open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hirðstjóri

**Hirðstjóri**, *merkismaður*, *höfuðsmaður* (einkum eftir miðja 16. öld) (da: *lensmand*, *befalingsmand*) var titill umboðsmanns konungs á Íslandi frá Gamla sáttmála til ársins 1683 þegar landinu var skipaður stiftamtmaður. Hirðstjóri tók landið að léni og greiddi fyrir ákveðna upphæð fram til loka 14. aldar þegar þeir fengu ákveðinn hluta konungstekna af landinu. 

Til að byrja með var hirðstjóri fremstur umboðsmanna eða hirðar konungs (þ.e. sýslumanna) og sá sem varðveitti innsigli hans (sbr. *merkismaður*). Oftast var einn hirðstjóri skipaður fyrir allt landið, en líka stundum tveir; *norðan og vestan* og *sunnan og austan*. Eitt skipti (1357) voru fjórir hirðstjórar skipaðir; einn fyrir hvern fjórðung.

## Hlutverk
Hlutverk hirðstjóra var að hafa eftirlit með sýslumönnum, lesa konungsbréf á Alþingi þar sem hann sat í öndvegi, annast landvarnir, hafa eftirlit með verslun, nefna dóma í stærri málum, staðfesta dóma Lögréttu sem höfðu lagagildi, veita sýslur, skattheimta og hafa umsjón með eignum konungs. Þegar yfirdómur var stofnaður 1593 var það hlutverk hirðstjóra að nefna 24 menn í hann.

## Saga embættisins
Fyrstu hirðstjórar á Íslandi voru höfðingjarnir Ormur Ormsson og Hrafn Oddsson. Sá síðasti var Henrik Bjelke, ríkisaðmíráll. Eftir lát hans var embættið lagt niður.

Til að byrja með var embættið veitt til þriggja ára. Íslendingar gerðu kröfu um að hirðstjóri væri íslenskur og samþykktur af Lögréttu og var því yfirleitt fylgt fram á miðja 15. öld. Íslenskir hirðstjórar sátu á heimili sínu, en erlendir á Bessastöðum. Á 14. öld fóru hirðstjórar oft með sýsluvöld.

Á 16. og 17. öld var hirðstjóri venjulega sjóliðsforingi eða aðmíráll í danska flotanum (sbr. *höfuðsmaður*), án fastrar búsetu á Íslandi. Í fjarveru þeirra var hlutverkinu sinnt af fógeta.

## Tengt efni
* Listi yfir hirðstjóra á Íslandi
Fógeti

**Fógeti** (*fóviti, fóveti*) var titill umboðsmanns hirðstjóra á Íslandi. Eftir að hirðstjórar urðu erlendir sjóliðsforingjar, voru þeir oft langdvölum frá landinu og sinnti fógeti þá skyldum þeirra. Stundum voru sýslumenn nefndir *fógetar* á 16. öld. Orðið er leitt af latínu -advocatus. Í þýsku datt -ad burt og -v varð -
Fjármálaráðherra

**Fjármálaráðherra** er sá ráðherra í ríkisstjórn sem hefur fjármál ríkisins á sinni könnu. Valdsvið embættisins er mismunandi eftir löndum en felur oft í sér að hafa umsjón með gerð fjárlaga og leggja á, breyta eða afnema skatta.

## Tengt efni
* Fjármálaráðherrar á Íslandi
## Tenglar
Reglugerð um Stjórnarráð Íslands - 5 gr. verksvið fjármálaráðuneytis
Utanríkisráðherrar á Íslandi

**[[Utanríkisráðherrar á Íslandi]]** er æðsti yfirmaður Utanríkisráðuneyti Íslands.

## Ráðherrar sem fóru með utanríkismál í fyrri ríkisstjórnum
* Jón Magnússon, Heimastjórnarflokkurinn (1918-1922)
* Sigurður Eggerz, Sjálfstæðisflokkurinn eldri (1922-1924)
* Jón Magnússon, Íhaldsflokkurinn (1924-1926)
* Jón Þorláksson, Íhaldsflokkurinn (1927)
* Tryggvi Þórhallsson, Framsóknarflokkurinn (1927-1932)
* Ásgeir Ásgeirsson, Framsóknarflokkurinn (1932-1934)
* Haraldur Guðmundsson, Alþýðuflokkurinn (1934-1938)
* Hermann Jónasson, Framsóknarflokkurinn (1938-1939)
* Stefán Jóhann Stefánsson, Alþýðuflokkurinn (1939-1941)

## Utanríkisráðherrar á Íslandi
1622

Árið **1622** (**MDCXXII** í rómverskum tölum) var 22. ár 17. aldar sem hófst á laugardegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en þriðjudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* Jón Gissurarson varð skólameistari Skálholtsskóla.

### Fædd
### Dáin

## Erlendis

* 1. janúar - Þessi dagur verður fyrsti dagur ársins í kjölfar tilskipunar Gregoríusar páfa frá árinu áður.
* 7. janúar - Þrjátíu ára stríðið: Heilaga rómverska ríkið og Transylvanía skrifuðu undir friðarsamning.
* 8. febrúar - Jakob 1. leysti breska þingið upp.
* 22. mars - Blóðbaðið í Jamestown: Alkonkvínar drápu 347 enska landnema í Jamestown í Virginíu (þriðjung allra íbúa nýlendunnar) og brenndu bæinn Henricus til grunna.
* 22. apríl - Abbas mikli náði eyjunni Hormús í Hormússundi af Portúgölum og hrakti þá þar með úr Persaflóa með hjálp Englendinga.
* 11. júní - Fjöldamorð á Húgenottum í Frakklandi. Borgin Nègrepelisse var lögð í rúst og íbúar drepnir.
* 13.-14. júlí - Ensk og Hollensk skip sigruðu Portúgali við strendur Mósambík. 
* 19. september - Þrjátíu ára stríðið: Heidelberg var hertekin af Johan Tzerclaes Tilly, hershöfðingja Heilaga rómverska ríkisins.
* 2. nóvember - Þrjátíu ára stríðið: Mannheim var hertekin af Heilaga rómverska ríkinu.
* 30. nóvember - Spánverjar hröktu Hollendinga frá Venesúela eftir 6 vikna átök.

### Ódagsettir atburðir
* Jón Ólafsson Indíafari sigldi suður fyrir Góðrarvonarhöfða.

### Fædd
* 15. janúar - Molière, franskt leikskáld (d. 1673).
* 31. október - Pierre Paul Puget, franskur listamaður (d. 1694).
* 8. nóvember - Karl 10. Gústaf, konungur Svíþjóðar (d. 1660).

### Dáin
* 23. janúar - William Baffin, enskur landkönnuður (f. 1584).
* 15. maí - Petrus Plancius ,flæmskur stjarnfræðingur, kortagerðarmaður og prestur. (f. 1552)
* 20. maí - Ósman 2. Tyrkjasoldán (f. 1604).
Listi yfir lögsögumenn á Íslandi

Listi yfir alla **[[Lögsögumaður|Lögsögumenn]] á Íslandi**, eða frá 930-1271:

## 10. öld

* Úlfljótur u.þ.b (927-929)
* Hrafn Hængsson u.þ.b (930-949)
* Þórarinn Ragabróðir Óleifsson u.þ.b (950-969)
* Þorkell máni Þorsteinsson (970-984)
* Þorgeir Ljósvetningagoði Þorkelsson (985-1001)

## 11. öld
* Grímur Svertingsson frá Mosfelli (1002-1003)
* Skafti Þóroddsson (1004-1030)
* Steinn Þorgestsson (1031-1033)
* Þorkell Tjörvason (1034-1053)
* Gellir Bölverksson (1054-1062)
* Gunnar hinn spaki Þorgrímsson (1063-1065)
* Kolbeinn Flosason (1066-1071)
* Gellir Bölverksson (1072-1074)
* Gunnar hinn spaki Þorgrímsson (1075)
* Sighvatur Surtsson (1076-1083)
* Markús Skeggjason (1084-1107)

