open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sparisjóður vélstjóra

**Sparisjóður vélstjóra** er sparisjóður sem starfaði á Íslandi frá 1961. Sparisjóðurinn sameinaðist Sparisjóði Hafnarfjarðar og hefur starfað sem Byr sparisjóður frá mars 2007.

Sparisjóður vélstjóra var stofnaður 11. nóvember 1961. Hann var fyrst til húsa að Bárugötu 11 en flutti árið 1971 í Hátún 4a og síðan 4. nóvember 1977 í eigið húsnæði að Borgartúni 18. Sparisjóður vélstjóra opnaði útibú að Síðumúla 1 og síðar var afgreiðsla flutt í Rofabæ 39. Í apríl 2002 var afgreiðslan flutt og stofnað nýtt útibú í Hraunbæ 119 og í desember 2002 var opnuð ný afgreiðsla í Orkuveituhúsinu við Bæjarháls 1.
Styrjur

**Styrjur** (fræðiheiti: Acispenseriformes) eru ættbálkur innan undirflokksins brjóskgljáfiskar. Ættbálkurinn inniheldur tvær ættir, Styrjuætt (Acipenseridae) og Skóflustyrjuætt (Polyodontidae).

## Tenglar
Brevis commentarius de Islandia

***Brevis commentarius de Islandia*** (latína „Stutt greinargerð um Ísland“ eða „Stutt skýringarit um Ísland“) er ádeilurit eftir Arngrím Jónsson var fyrst gefin út árið 1593 á latínu í Kaupmannahöfn.

## Saga
Guðbrandi Þorlákssyni líkaði illa við hina neikvæðu ímynd Íslands í útlöndum, og því fékk hann frænda sinn Arngrím til að rita verkið, en tilgangur þess var að verja Ísland gegn ranghugmyndum og gróusögum. 

Brot úr upphafi bókar:

:*Á [[latína|latínu]]:*
**''Breuis Commentarius de Islandia**: quo Scriptorum de hac Insula errores deteguntur, & extraneorum quorundam conuitijs, ac calumnijs, quibus Islandis liberiùs insultare solent, occurritur: per Arngrimum Ionam Islandum. 

:*Á [[íslenska|íslensku]]:*
**Stutt greinargerð um Ísland**: þar sem flett verður ofan af þeim villum sem ritaðar hafa verið í garð Íslands og sá rógburður og átölur sem hafðar hafa verið gegn Íslendingum hraktar: ritað af Arngrími Jónssyni.

## Útgáfa
* Arngrímur Jónsson: *Brevis Commentarius de Islandia / Stutt greinargerð um Ísland*, Reykjavík: Sögufélag 2008, 331 s. Einar Sigmarsson annaðist útgáfuna og ritaði formála. — Bráðabirgðaútgáfa kom út 1993. 

## Tengt efni
* Crymogæa

## Tenglar
*Ritið ''Brevis commentarius de Islandia''  í heild sinni á latínu og ensku

## Heimildir
Byr sparisjóður

**Byr sparisjóður** var íslenskur sparisjóður sem varð til við samruna Sparisjóðs vélstjóra og Sparisjóðs Hafnarfjarðar árið 2006 en í mars 2007 var Byr kynnt sem nafn á hinum nýja sameinaða sparisjóði. Haustið 2007 sameinaðist Byr sparisjóður Sparisjóði Kópavogs. Í desember sama ár rann Sparisjóður Norðlendinga inn í Byr.

Fyrsta ákæra sérstaks saksóknara var á hendur Styrmi Þór Bragasyni, fyrrverandi forstjóri MP banka, Jón Þorsteinn Jónsson, fyrrverandi stjórnarformann Byrs og Ragnar Zophonías Guðjónsson, fyrrverandi sparissjóðsstjóra Byrs fyrir umboðssvik og, í tilviki Styrmis, peningaþvætti vegna Exeter-málsins svonefnda. Það mál snýst um eins milljarðs króna lán sem Byr veitti félaginu Exeter Holding í tveimur hlutum haustið 2008 án nokkurra trygginga og olli sparisjóðnum miklu fjárhagslegu tjóni. 

## Tilvísanir

## Tenglar
* Byr.is 
* Lýsing BYR sparisjóður Ágúst 2007
* ''Samruni Byrs og SPK samþykktur''; grein í Fréttablaðinu 4. október 2007
* ''Blöskrar vinnubrögð stjórnenda Byrs''; grein af Rúv.is 2010
Kóralslöngur

**Kóralslöngur** eru af ætt eiturslangna (fræðiheiti: *Micrurus*) og  auðkenndar á því að vera litríkar, þ.e.: dumbrauðar, gulhvítar og svartar.
Nútíma nýuggar

**Nútíma nýuggar** (*Teleostei*, einnig nefndir sannir beinfiskar) eru stór innflokkur innan undirflokksins nýuggar.
Baðstofa

**Baðstofa** var haft um ólíka hluti á hinum ýmsu tímum. Orðið var í upphafi haft um hús til (gufu)baða, með ofni eða tengt ónstofu. Í bók sinni *[[Híbýlahættir á miðöldum]]*, segir höfundirinn: Arnheiður Sigurðardóttir:

: *Orðið baðstofa  mun á Norðurlöndum í öndverðu hafa táknað hús, þar sem gufubað var framleitt með þeim hætti, að köldu vatni var stökkt á glóandi steina í hinum svonefnda grjótofni.* 

Á 16. öld, á fyrstu stigum torfbæjarins, breyttist þó merking orðsins. Arnheiður segir í bók sinni: 

:*Á 16. öld virðist stofan aðallega orðið fyrir gesti, en baðstofan aðalíveruherbergið, og líklegt má telja, að á venjulegum bændaheimilum hafi baðstofan gegnt hlutverki beggja.* 

og

:*Oft eru tilnefndar fleiri en ein baðstofa á sama bæ. Þannig getur um fornu- og stórubaðstofu á Munkaþverá árið 1519.* 

En á 18. öld var það haft um íveru-, vinnu- og matarstað, oft á palli öðrumegin eða beggja vegna. Frá 18. öld var það svo haft um helsta íbúðarhús torfbæjarins, svefn-, vinnu- og dvalarstað. (Sbr. fyrri tíma kvöldvökur). 

Nú til dags er orðið oftast haft um síðustu merkingunni hér að framan og herbergi eða sal til gufubaða (t.d. við sundlaugar). 

## Tenglar
* 
* ''Ýmislegt um baðstofur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1952
Sojasósa

**Sojasósa** er gerjuð kryddsósa, notuð jafnt sem borðkrydd og við matargerð. Hún er gerð er úr vatni, sojabaunum, ristuðu korni og salti. Sojasósa á uppruna sinn að rekja til Kína fyrir um 2.500 árum og á veigamikinn sess í matarmenningu flestra þjóða í austanverðri Asíu. Hún hefur einnig verið vel þekkt í vestrænni matargerð um all nokkurt skeið, en hún barst til Evrópu með hollenskum kaupmönnum á 17. öld.

Við hefðbundna sojasósugerð er sojamjöli, ristuðu hrís- eða hveitimjöli, salti og vatni blandað saman og bætt í soppuna slettu úr eldri lögun sem inniheldur gerið, en sojager er þráðlaga myglusveppur af *[[Aspergillus]]* ættkvísl (ýmist *A. oryzae* eða *A. sojae*). Blandan er svo látin gerjast mánuðum, eða jafnvel árum saman. Áður fyrr fór gerjunin fram í stórum, opnum kerjum sem látin voru standa utandyra, helst á sólríkum stað. Nú á tímum er notast við gerjunartanka þar sem höfð er nákvæm stjórn á umhverfisaðstæðum. 

Fjallað er um sojasósugerð á bambusberki  sem talinn er  frá um 200 Fyrir Krist. Frumgerð sojasósu var kölluð jan og barst jan-gerð til Japans og  þróaðist þar þannig að sósan var úr misó-mauki sem búið var til úr sojabaunum. Núna kallast sósa sem er unnin úr misó-mauki tamari sojasósa. Mild sojasósa er oftast ljósrauðbrún og mild og sölt á bragðið en eftir því sem sojasósa er látin gerjast lengur verður hún dekkri og sætari og  er  oft bætt við sykri, kornsterkju og karamellu til að auka gerjun og einnig hveiti ef sósan á að vera þykk.

