open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Þorláksskrín

**Þorláksskrín** var smíðað nálægt árinu 1200 utan um líkamsleifar Þorláks helga. Það stóð yfir háaltari í dómkirkjunni í Skálholti og var verðmætasti gripur á Íslandi. Það var borið í helgigöngum á messudögum hans.

Fyrir verðleika Þorláks gerðust frammi fyrir skríninu alls konar jarteinir: „Þar fá blindir sýn, daufir heyra, krypplingar réttast, líkþráir hreinsast, haltir ganga, vitstolnir og djöfulóðir fá fulla bót, herteknir frjálsast, hvar á löndum er kalla á hans nafn. Mállausir fá mál, og alls konar innansóttir og sjúkleikar batna þar, og það er ekkert til meins mönnum eða fénaði, á sjó eða landi, að Guð gefur eigi heilsu og hjálp fyrir árnaðarorð síns blessaða vinar, Þorláks biskups, þegar á hann er heitið.“

Páll Jónsson biskup fékk til að gera þetta skrín fyrir helgan dóm Þorláks „gullsmið þann, er Þorsteinn hét og þá var hagastur maður að málmi á öllu Íslandi... lagðist þar til ógrynni fjár í gulli og gimsteinum og í brenndu silfri. Hann lagði þar og eigi minna fé til skrínis og smíðarkaups með tillögum annarra manna en fjögur hundruð hundraða. Það smíði var mjög vandað, að það bar eigi minna af öðrum skrínum, þeim er á Íslandi voru, um fegurð en um vöxt, og var það betur en þriggja álna...“ Á siðskiptatímanum lét Gissur Einarsson setja það afsíðis í Skálholtskirkju. Jón Helgason biskup bætti því við, að Gissur hefði látið „taka skrautið af skríni Þorláks og síðan eyða því. Þó voru til einhverjar leifar af því í Skálholti eftir það, og lét Brynjólfur biskup búa til nýtt skrín úr því, er geymdi skininn lærlegg úr manni. Þetta bein tók Jón biskup Vídalín 1715 og lét grafa niður í kirkjugarði.“ Síðast er vitað af skríninu, að það var selt á uppboði í Skálholti 1802.

## Tilvísanir


## Heimildir
* Kristján Eldjárn í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1973: *Þorláksskrín í Skálholti - Samtíningur um glataðan forngrip*, bls. 19-42.
Þorláks saga

**Þorláks saga** fjallar um ævi og jarteinir Þorláks Þórhallssonar Skálholtsbiskups, sem dó árið 1193. Á norrænu finnst sagan í þremur gerðum, sem stundum eru auðkenndar með bókstöfunum A, B og C, eftir aldri þeirra. Yngri gerðirnar segja meðal annars frá staðamálum. Einnig hefur saga af biskupi verið til í fjórum latneskum gerðum. Þessi söguritun virðist hafa byrjað skömmu eftir að Íslendingar lýstu Þorlák helgan mann 1198, og hefur að minnsta kosti höfundur elstu sögunnar mátt hafa góða frásögn. En ekki er í þeirri gerð sagt frá deilumálum, sem vörðuðu föður Páls biskups Jónssonar, sem varð eftirmaður Þorláks og dó árið 1211. Þetta hefur verið talið benda til ritunar undir handarjaðri hans.

## Tilvísanir
Jarteinabækur Þorláks helga

**Jarteinabækur Þorláks helga** geyma frásagnir af máttarverkum, sem svo voru álitin og þökkuð Guði fyrir árnaðarorð Þorláks biskups Þórhallssonar. Þessar bækur urðu ekki færri en þrjár.

Eftir að áheit voru leyfð á Þorlák biskup 1198, fóru gjafir að berast til Skálholts og frásagnir af jarteinum. Páll Jónsson biskup lét skrá þetta skipulega á bók, sem var lesin í heyranda hljóði á Alþingi sumarið 1199. Í bókinni eru 46 frásagnir, sem allar eru úr biskupsdæminu og allar gerðust á undanfarandi einu ári. Margar þeirra eru beinlínis kallaðar jarteinir og þakkaðar Guði og hinum sæla Þorláki biskupi, en stundum er ekki sagt svo mikið. Nálægt fjórðungur af þessum frásögnum varðar búpening og búskap og meira en þriðjungur læknngu af mannanna meinum, fjórar snúa að ferjusiglingum, tvær að ölbruggun, tvisvar kemst fólk frá dukknun og nokkrar varða týnda hluti. 

Síðar voru fleiri bækur ritaðar með jarteinum Þorláks. Í þeim er blandað saman frásögnum úr Skálholtsbiskupsdæmi, frá Norðurlandi og úr öðrum löndum. Þessar bækur þykja í mörgu sýna áhugaverðar þjóðlífsmyndir. Einna lengst að komin er frásögnin um væringja í Miklagarði, sem voru hætt komnir í herkví en hlupu fram með orðunum: "Göngum nú fram þrekmannlega í trausti hins sæla Þorláks biskups og sigrumst snarplega eða deyjum allir drengilega." Þeir unnu fagran sigur á ofurefli heiðingja, og síðan var kirkja reist þar eystra og helguð Þorláki.

## Tilvísanir
Símavændi

**Símavændi** er símasamtal tveggja einstaklinga, þar sem annar aðilinn borgar fyrir veitta kynferðislega örvun.  Oftast er um að ræða tvo einstaklinga, en einnig eru til fjöldasamtöl.
Norræna stofnunin í Finnlandi

**Norræna stofnunin í Finnlandi (Nifin)** var menningarstofnun rekin af Norrænu ráðherranefndinni. Markmið stofnunarinnar var að miðla þekkingu um tungumál og menningu Norðurlandanna í Finnlandi og þekkingu um finnsku og menningu Finnlands annars staðar á Norðurlöndum. Enn fremur var Norræna stofnunin í Finnlandi í samvinnu við systurstofnanir sínar og hús á Norðurlöndunum um að efla menningartengsl milli Norðurlandanna og nágrannaríkja þeirra. 

Í Nifin var að finna Norrænt bókasafn með u.þ.b. 16.000 titlum. Auk fagurbókmennta og fræðibóka var þar einnig að finna tímarit, geisladiska, myndbönd og margmiðlunarefni.  

Nifin bauð reglulega upp á menningarviðburði af ýmsu tagi, m.a. rithöfundakvöld, lista- og kvikmyndasýningar og fyrirlestra um norræn málefni oft í samstarfi með öðrum stofnunum og menningarmiðstöðum. Ennfremur skipulagði Nifin ráðstefnur og bauð upp á tungumálanámskeið í norrænum málum, gaf út efni um Norðurlöndin og norræn tungumál. 

Nifin starfaði náið með skólum og menntastofnunum í Finnlandi. 

Nifin var sett á stofn árið 1997 og var til húsa í byggingu Norræna fjárfestingabankans við Kaisaniemenkatu 9 í miðbæ Helsinki. Nifin heitir síðan 2012 Norræna menningargáttin.

## Tengt efni

* Norræna húsið

* Norðurlandahúsið í Færeyjum

## Tenglar

* Norræna menningargáttin 

* Norræna ráðherranefndin
Frelsisverðlaun Kjartans Gunnarssonar

**[[Sigríður Ásthildur Andersen|Frelsisverðlaun]] Kjartans Gunnarssonar** eru verðlaun sem Samband ungra sjálfstæðismanna hafa veitt árlega frá árinu 2007.

Verðlaunin eru nefnd í höfuðið á Kjartani Gunnarssyni, fyrrverandi framkvæmdastjóra Sjálfstæðisflokksins og fyrrverandi bankaráðsmanns Landsbankans. 

Nokkuð var gagnrýnt að samtökin InDefence skyldu taka við verðlaununum árið 2010 í ljósi þess að samtökin höfðu mjög látið að sér kveðja í umræðunni um Icesave reikningana og þótti mörgum kaldhæðnislegt að samtökin tækju við verðlaunum sem kennd voru við mann svo nátengdan Icesave reikningunum. 

