open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mitsubishi Starion

**Mitsubishi Starion** er sportbíll sem er í laginu eins og flestar eldri gerðir sportbíla, svo sem Toyota Supra Turbo, Porsche 924 Turbo, Nissan 200SX eða Mazta Rx-7. Hann var framleiddur fyrst árið 1982 í Japan þar sem vinsældir Grand Tourer (GT) sportbíla voru að aukast. Mitsubishi brást við með því að búa til þennan sportbíl.

## Yfirlit
Starion var alltaf talinn venjulegur afturhjóladrifinn sport bíll með vélina að framan. Margir komu með læst drif eða SSD og ABS bremsum frá framleiðanda. Sérstakt var við þennan bíl að skottið var aðeins gluggi en margir héldu að það myndi bronta auðveldlega. Svo var ekki.

Tvær vélarstærir voru í boði, 2,0 lítra 4G63 og 2,6 lítra G53B. Tveggja lítra vélin var forþjöppuvædd 4ra strokka vél, oftast með millikæli („intercooler“) en það fór eftir týpunúmerum. Sami vélargrunnur og Mitsubishi Lancer Evolution notar. 4G63 vélin var frá 150 hestöflum að 197 hestöflum. 2,6 lítra vélin var einnig forþjöppuvædd 4ra strokka vél sem hafði stundum millikæli líka, en hún var aðeins framleidd fyrir amerískan markað. En þótt vélin hafi verið stærri náði hún aldrei meira en 170-180 hestöflum. Aftur á móti var sterkari kjallari og meira hægt að „tjúna“ 2,6 lítra vélina án mikilla breytinga að innanverðu.

## Týpur
### Ástralía
* JA - 1982–1984
* JB - 1984–1985
* JD - 1985–1987

### Bandaríkin
* LS
* ES
* LE
* ESI-R
* TSi

### Evrópa
* Non-Turbo
* TURBO

### Japan
* GX - 1982–1983 (ekki túrbó)
* GSR-I,GSR-II,GSR-III, GSR-X, - 1982–1984
* GSR-II, GSR-III,GSR-X,GSR-V - 1985–1986 - Þessir höfðu kastara í stuðaranum
* GSR-V - 1986–1987 - sumir höfðu Sirius Dash vél
* GSR-VR - 1987–1988 (breiða útlitið)
Rokk í Reykjavík

***Rokk í Reykjavík*** er íslensk kvikmynd frá árinu 1982. Leikstjóri myndarinnar var Friðrik Þór Friðriksson.
Útgildi

**Útgildi** er hugtak í stærðfræði sem á við *stærsta stak* (**hágildi**) eða *minnsta stak* (**lággildi**) mengis.  Útgildi eru einnig notuð í fallafræði við rannsóknir á ferlum. Leit að útgildum er mikið hagnýtt í hagfræði, viðskiptum og iðnaði, þar sem menn leitast við að hámarka nýtni hráefnis, lágmarka kostnað og hámarka hagkvæmni með einhverjum hætti og nefnist þá bestun.

## Útggildi í fallafræði
Í fallafræði má skilgreina hágildi falls, *K* og lággildi *k* þannig:
:\forall x \in D_f : f(x) \le f(x_0) = K
:\forall x \in D_f : f(x) \ge f(x_0) = k

**Staðbundin útgildi** falla eru útgildi á afmörkuðu bili [*a*,*b*], sem má skilgreina sem svo:
:*K* er staðbundið hágildi falls *f* í punktinum *x<sub>0</sub>* ef til er *&epsilon; > 0* svo að *K*=*f(x<sub>0</sub>) &ge; f(x)* gildir fyrir öll *x* á [*a*,*b*] þegar *|x-x<sub>0</sub>| < &epsilon;*.
:*k* er staðbundið lággildi falls *f* í punktinum *x<sub>0</sub>*ef til er *&epsilon; > 0* svo að *k*=*f(x<sub>0</sub>) &le; f(x)* gildir fyrir öll *x* á [*a*,*b*] þegar *|x-x<sub>0</sub>| < &epsilon;*.

Við leit að útgildum deildanlegra falla er notast við þá reglu að ef fyrsta afleiða fallsins, *f'(x<sub>0</sub>)*, verður núll í tilteknum punkti x0, þ.e. *f'(x<sub>0</sub>)=0*, þá hefur fallið staðbundið útgildi í punktinum, að því gefnu að önnur afleiða fallsins breyti ekki um formerki í punktinum. Sem dæmi þá er topppunktur fleygboga jafnframt útgildi fallsins, sem lýsir fleygboganum.
Grettis saga

**Grettis saga** fjallar um Gretti Ásmundarson frá Bjargi í Miðfirði, sem kallaður var Grettir sterki. Sagan er ein af þekktustu og vinsælustu Íslendingasögunum. 

Í sögunni er greint frá æsku og uppvexti Grettis, brekum hans og óláni, sem olli því að hann varð útlagi og þvældist um allt Ísland. Margir ofsóttu hann en einnig urðu margir til þess að hjálpa honum. Endalok Grettis urðu í Drangey í Skagafirði, en þar var hann loks drepinn.

Grettir er kynntur til sögunnar í 14. kafla en áður segir sagan frá forfeðrum hans, einkum þó Önundi tréfæti Ófeigssyni, langafa Grettis, sem var einn þeirra sem börðust við Harald hárfagra í Hafursfjarðarorrustu og missti þar annan fót sinn en fór síðar til Suðureyja og þaðan til Íslands. Hans er getið í Landnámabók sem landnámsmanns við Kaldbaksvík á Ströndum. Í síðasta hluta Grettis sögu segir frá Þorsteini drómundi, eldri hálfbróður Grettis, veru hans í Miklagarði, þar sem hann var í liði Væringja og hefndi Grettis með því að drepa Þorbjörn öngul, og síðan frá ástum hans og hefðarkonu sem Spes hét. Kallast sá hluti sögunnar Spesar þáttur.
 
## Grettisfærsla
Grettisfærsla er horfið kvæði í Grettissögu. Eftir að rakin hefur verið viðræða ísfirskra kotkarla um það hver eigi að taka við Gretti, farast sögumanni orð á þessa lund: „Og eftir þessu viðtali þeirra hafa kátir menn sett fræði það er Grettisfærsla hét og aukið þar í kátlegum orðum til gamans mönnum“. Því miður er ekki hægt að gera sér fulla grein fyrir Grettisfærslu, enda var hún skafin af bókfellinu. Þó má sjá að þar hefur verið klám og harla lítill tepruskapur, eins og ráða má af því sem Ólafur Halldórsson hefur skrifað um færsluna, en hann hefur rýnt í skaddað handritið.

Í *[[Ný félagsrit|Nýjum félagsritum]]* árið 1861 er ritgerð eftir er eftir Jón Sigurðsson sem nefnist „Um nokkrar íslendingasögur“. Þar stendur:

## Tengt efni
* Grettislaug
* Grettissund
* Grettistak

## Tilvísanir


## Tenglar
* Grettis saga
* Grettis saga, ásamt þýðingum á ensku
Upplýsingin á Íslandi

**Upplýsingaöld á Íslandi** er tímabil upplýsingarinnar á Íslandi, sem hófst á miðri 18. öld þegar miklum breytingum var hrundið af stað í íslenskum stjórnmálum að frumkvæði Dana auk þess sem framfarir urðu í landbúnaði og garðrækt.  Ýmislegt var gert í trú- og fræðslumálum og rannsóknarferðir til landsins voru tíðar. Mörg fræðifélög voru stofnuð og tímarit gefin út, þar á meðal Skírnir, sem Hið íslenska bókmenntafélag sem gaf út. Félagið er enn starfandi og Skírnir er elsta starfandi tímarit á Norðurlöndunum.

## Helstu boðberar upplýsingarinnar á Íslandi
* Bjarni Pálsson og Eggert Ólafsson fóru í rannsóknarferð um landið (1752-1757) og skrifuð merka ferðabók 1772, sem var kölluð *[[Ferðabók Eggerts og Bjarna]]*.

* Björn Halldórsson, prestur í Sauðlauksdal gerði tilraunir með melgresi, til að hefta fok, en einnig hóf hann ræktun ýmissa garðjurta.

