Fjárrétt

## Smölun og réttir
Smölun og réttir fara fram á haustin þar sem sauðfé er sótt úr afrétt og smalað aftur í fjárhúsin fyrir veturinn og lömb eru valin til slátrunar. Tímasetning er breytilegt eftir svæði og hefðum, en á hverju ári kemur út réttarlisti þar sem tímasetningar eru tilkynntar. 

### Leitir
Oft eru farnar nokkrar ferðir yfir 2-3 vikna tímabil til að hægt sé að ná öllu féinu. Lög og reglur um skiladaga eru misjöfn eftir svæðum. Yfirleitt eru það sveitfélögin sem að setja þau lög, en fjallaskilaumdæmin falla ekki öll innan sveitafélagamarka og þar eru aðrir samningar í gildi. Þar má nefna t.d. Fjallaskilasamþykkt fyrir Landnám Ingólfs Arnarsonar frá 2012. 

Lengd leita er breytileg á hverjum stað eftir stærð afréttar, magn fólks og veðurfars. Á Ströndum er leitum yfirleitt lokið á einum degi en í Sveinsstaðaafrétt t.d. tekur ferlið nokkrar vikur. Staðall er að leitir séu einar eða tvær, en sum staðar er þörf á þriðju leitinni. Síðari tvær leitirnar eru kallaðar eftirleitir. Kindur eru sóttar á fjöll af smölum sem nútildags eru yfirleitt bændur, fjölskylda, fólk úr umlyggjandi sveitum og sjálfboðaliðar. 

Þeir sem ganga til fjalla eru ýmist kallaðir gangnamenn, fjallamenn, fara í afrétt að sækja kindurnar, og heitir það ferli ýmist leitir, göngur, réttir eða smölun eftir svæðum. Á Suðurlandi kallast það “að fara á fjall”.

Fjallkóngur (stundum kallaður gagnaforingi eða leitarforingi) heitir sá sem að sér um að skipuleggja leitirnar. Hann ákveður hver gerir hvað, hvert er haldið, í hvaða röð er smalað, o.s.frv. . Hvernig þetta hlutverk er skipað er breytilegt eftir svæðum, en sums staðar er hann ráðin í hlutverkið af hreppsnefnd eða af svipuðu stjórnveldi og er þar ákvæði um að ekki megi fullhraustur maður neita að taka við stöðunni. Á ströndum, þar sem leitirnar eru stuttar, er í staðinn Leitarkóngur sem að stýrir ferðum smalanna. Í réttunum tekur við réttarkóngur sem að stýrir réttunum.

Ýmist er gengið, keyrt á bílum og fjórhjólum, riðið á hestbaki og jafnvel flogið á þyrlum eftir þörfum. Nýjung hefur verið að nota fylggildi til aðstoðar við leitir. 

### Réttir
Sauðfénu er smalað saman í réttir sem finnast í sveitum. Í flestum sýslum má finna nokkrar réttir. Miðja réttarinnar kallast almenningur, en þar er öllum kindum safnað saman áður en bændur flokka kindur niður á bæi og færa í sér hólf sem kallast dilkar. Þaðan er féð leitt heim, annaðhvort er því smalað eða keyrt. 

Mismunandir hefðir finnast í hverri sveit, á mörgum stöðum er féð t.d. hvílt í sólahring áður en því er raðað á dilkana. En algengt er að mikið fjör og gaman fylgi réttunum, sem og mikil drykkja. Sumsstaðar eru haldin böll eftir réttir, og kallast þau réttarböll.

### Konur við smalarstörf
Fram undir miðja 20. öld tíðkaðist einungis að karlar stunduðu leitir, en nútildags taka taka öll kyn þátt. Þátttaka kvenna í leitum fylgdi sömu þróun og þátttaka kvenna í öðru atvinnulífi. Í gegn um aldirnar hefur það verið svo að fjárhúsastörfin voru karlmanns verk, en krónurnar mjólkuð í í fjósunum og sáu um heimilið. Því var smalamennska tengd við karlmennsku á, og tregi verið í sumum að hleypa krónum með upp á fjöll.
Upp úr seinni heimstyrjöld byrjuðu konur að slást með í fjör, til að mynda 1943 þegar þrjár ungar stelpur gengu til fjalls í Gnúpverjafrétti. Svo mikil tíðindi voru það að birtist grein um málið í Gnúpverjanum. Upp úr 1960 byrjaði það að færast í aukanna að konur gengu til fjalls, sem fylgdi aukinni þátttöku þeirra á atvinnumarkaði. 

Fyrsti kvenkyns fjallakóngur á landinu var Lilja Loftsdóttir frá Steinsholti. Hún tók við embættinu árið 2002.

## Tilvísanir