## Tilvísanir
Nýuggar

**Nýuggar** eru undirflokkur geislugganna og hafa tvo ættbálka, bryngeddur og eðjufiska. Einnig einn deiliflokk, beinfiska.
Steingrímsstöð

**Steingrímsstöð** er efsta virkjunin í Soginu nefnd eftir  Steingrími Jónssyni rafmagnsstjóra Reykjavíkur. Hún er yngst Sogsstöðva, tekin í notkun 1959. Útrennsli Þingvallavatns er virkjað með tveimur kaplan túrbínum með samanlagt afl uppá 27 MW.

## Tilvísanir
Laxárstöðvar

**Laxárstöðvar** eru þrjár og eru staðsettar í Laxá í Aðaldal.

Laxárstöðvar voru byggðar af fyrirtækinu Laxárvirkjun, sem var helmingafélag ríkisins og Akureyrarbæjar en rann inn í Landsvirkjun 1983. Landsvirkjun á og rekur nú Laxárvirkjanir.

Laxárstöðvar nýta fallið í gljúfrunum við bæinn Brúar neðst í Laxárdal. Þaðan fellur áin út í Aðaldal.
Virkjanirnar Laxá I og Laxá III eru rennslisvirkjanir. Það þýðir að virkjanirnar nýta eðlilegt rennsli Laxár. Áin rennur því beint inn í inntaksgöngin og að vatnsvélunum. Æskilegra er að hafa inntakslón.

## Laxárstöð I

**Laxárstöð I** 
er elsta virkjunin í Laxá og nýtir hún efri hluta fallsins við Brúar. Frá stíflunni efst í gljúfrunum er vatnið leitt fyrst í jarðgöngum og síðan í trépípu að stöðvarhúsinu um 670 m leið. Fallhæðin er 39 m og framleiðslugeta virkjunarinnar er 5 MW. Í stöðinni eru tvær vélasamstæður og var sú fyrri tekin í notkun árið 1939 en hin síðari árið 1944.

## Laxárstöð II

**Laxárstöð II** 

var reist á árunum 1950 til 1952. Hún hýsir einu vatnsvél stöðvarinnar sem tekin var í notkun árið 1953. Afl hennar er 9 MW. 

**Stíflumannvirki Laxár II** voru byggð árið 1952 til að mynda inntakslón fyrir Laxárstöð II. Heildarfallið er 29 m. 

**Aðrennslispípa** liggur frá stíflunni niður að Laxárstöð II, 378 m langur tréstokkur. Hann er 4 m í þvermál og flytur um 40 tonn af vatni á sekúndu. Fallhæðin er 29 m.

Fyrir ofan stöðvarhúsið er áberandi þrýstijöfnunartankur. Í vatninu sem rennur eftir tréstokknum er gífurleg hreyfiorka. Komi til þess að stöðva þurfi skyndilega vélar Laxár II myndast svokallaður vatnshamar í tréstokknum sem getur sprengt hann. Jöfnunartankurinn kemur í veg fyrir að slíkt gerist þar sem hann tekur þá við vatnshögginu. Jafnframt jafnar hann út rennslissveiflur í pípunni. Rör úr botni hans liggur niður að Laxá II.

## Laxárstöð III

**Laxárstöð III**, 

13,5 MW að afli, er nýjasta virkjunin í Laxá og nýtir sama fall og Laxá I. Frá stíflu Laxár I er vatnið leitt í jarðgöngum í austari gljúfurveggnum að stöðvarhúsi um 60 m inni í berginu skammt frá stöðvarhúsi Laxár I og þaðan um frárennslisgöng út í Laxá. Þessir vatnsvegir eru alls um 850 m á lengd. Í stöðinni er ein vélasamstæða sem tekin var í notkun árið 1973.

Inni í berginu er hvelfingin sem hýsir vélasamstæðu Laxár III. Upphaflega var hvelfingin hönnuð fyrir tvær vatnsvélar sem hvor um sig átti að framleiða 25 MW. Var þá miðað við 56 m háa stíflu ofar í gljúfrinu og að heildarfallhæðin yrði 83 m. Þessi virkjanatilhögun olli miklum deilum í þjóðfélaginu og gekk undir nafninu laxárdeilan. Henni lyktaði með samkomulagi um núverandi tilhögun þar sem hætt var við alla frekari stíflugerð og aðeins önnur vatnsvélin var sett niður.

Á árinu 1993 var vatnshjól hverfilsins endurnýjað og við það jókst afl stöðvarinnar úr 9 MW í 13,5 MW.

## Tilvísanir


## Heimildir
* 

## Tenglar
* Heimasíða Landsvirkjunar
Ljósafossstöð

**Ljósafosstöð** er elsta vatnsaflstöðin við Sogið og liggur  við útfall árinnar úr Úlfljótsvatni nokkur hundruð metrum ofan við Írafossstöð. 

Sogsstöðvar eru þrjár talsins og sú nýjasta er Steingrímsstöð sem hóf rekstur 1959. Reykvíkingar byggðu Ljósafossstöð til að afla  rafmagns  til borgarinnar og hófst rekstur hennar árið 1937. Stöðin var stækkuð 1944 og eru í henni 3 vélasamstæður samtals  15,3 MW að afli.  Stöðin tilheyrði Sogsvirkjun sem var helmingafélag Reykjavíkurborgar og íslenska ríkisins og var lagt inn í Landsvirkjun við stofnun þess fyrirtækis 1965. Landsvirkjun á og rekur Ljósafossstöð og endurbætti hana verulega á árunum 1996 til 2000.

Sigurður Guðmundsson arkitekt teiknaði stöðina í fúnkisstíl en framan á stöðvarhúsinu er lágmynd eftir Ásmund Sveinsson myndhöggvara sem heitir Ljósberinn.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Heimasíða Landsvirkjunar
* Ljósmyndir á vegum islandsmyndir.is
Eðjufiskur

**Eðjufiskur**, **boguggi** eða **leirgedda** er eina tegundin eftirlifandi í ættbálknum eðjufiskar.

Eðjufiskurinn er ferskvatnsfiskur og veiðist aðallega í ferskvatni í Norður Ameríku

## Heimildir
Osteoglossomorpha

**Osteoglossomorpha** er ættbálkur innan geislugga flokksins. Ættbálkurinn inniheldur tvær ættir, beintungur og Hiodontiformes.
Tíðindalaust á vesturvígstöðvunum (kvikmynd frá 1930)

***Tíðindalaust á vesturvígstöðvunum*** (íslenska: *All Quiet on the Western Front*) er kvikmynd sem var frumsýnd árið 1930 í leikstjórn Lewis Milestone. Myndin er byggð á samnefndri skáldsögu sem kom út á bók 1929 (birtist fyrst í dagblaðinu Vossische Zeitung árið áður) og var skrifuð af þýska rithöfundinum Erich Maria Remarque. Kvikmyndin hlaut tvenn Óskarsverðlaun, mynd ársins og leikstjóri ársins. Hún var tilnefnd til tveggja annarra Óskarverðlauna, auk þess að hljóta þrenn önnur verðlaun. Þess má geta að *Tíðindalaust á vesturvígstöðvunum* var þriðja myndin til að hljóta Óskarsverðlaun í flokki bestu kvikmyndarinnar.
 	
## Söguþráður
Myndin fjallar um þýska bekkjarbræður sem eru sannfærðir af kennaranum sínum og skrúðugri ræðu hans sem einkenndist af miklum þjóðernisstefnu áróðri um það að berjast fyrir landið sitt og ganga í herinn. Þeir eru allir mjög spenntir útaf þessu en einhverju síðar verður þeim ekki sama hugar. Hlutirnir ganga ekki alveg eins og þeir vildu þó og er vera þeirra í hernum sem og á stríðs vellinum ekki eins og þeir hefðu búist við. Þeir sjá að ræða kennarans hafði einungis verið glysfyllt kjaftæði og þeir fóru að meta líf sitt sem og óvinsins. 