## 12. öld
* Úlfhéðinn Gunnarsson (1108-1116)
* Bergþór Hrafnsson (1117-1122)
* Guðmundur Þorgeirsson (1123-1134)
* Hrafn Úlfhéðinsson (1135-1138)
* Finnur Hallsson (1139-1145)
* Gunnar Úlfhéðinsson (1146-1155)
* Snorri Húnbogason (1156-1170)
* Styrkár Oddason (1171-1180)
* Gissur Hallsson (1181-1202)

## 13. öld
* Hallur Gissurarson (1203-1209)
* Styrmir Kárason hinn fróði (1210-1214)
* Snorri Sturluson (1215-1218)
* Teitur Þorvaldsson (1219-1221)
* Snorri Sturluson (1222-1231)
* Styrmir Kárason hinn fróði (1232-1235)
* Teitur Þorvaldsson (1236-1247)
* Ólafur Þórðarson hvítaskáld (1248-1250)
* Sturla Þórðarson (1251)
* Ólafur Þórðarson hvítaskáld (1252)
* Teitur Einarsson (1253-1258)
* Ketill Þorláksson (1259-1262)
* Þorleifur hreimur Ketilsson (1263-1266)
* Jón Einarsson gelgja (1267)
* Þorleifur hreimur Ketilsson (1268)
* Jón Einarsson gelgja (1269-1270)
* Þorleifur hreimur Ketilsson (1271)
Stiftamtmenn á Íslandi

**[[Stiftamtmaður|Stiftamtmenn]] á [[Ísland]]i** 1684-1872:

* Ulrik Christian Gyldenløve (1684-1719)
* Peter Raben (1719-1727)
* Christian Gyldencrone (1728-1730)
* Henrik Ochsen (1730-1750)
* Otto von Rantzau (1750-1768)
* Christian von Proeck (1768-1769)
* Lauritz Andreas Thodal (1770-1785)
* Hans Christoph Diederich Victor von Levetzow (1785-1789)
* Ólafur Stefánsson (1790-1806)
* Frederik Christopher Trampe (1806-1810)
* Ísleifur Einarsson, Johan Carl Thuerecht von Castenschiold, Rasmus Frydensberg og Stefán Þórarinsson (1810-1813)
* Johan Carl Thuerecht von Castenschiold (1813-1819)
* Ehrenreich Christopher Ludvig Moltke (1819-1823)
* Peter Fjeldsted Hoppe (1824-1829)
* Lorentz Angel Krieger (1829-1836)
* Carl Emil Bardenfleth (1837-1841)
* Torkil Abraham Hoppe (1841-1847)
* Matthias Hans Rosenørn (1847-1849)
* Jørgen Ditlev Trampe (1850-1860)
* Þórður Jónassen (1860-1865)
* Hilmar Finsen (1865-1872)

## Heimildir
* Íslenska alfræðiorðabókin, 3. bindi, ritstjórar Dóra Hafsteinsdóttir og Sigríður Harðardóttir, Bókaútgáfan Örn og Örlygur, án útgst., 1990.
1686

Árið **1686** (**MDCLXXXVI** í rómverskum tölum) var 86. ár 17. aldar sem hófst á þriðjudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en föstudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* 8. janúar - Á Suðurnesjum snjóaði svo mjög á tveimur dögum að tók meðalmanni í mitti, segir í Kjósarannál. 

### Ódagsettir atburðir
* Dómur gekk um hafnarbætur á Rifi á Snæfellsnesi, en ekkert var aðhafst í málinu.
* Fyrsta Jarðabókin var gefin út á Íslandi.
* Jón Hreggviðsson kom til landsins aftur með konunglegt verndarbréf og leyfi til að skjóta máli sínu til hæstaréttar.

### Fædd

### Dáin
### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Jón Þorláksson, bóndi á Barðanesi, Norðurfirði, hálshogginn á Alþingi fyrir þriðja hórdómsbrot og dulsmál.

## Erlendis
 
* 6. maí - Rússneska keisaradæmið og Pólsk-litáíska samveldið skrifuðu undir friðarsamninga.
* 26. maí - Hertogadæmið Savoja vann sigur á Valdesi-minnihlutanum sem hafði neitað að láta af mótmælendatrú, í þriðja stríði þeirra. Yfir 2.000 Valdesi-menn voru drepnir og 8.500 fangelsaðir.
* 9. júlí - Bandalagið mikla var stofnað til höfuðs Frakklandi sem ásældist lönd í þar sem nú er vesturhluti Þýskaland: Heilaga rómverska keisaradæmið, Niðurlönd, Svíþjóð, Spánn og hlutar Saxlands og Bæjaralands.
* 22. júlí - Albany í New York fékk borgarréttindi.
* 17. ágúst - Spánverjar gerðu árás á skoska landnemabæinn Stuarts Town í Suður-Karólínu.
* 2. september - Heilaga bandalagið hrakti her Tyrkjaveldis frá Buda sem varð upphafið á endalokum tyrkneskra yfirráða í Ungverjalandi.
* 2. september - Nýr kirkjuréttur var samþykktur í Svíþjóð þar sem meðal annars var kveðið á um að allir íbúar landsins skyldu skírðir til kristinnar trúar. Áður á árinu hafði Svíþjóð verið lýst sem lútersku ríki.

### Ódagsettir atburðir
* Kristján 5. settist um Hamborg en þurfti frá að hverfa þar sem borgin fékk liðsstyrk frá þýsku furstunum.
* Ágsborgarbandalagið var stofnað.
* Rússland, Brandenborg, Saxland og Bæjaraland gerðust aðilar að Heilaga bandalaginu gegn Tyrkjaveldi.
* Konungsbréf var gefið út í Danmörku um að ekki mætti taka neinn af lífi fyrir galdur fyrr en hæstiréttur Danmerkur hefði rannsakað málið og dæmt það.
* Kóngsbænadagur var fyrirskipaður af konungi fjórði föstudagur eftir páska. Bænadagurinn var afnuminn á Íslandi 1893.

### Fædd
* 31. janúar - Hans Egede, danskur trúboði (d. 1758).
* 24. maí - Gabriel Fahrenheit, þýskur læknir og uppfinningamaður (d. 1736).

### Dáin
* 11. maí - Otto von Guericke, þýskur vísindamaður (f. 1602).
* 11. nóvember - Loðvík 2. Condé, franskur hershöfðingi (f. 1621).
* 5. desember - Niels Stensen, danskur vísindamaður (f. 1638).

## Tilvísanir
1696

Árið **1696** (**MDCXCVI** í rómverskum tölum) var 96. ár 17. aldar. Það var hlaupár sem hófst á laugardegi samkvæmt gregoríska tímatalinu eða miðvikudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* 8. febrúar - Óveður gerði á Norður- og Vesturlandi og urðu fimmtán manns úti. Frá þessu segir í *[[Hestsannáll|Hestsannál]]*.
* 28. mars - Konungur lagði þá kvöð á Íslendinga að senda skyldi þrjá menn úr hverri sýslu, þrjátíu alls, til að þjóna í flota eða landher Danaveldis.
* 9. október - *[[Alþingisbókin]]*, fyrsta íslenska tímaritið, var prentuð í Skálholti af Jóni Snorrasyni.
* 3 fórust í snjóflóð við Hólshyrnu á Ólafsfirði.

### Fædd
* Jón Steinsson Bergmann, einn hinna fyrstu sem lögðu stund á læknisfræði. (d. 1719)

### Dáin
* 4. júní - Gísli Magnússon (Vísi-Gísli), sýslumaður í Rangárvallasýslu (f. 1621).
* 9. október - Einar Þorsteinsson biskup á Hólum (f. 1633).
* Jón Magnússon þumlungur, prestur á Eyri í Skutulsfirði (f. 1610).