Stjórn SUS ákvað að nefna verðlaunin eftir Kjartani til að heiðra það starf sem hann hefur skilað til þess að auka frelsi á Íslandi og bera út hugmyndir frjálshyggjunnar.

## Verðlaunahafar
* 2021: Haraldur Þorleifsson og Íslensk erfðagreining
*2020: Birgir Jónsson og Brugghús Steðja
*2019: Björgvin Guðmundsson og Björkin fæðingarstofa.
* 2018: Ásdís Halla Bragadóttir og Hvalur hf.
*2017: Óli Björn Kárason og Arnar Sigurðsson
*2016: Sigríður Á. Andersen og Almenna bókafélagið
* 2015: Vilhjálmur Árnason og Viðskiptaráð Íslands
* 2014: Pawel Bartoszek og Rann­sókn­ar­setur um ný­sköp­un og hag­vöxt. 
* 2013: Gunnlaugur Jónsson og Samtökin 78.
* 2012: Hannes Hólmsteinn Gissurarson og AMX.
* 2011: Ragnar Árnason og Advice.
* 2010: InDefence og Brynjar Níelsson. 
* 2009: Davíð Scheving Thorsteinsson og Hugmyndaráðuneytið.
* 2008: Margrét Pála Ólafsdóttir og Viðskiptaráð Íslands.
* 2007: Félagið Andríki og Andri Snær Magnason.

## Tilvísanir
Kraftaverk

**Kraftaverk** er óvæntur atburður, sem þakkaður er guðdómlegri hjálp. Stundum er álitið, að kraftaverkamaður, dýrlingur eða trúarleiðtogi eigi þátt í, að þessi hjálp sé veitt. Á íslensku voru kraftaverk fyrr á öldum oftast kölluð *jarteinir* eða *jarteiknir*.

## Tengt efni
* Jarteinabækur Þorláks helga
Magnús Hinriksson

**Magnús Hinriksson** (d. 1161) var danskur aðalsmaður og líklega konungur Svíþjóðar 1160-1161. Það er þó óvíst því samkvæmt einhverjum heimildum dó Eiríkur helgi, forveri hans, ekki fyrr en 1162 og afar fáar heimildir eru um konungstíð Magnúsar.

Magnúsar er fyrst getið 1148. Hann var sonur Hinriks halta, sem var sonur Sveins, eins margra sona Sveins Ástríðarsonar Danakonungs. Kona Hinriks og móðir Magnúsar var Ingiríður Rögnvaldsdóttir, dóttir Rögnvaldar konungs stutthöfða. Hún giftist síðar Haraldi gilla Noregskonungi, síðan Óttari birtingi og að lokum Árna Ívarssyni á Stoðreimi. Sonur þeirra Haraldar og hálfbróðir Magnúsar var Ingi krypplingur, Noregskonungur.

Magnús giftist stjúpsystur sinni, Brígiðu, sem var óskilgetin dóttir Haraldar gilla. Ekki er vitað til þess að þau hafi átt barn saman. Árið 1160 tók Magnús sér konungsvald í Svíþjóð eftir að hafa ráðið Eirík konung helga af dögum. Konungstíð hans var þó ekki löng því 1161 féll hann í bardaga við Karl Sörkvisson, sem varð síðan konungur. Brígiða ekkja hans giftist aðalsmanninum Birgi Brosa og átti með honum fjölda barna, þar á meðal Ingigerði, konu Sörkvis yngri Karlssonar.

## Heimildir
*
Karl Sörkvisson

**Karl Sörkvisson** (1130 – 12. apríl 1167) var konungur Svíþjóðar allrar frá 1161 til dauðadags. Hann var sonur Sörkvis eldri Svíakonungs, sem var drepinn árið 1155 eða 1156, og Úlfhildar Hákonardóttur. Sennilega hefur hann orðið konungur eða jarl Austur-Gautlands þegar við lát föður síns en vitað er að Eiríkur helgi réði Vestur-Gautlandi 1158.

Danski aðalsmaðurinn Magnús Hinriksson réð Eiríki helga bana árið 1160 og tók sér konungsnafn, en árið 1161 féll hann í bardaga við Karl Sörkvisson. Eftir það nefndi Karl sig konung Svía og Gauta. Lítið er vitað um ríkisstjórnartíð hans. Rússneskar heimildir segja að Svíar hafi farið í misheppnaða krossferð til Rússlands árið 1164 en um hana er ekkert vitað. Á ríkisstjórnartíma hans fengu Svíar sinn fyrsta erkibiskup, Stefán.

Árið 1163 hafði Karl gengið að eiga Kristínu, dóttur skánska höfðingjans Stígs Hvide, en móðir hennar var Margrét, systir Valdimars mikla. Sonur þeirra var Sörkvir.

Vorið 1167 sneri Knútur Eiríksson, sonur Eiríks helga, heim úr útlegð, barðist við Karl á Visingö, eyju í Vättern, felldi hann og varð síðan konungur, enda var Sörkvir yngri þá aðeins þriggja ára. Karl er grafinn í klaustrinu í Alvastra, sem foreldrar hans höfðu stofnað. Innsigli hans er elsta sænska konungsinnsiglið sem varðveist hefur.

Karl var fyrsti Svíakonungurinn með því nafni og ætti því að kallast Karl 1. Hann er hins vegar stundum nefndur Karl 7. en það er seinni tíma uppfinning og miðast við niðurtalningu frá Karli 9., sem tók sér konungsheiti út frá *Gothorvm sveonvmqve historia* (Saga Gota og Svía), sem Johannes Magnus skrifaði á 16. öld og er uppspuni. 

## Heimildir
* 
*
Lyferfðamengjafræði

**Lyferfðamengjafræði** miðar að því að beita verkfærum og nálgunum erfðamengjafræðinnar til að rannsaka eiginleika lyfja, leita að lífvirkum efnum og kanna viðbrögð sjúklinga við lyfjum og meðferð.

Fræðigreinin hefur haslað sér völl á undanförnum áratug. Sérstakt tímarit *[[Pharmacogenomics]]* var einmitt stofnað árið 2000.

## Tengt efni
* lyfjafræði 
* erfðamengjafræði

## Lykill að erfðamengjafræði
* Skrifað af nemendum og kennurum í Erfðamengjafræði (LÍF524G og LÍF120F) við Líf og umhverfisvísindadeild HÍ, haustið 2010.

## Heimildir
Jóhann Sörkvisson

Jóhann Sörkvisson (1201 – 10. mars 1222) eða **Jón Sörkvisson** var konungur Svíþjóðar frá 1216 til dauðadags. 

Jóhann var sonur Sörkvis yngri Svíakonungs og Ingigerðar, dóttur Birgis Brosa jarls. Hann var sjö ára þegar faðir hans var rekinn frá völdum og Eiríkur Knútsson tók við. Eiríkur dó svo óvænt úr hitasótt árið 1216. Ríkissa drottning var þunguð og ól son nokkru eftir lát manns síns og var honum gefið nafnið Eiríkur. Sænski aðallinn vildi þó ekki fá kornabarn á konungsstól og valdamiklir ættingjar Jóhanns í móðurætt studdu kosningu hans. Páfi, sem nokkrum árum fyrr hafði stutt Sörkvi yngri gegn Eiríki Knútssyni, lagðist nú á sveif með Eiríki hinum unga en úr varð að Jóhann var kosinn. Hann var þó ekki fullveðja sjálfur og var ekki krýndur fyrr en 1219. Honum er svo lýst að hann hafi verið bernskur og afar mildur og góðviljaður.

Jóhann fór í misheppnaða kristniboðsferð til Eistlands 1220. Eftir að hann var sjálfur farinn heim féllu frændi hans, Karl daufi jarl, og Karl Magnússon biskup í orrustu við Eista. Raunar kom í ljós að bæði Danir og Þjóðverjar höfðu verið á ferð í Eistlandi og voru búnir að kristna flesta heiðingjana.

