open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eimsnælda

**Eimsnælda**  (eða **gufukúla**) (fræðiheiti: *aeolopile*) er gufuknúinn vél sem Heron frá Alexandríu fann upp, og er fyrsta gufuvélin sem sögur fara af, svo vitað sé. Eimsnælda hans var hol málmkúla með tveimur stútum og var föst við snúningslegur. Snúningslegurnar voru fastar við íholar pípur sem lágu ofan í vatnsketil sem var lokaður. Undir honum var kveiktur eldur og þegar vatnið fór að sjóða þrýstist gufan upp í eimsnælduna sem við það tók að snúast. 

Eimsnælda var einnig tæki sem notað var til að auka vélaafl og minnka kolaeyðslu gufuvéla í upphafi 20. aldar.   
## Tilvísanir
Sjálfsfróun

**Sjálfsfróun** er örvun eigin kynfæra, sjálfsfróun og endar oftast með fullnægingu. Vanalega eru hendurnar notaðar til að fitla við eigin kynfæri, en sumir nota líka kynlífsleikföng eða aðra hluti. Sjálfsfróun er algengust í einrúmi en sumir fróa sér líka með öðrum. Sjálfsfróun er einnig algeng meðal sumra dýra. 

## Tenglar
* 
*
Mike Pollock

**Mike Pollock** (fæddur 9. mars 1965) er bandarískur leikari sem raddar persónur fyrir 4Kids Entertainment. Hann er sögumaður Pokémon-sjónvarpsþáttarins og er rödd Dr. Eggmans í Sonic the Hedgehog-sjónvarpsþættinum.

## Raddir japanskar teiknimynda
**[[Berserk]]*: Adon
**[[Yu-Gi-Oh!]]*: Arthur Hawkins, Zorc the Dark One
**[[Pokémon]]*: sögumaður, Mr. Contesta, aðrar raddir (frá *Which Wurmple's Which* til *Pasta La Vista*)
**[[Ultimate Muscle]]*: Meat
***: Mayor Len Blustergas, Kit Cosmos, Chef Shitake, Samo, Sir Gallant, Belly Buster, Pengy
**[[Fighting Foodons]]*: Hot Doggone-It
**[[Sonic X]]*: Dr. Eggman (Dr. Ivo Robotnik), Ella, Professor Gerald Robotnik
**[[Teenage Mutant Ninja Turtles]]*: [General Blanque, Garbageman, Foot Elite Guard, Kirby, Mad Scientist
**[[Fox Box Rocks]]*: Dr. Eggman, Meat
**[[Magic User's Club]]*: Mitsuru Minowa
**[[Mirmo!]]*: Daijin
**[[Yu-Gi-Oh! GX]]*: Jean Louis Bonaparte
**[[Weiß Kreuz]]*: Reiji Takatori
**[[Beast Hero]]*: Dr. Ander Sanchez
**[[Viva Piñata]]*: Langston Lickatoad

## Tenglar
* http://www.itsamike.com — Vefur hans
*
Fótgíma

**Fótgíma** (fræðiheiti: *Calvatia excipuliformis*) er físisveppur sem er auðvelt að greina frá öðrum skyldum sveppum vegna þess hve hún er með langan staf. Kólfurinn er hringlaga og samvaxinn fætinum. Yfirborð sveppsins er þakið litlum nöbbum. Með aldrinum verður fótgíman brúnni og opnast að ofan þar sem myndast skál full af brúnum gróum.

Fótgíma er góður ætisveppur en gæta þarf að því að tína aðeins mjög unga (alhvíta) sveppi.

Fótgíma er algeng um allt Ísland.

## Tilvísanir
Jón Helgason (biskup)

Dr. **Jón Helgason** (21. júní 1866 – 19. mars 1942) var biskup íslensku Þjóðkirkjunnar á árunum 1917 – 1939 og forstöðumaður Prestaskólans frá 1908 – 1911, en einnig rithöfundur og skrifaði töluvert um sagnfræðileg efni, meðal annars *[[Árbækur Reykjavíkur]].* Árið 1908 reisti Jón sér veglegt íbúðarhús við Tjarnargötu sem enn stendur.