Himmelstoss liðþjálfi og fyrrum póstmaður hittir þá  í herþjálfun og er hann með alvarlegu móti. Hann vill að drengirnir gleymi öllu því þeir eiga að tileinka sér hermanna hlutverkið. Hermaður hefur bara einn tilgang; að fylgja skipunum. Þeir gætu dáið í bardaga og aldrei hitt vini sína né vandamenn aftur. Þeir gætu til dæmis misst limi eða orðið fyrir andlegum skaða og myndu þá aldrei geta orðið það sem þeir voru fyrir stríðið aftur né það sem þeim langar að vera seinna. Þeir eiga þess vegna ekki að hafa of miklar vonir og eiga bara að sætta sig við hvað mun verða um þá og alla í kringum þá. Þeim ber að fylgja skipunum og gera það sem þeim er sagt. Þeir eiga að vera „harðsoðnir“ eins og Himmelstoss segir við þá, engum öðrum háðir og sjálfstæðir. 
## Leikarar

## Viðtökur
Myndinni var vel tekið og má nefna að árið 1990 var sú ákvörðun tekin að varðveita myndina hjá bandarísku landsbókasafni þar sem hún hafði menningarlegt sem og sögulegt gildi. Það var mat sumra að það ætti að talsetja verkið á öllum tungumálum og nota hana í forvarnarskyni þar til orðið „stríð“ myndi hverfa úr orðabókinni. Þess má geta að Adolf Hitler og Nasistaflokkurinn létu banna myndina í Þýskalandi á fjórða áratugnum þar til snemma á fimmta áratugnum. Þótt myndin mældi á móti stríði var myndin endurunnin árið 1939 þar sem henni fylgdu skilaboð sem mæltu á móti nasistum. Auk þess á tímum Kóreustríðsins var myndinni breytt á ákveðnum tímapunkti og var látin styðja og stuðla að stríðinu og að inngöngu í herinn.

## Hlekkir
* 
* 2 ræður úr myndinni á ýmsu formi from AmericanRhetoric.com
Elopomorpha

**Elopomorpha** er yfirættbálkur sem tilheyrir flokknum geisluggar. Til þessa yfirættbálks tilheyra eftirfarandi ættbálkar og undirættbálkar:

* Elopiformes
** Elopidae
** Megalopidae
* Albuliformes
** Albulidei
** Notacanthoidei
* Anguilliformes
** Anguilloidei
** Nemichthyoidei
** Congroidei
** Synaphobranchoidei
* Saccopharyngiformes
** Cyematidae
** Saccopharyngidae
** Eurypharyngidae
** Monognathidae
Dúfan

**Dúfan** (Die Taube) er önnur skáldsaga þýska rithöfundarins Patrick Süskind sem skrifaði einnig bókina Ilmurinn. Hún kom fyrst út árið 1987.
Ostariophysi

**Ostariophysi** er yfirættbálkur innan flokksins geisluggar. Hann er næst stærsti yfirættbálkur flokksins með í kringum 8.000 tegundir.
Driver (tölvuleikjaröð)

**Driver** er leikjasería sem nú tilheyra níu leikir.

*Driver (1999)
*Driver 2 (2000)
*Driv3r (2004)
* (2006)
* (2006)
*Driver 76 (2007)
* (2011)
*  (2011)
*  (2014)
Lina Wertmüller

**Lina Wertmüller** (f. 14. ágúst 1928; d. 9. desember 2021) var ítalskur kvikmyndaleikstjóri. Hún var fyrsta konan sem hlaut tilnefningu til Óskarsverðlauna fyrir leikstjórn fyrir kvikmyndina *[[Sjö sætar]]* (*Pasqualino Settebellezze*) árið 1976. Hún vakti fyrst alþjóðlega athygli með fjórleik sínum þar sem Giancarlo Giannini fer með aðalkarlhlutverkið; *[[Mimi og mafían]]* 1972, *[[Kvikmynd um ást og stjórnleysi]]* 1973, *[[Óvenjuleg örlög]]* 1974 og *Sjö sætar* 1975. Í myndunum er gróteskum húmor og kaldhæðni beitt til að draga upp mynd af hlutskipti fátæks alþýðufólks á Suður-Ítalíu. Aðalsöguhetjan er alltaf alþýðumaður (verkamaður, smákrimmi, bóndi, sjómaður) sem leikinn er af Giannini og í samböndum hans við konur endurspeglast stéttabaráttan og vonlítil staða verkafólks gagnvart hinum ríku og voldugu. Wertmüller var sökuð um kvenfyrirlitningu vegna þess hvernig farið er með kvenpersónur í myndum hennar, einkum í *Óvenjuleg örlög*.

## Heimildir
Giancarlo Giannini

**Giancarlo Giannini** (f. 1. ágúst 1942) er ítalskur leikari sem vakti fyrst athygli fyrir hlutverk sitt í frægri sviðsuppfærslu Franco Zeffirelli á *[[Rómeó og Júlía|Rómeó og Júlíu]]* en varð síðar þekktastur fyrir hlutverk sín í fjórleik Linu Wertmüller frá 8. áratugnum um alþýðufólk frá Suður-Ítalíu. Auk þeirra hefur hann leikið í fjöldamörgum kvikmyndum, bæði með ítölskum leikstjórum og leikstjórum frá öðrum löndum. Meðal þeirra síðarnefndu eru Rainer Werner Fassbinder í *Lili Marleen* 1980, Francis Ford Coppola í *[[New York Stories]]* 1989 og Ridley Scott í *[[Hannibal (kvikmynd)|Hannibal]]* frá 2001. Hann fór með hlutverk tengiliðarins Giovanni Grazioli i *[[Per sempre]]* 2003 og René Mathis í Bond-myndunum *[[Casino Royale]]* 2006 og *[[Quantum of Solace]]* 2008.
Marcello Mastroianni

**Marcello Mastroianni** (28. september 1924 – 19. desember 1996) var ítalskur leikari. Hann varð fyrst þekktur í kvikmyndum á tímum ítalska nýraunsæisins á 5. og 6. áratugnum og lék eitt aðalhlutverkið í *[[La dolce vita]]* Fellinis 1960 sem markar að vissu leyti endalok þess. Á 7. áratugnum var hann, ásamt Alberto Sordi, Ugo Tognazzi, Vittorio Gassman og Nino Manfredi, einn af þekktustu leikurum ítölsku gamanmyndarinnar. Á 9. áratugnum lék hann meðal annars í þremur myndum Fellinis en síðustu árin sem hann lifði vann hann aðallega utan Ítalíu. Hann lék meðal annars í kvikmynd Roberts Altman *[[Prêt-à-Porter]]* 1994.
Jógúrt

**Jógúrt** er mjólkurafurð sem hefur verið gerjuð (sýrð) með aðstoð mjólkursýrugerla. Við gerjunina umbreyta gerlarnir laktósa (mjólkursykri) í mjólkursýru, sem aftur verkar á mjólkurprótínin þannig að mjólkin þykknar og verður nánast hlaupkennd. Samspil þessarra eðlisbreytinga og myndunar bragðefna í gerlunum leiðir til hinna einkennandi áferðar- og keimeiginleika jógúrtarinnar.

Gerlarnir sem oftast eru notaðir við jógúrtgerð eru *[[Lactobacillus bulgaricus]]* og *[[Streptococcus thermophilus]],* en einnig er algengt að öðrum gerlum sé bætt út í jógúrtina til þess annað hvort að framkalla æskilega keimeiginleika eða vegna meints heilsufarslegs ávinnings. Jógúrt getur því verið markaðssett sem markfæði og inniheldur þá gjarnan *[[Bifidobacterium]]* tegundir, *[[Lactobacillus acidophilus]]* og/eða *[[Lactobacillus casei]].*
Ashton Kutcher

**Ashton Kutcher** eða Christopher Ashton Kutcher eins og hann heitir fullu nafni (fæddur 7. febrúar 1978) er bandarískur leikari og fyrirsæta. Hann bjó til þættina Punk'd sem er eins og Tekinn (sem Auðunn Blöndal gerði á Íslandi) og hann stríðir frægum stjörnum t.d. Zac Efron. Hann er frægastur fyrir að leika í Melur, hvar er skrjóðurinn?, Just Married, The Butterfly Effect, The Guardian og What Happens in Vegas. Hann er samt þekktastur fyrir að leika Micheal Kelso í þáttunum That 70's Show.
Michelangelo Antonioni

**Michelangelo Antonioni** (29. september 1912 – 30. júlí 2007) var ítalskur kvikmyndaleikstjóri. Hann hóf feril sinn sem kvikmyndagagnrýnandi og varð samstarfsmaður Roberto Rossellini. Fyrstu stuttmyndirnar sem hann gerði sjálfur voru í anda ítalska nýraunsæisins en fyrsta kvikmynd hans í fullri lengd, *[[Cronaca di un amore]]* 1950 fjallaði um miðstéttarfólk fremur en verkafólk. Myndir hans frá 6. áratugnum fjölluðu um firringu og brátt fór að gæta formtilrauna á borð við langar tökur og hæga eða enga framvindu í frásögninni.

