaltali 28 dagar frá upphafi blæðinga en allt frá 21 degi til 35 er talið eðlilegt. Hjá unglingsstúlkum er eðlilegt tímabil 21-45 dagar. Blæðingar vara oftast í um 2–7 daga í senn. Venjulega stoppa þær á meðan meðgöngu og brjóstagjöf stendur. Stuttu fyrir upphaf tíðahrings geta konur fundið fyrir fyrirtíðaspennu sem einkennist af líkamlegum og andlegum kvillum, t.d. eymslum í brjóstum, ertingu, þreytu og depurð. Blæðingum fylgja oft verkir í kvið, baki og lærum og eru allt frá því að vera mjög vægir yfir í að vera nær óbærilegir.

## Breytingaskeiðið
Breytingaskeiðið (eða tíðahvörf) er það tímabil þegar frjósemistímabilinu er að ljúka. Hjá konum hefst það venjulega í seinni hluta fimmtugsaldursins eða við upphaf sextugsaldursins. Þessi ferill tekur mörg ár og er afleiðing líffræðilegrar öldrunar. Í sumum tilfellum veldur hann talsverðum truflunum á daglegum athöfnum kvenna og vellíðan þeirra.
Björgunarafrekið við Látrabjarg (kvikmynd)

***Björgunarafrekið við Látrabjarg*** er íslensk heimildarmynd sem tekin var upp og gerð af Óskari Gíslasyni. Hún fjallar um björgunarafrekið við Látrabjarg þegar togarinn *Dhoon* strandaði við bjargið 12. desember 1947. Myndin var tekin upp ári síðar og kom út árið 1949. Í henni eru notaðar myndir sem teknar voru þegar annar breskur togari, Sargon, strandaði við Örlygshöfn ári síðar en Dhoon.

## Heimildir
* Björgunarafrekið við Látrabjarg  á Kvikmyndavefnum
Varðskipið Þór (2009)

**Varðskipið ''Þór*** er [[varðskip]] í eigu [[Landhelgisgæsla Íslands|Landhelgisgæslu Íslands]]. Það er fjórða skipið í eigu Landhelgisgæslunnar til að bera nafnið *Þór*. Skipið var sjósett var í [[ASMAR]] skipasmíðastöðinni í [[Síle]] þann [[28. apríl]] árið [[2009]]. *Þór* er 4.250 [[brúttótonn]], 93,65 m á [[lengd]] og 16 á [[breidd]]. Það er knúinn tveimur 4.500 kW aðalvélum með ganghraða allt að 19,5 [[hnútur (mælieining)|hnútum]] og dráttargeta er 120 [[tonn]]. Í áhöfn skipsins eru 18 og svefnpláss fyrir 48 um borð.

*Þór'' er hannaður af Rolls Royce Marine í Noregi með norska varðskipið Harstadt sem fyrirmynd.

## Myndir

Mynd:1 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:2_Arrival_of_Thor_-_Icelandic_Coast_Guard_2011-10-27_Reykjavik.jpg|
Mynd:3 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:4 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:4a Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:5 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:6 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:7 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:8 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:9 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:10 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:12 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:B Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:D Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|


## Tilvísanir

## Tenglar
* http://www.lhg.is/starfsemi/adgerdasvid/nyttvardskipthor/  
* https://www.lhg.is/media/skip/thor/VS_THOR_Einblodungur_web.pdf PDF
* https://www.innanrikisraduneyti.is/frettir/nr/27327
* http://www.dv.is/frettir/2011/10/29/luxus-thor-kominn-til-hafnar/  
* „Glæsilegur Þór sjósettur“ á Mbl.is.

### Video
New Icelandic Coast Guard Vessel Thor (Þór)
Klettafjallageit

**Klettafjallageit** (fræðiheiti: *Oreamnos americanus*) er spendýr af undirætt geitfjár. Náttúruleg heimkynni þeirra er í fjallendi Norður-Ameríku. Geiturnar hafa hvíta ull og bæði hafrar og huðnur hafa dökk horn. Geiturnar eru að jafna um 1 meter á herðar og vega milli 45 og 130 kg. Klettafjallageitur eru mjög fótvissar í bröttum klettum og nota lagklaufir á afturfótum til að auka fótfestuna.