* Jón Steingrímsson, *eldklerkur* starfaði á tímum Móðuharðinda og skrifaði merka greinargerð um Skaftárelda, sem var kölluð *eldritið*. 

* Jón Þorkelsson Thorcillius skólameistari í Skálholti, ánafnaði eigum sínum til stofnunar fyrsta barnaskólans á Íslandi.

* Jón Þorláksson frá Bægisá þýddi nokkur merk rit, þ.á m. *[[Tilraun um manninn]]* og *[[Paradísarmissir|Paradísarmissi]]*.

* Magnús Ketilsson, sýslumaður í Búðardal, var mikill jarðræktarfrömuður, gerði miklar ræktunartilraunir og samdi rit um búfræði. Hann var líka lengi helsti forvígismaður Hrappseyjarprentsmiðju og gaf út *[[Islandske Maanedstidende]]*, fyrsta tímarit sem prentað var á Íslandi.

* Magnús Stephensen (f. 1762), háyfirdómari stofnaði Landsuppfræðingarfélagið og keypti Hrappseyjarprentsmiðju.

* Skúli Magnússon, landfógeti hóf fyrstur verksmiðjurekstur á Íslandi, er hann ásamt öðrum stofnaði Innréttingarnar 1752.
Beygjuskil

**Beygjuskil** (einnig **hverfipunktur**, sjá samheiti innan stærðfræðinnar') nefnist sá punktur á ferli falls þar sem sveigja ferils breytist. Nánar tiltekið þá er talað um að ferill tvídeildanlegs falls hafi beygjuskil í tilteknum punkti þegar önnur afleiða fallsins er núll og hún breytir jafnframt um formerki í punktinum. Ef fyrsta afleiða fallsins er einnig núll í þessum punkti þá er hann nefndur **láréttur beygjuskilapunktur** eða **stallur**.

Fyrsta afleiða falls lýsir halla ferlisins, en önnur afleiða sveigju. Ef fyrsta afleiðan er vaxandi á tilteknu bili, þá er önnur afleiðan jákvæð og ferillinn sveigir upp á við. Hins vegar ef fyrsta afleiðan er minnkandi, þá er önnur afleiðan neikvæð og ferillinn sveigir niður á við.

Beygjuskil falls eru þar sem *f(x<sub>0</sub>) = 0* svo fremi sem fallið er tvídeildanlegt í grennd um *x<sub>0</sub>*. Því hefur fallið *f(x) = x<sup>3</sup>* (sýnt á mynd) beygjuskil í punktinum *(0,0)* því *f(x) = 6x* er núll þegar *x* jafnt og núll. Til þess að kanna hvar hann sveigir upp eða niður athugum við formerki annarrar afleiðu á bilunum ]-∞,0] og [0,∞[ eða hvort fyrsta afleiðan er vaxandi eða minnkandi á áðurnefndum bilum. Formerki annarrar afleiðu er augljóslega neikvætt á bilinu ]-∞,0] og því sveigir ferillinn niður á því bili. Þessu er svo öfugt farið á bilinu [0,∞[. Við sjáum einnig að *f'(0)=0* þannig að *(0,0)* er stallur fyrir fallið *f(x)=x<sup>3</sup>*.

## Tengt efni
* Söðulpunktur
Klemus Bjarnason

**Klemus Bjarnason** (um 1645 – 1692) er síðasti Íslendingurinn sem dæmdur var til dauða fyrir galdra. Það var árið 1690, en aftakan fór aldrei fram því Danakonungur sem fáum árum áður hafði gefið út tilskipun um að hann fengi alla dauðadóma til skoðunar breytti dómnum í útlegð frá Íslandi.

Galdramál Klemusar hófst á Bassastöðum við Steingrímsfjörð á Ströndum í ágúst 1688 með því að Kolbeinn Jónsson, annar ábúenda á bænum Hrófbergi, lagði fram kæru á hendur honum fyrir að hafa með fjölkynngi og fordæðuskap valdið "stórkostlegri veiki og kvalræðis krankleika“ sem hafði dregið konu hans til dauða. 

Sýslumaðurinn Rögnvaldur Sigmundsson í Innri-Fagradal á Skarðsströnd í Dalasýslu tók málið fyrir á þriggja hreppa þingi að Hrófbergi í september. Þá hafði bæst við önnur kæra frá hinum ábúendanum á Hrófbergi, Jóni Bjarnasyni, um að Klemus hafi verið valdur að veikindum konu hans Ólafar Bjarnadóttur sem meðal annars áttu að hafa valdið því að hún lagðist í flakk á milli bæja. 

Klemus hafði áður verið orðaður við galdra og haft á sér illt orð allt frá barnæsku. Aftur var þingað í málinu vorið 1690 og málinu síðan vísað til alþingis. Niðurstaðan á Öxarárþingi varð sú að Klemus „skuli á lífinu straffast og í eldi brennast.“ 

Sýslumanni var falið að geyma fangann áfram. Hann leitaði álits amtmanns varðandi aftökuna og var skipað að geyma Klemus í ár á meðan amtmaður leitaði álits í Kaupmannahöfn. Þaðan barst svo kóngsbréf árið eftir og var dóminum breytt í ævilanga útlegð. Klemus lést svo úr sótt í Kaupmannahöfn veturinn eftir.

Í galdraþorpinu á Hólmavík er stytta gerð úr rekadrumbi frá Síberíu af Klemusi eftir listamanninn Arngrím Sigurðsson.

## Tilvísanir


## Sjá einnig
* Galdramál á Íslandi
* Jón Magnússon þumlungur
* Píslarsaga séra Jóns Magnússonar
* Myrkrahöfðinginn
Dómsdagur nú

***Dómsdagur nú*** (enska: ***Apocalypse Now***) er kvikmynd frá árinu 1979 í leikstjórn Francis Ford Coppola. Myndin, sem var lauslega byggð á skáldsögu Josephs Conrad, *[[Innstu myrkur]]* (e. *Heart of Darkness*), gerist í Víetnamstríðinu og segir frá leiðangri Benjamin L. Willard höfuðsmanns í bandaríska hernum í leit að Walter E. Kurtz ofursta. Til að komast að Kurtz þarf Willard að ferðast upp með ánni Nung inn í frumskóga Kambódíu. Þar hefur Kurtz tekið sér stöðu leiðtoga meðal íbúa og hegðar sér, samkvæmt lýsingum sem Willard fær á fundi áður en haldið er af stað, á ómannúðlegan hátt. Hlutverk Willards var leikið af Martin Sheen og Marlon Brando lék Kurtz ofursta. Meðal annarra leikara í myndinni má nefna Robert Duvall, Dennis Hopper og Laurence Fishburne. 

Francis Ford Coppola hóf vinnu á myndinni þegar hann hafði lokið við að leikstýra hluta 2 af myndunum um *[[Guðfaðirinn|Guðföðurinn]]*. Upptaka fór fram á Filippseyjum og átti fyrst um sinn að taka 6 vikur. Framleiðslan dróst hins vegar mjög á langinn og urðu þessar 6 vikur að lokum að 16 mánuðum. Átti Coppola þá, sem fjármagnaði myndina að öllu leyti með eigin fé, á hættu að verða gjaldþrota gengi myndin ekki vel í kvikmyndahúsum. Gerð myndarinnar tók mikið á Coppola, jafnt andlega sem líkamlega. Hann missti um 50 kíló og hótaði hann nokkrum sinnum að fyrirfara sér. Árið 1991 kom út heimildarmynd um gerð *Dómsdagur nú* sem kallaðist *Hearts of Darkness: A Filmmaker's Apocalypse*.

*Dómsdagur nú* var tilnefnd til átta Óskarsverðlauna, meðal annars fyrir bestu mynd og besta leikstjóra, og hlaut tvenn, fyrir bestu kvikmyndatöku og besta hljóð.

## Tilvísanir
Pabianice

**Pabianice** (Þýska: *Pabianitz*) er borg í miðhluta Póllands, í Województwo Łódzkie, við fljótið Dobrzynka. Íbúar voru 71 313 árið 2004, flatarmál 32,98 km².