Foreldrar Jóns voru Helgi Hálfdanarson prestur og síðar lektor Prestaskólans og Þórhildur Tómasdóttir en hún var dóttir Tómasar Sæmundssonar Fjölnismanns. Jón  skráði ævisögu afa síns.

## Helstu ritverk
* Uppruni Nýja testamentisins,1904
* Almenn kristnisaga I-IV, 1912-30
* Grundvöllurinn er Kristur, 1915
* Þegar Reykjavík var 14 vetra, 1916
* Hirðisbréf, 1917
* Islands Kirke I-II, Kh. 1922-25
* Kristnisaga Íslands I-II, 1925-27
* Íslendingar í Danmörku, 1931
* Kristur vort líf, predikanir, 1932
* Meistari Hálfdan, 1935
* Hannes Finnsson biskup, 1936
* Jón Halldórsson í Hítardal, 1939
* Tómas Sæmundsson, 1941
* Þeir sem settu svip á bæinn, 1941
* Árbækur Reykjavíkur 1786-1936, 1941

Jón skrifaði einnig  fjölda greina. 

## Tenglar
* Dr. theol. Jón biskup Helgason; Eiríkur Albertsson, Andvari janúar 1944, bls. 3&ndash;43.

## Tenglar
* Æviágrip Jóns Helgasonar biskups
* ''Dr. Jón Helgason biskup''; grein í Morgunblaðinu 1942
* ''Útför dr. Jóns Helgasonar biskups''; grein í Morgunblaðinu 1942
Lúzhníkí-leikvangurinn

**Luzhniki-leikvangur** eða **Grand Sports Arena of the Luzhniki Olympic Complex** (á rússnesku: **Большая спортивная арена Олимпийского комплекса Лужники**), Moskvu, er leikvangur notaður til ýmissa íþrótta. Á leikvanginum er meðal annars góð aðstaða fyrir knattspyrnu og frjálsar íþróttir. Áhorfendastúkurnar geta tekið allt að 84.745 manns í sæti. Leikvangurinn var notaður í úrslitaleik Meistaradeildar Evrópu 2007-08 þann 21. maí 2008.

## Tenglar
* Opinber heimasíða
* Völlurinn á WorldStadiums.com
Leiðsögumaður

**Leiðsögumaður** (**leiðsagi**, **leiðsagnari**, **leiðsagnarmaður** eða **láðmaður**) er maður sem annaðhvort vísar manni um vegleysur eða leið sem viðkomandi hefur ekki farið áður (t.d. yfir heiði eða fjall) eða fylgir fólki um slóðir lands og vísar í söguna sem tengist því landslagi sem ber fyrir augum. Leiðsögumaður á sjó nefnist *lóðs* eða *lóss* og hlutverk hans er að vísa skipum framhjá skerjum og grynningum og tryggja því skipi sem hann fylgir áfallalausa leið í höfn. 

Helsta viðfangsefni leiðsögumanna er að fylgja ferðamönnum um landið, fara með þá á merka staði og segja frá landi og þjóð. Leiðsögumenn þurfa meðal annars að miðla fróðleik um menningu og náttúrufar til gesta og gera það yfirleitt á tungumáli viðkomandi. Starf leiðsögumanna getur verið fjölbreytt og er mismunandi eftir vinnuveitendum þeirra, en leiðsögumenn vinna til dæmis hjá ferðaskrifstofum, söfnum, hvalaskoðunarfyrirtækjum og opinberum stofnunum. Mannleg samskipti eru stór hluti af starfi leiðsögumanna en þeir þurfa til dæmis að taka á móti erlendum ferðamönnum og ferðast með einstaklinga og hópa um landið. Einnig þurfa leiðsögumenn að vera í samskiptum við starfsfólk á ferðaskrifstofum, hjá rútufyrirtækjum, hótelum, landverði, skálaverði, bílstjóra og starfsfólk þjónustustaða.