Um miðjan 7. áratuginn gerði hann samning við framleiðandann Carlo Ponti um þrjár myndir á ensku sem MGM myndi dreifa. Sú fyrsta, *[[Blowup]]* (1966), náði miklum vinsældum, en hinar tvær, *[[Zabriskie Point]]* (1970) og *[[The Passenger]]* (1975) fengu mun síðri viðtökur. 

1985 fékk hann slag sem lamaði hann að hluta og gerði hann mállausan. Eftir það gat hann lítið fengist við kvikmyndagerð þótt hann tæki þátt í að gera *[[Beyond the Clouds]]* með Wim Wenders 1995. 1996 fékk hann heiðursverðlaun bandarísku kvikmyndaakademíunnar. 

## Kvikmyndaskrá

### Kvikmyndir í fullri lengd
Luchino Visconti

**Luchino Visconti di Modrone**, greifi af Lonate Pozzolo (2. nóvember 1906 – 17. mars 1976) var ítalskur kvikmyndaleikstjóri. Faðir hans var hertogi af Grazzano og fjölskylda hans með þeim ríkustu á allri Norður-Ítalíu. Þrítugur fór hann til Parísar þar sem hann varð aðstoðarmaður Jean Renoir. Í Síðari heimsstyrjöldinni varð hann hluti af hópnum í kringum Vittorio Mussolini og tímaritið *Cinema*. Sína fyrstu kvikmynd, *[[Heltekinn]]* (*Ossessione*), gerði hann 1943 í anda ítalska nýraunsæisins eftir skáldsögunni *[[Pósturinn hringir alltaf tvisvar]]*. Myndin var bönnuð af leppstjórn fasista á Norður-Ítalíu. 

Visconti hélt áfram að gera myndir í anda nýraunsæisins allan 6. áratuginn en eftir 1960 tóku myndir hans að snúast meira um hnignun aðalsins. 1963 gerði hann stórmyndina *[[Hlébarðinn (kvikmynd)|Hlébarðinn]]* eftir sögu Giuseppe Tomasi di Lampedusa. 1969 kom síðan út *[[Ragnarök (kvikmynd)|Ragnarök]]*, *[[Dauðinn í Feneyjum (kvikmynd)|Dauðinn í Feneyjum]]* 1972 og *[[Ludwig (kvikmynd)|Ludwig]]* 1975 sem eru saman kallaðar „þýski þríleikurinn“. Á sama tíma fékkst hann við óperuleikstjórn og stjórnaði meðal annars nokkrum frægum uppfærslum með Mariu Callas í La Scala á 6. áratugnum.
Yotta

**Yotta** er forskeyti fyrir 10024 (1000^8) og er komið af orðinu okta (átta) í grísku því 10008 (1000^8) er jafnt 1024. Það er venjulega táknað með stafnum „Y“.

## Heimild
* 
*
The Pirate Bay

**The Pirate Bay** er sænsk torrent-síða sem var stofnuð árið 2003 af Piratbyrån en síðan hefur verið rekin sjálfstætt síðan 2004. The Pirate Bay kallaði sig „stærstu BitTorrent-síðu heims“ og taldist 123. vinsælasta vefsíða heims samkvæmt mælingum Alexa Internet árið 2008.

31. mars 2006 leitaði lögreglan í Stokkhólmi í húsnæði félagsins og gerði vefþjóna upptæka en það olli því að síðan virkaði ekki í þrjá daga. Fyrirtækið hefur nokkrum sinnum komið fyrir dómstóla vegna gruns um brot á höfundaréttalögum og til þess að sækja eigin mál. 15. nóvember 2008 tilkynnti The Pirate Bay að vefsíðan hefði alls 25 milljónir deilenda.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Heimasíða
Kevin Smith

**Kevin Smith** (fæddur 2. ágúst 1970 í New Jersey) er leikari, handritshöfundur, rithöfundur og leikstjóri í Los Angeles.

Fyrsta kvikmynd hans kom út árið 1994, hún hét Clerks. Sögusvið hennar er verslun í New Jersey. Smith leikur eitt aukahlutverk í myndinni, persónuna Silent Bob, en sú persóna kemur fram í næstum öllum myndum sem hann leikstýrir.
Handritshöfundur

**Handritshöfundur** er maður sem skrifar handrit fyrir kvikmynd, sjónvarpsþætti eða leikrit.

Í starfi handritshöfundar felst meðal annars rannsóknarvinna, að skrifa handrit, fá athugasemdir og endurrita.
Búðarlokur

***Búðarlokur*** (enska: *Clerks*) er bandarísk svarthvít gamanmynd frá árinu 1994. Myndin er eftir Kevin Smith og með aðalhlutverkin fara Brian O'Halloran (sem Dante Hicks) og Jeff Anderson (sem Randal Graves). Myndin segir frá tveimur afgreiðslumönnum í New Jersey og samskiptum þeirra einn dag. Jay og Silent Bob (Jason Mewes og leikstjórinn, Kevin Smith) komu í fyrsta sinn fram í myndinni sem eiturlyfjasalar á götunni framan við búðina. Önnur aðalhlutverk eru leikin af Marilyn Ghigliotti og Lisa Spoonhauer. 

Myndin skiptist í níu atriði sem tákna níu stig helvítis í *[[Hinn guðdómlegi gleðileikur|Hinum guðdómlega gleðileik]]* Dante Alighieri.

Myndin, sem kostaði aðeins 27.575 dali í framleiðslu, varð óvænt gríðarvinsæl og náði inn þremur milljónum í tekjur af sýningum í kvikmyndahúsum. Framleiðslufyrirtæki myndarinnar, View Askew Productions, sem Smith stofnaði ásamt Scott Mosier, hefur síðan framleitt fjölda mynda á borð við *[[Mallrats]]* (1995), *[[Leitin að Amy]]* (1997), *[[Dogma (kvikmynd)|Dogma]]* (1999) og *[[Stúlkan frá Jersey]]* (2004).
Jay og Silent Bob

**Jay og Silent Bob** eru kvikmyndapersónur leiknar af Jason Mewes og Kevin Smith. Þeir koma yfirleitt fram sem marijúanasölumenn sem hanga á götuhornum og angra vegfarendur. Jay hefur oftast orð fyrir þeim báðum en Silent Bob á það til að halda langar heimspekilegar ræður. 

Þeir birtust fyrst kvikmyndunum *[[Búðarlokur]]* (1994) og *[[Mallrats]]* (1995) og síðan í flestum mynda Smith eins og *[[Stúlkan frá Jersey]]* (2004), *[[Zack og Miri gera klámmynd]]* (2008) og *[[Cop Out]]* (2010). Þeir eru í titilhlutverkum í *[[Jay og Silent Bob snúa aftur]]* (2001) og teiknimyndinni *[[Jay & Silent Bob’s Super Groovy Cartoon Movie]]* (2013).
Ari Johnsen

**Ari Márus Johnsen** (skírður *Ari Maurus Jónsson*, en var líka stundum nefndur *Ari Jónsson* og *Ari Márus Daníelsson Johnsen*) (30. maí 1860 – 17. júní 1927) var fyrsti lærði óperusöngvarinn frá Íslandi. Hann starfaði aðallega í Þýskalandi, t.d. í Berlín, Leipzig og Hamborg, en kom einnig fram í Lundúnum. Hann hætti að syngja árið 1909, þar eð hann taldi sig þá vera orðinn of gamall til að syngja, og stundaði eftir það eingöngu söngkennslu í Hamborg og síðan í Kaupmannahöfn.  Hann var kallaður *sönglistarmaður* í blöðunum kringum aldamótin 1900. 