## Tengill

*Vefsíða bæjarins
Visla

**Visla** (pólska *Wisła*, latína *Vistula*) er fljót í Póllandi. Það rennur 1047 km langa leið. Við fljótið standa margar stórar borgir, svo sem Kraká, Varsjá, Toruń, Bydgoszcz og Gdańsk.
Kynlíf

**Kynlíf** eða **ástalíf** er sá samlífsþáttur kynjanna sem snýr að æxlunaratferli manna og tengist kynörvun og kynhvötinni. 

Kynlíf er það þegar tvær manneskjur (kona og karlmaður eða karlmaður og karlmaður eða kona og kona) hafa samfarir eða veita hvort öðru fullnægingu eða kynferðislega örvun með öðrum hætti, svo sem með því að örva kynfæri hvors annars. Þetta er hægt að gera með ýmsum hætti, eins og til dæmis með munnmökum, snertingu og svo framvegis. Einnig geta fleiri en tvær manneskjur tekið þátt í kynlífi og kallast það þá hópkynlíf. „Kynlíf“ með sjálfum sér nefnist sjálfsfróun.

Kynlíf tveggja persóna er hægt að stunda í ýmsum stellingum og er það bæði gert til þess að auka nautnina og til þess að fá ekki leið á sömu stellingunni. Frægasta stellingin er trúboðastellingin, en einnig mætti nefna 69, hunda- og skeiðastellinguna. Sumir nota kynlífsleikföng til að krydda og auka ánægju sína af kynlífi.
 
Viss áhætta fylgir því að stunda kynlíf, til dæmis er alltaf möguleiki að smitast af kynsjúkdómi við samfarir. Sumir þeirra eru ólæknandi. Einnig er hætta á getnaði ef ekki eru notaðar getnaðavarnir eins og til dæmis getnaðarvarnarpilla, hetta, lykkja, smokkur og svo framvegis. Smokkurinn dregur verulega úr líkum á hvoru tveggja getnaði og kynsjúkdómum, en aðrar getnaðarvarnir verja fólk ekki gegn smitsjúkdómum. Talið er að smokkar geti varið gegn kynsjúkdómum í 98% tilvika.

## Tenglar
* 
* 
* ''Er ekki nóg komið af sexi?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
* ''Kynlíf, kynlíf, kynlíf''; grein í Forvitin rauð 1981
Smokkur

**Smokkur** er getnaðarvörn úr gúmmí sem er notuð er á getnaðarliminn við samfarir til varnar óléttu og kynsjúkdómum og veitir u.þ.b. 99% vörn gegn smiti og getnaði. Margar gerðir smokka eru til, t.d. smokkar með ertinöbbum, ertirifflum og/eða bragðtegundum.

## Tengt efni
* Rofnar samfarir (*coitus interruptus*)
Hvati

**Efnahvatar** eru efni sem hjálpa til við efnahvörf með því að lækka orkuþröskuldinn sem þarf til þess að efnahvörf geti átt sér stað. Efnahvörf geta átt sér stað bæði þegar meiri orka kemur inn í kerfi eða þegar orka losnar úr kerfi.
Markgildi

**Markgildi** er grundvallarhugtak í stærðfræðigreiningu. Hugtakið kemur gjarnan fyrst við sögu í menntaskóla þegar innleiða á deildun raungildra falla af einni breytistærð. Þá er sá skilningur lagður í orðið að fall hafi markgildi *M* í ákveðnum punkti *a* ef hægt er að hugsa sér að þegar breytistærðin *x* nálgast punktinn *a* þá nálgist fallgildið *M*.  Hugmyndin um markgildi er svo notuð til þess að skilgreina samfelldni og afleiður.  Markgildi kemur fyrir í ýmsu samhengi innan stærðfræðinnar, svo sem geta vigurgild föll af mörgum breytistærðum, runur og raðir öll haft markgildi.  Almennasta skilgreining hugtaksins kemur úr grannfræði. 

## Skilgreining markgildis
 
Til eru ýmsar skilgreiningar á markgildi sem eru misjafnlega almennar og nákvæmar.  Orðalagið sem notað er í inngangi þessarar greinar er ekki nægilega nákvæmt til þess að skera úr um hvort til dæmis kennifall ræðra talna (*f* = χℚ) eigi sér markgildi í nokkrum punkti.  Hér eru nokkrar nákvæmari skilgreiningar:

### Skilgreining á markgildi raungildra falla af einni breytistærð
Látum *f*(x) vera raungilt fall af einni breytistærð, þ.e. X→ℝ: x → *f*(x) og X úr ℝ.  Við segjum að *f*(x) hafi markgildið L þegar x stefnir á c, táknað:
: \lim_{x \to c}f(x) = L 
ef fyrir sérhvert ε>0 er til δ>0 svoleiðis að |*f*(x) - L|n er sögð hafa markgildi L, táknað an→L ef fyrir sérhvert ε>0 er til N svoleiðis að fyrir öll n>N gildir að |an - L|n er sögð hafa markgildi L, táknað an→L ef fyrir sérhvert ε>0 er til N svoleiðis að fyrir öll n>N gildir að ρ(an,L)n og L svo litla sem vera skal með því að velja nægilega stórt N.

## Einföld dæmi um markgildi raungildra falla
:\lim_{x\rightarrow 2} f(x) = \lim_{x\rightarrow 2} 2x = 4

Táknmálið þýðir að þegar *x* nálgast töluna *2* þá stefnir fallgildið *f*(*x*) = 2*x* á töluna *4*. Markgildið er því 4 í þessu tilfelli.

Sum föll hafa markgildi þegar x stefnir á óendanlegt:

:\lim_{x \to \infty}{ f(x) } = \lim_{x \to \infty}{1 \over 1-x }= 0

Hins vegar hefur sama fall ekki markgildi þegar x stefnir á *1*.

## Sjá einnig
* (ε,_δ)-skilgreining á markgildi
* Aðfella
* Þéttipunktur
Schengen-samstarfið

**Schengen-samstarfið** er samstarf Evrópuríkja á sviði landamæraeftirlits og löggæslu sem byggir á **Schengen-samningnum**. Markmið samstarfsins er að auðvelda ferðir fólks innan Schengen-svæðisins með því að afnema persónueftirlit (vegabréfaskoðun) á innri landamærum þess en styrkja jafnframt eftirlitið á sameiginlegum ytri landamærum svæðisins. Schengenríkin hafa einnig samræmt þær reglur sem gilda um vegabréfsáritanir þannig að áritun gefin út í einu aðildarríki gildir í þeim öllum. Hinn meginþáttur samstarfsins felst í aukinni lögreglusamvinnu ríkjanna til þess að berjast gegn alþjóðlegri glæpastarfsemi. Til þess var Schengen upplýsingakerfið sett á fót en lögregla í öllum aðildarríkjum hefur aðgang að því og geymir það upplýsingar um eftirlýsta einstaklinga, framsalsbeiðnir o.s.frv.

Alls hafa 30 Evrópuríki skrifað undir Schengensamninginn, það eru öll aðildarríki Evrópusambandsins, fyrir utan Írland, sem og Noregur, Ísland, Liechtenstein og Sviss.

Norðurlöndin fimm hafa átt með sér álíka samstarf, Norræna vegabréfasambandið, um afnám vegabréfsskoðunar vegna ferða milli þeirra síðan 1954. Það var ekki síst til þess að varðveita það sem Noregur og Ísland afréðu að taka þátt í Schengen með hinum Norðurlöndunum þrátt fyrir að vera ekki í ESB.

Upphaflegi Schengensamningurinn var undirritaður af fimm ríkjum (Belgíu, Frakklandi, Hollandi, Lúxemborg og Þýskalandi) 14. júní 1985 um borð í skipi á ánni Mósel rétt hjá þorpinu Schengen í Lúxemborg. Samstarfið var upphaflega óháð Evrópusambandinu og fór þá sérstök framkvæmdanefnd með völdin innan þess en árið 1999 var Schengensamstarfið fellt undir stofnanir ESB og tók þá ráðherraráðið við þeim völdum sem framkvæmdanefndin hafði áður. Þetta þýðir að þau Schengenríki sem ekki eru í ESB (Noregur, Ísland og Sviss) hafa engin formleg völd þegar ákvarðanir eru teknar sem varða samstarfið og hafa í raun aðeins kost á því að taka upp þær reglubreytingar sem því fylgja eða segja sig úr því ella.