## Tengill
*Vísindavefurinn: Gætuð þið frætt mig um fjallageitur?
Gagnrýni

**Gagnrýni** er mat eða dómur á einhverju svo sem listaverki, hugsun eða framleiðslu og getur verið allt frá einni athugasemd eða stuttri blaðagrein upp í heila bók. Íslenska orðið gagnrýni er myndað af forliðnum gagn-, sem merkir í gegn og nafnorðinu rýni sem merkir *nákvæm athugun*. Orðið kemur fyrst fram á prenti í Eimreiðinni árið 1896, þar sem Valtýr Guðmundsson leggur það til sem þýðingu á orðinu krítík. Sá sem gagnrýnir er nefndur gagnrýnandi. 

Alþýðuskýringin um að orðið merki að *rýna til gagns*, þ.e. að eitthvað sé skoðað nytsamlega, hefur í seinni tíð náð nokkurri fótfestu, en sú skýring er í engu samræmi við merkingu og tilurð orðsins.

## Tenglar
* ''Gildi gagnrýninnar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1992
* ''Gagnrýni''; grein í Eimreiðinni 1896

## Heimildir
* 
* 
* Valtýr Guðmundsson, „Gagnrýni.“ Eimreiðin, 2. árg., 3. tbl. (01.09.1896), bls. 161–5.
Fjallganga

**Fjallganga** er íþrótt, tómstundagaman eða atvinna þar sem gengið er upp eða klifruð eru fjöll til styttri eða skemmri tíma.

## Búnaður og klæðnaður
Ýmis búnaður er notaður til fjallgöngu: Gönguskór, útivistarföt, göngustafir, vaðskór, legghlífar og bakpoki. Í erfiðari ferðum eru notaðar línur sem festar eru niður í berg eða jökul, mannbroddar/jöklabroddar og ísaxir. Tjöld eru notuð í lengri ferðum, þá fylgja dýnur og svefnpokar. Prímusar eru notaðir til eldunar á mat.

Oft er talað *ytra lag, miðlag* og *innra lag* þegar rætt er um útivistarföt. Ytra lagið eru þykkari og sterkari klæðnaður sem þolir ágang veðurs, miðlagið eru léttari buxur eða peysa og innsta lagið eru ullar eða gerviefnaföt ætluð til einangrunar í kulda. 

Alls ekki er mælt með gallabuxum eða bómullarfatnaði þar sem slíkur fatnaður dregur í sig vatn og einangrar illa.
 
## Tenglar
*Útivist- Fróðleikur
*Fjallgöngur - þjálfun
Eggfruma

**Eggfruma** eða **egg** er einlitna kynfruma kvendýra. Dýr og kímplöntur hafa báðar eggfrumur. Eggfruman er frjóvguð inni í kvenkynslíkama og verður að fósturvísi í leginu. Í kvenmönnum verða eggfrumur til í eggjastokkum. Allar eggfrumur eru til staðar í kvenmanni við fæðingu. Þær þroskast með aðferð sem heitir eggmyndun. 

Eggfruma er ein stærsta fruma manna og hægt er að sjá hana með berum augum. Eggfruma manna er um það bil 100–200 µm að stærð.
Ósamansett húsgögn

**Ósamansett húsgögn** er tegund húsgagna sem maður á að setja saman sjálfur. Þessi tegund húsgagna er keypt í mörgum hlutum og er seld í flötum kassa. Kassinn inniheldur leiðbeiningar fyrir eigandann svo að hann geti sett húsgögn saman.

## Saga
Ósamansett húsgögn voru fyrst fundin upp af sænska tækniteiknaranum Gillis Lundgren. Lundgren fékk hugmynd þegar hann reyndi að setja borð í bílinn sinn. Samkvæmt frásögnum braut hann fætur af borðinu svo að hann gæti sett borðið í bílinn og setti það saman aftur heima hjá sér. Hann ræddi um hugmyndina við atvinnurekanda sinn, IKEA, sem slík húsgögn að rekstrargrundvelli sínum. 

Ósamansett húsgögn eru vinsæl hjá viðkskiptavinum sem vilja spara fé og borga ekki fyrir sendingu vara. Þessi tegund húsgagna er yfirleitt einföld að setja saman og þarfa að eigandi að nota einföld verkfæri.
Stafrænt sjónvarp

**Stafrænt sjónvarp** er sjónvarpsútsending með stafrænu merki en ekki hliðrænu. Víða um heiminn er verið að leggja hliðrænt sjónvarp af og byrjað að senda út eingöngu starfrænt sjónvarpsmerki. 