Jóhann dó ógiftur og barnlaus 1222. Hann var síðasti konungurinn af Sörkvisætt og Eiríkur hinn smámælti og halti, sem var nú orðinn sex ára gamall, tók við krúnunni.

## Heimildir
* 
*
Álfheiður Kjartansdóttir

**Álfheiður Kjartansdóttir** (8. október 1925 – 28. nóvember 1997) var íslenskur þýðandi og blaðamaður. Hún þýddi fjölda barnabóka, Kvikmyndahandbókina og bækur eftir jafn ólíka höfunda og Per Anders Fogelström (*Sumarið með Móniku*) , Hammond Innes, Mary Stewart og Marilyn French, en einnig kafla í bókinni *[[Perestrojka: ný hugsun, ný von]]* eftir Míkhaíl Sergejevítsj Gorbatsjov. 

Álfheiður var dóttir Kjartans Ólafssonar frá Hafnarfirði, lögregluþjóns og lengi bæjarfulltrúa þar, og konu hans Sigrúnar Guðmundsdóttur. Eldra barn þeirra var Magnús, ritstjóri og ráðherra.  Álfheiður lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1945 og innritaðist í norrænu þá um haustið. Hún lauk prófi í forspjallsvísindum um vorið en hélt þá til náms til Kaupmannahafnar. Þar giftist hún 2. apríl 1947 fyrri manni sínum, Guðna Guðjónssyni grasafræðingi. Hann lést í desember 1948. Álfheiður giftist síðan aftur 27. nóvember 1954 seinni manni sínum Jóhannesi Jóhannessyni listmálara og gullsmið. Árið 1977 hóf Álfheiður nám í málvísindum og lauk BA gráðu í þeim frá Háskóla Islands 1983. 

Þegar í menntaskóla þýddi Álfheiður sína fyrstu bók, en þýðingar gerði hún síðar að ævistarfi, fyrst með verslunarstörfum, blaðamennsku og barnauppeldi, en síðar varð það hennar aðalstarf. Álfheiður var félagi í Rithöfundasambandi íslands.
Sörkvir yngri Karlsson

**Sörkvir yngri Karlsson** (1164 – 17. júlí 1210) var konungur Svíþjóðar frá 1196 þar til honum var steypt af stóli 1208.

Hann var af Sörkvisætt, sonur Karls Sörkvissonar, sem var konungur Svíþjóðar 1161-1167, og konu hans, Kristínar Stígsdóttur. Hann var aðeins þriggja ára þegar Knútur Eiríksson lét drepa föður hans og settist sjálfur í hásætið. Móðir hans fór þá með hann til ættingja sinna í Danmörku og þar ólst hann upp. 

Þegar Knútur konungur dó 1196 var sömu sögu að segja, synir hans fjórir voru of ungir til að verða konungar og því sneri Sörkvir heim til Svíþjóðar og var kjörinn konungur með stuðningi jarlsins Birgis Brosa. Sörkvir hafði gifst danskri aðalsjómfrú sem hét Benedikta Ebbadóttir eða Bengta Hvide fyrir eða um 1190 og átti með henni að minnsta kosti þrjú börn. Hún var dáin fyrir árið 1200, því þá giftist Sörkvir Ingigerði dóttur Birgis Brosa. 

Erfðadeilurnar milli Sörkvisættar og Eiríksættar náðu hámarki á valdatíma Sörkvis yngri. Birgir Brosa, sem hafði verið mjög áhrifamikill, dó 1202 og Sörkvir gerði ársgamlan son sinn, Jóhann, að jarli í hans stað. Það líkaði sonum Knúts Eiríkssonar, sem höfðu alist upp við hirð Sörkvis, illa. Þeir fóru að gera kröfu til ríkis og voru gerðir eða fóru í útlegð til Noregs. Þeir sneru aftur með herlið árið 1205 og nutu stuðnings Birkibeina. Sörkvir vann þó sigur á þeim og felldi þrjá þeirra en sá fjórði, Eiríkur, komst undan.

Eiríkur sneri svo aftur í ársbyrjun 1208 með norskan liðsauka og tókst að vinna sigur á her Sörkvis, sem stýrt var af Ebba Súnasyni, fyrrverandi tengdaföður hans, í orrustunni við Lena 31. janúar. Eiríkur hrakti Sörkvi í útlegð til Danmerkur og tók sér sjálfur konungsnafn.

Sörkvir hafði verið í góðu sambandi við páfastól og stuðlaði að auknum áhrifum páfa í Svíþjóð en Eiríksættin vildi auka sjálfstæði sænsku kirkjunnar. Sörkvir naut því stuðnings Innósentíusar 3. páfa, sem reyndi að beita áhrifum sínum til að koma honum aftur á konungsstól, en Svíar sinntu því engu, enda var Sörkvir oft álitinn danskur konungur. Árið 1210 gerði hann innrás í Svíþjóð með stuðningi Dana og freistaði þess að ná krúnunni að nýju en féll í orrustunni við Gestilren 17. júlí.

Fólki jarl, sonur Birgis Brosa, féll í orrustunni við hlið Sörkvis. Sonur hans, Súni, er sagður hafa rænt Helenu, dóttur Sörkvis af fyrra hjónabandi, eftir orrustuna og gifst henni. Dóttir þeirra var Katrín, kona Eiríks konungs smámælta og halta.

## Heimildir
* 
*
Fljótshlíð

**Fljótshlíð** er sveit í Rangárvallasýslu. Fyrir vestan hana er hinn forni Hvolhreppur, að sunnan Vestur- og Austur-Landeyjar og að suðaustan Vestur-Eyjafjallasveit. Fljótshlíðarhreppur náði yfir Fljótshlíð en hefur verið lagður niður sem sérstakt sveitarfélag. Löngum voru tvö prestaköll í Fljótshlíð. Annað var nefnt Fljótshlíðarþing, helstu kirkjur í Teigi, í Eyvindarmúla og á Hlíðarenda. Hitt prestakallið var kennt við Breiðabólstað, og undir það féllu að fornu annexíurnar Lambey, Ey, Þorvarðsstaðir og Vellir, auk bænhúss í Vatnsdal. Frá 1880 lögðust Fljótshlíðarþing undir Breiðabólstað.

Fjölmargar jarðir í Fljótshlíð eru nú að öllu leyti eða hluta í eigu efnamanna af höfuðborgarsvæðinu sem sumir eru búsettir þar allt árið en aðrir eru þar eingöngu um helgar eða í leyfum. Á fæstum þessara jarða er rekinn hefðbundinn búskapur þótt sumir séu þar með hesta. Nú eru hátt á annað hundrað sumarbústaðir í Fljótshlíð.

## Bæjatal á 20. öld, frá austri til vesturs

* Fljótsdalur
* Fljót
* Barkarstaðir
* Háimúli
* Árkvörn
* Eyvindarmúli
* Múlakot
* Hlíðarendakot
* Nikulásarhús
* Hlíðarendi
* Hallskot
* Rauðuskriður
* Þverá
* Deild
* Valstrýta
* Heylækur
* Teigur
* Butra
* Smáratún
* Miðkot
* Bollakot
* Hellishólar
* Grjótá
* Arngeirsstaðir
* Tungukot
* Kirkjulækur
* Kirkjulækjarkot
* Lambalækur
* Hlíðarból
* Kvoslækur
* Ormskot
* Litli-Kollabær
* Stöðlakot
* Kollabær
* Tumastaðir
* Tunga
* Vatnsdalur
* Höfði
* Torfastaðir
* Kotmúli
* Fagrahlíð
* Sámsstaðir
* Árnagerði
* Ásvöllur
* Breiðabólstaður
* Bjargarkot
* Lambey
* Staðarbakki
* Aurasel
* Flókastaðir
* Núpur

## Tilvísanir


## Ítarefni

* Oddgeir Guðjónsson: „Fljótshlíð“, *Sunnlenskar byggðir IV*, Búnaðarsamband Suðurlands 1982.
Fasta

**Fasta** eða **föstuhald** felst í því að neita sér um suman eða allan mat í lengri eða skemmri tíma. Hún getur verið gerð til heilsubótar, en í trúarbrögðum er hún yfirleitt gerð í yfirbótarskyni.

