open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fáni Dóminíska lýðveldisins

**Fáni Dóminíska lýðveldisins** hefur verið í formlegri notkun sem þjóðfáni síðan 1844. Fánahönnunin er eignuð Juan Pablo Duarte, leiðtöga frelsishreyfingarinnar La Trinitaria, sem klauf landið frá Haítí 1844 en Dóminíska lýðveldið var hernumið af Haítí á árunum 1820-1844.

## Heimild
* *Politikens flagbog – 300 nationale og internationale flag* ISBN 87-567-6303-4
Svæðisgarnabólga

**Svæðisgarnabólga** eða **Crohns-sjúkdómur** er gerð af langvinnum bólgusjúkdómi í meltingarveginum. Bólgan getur komið fram í hvaða hluta meltingarvegarins sem er, frá munni að endaþarmi. Einkenni geta verið kviðverkur, niðurgangur (ef bólgan er mikil getur blóð verið í hægðum), hiti, og þyngdartap. Önnur einkenni geta verið , , , bólgur í augum, og þreyta. 

Orsök svæðisgarnabólgu er ekki þekkt, en talið er að hún komi fram vegna samblöndu af umhverfisþáttum, ónæmisþáttum, bakteríum, og erfðum. Það leiði til þess að ónæmiskerfið ráðist á meltingarveginn og valdi þannig langvinnri bólgu. Svæðisgarnabólga er tengd ónæmiskerfinu, en hún virðist ekki vera sjálfsofnæmissjúkdómur (þ.e.a.s., ónæmiskerfið er ekki að reyna að ráðast á líkamann, heldur er mögulegt að ónæmiskerfið sé að ráðast á bakteríur í meltingarveginum).  

## Tenglar

* Algengar spurningar um svæðisgarnabólgu – Crohns og Colitis Ulcerosa samtökin

## Tilvísanir
Melanotaenia affinis

***Melanotaenia affinis*** er tegund af regnbogafiskum sem er einlend í Nýju-Gíneu. Tegundinni var fyrst lýst af Weber, 1907.

## Tilvísanir
Melanotaenia australis

***Melanotaenia australis*** er tegund af regnbogafiskum sem er frá Ástralíu (Kimberley og Pilbara, Top End).

## Tilvísanir

## Tenglar
*Melanotaenia australis 
* Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2006). "Melanotaenia australis" in FishBase.
Melanotaenia boesemani

***Melanotaenia boesemani*** er tegund af regnbogafiskum sem er einlend í Ayamuru-vötnum í Nýju-Gíneu.

## Orðsifjar
Fræðiheitið *boesemani* var gefið til heiðurs hollenska fiskafræðingnum Marinus Boeseman, sem safnaði einkenniseintökunum.

## Tilvísanir
Melanotaenia batanta

***Melanotaenia batanta***  er tegund af regnbogafiskum sem er frá nágrenni Gusimawa-þorps við Arguni flóa í Nýju-Gíneu.

## Tilvísanir
Melanotaenia duboulayi

***Melanotaenia duboulayi*** er tegund af regnbogafiskum sem er frá austur Ástralíu.

Tegundin hefur verið sem gæludýr síðan um 1927, og á síðustu árum hefur komið í ljós að hún er sérstaklega öflug við að halda niðri moskítóflugu.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Melanotaenia duboulayi 
*Fishes of Australia : ''Melanotaenia duboulayi''
Helluhnoðri

**Helluhnoðri** (fræðiheiti: *Sedum acre*) er smávaxin blómplanta af helluhnoðraætt sem er útbreidd um Evrópu. Hann vex á grýttum og opnum svæðum frá strandsvæðum upp í 2500 metra hæð yfir sjávarmáli. Helluhnoðri finnst um allt Ísland vaxandi á klettum eða skriðum frá láglendi og oft upp í 900 metra hæð. Hæst er hann skráður á Steinþórsfelli í Esjufjöllum.

## Tilvísanir
Tampa

**Tampa** er borg í Hillsborough County, Flórída, í Bandaríkjunum. Borgin er á vesturströnd fylkisins og er í Tampa-flóa. Íbúar eru um 385.000 (2020). Borgin er hluti af Tampa-St. Petersburg-Clearwater stórborgarsvæðinu þar sem búa rúmar 3 milljónir. Hún er sú þriðja stærsta á eftir Jacksonville og Miami. Uppruna borgarinnar má rekja til herstöðvar sem hét *Tampa town* á miðri 19. öld.

Meðal íþróttaliða borgarinnar eru NFL-liðið Tampa Bay Buccaneers og NHL-liðið Tampa Bay Lightning. Skemmtigarðurinn Bush Gardens er í nágrenninu.

Tampaflugvöllur er alþjóðaflugvöllur sem þjónar borginni.

## Tilvísanir

## Heimildir
* 

## Tenglar

*
Melanotaenia fluviatilis

***Melanotaenia fluviatilis*** er tegund af regnbogafiskum sem er frá suðvestur Ástralíu.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Melanotaenia fluviatilis
Halla Signý Kristjánsdóttir

**Halla Signý Kristjánsdóttir** (f. 1. maí 1964 á Flateyri) er íslensk stjórnnmálakona sem að var þingmaður Framsóknarflokksins í Norðvesturkjördæmi frá kosningunum 2017 til kosninganna 2024 þar sem að hún datt út af þingi. Hún starfaði áður ýmis störf á vegum hins opinbera á Vestfjörðum og situr nú í atvinnuvega- og velferðarnefnd. Halla er systir Jóhannesar Kristjánssonar skemmtikrafts og eftirhermu.

## Heimildir
Judah Löw

**Judah Löw** (f. um 1520, d. 17. september 1609 í Prag) er þekktur meðal fræðimanna um gyðingdóm sem Löw rabbíni eða „Maharal af Prag“ (eða einfaldlega „Maharal“), en það er skammstöfun fyrir „Moreinu ha-Rav Löw“ (ísl. „kennari okkar, Löw rabbíni“).

## Ævi og ætt
Jehuda ben Bezal’el Löw var næst elsti sonur Bezal'el ben Chajjim, sem var bróðir ríkisrabbínans Jacob Löw. Í höfundarverki Löws er hvergi fjallað um bernsku hans, uppeldi né kennara úr æsku og því eru yngri ár ævi hans með öllu hulin myrkri. Hvorki eru til neinar öruggar heimildir um fæðingardag né fæðingarstað hans. Þó er hann talinn koma af frægri og menntaðri fjölskyldu rabbína — líklega með rætur í Worms. Algengast er að telja hann fæddan 1512 — sennilega í Poznań — en margir vísindamenn telja hann hafa fæðst þónokkru síðar (allt til 1525). 

Afkomendur Judah Löw voru ungverski rabbíninn Leopold Löw og sonur hans Immanuel Löw.

## Störf
Um starfsævi Löws eru aðeins til skrár yfir árin 1553-1573, þegar hann þjónaði sem rabbíni og síðar yfirrabbíni í móravíska bænum Nikolsburg (Mikulov). Þar hafði hann einnig umdæmi sem skipuleggjandi í stjórnsýslumálum og sem sérfræðingur um réttarkerfið. Þekktastur var Löw þó fyrir að vera áhrifamikill guðfræðingur, sérhæfður í gyðinglegri dul- og heimspeki. Túlkanir á tveimur höfuðritum gyðinga, * [[Torah]] * og * [[Talmud]]*, eru stærsta viðfangsefni Löws sem fræðimanns. Umfangsmesta rit hans er *Gur Aryeh al HaTorah*, sem er ítarlegt skýrringarrit yfir athugasemdir Rashi um Torah. Um Löw rabbína er ótal rita til, þar sem frásagnir úr raunveruleikanum og skáldskapur renna mögulega saman í eitt og því eru þær ekki allar sannar. 