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Fyrsti íslenski óperusöngvarinn - Ari M. Jónsson-''; grein í Lögbergi 1958
* ''Ari Johnsen, söngvari''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1927
* ''Ari Johnsen''; grein í Morgunblaðinu 1927
Firmicutes

**Firmicutes** er fylking innan ríkis gerla (*Bacteria*). Hún er fremur tegundarík, inniheldur að minnsta kosti 274 ættkvíslir. Heitið *Firmicutes* kemur úr latínu og þýðir sterk (*firmus*) húð (*cutis*) og er þar vísað til frumuveggjarins, en eitt af mikilvægum einkennum fylkingarinnar er hin tiltölulega einfalda en rammgerða, Gram-jákvæða bygging frumuveggja flestra tegunda hennar. Önnur meginfylking Gram-jákvæðra gerla eru Geislagerlar (*Actinobacteria*).
Bacilli

**Bacilli** er flokkur innan fylkingarinnar Firmicutes. Flokkurinn, sem eingöngu inniheldur Gram-jákvæða gerla skiptist í tvo ættbálka, *[[Bacillales]]* og *[[Lactobacillales]]*.
Bacillales

**Bacillales** er ættbálkur Gram-jákvæðra gerla innan flokksins *[[Bacilli]]*. Ættbálknum er skipt í 10 ættir sem meðal annars innihalda ættkvíslir á borð við *[[Bacillus]]*, *[[Listeria]]* og *[[Staphylococcus]]*.
Karlakórinn Fóstbræður

**Karlakórinn Fóstbræður** er karlakór sem var stofnaður 23. nóvember 1916. Upphaflega hét kórinn *Karlakór [[KFUM]]*. 1936 var nafninu breytt í *Fóstbræður* eftir kvartett sem fyrsti söngstjóri kórsins, Jón Halldórsson, hafði sungið í í byrjun aldarinnar. Karlakór hafði hins vegar áður starfað innan KFUM allt frá 1912. 

Kórinn rekur félagsheimili við Langholtsveg í Laugardal. Það var vígt 22. apríl 1972.

## Tenglar
* Vefur Fóstbræðra
Fóstbræður

**Fóstbræður** getur átt við um:
* Fóstbræðralag þar sem tveir menn sverja hver öðrum hollustu
*Fósturbræður
* Karlakórinn Fóstbræður í Reykjavík
* Sjónvarpsþættina *[[Fóstbræður (sjónvarpsþættir)|Fóstbræður]]* sem sýndir voru á Stöð 2 1997-2001
Tyrone Power

**Tyrone Edmund Power, yngri** (5. maí 1914 – 15. nóvember 1958) var bandarískur leikari sem lék í fjölda vinsælla kvikmynda frá 4. áratugnum til 6. áratugarins. Hann naut líka mikillar velgengni sem sviðsleikari. Hann lést úr hjartaáfalli 44 ára gamall.
Garðerta

**Gráerta** eða **matarerta** (**matbaun**, en ranglega kallaðar **grænar baunir**) (fræðiheiti: *Pisum sativum*) er matjurt af ertublómaætt. Jurtin er stundum ræktuð sem skrautplanta, en oftast vegna baunanna (sem eru fræ plöntunnar). Flestir líta á gráertuna sem grænmeti, en frá sjónarhóli grasafræðinnar er hún ávöxtur. Utan um erturnar er svonefndur baunabelgur eða baunaskálpur.

Gregor Mendel notaði gráertur við erfðafræðitilraunir sínar.

## Undirtegundir
Garðerta (*Pisum sativum sativum*) er undirtegund gráertunnar og *gulertur* eru klofnar og þurrkaðar matarertur og eru t.d. notaðar í baunasúpu.  Sum garðertuafbrigði, eins og snjóertur (fr. mangetout = „étist allt“) bera ertur sem eru borðaðar með fræbelgnum. 

## Tengill

* Ertur (Pisum sativum) Fóðurjurtir í íslensku ræktunarlandi (lbhi.is)
Gregor Mendel

**Gregor Johann Mendel** (20. júlí 1822 – 6. janúar 1884) var austurrískur kanúki af Ágústínusarreglu, en er þekktastur fyrir vísindarannsóknir sínar. Hann er oft kallaður* Faðir erfðafræðinnar*. 

Á árunum 1856-1863 gerði Mendel tilraunir í garði Drottningarklaustursins í Brünn. Hann hóf að athuga og skrá hjá sér kynblöndun á gráertum (*Pisum sativum*) til þess að sjá hvort einhver regla eða eitthvert mynstur væri í því hvernig eiginleikar plantnanna erfðust. Lét hann hreinræktaðar plöntur með mismunandi eiginleika æxlast saman. Þær plöntur voru foreldrakynslóðin. Eiginleikinn sem kom fram í fyrstu afkomendakynslóðinni var kallaður *ríkjandi*. Eiginleikinn sem hvarf í þessari kynslóð en birtist síðan á ný í annarri afkomendakynslóðinni, var kallaður *víkjandi*. 

Niðurstöður þessara tilrauna voru kynntar á fundum *Náttúruvísindafélagsins í Brünn* 8. febrúar og 8. mars árið 1865, og gefnar út af sama félagi ári síðar, 1866, undir nafninu: *Tilraunir við kynblöndun plantna*. Í niðurstöðunum dró Mendel saman í tvær tilgátur, sem síðar voru nefndar Mendelslögmál. *Fyrsta lögmálið* er um aðskilnað gena; samkvæmt því hlýtur hver kynfruma aðeins annað genanna í hverju genapari. *Annað lögmálið* er um óháða samröðun gena; samkvæmt því erfist hvert genapar óháð öðrum, þ.e.a.s. uppröðun og aðskilnaður litninganna (en um tilvist þeirra vissu menn ekkert á dögum Mendels) er algjörlega tilviljunarkenndur.
Sigtryggur Ólafsson silkiskegg

**Sigtryggur Ólafsson silkiskegg** (írska: **Sihtric** eða **Sitric mac Amlaeibh**), konungur í Dyflinni 989 – 1036, var sonur Ólafs Sigtryggssonar kvaran konungs í Dyflinni og Kormlaðar (*Gormflaith*) drottningar. Hann var helsti leiðtogi víkinga í Brjánsbardaga árið 1014, þó að hann tæki ekki þátt í bardaganum sjálfur.

Árið 989 tók Sigtryggur við af hálfbróður sínum, Glúniairn Ólafssyni sem konungur í Dyflinni. Hann var rekinn frá borginni 994 – 995 af Ívari (Imar) konungi í Waterford.

Árið 998 gerði frændi Sigtryggs, Máel Mórda mac Murchada konungur í Leinster, uppreisn gegn Brjáni yfirkonungi Írlands. Sigtryggur studdi frænda sinn, en þeir biðu ósigur 999 í orustunni við Glen Mama. Til þess að innsigla frið, giftist Brjánn Kormlöðu móður Sigtryggs, og gifti um leið Sigtryggi dóttur sína. Þegar Brjánn skildi við Kormlöðu nokkrum árum síðar, fór hún að æsa til uppreisnar gegn honum. Sigtryggur fékk til liðs við sig Sigurð Hlöðvisson Orkneyjajarl og víkingahöfðingjann Bróður frá Mön. Þetta leiddi til átaka (1012) sem lauk með Brjánsbardaga 23. apríl 1014. Írar undir forystu Brjáns unnu sigur, en Brjánn var drepinn eftir bardagann. Sigtryggur tók ekki þátt, heldur fylgdist með orustunni af virkisvegg Dyflinnar. 

Sigtryggur silkiskegg ríkti lengst allra norrænna konunga í Dyflinni. Á hans dögum var fyrsta dómkirkjan þar byggð, um 1030, þar sem Kristkirkjan í Dyflinni stendur nú. 

Sigtryggur lét af völdum um 1036. Hann átti þá ekki son á lífi og kaus sem eftirmann Margað Rögnvaldsson (Echmarcach mac Ragnaill) frænda sinn. Sigtryggur gekk síðar í klaustur og dó um 1042.