Árin 2015-2016 var landamæraeftirlit hert í nokkrum Evrópuríkjum vegna flóttamannavanda og hryðjuverkaógnar.

## Aðildarríki

## Heimildir
*
*
*
*
*

## Tilvísanir
Rafgreining

**Rafgreining** (einnig kallað **rafsundrun** og sjaldnar **rafleysing**
) er það ferli þegar notað er rafmagn til að skilja að efni.

## Tengt efni
* Rafklofi, rafvaki, raflausn, rafvökvi, jónefni
* Rafgreining vatns

## Tilvísanir
Stjörnustríð: Ný von

***Sjörnustríð: Ný von*** (enska: ***[[Star Wars]]: A New Hope***) er bandarísk kvikmynd frá árinu 1977. Tökur fóru að hluta til fram í Túnis. Hún var framleidd með tiltölulega litlu fjármagni en við frumsýningu varð hún vinsælli en nokkur gat ímyndað sér. Aðdáendur streymdu í kvikmyndahús og keyptu Stjörnustríðsvarning svo sem leikföng. Upprunalegu leikföngin frá fyrstu Stjörnustríðsmyndinni hafa orðið mjög dýrir safngripir. 

Fljótlega eftir frumsýningu hófst framleiðsla á framhaldsmynd sem fékk heitið *[[Gagnárás keisaradæmisins]]* (*The Empire Strikes Back*). Árið 1997, eða 20 árum eftir frumsýningu var sýnd í kvikmyndahúsum um allan heim endurbætt útgáfa af myndinni, ásamt framhaldsmyndunum tveimur. George Lucas, leikstjórinn, sagði að þetta væri sú útgáfa sem hann vildi gera við frumsýningu, en vegna tæknilegra takmarkana gat hann það ekki. Sumir aðdáendur hafa ekki tekið þessari nýju útgáfu vel og gagnrýna að hún hafi ekki sama anda og upprunalega útgáfan.
Þjóðviljinn

:*[[Þjóðviljinn (1887-1915)|Þjóðviljinn]] var líka tímarit sem [[Skúli Thoroddsen]] gaf út frá 1887–1915.*

**Þjóðviljinn** var dagblað sem kom út fyrst sem málgagn Kommúnistaflokksins, síðan Sósíalistaflokksins og loks Alþýðubandalagsins frá 1936 til 1992.

## Dreifibréfsmálið

Vorið 1941 lét stjórn breska hernámsliðsins á Íslandi stöðva útgáfu Þjóðviljans og voru forsprakkar blaðsins fluttir í fangelsi til Bretlands. Sakargiftir þeirra voru áróður gegn Bretum. Meðan á útgáfubanni Þjóðviljans stóð var gefið út blaðið *[[Nýtt dagblað]]* í hans stað.

## Ritstjórar Þjóðviljans
*Einar Olgeirsson 1936-46,
*Sigfús Sigurhjartarson 1938-48,
*Sigurður Guðmundsson 1943-72,
*Kristinn E. Andrésson 1946-47,
*Magnús Kjartansson 1947-71,
*Magnús Torfi Ólafsson 1959-62,
*Ívar H. Jónsson 1963-71,
*Svavar Gestsson 1971-78,
*Kjartan Ólafsson 1972-78 & 1980-83,
*Árni Bergmann 1978-92,
*Einar Karl Haraldsson 1978-84,
*Ólafur Ragnar Grímsson 1983-85,
*Össur Skarphéðinsson 1984-87,
*Þráinn Bertelsson 1986-87,
*Mörður Árnason 1987-89,
*Óttar Proppé 1987-89,
*Silja Aðalsteinsdóttir 1989,
*Ólafur H. Torfason 1989-90
*Helgi Guðmundsson 1990-92
*Árni Þór Sigurðsson 1991-92,

## Tengill
* Stafrænt aðgengi að öllum tölublöðum Þjóðviljans hjá Landsbókasafninu
Grunnskólar á Íslandi

Á Íslandi er grunnskóli fyrir börn og ungmenni á aldrinum 6–16 ára. Hlutverkið er að stuðla að alhliða þroska nemenda í samvinnu við heimili þeirra. Námið er skylda.

Á árinu 2022 voru 47.115 grunnskólanemendur á Íslandi í alls 174 skólum. Starfsemin byggir á lögum um grunnskóla nr. 91 frá 2008. Rekstur skólanna er á ábyrgð og kostnað sveitarfélaga.

## Grunnskólinn er „annað skólastigið“
Grunnskólinn á Íslandi er svokallað „annað skólastig“. Samkvæmt lögum er skólaskylda í grunnskólum sem þýðir að börn og ungmenni á aldrinum 6–16 ára eiga að stunda þar nám. Foreldrum er skylt að innrita börn sín í grunnskóla og sjá til þess að þau stundi námið.

Grunnskólanámið skiptist í þrjú stig. Á yngsta stigi eru nemendur fyrsta til fjórða bekkjar, á miðstigi eru nemendur fimmta til sjöunda bekkjar og á efsta stigi, unglingastigi, eru nemendur áttunda til tíunda bekkjar. Nemendur í efstu bekkjum grunnskóla geta stundað fjarnám við framhaldskóla samhliða grunnskólanámi.

Grunnskólarnir eiga að vera „einsetnir“ sem þýðir að kennsludagur nemenda á að vera samfelldur með stundarhléum og matarhléi. Starfstími nemenda er að lágmarki 9 mánuðir á ári, alls 180 skóladagar.

Samkvæmt íslenskum lögum eiga börn með fötlun rétt á grunnskólakennslu þar sem þau eiga lögheimili. Það námið skal fara fram í almennum skólum með nauðsynlegri stuðningsþjónustu eða á sérhæfðum deildum.

## Á forræði sveitarfélaga

Rekstur almennra grunnskóla á ábyrgð og kostnað sveitarfélaga. Þau bera ábyrgð á heildarskipan skólahalds í grunnskólunum, þróun skólanna, húsnæði og búnaði, sérúrræðum og sérfræðiþjónustu, mati og eftirliti, öflun og miðlun upplýsinga og á framkvæmd grunnskólastarfs í sveitarfélaginu. 

Árið 2021 voru 8.175 stöðugildi við grunnskóla á Íslandi, landflestir við kennslu eða stjórnun. Aðrir starfsmenn fylltu 2.682 stöðugildi. Meðalkostnaður grunnskóla sveitarfélaga á hvern nemanda er áætlaður um 2,5 milljónir króna á ári. Árið 2022 var áætlað að heildarrekstrarkostnaður allra grunnskólana í landinu hafi numið 124 milljörðum króna.

## Fjöldi nemenda og rekstrarform
Á árinu 2022 voru *47.115* grunnskólanemendur á Íslandi í alls *174 skólum*. Af þeim voru 158 almennir grunnskólar reknir af opinberum aðilum með 45.489 nemendur. Opinberir aðilar ráku 3 sérskóla fyrir 174 nemendur. Árið 2022 voru 13 einkaskólar í landinu með 1.452 nemendur.  

## Listi yfir grunnskóla á Íslandi og nemendafjöldi
Hér að neðan er listi fyrir alla starfandi grunnskóla á Íslandi. Í nokkrum tilvikum eru til upplýsinga tilgreindir skólar sem hafa sameinast öðrum eða lagðir niður. Að auki eru birtar skýringar um sameiningar skólanna eða annað sem þykir upplýsandi.
 

## Tilvísanir
Kwidzyn

**Kwidzyn** (Þýska: *Marienwerder*) er borg í Póllandi í Województwo Pomorskie, við fljótið Liwa. Flatarmál Kwidzyns er 21,82 km2; Íbúar voru 40 008 árið 2004.
Iður (mengjafræði)

**Iður** eða **innmengi** er mengi allra staka tiltekins mengis *S* sem ekki tilheyra jaðri mengisins, táknað með Int(*S*), int(*S*) eða *S*o. Er skv. skilgreiningu opið mengi. Sammengi iðurs og jaðars mengis nefnist lokun mengis.
Atorka Group

**Atorka Group** var íslenskt fyrirtæki sem sérhæfði sig í alþjóðlegum fjárfestingum í öðrum fyrirtækjum.

Atorka Group varð gjaldþrota 2009, 
Atorka var meðal stærstu hluthafa Promens og Geysi Green Energy, sem var síðan hluthafi í HS Orku. Þá var Atorka kjölfestufjárfestir í alþjóðlega gámafyrirtækinu InterBulk og breska fyrirtækinu Romag sem er leiðandi framleiðandi á sviði sérhæfðra glersamsetninga. 