## Golemið í Prag

Golem (hebreska: גולם‎‎, ísl. „hið óorðna“) er dulmagn úr þjóðsögum gyðinga — goðsagnakennd vera sem er eins konar kvikur manngervingur, mótaður úr lífvana efni á borð við mold eða leir.  Mörgum sögum fer af því hvernig golemið var vakið til lífsins og hvernig því var síðar stýrt. Til þess að geta hleypt lífi í leirinn þurftu gyðingarnir að hafa á valdi sínu sömu dulrænu krafta og Jahve beitir til að skapa fyrsta manninn, Adam. Áður en lífinu var blásið í Adam hafði Guð hnoðað hann úr hans eigin mold og ösku. 

Skv. einni frásögn af góleminu í Prag hafði það þegar verið uppi í 400 ár þegar Löw rabbíni tók það í þjónustu sína. Í annarri og kunnari frásögn er Löw sjálfur sagður hafa hnoðað golemið úr leir, sungið í það líf með eins atkvæðis töfraþulunni „*schem*“ og síðan gert að þjóni sínum. Sagan þarf að skoðast með þeim fyrirvara að fyrsta frásögnin af Löw rabbína og góleminu í Prag leit ekki dagsins ljós fyrr en 200 árum eftir dauða hans, en það er algengur misskilningur að hann hafi skrifað hana sjálfur.

## Heimildir
Skátafélagið Hafernir/Eina

**[[:Flokkur:Skátafélag|Skátafélagið]] Eina** var stofnað um haustið 1988 í útilegu á Úlfljótsvatni, en það var stofnað úr rótum Urðarkatta sem hafði starfað í Neðra-Breiðholti síðan 1977.  Í fyrstu störfuðu Skátafélagið Urðarkettir og Skátafélagið Eina í kjallara Breiðholtsskóla en þann 22. febrúar 1996 eignaðist skátafélagið sitt húnsnæði að Arnarbakka 1-3. 
Síðar, þegar félagið hætti störfum, flutti BÍS í húsnæðið til bráðabirgða á meðan verið var að klára byggingu Skátamiðstöðvarinnar að Hraunbæ 123.
Melanotaenia maylandi

***Melanotaenia maylandi*** er tegund af regnbogafiskum sem er einlend í Nýju-Gíneu.

## Tilvísanir

* Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2006). "Melanotaenia maylandi" í FishBase. 
* Adrian R. Tappin: Melanotaenia maylandi
Framkvæmdasýsla ríkisins

**Framkvæmdasýsla ríkisins** (FSR) er sjálfstæð ríkisstofnun sem fer með stjórn verklegra framkvæmda á Íslandi af hálfu ríkisins. Stofnuninni er ætlað að bæta verklag og auka skilvirkni, hagkvæmni og gæði við framkvæmdir ríkisins. FSR er fjármögnuð með fjárframlögum frá ríkinu og heyrir undir fjármálaráðuneyti. Stofnunin sem var komið á fót árið 2001 hefur aðsetur í Reykjavík.

## Hlutverk og starfssemi

Hlutverk FSR er skilgreint í lögum um skipan opinberra framkvæmda nr. 84 frá árinu 2001. Stofnuninni er ætlað að vera leiðandi afl á sviði opinberra framkvæmda með það að markmiði að bæta verklag og auka skilvirkni, hagkvæmni og gæði við framkvæmdir ríkisins. 

Með **opinberri framkvæmd** er átt við gerð, viðhald eða breytingar á mannvirki sem kostuð er af ríkissjóði að nokkru eða öllu leyti, enda sé áætlaður kostnaður ríkissjóðs a.m.k. 5 milljónir kr. 

FSR skal beita sér fyrir að hagkvæmni sé gætt í skipan opinberra framkvæmda. Til að sinna þessu hlutverki ber stofnuninni að: 

* veita ráðgjöf og samræma undirbúning og áætlunargerð opinberra verkframkvæmda; 
* undirbúa og annast framkvæmd útboða og samninga við verktaka; 
* sjá um reikningshald og greiðslur vegna verka; 
* hafa frumkvæði að útgáfu viðmiðana um stærð rýma og gæði opinberra mannvirkja; 
* byggja upp og viðhalda skrá yfir fasteignir ríkisins sem gagnast ráðuneytum og ríkisstofnunum við stjórn fasteignaumsýslu; 
* stuðla að þróun verktakamarkaðar og aukinni samkeppni; 
* stuðla að skilvirkni og faglegum vinnubrögðum í tengslum við verklegar framkvæmdir. 
 
Um útboð opinberra framkvæmda fer samkvæmt lögum um opinber innkaup.

## Skipulag

FSR sem heyrir undir fjármála- og efnahagsráðuneytið sem ábyrgð á opinberum framkvæmdum á Íslandi. Stofnunin hefur ekki sérstaka stjórn og er forstjóri hennar því ábyrgur beint gagnvart ráðherra.

Ráðuneytið sem fer með fjármálalega yfirstjórn opinberra framkvæmda, sinnir frumathugunum og áætlunargerð. FRS fer síðan með yfirstjórn verklegrar framkvæmdar, úttektar og að lokum gerð skilamats. Með skilamati er gerð grein fyrir því hvernig framkvæmd hefur tekist miðað við áætlanir og hliðstæðar framkvæmdir. 

Stofnuninni er skipt í fjörug svið:  

* *Fagsvið frumathugana og áætlunargerðar* sér um utanumhald og stýringu verkefna FSR á sviði frumathugana og áætlunargerðar. 
* *Fagsvið verklegra framkvæmda og skilamats* sér um utanumhald og stýringu verkefna FSR á sviði verklegra framkvæmda og skilamats.
* *Rekstrarsvið* sér um rekstrartengd mál FSR, bókhald, fjármál, reikningagerð, uppgjör o.þ.h.
* *Stoðþjónusta* er stoðeining starfsemi einstakra sviða og heyrir beint undir forstjóra. 

Stofnunin er á A hluti fjárlaga og starfar opinber stofnun samkvæmt lögum um opinber fjármál.

Í marsmánuði 2019 voru 21 starfmenn skráðir á vef FRS.  Starfsstöð stofnunarinnar er í Reykjavík.

## Ítarefni

* Lög um skipan opinberra framkvæmda nr. 84/ 2001

* Vefur Framkvæmdasýslu ríkisins

* Ríkisstofnanir á Íslandi

## Tilvísanir
Melanotaenia sexlineata

***Melanotaenia sexlineata*** er tegund af regnbogafiskum sem er frá efri hluta „Fly River“ í Nýju-Gíneu.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Melanotaenia sexlineata 
* Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2006). "Melanotaenia sexlineata" in FishBase.
* Wager, R. 1996.  Melanotaenia sexlineata.   2006 IUCN Red List of Threatened Species.   Downloaded on 4 August 2007.
Melanotaenia splendida splendida

***Melanotaenia splendida splendida*** er undirtegund af regnbogafiskum sem er einlend á Ástralíu.

## Tilvísanir

* Adrian R. Tappin: Melanotaenia splendida
Nasrin Sotoudeh

**Nasrin Sotoudeh** (persneska: نسرین ستوده‎) er íranskur mannréttindalögfræðingur. Hún hefur talað máli margra stjórnarandstæðinga sem hafa komist í kast við lögin í Íran frá árinu 2009 og hefur einnig varið fanga sem hafa verið dæmdir til dauða fyrir glæpi sem þeir frömdu þegar þeir voru ólögráða. Meðal skjólstæðinga hennar má nefna Nóbelsverðlaunahafann Shirin Ebadi. Hún hefur einnig varið konur sem hafa verið handteknar fyrir að sýna sig á almannafæri án hijab-slæðu, sem er ólöglegt í Íran.

Sotoudeh var handtekin í september árið 2010 fyrir að breiða út áróður og grafa undan þjóðaröryggi og var því sett í einangrunarvist í Evin-fangelsi. Í janúar árið 2011 var Sotoudeh dæmd til 11 ára fangelsisvistar auk þess sem hún var svipt lögmannsréttindum og bannað að yfirgefa landið í 20 ár. Síðar sama ár mildaði áfrýjunardómstóll dóm hennar í 6 ára fangelsisvist og kvað á um að hún hlyti aftur lögmannsréttindin eftir 10 ár. Sotoudeh var sleppt úr haldi árið 2013, stuttu áður en Hassan Rouhani forseti Írans hélt til New York til að ávarpa Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna.