Holland var fyrsta landið sem hætti að senda út hliðrænt sjónvarp árið 2006. Síðan hafa mörg önnur lönd gert slíkt hið sama. Mörg lönd eru með það markmið að stöðva útsendingu á hliðrænu sjónvarpi á næstu árum. Til dæmis var skipti yfir í stafrænar útsendingar í Bandaríkjunum árið 2009 og á Bretlandi var skiptingunni lokið árið 2012. Stærri lönd hafa átt við vandamál að stríða með því að sleppa hliðrænum útsendingum vegna þess að margir eiga gamalt eða úrelt sjónvarpstæki.

Stafrænt sjónvarp er sent út á ýmsna hátt. Útbreiddustu útsendingarkerfin eru DVB-T í Evrópu og Austur-Asíu og ATSC í Norður-Ameríku. Stafrænt sjónvarp er líka sent út í háskerpu.

## Tengt efni
* Hliðrænt sjónvarp
* Stafrænt sjónvarp á Íslandi
Bókhlöðustígur

**Bókhlöðustígur** er brött gata í miðbæ Reykjavíkur sem nær frá Þingholtsstræti niður að Lækjargötu. Laufásvegur endar í norðri við Bókhlöðustíg, sömuleiðis Miðstræti. Við Bókhlöðustíg stendur einn elsti steinbærinn í  Reykjavík og nefnist Stöðlakot. 

Við Bókhlöðustíg er *[[Frímerkjahúsið]]* og þar var lengi  starfræktur söluturninn *Hallinn*. 

Við Bókhlöðustíg stendur ein af spennistöðvum Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Þetta er ein af sjö spennistöðvum sem voru byggðar í Reykjavík til að taka við rafmagni frá Elliðaárstöðinni sem tók til starfa árið 1921.
Gísli Guðmundsson

**Gísli Guðmundsson** er íslenskt mannanafn sem getur átt við:

*Gísla Guðmundsson (1884-1928), gerlafræðing og frumkvöðul.
*Gísla Guðmundsson (1903-1973), alþingismann og þýðanda.
Efnarannsóknastofa landsins

**Efnarannsóknastofa landsins**, einnig nefnd **Rannsóknastofa landsins**, **Rannsóknastofan** eða (eftir 1918) **Efnarannsóknastofa ríkisins** var stofnuð árið 1906 til að sinna efnagreiningum og öðrum rannsóknum í þágu landbúnaðar og iðnaðar á Íslandi.

Fyrsti forstöðumaður (og lengi vel eini starfsmaður) stofnunarinnar var Ásgeir Torfason efnaverkfræðingur og veitti hann henni forstöðu allt til dánardægurs í september 1916. Að Ásgeiri látnum tók Gísli Guðmundsson gerlafræðingur við forstjórastöðunni og gegndi henni til 1921, þegar Trausti Ólafsson efnaverkfræðingur tók við. Árið 1937 rann Efnarannsóknastofan, ásamt Matvælaeftirlitinu og gerlarannsóknastofu Mjólkursamsölunnar, inn í nýstofnaða Iðnaðardeild Atvinnudeildar Háskóla Íslands.

## Heimildir
Sigurður Pétursson

**Sigurður Pétursson** er íslenskt mannanafn sem getur átt við:

*Sigurð Pétursson (1759-1827), sýslumann og leikritaskáld.
*Sigurð H. Pétursson (1907-1994), gerlafræðing, frumkvöðul og ritstjóra *[[Náttúrufræðingurinn|Náttúrufræðingsins]]*.
Stöðlakot

**Stöðlakot** (áður **Stuðlakot**) er steinbær í miðbæ Reykjavíkur sem stendur við Bókhlöðustíg 6. Húsið er líklega reist árið 1872 í núverandi mynd, og er hugsanlega elsti steinbærinn í Reykjavík. 

Jón Árnason, nefndur hinn ríki, eignaðist Stöðlakot árið 1850 og átti kotið til dauðadags 1874. Hann stóð að gagngerðri endurbyggingu bæjarins 1872 og hlóð með grjóti. Herma sagnir að til þess hafi verið notað tilhöggvið grjót sem af gekk við byggingu Hegningarhússins. Bendir þetta til þess að Stöðlakot sé elsti steinbærinn í Reykjavík. Stöðlakot hét um tíma *Narfabær*. 