## Erlendis

* 8. febrúar - Pétur mikli varð einn keisari Rússlands við lát hálfbróður síns, Ívans 5..
* 23. febrúar - Þrír Jakobítar voru dæmdir til dauða fyrir að leggja á ráðin að taka Vilhjálm 3. Englandskonung af lífi.
* 4. júní - Pueblo-frumbyggjar gerðu árás á Spánverja í Santa Fe de Nuevo México (í núverandi Nýju-Mexíkó).
* 11. september - Breski flotinn sökkti herskipi sínu HMS Sapphire á Nýfundnalandií stað þess að láta Frökkum það í té.
* 7. október - Níu ára stríðið: Vopnahlé var gert milli Frakka og Bandalagsins mikla.
* 30. nóvember - Frakkar eyðilögðu St. John's á Nýfundnalandi eftir þriggja daga umsátur.
* Desember - Thomas Aikenhead, skoskur háskólanemi, var ákærður fyrir guðlast.

### Ódagsettir atburðir
* Hungursneyðir á Norðurlöndum: Finnland og Eistland urðu illa úti. Einnig var hungursneyð í Skotlandi.
* Fyrsta bókin um diffurreikning, *Analyse des infiniment petits pour l'intelligence des lignes courbes*, eftir Guillaume de l'Hôpital kom út.
* Botníska verslunarbannið gekk aftur í gildi í Svíþjóð.
* Skotlandsbanki gaf út fyrstu pappírspeningaseðlana í Evrópu.

## Fædd
* 5. janúar - Giuseppe Galli-Bibiena, ítalskur arkitekt (d. 1757).

## Dáin
* 8. febrúar - Ívan 5. Rússakeisari (f. 1666).
* 17. júní - Jóhann 3. Sobieski, konungur Póllands og stórfursti í Litáen (f. 1629).
* 21. nóvember - Otto von Guericke, þýskur uppfinningamaður (f. 1602).
* 4. desember - Meishō, keisaraynja Japans. (f. 1624)
1694

Árið **1694** (**MDCXCIV** í rómverskum tölum) var 94. ár 17. aldar sem hófst á föstudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en mánudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* Sumarið - Franskt herskip rændi tvær enskar duggur í höfninni á Vatneyri (Patreksfirði).

### Fædd

### Dáin
* 25. apríl - Magnús Jónsson, lögmaður (f. 1642).
* 10. júní - Kristín Gísladóttir, biskupsfrú á Hólum, kona Þorláks Skúlasonar (f. 1610).

## Erlendis

* 5. febrúar- Hollenska skipið *Ridderschap van Holland* sem hélt frá Góðravonarhöfða til Indónesíu, týndist og var talið af. Um 300 létust.
* 6. febrúar - Palmares-byggðinni, afrískri þrælabyggð í Brasilíu, var eytt af portúgölsku stórskotaliði.
* 25. febrúar - Breska þrælaskipið Hannibal kom til Barbados eftir háskaför en um helmingur 700 þræla hafði látist á leiðinni.
* 13. apríl - Vesúvíus gaus og náði aska til suður-Ítalíu.
* 27.  maí - Níu ára stríðið: Frakkar unnu Spánverja nálægt Girona í orrustunni við Torroella. Spánverjar misstu 3.000 menn en Frakkar 500.
* 29. júní - Jean Bart, sjóliðsforingi fyrir Frakka, leiddi í sjóbardaga við hollensku eyjuna Texel. Frakkar náðu að endurheimta þrjú frönsk skip sem voru hertekin af Hollendingum.
* 27. júlí - Englandsbanki var stofnaður til að afla lánsfjár fyrir stríðsreksturinn gegn Frökkum.
* 24. ágúst - Fyrsta opinbera franska orðabókin var gefin út.
* 5. september - Meira en helmingur af borginni Warwick á Englandi eyddist í eldi. 
* 8. september - Irpinia–Basilicata-jarðskjálftinn varð í Konungsríkinu Napólí. Yfir 6.000 létust.
* 27. september - 3.000 létust í fellibyl við Barbados og 27 bresk skip sukku.
* 23. október - Bretum mistókst að ná yfirráðum yfir Quebec fra Frökkum.
* Búddíska konungsríkið Lan Xang (í nútíma Laos) lagðist af.

### Fædd
* 4. júní - François Quesnay, franskur hagfræðingur (d. 1774).
* 8. ágúst - Francis Hutcheson, skosk-írskur heimspekingur (d. 1746).
* 25. september - Henry Pelham, breskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra Bretlands. (d. 1754) 
* 21. nóvember - François-Marie Arouet, betur þekktur sem franski heimspekingurinn Voltaire, (d. 1778).

### Dáin
* 8. ágúst - Antoine Arnauld, franskur guðfræðingur, heimspekingur og stærðfræðingur (f. 1612).
* 28. nóvember - Matsuo Bashō, japanskt skáld (f. 1644).
* 29. nóvember - Marcello Malpighi, ítalskur læknir (f. 1628).
* 2. desember - Pierre Paul Puget, franskur listamaður (f. 1622).
* 28. desember - María 2. Englandsdrottning lést úr bólusótt (f. 1662).
1644

Árið **1644** (**MDCXLIV** í rómverskum tölum) var 44. ár 17. aldar og hlaupár sem hófst á föstudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en mánudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* Jens Søffrensen varð hirðstjóri á Íslandi.
* Hallgrímur Pétursson varð prestur á Hvalsnesi.
* Þorláksbiblía var prentuð á Hólum.
* Mislingar bárust til landsins með komu danska kaupskipins til Eyrarbakka og urðu mannskæð sótt.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis

* 26. janúar - Þingherinn sigraði konungssinna í orrustunni við Nantwich.
* 30. janúar - Abel Tasman hélt út frá Indónesíu til að kanna norðurströnd Ástralíu.
* 14. mars - Roger Williams fékk konungsleyfi fyrir Rhode Island-nýlendunni.
* 18. apríl -  Frumbyggjar drápu 300 enska nýlendubúa í Jamestown, Virginíu.
* 25. apríl - Uppreisn Li Zicheng rændi Beijing sem leiddi til sjálfsmorðs síðasta Mingkeisarains Chongzhen.
* 3. júní - Li Zicheng lýsti sjálfan sig keisara Kína.
* 6. júní - Mansjútímabilið hófst í Kína þegar Mansjúríumenn hertóku Peking.
* 1. júlí - Torstensonófriðurinn: Danaveldi og Svíþjóð áttust við í sjóorrustu við strendur Slésvík-Holtsetalands.
* 2. júlí - Stærsta orrusta ensku borgarastyrjaldarinnar, orrustan við Marston Moor, átti sér stað.
* 15. september - Innósentíus 10. tók við sem páfi eftir lát Úrbanusar 8..
* 23. nóvember - Svíar unnu sigur á her Hins heilaga rómverska keisaradæmis í orrustunni við Jüterbog.
* 8. desember - Kristín Svíadrottning varð lögráða.

### Ódagsettir atburðir
* Heimspekiritið *[[Lögmál heimspekinnar]]* eftir René Descartes kom út.

### Fædd
* 28. september - Ole Rømer, danskur stjörnufræðingur (d. 1710).
* 14. október - William Penn, enskur kvekari og stofnandi Pennsylvaníu (d. 1718).

### Ódagsett
* Jacob Reenhielm, sænskur aðalsmaður, fornfræðingur og þjóðminjavörður (d. 1691)
* Antonio Stradivari, ítalskur fiðlusmiður (d. 1737).
* Matsuo Bashō, japanskt skáld (d. 1694).