Sotoudeh var aftur handtekin í júní árið 2018 fyrir að dreifa áróðri og móðga æðstaklerk Írans, Ali Khamenei. Þann 12. mars árið 2019 var hún dæmd til fangelsisvistar í Teheran eftir að hafa verið sakfelld fyrir ýmis brot gegn írönskum öryggislögum. Dómari í Teheran sagði írönskum ríkismiðlum að hún hefði verið dæmd til sjö ára fangelsisvistar en samkvæmt eiginmanni Sotoudeh var dómurinn í raun mun þyngri. Samkvæmt honum og öðrum heimildarmönnum var Sotoudeh dæmd til 148 svipuhagga og allt að 38 ára fangelsisvistar.

## Tilvísanir
Melanotaenia praecox

***Melanotaenia praecox*** er tegund af regnbogafiskum sem er einlend í Nýju-Gíneu. Tegundin er nokkuð vinsæl í fiskabúrarækt.

## Tilvísanir
Sakharov-verðlaunin

**Sakharov-verðlaunin fyrir hugsanafrelsi**, yfirleitt aðeins kölluð **Sakharov-verðlaunin**, eru verðlaun sem Evrópuþingið veitir einstaklingum eða hópum fólks sem hafa tileinkað líf sín baráttu fyrir mannréttindum og hugsanafrelsi. Verðlaunin eru nefnd eftir sovéska vísindamanninum og andófsmanninum Andrej Sakharov og hafa verið veitt árlega frá árinu 1988. Á hverju ári útbúa utanríkismála- og þróunarnefndir Evrópuþingsins lista af tilnefningum og tilkynna um vinningshafann í október. Viðurkenningunni fylgja 50.000 evra peningaverðlaun. Fyrstu verðlaunahafarnir voru Nelson Mandela og Anatolíj Martsjenko. Aung San Suu Kyi vann verðlaunin árið 1990 en gat ekki tekið við þeim fyrr en árið 2013 þar sem hún var þá fangelsuð í heimalandi sínu, Mjanmar. Ýmis samtök og stofnanir hafa einnig hlotið Sakharov-verðlaunin. Fyrstu samtökin sem voru verðlaunuð voru Mæður Maítorgsins (spænska: *Madres de Plaza de Mayo*) frá Argentínu árið 1992. Sex verðlaunahafar Sakharov-verðlaunanna hlutu seinna friðarverðlaun Nóbels: Nelson Mandela, Aung San Suu Kyi, Malala Yousafzai, Denis Mukwege, Nadia Murad og María Corina Machado.

## Saga
Þann 26. júlí árið 1984 samþykkti Evrópuþingið ályktun um að skora á Sovétríkin að leyfa Sakharov-hjónunum að snúa heim til Rússlands. Á meðan rætt var um málefnið á þinginu voru lagðar fram nokkrar tillögur um að heiðra Andrej Sakharov, meðal annars að hafa ávallt auðan stól á þinginu fyrir hann. Evrópuþingmaðurinn Jean-François Deniau stakk upp á því að stofna til verðlauna í nafni Sakharovs. Stjórnmálanefnd þingsins lagði drög að stofnun verðlaunanna þann 31. október árið 1985. Í ályktun þeirra stóð að Sakharov væri „evrópskur borgari og holdgervingur frelsi andans og tjáningarinnar“. Ályktunin var samþykkt þann 13. desember árið 1985.

Í ályktuninni stóð: „[Evrópuþingið] lýsir yfir ætlun sinni um að stofna til verðlauna sem verða nefnd Sakharov-verðlaun Evrópuþingsins fyrir hugsanafrelsi og verða veitt á hverju ári fyrir fræðistörf eða aðra starfsemi í þágu eftirfarandi málefna:
* Þróun í samskiptum austurs og vesturs samkvæmt markmiðum Helsinki-sáttmálans og sérstaklega samkvæmt þriðju grein sáttmálans um samstarf í mannréttindamálum,
* Vernd á rannsóknarfrelsi vísindamanna,
* Vernd á mannréttindum og virðingu gagnvart alþjóðalögréttindum,
* Starfsemi yfirvalda í samræmi við stjórnarskrárbundin réttindi.“

Sakharov gaf leyfi sitt fyrir stofnun verðlaunanna í apríl árið 1987.

Skilyrðum fyrir veitingu verðlaunanna var breytt þann 15. maí árið 2003. Upp frá því hefur ekki lengur verið nauðsynlegt að skila inn rannsókn eða ritgerð til að hljóta verðlaunin og er þess í stað einnig hægt að verðlauna fólk fyrir listaverk eða hvers kyns aðgerðir. Núverandi skilyrði fyrir veitingu verðlaunanna hljóma svo:

„Þessi verðlaun eru ætluð til þess að greiða fyrir framkvæmdir verkefna í eftirfarandi málaflokkum:
* Vernd mannréttinda og grunnfrelsis, sérstaklega skoðanafrelsis,
* Vernd réttinda minnihlutahópa,
* Virðingu fyrir alþjóðaréttindum,
* Þróun lýðræðis og stofnun réttarríkja.“

## Listi yfir verðlaunahafa

## Tilvísanir
Vætukorpa

**Vætukorpa** (fræðiheiti: *Dermatocarpon bachmannii*) er flétta af fjörusvertuætt.

## Útbreiðsla og búsvæði
Vætukorpa finnst í Evrópu og Norður-Ameríku. Hún finnst á tveimur svæðum á Íslandi, annað á Austurlandi en hitt á Vesturlandi.

Kjörbúsvæði vætukorpu er á klöppum og steinum þar sem vatns seytlar um að minnsta kosti tímabundið, til dæmis meðfram lækjum.

## Efnafræði
Engin fléttuefni eru þekkt í vætukorpu. Þalsvörun hennar er K-, C-, KC-, P-.

## Tilvísanir
Halldór Stefánsson

**Halldór Stefánsson** (1. desember 1892 - 5. janúar 1979) var íslenskur rithöfundur, þýðandi og prentari. Hann er aðallega þekktur fyrir smásögur sínar. 

Halldór var fæddur í Kóreksstaðagerði í Hjaltastaðaþinghá í Norður-Múlasýslu. Foreldrar hans voru Stefán Stefánsson póstafgreiðslumaður á Eskifirði og kona hans Margrét Halldórsdóttir.  Hann lærði til prentara og vann við þá iðn um skeið en lengst vann hann við bankastörf, fyrst á Eskifirði en síðan í Reykjavík. Halldór var atkvæðamikill þýðandi, þýddi m.a. verk eftir Maxim Gorkí, Konstantín Pástovskí, Jack London og Zaharia Stancu. Hann var einn af stofnendum Félags byltingarsinnaðra rithöfunda og Máls og menningar sem var stofnuð á heimili Halldórs að Barónstíg 55 árið 1937. Halldór var kvæntur Gunnþórunni Karlsdóttur og eignuðust þau eina dóttur. 

## Helstu verk
* *Í fáum dráttum* (1930)
* *Innan sviga* (1945)
* *Sextán sögur* (1956)
* *Á færibandi örlaganna* (1973)
Rákarein

**Rákarein** (fræðiheiti: *Sporostatia testudinea*) er fléttutegund af flikruætt. Nafn fléttunnar vísar til þess að þal hennar virðist skipt í samsíða reinar með rákum.

## Útbreiðsla og búsvæði
Rákarein finnst um nær allan heim og í mörgum lífbeltum. Hún finnst á Norðurheimskautasvæðinu og Suðurskautlandinu og í öllum heimsálfum þar á milli nema Afríku. Á Íslandi vex rákarein víða um land en er sérlega algeng á Miðhálendinu og hátt til fjalla þótt hún finnist einnig á láglendi.

Á Íslandi finnst rákarein á basalti en annars staðar vex hún á öðru undirlagi, til dæmis á graníti í Kaliforníu.

## Samband við aðrar tegundir
Í Altai-fjöllum er rákarein hýsill fyrir sníkjufléttuna *[[Rhizocarpon pusillum]]* sem vex á rákarein.