Ekki er vitað með vissu hvað kona Sigtryggs hét, en hún var dóttir Brjáns konungs. Meðal barna Sigtryggs voru:
* *Ólafur*, dó um 1030.
* *Amlainbh* (Haraldur), drepinn 1034.
* *Gluniairn* (Járnkné), dó 1031.
* *Gofraid* (Guðröður), dó 1036.
* *Cailleach-Finnain*, (dóttir), dó 1042 í sama mánuði og faðir hennar.
(Ath. Norsku og frönsku Wikipediunni ber ekki saman um börnin).

## Tengt efni
* Konungar í Dyflinni
* Brjánsbardagi
* Brian Boru

## Heimild
* 

## Tenglar
* Aðdragandi Brjánsbardaga, á ensku
Marcus Hellner

**Marcus Hellner** (fæddur 25. nóvember 1985) er sænskur skíðagöngugarpur þekktur fyrir snarpa endaspretti. Hann var í bronsliði Svía á Heimsmeistaramótinu í Sapporo 2007 og sigraði sinn fyrsta heimsbikartitill 22. nóvember 2008 í Gällivare í Svíþjóð.

Marcus á sér jafnmaka í Petter Northug frá Noregi og er oft mikil rígur á milli þeirra.
Hákonar saga Ívarssonar

**Hákonar saga Ívarssonar** er forn íslensk saga, sem segir frá Hákoni Ívarssyni, sem var jarl á Upplöndum í Noregi á 11. öld. Aðeins eru varðveittir nokkrir kaflar úr sögunni.

## Um söguna
Handritið AM 570 a 4to er íslensk skinnbók frá árabilinu 1450–1500. Þar eru brot úr fimm sögum, m.a. 6 blöð úr Hákonar sögu Ívarssonar, en mikið er glatað úr sögunni. Sagan er ekki til annars staðar, en til er útdráttur á latínu, sem talið er að Arngrímur Jónsson lærði hafi gert um 1600, eftir handriti þar sem sagan var heil. Útdrátturinn gefur nokkra hugmynd um það efni sem glatast hefur. Einnig hefur Snorri Sturluson stuðst við Hákonar sögu Ívarssonar þegar hann tók saman Heimskringlu. Er sagan því eldri en 1220, eða a.m.k. frumgerð hennar.

Fyrst segir frá æsku Hákonar og víkingaferðum. Hann giftist Ragnhildi, dóttur Magnúsar góða Noregskonungs, en þegar Haraldur harðráði sveik hann um jarlsnafnbót, fór hann til Danmerkur og gekk í þjónustu Sveins konungs Úlfssonar. Síðar sættist Hákon við Harald harðráða, sem gerði hann jarl á Upplöndum. Árið 1062 barðist Hákon með Haraldi gegn Sveini Danakonungi við ána Nizi (á Hallandi, nú í Svíþjóð) þar sem Norðmenn unnu sigur. Eftir orustuna náði Sveinn konungur fundi Hákonar, sem kom honum undan. Nokkru síðar fékk Haraldur vitneskju um þetta og ætlaði að láta Hákon gjalda fyrir með lífinu, en honum barst njósn og komst yfir til Svíþjóðar. Þeir börðust 1064, Haraldur vann sigur og batt þar með enda á ítök Hákonar á Upplöndum. Óvíst er hvenær Hákon dó. 

Sagan dregur upp afar jákvæða mynd af jarlinum, sem þó sat á svikráðum við Harald Noregskonung. Hákon átti áhrifamikla afkomendur. Dóttir hans var amma Eiríks lambs Danakonungs, og önnur dóttir hans giftist Páli Þorfinnssyni Orkneyjajarli. Meðal afkomenda þeirra voru margir jarlar og annað stórmenni, t.d. Bjarni biskup Kolbeinsson í Orkneyjum. Hafa komið fram hugmyndir um að Bjarni biskup hafi látið rita söguna um 1200, og þá e.t.v. fengið Íslending til verksins. 

Hákonar saga Ívarssonar er eina varðveitta fornsagan sem fjallar um Norðmann utan norsku konungsættarinnar. Það styrkir rökin fyrir að fleiri slíkar hafi verið til, t.d. Hlaðajarla saga.

Finnur Jónsson segir að Hákonar saga Ívarssonar sé eins konar framhald af Hlaðajarla sögu, en faðir Hákonar var dóttursonur Hákonar Sigurðarsonar Hlaðajarls.

Í Morkinskinnu er einnig sagt talsvert frá Hákoni Ívarssyni, en engin skrifleg tengsl virðast þar vera við Hákonar sögu Ívarssonar.

## Heimildir
* Gustav Storm: *Snorre Sturlassøns historieskrivning*, Kbh. 1873, 236–260. – Frumútgáfa sögunnar, sjá umfjöllun á bls. 49 og 182–183. 
* Finnur Jónsson: *Den oldnorske og oldislandske litteraturs historie* II, 2. útg., Kbh. 1920–1924, 636–637. 
* Jón Helgason og Jakob Benediktsson (útg.): *Hákonar saga Ívarssonar*. Kbh. 1952. Samfund til udgivelse af gammel nordisk litteratur, rit 62. – Með latneska útdrættinum.

## Tengt efni
* Listi yfir Noregskonunga
* Listi yfir Danakonunga
* Orkneyjajarlar 
* Konungasögur 
* Nizar-orusta
Uppkastið

**Uppkastið** voru drög að sambandslögunum sem voru gerð á tímum heimastjórnarinnar á Íslandi, með blessun Friðriks VIII Danakonungs. 

Íslendingar höfðu fengið ráðherra Íslands árið 1904 en áfram var krafist frekara sjálfstæðis. Þegar Friðrik VIII kom í opinbera heimsókn til Íslands árið 1907 skipaði hann forsætisráðherra Dana  og Hannes Hafstein, ráðherra Íslands, ásamt fulltrúum þingflokkanna í sérstaka samningsnefnd til samninga um ný lög um samband Íslands og Danmerkur, sem leysa átti af hólmi stöðulögin frá 1871. Komist var að málamiðlun og féllst nefndin að Skúla Thoroddsen undanþegnum á samninginn þar sem Danir og Íslendingar hefðu sömu réttindi í hvoru landinu en Danir hefðu áfram umsjón með utanríkis- og hermálum Íslands og Danakonungur væri áfram konungur Íslendinga. Samningurinn átti að vera óuppsegjanlegur.

Þingkosningarnar 1908 snerust að mestu leyti um *Uppkastið* og urðu úrslit kosninganna þannig að andstæðingar *Uppkastsins* undir forystu Björns Jónssonar í Sjálfstæðisflokknum gamla, ritstjóra Ísafoldar, sigruðu. Þegar nýtt þing var sett var samþykkt vantrauststillaga gegn Hannesi Hafstein og tók Björn við af honum sem ráðherra Íslands. Björn sat sem ráðherra til 1911 þegar hann varð sjálfur að víkja vegna *[[Bankafarganið|Bankafargansins]]* svonefnda.

Hannes Hafstein gerði aftur atlögu við að fá *Uppkastið* samþykkt á þingi, og var nú nefnt *Bræðingurinn*. Hann stofnaði Sambandsflokkinn árið 1911 og hélt til Kaupmannahafnar til skrafs og ráðagerðar við danska embættismenn. Hann snéri þaðan með óformlegt tilboð („*grútinn*“) sem hann hætti við að bera upp á þingi 1913. Ný sambandslög tóku gildi 1918 og þar með hlaut Ísland fullveldi.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Heimastjórn.is - Átakamál 
* ''Uppkastið 1908''; grein í Morgunblaðinu 1964 
* ''Uppkastið 1908'' (athugasemd); grein í Morgunblaðinu 1964
* ''Dýrmætur kosningaréttur'', grein í Morgunblaðinu 10. maí, 2003 eftir Egil Ólafsson
* ''Níræð flokkaskipan'' , grein á Vefritinu eftir Magnús Má Guðmundsson
Samuel Eto'o

**Samuel Eto'o** (fæddur 10. mars 1981 í Douala) er knattspyrnumaður frá Kamerún. Hann hefur meðal annars leikið með , Mallorca og Barcelona á Spáni, Chelsea F.C. á Englandi og Inter Milan á Ítalíu. Í september 2021 tilkynnti Samuel Eto'o um framboð sitt til formennsku í knattspyrnusambandinu í Kamerún (Fecafoot).
Örn og Örlygur

**Örn og Örlygur hf.** var íslensk bókaútgáfa sem var stofnuð árið 1966 af Örlygi Hálfdanarsyni og Erni Maríussyni sem áður höfðu fengist við útgáfu *[[Ferðahandbókin|Ferðahandbókarinnar]]* í tvö ár. 