### Dáin
* 21. apríl - Torsten Stålhandske, finnskur riddaraliðsforingi í sænska hernum. (f. 1593) 
* 25. apríl - Chongzen, keisari í Kína (f. 1611).
* 29. júlí - Úrbanus 8. páfi (f. 1568).
* 7. september - Guido Bentivoglio, ítalskur stjórnmálamaður (f. 1579).
* 13. október - Pros Mund, danskur sjóliðsforingi og hirðstjóri á Íslandi (f. 1589).
1681

Árið **1681** (**MDCLXXXI** í rómverskum tölum) var 81. ár 17. aldar sem hófst á miðvikudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en laugardegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* Júlí - Galdramál: Ari Pálsson hreppstjóri úr Barðastrandarsýslu var brenndur á Alþingi fyrir galdur.
* Desember:
** Útilegumaðurinn Loftur Sigurðsson var handsamaður í Vatnaflóa á leið sinni í Surtshelli.
** Stórtækur sauðaþjófur stal tugum kinda í Hrútafirði.
* Eldgos varð í Vatnajökli.

### Fædd
* Oddur Sigurðsson, lögmaður (d. 1741)
### Dáin
* 14. júní - Eggert Björnsson, sýslumaður í Vestur-Barðastrandarsýslu (f. 1612).
### Opinberar [[aftaka|aftökur]]

* Loftur Sigurðsson hálshogginn á Berufjarðarþingi, Strandasýslu, fyrir „útileguþjófnað“.
* Ari Pálsson, hreppstjóri, tekinn af lífi með brennu, á Alþingi, fyrir galdra.
* Þorgeir Ingjaldsson frá Breiðabólsstað hálshogginn á Alþingi fyrir hórdóm, er hann, kvæntur sjálfur, hljópst á brott með Þuríði Jónsdóttur, giftri konu.
* Þorkell Sigurðsson hengdur á Alþingi fyrir þjófnað.

## Erlendis

* 14. mars - Karl 2. Englandskonungur gaf William Penn konungsbréf fyrir því landsvæði sem síðar varð Pennsylvanía.
* 1. júlí - Oliver Plunkett, kaþólski biskup Írlands var dæmdur fyrir landráð og hengdur. Hann var gerður að dýrlingi árið 1975.
* 12. ágúst - Âhom-konungurinn Gadadhar Singha varð Supaatphaa konungur (í Assam-héraði Indlands í nútíma).
* 30. september - Frakkland innlimaði Strasbourg sem áður var í heilaga rómverska keisaradæminu.
* 7. desember - Wu Shifan leiðtogi uppreisnarmanna gegn Kingveldinu framdi sjálfsmorð í Júnnanhéraði sem batt enda á lénsherrauppreisnina.

### Ódagsettir atburðir
* Síðasti dúdúfuglinn var drepinn á Máritíus.

### Fædd
* 14. mars - Georg Philipp Telemann, þýskt tónskáld (d. 1767).
* ágúst - Vitus Bering, danskur landkönnuður (d. 1741)

### Dáin
* 9. júní - William Lilly, enskur stjörnufræðingur (f. 1602).
* 1. júlí - Oliver Plunkett, írskur dýrlingur (f. 1629).
* Jónas Trellund, dansk-hollenskur kaupmaður sem starfaði um tíma á Íslandi.

## Tilvísanir
Höfuðsmaður

**Höfuðsmaður** eða **kapteinn** er titill sem er algengastur í herjum en hefur líka verið notaður um leiðtoga utan hernaðarlegs samhengis. Hirðstjórar konungs á Íslandi voru kallaðir höfuðsmenn vegna þess að þeir voru yfirleitt danskir flotaforingjar. Orðið kemur úr latínu, *capitaneus*, gegnum þýsku: *hauptmann*. Í her er höfuðsmaður æðri liðsforingja en lægra settur en majór. 

Á 16. öld var höfuðsmannstitillinn (*hetman*) notaður í Pólsk-litáíska samveldinu yfir yfirmann heraflans. Fram til 1581 var þetta tímabundin staða sem aðeins varð til þegar landið átti í stríði. Staðan var aflögð eftir þriðju skiptingu Póllands árið 1795. Meðal Zaporisjakósakka var æðsti herforinginn titlaður kosovij otaman og þegar Kósakkaríkið varð til 1648 var þjóðhöfðingi þess titlaður höfuðsmaður. Síðasti höfuðsmaður þess var Kíríll Razúmovskíj en Katrín mikla afnam titilinn árið 1764.

Titillinn var endurvakinn um stutt skeið í Úkraínu árið 1918 þegar hópur íhaldsmanna steypti Miðstjórn Úkraínu af stóli og stofnaði einveldi undir stjórn Pavlo Skoropadskyj sem titlaði sig höfuðsmann.
1623

Árið **1623** (**MDCXXIII** í rómverskum tölum) var 23. ár 17. aldar sem hófst á sunnudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en miðvikudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* Júní - Sigurður Jónsson, nýr prestur á Helgafelli í Helgafellssveit brenndi fornar bækur og skjöl Helgafellsklausturs.
### Ódagsettir atburðir
* Síðasta hestavíg eða hestaat á Íslandi haldið í Bleiksmýrardal.
* Fjórir skipstapar urðu á Suðurnesjum. Þar drukknuðu samtals fjörutíu manns.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis

* 25. febrúar - Maximilían hertogi af Bæjaralandi var skipaður einvaldur í Pfalz.
* 29. apríl - Ellefu hollensk skip lögðu úr höfn og hugðust ná völdum í Perú.
* 1. júlí - Regensen („Garður“) í Kaupmannahöfn var vígður.
* 6. ágúst - Maffeo Barberini var kjörinn Úrbanus 8. páfi.
* 10. september -  Múrað 4. varð Tyrkjasoldán. Móðir hans stýrði þar til 1632 þar sem hann var 11 ára þegar hann tók við.
* 4. desember - 50 kristnir voru teknir af lífi í Edo, Japan, þar sem nú er Tókíó.

### Ódagsettir atburðir
* Safavídaríkið náði Bagdad frá Tyrkjum.
* Enski skipstjórinn Thomas Warner kom til Sankti Kristófer og Nevis sem markar upphaf landnáms Englendinga þar.
* Fyrsta nýlenda Englendinga í New Hampshire, Portsmouth, var stofnuð.
* Wilhelm Schickard fann upp reiknivél sem hann kallaði „reikniklukku“.
*Zildjian-trommusymbalar voru fyrst framleiddir í Tyrklandi.

### Fædd
* 26. maí William Petty, enskur hagfræðingur, vísindamaður og heimspekingur. (d. 1687)
* 19. júní - Blaise Pascal, franskur stærðfræðingur, eðlisfræðingur og heimspekingur (d. 1662).
### Ódagsett
* Margaret Cavendish, enskur heimspekingur, rithöfundur og leikskáld (d. 1673).
* Laurentius Bureus, sænskur fornfræðingur, og þjóðminjavörður Svía.  (d. 1665)

### Dáin
* 4. júlí - William Byrd, enskt tónskáld (fæddur 1540).
* 8. júlí - Gregoríus 15. páfi (fæddur 1554).
* 9. nóvember - William Camden, enskur sagnaritari (fæddur 1551).
1676

Árið **1676** (**MDCLXXVI** í rómverskum tölum) var 76. ár 17. aldar og hlaupár sem hófst á miðvikudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en laugardegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland

### Fædd

### Dáin

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Galdramál: Jón Pálsson frá Kaldrananesi dæmdur til húðláts og að níu galdrablöð sem hann átti væru brennd fyrir nösum hans.
* Árni Jónsson, 39 ára, hengdur í Borgarfjarðarsýslu, fyrir þjófnað.