## Efnafræði
Rákarein inniheldur fléttuefnið gyrófórinsýru. Þalsvörun hennar er K-, C+ rauð, KC+ rauð og P-.

## Tilvísanir
Melanotaenia klasioensis

***Melanotaenia klasioensis*** er tegund af regnbogafiskum sem er frá norðvestur Nýju-Gíneu.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Melanotaenia klasioensis
Melanotaenia kolaensis

***Melanotaenia kolaensis*** er tegund af regnbogafiskum sem er frá Aru-eyjum í Indónesíu.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Melanotaenia kolaensis 
* Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2006). "Melanotaenia kolaensis" in FishBase.
Melanotaenia rumberponensis

***Melanotaenia rumberponensis***  er tegund af regnbogafiskum sem er frá Rumberpon-eyju í norður Nýju-Gíneu.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Melanotaenia rumberponensis
Birkiskjalda

**Birkiskjalda** (fræðiheiti: *Tricholoma fulvum*) eða **birkikollur** er kólfsveppur af riddarasveppaætt sem finnst á Íslandi sem fylgisveppur birkis og fjalldrapa í skógum og kjarri. Birkiskjalda er talin æt en þó aðeins ef hún er soðin.

## Tilvísanir
Sporastatia

***Sporastatia*** er ættkvísl hrúðurfléttna af flikruætt. Ættkvíslin inniheldur tvær tegundir, rákarein og tíglarein sem báðar finnast á Íslandi.

Fléttur af ættkvíslinni *Sporastatia* eiga það meðal annars sameiginlegt að innihalda fléttuefnið gyrófórinsýru og hafa rauða jákvæða þalsvörun við K og KC.

## Tilvísanir
Nawal El Saadawi

**Nawal El Saadawi** (27. október 1931 – 21. mars 2021) var egypskur kvenréttindasinni, rithöfundur, aðgerðasinni, og læknir.     

## Æviágrip
Nawal El Saadawi fæddist árið 1931, næstelst af níu systkinum í smáþorpinu Kafr Tahla. Fjölskylda hennar hafði bæði hefðbundin og framsækin gildi: þegar Saadawi var sex ára gömul var hún umskorin, en samt sá faðir hennar til þess að öll börnin sín fengu menntun. Báðir foreldrar hennar létust á ungum aldri svo Saadawi þurfti ein að sjá fyrir fjölskyldu sinni.     

## Ferill
Árið 1955 útskrifaðist Saadawi sem læknir frá Háskólanum í Kairó. Sem læknir í þorpinu sínu Kafr Tahla varð hún vitni af líkamlegum og andlegum kvillum margra kvenna og tengdi það við þá menningarlegu kúgun sem konur í Egyptalandi upplifðu. Shaadawi flutti síðar aftur til Kaíró og starfaði þar hjá heilbrigðisráðuneyti Egyptalands. 

Árið 1972 var bókin hennar *Konur og kynlíf* gefin út. Í bókinni gerði Saadawi grein fyrir því ofbeldi sem framið var gegn konum og gegn líkömum þeirra í Egyptalandi, og ræddi meðal annars um umskurð. Vegna umdeildra skoðana sinna missti Saadawi starf sitt hjá heilbrigðistráðuneytinu.

Árið 1981 átti Saadawi þátt í útgáfu kvenréttindatímarits. Eftir það sat hún í fangelsi í tvo mánuði.          

## Tilvísanir
Gildi

**Gildi** getur vísað til:

* Gildi (stærðfræði) – Stærð breytu.
* Gildi (félagsfræði) – Hvaða virði athafnir og hlutir hafa í samfélagi eða fyrir einstaklingi.
* Gildi (hagfræði) – Það hversu mikið eitthvað er virði.
* Gildi (samtök) – Samtök handverksmanna á ákveðnu sviði.
*Gildi – Lífeyrissjóður.

## Sjá einnig

* Gildisrafeind
Carassius

*** Carassius *** er ættkvísl af ætt karpfiska *(Cyprinidae)*.  Þekktasta tegundin er gullfiskur (*C. auratus*). Þeir eru með evrasíska útbreiðslu.

Ættkvíslin *Carassius* er ekkert sérstaklega skyld vatnakörpum *[[Cyprinus]]-ættkvíslar*, en eru fremur frumstæðara form undirættarinnar Cyprininae.

## Tegundir
* *[[Carassius auratus]]* (Linnaeus, 1758) (gullfiskar)
* *[[Carassius carassius]]* (Linnaeus, 1758) (grænkarpi)
* *[[Carassius cuvieri]]* Temminck & Schlegel, 1846 
* *[[Carassius gibelio]]* (Bloch, 1782) 
* *[[Carassius langsdorfii]]* Temminck & Schlegel, 1846 
* *[[Carassius auratus grandoculis]]* Temminck & Schlegel, 1846 
* *[[Carassius auratus buergeri]]*' Temminck & Schlegel, 1846 

## Tilvísanir
Melanotaenia splendida tatei

***Melanotaenia splendida inornata*** er undirtegund af regnbogafiskum sem er einlend á Ástralíu.

## Tilvísanir

* Adrian R. Tappin: Melanotaenia tatei
Hvítmæruætt

**Hvítmæruætt** (fræðiheiti: Icmadophilaceae) er ætt fléttna. Ættin inniheldur fimm ættkvíslir og 13 núlifandi tegundir. Tvær tegundir ættarinnar finnast á Íslandi: hvítmæra (*Dibaeis baeomyces*) og ormagrös (*Thamnolia vermicularis*).

Einkenni flestra tegunda af hvítmæruætt er ljós litur, ávalar og oft stuttstilkaðar askhirslur og glær, einhólfa gró sem oft hafa fáa þverveggi.

## Tilvísanir
Gullskjálfandi

**Gullskjálfandi** (fræðiheiti: *Tremella mesenterica*)  er kólfsveppur af skjálfandaætt sem finnst á Íslandi en er fátíður. Gullskjálfandi vex á dauðum greinum í birkiskógum vestan- og norðanlands.

## Tilvísanir
Skálarbálkur

**Skálarbálkur** (fræðiheiti: *Pezizales*) er ættbálkur asksveppa sem inniheldur 15 ættir og um 1100 tegundir. Þar af lifa finnast um 70-80 tegundir á Íslandi. Flestar tegundir skálarbálks eru rotsveppir sem lifa á fúnum viði, taði (t.d. taðpúði) eða jarðvegi (t.d. leirdotti) og eru lítið nýttar. Þó eru sumar tegundir nýttar til matar (t.d. jarðkeppur og svartskupla) en aðrar eru eitraðar (t.d. krymplusveppur).

## Tenglar
Geirþrúðardagur

**Geirþrúðardagur** er 17. mars og er tileinkaður hinni heilögu  í Belgíu sem fæddist 626 og dó 17. mars 659. Hún var dóttir Pepin I frá Landen, heldrimanns frá Frankaveldi (d. 640), og Ida frá Nivelles (597-652). Hún sneri sér ung til kaþólskrar trúar og varð orðin abbadís um tvítugt.

Á dánardægri hennar 17. mars 1610 varð mikill bylur á Íslandi með mann- og fjártjóni í Miðfirði, Borgarfirði og í Kolbeinsstaðahrepp. Í Skarðsárannál má lesa um þetta og er bylur þessi kallaður Geirþrúðarbylur.

## Tenglar

* Geirþrúðardagur í almanaki hins íslenska Þjóðvinafélags 

## Tilvísanir
Vörðuflaga

**Vörðuflaga** (fræðiheiti: *Rhizoplaca melanophthalma*) er tegund fléttu af törguætt. Hún er algeng á norðaustanverðu Íslandi en fátíð í öðrum landshlutum og ófundin á Suðurlandi.

## Efnafræði
Vörðuflaga inniheldur fléttuefnin úsninsýru og planainsýru. Þalsvörun vörðuflögu er K neikvæð, C neikvæð, KC jákvæð þar sem barkarlag litast gult og P neikvæð.