## Kristni
Föstuhald er ekki með einu móti í kristnum sið. Á seinni árum er föstuhald einna mest í rétttrúnaðarkirkjum, meðan ýmsar kirkjudeildir gera engar kröfur um föstuhald. Það er vikið að þessu meðal annars í *[[Matteusarguðspjall]]i* 9.15, *[[Markúsarguðspjall]]i* 2.20 og *[[Lúkasarguðspjall]]i* 5.35.

## Bahá'í
Bahá'íar fasta frá sólarupprás til sólseturs í 19 daga í mánuðinum Ala (1. eða 2. mars–19. eða 20. mars). Bahá'íar sem eru mjög norðarlega eða sunnarlega, þar á meðal Íslendingar, mega fasta frá sex að morgni til sex á kvöldin.

## Tengt efni
* Föstuboð Þorláks biskups
* Ramadan
Föstuboð Þorláks helga

**Föstuboð Þorláks helga** var tilskipun eða boð Þorláks helga frá 1180 um föstuhald í Skálholtsbiskupsdæmi. Frá þeim segir í sögu hans: „Um daga Þorláks biskups var í lög leitt að halda heilagt Ambrosíusdag og Sessilíudag og Agnesardag og að fasta náttföstur fyrir postulamessur og Nikulásmessu. Hann bauð ríkt að halda frjádaga föstu, svo að engan skyldi tvímælt eta rúmhelgan, nema þann einn, er í páskaviku er. Hann hélt svo ríkt sjálfur frjádaga, að hann át alla þurrt, ef hann var heill, en hann var svo linur og hægur í því, þá er hann var sjúkur, að hann át hvítan mat á imbrudögum og frjádaga, ef hann var þess beðinn ...“ Föstuboð Þorláks tóku til þeirra, sem voru á aldrinum 16-70 ára og voru heilir heilsu, og nokkru linara var boðið, ef fátækt fólk átti ekki viðeigandi föstumat. Þessi boð eru prentuð í *Íslenzku fornbréfasafni*.

## Tilvísanir
12 mR

**Tólf metra kjölbátur** (**12mR** eða **tólfa**) er flokkur kappsiglingaskúta sem eru hannaðar samkvæmt alþjóðlegu metrareglunni. „Tólf metra“ á ekki við um lengd bátsins, en tólf metra kjölbátar eru oftast 20-23 metrar að lengd. Fyrsta tólfan var smíðuð árið 1907 og þessi gerð var ólympíubátur á ólympíuleikunum 1908, 1912 og 1920 en fáir bátar tóku jafnan þátt. Sumir af þessum bátum voru slúppur með gaffalseglum. Frá 1958 til 1987 var þessi gerð notuð til að keppa í Ameríkubikarnum. Allir þeir bátar voru með bermúdaseglum.

## Tenglar
* The International Twelve Metre Association (ITMA)
Hansa 2.3

**International Access 2.3** er lítill 2,3 metra langur kjölbátur fyrir einn siglingamann með eitt bermúdasegl og flatt stefni hannaður af ástralska skútuhönnuðinum Chris Mitchell á 10. áratug 20. aldar. Upphaflega hugmyndin var sú að hanna eins manns seglbát sem líka væri auðvelt að róa. Bátnum er ætlað að vera öruggur byrjendabátur sem hentar líka fötluðum siglingamönnum. Siglingamaðurinn situr ofaní bátnum þannig að hann snýr fram og stýrir með stýripinna aftan á kjölkistunni sem er tengdur við stýrið með böndum. Bóman situr hátt á mastrinu svo hún rekist ekki í höfuð siglingamannsins í vendingum. Fellikjölurinn er 20 kíló og báturinn er borðhár og -breiður til að veita hámarksöryggi. Hægt er að fá Access 2.3 með rafmótorstýringu fyrir stýri og stórskaut fyrir siglingamenn með takmarkaða hreyfigetu.

## Tenglar
* International Access Class Association
Hansa 303

**Access 303** er lítill 3,03 metra langur og 1,35 metra breiður kjölbátur fyrir einn til tvo siglingamenn með eitt bermúdasegl og sjálfvendandi fokku hannaður af ástralska skútuhönnuðinum Chris Mitchell fyrir fyrirtæki sitt Access Dinghies Systems. Bátnum er ætlað að vera öruggur kjölbátur sem hentar líka fötluðum siglingamönnum. Líkt og í Access 2.3 sitja siglingamennirnir ofaní bátnum hlið við hlið þannig að þeir snúa fram og stýra með stýripinna aftan á kjölkistunni sem er tengdur við stýrið með böndum. Bóman situr hátt á mastrinu svo hún rekist ekki í höfuð siglingamanna í vendingum. Fellikjölurinn er 30 kíló og báturinn er borðhár og -breiður til að veita hámarksöryggi. Hægt er að fá Access 303 með rafmótorstýringu fyrir stýri og stórskaut fyrir siglingamenn með takmarkaða hreyfigetu.

Einn bátur af þessari gerð var tekinn í notkun af siglingafélaginu Nökkva árið 2011.

## Tenglar
* International Access Class Association
Hansa Liberty

**Access Liberty** er 3,6 metra langur einmenningskjölbátur með eitt bermúdasegl, sjálfvendandi rúllufokku og tvö stýrisblöð hannaður af ástralska skútuhönnuðinum Chris Mitchell fyrir fyrirtæki hans Access Dinghies Systems. Bátnum er ætlað að vera öruggur en hraðskreiður keppnisbátur sem hentar líka fötluðum siglingamönnum. Líkt og í öðrum Access-bátum situr siglingamaðurinn í sæti ofan í bátnum þannig að hann snýr fram og stýrir með stýripinna aftan á kjölkistunni sem er tengdur við stýrið með böndum. Bóman liggur skáhallt upp frá mastrinu svo hún rekist ekki í höfuð siglingamannsins í vendingum. Fellikjölurinn er 72 kíló og báturinn er borðhár og -breiður með tvö stýrisblöð til að veita hámarksöryggi þótt hann halli mikið. Hægt er að fá Access Liberty með rafmótorstýringu fyrir stýri og stórskaut fyrir siglingamenn með takmarkaða hreyfigetu.

## Tenglar
* International Access Class Association
Knútur langi

**Knútur langi Hólmgeirsson** (d. 1234) var konungur Svíþjóðar frá 1229 til dauðadags. Ekki er fullvíst um ætt hans en margt bendir til að hann hafi verið bróður- eða systursonur Knúts konungs Eiríkssonar.

Þegar Jóhann Sörkvisson, síðasti konungur af Sörkvisætt, dó árið 1222 varð Eiríkur hinn smámælti og halti, sonur Knúts Eiríkssonar, konungur en hann var þó aðeins sex ára gamall og var landinu því stýrt af ríkisráði. Einn meðlimur þess var Knútur langi. Hann gerði svo uppreisn gegn konungi og vann sigur á fylgismönnum Eiríks í orrustunni við Olustra í Södermanland árið 1229. Eftir það tók Knútur sér konungnafn og kallaðist **Knútur 2.** Fáum sögum fer af konungstíð hans en hann dó 1234 og þá tók Eiríkur aftur við krúnunni.

Kona Knúts var líklega af Fólkungaætt og kann að hafa verið dóttir Fólka Birgissonar jarls. Þau áttu tvo syni, Hólmgeir og Filippus, sem báðir féllu í átökum Fólkunga við Birgi jarl.