## Erlendis

* 29. janúar - Fjodor 3. varð Rússakeisari.
* 29. mars - Providence, Rhode Island, var eyðilögð af frumbyggjum.
* 22. apríl - Fransk-hollenska stríðið: Sjóorrusta við Sikiley þar sem Frakkland og bandalag Hollands og Spánar misstu hvort um sig 500 menn.
* 1. júní: Skánska stríðið: Svíar töpuðu fyrir Hollendingum og Dansk-norska ríkinu í orrustu við Öland.
* 2. júlí - Hafið var að flytja frumbyggja úr Massachusetts og Rhode Island og selja á sem þræla.
* 17. júlí - Eiturmálið komst í hámæli í Frakklandi þegar Marie-Madeleine-Marguerite d'Aubray var tekin af lífi fyrir að hafa myrt föður sinn og bræður með eitri.
* 17. ágúst - Svíar unnu sigur á dansk-norska ríkinu við Halmstad.
* 21. september - Benedetto Odescalchi varð Innósentíus 11. páfi.
* Desember - Ole Rømer, sýndi fram á að ljóshraði er endanlegur.

### Ódagsettir atburðir
* Ritið *Mono-syllaba Is-landica â Jona Rvgman Collecta* eftir Jónas Rugman kom út í Uppsölum.
* Anton van Leeuwenhoek uppgötvaði örverur.

### Fædd
* 27. mars - Frans 2. Rákóczi, Transylvaníufursti (d. 1735).
* 23. apríl - Friðrik 1. Svíakonungur (d. 1751).
* 26. ágúst - Robert Walpole, breskur stjórnmálamaður (d. 1745).
* Christian Gyldencrone, amtmaður á Íslandi og Færeyjum. (d. 1746)

### Dáin
* 14. janúar - Francesco Cavalli, ítalskt tónskáld (f. 1602).
* 29. janúar - Alexis 1. Rússakeisari (f. 1629).
* 5. júlí - Carl Gustaf Wrangel, sænskur marskálkur (f. 1613).
* 22. júlí - Klemens 10. páfi (f. 1590).

## Tilvísanir
1634

Árið **1634** (**MDCXXXIV** í rómverskum tölum) var 34. ár 17. aldar sem hófst á sunnudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en miðvikudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland

### Ódagsettir atburðir
* Veturinn 1633-1634 var kallaður Hvítivetur á Íslandi.

### Fædd
* 7. febrúar - Jón Guðmundsson í Hítardal, skólameistari í Skálholti og prestur í Hítardal (f. 1558)

### Dáin

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Jón Ormsson hengdur fyrir þjófnað, undir Svarthamri í Langadal.
* Aldís Þórðardóttir dæmd til dauða, í Kópavogi, fyrir blóðskömm. Bróðir hennar, Jón Þórðarson, var dæmdur útlægur fyrir sömu sök.

## Erlendis

* 25. febrúar - Skoskir og írskir hermenn myrtu Albrecht von Wallenstein að undirlagi keisarans vegna gruns um að hann væri að semja um frið við sænska herinn.
* 1. mars - Vladislás 4. konungur Póllands sigraði rússneskan her í orrustunni um Smolensk.
* 25. mars - Fyrstu ensku landnemarnir, jesúítar, komu til Maryland, fjórðu varanlegu nýlendu Englendinga í Nýja heiminum.
* 14. júní - Pólsk-litáíska samveldið og Rússland skrifuðu undir friðarsamninga.
* 4. júlí - Borgin Trois-Rivières var stofnuð í Nýja Frakklandi, síðar Quebec.
* 5. og 6. september - Svíar biðu afgerandi ósigur fyrir keisarahernum í orrustunni við Nördlingen.
* 11. október - Flóð við Norðursjávarströnd Þýskalands og Danmerkur varð 8-12.000 að aldurtila.
### Ódagsettir atburðir
* Oxford University Press í Englandi fékk konungsleyfi.
* Curaçao laut stjórn Hollendinga.
* Paulaner-brugghúsið var stofnsett í München.

## Fædd
* 16. janúar - Dorothe Engelbretsdotter, norskt skáld (d. 1713).
* 4. mars - Kazimierz Łyszczyński pólskur-litháískur trúleysingi (d. 1689.
* 18. mars - Marie-Madeleine de La Fayette, franskur rithöfundur (d. 1693).
* 20. mars - Balthasar Bekker, hollenskur heimspekingur (d. 1698).
* 18. október - Luca Giordano, ítalskur listmálari (d. 1705).
* 15. desember - Thomas Kingo, danskt sálmaskáld (d. 1703).
* Gioachino Greco var ítalskur skákmaður og rithöfundur (f. 1600).
 
## Dáin
* 25. febrúar - Albrecht von Wallenstein, tékkneskur hershöfðingi, myrtur (f. 1583).
* 15. maí - Hendrik Avercamp, hollenskur listmálari (f. 1585).
* 25. júní - John Marston, enskt leikskáld (f. 1576).

## Tilvísanir
1635

Árið **1635** (**MDCXXXV** í rómverskum tölum) var 35. ár 17. aldar sem hófst á mánudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en fimmtudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
### Ódagsettir atburðir
* Prestar á Kjalarnesi meinuðu mæðgum um altarisgöngu vegna orðróms um að þær hefðu alið á sér tilbera.
* Þetta ár dó Bergsteinn skáld blindi á Eyrarbakka útúr drykkjuskap, og fékk ekki kirkjuleg sakir þess að „ískyggilegt" þótti um drykkjuskap hans.
* Tyrkjaránið: Samkvæmt skrá sem Íslendingar í Algeirsborg tóku saman vissu þeir um 70 fullorðna Íslendinga sem enn voru „við trú og góða samvisku og á lífi“ 

## Fædd
* Skúli Þorláksson, skólameistari á Hólum, prestur á Grenjaðarstað og prófastur í Þingeyjarþingi. (d. 1704)
## Dáin
* 26. maí - Jón Sigurðsson, lögmaður. (f. 1565)
* 14. nóvember - Magnús Arason, sýslumaður á Reykhólum (f. 1599).
* Bjarni Gamalíelsson, skólameistari í Hólaskóla og prestur á Grenjaðarstað.

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Hengdir fyrir þjófnað: tveir menn í Gullbringusýslu og einn 18 ára drengur í Eyjafirði.
* Gísli Tómasson, 25 ára, „stegldur“ í Laugarbrekku fyrir morð föður síns, Tómasar Þorkelssonar.

## Erlendis

* 26. mars - Erkibiskupinn af Trier var fangelsaður af spænskum Habsborgurum. Þetta leiddi síðar til stríðsyfirlýsingar af höndum Frakka.
* Apríl - Axel Oxenstierna heimsótti Frakkland og tryggði þar bein afskipti Frakka í Þrjátíu ára stríðinu.
* 19. maí - Frakkland sagði Spáni stríði á hendur.
* 30. maí - Þrjátíu ára stríðið: Ferdinand 2. keisari og þýsku mótmælendafurstarnir gerðu með sér friðarsamkomulag í Prag sem fól í sér að Endurheimtartilskipunin frá 1629 var afturkölluð.
* 28. júní - Frakkar hertóku Gvadelúpeyjar í Karíbahafi.
* 31. júlí - Royal Mail varð almenn póstþjónusta í Bretlandi.
* 12. september - Pólsk-litáíska samveldið og Svíþjóð skrifuðu undir friðarsamning kenndan við Sztumska Wieś.
* September - Ferdinand 2. keisari hins Heilaga rómverska ríkis sagði Frakklandi stríð á hendur vegna afskipta hans af Franche-Comté.

### Ódagsettir atburðir
* Ottómanar voru reknir frá Jemen.
* Leikritið *[[Medea (Corneille)|Medea]]* eftir Pierre Corneille var frumsýnt í París.

## Fædd
* 18. febrúar - Johan Göransson Gyllenstierna, sænskur stjórnmálamaður (d. 1680).
* 18. júlí - Robert Hooke, enskur vísindamaður (d. 1703).
* 24. ágúst - Peder Schumacher Griffenfeld, danskur stjórnmálamaður (d. 1699).