## Á Íslandi
Menntun leiðsögumanna hefur farið fram aðallega í Leiðsöguskóla Íslands (í MK)
og Endurmenntun Háskóla Íslands 

Starfsheitið leiðsögumaður hefur ekki verið lögverndað en breyting gæti orðið á því. Með frumvarpi á Alþingi er lagt til að starfsheitið leiðsögumaður ferðamanna verði lögverndað:  *Rétt til að kalla sig leiðsögumann ferðamanna hefur sá einn sem til þess hefur leyfi Ferðamálastofu. Sama á við um erlend starfsheiti sömu merkingar. Leyfi má aðeins veita þeim sem  lokið hafa leiðsögunámi hérlendis sem uppfyllir kröfur námskrár um leiðsögunám frá því ráðuneyti sem fer með fræðslumál og þeim sem hafa haft leiðsögu ferðamanna hérlendis að aðalstarfi í samanlagt þrjú ár, enda sýni þeir með hæfnisprófi að þeir búi yfir þeirri þekkingu og færni sem þarf til að ljúka leiðsögunámi*. 

Formaður Félags leiðsögumanna hefur gagnrýnt léleg launakjör stéttarinnar: *Þetta  er náttúrulega láglaunstarf og það er svolítið erfitt að fara að mennta sig í þessu og henda einhverjum hundruðum þúsunda í það og fá síðan varla umbun þegar þú kemur út á vinnumarkaðinn.* “

## Tenglar
Félag leiðsögumanna
## Tilvísanir
Heljardalur

**Heljardalur** er afdalur úr Kolbeinsdal í Skagafirði. Vegur liggur eftir Heljardal yfir Heljardalsheiði. Munnmæli herma, að dalurinn hafi fengið nafn sitt vegna þess að margt fólk, úr fylgd Guðmundar góða Hólabiskups, hafi orðið þar úti. 

Annar dalur með sama nafni er milli Heljardalsfjalla og Stakfells inn af Þistilfirði.

## Tilvísanir
Þerney

**Þerney** er eyja á Kollafirði. Þerney er nefnd eftir kríunni, sem fyrrum var nefnd „þerna“. Hún er um 0,54 ferkílómetrar að stærð.

Þerney er notuð sem sumarleyfisstaður fyrir dýr sem Fjölskyldu- og húsdýragarðurinn hefur á sínum vegum. Þangað fara þau í tveimur hópum, fyrri helmingurinn um miðjan júlí og seinni helmingurinn miðjan ágúst. Reynt er að miða við að dýrin fái jafn langt frí og starfsfólk í garðinum eða um mánuð.

Í Þerney var kirkja á 13. öld. Á 18. öld var leiguliði bóndans verðlaunaður með konungsúrskurði fyrir garðhleðslu í eyjunni. Danskar kýr  sem komu til Íslands 4. júlí 1933 voru fluttar til Þerneyjar í einangrun og einnig voru fluttar þangað karakúlkindur þann 10. júlí sama ár. Skömmu seinna fór að koma fram hringskyrfi á nautgripunum og breiddist sýkin út í nautgripi bóndans þar og sýktist fólk líka. Öllu búfénu var slátrað nema einum kálfi.

Þerney er ásamt Lundey, Akurey og Engey á Náttúruminjaskrá.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Þerney Nat.is 
* ''Þrír menn drukkna við Þerney''; frétt í Morgunblaðinu 1931
* ''Karakúl kindur  og enskir nautgripir''; frétt í Morgunblaðinu 1933
*  Álfsnes - Glóra - Niðurkot - Urðarkot - Háheiði - Víðines - Þerney
Hestafl

**Hestafl** er mælieining afls, táknuð með *ha* eða *hö*. Er ekki SI-mælieining. *Metrakerfishestafl* er það afl sem þarf til þess að flytja hlut með massann 75 kg á hraðanum 1 metra á sekúndu, eða 735,5 vött (*W*). Eitt breskt eða bandarískt hestafl jafngildir 745,7 W en *rafvélahestafl* er 746 W. Algengt er að gefa afl bílvéla í hestöflum, en þá er átt við afl vélarinnar á ákveðnum snúnigshraða, til dæmis jafngilda 100 hö um 75 kW.