## Heimildir
* 
*
Kormákur Ögmundarson

**Kormákur Ögmundarson** var íslenskt skáld um miðja 10. öld, sonur Ögmundar Kormákssonar á Mel í Miðfirði og Döllu Önundardóttur. Um hann er *[[Kormáks saga]]*, sem talin er ein af eldri Íslendingasögum, en einnig er hans getið í Grettis sögu, Egils sögu og Landnámabók. Honum er svo lýst í Kormáks sögu:„Hann var svartr á hár ok sveipr í hárinu, hörundljóss ok nökkut líkr móður sinni, mikill ok sterkr, áhlaupamaðr í skapi.“

Kormáks saga fjallar aðallega um ástir Kormáks og Steingerðar Þorkelsdóttur og virðist vera að miklu leyti skrifuð í kringum ástarvísur sem hann orti til hennar. Brúðkaup þeirra hafði verið ákveðið en vegna álaga sem fjölkunnug kona að nafni Þórveig hafði lagt á Kormák varð ekkert af því. Steingerður giftist svo Hólmgöngu-Bersa og skoraði Kormákur hann á hólm en felldi hann þó ekki. Seinna sagði Steingerður skilið við Bersa og giftist þá manni sem hét Þorvaldur tinteinn. Kormákur fór til Noregs og í herför til Írlands með Haraldi konungi gráfeldi, kom aftur heim en fór utan öðru sinni, var með Sigurði jarli Hákonarsyni og orti þá *Sigurðardrápu*, sem varðveitt er í Snorra-Eddu. Hann féll að lokum á Skotlandi.

Fundum þeirra Steingerðar bar oft saman og ástin milli þeirra slokknaði ekki en aldrei náðu þau þó saman vegna álaga Þórveigar. Margar af ástavísunum sem Kormákur orti til Steingerðar þykja sérlega fallegar. Þekktust þeirra er ef til vill þessi vísa:

:::Brámáni skein brúna 
:::brims und ljósum himni 
:::Hristar hörvi glæstrar 
:::haukfránn á mig lauka. 
:::En sá geisli sýslir 
:::síðan gullhrings Fríðar 
:::hvarma tungls og hringa 
:::Hlínar óþurft mína.
Valdimar Birgisson

**Valdimar Birgisson** (um 1240 – 26. desember 1302) var konungur Svíþjóðar frá 1250 til 1275, þegar hann var settur af.

Valdimar var elsti sonur Birgis jarls Magnússonar og Ingibjargar Eiríksdóttur, sem var dóttir Eiríks Knútssonar konungs og systir Eiríks konungs smámælta og halta. Eiríkur dó barnlaus 1250 og var Valdimar systursonur hans, sem þá var um 10 ára gamall, valinn konungur í hans stað en faðirinn, Birgir jarl, varð ríkisstjóri. Hann hafði raunar verið valdamesti maður landsins síðustu árin sem Eiríkur lifði. Birgir stýrði Svíþjóð til æviloka og skpti þá litlu þótt Valdimar yrði myndugur. Þegar hann dó 1266 fékk Valdimar loks konungsvöld en mun hafa verið tilþrifalítill konungur og er raunar helst nafnkunnur fyrir ástarævintýri sín.

Valdimar giftist Soffíu, elstu dóttur Eiríks plógpenings Danakonungs, árið 1260 og áttu þau allmörg börn. Árið 1272 átti hann í ástarsambandi við yngri systur hennar, Juttu, og er sagt að þau hafi átt barn saman. Juttu var þá komið fyrir í klaustri en skriftafeður Valdimars fyrirskipuðu honum að fara í pílagrímsferð til Rómar í yfirbótarskyni. Það gerði hann árið 1274 en þegar hann sneri aftur lenti hann í deilum við bræður sína, fyrst Eirík hertoga af Smálöndum og síðar Magnús hlöðulás, en deilur þeirra áttu sér líklega mun eldri rætur. Bræðurnir gerðu uppreisn gegn Valdimar, sem neyddist til að flýja til Noregs ásamt Soffíu drottningu. Hann reyndi að snúa aftur en var þá tekinn til fanga og neyddur til að segja af sér. Magnús hlöðulás tók völdin og var kjörinn konungur. Valdimar var svo sleppt úr haldi og hann gerður að hertoga af Gautlandi 1277. Um svipað leyti sagði Soffía drottning skilið við mann sinn og sneri heim til Danmerkur.

Valdimar dvaldi sjálfur í Danmörku í níu ár en sneri síðan aftur heim og árið 1288 hneppti Magnús hann í varðhald í virkinu Nyköpingshus, að sögn vegna léttúðugs lífernis hans. Þar dvaldi hann þar til hann dó 1302 en mun þó hafa átt þægilega vist í fangelsinu og hafði meðal annars hjákonu sína þar með sér.

## Heimildir
* 
*
Hallvarður Vébjörnsson

**Hallvarður Vébjörnsson** (um 1020 – 15. maí 1043) var bóndasonur frá Vestfold í Noregi. Hann var í móðurætt náskyldur konungunum Ólafi helga og Haraldi harðráða. Hallvarður ætlaði eitt sitt að róa yfir vatnið Drafn, þegar að bar ánauðuga og vanfæra konu, sem bað hann að ferja sig, því að hún væri saklaus ásökuð um þjófnað og á flótta frá mönnum í vígahug. Hallvarður tók við konunni, en skömmu síðar bar að þrjá menn, sem hrundu fram öðrum báti og veittu þeim eftirför. Hallvarður bauð lausnargjald eða dóm á mál hennar en var skotinn með ör í hálsinn, sem var til ólífis. Menn þessir drápu konuna og urðuðu en bundu kvarnarstein um hálsinn á líki Hallvarðs og sökktu því. Það flaut um síðir upp, og jarteinir urðu við gröf hans, svo að Haraldur harðráði lét grafa upp líkið, smíða um það vandað skrín og flytja til kirkju í Osló. Þar var síðar reist mikil kirkja og helguð Hallvarði. Hann er verndardýrlingur borgarinnar, og mynd hans prýðir enn skjaldarmerki hennar. Hann er álitinn píslarvottur, því að hann hafi látið lífið við að hjálpa saklausum. Á Íslandi var rituð saga af Hallvarði á norrænu máli, en hún er aðeins varðveitt að litlum hluta í handritum Árnasafns.

## Tenglar
* ''Hallvarður Vébjörnsson'' á vefnum Helgisetur.
Birgir jarl

**Birgir jarl Magnússon** (um 1210 – 21. október 1266) var sænskur jarl og valdamaður sem stýrði Svíþjóð í nafni Valdimars konungs, sonar síns, frá 1250-1266. Hann efldi mjög vald konungs í Svíþjóð og stýrði herförinni sem tryggði yfirráð Svía yfir Finnlandi. Hann er einnig talinn hafa stofnað höfuðborgina Stokkhólm um 1250.

Birgir var af Bjälbo-ætt í Austur-Gautlandi og hétu foreldrar hans Magnús minnisskjöldur og Ingiríður Ylfa, sem sögð er hafa verið dótturdóttir Sörkvis eldri. Birgir Brosa jarl (d. 1202) var frændi hans og hét Birgir eftir honum. Seint á 4. áratug 13. aldar gekk hann að eiga systur Eiríks konungs smámælta og halta, Ingibjörgu. Á næstu árum styrkti Birgir mjög stöðu sína og var sennilega þegar orðinn einn valdamesti maður landsins þegar Eiríkur mágur hans gerði hann að jarli 1248. Eftir það var Birgir hinn raunverulegi stjórandi Svíþjóðar, allt þar til hann lést 1266.