## Dáin
* 27. mars - Robert Naunton, enskur stjórnmálamaður (f. 1563).
* 7. ágúst - Friedrich von Spee, þýskur rithöfundur (f. 1591).
* 27. ágúst - Lope de Vega, spænskt leikskáld (f. 1562).
* 25. desember - Samuel de Champlain franskur landkönnuður. (f. 1574)
* Thomas Ravenscroft - enskt tónskáld og þjóðlagasafnari. (f. 1588) 
* Henry Morgan - velskur sjóræningjaforingi. (f. 1688)

## Tilvísanir
Marmarahaf

**Marmarahaf** (Tyrkneska: **Marmara denizi**, Nútíma Gríska: *Μαρμαρα̃ Θάλασσα* eða *Προποντίδα*) er innhaf í Norðvestur-Tyrklandi, tengt Svartahafi um Bosporussund og Eyjahafi um Dardanellasund. Það aðskilur ásamt fyrrnefndum sundum evrópsku og asísku hluta Tyrklands. Nokkrar eyjar eru í Marmarahafi með marmaranámunum frægu. Hin stærsta þeirra er Marmara (129 km²). Hafið er 277 km langt og 11.140 km² að flatarmáli.

## Tengill
* Gervihnattamynd af Istanbúl við op Bosporussunds
1685

Árið **1685** (**MDCLXXXV** í rómverskum tölum) var 85. ár 17. aldar sem hófst á mánudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en fimmtudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* 9. mars - 132 menn af ellefu skipum fórust í snöggu áhlaupsveðri, sem gengið hefur undir nafninu Góuþrælsveðrið. Skipin voru frá Stafnesi og Vestmannaeyjum.
* 4. júlí - Galdramál: Halldór Finnbogason úr Þverárþingi var brenndur á báli fyrir að hafa snúið Faðirvorinu upp á andskotann. Þetta var síðasta galdrabrennan á Íslandi.
### Ódagsettir atburðir
* Prentsmiðjan á Hólum var flutt suður í Skálholt á vegum Þórðar Þorlákssonar biskups. Hófst þá prentun fornrita á Íslandi.

### Fædd
* Níels Fuhrmann, norskur embættismaður sem var amtmaður á Íslandi. (d. 1733)

### Dáin
### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Halldór Finnbogason úr Mýrasýslu, einnig nefndur Grágunnuson, líflátinn með brennu á Alþingi, fyrir guðlast.

## Erlendis

* 6. febrúar - Jakob hertogi af Jórvík, bróðir Karls 2. varð Jakob 2. Englandskonungur og Jakob 7. Skotakonungur.
* 20. júní - Monmouthuppreisnin: James Scott, 1. hertogi af Monmouth, óskilgetinn sonur Karls 2. Englandskonungs, lýsti sjálfan sig konung Englands. 
* 6. júlí - Orrustan við Sedgemoor: Her Jakobs 2. sigraði her hertogans af Monmouth.
* 15. júlí - James Scott var tekinn af lífi á Tower Hill í London.
* 25. ágúst - Blóðugu réttarhöldin þar sem þúsund fylgjendur Monmouths voru dæmdir til dauða eða útlegðar. 
* 29. september - Fyrska skipulega götulýsing var sett í London þegar olíulampar voru settir milli tíunda hvers húss á aðalgötum.
* 22. október - Loðvík 14. gaf út Fontainebleu-tilskipunina þar sem hann lýsti mótmælendatrú ólöglega og afnam þannig þau réttindi sem húgenottar höfðu fengið með Nantes-tilskipuninni 1598.
* 3. desember - Karl 11., konungur, gaf út skipun um að banna gyðingum að setjast að í Svíþjóð.
* 10. desember - Konungsríkið Ayutthaya leyfði frönskum kaþólikkum að stunda trúboð í ríkinu.
### Ódagsettir atburðir
* Síðasta manneskjan var tekin af lífi fyrir galdra á Englandi.

## Fædd
* 7. janúar - Jonas Alströmer, sænskur athafnamaður (d. 1761).
* 23. febrúar - Georg Friedrich Händel, þýskt tónskáld (d. 1759).
* 12. mars - George Berkeley, írskur heimspekingur (d. 1753).
* 21. mars - Johann Sebastian Bach, þýskt tónskáld (d. 1750).
* 18. ágúst - Brook Taylor, enskur stærðfræðingur (d. 1731).
* 1. október - Karl 6. keisari (d. 1740).
* 26. október - Domenico Scarlatti, ítalskt tónskáld (d. 1757).

## Dáin
* 6. febrúar - Karl 2. Englandskonungur (f. 1630).
* 20. febrúar - Soffía Amalía, dönsk drottning (f. 1628)
* 22. mars - Go-Sai, Japanskeisari (f. 1638).

## Tilvísanir
Bosporussund

**Bosporussund** (tyrkneska: *Boğaziçi* eða *İstanbul Boğazı*) er sund sem tengir innhafið Marmarahaf við Svartahaf og skilur ásamt Dardanellasundi og Marmarahafi að evrópska og asíska hluta Tyrklands. Norrænir menn nefndu sundið **Sæviðarsund** eða **Sjáviðarsund**. *Stólpasund* höfðu þeir um vík úr Bosporussundi sem lá inn í Miklagarð. Stólpasund er þó einnig annað nafn á Gíbraltarsundi. 

Sundið er 30 km langt, breiðast er það 3.700 m og mjóst 750 m milli Anadoluhisarı og Rumelihisarı, miðdýpt þess er 36-124 m.

## Tenglar
* ''Ég bjó við Bosporus''; grein í Vísi 1958
Fjarlægðarformúlan

**Fjarlægðarformúlan** er stærðfræðiregla, sem finnur stystu vegalengd á milli einhverra tveggja punkta í tvívíðu hnitakerfi. Algengt er að punktarnir séu táknaðir með hnitunum (x1,y1) og (x2,y2). Fjarlægðin á milli þeirra er beint strik, sem við köllum d (dregið af enska orðinu distance). Lárétt bil á milli punktanna er (x2-x1) og lóðrétt bil á milli þeirra er (y2-y1). Þá finnst d samkvæmt reglu Pýþagórasar þannig: 

:d = \sqrt{ (x_2-x_1)^2 + (y_2-y_1)^2 }

Ef við lítum á d sem fall sem tekur inn tvo punkta og skilar fjarlægðinni milli þeirra fáum við firð á mengið \mathbb{R}^2, sem er oftast nefnd *Evklíðska firðin*.

## Tengt efni

* Fjarlægð
Skerum hár vort í samræmi við sósialískan lífsstíl

***Skerum hár vort í samræmi við sósialískan lífsstíl*** var sjónvarpsþáttur framleiddur af ríkisstjórn Norður-Kóreu og útvarpað á ríkisrekinni sjónvarpsstöð í höfuðborg landsins Pjongjang milli 2004 og 2005. Honum var ætlað að fræða almenning um góðar og slæmar klippingar.

Fullyrt var í þættinum að hárlengd hafi áhrif á gáfnafar manna, m.a. vegna næringarskorts í líkamanum sökum hárvaxtar sem hægt væri að koma í veg fyrir með styttra hári.

## Tenglar
* Frétt BBC um þáttinn
* Frétt Guardian Unlimited um hann
* Frétt bresku útgáfu Yahoo um þáttinn
1647

Árið **1647** (**MDCXLVII** í rómverskum tölum) var 47. ár 17. aldar sem hófst á þriðjudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en föstudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* Felliár á Íslandi. Samkvæmt Fitjaannál fékk veturinn 1647-1648 nafnið *[[Glerungsvetur]]* eða *Rolluvetur*.
* 15. september - Brynjólfur Sveinsson, biskup, fékk *[[Flateyjarbók]]* að gjöf frá Flatey á Breiðafirði.