Skilanefnd Landsbankans þurfti að afskrifa rúmlega sex milljarða króna vegna lánveitinga til félaga í eigu fyrrverandi eigenda og stjórnenda Atorku Group

## Tengill
* Atorka Group

## Heimildir
Æðey

**Æðey** er stærsta eyja Ísafjarðardjúps, skammt undan Snæfjallaströnd. Hún dregur nafn sitt af góðu æðarvarpi sem þar er að finna. Eyjan er láglend, hæsti punktur í 34 metra hæð, en nokkuð hólótt. Eyjan er algróin og er þar mikið fuglalíf.

Í Æðey var höfuðból og þar voru hús af ýmsu tagi, til dæmis til að þurrka dún. Þar var eitt sinn kirkja og síðar bænhús. Hún tilheyrir í dag Unaðsdalssókn en tilheyrði áður Snæfjallasókn og var þjónað þaðan. Í eynni er góð lending og var þar viðkomustaður djúpbátsins. Þar hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð síðan 1946. Aðrar eyjur í Ísafjarðardjúpi eru Vigur og Borgarey og er Borgarey minnst og innst.

## Tilvísanir
Málgreining

: *Þessi grein fjallar um málgreiningu í tungutækni. Um málgreiningu sem aðferðafræði í málspeki, sjá [[heimspeki hversdagsmáls]].*
**Málgreining** er svið innan tölvunarfræði og málfræði sem snýst um samskipti tölvu og manns með (eðlilegu) tungumáli. Upphaflega var málgreining grein innan gervigreindarfræði.
Leitin að Rajeev

***Leitin að Rajeev*** er heimildarmynd eftir Birtu Fróðadóttur og Rúnar Rúnarsson þar sem þau fara til Indlands í leit að æskuvin Birtu, Rajeev Unnithan.
Njálgur

**Njálgur** (fræðiheiti: *Enterobius vermicularis*) er lítill ormur sem er algengasta sníkjudýr í meltingarvegi manna. Hann er algengastur hjá börnum og er mjög smitandi.

## Smit
Egg ormsins berast frá endaþarmi út í umhverfið. Þau geta lifað upp undir þrjár vikur við stofuhita. Algengt er að þau berist í munn með fingrum (þau hafa límkennt yfirborð) en það er líka hægt að anda þeim að sér með einhverju ryki og kyngja þeim síðan. Þegar þau eru komin í þarmana líður ekki á löngu þar til þau klekjast út. Þegar karlnjálgur (um 3-4 mm að lengd) hefur frjóvgað kvennjálg (um 10 mm að lengd) fer kvennjálgurinn að endaþarmsopi hýsils síns og kemur eggjunum þar fyrir, til þess að þau berist út. Að því loknu drepst kvennjálgurinn.

## Útbreiðsla
Njálgur er algengastur sníkjudýra í löndum með temprað loftslag. Hann er sjaldgæfur í bleyjubörnum, en u.þ.b. 7% fimm ára barna eru talin vera sýkt af njálgi að jafnaði, og u.þ.b. 15% barna á aldrinum sex til átta ára. Þekkt eru dæmi þar sem svo mikið sem 40% barna í sama bekknum hafa verið sýkt af njálgi. Hann er mun sjaldgæfari hjá fullorðnum.

## Einkenni
Sumir verða ekki varir við nein einkenni, en margir verða varir við mikinn kláða umhverfis endaþarmsop. Klóri hýsillinn sér í endaþarmsopi geta eggin hæglega fest sig við fingur hans og þannig borist aftur upp í munn. Kláðanum fylgir oftar en ekki roði og eymsl. Það er vel þekkt að eggin klekist út við endaþarmsopið, ormarnir skríði aftur inn í endaþarminn og viðhaldi þannig ástandinu. Einnig er þekkt að þeir komist upp í leggöng kvenna og valdi þar óþægindum.

Ormarnir sjást með berum augum, bæði við endaþarmsop og í saur. Eggin eru ógreinanleg með berum augum, en sjást vel í smásjá.
Njálgur er sjaldnast hættulegur, en þykir bæði óþægilegur og ógeðfelldur.

## Meðferð
Sá sem fær njálg þarf að gæta þess vel að bera ekki smit í aðra eða aftur í sjálfan sig. Hann þarf því að standast þá freistingu að klóra sér og má ekki vera berrassaður. Mikið hreinlæti er mikilvægast, bæði viðvíkjandi líkamanum og umhverfi manns. Þar eru gæludýr meðtalin, þau fá ekki njálg en geta borið egg í feldinum.

Njálgur er yfirleitt drepinn með þar til gerðum lyfjum. Á Íslandi eru skráð tvö lyf sem drepa njálg, Vanquin og Vermox. Vermox er lyfseðilsskylt, en Vanquin ekki. Bæði geta valdið aukaverkunum, en þær eru vægar. Vermox ætti ekki að gefa börnum yngri en tveggja ára eða þunguðum konum. Ráðlegast þykir að allir fjölskyldumeðlimir fari samtímis á kúr með þessum lyfjum, til að smit lifi örugglega ekki í neinum þeirra.

## Heimildir
*Doktor.is
*Lyfja
*
Bandýfélag Kópavogs

**Bandýfélag Kópavogs** er eitt stærsta bandýfélag Íslands, með um 20 skráða meðlimi. Félagið hefur verið til frá haustinu 2003, en var formlega stofnað í mars 2006. Félagið hefur tvisvar orðið Íslandsmeistari í bandý, árin 2008 og 2010. Bandýfélag Kópavogs er eina liðið á Íslandi sem hefur tekið þátt í opinberri keppni erlendis, en það tók þátt í undankeppni Evrópumóts félagsliða í Danmörku í ágúst 2008.

## Heimildir
* http://bk.bloggar.is 
* http://bkbandy.blog.is
*
Drift

**Drift** er hliðarhreyfing báts undan vindi. Drift hefur, líkt og rek sem stafar af straumum, þau áhrif að breyta stefnu skips og þarf því að reikna með henni þegar stefna er tekin og bæta hana reglulega upp.
Sveifarás

**Sveifarás** er ás í brunahreyfli, knúinn af aflslagi stimpla, sem sér um að koma afli frá stimplum til kasthjóls (svinghjóls). Hann sér einnig um að snúa kambási, vatnsdælu, rafal og stundum viftu, loftkælingu og forþjöppu.

Sveifarás er gegnumboraður (holur að innan) og liggur í legum úr hvítmálmi sem þurfa stöðuga smurningu. Smurolía kemst að þeim í gegnum göt á sveifarási.
Excite Truck

**Excite Truck** er tölvuleikur fyrir leikjatölvuna frá Nintendo, Wii. Leikurinn er einnig gefinn út af Nintendo og er jeppaleikur sem kom út 16. febrúar 2006. Í leiknum getur maður sett inn manns eigins tónlist og spilað í leiknum.
GT Pro Series

**GT Pro Series** er bílaleikur. Með þessum leik fylgir Wii stýrið og því er hallað til að stýra
Tónlistarstefna

**Tónlistarstefna** er orð sem haft er um margbreytilegar afurðir tónlistarmanna.

Oft er flókið að flokka tónlist því að ósjaldan er mörgum stílum blandað saman. Það er algengur misskilningur að „popp“ sé sérstök tónlistarstefna en það er dregið af enska orðinu „popular“, og má þannig segja að allar þær tónlistarstefnur sem eru vinsælar á hverjum tíma á sínu svæði séu „popp“.