## Tilvísanir
Albert 2.

**Albert 2.** getur átt við eftirfarandi:

* Albert 2. Belgakonung (f. 1934)
* Albert 2. Mónakófursta (f. 1958)
Mærudoppa

**Mærudoppa** (fræðiheiti: *Epilichen scabrosus*) er tegund fléttu af flikruætt. Mærudoppan lifir sníkjulífi á öðrum fléttum þar sem hún vex yfir þal þeirra og myndar þar reitaskipt þal og úr því spretta svo svartar askhirslur. Mærudoppa hefur fundist í öllum landshlutum Íslands og er algeng um allt land.

## Hýslar
Mærudoppa lifir sníkjulífi á öðrum fléttutegundum með því að vaxa yfir þal þeirra. Vitað er að hún sníkir á torfmæru og myndar á henni gulgræna bletti og svartar askhirslur. Til eru heimildir fyrir því að mærudoppa geti vaxið á öðrum tegundum sömu ættkvíslar, *Baeomyces placophyllus* og *Baeomyces carneus*.

## Efnafræði
Ekki er vitað um rannsóknir á því hvort mærudoppa myndi nokkur þekkt fléttuefni. Þalsvörun mærudoppu er K jákvæð gul, C neikvæð, KC neikvæð og P jákvæð laxagul.

## Tilvísanir
Hrútskýring

**Hrútskýring** (blanda af orðunum „hrútur“ og „útskýring“) er íslensk þýðing á enska hugtakinu „mansplaining“, sem vísar í grófum dráttum til þess þegar karlmaður útskýrir hluti fyrir konu á yfirlætislegan og lítillækkandi máta, gjarnan hluti sem konan veit þó meira um en karlmaðurinn.

Talið er að enska hugtakið „mansplaining“ hafi orðið til eftir að bandaríski greinahöfundurinn Rebecca Solnit lýsti fyrirbrigðinu í bloggfærslu sinni árið 2008. Solnit lýsti fyrirbrigðinu sem samblöndu af „oflæti og fáfræði“. Lily Rothman, blaðamaður hjá *The Atlantic*, skilgreindi hugtakið sem svo að hrútskýring væri að „útskýra eitthvað án þess að taka tillit til þess að manneskjan sem maður er að útskýra fyrir veit meira um viðfangsefnið en maður sjálfur, gjarnan gert af karli við konu“.

Í upprunalegri merkingu var helsti munurinn á hrútskýringu og hverju öðru yfirlæti fólginn í því að gera ráð fyrir því að karlmaðurinn sem útskýrir hljóti að vera fróðari um ýmsa hluti en konan sem útskýrt er fyrir. Enska hugtakið „mansplaining“ hefur þó tekið á sig breiðari merkingu og er stundum notað um yfirlætislegar útskýringar án tillits til kyns eða aldurs þess sem hlýðir á útskýringuna.   Árið 2010 nefndi tímaritið *[[The New York Times]]* hugtakið sem eitt af orðum ársins.

Íslenska nýyrðið hrútskýring er upprunnið í Facebook-færslu eftir rithöfundinn Hallgrím Helgason sem gerð var árið 2011. Íslenska orðið hrútskýring var valið orð ársins 2016 hjá Ríkisútvarpinu, en hugtakið náði verulegri útbreiðslu um það leyti.

## Tilvísanir
Sóri

**Sóri** eða **psoriasis** er sjálfsofnæmissjúkdómur sem einkennist af óeðlilegum flekkjum á húð. Flekkirnir eru vanalega rauðir, þurrir, með hrúðurmyndun, og valda kláða. Flekkirnir geta verið fjólubláir hjá húðdökku fólki. Sóri getur lagst á lítið svæði eða yfir allan líkamann.

Sóri er talinn vera erfðasjúkdómur sem kemur fram vegna umhverfisáhrifa. Einkennin verða oft verri um veturna og ef ákveðin lyf eru tekin eins og  og íbúprófen. Sóri er ekki smitandi, sjúkdómurinn byggist á viðbragði ónæmiskerfisins við húðfrumum.

Ekki er til lækning við sóra, en meðferðir geta dregið úr einkennum. Dæmi um meðferðir eru sterakrem, D-vítamín, útfjólublátt ljós, og ónæmisbælandi lyf. Heimsóknir í Bláa lónið geta einnig mildað einkennin.

Tvö til fjögur prósent einstaklinga eru með sóra og leggst hann jafnt á karla sem konur. Sóri kemur vanalega fram hjá fullorðnum.

## Tilvísanir
Flathausahumar

**Flathausahumar** (fræðiheiti: *Thenus orientalis*)  er humar sem er í flokki stórkrabba. Hann er af ættum spaðahumra og ættbálki skjaldkrabba.

## Útlit og vöxtur
Flathausahumarinn er eins og nafnið segir til um mjög flatur að framan, en fremsti hluti hans er eins og spaði. Hann gerður orðið allt að hálft kíló að þyngd og 10 til 25 cm að lengd þó algeng lengd hans sé um 16 cm. Hámarkslengd höfuðbols hans er um 8 cm. 

Flathausahumarinn er fölgulbrúnn á litinn með rauðbrúnum blettum. Ef litið er undir hann er hann fölgulbrúnn á efrabol og brúnlitaður á neðra bol. Undir efri bol hans felur hann útlimi sína og tennur. Augu hans er að finna ofan á hausnum. 

 
## Veiðar
Flathausahumar heldur sig oftast á 8 til 70 m dýpi, stundum niður á 100 m dýpi en þó er algengast að hann haldi sig á 10 til 50 m dýpi. Hann kýs mjúkt undirlag eins og sand eða leðju og jafnvel blöndu af þessu tvennu og hitastig í kringum 28°C. Einnig á hann það til að velja sér undirlag með skeljum eða möl. Í dagsbirtu grefur hann sig ofan í undirlagið og sjást þá aðeins augu og þreifarar hans. 

Best þykir að veiða hann með trolli eða gildrum. Flathausahumarinn veiðist vítt og dreift um Indó-Vestur Kyrrahafssvæðinu, en hann finnst á stöðum eins og á austurströnd Afríku, Arabíuflóa austan til Kína, Suður-Japan, Filippseyjum, Indónesíu og Ástralíu. Á þessum stöðum veiðist ekki mikið af honum þar sem hann er svo dreifður. Flathausahumarinn er þó mest veiddur í Filippseyjum. Veiðar á honum hafa þó ekki verið miklar síðan í kringum árið 2000 þegar veitt voru í kringum 12 tonn af honum. Um 2001 (sjá línurit) hrakaði veiðum all verulega og aðeins hefur verið veitt í kringum 2 til 6 tonn frá árunum 2001 til 2010. 

Flathausahumarinn er fáanlegur á markaði í Sydney í Ástralíu, Tævan allt árið um kring en þó mest af honum í kringum mars til ágúst. Á Filippseyjum er einnig hægt að fá hann allt árið um kring en þar er hann seldur á lægra verði en aðrir humrar því kjötið á flathausahumrinum er sagt ekki vera eins gott eins og á öðrum humrum, en þó allt í lagi að borða það. Venja er að selja flathaushumarinn ferskan eða frosinn.

## Hrygning
Flathausahumarinn hryggnir tvisvar sinnum á einu ári, annars vegar í kringum febrúar og mars og hins vegar í kringum júní og ágúst. Eggin geymir hann undir bol sýnum þar sem þau þroskast svo á 3 mánuðum áður en þau klekjast síðan út. Þegar þau klekjast út fæðir humarinn þau á hreyfingu.

## Heimildir
* 
* 
* 
*
* 
*
Birkidumba

**Birkidumba** (fræðiheiti: *Melanohalea exasperata*) eða **birkiskóf** er ólífugræn eða brún flétta af litskófarætt. Hún vex á berki birkitrjáa og er ein algengasta fléttan í íslenskum birkiskógum. Auk þess að vaxa á birki vex hún líka á reyni og fleiri trjátegundum.

Þrátt fyrir algengi birkidumbu í íslenskum birkiskógum er hún sjaldgæf í birkiskógum í Skandinavíu þar sem fléttan snælínudumba er algeng en sú er sjaldgæf á Íslandi. Ekki er talið að birkidumba valdi tré skaða með því að vaxa á því.