### Ódagsettir atburðir
* Þórður Hinriksson, sýslumaður í Borgarfirði kærði kaupmanninn í Hólminum fyrir vörusvik og fals.
* Geysir var fyrst nefndur á nafn.

### Fædd

### Dáin
* 14. apríl - Vigfús Gíslason , skólameistari á Hólum og í Skálholti og sýslumaður í Árnes- og Rangárþingi. (f. 1608)
* 20. september - Guðmundur Einarsson prestur á Staðastað á Snæfellsnesi (f. 1568).
### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Björg Andrésdóttir og Jón Þorsteinsson, stjúpfaðir hennar, úr Húnavatnssýslu, tekin af lífi á Alþingi fyrir blóðskömm.

## Erlendis

* 17. janúar - Norska póstþjónustan var stofnuð sem Postvesenet.
* 14. mars - Þrjátíu ára stríðið: Bæjaraland, Köln, Frakkland og Svíþjóð gerðu með sér vopnahléð í Ulm.
* 3. apríl - Bréf frá New Model Army þar sem töfum á launagreiðslum er mótmælt, var lesið upp í enska þinginu.
* 10. júní - Hollendingar og Spánverjar börðust í sjóorrustu við Manila-flóa á Filippseyjum. Hollendingar voru hraktir burt eftir tveggja daga átök.
* 17. ágúst -  Peter Stuyvesant var skipaður landstjóri Nýja-Hollands (sem síðar varð New-York-fylki.
* 13. nóvember - Þríríkjastríðin: Enskur her bar sigurorð af írskum kaþólikkum í orrustunni við Knocknanuss.

### Fædd
* 2. apríl - Maria Sibylla Merian, þýskur náttúrufræðingur (d. 1717).
* 18. apríl - Elias Brenner, finnskur listamaður (d. 1717).
* 22. ágúst - Denis Papin, franskur uppfinningamaður (d. 1712).
* 18. nóvember - Pierre Bayle, franskur heimspekingur (d. 1706).

### Ódagsett
* Petter Dass, norskur guðfræðingur (d. 1707).

### Dáin
* 14. mars - Friðrik af Óraníu, landstjóri í Hollandi (f. 1584).
* 25. apríl - Matthias Gallas, hershöfðingi í her keisarans af hinu Heilaga rómverska ríki (f. 1584).
* 8. október - Christen Sørensen Longomontanus, danskur stjörnufræðingur (f. 1562).
* 25. október - Evangelista Torricelli, ítalskur stærðfræðingur (f. 1608).

## Tilvísanir
1645

Árið **1645** (**MDCXLV** í rómverskum tölum) var 45. ár 17. aldar sem hófst á sunnudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu, en miðvikudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland

### Fædd
### Ódagsett
* Klemus Bjarnason, síðasti Íslendingurinn sem var dæmdur til dauða fyrir galdra (d. 1692).

### Dáin
### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Hellu-Bjarni og bóndinn í Skarðstúni voru hengdir í Vestur-Barðastrandarsýslu, fyrir þjófnað.
* Ingveldi Kolbeinsdóttur (einnig nefnd Ingunn og Inga), úr Árnessýslu, drekkt fyrir dulsmáls. Hún var 40 ára. 
* Ónafngreind kona frá Höfnum suður, Gullbringusýslu, tekin af lífi á Bessastöðum. Stjúpfaðir hennar, sekur í sama máli, flúði.

## Erlendis

* 14. janúar - Enska borgarastyrjöldin: Thomas Fairfax var gerður að yfirhershöfðingja þinghersins.
* 3. febrúar - James Graham og her konungssinna vann sigur á skoskum sáttmálamönnum í orrustunni við Inverlochy.
* 15. febrúar - Enska borgarastyrjöldin: Enska þingið stofnaði atvinnuher, New Model Army, með 22.000 mönnum.
* 5. mars - Þrjátíu ára stríðið: Svíar unnu sigur á Hinu heilaga rómverska keisaradæmi suðaustur af Prag.
* 10. júní - Oliver Cromwell var gerður að riddaraliðsforingja.
* 14. júní - Enska borgarastyrjöldin: Orrustan við Naseby þar sem New Model Army eyddi meginher Karls 1..
* 10. júlí - Enska borgarastyrjöldin: Orrustan við Langport þar sem þingherinn gerði út af við síðustu leifar landhers konungssinna og náðu þar með völdum í vesturhluta Englands.
* 23. júlí - Alexis 1. varð Rússakeisari.
* 13. ágúst - Torstensonófriðnum lauk með friðarsamningum í Brømsebro. Svíar hlutu af Dansk-norska ríkinu svæðin Jämtland og Härjedalen og eyjurnar Gotland og Saaremaa.
* 13. september - Skoskir sáttmálamenn unnu sigur á her James Graham af Montrose í orrustunni við Philiphaugh.

### Ódagsettir atburðir
* Hersveitir frá Segou við Nígerfljót réðust á Malíveldi sem leiddi til þess að það leystist upp.
* Með konungsbréfi var lagt fyrir presta í Danmörku að halda kirkjubækur.
* Maunder-lágmarkið þar sem sólblettir urðu stöðugt sjaldgæfari hófst og stóð til 1715.
* Veggfóður fór að taka við af veggteppum í Evrópu.

### Fædd
* 16. ágúst - Jean de La Bruyère, franskur rithöfundur (d. 1696).

### Ódagsett
* William Kidd, skoskur sjóræningi (d. 1701).
* Ismail Ibn Sharif, annar soldán Marokkó (d. 1727). 

### Dáin
* 10. janúar - William Laud, erkibiskup í Kantaraborg, líflátinn fyrir landráð (f. 1573).
* 13. júní - Miyamoto Musashi, japanskur skylmingamaður (f. um 1584).
* 13. júlí - Mikael Rómanov, Rússakeisari (f. 1596).
* 28. ágúst - Hugo Grotius, hollenskur lögspekingur (f. 1583).
* 8. september - Francisco de Quevedo, spænskur rithöfundur (f. 1580).

## Tilvísanir
Frédéric Chopin

**Frédéric-François Chopin** (1. mars 1810 – 17. október 1849), er vinsælasta tónskáld Pólverja og á meðal vinsælustu píanótónskálda heims, en hann skrifaði flest tónverk sín fyrir píanóið. Hann var skírður **Fryderyk Franciszek Chopin** en breytti því síðar í franska útgáfu „Frédéric-François“ þegar hann fór frá Póllandi til Parísar tvítugur að aldri. Síðasta nafn hans er stundum stafað Szopen í pólskum textum. Hann fæddist að sögn 1. mars 1810 en skírnarvottorð hans segir fæðingardaginn vera 22. febrúar. Hann fæddist í Żelazowa Wola í miðju Póllandi nálægt Sochaczew. Móðir hans hét Tekla Justyna Krzyżanowska en franskættaður faðir hans hét Mikołaj (Nicolas) Chopin.

## Ævi
Ungur að aldri voru hæfileikar hans auðheyranlegir og mætti líkja honum við Mozart. Sjö ára að aldri hafði hann þegar samið tvær pólóníur, sú fyrri var gefin út á verkstæði föður Cybulski. Undraverk hans kom út í dagblaði í Varsjá og varð „Chopin litli“ aðdráttarafl við gestamóttöku aðalsgestastofa í höfuðborginni. Hann hélt einnig opinbera góðgerðartónleika. Fyrsti kennari hans á píanó var fiðluleikarinn Wojciech Żywny — frá 1816 til 1822, sem kenndi honum þar til Chopin skaraði fram úr kennara sínum.
Hann fékk frekari leiðsögn frá Wilhelm Würfel en eftir að hafa heimsótt Vín 1831 fór hann til Parísar þar sem hann eyddi miklum hluta ævi sinnar. Um 1838 var Chopin orðinn frægur í París og hafði eignast vini á borð við óperuskáldið Vincenzo Bellini og málarann Eugène Delacroix.