Útgáfan markaði sér sérstöðu með útgáfu stórra myndskreyttra handbóka og ritraða um almennt efni í stóru bandi prentaðar á vandaðan pappír.  Árið 1990 kom út hjá forlaginu *[[Íslenska alfræðiorðabókin A–Ö]]* sem þótti tímamótaverk á íslenskum bókamarkaði. Útgáfa Alfræðibókarinnar var forlaginu þung í skauti og árið 1994 fór það í greiðslustöðvun. Útgáfa hélt áfram á vegum Bókaklúbba Arnar og Örlygs sem síðar nefndist Íslenska bókaútgáfan til 2003.

## Heimildir
Magnea J. Matthíasdóttir

**Magnea Jóhanna Matthíasdóttir** (f. 13. janúar 1953) er íslenskt skáld, leikskáld, rithöfundur og þýðandi. Hún vakti fyrst almenna athygli með ljóðabókinni *Kopar* árið 1976 og síðan „þríleiknum“ *[[Hægara pælt en kýlt]]* 1978, *[[Göturæsiskandídatar]]* 1979 og *[[Sætir strákar]]* 1981, sem allar fjalla um litríkt líf ungs fólks í Reykjavík.
Hún hefur þýtt fjölda bóka og er nú stundakennari í þýðingafræði við Háskóla Íslands.
Víctor Valdés

**Víctor Valdés** (f. 14. janúar 1982 í Katalóníu) er spænskur fyrrum markvörður sem spilaði lengst af með Barcelona FC en átti styttri tímabil með Standard Liege, Manchester United og Middlesbrough.
Manhattanbrúin

**Manhattanbrúin** er hengibrú yfir East River í New York-borg í Bandaríkjunum. Brúin tengir hverfin Neðri Manhattan og Brooklyn á Long Island. Hún var síðasta hengibrúin sem byggð var yfir ána á eftir Brooklyn-brúnni og Williamsburg-brúnni. Brúin opnaði 31. desember 1909.
Íslensku barnabókaverðlaunin

**Íslensku barnabókaverðlaunin** voru bókmenntaverðlaun sem veitt voru árlega til 2021 af Verðlaunasjóði íslenskra barnabóka sem rithöfundurinn Ármann Kr. Einarsson stofnaði í samvinnu við Vöku-Helgafell árið 1985. Verðlaunin voru veitt fyrir áður óbirt handrit að skáldsögu fyrir börn og unglinga eða myndskreyttri barnabók sem var skilað inn í upphafi árs. Verðlaunabókin var síðan gefin út af Vöku-Helgafelli (nú innan Forlagsins) og kynnt um haustið. Tvisvar (1995 og 2006) hlutu tvær bækur verðlaunin.

Frá 2025 veitir Verðlaunasjóður íslenskra barnabóka verðlaun undir nýju nafni og breyttu sniði, **Sólfaxi – ís­lensku barna­bóka­verðlaun­in**, þar sem ein­göngu er óskað eft­ir óút­gefn­um hand­rit­um að mynd­rík­um bók­um. opin.

## Verðlaunahafar
* 2025 - Birna Daníelsdóttir, *Ég bý í risalandi*
* 2021 - Ólafur Gunnar Guðlaugsson, *Ljósberi*
* 2020 - Rut Guðnadóttir, *Vampírur, vesen og annað tilfallandi*
* 2019 - Snæbjörn Arngrímsson, *Rannsóknin á leyndardómum eyðihússins*
* 2018 - Birkir Blær Ingólfsson, *Stormsker*
* 2017 - Elísa Jóhannsdóttir, *Er ekki allt í lagi með þig?*
* 2016 - Inga M. Beck, *Skóladraugurinn*
* 2015 - Ragnheiður Eyjólfsdóttir, *Arftakinn*
* 2014 - Guðni Líndal Benediktsson, *Leitin að Blóðey*
* 2013 - *Engin verðlaun voru veitt þar sem ekkert verk þótti nógu gott.*
* 2012 - Kjartan Yngvi Björnsson og Snæbjörn Brynjarsson, *Hrafnsauga* 
* 2011 - Bryndís Björgvinsdóttir, *Flugan sem stöðvaði stríðið*
* 2010 - Þorgrímur Þráinsson, *Ertu Guð, afi?*
* 2009 - Guðmundur Brynjólfsson, *Þvílík vika*
* 2008 - Gunnar Theodór Eggertsson, *Steindýrin*
* 2007 - Hrund Þórsdóttir, *Loforðið*
* 2006 - Margrét Tryggvadóttir og Halldór Baldursson, *Sagan af undurfögru prinsessunni og hugrakka prinsinum hennar*
* 2006 - Héðinn Svarfdal Björnsson, *Háski og hundakjöt*
* 2005 - *Engin verðlaun voru veitt þar sem ekkert verk þótti nógu gott.*
* 2004 - Brynhildur Þórarinsdóttir, *Leyndardómur ljónsins*
* 2003 - Yrsa Sigurðardóttir, *Biobörn*
* 2002 - Harpa Jónsdóttir, *Ferðin til Samiraka*
* 2001 - Gunnhildur Hrólfsdóttir, *Sjáumst aftur...*
* 2000 - Ragnheiður Gestsdóttir, *Leikur á borði*
* 1999 - Engin verðlaun voru veitt þar sem ekkert verk þótti nógu gott.
* 1998 - Guðmundur Ólafsson, *Heljarstökk afturábak*
* 1997 - Þorgrímur Þráinsson, *Margt býr í myrkrinu*
* 1996 - Ingibjörg Möller, *Grillaðir bananar*
* 1995 - Herdís Egilsdóttir, *Veislan í barnavagninum*
* 1995 - Þórey Friðbjörnsdóttir, *Eplasneplar*
* 1994 - Guðrún Hafdís Eiríksdóttir, *Röndóttir spóar*
* 1993 - Elías Snæland Jónsson, *Brak og brestir*
* 1992 - Friðrik Erlingsson, *[[Benjamín dúfa (kvikmynd)|Benjamín dúfa]]*
* 1991 - Iðunn Steinsdóttir, *Gegnum þyrnigerðið*
* 1990 - Karl Helgason, *Í pokahorninu*
* 1989 - Heiður Baldursdóttir, *Álagadalurinn*
* 1988 - Kristín Loftsdóttir, *Fugl í búri*
* 1987 - Kristín Steinsdóttir, *Franskbrauð með sultu*
* 1986 - Guðmundur Ólafsson, *Emil og Skundi*

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Leslisti á Goodreads
Ármann Kr. Einarsson

**Ármann Kr. Einarsson** (30. janúar 1915 – 15. desember 1999) var íslenskur rithöfundur sem fékkst við að semja skáldsögur handa börnum og unglingum. Lengst af starfaði hann sem kennari við Hlíðaskóla í Reykjavík. 

Fyrsta bók Ármanns var smásagnasafnið *Vonir* sem kom út 1934. Þremur árum síðar kom út ævintýrið *Margt býr í fjöllunum*. Fleiri ævintýri, smásögur og skáldsögur fyrir börn fylgdu í kjölfarið og 1953 kom út fyrsta bók hans um Árna í Hraunkoti, *Falinn fjársjóður*, með myndum eftir Odd Björnsson. Halldór Pétursson teiknaði hinsvegar myndirnar í seinni bókunum. Árnannbækurnar urðu alls átta talsins, Falinn fjársjóður, Týnda flugvélin, Flugferðin til Englands, Undraflugvélin, Leitarflugið, Frækilegt sjúkraflug, Flogið yfir flæðarmálið og Ljáðu mér vængi. Þær nutu mikilla vinsælda og voru meðal annars þýddar á norsku. 1962 kom út fyrsta bókin í sex bóka röð um Óla og Magga. 