## Tenglar
*
Aldebaran

**Aldebaran** (eða **Nautsaugað**) er stjarna í stjörnumerkinu Nautinu og er ein af björtustu stjörnunum á næturhimninum. Aldebaran er risastjarna, og mælist um 30 sinnum breiðari en sólin. Sökum þess að Aldebaran er staðsett í höfði Nautsins, hefur stjarnan stundum verið nefnd *Nautsaugað*.
Mýrasúlungur

**Mýrasúlungur** (fræðiheiti: *Suillus flavidus*) er fremur smávaxinn ljósbrúnn pípusveppur með grönnum staf með kraga ofarlega. Hann mun vera ætur en með óþægilegu bragði. 

Mýrasúlungur hefur fundist á Íslandi við Rauðavatn.

## Tilvísanir
Huri

**Huri** (arabíska: حورية‎: oft þýtt sem *dimmeygðar jómfrúr* eða *hreinlyndar fylgdarmeyjar*) eru fagrar, síungar konur í paradís múhameðstrúarmanna.
Kvarsít

**Kvarsít** (eða **kvarssandsteinn**) er hörð bergtegund sem flokkast sem umbreytingarberg, þar eð hún var áður sandsteinn, en hefur fyrir tilverknað þrýstings og hita breyst í kvarsít. Kvarsít má ekki rugla saman við kvars.
Umbreytingarberg

**Umbreytingarberg** (einnig kallað **myndbreytt berg**) er berg, sem áður var storkuberg eða setberg, en hefur orðið fyrir breytingum að gerð og efnasamböndum, og það á þann hátt að upphaflegar steindir hafa að fullu breyst í aðrar fyrir áhrif þrýstings og hita.

## Tengt efni
* Myndbreytingarbergsfræði
Brunnklukka

**Brunnklukka** (eða **brúnklukka**) (fræðiheiti: *Agabus bipustulatus*) er bjalla af brunnklukkuætt, og er t.d. algeng í vötnum, keldum og tjörnum á Íslandi. Útbreiðsla er víða um palearktíska svæðið. 

Brunnklukkur eru svart- eða brúnleitar og eru allstórar bjöllur, sundfættar, og geta skotist áfram með miklum hraða í vatni. Meðan þær eru lirfustigi kallast þær *vatnskettir* og hafa sterkar griptengur á höfðinu.  

Brunnklukkur eru flatar á skrokkinn og mjög sléttar utan, og bæði lirfan, þ.e. vatnskötturinn, og þær sjálfar eru hin mestu rándýr og lifa á öllum þeim smádýrum, sem þær ráða við. Þær dveljast í vötnum, en synda upp undir yfirborð vatnsins og taka þar loft undir skjaldvængina og synda svo sem hraðast til botns aftur. Fálmarar þeirra eru með 11 liðum, fæturnir oftast 5 liða, og öftustu fæturnir eru hærðir, og eru sundfætur, mjög sterkbyggðar. Um nætur fer brunnklukkan úr vatninu og flýgur. 