## Tenglar
* ''Stöðlakot''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2000
* Stöðlakot (minjastofnun.is)
TED (ráðstefna)

**TED** (enska: *Technology, Entertainment, Design* — íslenska: *Tækni, skemmtun, hönnun*) er árleg ráðstefna sem hefur skilgreint ætlunarverk sitt sem svo að það sé að „dreifa hugmyndum sem eiga það skilið að heyrast.“ Fyrirlestrarnir eru allir frekar stuttir, og spanna efni eins og til dæmis vísindi, listir, hönnun og stjórnmál, menntun og menning, viðskipti, hnattræn málefni, tækni og þróun og skemmtanir. Þau sem talað hafa á þessum ráðstefnum er til dæmis: Al Gore og Bill Clinton, Sylvia Earle og Dave Eggers, Murray Gell-Mann og Bill Gates. 

Á heimasíðu TED er hægt að nálgast fyrirlestrana, og er það gert til að hugmyndirnar fari sem víðast. 

## Tenglar
* Heimasíða TED
Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra Íslands

**Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra** (áður **Umhverfis- og auðlindaráðherra** og þar áður **umhverfisráðherra** ) er sá ráðherra í ríkisstjórn Íslands, sem fer með umhverfis- og auðlindamál. Umhverfisráðuneytið var stofnað 1990, en hefur frá þeim tíma tekið við ýmsum nýjum verkefnum. Síðustu breytingar áttu sér stað 1. september 2012 og urðu til þess að nafni ráðuneytisins var breytt í umhverfis- og auðlindaráðuneyti.

## Umhverfisráðherra Íslands

## Umhverfis- og auðlindaráðherra Íslands

## Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra Íslands

## Heimildir
Jón Kr. Ólafsson

**Jón Kristján Ólafsson** (fæddur á Bíldudal 22. ágúst 1940, í húsi sem nefnt var Nes) er íslenskur söngvari. 

Foreldrar hans voru Sigurósk Sigurðardóttir (f. 1900, d. 1964) og Ólafur Jóhann Kristjánsson (f. 1898, d. 1943).  Fyrstu skref sín sem söngvari steig Jón Kr. í kirkjunni á Bíldudal hjá sóknarprestinum, séra Jóni Kr. Ísfeld. Fimmtán ára var hann kominn í kór kirkjunnar sem hann svo stýrði frá sextánda ári. Kórstarfi sinnti Jón Kr. fram undir aldamótin síðustu.
 
Jón Kr. gerðist poppari 1962 er hann gekk til liðs við hina rómuðu hljómsveit Facon. Það samtarf entist ein sjö ár og lauk 1969 með hinu vinsæla lagi: „Ég er frjáls“. Þá flutti hann sig um set til Reykjavíkur og söng um nokkurra ára skeið á skemmtistöðum svo sem Hótel Borg og Hótel Sögu. Árið 1983 gáfu SG-hljómplötur svo út stóra plötu með Jóni Kr. þar sem hann syngur einsöngslög við undirleik Ólafs Vignis Albertssonar. Um þá plötu sagði Árni Johnsen í grein í Morgunblaðinu: 

:*„Í gullabúi íslenskrar menningar er margur gimsteinn frá náttúrunnar hendi og einn af þeim er Jón Kr. Ólafsson frá Bíldudal. Ljóðasöngvari af guðsnáð með fallega rödd og mikla smekkvísi í lagavali, en á nýútkominni hljómplötu hans frá SG hljómplötum syngur hann kunn íslensk einsöngslög. Jón Kr. hefur þétta og fagra rödd sem hann beitir listilega án þess að hafa fengið sérstaka skólun í heimi tónlistarskólanna.“*

## Útgefið efni
* *[[Facon]] - fjögurra laga plata með hinu kunna lagi Ég er frjáls eftir Pétur Bjarnason sem kom út árið 1969 hjá [[SG - hljómplötur|SG - hljómplötum]] 
* *Ljúfþýtt lag - tólf laga LP-plata sem SG - hljómplötur gaf út árið 1983
* *[[Kvöldkyrrð]] - kom út árið 1997
* *Liðnar stundir - kom út árið 1998
* *[[Vesturljós]] - safndiskur með lögum vestfirskra tónlistarmanna sem kom út 2002
* *Pottþétt hinsegin - safndiskur í Pottþétt-seríunni sem kom út 2002, þar syngur Jón Kr. gamla Facon lagið  Ég er frjáls.
* *[[Haustlauf]] - kom út árið 2003. Tólf lög við undirleik landsþekktra tónlistarmanna. Upptökumaður: Gunnar Smári Helgason. Útg. Jón Kr. Ólafsson