Árið 1249 tókst Birgi að binda enda á langvinnar deilur við Norðmenn og samdi þá meðal annars um trúlofun ellefu ára dóttur sinnar, Ríkissu, og Hákonar unga Hákonarsonar, sem hafði verið krýndur meðkonungur föður síns 1240 en var þó valdalaus. Þau giftust 1251 og áttu saman einn son sem dó ungur. Árið 1250 hélt Birgir svo í herför til Finnlands, sem seinna var kölluð Önnur sænska krossferðin, og tókst að ná Finnlandi endanlega undir sænsk yfirráð. Á meðan hann var þar lést Eiríkur konungur. Hann var barnlaus og Birgir flýtti sér heim til að fá elsta son sinn, Valdimar, kjörinn konung. Þegar hann kom heim hafði Valdimar, sem þá var aðeins um tíu ára gamall, þegar verið kjörinn og varð Birgir ríkisstjóri. Bæði fyrir og eftir lát Eiríks reyndu ýmsir aðalsmenn, þar á meðal synir Knúts konungs langa, að gera uppreisn gegn Birgi en hann bældi allt slíkt niður og lét taka syni Knúts af lífi. 

Birgir er oft sagður hafa stofnað borgina Stokkhólm en þáttur hans í því er þó óviss. Hann var síðasti jarlinn í Svíþjóð, titillinn var aldrei notaður eftir lát hans.

Ingibjörg kona Birgis dó árið 1254 en 1261 giftist hann Mechthilde af Holtsetalandi, ekkju Abels Valdimarssonar Danakonungs. Hann dó 21. október 1266 og er grafinn í Varnhems-kirkju á Vestur-Gautlandi. 

Á meðal barna Birgis og Ingibjargar voru Ríkissa sem giftist fyrst Hákoni unga og síðar Hinrik fursta af Werle í Mecklenburg; Valdimar konungur; Magnús hlöðulás, konungur; Eiríkur hertogi af Smálöndum, sem sagður er hafa gefið sjálfum sér nafnið *Eiríkur alls-ekki*, og Bengt eða Benedikt, hertogi af Finnlandi og biskup af Linköping. Einnig átti Birgir soninn Gregers.

## Heimildir
* 
*
Benedikt Sveinsson (sýslumaður)

**Benedikt Sveinsson** (20. janúar 1826 – 2. ágúst 1899) fæddist í Sandfelli í Öræfum.

Ekki finnst lengur ministerialbók með skírn Benedikts, og sumir álíta hann fæddan sama dag árið 1827. Foreldrar hans voru séra Sveinn Benediktsson (1792-1849) og kona hans, Kristín Jónsdóttir (1794-1879). Benedikt ólst upp hjá foreldrum sínum á Mýrum í Álftaveri. Hann gekk í Reykjavíkurskóla 1846-1850 en var þá vikið úr skóla út af pereatinu. Hann gerðist þá um hríð kennari á Reynistað í Skagafirði en lauk stúdentsprófi utanskóla 1852. Á árunum 1852-1858 stundaði Benedikt laganám við Kaupmannahafnarháskóla. Hann lauk góðu embættisprófi og gegndi síðan embætti dómara og dómsmálaritara í Landsyfirréttinum í Reykjavík á árunum 1859-1870. Þá var honum vikið frá embætti fyrir umdeildar sakir.  Þessar ástæður eru nefndar:

# Að hann hefði eigi hlýðnazt skipun stiptamtsins að flytja bústað sinn frá Elliðavatni að Reykjavík í fardögum 1870
# Að hann ætti að hafa valdið ýmsri óreglu við yfirréttinn,svo sem með því, að hann hefði látið sig vanta í réttinum á tilteknum tímum, án þess að tilkynna forföll sín í tækan tíma, og að bókfærsla hans sem dómsskrifara í réttinum hefði ekki verið í réttu lagi.
# Að hann ætti að hafa með hegðun sinni utan réttarins rýrt mannorð sitt og traustið á sér sem dómara, og allt háttalag hans ætti að hafa komið í bága við hina ábyrgðarmiklu og mikilsvarðandi stöðu hans 

Benedikt bjó á Elliðavatni við Reykjavík á árunum 1860-1874. Þá fékk hann embætti sýslumanns í Þingeyjarsýslum, sem hann gegndi til 1897. Hann bjó nyrðra á Héðinshöfða á Tjörnesi. Eftir að hann lét af embætti, bjó hann í Reykjavík, fyrst í Skildinganesi og síðast á Vatnsenda.

Benedikt giftist 1859. Kona hans var Katrín Einarsdóttir (1840-1914). Þau skildu. Þessi börn þeirra komust upp: Ragnheiður á Akureyri, f. 1860, Einar skáld og sýslumaður, f. 1864, Kristín, f. 1867, og Ólafur Sveinar Haukur bóndi á Vatnsenda, f. 1872.  

Benedikt átti sæti á Alþingi frá 1861 til dauðadags, samtals í 38 ár á 22 þingum. Á sjö þingum var hann forseti ýmist í neðri deild eða sameinuðu þingi. Hann lét mjög til sín taka sjálfstæðismál þjóðarinnar og fleiri umtöluð málefni og þótti um árabil einn helsti stjórnmálaleiðtogi landsins.

## Ítarefni
* Alþingi, æviágrip. Skoðað 4. september 2010.
* Hannes Þorsteinsson í *Andvara* árið 1900 (liggur frammi á vefnum *timarit.is*).
Hamstur

**Hamstrar** tilheyra *Cricetidae*, stórri ætt nagdýra. Þeir eru af undirætt hamstra (*Cricetinae*) sem telur um 25 tegundir í 6-7 ættkvíslum. Það eru til hamstrar af ýmsum stærðum, loðhamstrar, dverghamstrar og gullhamstrar. Hamstrar lifa yfirlett í 3-4 ár en Roborovski-hamsturinn er langlífastur þessara tegunda. Algengustu tegundirnar sem haldnar eru sem gæludýr eru dverghamstrar og gullhamstrar. Kjörlendi ýmissa hamstrategunda er þurrlendi, jafnvel eyðimerkur. Hamstrar lifa villtir í Evrópu og Asíu, oft við ár þar sem þeir grafa sér göng. Þeir sofa á daginn en eru virkir í rökkri og að nóttu. Þeir eru nærsýnir og litblindir. Karldýrin verða 70-140 grömm og kvendýrin 95-150 grömm. Ungar í einu goti eru frá 4-12.

Hamstrar eru algeng gæludýr um allan heim. Algengustu sjúkdómar hamstra eru augnsýkingar, maurar og lýs, kvef og lungnasýkingar. Hamstrar éta nýtt gras, hey, hnetur og fræ, hrátt grænmeti og ávexti. Þeir þurfa að hafa fóður allan sólarhringinn og ferskt vatn.  


Mynd:Syrian hamster filling his cheek pouches with Dandelion leaves.JPG|Gullhamstur
Mynd:Goldhamster 2.jpg
Mynd:Grey Dwarf Hamster in habitat.jpg|Grár dverghamstur
|Eyðimerkurhamstur.


## Ættkvíslir
### Ættkvísl Allocricetulus
*A. curtatus — 
*A. eversmanni — 
### Ættkvísl Cansumys
*C. canus - 
### Ættkvísl Cricetulus
*C. alticola — 
*C. barabensis — Kínadverghamstur
*C. griseus — 
*C. kamensis — 
*C. longicaudatus — 
*C. migratorius — 
*C. obscurus — 
*C. pseudogriseus — 
*C. sokolovi — 
### Ættkvísl Cricetus
*C. cricetus - Hamstur
### Ættkvísl Mesocricetus - Gullhamstrar
*M. auratus - Gullhamstur
*M. brandti -
*M. newtoni -
*M. raddei -
### Ættkvísl Phodopus- Dverghamstrar
*P. campbelli
*P. roborovskii - Eyðimerkurhamstur
*P. sungorus
### Ættkvísl Tscherskia
*T. triton 

## Tenglar
6

Árið **6** (**VI** í rómverskum tölum) var 6. ár fyrstu aldar okkar tímatals og almennt ár sem hófst á föstudegi samkvæmt júlíanska tímatalinu. Á þeim tíma var það þekkt í Róm sem **ræðismannsár Lepídusar og Luciusar Arruntiusar yngri** (eða sjaldnar sem árið **759 ab urbe condita**). Árið hefur verið þekkt sem árið 6 eða 6 eftir Krists burð síðan á miðöldum þegar Anno Domini-tímatalið, hið Kristna tímatal, var tekið upp í Evrópu. 