## Efnafræði
Birkidumba inniheldur engin þekkt fléttuefni. Þalsvörun hennar er neikvæð við K, C, KC og P.

## Tilvísanir
Niturflokkur

**Niturflokkur** er efnaflokkur í lotukerfinu sem inniheldur frumefnin nitur, fosfór, arsen, antímon, bismút og óstöðuga geislavirka tilbúna efnið moskóvín.
Tallahassee

**Tallahassee** er höfuðborg Flórída í Bandaríkjunum. Íbúar voru rúmlega 202 þúsund árið 2023 en á stórborgarsvæðinu eru meira en 380.000. Nafn borgarinnar kemur úr máli Muskogen-frumbyggja.

Tallahassee var miðstöð bómullarframleiðlu og þrælasölu í Flórída. Í bandaríska borgarastríðinu var borgin sú eina austur af Mississippifljóti sem sambandssinnar náðu ekki valdi yfir.

Florida State University er helsta menntastofnunin.

Ýmis söfn eru í borginni: Museum of Fine Arts (í Florida State University), Tallahassee Museum, Goodward Museum & Gardens, Museum of Florida History, Mission San Luis de Apalachee, og Tallahassee Automobile Museum.

## Tilvísanir

## Heimild
* 

## Tenglar

*
Little Rock

**Little Rock** er höfuðborg Arkansas-fylkis í Bandaríkjunum. Íbúar eru um 203.800 (2023). Borgin er á bökkum Arkansas-fljóts í miðhluta fylkisins. Nafnið kemur frá frönskum landkönnuði sem kallaði klett við fljótið *Litla stein* (franska: *La Petite Roche*)

## Þekktir íbúar
* Douglas MacArthur - Hershöfðingi
* Bill Clinton - Forseti
* Hillary Clinton - Stjórnmálakona
* Bill Hicks Grínisti og þjóðfélagsgagnrýnandi dó í Little Rock.

## Tilvísanir

## Heimild
* 

## Tenglar

*
Des Moines

**Des Moines** er höfuðborg og stærsta borg Iowa-fylkis í Bandaríkjunum. Íbúar voru um 210.400 árið 2023.

Upphaflega hét borgin Fort Des Moines en nafnið kemur úr frönsku sem nefndu fljót á svæðinu Rivière des Moines; fljót munkanna. Borgin er nú miðstöð trygginga og fjármálafyrirtækja í landinu.

## Tilvísanir

## Heimild
* 

## Tenglar

*
Eyja Októberbyltingarinnar

**Eyja Októberbyltingarinnar** er sú stærsta í Severnaya Zemlya klasanum fyrir norðan Rússland.

Svæði eyjunnar spannar 14.170 km2 sem gerir hana 59. stærstu eyju í heimi.

Hæsti punkturinn er 965 metrar Karpinsky-fjall. Helmingur eyjarinnar er þakinn jökli sem ná til sjávar. Svæðin sem ekki eru þakin jökli eru klappir og grjót.

Eyjan var uppgötvuð af Boris Vilkitsky árið 1913 í leiðangri á vegum opinberrar rússneskrar stofnunar, en að hún væri eyja var ekki staðfest fyrr en 1931, þegar Georgy Ushakov og Nikolay Urvantsev kortlögðu eyjaklasann í leiðangri þeirra árin 1930–1932.
Fáni Katar

**Fáni Katar** er vínrauður og hvítur, um einn þriðji er hvítur og við skilin milli litanna er oddalína með níu oddum.
Fáninn í sinni núverandi mynd var tekinn í notkun þann 9. júlí 1971. Fáninn minnir um margt á fána Barein en tilurð beggja fána má rekja til samnings Bretland gerði við Arabalönd árið 1820.
Sjálfsákvörðunarkenning

**Sjálfsákvörðunarkenning** (skammstafað SDT sem stendur fyrir *self-determination theory*) er kenning um áhugahvöt og vellíðan. Sjálfsákvörðunarkenningin var upphaflega þróuð af Edward L. Deci og Richard M. Ryan. Rannsóknir á ytri og innri áhugahvöt ruddu braut fyrir þessa kenningu en með þeim jókst skilningur á hve mikilvæg innri áhugahvöt var í að móta hegðun einstaklings.  SDT skoðar hvernig hegðun einstaklinga er  sjálfsprottin og tengd sjálfstjórn þeirra. 

Kenningin fjallar um að einstaklingar þurfi að:
* Finna fyrir eigin hæfni (e. competence): Hæfni í félagslegum aðstæðum og samskiptum.
* Mynda félagstengsl (e. relatedness): Að tilheyra samfélagi og öðrum og finna fyrir gagnkvæmri umhyggju 
*  Upplifa sjálfræði (e. autonomy): Að finna að tilfinningar og athafnir eru sjálfssprottnar og í samræmi við eigin áhuga, gildi og vilja.

## Heimild
*
Arnór Guðjohnsen

**Arnór Guðjohnsen** (fæddur 30. apríl 1961) er íslenskur fyrrum knattspyrnumaður.  Hann hóf feril sinn hjá Víkingi og spilaði með ýmsum liðum á Íslandi og í Evrópu. Hann varð markahrókur belgísku deildarinnar með R.S.C. Anderlecht tímabilið 1986-87. Arnór er faðir Eiðs Smára Guðjohnsen og Arnórs sem spilar með FH. Hann spilaði 73 leiki fyrir íslenska landsliðið og skoraði 14 mörk. Blað var brotið í knattspyrnusögunni þegar Eiður kom inn á fyrir hann í leik gegn Eistlandi en það var í fyrsta skipti sem feðgar áttu skiptingu í alþjóðaleik.
Moldskjalda

**Moldskjalda** (fræðiheiti: *Tricholoma terreum*) er meðalstór hattsveppur af skjölduætt. Moldskjalda er með hvítan staf og fanir en gráa hettu, daufa lykt og bragð. Moldskjalda vex helst í þyrpingum í blandskógum, einkum með furu og er mest áberandi á haustin.

Moldskjalda er nauðalík gráskjöldu sem vex í birkiskógum.

Moldskjalda er talin sæmilega æt.

## Myndir

Image:Tricholoma terreum (2).JPG|Nokkrir hattar moldskjöldu á skógarbotni.
Image:Tricholoma terreum-Icon-Mycol.-Tab-75.jpg|Teikning af moldskjöldu frá 1927.
Image:Coloured Figures of English Fungi or Mushrooms - t. 76.jpg|Teikning af moldskjöldu úr gamalli bók.
Image:Tricholoma terreum araban.jpg|Moldskjöldur í körfu eftir sveppatínslu á Sikiley.
Image:Tricholoma terreum 20061105wb.jpg|Moldskjöldur úr garði nærri Parísarborg. Hvítar fanir sjást vel neðan á hattinum.


## Tilvísanir
Badmintonfélag Hafnarfjarðar

**Badmintonfélag Hafnarfjarðar** var stofnað 7. október 1959. Félagið hefur aðsetur í Íþróttahúsinu Strandgötu.
Urðarbrunnur

**Urðarbrunnur** er brunnur í norrænni goðafræði. Hans er getið í Sæmundareddu og Snorra-Eddu.

Urðarbrunnur liggur fyrir neðan rætur Asks Yggrasils. Örlaganornirnar Urði, Verðandi, og Skuld ausa vatni yfir tréð einu sinni á dag.

Í Snorra-Eddu er Urðarbrunnur einn af þremur brunnum sem liggja fyrir neðan rætur Asks Yggdrasils, hinir eru Mímisbrunnur í Jötunheimum og Hvergelmir í Niflheimi.
Silkiroðla

**Silkiroðla** (fræðiheiti: *Entoloma sericeum*) er fansveppur af roðluætt. Silkiroðla er algengasta roðlutegundin á Íslandi.

## Útlit
Silkiroðla dökkbrún og silkiglansandi, stafurinn er 2-7 cm langur og hatturinn 1-5 cm breiður. Fanir silkiroðlu eru fyrst ljósgráar og svo rauðgrábrúnar en stafurinn er ljósgrábrúnn með silfruðum þráðum og klofnar þegar hann er handleikinn. Holdið inni í hettunni er ljóst.