Brunnklukkan var talin eitruð á Íslandi lengi vel. Í þjóðsögum Jóns Árnasonar segir þannig frá eituráhrifum hennar:
:*Þá er brúnklukkan. Hún er allt að því þumlungur á lengd, svört á lit með hvítan díl að aftan og lifir í vatni. Hún er svo eitruð, að hverri skepnu, sem gleypir hana að óvörum ofan í sig er vís bani búinn, því hún smýgur í gegnum innyflin þangað til hún læsir sig inn í lifrina og hættir ekki fyrr en hún hefur étið hana upp, enda deyja menn og málleysingjar, þegar svo er komið, ef henni verður ekki ælt upp áður. Ekki þurfa menn að hugga sig með því, að hún drepist í hitanum niðri í manni, því sagt er, að hún þoli þrjár grasagrautarsuður. Það er brúnklukkunni til málsbóta, að aldrei á annað illyrmi að haldast við í því vatni, sem hún er í*. 

Vatnskötturinn fær samskonar lýsingu.  

## Tilvísanir
Þekjuvængir

**Þekjuvængir** eða **skjaldvængir** eru framvængir á bjöllu og skortítum. Þeir eru harðir og kúptir og aðallega til hlífðar hinum eiginlegu vængjum. Þegar skordýrið er ekki á flugi, fellir það vængina að líkama sér og þekjuvængirnir skorðast yfir. Dæmi um bjöllur með þekjuvængi eru aldinborar, húsbukkar, jötunuxar og olíubjöllur. 

Þekjuvængir hafa stundum einnig verið nefndir *vængskjöldur* eða *vænghlífar*.
Lífeyrissjóður

**Lífeyrissjóður** er sjóður eigna sem notaður er til ýmissa fjárfestinga með það að markmiði að ávaxta fénu og greiða út sem lífeyri til meðlima. Til eru bæði lífeyrissjóðir í einkaeigu og opinberri eigu.

## Lífeyrissjóðir á Íslandi
* Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins
* Lífeyrissjóður starfsmanna sveitarfélaga
* Lífeyrissjóður verzlunarmanna
* Söfnunarsjóður lífeyrisréttinda
* Lífeyrissjóðurinn Framsýn
*SL Lífeyrissjóður

## Tengill
* Lög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða
* Skýrsla frá OECD um lífeyrissjóði
V for Vendetta (kvikmynd)

***V for Vendetta*** er spennukvikmynd frá árinu 2006, sem leikstýrt var af James McTeigue og framleitt af Joel Silver og Wachowski-systrum. Myndin var byggð á *[[V for Vendetta|samnefndri myndasögu]]* eftir Alan Moore og David Lloyd.
Þúsundblaðarós

**Þúsundblaðarós** (fræðiheiti:*Athyrium distentifolium*) er stórvaxinn burkni sem vex þar sem snjór tekur seint upp, t.d. á láglendissvæðum Íslands. Þúsundblaðarósin er því víða í fjallahlíðum Vestfjarða og í útkjálkasveitum við Eyjafjörð, en einnig á Snæfellsnesi og lítillega á Austfjörðum. 

## Tenglar

* ''Þúsundblaðarós''; Flóra Íslands
Hraunketill

**Hraunketill** er gíglaga jarðfall í hrauni, en má ekki rugla saman við gíg. Hraunkatlar standa ekki í sambandi við innri hluta jarðar, en hafa, undir sérstökum kringumstæðum, myndast á hraununum sjálfum, og hafa hita og afl eingöngu úr þeim. Þar sem mikið hraun rennur út í mýri eða vatn sýgur hraunið í sig svo mikla vatnsgufu að þar verða gufusprengingar, líkt og þar sé að gjósa. Þegar hraunið kólnar verða eftir í því hópar af rauðum gjallhrúgum og svörtum hraunkötlum. Dæmi um hraunketil er til dæmis Tintron, fyrir norðan Barmaskarð. 