## Atburðir

## Fædd
* Jesús (oft talið síðasta mögulega fæðingarár hans vegna manntals Quiriniusar).
* Neró Julius Caesar, sonur Germanicusar og Agrippínu eldri.
* Milonia Caesonia, rómversk keisaraynja.

## Dáin
* 3. febrúar - Ping keisari Hanveldisins.
* Kleópatra Selena 2. drottning Kýrenæku og Líbýu (f. 40 f.Kr.).
* Oródes 3. keisari Parþa.
Högni Sigurðsson

**Högni Sigurðsson** (11. ágúst 1693 – 7. júlí 1770) prestafaðir. Foreldrar hans voru séra Sigurður Högnason (1654 – 1732) og fyrri kona hans, Guðrún Böðvarsdóttir (1661 – ). Þau sátu Einholt á Mýrum í Hornafirði og þar ólst Högni upp. Hann gekk í Skálholtsskóla og var útskrifaður með góðum vitnisburði 1710. Hann tók prestvígslu 1714 og þjónaði næstu ár sem aðstoðarprestur, ef til vill bæði hjá föður sínum og á Kálfafellsstað í Suðursveit. Hann var sóknarprestur á Kálfafellsstað 1717 – 1727, síðan á Stafafelli í Lóni 1727 – 1750 og loks á Breiðabólstað í Fljótshlíð 1750 – 1763. Þá gaf hann kallið upp við Stefán son sinn en var áfram staðarhaldari til æviloka. Séra Högni var prófastur í báðum Skaftafellssýslum 1723-1739 en síðan hinni eystri 1739 – 1750. Hann missti skamma stund kjól og kall 1751, fyrir svokallað hervirki á hjáleigu frá Breiðabólstað, en fékk komið fyrir sig bótum. Hann þótti góður tungumálamaður og þýddi lærdómskver fyrir börn, sem var kallað *Ponti* og lengi notað. Hann ritaði einhverja elstu ministerialbók, sem varðveitt er á Íslandi.

Séra Högni giftist 12. október 1718. Kona hans var Guðríður Pálsdóttir (1694-1762). Þau komu upp 17 börnum: Páll, f. 1719, Hólmfríður, f. 1721, Þórunn, f. 1722, Halldór, f. 1723, Stefán, f. 1724, Valgerður, f. 1725, Solveig, f. 1726, Guðrún, f. 1726, Böðvar, f. 1727, Guðrún, f. 1728, Sigurður, f. 1730, Þórður, f. 1731, Ögmundur, f. 1732, Árni, f. 1734, Vigdís, f. um 1734, Guðrún, f. 1735, Elín, f. 1739. Allir átta bræðurnir urðu prestar.

## Heimildir
* Hannes Þorsteinsson: *Ævir lærðra manna*, 28. bindi, bl. 27r og áfram, handrit í Þjóðskjalasafni.
* Páll Eggert Ólason: *Íslenzkar æviskrár II*, bls. 381-382, Reykjavík 1949.
* Vigfús Guðmundsson: *Breiðabólstaður í Fljótshlíð*, bls. 58-62, Reykjavík 1969.
Agnes af Frakklandi, keisaraynja

**Agnes af Frakklandi** (1171 – eftir 1204) eða **Anna keisaraynja** var frönsk konungsdóttir á 12. og 13. öld, keisaraynja í Býsansríkinu og var orðin ekkja eftir tvo býsanska keisara þegar hún var fjórtán ára.

Agnes var dóttir Loðvíks 7. Frakkakonungs og þriðju eiginkonu hans, Adelu af Champagne. Hún var alsystir Filippusar 2. Ágústs Frakkakonungs. Manúel 1. Komnenos Býsanskeisari, sem hafði kynnst Loðvík 7. í Konstantínópel 1147 þegar hann var í Annarri krossferðinni, taldi nú tíma kominn til að eignast Frakka sem trygga bandamenn í Vestur-Evrópu og sendi fulltrúa sína til frönsku hirðarinnar veturinn 1178-1179 til að semja um hjónaband milli einkasonar síns og erfingja, Alexiosar, og dóttur Frakkakonungs.

Loðvík samþykkti ráðahaginn og Agnes litla var send til Konstantínópel til að alast upp við hirð eiginmanns síns tilvonandi, eins og algengt var á miðöldum þegar hjónaband hafði verið ákveðið milli hefðarfjölskyldna. Alys hálfsystir Agnesar, sem átti að giftast Ríkharði ljónshjarta, ólst til dæmis upp við ensku hirðina frá níu ára aldri og þær systur sáust aldrei. Agnes sigldi frá Montpellier til Konstantínópel um páskana 1179 og fylgdu henni 19 skip. Tekið var á móti brúðinni ungu með miklum hátíðahöldum en þótt hana skorti þrjú ár upp á venjulegan lágmarksgiftingaraldur segja heimildir að hún og Alexíos, sem var tveimur árum eldri, hafi verið gefin saman ári síðar, 2. mars 1180, og hjónabandið hafi verið fullkomnað. Agnesi var þá gefið nafnið Anna.

Alexíos varð keisari þegar faðir hans dó 24. september sama ár en móðir hans, María af Antíokkíu, réði mestu um stjórn ríkisins. Þremur árum síðar hrifsaði frændi Manúels keisara, Andronikos 1. Komnenos, til sín völdin. Hann lét handtaka og síðar lífláta Maríu af Antíokkíu og í október 1183 lét hann kyrkja Alexíos. Skömmu síðar giftist hann hinni tólf ára gömlu ekkju hans en sjálfur var hann um 65 ára gamall, hafði verið mikið glæsimenni og kvennamaður en einnig mjög hæfur herforingi og stjórnmálamaður.

Þau Agnes/Anna voru gift í tvö ár en þá var Andronikosi steypt af stóli. Hann reyndi að flýja Konstantínópel með Agnesi og einni hjákonu sinni en náðist og var pyndaður og tekinn af lífi 12. september 1185.

Önnu var ekki gert mein og næst fréttist af henni 1193 en þá er hún sögð vera ástkona Teódórs Branas, eins af herforingjum keisaradæmisins. Vitað er að þau giftust sumarið 1204 (sennilega ekki fyrr vegna þess að Anna tapaði lífeyri sínum við að giftast ótignum manni). Eftir það er ekkert um Önnu vitað en Teódór Branas var herforingi í keisarahernum að minnsta kosti til 1219. Vitað er að þau áttu eina dóttur. Nafn hennar er ekki þekkt en hún giftist Narjot de Toucy, sem var ríkisstjóri keisaradæmisins um tíma.

## Heimild
*
Matthildur hertogaynja af Saxlandi

**Matthildur af Englandi** (1156 – 28. júní 1189), einnig nefnd **Maud**, var ensk konungsdóttir á 12. öld og síðar hertogaynja af Saxlandi og Bæjaralands.

Matthildur var elsta dóttir Hinriks 2. Englandskonungs og Elinóru af Akvitaníu og systir Hinriks unga, Ríkharðs ljónshjarta og Jóhanns landlausa. Hún virðist hafa eytt bernskuárunum að mestu með móður sinni en árið 1165 kom erkibiskupinn af Köln til ensku hirðarinnar til að semja um að gifta Matthildi þýskum prinsi. Upphaflega átti að gifta hana syni Friðriks 1. keisara en úr varð að Matthildur var lofuð Hinrik ljóni, hinum valdamikla hertoga Saxlands og Bæjaralands. Hún var send frá Englandi til Þýskalands í september 1167, þá ellefu ára, og giftist Hinrik 1. febrúar 1168. Hann var þá 39 ára.