1997 kom út eftir hann sjálfsævisagan *Ævintýri lífs míns*.
Almenna bókafélagið

**Almenna bókafélagið** eða **AB** er íslenskt bókafélag sem var stofnað 17. júní 1955. Hlutverk þess var meðal annars að mynda menningarlegt mótvægi við Mál og menningu sem þá var öflugasta bókafélag landsins, tengt vinstrisinnuðum rithöfundum og hallt undir Ráðstjórnarríkin, enda þáði það háa fjárstyrki þaðan. Á þessum tíma störfuðu tvö félög íslenskra rithöfunda, Rithöfundafélag Íslands og Félag íslenskra rithöfunda, sem skiptust eftir átakalínum í stjórnmálum. Að stofnun Almenna bókafélagsins stóðu meðal annars Bjarni Benediktsson, sem þá var menntamálaráðherra, Gunnar Gunnarsson, Guðmundur G. Hagalín, Tómas Guðmundsson, Jóhannes Nordal og Kristmann Guðmundsson.

Alvarlegir rekstrarörðugleikar í byrjun 10. áratugar 20. aldar ráku félagið í gjaldþrot árið 1996. Vaka-Helgafell keypti þá bókabirgðir fyrirtækisins. Bókafélagið sem Jónas Sigurgeirsson rekur keypti nafnið úr þrotabúi 2011 og gefur nú út nokkrar bækur á ári undir nafni Almenna bókafélagsins.

## Heimildir
* 
*
Auður Haralds

**Auður Haralds** (f. 11. desember 1947, d. 2. janúar 2024) var íslenskur rithöfundur. Fyrsta skáldsaga hennar, *[[Hvunndagshetjan]]: þrjár öruggar aðferðir til að eignast óskilgetin börn* árið 1979, vakti mikla athygli sem opinská grátbrosleg lýsing á hlutskipti kvenna við upphaf ákveðins kafla í kvennabaráttu á Íslandi. Hún fylgdi henni eftir með *[[Læknamafían]]* 1980 og *[[Hlustið þér á Mozart?]]* 1982. 

Skömmu síðar komu út fimm bækur hennar um Elías sem byggðu á innslögum sem hún skrifaði fyrir *[[Stundin okkar|Stundina okkar]]*, sem Sigurður Sigurjónsson lék, og unglingabókin *Baneitrað samband á Njálsgötunni*. 1987 kom svo út: *[[Ung, há, feig og ljóshærð]]*. 

## Ritverk

* 1979 - *Hvunndagshetjan: þrjár öruggar aðferðir til að eignast óskilgetin börn*
* 1980 - *Læknamafían - Lítil pen bók*
* 1982 - *Hlustið þér á Mozart?*
* 1983 - *Elías*
* 1984 - *Elías í Kanada*
* 1985 - *Elías á fullri ferð*
* 1985 - *Baneitrað samband á Njálsgötunni*
* 1986 - *Elías, Magga og ræningjarnir*
* 1987 - *Elías kemur heim*
* 1987 - *Ung, há, feig og ljóshærð*
* 1994 - *Aðdragandi* (smásaga í Tundur dufl)
* 2007 - *Litla rauðhærða stúlkan*
* 2022 - *Hvað er Drottinn að drolla?* (birtist upphaflega á stafrænu formi á vefnum Strik.is árið 2000)

## Tilvísanir
Edda útgáfa

**Edda útgáfa** er íslenskt bókaforlag sem rekur áskriftar- og bókaklúbba og gefur jafnframt út bækur fyrir almennan markað. Fyrirtækið var stofnað sem „Edda - miðlun og útgáfa“ með sameiningu Máls og menningar og Vöku-Helgafells 30. júní árið 2000. Sameiningin var tilraun til að búa til stórt og öflugt bókaforlag sem myndi ráðast í verkefni á sviði nýmiðlunar auk bókaútgáfu og reksturs bókaklúbba. Þá réð Mál og menning yfir einni stærstu bókabúð landsins við Laugaveg en Vaka-Helgafell rak öfluga bókaklúbba. Bæði félögin voru með mikla útgáfustarfsemi. Fyrirtækið keypti Iðunni árið 2003 en hélt áfram útgáfu undir nöfnum forlaganna. Vaka-Helgafell hafði áður eignast Almenna bókafélagið eftir gjaldþrot þess árið 1996.

Fljótlega komu upp miklir rekstarörðugleikar sem leiddu til þess að hópur athafnamanna með Björgólf Guðmundsson í broddi fylkingar kom með nýtt fjármagn inn í félagið og hóf endurskipulagningu þess. Nafni fyrirtækisins var breytt og bókabúðirnar seldar til Pennans-Eymundssonar. Tímaritadeild Eddu, sem fylgt hafði Vöku-Helgafelli og gaf út tímaritin *[[Iceland Review]]*, *[[Ský (tímarit)|Ský]]* og *[[Atlantica]]*, var seld til Útgáfufélagsins Heims. Nýmiðlunardeildin var lögð niður. Páll Bragi Kristjónsson varð framkvæmdastjóri.

Árið 2007 var útgáfuhluti Eddu, og þar með forlögin Vaka-Helgafell, Mál og menning og Iðunn (en ekki Almenna bókafélagið) seld til sjálfseignarstofnunarinnar Máls og menningar - Heimskringlu sem var fyrir einn eigenda Eddu. Mánuði síðar var Forlagið stofnað með sameiningu Máls og menningar og bókaforlagsins JPV. Eftir í Eddu urðu bókaklúbbarnir og Almenna bókafélagið. Edda gefur einnig út bækur fyrir almennan markað undir eigin nafni. Núverandi eigandi Eddu er Jón Axel Ólafsson.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Vefur Eddu útgáfu
Gresjuhestur

**Gresjuhestur** (eða **ónagri**) (fræðiheiti: *Equus hemionus*) er stórt spendýr sem tilheyrir ætt hesta. Heimkynni gresjuhestsins eru í eyðimörkum Sýrlands, Írans, Pakistan, Indlands, Ísraels og Tíbets.
Ingólfur Arnarson Jónsson

**Ingólfur Arnarson Jónsson** er persóna úr *[[Sjálfstætt fólk|Sjálfstæðu fólki]]*. Hann var sonur hjónanna á Útirauðsmýri og barnsfaðir Rósu Þórðardóttur og faðir Ástu Sóllilju. Hann var myndarlegur maður og ríkur. Við lok sögunnar var hann orðinn forsætisráðherra Íslands.
Leikskáld

**Leikskáld** eða **leikritahöfundur** er sá nefndur sem semur leikrit. Orðið leik*[[skáld]]* kemur til af því að lengst af í sögu vestrænnar leikritunar voru leikrit samin í bundnu máli að mestu eða öllu leyti. Fyrstu nafnkunnu leikskáldin eru forngrísk skáld frá 5. öld f.Kr.; Æskýlos, Sófókles, Evrípídes, og Aristófanes. Mörg verk þeirra eru reglulega sett upp í leikhúsum enn þann dag í dag.

## Tengt efni
* Handritshöfundur
* Leiksmiður (*dramatúrg*)
Indverski flughundur

**Indverski flughundur** (fræðiheiti: *Pteropus giganteus*) er tegund leðurblakna sem er að finna í Bangladess, Kína, Indlandi, Maldíveyjum, Nepal, Pakistan og Sri Lanka. Indverski flughundurinn er með vænghaf sem spannar 80 sentímetra, fæðir einn eða tvo lifandi unga og lifir að mestu í skógum. Þeir lifa að mestu á þroskuðum ávöxtum, s.s. mangó, blómasafi og banönum og eru hópsæknir og lifa í sambúi sem getur verið allt að nokkur hundruð dýr.
Hugmyndasaga

**Hugmyndasaga** er grein innan sagnfræðinnar sem fæst við þróun hugmynda og áhrifa þeirra. Arthur O. Lovejoy, heimspekingur við Johns Hopkins-háskóla, er gjarnan talinn upphafsmaður þessarar greinar en hann var einn af stofnendum *History of Ideas Club* og fyrsti ritstjóri *[[Journal of the History of Ideas]]* (á meðal greinahöfunda voru til dæmis Bertrand Russell og Paul O. Kristeller).