## Flokkun

* Án undirleiks
* Blús
* Diskó
* Djass
* Dægurlög
* Fönk
* Framsækið rokk (e. Progressive rock)
* Hipp hopp
* Hús
* Klassísk tónlist
* Nýframsækið rokk (e. New-progressive rock)
* Ópera
* Pönk
* Öðruvísi rokk (e. Alternative rock)
* Raftónlist
* Rapp 
*Reggí
* Rokk   
* Sálartónlist
* Síðrokk
* Sjálfstætt rokk (e. Indie rock)
* Svart rokk
* Tilraunakennd tónlist
* Trommubassi
* Tæknitónlist
* Umhverfishljóð
* Þungarokk
1297

Árið **1297** (**MCCXCVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Staðamálum á Íslandi lauk með sáttagerð á Ögvaldsnesi í Noregi.
* Teitur, fyrsti príor í Möðruvallaklaustri, hlaut vígslu.

### Fædd

### Dáin
* Egill Sölmundarson, prestur í Reykholti.

## Erlendis
* 8. janúar - Mónakó fékk sjálfstæði.
* 28. ágúst - Játvarður 1. Englandskonungur gerði misheppnaða innrás í Flæmingjaland.
* 11. september - Orrustan við Stirling-brú. Skoskt herlið undir stjórn Andrew Moray og William Wallace vann sigur á her Englendinga. Moray lést skömmu síðar af sárum sem hann hlaut.
* 12. september - Dinis Portúgalskonungur og Ferdínand 4., konungur Kastilíu, undirrituðu samkomulag sem fastsetti landamæri Portúgals.
* Loðvík 9. Frakkakonungur var tekinn í dýrlingatölu.
* Játvarður 1. Englandskonungur samþykkti að leggja ekki á nýja skatta án samþykkis þingsins.

### Fædd
* Andronikos III Palaiologos, keisari í Býsans (d. 1341).

### Dáin
* September - Andrew Moray, skosk frelsishetja.
Framsókn (tímarit)

**Framsókn** var íslenskt tímarit helgað kvenréttindamálum sem kom út frá 8. janúar 1895 til desember 1901. Framsókn var fyrsta blaðið á Íslandi sem fjallaði um réttindi og stöðu kvenna. 

Útgefendur og ritstjórar Framsóknar voru mæðgurnar Sigríður Þorsteinsdóttir og Ingibjörg Skaptadóttir. Blaðið kom út mánaðarlega á Seyðisfirði til 1899 þegar þær seldu það til Jarþrúðar Jónsdóttur og Ólafíu Jóhannsdóttur sem gáfu það út í Reykjavík til ársins 1901. 

## Tenglar
* Framsókn á Tímarit.is
Friðrik Friðriksson

**Friðrik Friðriksson** getur átt við:
* Séra Friðrik Friðriksson (1868-1961) stofnanda KFUM og KFUK
* Friðrik Friðriksson leikara (f. 1972)
Birgir Ísleifur Gunnarsson (seðlabankastjóri)

**Birgir Ísleifur Gunnarsson** (fæddur í Reykjavík 19. júlí 1936, dáinn 28. október 2019) var íslenskur lögfræðingur og fyrrum seðlabankastjóri. Foreldrar hans voru Gunnar Espólín Benediktsson (f. 30. júní 1891, d. 13. febrúar 1955) hæstaréttarlögmaður og Jórunn Ísleifsdóttir (f. 2. október 1910, d. 28. desember 1999) húsmóðir. Birgir lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1955 og lögfræðiprófi frá Háskóla Íslands 1961.

Hann starfaði meðal annars sem framkvæmdastjóri Sambands ungra sjálfstæðismanna á árunum 1961 – 1963 og rak eigin lögmannsstofu í Reykjavík árin 1963 – 1972. Hann gegndi embætti borgarstjóra Reykjavíkur frá desember 1972 til maí 1978 og hefur auk þess unnið ýmis störf í stjórnmálum frá maí 1978 til desember 1979. Þann 8. júlí 1987 var hann skipaður menntamálaráðherra en hætti störfum 28. september 1988. Birgir var bankastjóri Seðlabanka Íslands árin 1991 til 2005.

## Embætti og störf
* Formaður Vöku, félags lýðræðissinnaðra stúdenta 1956 – 1957. 
* Formaður stúdentaráðs Háskóla Íslands 1957 – 1958, fulltrúi stúdenta í háskólaráði 1958 – 1959.
* Formaður Heimdallar FUS 1959 – 1962.
* Í stjórn Sambands ungra sjálfstæðismanna 1961 – l969, formaður 1967 – 1969. 
* Borgarfulltrúi í Reykjavík 1962 – 1982.
* Umsjónarmaður spurningaþáttarins Sýslurnar svara 1965 – 1966. 
* Í stjórn Landsvirkjunar 1965 – 1991.
* Formaður Stúdentafélags Reykjavíkur 1966 – 1967. 
* Í miðstjórn Sjálfstæðisflokksins 1973 – 1991.
* Formaður framkvæmdastjórnar Sjálfstæðisflokksins 1978 – 1987.
* Formaður stóriðjunefndar 1983 – 1987.
* Í flugráði 1984 – 1987.
* Formaður nefndar til að undirbúa löggjöf og áætlun um flugvelli 1984 – 1986.
* Formaður nefndar er samdi frumvarp til laga um framhaldsskóla 1985 – 1987.
* Formaður sendinefndar Alþingis hjá Þingmannasamtökum Atlantshafsbandalagsins 1983 – 1987.
* Á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 1980 og 1988.
* Í Vestnorræna þingmannaráðinu 1989 – 1991.
* Formaður þróunarnefndar Háskóla Íslands 1992 – 1994, skipaður af menntamálaráðherra.
* Alþingismaður Reykvík 1979 – 1991 (Sjálfstfl.)
* Menntamálaráðherra 1987 – 1988. 2. varaforseti Nd. 1983 – 1987. 
* Ritstjóri: Stefnir (1963 – 1965).
* Fjármálatíðindi (frá 1994).
* Seðlabankastjóri 1991 – 2005.
* Formaður bankastjórnar Seðlabanka Íslands 1993 – 2005.
Magnús Magnússon

:*Getur líka átt við [[Magnús Magnússon (ritstjóri)|Magnús Magnússon]] ritstjóra og þýðanda.* 
**Magnús Magnússon** (f. í Reykjavík 12. október 1929 - 7. janúar 2007) var frægur sjónvarpsmaður í Bretlandi sem þekktastur varð fyrir að gegna hlutverki spyrils í þættinum Mastermind á BBC í 25 ár.

Magnús fluttist 9 mánaða gamall með foreldrum sínum, Sigursteini Magnússyni og Ingibjörgu Sigurðardóttur, til Edinborgar í Skotlandi þar sem faðir hans gegndi starfi yfirmanns SÍS í Evrópu auk þess að vera ræðismaður Íslands í Edinborg. Magnús bjó í Skotlandi nær alla ævina en var þó ávallt íslenskur  ríkisborgari.

## Tenglar
* ''Lífið í degi Magnúsar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1980
*Magnus Magnusson Fund, Glasgow Caledonian University
*The Magnus Magnusson Fellowship
*Magnus Magnusson quotations
Heimspeki samtímans

**Samtímaheimspeki** eða **heimspeki samtímans** er hugtak sem er notað til þess að vísa til þeirrar orðræðu í heimspeki sem er efst á baugi í samtímanum, til lifandi heimspekinga og þeirra sem hafa látist á undanförnum þremur áratugum.

Heimspeki samtímans er stundum skipt í rökgreiningarheimspeki annars vegar og meginlandsheimspeki hins vegar (eða rökgreiningar- og meginlandshefðirnar).
Skrækskaði

**Skrækskaði** (fræðiheiti: *Garrulus glandarius*) er smávaxinn hröfnungur.

## Myndir

Image:Garrulus_glandarius_1_(Marek_Szczepanek).jpg
Garrulus glandarius rufitergum MHNT 232 Weymouth.jpg 
Image:Garrulus_glandarius_2_(Marek_Szczepanek).jpg
Image:Garrulus_glandarius_3_(Marek_Szczepanek).jpg
Image:Garrulus_glandarius_4_(Marek_Szczepanek).jpg
Image:Garrulus glandarius.jpg
Image:Garrulus glandarius2.jpg
Image:Garrulus glandarius3.jpg
Image:Garrulus glandarius 1.jpg
File:Eichelhaeher Garrulus glandarius Aufgenommen auf der Insel Krk.JPG


## Tenglar

* Avibase
Blágrýti

**Blágrýti** er tegund basalts, grátt með bláan blæ. Það er smákornótt svo kristallar sjást með berum augum. Það er algengasta gosberg jarðarinnar. 