== Neðanmálsgreinar ==
<div class="references-small"><references/></div>

== Tenglar ==
* [http://www.gitargrip.is/song/eg-er-frjals/ *Gítargrip.is*] 
* [http://www.bb.is/Pages/26?NewsID=26930 *Ný hljómplata*] 
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050301140113/www.arnfirdingur.is/menning/Jon_Kr_Olafsson.asp *Söngvarinn góðkunni*]
* [https://www.youtube.com/watch?time_continue=476&v=Jlz3DxipVic *Viðtal við Jón Kr.'']
Haraldur Bessason

**Haraldur Bessason** (14. apríl 1931 – 8. apríl 2009) var íslenskur fræðimaður og rithöfundur og um tíma rektor Háskólans á Akureyri og prófessor við íslenskudeild Manitoba-háskóla í þrjá áratugi. Hann ritstýrði auk þess *[[Lögberg-Heimskringla|Lögbergi-Heimskringlu]]* og *[[Tímarit hins íslenska þjóðræknisfélags|Tímariti hins íslenska þjóðræknisfélags]]* um árabil og skrifaði greinar og bækur. Haraldur var fyrsti rektor Háskólans á Akureyri árin 1987 til 1994 og var seinna kjörinn fyrsti heiðursdoktor háskólans árið 2000. 

Haraldur Bessason fæddist í Kýrholti í Viðvíkursveit í Skagafirði.  Foreldrar hans voru: Elinborg Björnsdóttir kennari (1886-1942) og Bessi Gíslason hreppstjóri(1894-1978).

## Bækur
* *Bréf til Brands* (útg. 1999) 
*  *Dagstund á Fort Garry: svipmyndir* (útg. 2007)

## Tenglar
* ''Ég ætlast til að allir viti hvar Skagafjörður er''; grein í DV 1982
* ''Nýr prófessor við íslenzkudeild Manitobaháskólans''; grein í Lögbergi 1956
* ''Haraldur Bessason látinn''; af Mbl.is
Fórnarkostnaður

**Fórnarkostnaður** er hagfræðilegt hugtak sem vísar til andvirði næstbesta valmöguleika sem stóð til boða þegar tiltekin ákvörðun er tekin. Við allar ákvarðanatökur þarf að vega og meta hvern valmöguleika og taka ákvörðun. Eftir því sem meira er í húfi, til að mynda ef fyrirtæki þarf að taka ákvörðun um hvaða vörur eigi að framleiða, því flóknari verða slíkir útreikningar. Fórnarkostnaður er þannig lykilhugtak þegar kemur að úrlausn mála vegna skorts og nýtni efna. Annað dæmi sem hægt er að gefa er fórnarkostnaður þess að fara í vikufrí frá vinnu. Fórnarkostnaðurinn í því tilviki er þá vinnutapið.
Jóhannes Birkiland

**Jóhannes Birkiland** (fæddur **Jóhannes Stefánsson**) (10. ágúst 1886 – 9. júlí 1961) var íslenskur rithöfundur og skáld. Hann er þekktastur fyrir bók sína *[[Harmsaga ævi minnar: hvers vegna ég varð auðnuleysingi]]* sem út kom árið 1945. Hann skrifaði einnig ljóð og tvær skáldsögur á ensku, *The House of Seven Demons* og *Love and Pride*.  

Jóhannes fæddist á stórbýlinu Uppsölum í Blönduhlíð austan Héraðsvatna í Skagafirði. Foreldrar hans voru Stefán Sveinsson, bóndi að Uppsölum, næsta bæ við Bólu og Steinunn Lárusdóttir, ráðskona hans. Um hann orti Megas söngtextann Birkiland.

## Verk Jóhannesar
* *Hálft annað ár úr lífi mínu*  - 1935
* *Harmsaga ævi minnar: hvers vegna ég varð auðnuleysingi* - 1945
* *Heljarslóð* - 1951
* *Love and Pride* - ????
* *The House of Seven Demons* - ????