Gró silkiroðlu eru 7,5-10,5 x 7-8,5 µm.

## Búsvæði
Silkiroðla er algengasta roðlutegundin á Íslandi. Hún er rotvera sem vex í graslendi, mest í gömlum túnum og beitihögum. Hún sprettur frá júlí til október.

Silkiroðla var með fyrstu sveppategundunum til að finnast í Surtsey. Hún fannst þar sumarið 2005 þar sem hún óx innan um vallarsveifgras og melgresi inni í máfavarpi sunnarlega á eyjunni.

## Matgæði
Silkiroðla er ekki talin æt og jafnvel lítilsháttar eitruð.

Hún hefur milt mjölkennt bragð og mjöl- eða ávaxtakennda lykt. Skyld tegund, *[[Entoloma sericoides]]* hefur svipuð einkenni og silkiroðlan nema daufari lykt og brúnni lit.

## Myndir

Image:Entoloma sericeum 111105w.JPG|Silkiroðla í garði nærri Massy, Frakklandi.
Image:2011-02-12 Entoloma sericeum 1 63490.jpg|Nærmynd af fönum silkiroðlu í Washington-fylki í Bandaríkjunum.
Image:Illustrations of British Fungi (Hymenomycetes), to serve as an atlas to the "Handbook of British Fungi" (Pl. 340) (8723364800).jpg|Teikning af silkiroðlu í gamalli breskri sveppabók.


## Tilvísanir
238

**238** (**CCXXXVIII** í rómverskum tölum) var 38. ár 3. aldar sem hófst á mánudegi samkvæmt júlíska tímatalinu. Í Rómaveldi var árið þekkt sem **ræðismannsár Píusar og Pontíanusar**, eða (sjaldnar) sem árið 991 *[[ab urbe condita]]*. 

## Atburðir
* Maximinus Thrax hélt í hernað gegn Karpíönum í Móesíu. 
* 22. mars - Íbúar rómversku Afríku gerðu uppreisn gegn Maximinusi og hinn aldraði Gordíanus 1. tók við embætti Rómarkeisara ásamt syni sínum, Gordíanusi 2.
* 12. apríl - Orrustan um Karþagó (238): Herlið Maximinusar réðist inn í Afríku frá Númidíu ásamt Legio III Augusta. Gordíanus 2. var drepinn eftir 36 daga umsátur og Gordíanus 1. hengdi sig með belti sínu. 
* 22. apríl - Ár keisaranna sex: Rómverska öldungaráðið lýsti Maximinus útlægan og útnefndi Pupienus og Balbinus sem keisara.
* Maí - Umsátrið um Aquileia: Maximinus réðist gegn rómversku borginni Aquileia, en her hans var illa haldinn vegna hungurs og veikinda. Hermenn hans úr Legio II Parthica myrtu hann að lokum í tjaldi hans.
* 29. júní - Pretóríuvörðurinn réðist inn í keisarahöllina í Róm og handtók Pupienus og Balbinus. Þeir voru dregnir naktir um götur Rómar og að lokum teknir af lífi. Sama dag var Gordíanus 3. lýstur keisari, 13 ára gamall.
* Gotar réðust yfir Dóná og herjuðu á Rómaveldi að landamærum Anatólíu.
* Herdeildin Legio III Augusta í Afríku var leyst upp.
* Sima Yi drap herstjórann Gongsun Yuan í Liaodong-herförinni. 

## Fædd
* Yang Yan keisaraynja Jin-veldisins (d. 274).
* Wen Yang, herforingi Jin-veldisins (d. 291).

## Dáin
* 12. apríl - Gordíanus 2. Rómarkeisari (f. 192).
* 12. apríl - Gordíanus 1. Rómarkeisari (f. 159).
* Maí - Maximinus Thrax Rómarkeisari (f. 173).
* Maí - Gaius Julius Verus Maximus Rómarkeisari (f. um 220).
* 29. júní - Balbinus Rómarkeisari (f. 165).
* 29. júní - Pupienus Rómarkeisari (f. 178).
* Gongsun Yuan, kínverskur herstjóri.
* Zhu Huan, herforingi Dong Wu (f. 177).
* Bu Lianshi, hefðarfrú í Dong Wu.
Lofn

**Lofn** er gyðja í norrænni goðafræði. Hún er gyðja sem er heitið á til ásta og giftinga, jafnvel forboðinna giftinga.

## Ritaðar heimildir um Lofn
Lofn er nefnd í upptalningu á ásynjum í *[[Gylfaginning]]u* í Snorra-Eddu. Þar segir um hana:

Nafn Lofnar birtist jafnframt í skáldskaparkenningu fyrir konur í kvæði eftir Orm Steinþórsson í *[[Skáldskaparmál]]um* Snorra-Eddu.

## Túlkanir
Miðaldafræðingurinn John Lindow segir að fræðimenn hafi almennt tekið trúanlega skýringu Snorra Sturlusonar á nafni Lofnar, en í Snorra-Eddu skrifar Snorri að orðið „að lofa“ (sbr. að hrósa) sé dregið af nafni hennar. Lindow segir jafnframt að margir fræðimenn telji að Lofn, og margar aðrar ásynjur, hafi upprunalega í raun aðeins verið annað nafn á gyðjunni Frigg.

## Tilvísanir
Dragferja

**Dragferja** er eins konar flatbátur, aflangur timburfleki eða fljótandi bryggja, sem dregin er yfir vatnfall  á streng, er festur er niður beggja megin árinnar. Á strengnum er hert og slakað eftir því sem þarf með vindu, sem niður er sett við annan enda hans. Strengurinn er festur í þá hlið ferjunnar, sem snýr upp í móti straumi, og aftrar því þannig, að ferjuna hreki ofan eftir ánni, en ferjan er hægt og jafnt dregin yfir ána eftir strengnum. Ferjan getur verið svo stór eða lítil sem nauðsynlegt er á þeim eða þeim stað. Þar sem umferð var  mikil að sumarlagi yfir stórar ár þurfti ferjan að vera svo stór, að hún gæti í einu tekið nokkra klyfjaða hesta. Dragferja er ólík kláfferju því hún er dregin á vatni en kláfferja er dregin eftir streng sem liggur í lofti.

## Dragferja við Blöndu
Lokið var við smíði dragferju yfir Blöndu árið 1915 og var hún starfrækt á sumrin þangað til hún fórst árið 1943. Ferjustaður var rétt utan við bæinn Syðra-Tungukot (nú Brúarhlíð) en þar var djúpur hylur 50-60 m breiður. Ferjan var starfrækt á sumrin en dregin upp á haustin í svonefndan ferjubás  og geymd þar yfir veturinn. Ferjan var eins og bátur með djúpan kjöl og var á henni tvöfaldur botn. Efri botninn var sléttur og þar var laus hleri sem hægt var að lyfta upp ef þurfti að ausa vatni sem safnaðist milli botnanna. Á báðum hliðum ferjunnar voru þungir hlerar sem voru notaðir sem göngubrú í og úr ferjunni. Hliðarhlerarnir voru dregnir upp með kaðli sem var í trissu sem fest var við aðra hlið þeirra. Í ferjunni voru tveir  þverbitar og var annar fram undir stafni. Á hann var fest stórt handsnúðið járnspil sem ferjustreng úr margþættum vírkaðli var vafið um. Ferjustrengurinn var festur báðum megin við ána, frá árinu 1925 með steyptum stöplum með járnlykkjum báðum megin árinnar. Þegar ferjað var yfir ána stóð ferjumaður við spilið og sneri sveif. Dragferjan yfir Blöndu tók 7 hesta og 3-4 menn. Ferjumaður var skyldugur til að ferja hvenær sem óskað var nema svo mikil flóð væru í ánnni að það væri ófært. Greiða þurfti ferjutoll fyrir flutninginn yfir ána. Eftir óhapp sem varð árið 1918 þannig að ferjustrengur slitnaði þá voru settir tveir strengir, annar vafinn um spilið en hinn tengdur ferjunni með blökkum. Ferjan liðaðist sundur þar sem hún var geymd yfir nótt árið 1943 og flutu botnarnir niður með ánni.