## Tengt efni
* Stuðlaberg

## Tengill
*
Hadda Padda

***Hadda Padda*** er kvikmynd frá 1924 byggð á samnefndu leikriti Guðmundar Kamban. Kvikmyndin segir frá Hrafnhildi (leikin af Clöru Pontoppidan) sem er kölluð Hadda Padda. Leikstjórar voru Gunnar Robert Hansen og Guðmundur Kamban.
Ísmáfur

**Ísmáfur** eða **ísmávur** (fræðiheiti: *Pagophila eburnea*) er máfur sem verpir á íshafi Norður-Ameríku, Asíu og á Grænlandi. Á Íslandi er ísmáfurinn hins vegar flækingur sem sést hér nær árlega. 

## Tenglar

Avibase
Rúðuborg

**Rúðuborg** eða **Rúða** (franska: **Rouen**) er höfuðborg Normandí í Frakklandi. Borgin var voldug á miðöldum og þar brenndi Geoffroy Thérage Jóhönnu af Örk á báli árið 1431. Rúðujarlar eru kenndir við borgina. Í borginni búa um 500 þúsund manns. Stytta er þar af Göngu-Hrólfi sem stofnaði Normandí 

*Sjálft heiti borgarinnar sem í elstu dæmum er -Ratumacos  stemmir frá Göllunum sem þar höfðust við fyrir innrás Rómverja. Síðari liðurinn (magos) merkir völlur eða flatur skiki, og síðar markaður. Fyrri liðurinn gæti þýtt "hjól". . Gæti verið að þeir hafi þar keppt í vagnakapphlaupi sem þeir voru þekktir fyrir.*

## Menntun
* NEOMA Business School

## Söfn
* *[[Sjóminjasafn Rúðuborgar]]* er safn um sögu hafnarborgarinnar Rúðuborgar.
Jean-Pierre Blanchard

**Jean-Pierre Blanchard** (fæddur 4. júlí 1753, látinn 7. mars 1809) var franskur uppfinningamaður og frumkvöðull í flugi. Hann flaug fyrst í loftbelg árið 1784 og árið eftir flaug hann yfir Ermarsund, frá Dover á Englandi til Calais í Frakklandi. Alls flaug hann 66 sinnum og 1793 flaug hann yfir Bandaríkin, fyrstur manna. Hann lést í loftbelgsslysi.

Ekkja Blanchard, Sophie Blanchard, flaug einnig í loftbelg og lést þegar kviknaði í loftbelg hennar og hann hrapaði til jarðar, árið 1819.
Innkirtlakerfi

**Innkirtlakerfið** er líffærakerfi í vefdýrum sem sjá um myndun hormóna sem dreifast um allan líkama og hafa áhrif á starfsemi hans. Innkirtlar eru á víð og dreif um líkaman og gegna þeir mismunandi hlutverkum. Þau stjórna til dæmis þvagmyndun, blóðsykurmagni og líkamsvexti svo eitthvað sé nefnt.

## Innkirtlar
* Undirstúka
* Heiladingull
* Heilaköngull
* Skjaldkirtill
* Nýrnahettubörkur
* Nýrnahettumergur
* Briskirtill
* Kalkkirtlar
* Eistu
* Eggjastokkar
* Fylgja/Legkaka
* Nýra
* Hjarta
* Magi
* Garnir
Heiladingull

**Heiladingull** eða **dingull** er innkirtill sem gengur niður úr undirstúku heilans. Hann er á stærð við baun og um hálft gramm að þyngd. Hann er í raun samsettur úr tveimur kirtlum, **taugadinglinum** og **kirtildinglinum** sem heita svo því annar þeirra er úr taugavef en hinn úr kirtilvef. Í taugadinglinum verður til vasópressín (ADH) sem er þvagtemprandi hormón og oxítósín sem örvar fæðingarhríðir. Í kirtildinglinum verða til barkstýrihormón, stýrihormón skjaldkirtils, prólaktín, eggbússtýrihormón, gulbússtýrihormón og vaxtarhormón.
Hormón

**Hormón** (stundum kallað **vaki** eða **kirtlavaki**) eru öll þau boðefni sem fjölfruma lífvera framleiðir í kirtli og sendir með æðakerfinu til þess að hafa áhrif á líffæri og stýra starfsemi þeirra. Helstu efnagerðir hormóna eru eikosanóíðar, sterar, og amínósýrur (amín, peptíð, og prótein). 

Hormón geta haft áhrif á meltingu, efnaskipti, öndun, vefi, skynjun, svefn, útskilnað með þvagi og saur, mjólkurmyndun, streituviðbragð, frumuvöxt, æxlun, og skap. Þetta gera þau með því að bindast ákveðnum viðtökum í frumum, oft fer þá af stað kerfi sem eykur umritun ákveðinna próteina, þó að sum hormón hafi fljótari áhrif.

Dæmi um hormón sem flestir kannast við eru adrenalín, testósterón og estrógen.

## Hormón í mannslíkamanum
Helstu hormón mannslíkamans eftir innkirtlum:

* **Undirstúka**
** Drif og hömluhormón 
** ADH - eykur þvagmyndun, minnkar vatnslosun í nýrum.
** Hríðahormón
* **Heiladingull**
** Stýrihormón nýrnahettubarkar
** Stýrihormón skjaldkirtils 
** Stýrihormón kynkirtla 
** Vaxtarhormón 
** Mjólkurhormón 
* **Heilaköngull**
** Melatónín
* **Skjaldkirtill**
** Kalsítónín - minnkar kalkmagn í blóði
** Þýroxín - hraðar efnaskiptum
* **Kalkkirtlar**
** Kalkhormón - eykur magn kalks í blóði
* **Hóstarkirtill**
** Týmosín 
* **Nýru**
** Rauðkornahormón 
** Renín
* **Bris**
** Glúkagon - eykur blóðsykursstyrk
** Insúlín - dregur úr blóðsykursstyrk (sykursýki 1 er hægt að halda í skefjum með insúlínsprautum)
* **Nýrnahettur**
** Kortísól
** Aldósterón - eykur natríumuppsog í nýrum
** Andrógen
** Adrenalín/Noradrenalín
* **Hjarta**
** ANH
* **Meltingarvegur**
** Gastrín
** Sekretín
* **Kynkirtlar**
** Testósterón
** Estrógen
** Prógesterón
* **Fylgja**
** Kynstýrihormón
Skjaldkirtill

**Skjaldkirtill** er líffæri sem er hluti af innkirtlakerfinu. Það er H-laga, um 20 grömm að þyngd og staðsett framan á barkanum neðan við barkakýlið. Í skjaldkirtlinum myndast þýróxín úr týrósíni og joði. Þetta hormón örvar efnaskipti, bruna, hjartslátt og öndun. Auk þess stuðlar það að eðlilegum líkamsþroska og á þátt í líkamsvexti, þroskun taugakerfisins og frjósemi. Kalsítónín er annað hormón sem þar myndast og stuðlar að kalkjafnvægi með því að binda kalk í beinum.

## Tengt efni
* Spiklopi
* Kretínismi
Glúkagon

**Glúkagon** er hormón sem er aðalega framleitt í briskirtlinum, slímhúð maga og skeifugarnar. Það eykur magn glúkósa í blóði og ásamt öðrum hormónum, þá aðallega insúlíni, stjórnar það jafnvægi blóðsykursins. Glúkagon losar oftast um næringu til brennslu með því að losa glúkósa úr glýkógenbirgðum lifrinnar
Insúlín

**Insúlín** eða **eyjavaki** er hormón sem myndast í langerhanseyjum briskirtilsins. Aðalhlutverk þess er að halda blóðsykurmagni í skefjum. Einnig örvar það myndun prótína í lifur og vöðvum, auðveldar upptöku glúkósa og amínósýra í frumum og margt fleira. Sykursýki stafar vegna vöntunar á insúlíni (sykursýki I) eða vandamáli með nýtingu þess (sykurskýki II).