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Jóhannes Birkiland''; grein í Morgunblaðinu 1961
Baffinsland

**Baffinsland** (líklega sama eyja og fornmenn nefndu **Helluland**) er fimmta stærsta eyja heims, 507.451 ferkílómetrar. Hún er hluti af sjálfstjórnarsvæðinu Núnavút í Kanada og er stærst af kanadísku heimskautaeyjunum. Eyjan er næstum því fimm sinnum stærri en Ísland.

Eyjan er nefnd eftir enska landkönnuðinum William Baffin, sem kom þangað árið 1616. Á norðausturströnd eyjarinnar er fjallgarðurinn Baffinsfjöll og þar eru há og hrikaleg fjöll, þeirra á meðal Óðinsfjall (*Mount Odin*) og Ásgarðsfjall (*Mount Asgard*), bæði yfir 2000 metrar á hæð. Þórsfjall (*Mount Thor*) er aðeins 1675 metra hátt en þar er talið vera hæsta lóðrétta standberg í heimi, 1250 m. Á miðri eynni er Barnesjökull en hann fer stöðugt minnkandi. Auyuittuq-þjóðgarðurinn er um 19.000 ferkílómetrar.

Höfuðstaður Núnavút, Iqaluit, er syðst á eynni. Þar eru einnig nokkrir aðrir þéttbýlisstaðir og er íbúafjöldi eyjarinnar um 11.000 manns.

## Myndir

Mynd:Baffin Island Northeast Coast 1997-08-07.jpg|Norðausturströnd Baffinslands
Mynd:Auyuittuq NP 1 2001-07-25.jpg|Auyuittuq-þjóðgarðurinn
Mynd:Mount Odin snow and ice.jpg|Óðinsfjall er hæsti toppur Baffinslands
Mynd:Mount Asgard 3 2001-07-25.jpg|Ásgarðsfjall. Það var notað í opnunaratriði James Bond myndarinnar *[[The Spy Who Loved Me]]*


## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Síðustu óbyggðir norðursins''; grein í Morgunblaðinu 1988
* ''Tvö ár á Baffin-eyju''; 1. grein í Heimskringlu 1945
* ''Tvö ár á Baffin-eyju''; 2. grein í Heimskringlu 1945
* ''Tvö ár á Baffin-eyju''; 3. grein í Heimskringlu 1945
* ''Tvö ár á Baffin-eyju''; 4. grein í Heimskringlu 1945
* ''Tvö ár á Baffin-eyju''; 5. grein í Heimskringlu 1945
* ''Tvö ár á Baffin-eyju''; 6. grein í Heimskringlu 1945
Beóþúkkar

**Beóþúkkar** (enska: *Beothuk*) voru frumbyggjar Norður-Ameríku sem bjuggu á Nýfundnalandi þegar Evrópubúar komu þar á 15. og 16. öld, og eru taldir vera sú ættkvísl indíana sem norrænir menn nefndu Skrælingja. Með dauða Shanawdithit árið 1829, sem talinn er síðasti lifandi indíáninn af kyni Beóþúkka, var ættkvísl þessi opinberlega talin útdauð. 

Í Eiríks sögu rauða er því fólki sem fornmenn rákust á í Vesturheimi lýst þannig:
:Þeir voru smáir menn og illilegir og illt höfðu þeir hár á höfði. Eygðir voru þeir mjög og breiðir í kinnunum og dvöldust þeir um stund og undruðust, reru síðan í brott og suður fyrir nesið. 

Haraldur Bessason segir svo frá í bók sinni *Bréfi til Brands*: 
:Hafi Vínland verið einhvers staðar við austurströnd Kanada eða Bandaríkjanna væri það að minnsta kosti brot gegn málvenju að halda því fram að þessi lýsing [Eiríks sögu rauða] hafi átt við ættkvísl eskimóa. Svo vel vill til að vísindamenn hafa leitt næstum óyggjandi líkur að því að hér hafi verið á ferðinni sú grein indíána sem Beóþúkkar voru nefndir. 