## Tengt efni
* Kláfur

## Heimildir
* Jón Bjarnason. „Brúa-málið“. Þjóðólfur, 11. sept. 1880, 32. árg., 24. tbl., bls. 94   *Þessi grein byggir á texta Jóns, sem nú er í [[Almenningur (hugverk)|almenningseign]].*
* Dragferjan á Blöndu. – Húnavaka, 1. tölublað (01.05.1976), Bls. 63-69  
* Um straumferjur, Dagskrá, 9. tölublað (17.09.1898), Bls. 33
Wichita

**Wichita** er borg í Kansas í Bandaríkjunum. Árið 2020 voru íbúar 397.532 en á stórborgarsvæðinu voru um 648.000 manns.

Borgin er sunnan við miðju fylkisins og liggur við Arkansas-fljót. Hún var verslunarstaður og viðkomustaður búsmala um miðja 19. öld og byggðist þannig upp með viðurnefnið *cowtown* (kúabær). Á 20. öld varð Wichita miðstöð flugvélaframleiðslu og olíuvinnslustöðvar spruttu þar upp eftir fund á olíu í fylkinu.

Dwight D. Eisenhower-flugvöllurinn er við borgina og Wichita State University er þriðji stærsti háskólinn í ríkinu. Nafn borgarinnar kemur frá samnefndum frumbyggjaættbálki.

## Tilvísanir

## Heimildir
* 

## Tenglar

*
Topeka

**Topeka** er höfuðborg Kansas-ríkis í Bandaríkjunum. Íbúar eru um 125.400 (2023). Borgin var valin sem höfuðborg fylkisins árið 1861 þegar Kansas var innlimað í Bandaríkin. Topeka þýðir á máli frumbyggja *Staður þar sem við grófum kartöflur*.

Hljómsveitin Kansas er stofnuð þar.

## Tilvísanir

## Heimild
* 

## Tenglar

*
Cambaridae

**Cambaridae** er stærsta ætt þriggja ætta  ferskvatns krabba, með yfir 400 tegundir. Flestar tegundirnar eru ættaðar frá meginlandi Norður-Ameríku. Þrjár eru á Kúbu. Tegundirnar í ættkvíslinni *[[Cambaroides]]* eru þær einu utan Norður-Ameríku, þar sem þær eru í austur Asíu.

Fáeinar tegundir, þar á meðal hinar ágengu *[[Procambarus clarkii]]* og *[[Orconectes rusticus]]*, hafa verið fluttar til svæða utan Norður-Ameríku. Hinsvegar eru margar tegundirnar með lítil útbreiðslusvæði og er alvarlega ógnað; fáeinar eru þegar útdauðar.

Sameindarannsókn á ættkvíslunum 2006 bendir til að ættin Cambaridae gæti verið nærri því einstofna, með ættina Astacidae innan hennar, staða ættkvíslarinnar *Cambaroides* er óviss.

## Tilvísanir
Færeysk króna

**Færeyska krónan** er sá gjaldmiðill sem notaður er í Færeyjum. Krónan er gefin út af seðlabanka Danmerkur og er ekki sjálfstæður gjaldmiðill heldur sérútgáfa af dönsku krónunni og með sama gildi og danska krónan. Færeyska krónan skiptist í 100 aura.
Hælisleitandi

**Umsækjandi um alþjóðlega vernd** (eða hælisleitandi), er manneskja sem yfirgefur eða flýr heimaland sitt og heldur til annars lands þar sem viðkomandi sækir um vernd. Viðkomandi fyllir út umsókn hjá innflytjendastofnun viðkomandi lands sem verður samþykkt eða hafnað. Ef viðkomandi er hafnað getur hann/hún/hán þurft að yfirgefa landið. Hægt er að kæra brottvísun og fá dómstóla til að úrskurða um dvalarleyfi. Flóttamenn mega í mörgum löndum ekki vinna meðan umsókn þeirra er til meðhöndlunar. Heilbrigðisþjónusta er oft takmörkuð og bundin við neyðarþjónustu, bólusetningu og barnsburð. Fjárhagsaðstoð er einnig takmörkuð. Hælisleitendur eru sumir flóttamenn.

## Á Íslandi
Á Íslandi vinnur Útlendingastofnun úr þessum umsóknum um alþjóðlega vernd. Vinnumálastofnun útvegar húsnæði og grunnþjónustu.

Langur meðferðartími umsókna hefur sætt gagnrýni á Íslandi en Sigríður Andersen, dómsmálaráðherra, ákvað að stytta tímann niður í 3 daga í kjölfarið. 

Frá 2013 til 2017 áttfaldaðist kostnaður við hælisleitendur og var árið 2017 3,4 milljarðar króna. 
Í könnun MMR frá 2017 meðal Íslendinga sagði um 25% of mikill fjöldi flóttafólks fá hæli, 45% sögðu fjöldann hæfilegan og 31 % sögðu of fáa fá hæli. Yngra fólk og konur voru líklegri til að segja að það væru of fáir.  Umsækjendur um alþjóðlega vernd eru árið 2024 flestir frá Úkraínu, skv. gögnum Útlendingastofnunar. 

## Tenglar
Útlendingastofnun - Alþjóðleg vernd

Mannréttindaskrifstofa Íslands   

Fjölmenningardeild Vinnumálastofnunar

## Heimild

* 

## Tilvísanir
Kattaflétta

**Kattaflétta** (fræðiheiti: *Actinidia kolomikta*) er klifurjurt ættuð frá tempruð tempruðum blandskógum í Austur-Rússlandi, Kóreu, Japan og Kína (Austur-Asíu svæðið).

## Lýsing
Kattaflétta er langlíf, lauffellandi klifurjurt (eða jarðlæg) sem getur orðið 8 til 10 m löng við bestu skilyrði. Blöðin eru mjög skrautleg og aðalskraut plöntunnar, hvít, bleik og græn, sérstaklega á karlkyns plöntum og í góðri birtu (sól). Hvít blómin koma úr blaðöxlum, fremur lítil og lítt áberandi, ilmandi. Berin gulgræn, vel æt og innihalda mikið af C vítamíni. Hún er harðgerðasta tegund ættkvíslarinnar *Actinidia*, og þolir niður að -40 °C á veturna, en er nokkuð viðkvæm fyrir frostskemmdum síðla vors (mið-Evrópu).

## Ræktun
*Actinidia kolomikta* er skrautplanta fyrir garða og innanhúss. Henni var safnað af Charles Maries í Sapporo, á Hokkaido í norður Japan 1878, og sendi hann til styrktaraðila sinna Veitch Nurseries, sem kynntu tegundina til ræktunar á vesturlöndum.

*Actinidia kolomikta* er ræktuð á kaldtempruðum svæðum sem skrautplanta, ekki síst vegna áberandi mislitra blaðanna (hvítir og bleikir flekkir), en einnig vegna berjanna sem eru tiltölulega smá (2-5 g). Það er fjöldi nefndra klóna í ræktun vegna berjanna í Rússlandi og Póllandi. Plönturnar eru einkynja svo að yfirleitt þurfa þær að hafa karl nálægt til að gefa af sér. Einhverjir klónar eru þó tvíkynja og sjálffrjóvgandi (t.d. 'Крупноплодная').

### Plágur
Plantan hefur mikið aðdráttarafl á ketti, meir en kattamynta eða garðabrúða og geta þeir stórskemmt ungar plöntur. Í upphafi ræktunar í Boston fann einn garðyrkjumaðurinn allar smáplönturnar nagaðar niður að rót í gróðurhúsin,en það kom svo í ljós að köttur bar ábyrgðina á skemmdarverkunum.

## Orðsifjar
*Kolomikta* er almennt heiti á tegundinni í Amur í austur Rússlandi, og er líklega vísun í fjölbreyttra lita blaðanna.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Images of ''Actinidia kolomikta''- Flavon's Secret Flower Garden
* Actinidia kolomikta Medicinal Plant Images Database (School of Chinese Medicine, Hong Kong Baptist University)