Insúlín var fyrst einangrað af kanadísku læknunum Banting & Best árið 1921 og í fyrsta skipti notað á manneskju 11. janúar 1922.

Samhengi milli briskirtilsins og sykursýki var einungis fyrst uppgötvað 1889 af Oskar Minkowski og Josef von Mering. (Þeir fjarlægðu kirtilinn úr hund sem síðan fékk sykursýki eða a.m.k. einhver einkenni sykursýki)

## Heimildir
Vöðlavík

**Vöðlavík** (Vaðalvík) er vík norðan Reyðarfjarðar, milli Múla og Gerpis. Í Landnámu segir að Þórir hinn hávi hafi búið í víkinni, en hún hét **Krossavík** fram á 17. öld. Vopnfirðinga og Kristni sögur geta þess að Þorleifur Ásbjarnarson hinn kristni hafi búið í víkinni.

Til Vöðlavíkur var ruddur vegur fyrir 1940 sem síðar var lengdur til Viðfjarðar og nýttist áður en Oddsskarðsvegur var byggður. Til Vöðlavíkur eru góðar stikaðar gönguleiðir, annarsvegar fyrir Krossanes og hinsvegar yfir Karlsskálastað. Ferðafélag Fjarðamann hefur gistiskála í Víkinni.

Í desember 1993 strandaði skipið Bergvík SU í Vöðlavík. Í tilraun til þess að ná skipinu á flot strandaði björgunarskipið Goðinn í Víkinni Þann 10. janúar 1994. Einn fórst við strandið en þyrlusveit Varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli bjargaði öðrum skipverjum. Um þessa atburði er fjallað í heimildarmyndinni Háski í Vöðlvík. 

Úr víkinni og heiðinni, Vöðlavíkurheiði, eru tveir fjallstindar einna mest áberandi: Snæfugl og Hestshaus.
Harvard-háskóli

**Harvard-háskóli** (enska: *Harvard University*) er einkarekinn háskóli í Cambridge í Massachusetts í Bandaríkjunum. Skólinn var stofnaður árið 1636 og er elsti háskólinn þar í landi. Skólinn var nefndur *Harvard College* 13. mars 1639 í höfuðið á John Harvard sem arfleiddi skólann að helmingi eigna sinna og um 400 bókum en þær voru fyrsti vísirinn að bókasafni skólans. 

Á árunum 1869-1909 umbreytti forseti skólans Charles William Eliot skólanum og gerði hann að nútímalegum rannsóknarháskóla. Eliot innleiddi m.a. valnámskeið, smærri málstofur og inntökupróf.

## Heimild
* 

## Tenglar

* Vefsíða skólans
Kolmónoxíð

**Kolmónoxíð** (**kolsýrlingur**, **kolsýringur**, **koleinoxíð** eða **koleinildi**) er lyktar- og litlaus en eitruð lofttegund, þar sem sameindin er samsett úr einu atómi kolefnis og súrefnis með efnatákn CO. Myndast við bruna í súrefnissnauðu lofti. Eitrunaráhrif kolmónoxíðs stafa af því að það bindst blóðrauða og hindrar þannig eðlilega öndun.

## Sjá einnig
* Koltvíildi
Kolmónoxíðeitrun

**Kolmónoxíðeitrun** eru eitrunaráhrif kolmónoxíðs í blóði.

Kolmónoxíð (CO) er litarlaust, bragðlaust og lyktarlaust gas og það veldur engu áreiti og því hóstar maður ekki við innöndun þess eða áttar sig á því. Venjulega binst CO öðru O atómi og er því mest um CO þar sem er takmarkað súrefni. Hægt er að greina kolmónoxíð í andrúmslofti með sérstökum mælitækjum. Svo lítið sem 0,04 % (400 ppm) geta valdið dauða manna. Eitrunaráhrifin stafa af því að kolmónoxíð binst hemóglóbíni í blóði en það losnar margfalt hægar en súrefni eða koltvíoxíð. Það er að segja hemóglóbínið sem venjulega flytur súrefni er fullt af kolmónoxíð, því flyst minna súrefni til vefja líkamans og byrja þeir að skemmast. Mikið magn í blóði getur valdið heilaskemmdun eða leitt til dauða. Kolmónoxíð myndast til dæmis við lausagang bifreiða. Kolmónoxíð er í þeim reyk sem reykingamenn anda að sér en það er venjulega ekki nóg til að valda eitrun.

Stundum hafa starfsmenn slökkviliðs látist úr þessari eitrun við störf sín. Fólk hefur framið sjálfsmorð með þessum hætti og enn fremur hafa þau slys orðið að gat hefur komið á þessar pípulagnir í venjulegum bílum og fólk hefur dáið en það er þó afar sjaldgæft.

Í mörgum löndum er kolmónoxíðeitrun algengust banvænna eitrana. Það er að segja af þeim sem deya úr eitrunum er þetta sú algengasta.
Mýrin

**Mýrin** getur átt við eftirfarandi:
* Mýrin (bók)
* Mýrin (kvikmynd)
* Mýrin heimavöllur Stjörnunnar
Lifur

**Lifur** er kirtill sem þjónar margþættum tilgangi meðal dýra sem hana hafa. Í spendýrum er þetta stærsti kirtillinn. Hún vegur um 1,5 kg í mönnum og er staðsett rétt neðan við þind hægra megin í kviðarholi. Aðalstarf hennar er að halda blóðsykurjafnvægi en glýkógenbirgðir líkamans er þar að finna. Hún ýmist myndar glýkógen til geymslu úr einsykrum eða losar einsykrur úr glýkógenbirgðunum.

Lifrin sér einnig um að mynda fitu og að brenna hana. Hún myndar einnig gall sem er nauðsynlegt fyrir meltingu fitu. Lifrin myndar margar gerðir prótína og er forðabúr fituleysinna vítamína. Lifrin gegnir einnig lykilhlutverki í losun úrgangsefna með því að gera þau óvirk með einhverjum hætti. Vegna þess hve mikin þátt hún á í hreinsun blóðs, geymslu næringarefna og úrvinnslu er hún afar blóðrík. Inn í hana liggur tvöföld blóðrás, annars vegar lifrarslagæð, sem flytur til hennar blóð frá hjartanu, og hins vegar lifrarportæð, sem flytur blóð frá görnunum. Þessar æðar sameinast í sérstæðum háræðum sem nefnast stokkháræðar og veita blóði inn í lifrina. Lifrin býr til gall sem sem eyðir skaðlegum efnum t.d. lyfjum og vínanda (alkóhól). Gallið er geymt í gallblöðru og er því seytt út í mjógirni eftir þörfum.
Nýra

**Nýra** (fræðiheiti *renes*) er baunalaga þveitilíffæri sem sér um losun úrgangsefna á borð við ammóníak.  Þar myndast þvag sem skilar sér 
niður þvagpípu til þvagblöðrunar.

## Tengt efni
Nýrnahettur
Oxytósín

**Oxytósín** (**hríðarhormón** eða **mjaltavaki**) er prótein hormón sem venjulega myndast í undirstúku heilans og leysist út í afturhluta heiladinguls. Það leikur hlutverk í félagslegri tengslamyndun, barnsburði og tímabilinu eftir barnsburð. Oxýtósín seytist út í blóðið sem viðbragð við ást eða fæðingarhríðum. Það auðveldar fæðingu, tengslamyndun og við seytingu mjólkur þegar geirvörtur eða spenar örvast. Rannsóknir hafa einnig farið fram varðandi tengsl oxytósín við fullnægingu, kvíða og viðurkenningu.

## Heimildir
* 
* Sigtryggur Jón Björnsson. 2004. *Mjaltavélar og mjaltatækni.* Landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri, Hvanneyri.
Prólaktín

**Prólaktín** er hormón sem myndast í kirtildinglinum.  Það örvar þroskun brjósta í konum og framleiðslu mjólkur í spendýrum. Það er úr 198 amínósýrum og viðheldur gulbúi í nagdýrum (LH sér um það í öðrum spendýrum). TRH örvar losun prólaktíns en estrógen og dópamín bæla virkni þess.