## Tilvísanir


## Tenglar
* „Yfir 350 Íslendingar eiga rætur að rekja til indíána“; grein af mbl.is 2010
Bergstaðastræti

**Bergstaðastræti** er gata í miðbæ Reykjavíkur sem nær frá Njarðargötu að Skólavörðustíg og liggur samhliða Nönnugötu sem framlengist í Óðinsgötu og fyrir neðan Bergstaðstræti er Laufásvegur á kafla, sömuleiðis Grundarstígur og Ingólfsstræti.  Hún hét áður Bergstaðastígur.

## Tenglar
* Gata bernskunnar fyrir "bí" Grein í Morgunblaðinu (25. Sept. 1970)

## Hús við Bergstaðastræti
* Bergshús
* Sigurbjargarbær
Haffjarðarey

**Haffjarðarey** (upprunalega nefnd **Hafursfjarðarey**) er stærsta eyjan af Hausthúsaeyjum í Eyjahreppi á Mýrum.  Þar var sóknarkirkja Eyjahrepps sem helguð var heilögum Nikulási á katólskum tíma. Hún var þar fram til ársins 1563, en þá lagðist hún niður vegna þess að presturinn og margt sóknarfólk drukknaði á leið í land. Seinna fór að blása upp á eyjunni og sáust oft mannabein þar upp úr sandinum og var lengi vel verið að tína þau saman og flytja til kirkju.

Sumarið 1905 komu 12 bandarískir vísindamenn til landsins og höfðu fengið leyfi til að grafa upp mannabein þar sem uppblástur var í gömlum og aflögðum kirkjugörðum. Var för þessi farin í þágu mannfræðirannsókna og var Vilhjálmur Stefánsson, síðar landkönnuður í ferð með þeim. Þeir grófu aðallega í Haffjarðarey.   Talið er að þeir hafi tekið upp fimm hestburði af mannabeinum, og meðal þess voru 86 hauskúpur. Voru beinin fyrst flutt til Reykjavíkur og þaðan út með skipi og rannsökuð við Harvard háskóla. Leiðangurinn var farinn meðal annars til að kanna samband tannskemmda og át á kornmeti. Í bók sinni *Bréf til Brands*, segir Haraldur Bessason svo frá rannsóknum þessum:

:Einn af ævisöguriturum hans [Vilhjálms Stefánssonar], Earl Parkar Hanson, fullyrðir að þegar í ljós kom að ekki fannst ein einasta skemmd tönn í hauskúpunum 86 hafi áhugi Vilhjálms á sambandi mataræðis og heilsufars skyndilega kviknað, en um þau efni skrifaði hann langt mál síðar á ævinni. 

Beinasöfnuni þessi olli töluverðum deilum hér á landi, en svo segir í ævisögu Vilhjálms:
:Við vorum líkamsfræðilegir mannfræðingar, fengumst aðallega við beinarannsóknir, en landslög á Íslandi heimiluðu ekki, að tekið væri úr gröfum, jafnvel þótt það væri í lofsverðum visindalegum tilgangi. En á þessari smáeyju var grafreitur, sem sjórinn var smám saman að eyða og ekki voru neinar ráðstafanir um að hefta ágang sjávar. Prestur einn sagði okkur, að yfirvöldin mundu vafalaust leyfa okkur að hafa á brott með okkur hverja þá hauskúpu, sem sjórinn hafði skolað moldina ofan af. Auk þess hélt hann, að okkur mundi óhætt að opna tvær eða þrjár hinna gömlu grafa nærri sjónum, þar sem gera mátti ráð fyrir, að þær skoluðust brátt á brott. Við tókum til starfa á þessum grundvelli, og á um það bil tveim vikum höfðum við safn að nokkrum nær heilum beina grindum og samtals 86 hauskúpum, en flestar þeirra fundum við í briminu, sem skolaði þeim fram og aftur. Þegar við gengum um fjöruna dag nokkurn á útfalli, gátum við fyllt bolla með lausum tönnum. 

Kristján Eldjárn og Jón Steffensen, prófessor, grófu síðan í garðinum á Haffjarðarey árið 1945 og tóku bein til rannsókna.  

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Haffjarðarey''; af nat.is
Úrslitaleikur meistaradeildar Evrópu 2009

**Úrslitaleikur meistaradeildar Evrópu 2009** fór fram á Stadio Olimpico í Róm þann 27. maí 2009. Barcelona fór sem sigur úr bítum, 2-0, í leik gegn Manchester United.

## Smáatriði um leikinn