Hinrik ljón var á þessum tíma einn auðgasti og voldugasti maður Þýskalands og bandamaður Friðriks 1. keisara. Hann fór í krossferð 1172-1173 og stýrði Matthildur löndum hans á meðan. En árið 1174 lenti Hinrik ljón í deilum við keisarann og þau hjónin urðu að flýja frá Þýskalandi og leita hælis hjá föður Matthildar í Normandí. Þar voru þau til 1185 en var þá leyft að snúa heim til Saxlands. Snemma árs 1189 skipaði keisarinn Hinriki aftur að fara í útlegð. Matthildur varð að þessu sinni eftir til að gæta hagsmuna eiginmanns síns en dó skömmu síðar.

Þau áttu eina dóttur og fjóra syni, þar á meðal Ottó 4. keisara.
Jakob Guðjohnsen

**Jakob Guðjohnsen** (f. 23. janúar 1899, d. 11. október 1968) var íslenskur verkfræðingur og rafmagnsstjóri í Reykjavík.

## Ævi og störf

Jakob fæddist á  Húsavík, sonur  Stefáns Guðjohnsens verslunarstjóra og konu hans. Hann lauk verkfræðiprófi í Kaupmannahöfn 1926 og hóf þá þegar störf sem verkfræðingur hjá  Rafmagnsveitu Reykjavíkur og gegndi starfi rafmagnsstjóra frá 1961 til dauðadags.

Samhliða störfum sínum fyrir Rafmagnsveituna kom Jakob að ýmsum verklegum framkvæmdum á sviði orkumála. Hann var t.a.m. ráðunautur við smíði  Andakílsárvirkjunar.
Elinóra Kastilíudrottning

**Elinóra af Englandi** (13. október 1162 – 31. október 1214) var ensk konungsdóttir og síðar drottning Kastilíu og Tóledó. Þar nefndist hún **Leonor**.

Elinóra var næstelsta dóttir Hinriks 2. Englandskonungs og Elinóru af Akvitaníu, og systir konunganna Hinriks unga, Ríkharðs ljónshjarta og Jóhanns landlausa. Fjórtán ára að aldri var hún gift Alfons 8. Kastilíukonungi, sem var sjö árum eldri, og var markmiðið með hjónabandinu að tryggja suðurlandamæri Akvitaníu.

Elinóra var sú dætra Elinóru af Akvitaníu sem þótti líkjast móður sinni mest hvað varðaði stjórnvisku og stjórnunarhæfileika. Hún var næstum jafnvaldamikill og maður hennar og hann mælti svo fyrir í erfðaskrá sinni að hún skyldi stýra ríkinu með syni þeirra. Hjónaband þeirra virðist hafa verið mjög gott. Alfons dó 5. október 1214 og Elinóra var að sögn svo miður sín að hún gat ekki stýrt útförinni. Hún veiktist svo og dó 28 dögum á eftir manni sínum.

Aðeins einn af sonum Elinóru og Alfons lifði þau, Hinrik (f. 1204). Þar sem móðir hans dó svo skömmu á eftir manni sínum kom það í hlut elstu systur hans, Berengaríu, að vera ríkisstjóri. Svo fór að Hinrik tók aldrei við krúnunni því að hann varð fyrir tígulsteini sem féll af húsþaki og dó 6. júní 1217. Berengaría erfði þá krúnuna. Hún hafði verið gift Alfons 9. af León en hjónaband þeirra var ógilt 1204. Hún sagði raunar samstundis af sér og Ferdínand 3. sonur hennar tók við ríkjum í Kastilíu.

Af öðrum dætrum Elinóru og Alfons má nefna Urraca, drottningu Portúgals, kona Alfons 2., Blanka, drottning Frakklands, kona Loðvíks 8. og Leonor, drottning Aragóníu, kona Jakobs 1.

## Heimildir
*
Alísa af Frakklandi

**Alísa af Frakklandi**, greifynja af Vexin (4. október 1160 – um 1220) var frönsk konungsdóttir og lengi heitmey Ríkharðs ljónshjarta, þótt þau giftust aldrei.

Alísa var dóttir Loðvíks 7. Frakkakonungs og annarrar konu hans, Konstönsu af Kastilíu, en fyrsta kona Loðvíks var Elinóra af Akvitaníu, sem síðar giftist Hinriki 2. Englandskonungi og varð móðir Ríkharðs. Dætur hennar og Loðvíks, María og Alix, voru því hálfsystur bæði Alísu og Ríkharðs. Konstansa dó af barnsförum þegar hún fæddi Alísu en fimm vikum síðar gekk faðir hennar að eiga Adelu af Champagne.

Í janúar 1169 gerðu Loðvík og Hinrik 2. samkomulag um að Alísa og Ríkharður skyldu giftast. Þau voru þá átta og ellefu ára. Alísa var send til Englands og ólst upp við hirð Hinriks. Þau Ríkharður hefðu mátt giftast þegar hún varð tólf ára en af því varð ekki, ef til vill vegna þess að Ríkharður var þá farinn til Akvitaníu og var þar með móður sinni. Árið 1177 hótaði Alexander 3. páfi að setja lendur Englandskonungs á meginlandinu í bann ef ekki yrði af brúðkaupinu en til þess kom þó ekki.

Miklar sögur voru á kreiki um að Hinrik hefði sjálfur gert Alísu að ástkonu sinni og hún hefði jafnvel alið honum barn. Um það er ekkert vitað með vissu en hvernig sem á því stóð var Ríkharður aldrei fáanlegur til að kvænast Alísu. Hinrik dó 1189 og 12. maí 1191 giftist Ríkharður Berengaríu af Navarra þótt trúlofun þeirra Alís hefði aldrei verið slitið formlega.

Filippus 2., bróðir Alísu, bauð Jóhanni landlausa hana fyrir eiginkonu en Elinóra móðir Jóhanns er sögð hafa komið í veg fyrir að af því hjónabandi yrði. Alísa giftist að lokum Vilhjálmi 3. Talvas, greifa af Ponthieu, 20. ágúst 1195 og áttu þau tvær dætur sem komust upp. Önnur þeirra var amma Elinóru af Kastilíu, konu Játvarðar 1. Englandskonungs, svo að afkomendur Alísu sátu eftir allt saman á konungsstóli í Englandi.

## Heimild
*
Margrét af Frakklandi, Ungverjalandsdrottning

**Margrét af Frakklandi** (nóvember 1157 – ágúst/september 1197) var frönsk konungsdóttir á 12. öld, kona Hinriks unga, sem var meðkonungur föður síns, Hinriks 2. Englandskonungs og því Englandsdrottning, og síðar drottning Ungverjalands.

Margrét var eldri dóttir Loðvíks 7. og miðkonu hans, Konstönsu af Kastilíu. Þriggja ára að aldri var hún heitbundin Hinrik unga, elsta syni Hinriks 2. Englandskonungs og Elinóru af Akvitaníu, sem áður hafði verið gift Loðvík föður Margrétar. Dætur Loðvíks og Elinóru, María og Alix, voru því hálfsystur þeirra beggja. Ríkharður ljónshjarta, bróðir Hinriks unga, var líka trúlofaður Alísu, alsystur Margrétar.

Margrét ól manni sínum son 19. júní 1177 en hann var fæddur fyrir tímann og dó fárra daga gamall. Fæðingin var mjög erfið og líklega varð hún til þess að Margrét gat ekki orðið þunguð aftur. Talið er að Hinrik hafi um 1182 farið að huga að því að reyna að fá hjónaband þeirra ógilt vegna barnleysisins og ásakaði hana meðal annars um framhjáhald með jarlinum af Pembroke, sem óvíst er að nokkur fótur hafi verið fyrir. En áður en af því yrði dó hann sumarið 1183.

Árið 1186 giftist Margrét aftur Bela 3. Ungverjalandskonungi. Hann dó 1196 og ári síðar dó Margrét í Akkó, þegar hún var í pílagrímsferð til Landsins helga.

## Heimildir
*