Upp úr 1840 fór heilsu hans að hraka og hann lést 1849 og er grafinn í Père Lachaise í París (að undanskildu hjarta hans sem var jarðsett í *Kirkju heilaga krossins* í Varsjá). Sálumessa Mozarts var spiluð við jarðarför hans.

## Tenglar
* ''Í Valdemosaklaustri''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1964
;Erlendir tenglar:
* ChopinMusic  - nótur, upptökur, myndir og forum.
* (Project Gutenberg rafrænar bækur):
** ''Life of Chopin'', eftir Franz Liszt 
** ''Frederick Chopin as a Man and Musician'', eftir Frederick Niecks 
** ''Chopin: The Man and his Music'', eftir James Huneker 
* Chopin's partitions  frá Mutopia Project
* Safn Chopins á ''Classical Music Archives''
* International Frederick Chopin Piano Competition 
;Upptökur
* Ókeypis upptökur af Chopin's music eftir Donald Betts (3 ballades, 3 études, 2 nocturnes, 1 mazurka)
* Ókeypis upptökur af Chopin's music eftir Paul Cantrell
* Piano Society.com — Chopin  — Various free recordings of Chopin's music in MP3 format.
* Classic Cat — Chopin 
* The Chopin MIDI Archive
1695

Árið **1695** (**MDCXCV** í rómverskum tölum) var 95. ár 17. aldar sem hófst á laugardegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en þriðjudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* 14. apríl - Hafís barst inn á Faxaflóa í fyrsta sinn síðan 1615. Ísinn barst suður með Austurlandi og svo vestur með Suðurlandi og fyrir Reykjanes.

### Ódagsettir atburðir
* Jens Jörgensen varð landfógeti.
* Björn Jónsson sýslumaður bannaði Jörfagleði í Haukadal í Dalasýslu.
* Þórður Þorkelsson Vídalín samdi fyrsta íslenska jöklaritið.
* Fyrsta prentaða útgáfa *[[Færeyinga saga|Færeyinga sögu]]* kom út á latínu í þýðingu Þormóðs Torfasonar í Kaupmannahöfn.

### Fædd
* Erlendur Magnússon, skólameistari í Skálholtsskóla og (d. 1724) 

### Dáin
* Andrés Iversen, landfógeti
* 20. desember - Guðmundur Ólafsson, íslenskur fornritafræðingur (f. um 1640).

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]

* Þuríði Bjarnadóttur frá Bolungarvík var drekkt á Alþingi fyrir dulsmál og blóðskömm.

## Erlendis

* 27. janúar - Mústafa 2. varð Tyrkjasoldán.
* 10. mars - Níu ára stríðið: 1.300 franskir hermenn voru drepnir eða fangaðir af smærri spænskum her.
* 27. apríl - Stríð Rússa og Tyrkja: Rússar sendu 31.000 hermenn við virki Ottóman-Tyrkja við fljótið Don. Þeir hörfuðu í október sama ár.
* 18. maí - Jarðskjálfti í Shansi-héraði í Kína. Yfir 50.000 létust.
* 17. júlí - Skotlandsbanki var stofnaður.
* 13. ágúst - 15. ágúst - Níu ára stríðið: Frakkar gerðu loftárásir á Brussel. Þriðjungur borgarinnar eyðilagðist.
* 31. desember - Sérstakur gluggaskattur varð til þess að margir verslunareigendur í Bretlandi múruðu upp í verslunarglugga sína.

### Ódagsettir atburðir
* Potalahöll í Tíbet var fullbyggð eftir hálfrar aldar framkvæmdir.
* Hungursneyðir í Svíþjóð, Finnlandi, Noregi, Eistlandi, Lettlandi og Skotlandi.
* Johanne Nielsdatter var sú síðasta sem tekin var af lífi fyrir galdra í Noregi.

### Fædd
* 3. september - Pietro Locatelli, ítalskt tónskáld (d. 1764).
* 5. september - Carl Gustaf Tessin, sænskur stjórnmálamaður (d. 1770).
* 5. október - John Glas, skoskur trúarleiðtogi (d. 1773).

### Dáin
* 6. febrúar - Akmeð 2. Tyrkjasoldán (f. 1643).
* 13. apríl - Jean de la Fontaine, franskur rithöfundur (f. 1621).
* 30. maí - Pierre Mignard, franskur listmálari (f. 1612).
* 8. júlí - Christiaan Huygens, hollenskur stærðfræðingur (f. 1629).
* 20. nóvember - Zumbi, brasilískur foringi afrískra flóttaþræla.
* 21. nóvember - Henry Purcell, enskt tónskáld (f. um 1659).

## Tilvísanir
1613

Árið **1613** (**MDCXIII** í rómverskum tölum) var þrettánda ár 17. aldar sem hófst á þriðjudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en föstudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
*  17. júlí - Danakonungur keypti Reykjavíkurjörðina af ekkju Narfa Ormssonar sýslumanns. 
* 24. desember - Þegar fólk í Siglunesi við Siglufjörð ætlaði í guðþjónustu á aðfangadag féll snjóflóð og allt að fimmtíu manns fórust.
* Gísli Þórðarson lögmaður sunnan og austan sagði af sér embætti. 
* Suðurlandsskjálfti varð um haustið. Hrundu nokkur hús á Skeiðum.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis

* 10. janúar - Kalmarófriðnum lauk með friðarsamningum í Knærød.
* 7. febrúar - Mikhaíl Rómanov var kjörinn Rússakeisari, fyrstur keisara af Rómanovættinni sem ríkti til 1761 (að nafninu til til 1917).
* 14. febrúar - Elísabet Stúart, dóttir Jakobs 1. giftist Friðriki 5., kjörfursta í Pfalz.
* 29. mars: 
**Samuel de Champlain var skipaður fyrsti landstjóri Nýja Frakklands.
** Búrmískir hermenn réðust á portúgalskt virki í Syriam eftir langt umsátur. Þeir byggðu göng undir virkið og handsömuðu portúgalska landstjórann og tóku hann af lífi sem og búrmískann uppreisnarhershöfðingja.
* 13. apríl - Pocahontas, dóttir Powhatans höfðingja, var tekin höndum og færð til Jamestown.
* 29. júní - Leikhús Shakespeares, The Globe í London, brann til kaldra kola eftir að neisti barst úr fallbyssu við sýningu á *[[Hinriki 8. (leikrit)|Hinriki 8.]]*.
* 28. október - Japönsk sendinefnd fyrir hönd Tokugawa Ieyasu a hélt af stað til Norður-Ameríku til að semja um viðskipti við enska kaupmenn. Síðar sigldi sendinefndin til Rómar.
* 26. desember - Búrmíski herinn vann þann síamska við Tavoy þar sem nú er Mjanmar.

### Ódagsett
* William Shakespeare gaf út leikritið *[[Hinrik 8. (leikrit)|Hinrik 8.]]*.

## Fædd
* 12. mars - André Le Nôtre, franskur landslagsarkitekt og garðyrkjumaður (d. 1700).
* 7. apríl - Gerhard Douw, hollenskur listmálari (d. 1675).
* 31. maí - Jóhann Georg 2. kjörfursti af Saxlandi (d. 1680).
* 15. september - François de la Rochefoucauld, franskur rithöfundur (d. 1680).
* 25. september - Claude Perrault, franskur arkitekt og náttúrufræðingur (d. 1688).
* 23. desember - Carl Gustaf Wrangel, sænskur aðmíráll (d. 1676).

## Dáin
* 28. janúar - Thomas Bodley, enskur diplómat (f. 1545).
* 18. ágúst - Giovanni Artusi, ítalskt tónskáld (f. um 1540).
* 8. september - Carlo Gesualdo, ítalskt tónskáld (f. 1566).