## Tengt efni
* Gervigígur
Ríkisskuldabréf

**Ríkisskuldabréf** eru skuldabréf sem ríki gefur út í eigin gjaldmiðil til að fjármagnar rekstur sinn að hluta. Almennt er litið á ríkisskuldabréf sem áhættulitla fjárfestingu þar sem ríkisstjórninni er oftast fært að greiða fyrir skuldabréfin með því að prenta meiri peninga, nú eða hækka skatta. Sú áhætta sem felst í þeirri fjárfestingu lítur einna helst að mismuni milli gjaldmiðla (sé fjárfestirinn útlendur) eða að verðbólga verði til þess að verðmæti þeirra minnkar.Ríkisskuldabréf eru í dag kölluð ríkisbréf, sem ætluð eru til langs tíma og ríkisvíxlar, sem ætlaðir eru til skemmri tíma en eins árs. Þessi bréf eru óverðtryggð og bera ýmist fasta vexti á fyrirfram gefnu tímabili eða breytilega vexti, sem geta breyst á tímabilinu. Fyrirkomulag þessarar útgáfu hefur verið talinn góður kostur fyrir almenning sem sparnaðarleið, enda höfuðstóllinn ríkistryggður, en einnig hafa ríkisskuldabréf verið vænlegur kostur fyrir fjárfesta sem vilja ,,geyma“ fé sitt þar sem áhætta telst minni en á almennum hlutabréfamarkaði, á bankabók osfrv.

Ríkisbréf geta einnig gengið kaupum og sölum eftir að þau hafa verið keypt í fyrsta sinn. Þannig geta ný bréf á frummarkaði farið á eftirmarkað og miðast verðgildi þeirra þá við þróun- verðbólgu og vaxta hverju sinni. Almennt eru slík bréf eftirsótt á eftirmarkaði á óvissutímum, þegar ekki er um nýja útgáfu ríkisskuldabréfa að ræða og jafnvel þótt ríkið hafi ákveðið að lækka vexti af þessum bréfum, eða þegar ríkið ákveður að gefa út ný bréf á hagstæðum vöxtum miðað við almenna markaðinn. Skatttekjur ríkisins, almennt, standa straum af afborgun þessara bréfa á gjalddaga.

En vandi getur fylgt fjáröflun af þessu tagi. Í fjármálasögunni eru til fjölmörg dæmi (heimild vantar) þess að ríki hafi fjármagnað sig með útgáfu skuldabréfa, sem illmögulegt var að greiða til baka nema með róttækum aðhaldsaðgerðum í rekstri ríkisins, eða jafnvel alls ekki. Slíkt getur valdið miklu róti á fjármálamarkaði og jafnvel uppreisn þegnanna og að lokum falli ríkisins.

## Ísland

Lög um ríkisskuldabréf voru sett 4. júní árið 1924, þegar Jón Magnússon var forsætisráðherra. Í þeim segir að ef ríkissjóður taki lán, þurfi hann að gefa út ríkisskuldabréf fyrir samsvarandi upphæð. Vextir eiga að vera greiddir út tvisvar á ári, 1. október og 1. apríl, að hálfu í hvort sinn. Líftími þeirra má vera 25 ár að hámarki. Lögin voru felld úr gildi árið 2018.

Í 24. gr reglugerðar um Seðlabanka Íslands segir að bankinn megi kaupa og selja ríkisskuldabréf og önnur trygg verðbréf í því augnamiði „að á komist skipuleg verðbréfaviðskipti.“

## Tilvísanir

## Tenglar og tengt efni
*  Lög um ríkisskuldabréf
* Reglugerð fyrir Seðlabanka Íslands
* Verðbréf
* Skuldabréf

## Heimildir
* Landsbankinn 2015 - Ríkisskuldabréf sótt þann 12.05.2015
Útdauði

**Útdauði** eða **aldauði** er það þegar tegund lífveru deyr út, þ.e. finnst hvergi lifandi á jörðinni og er hugtak í líffræði og vistfræði. Dæmi um útdauðar tegundir er t.d. geirfuglinn (var útrýmt úr heiminum 3. júní 1844, þegar síðustu tveir fuglarnir voru drepnir í Eldey á Reykjaneshrygg), dúdúfuglinn og balítígurinn. 

## Myndasafn

Greatauk-london.jpg | Geirfugl
Vienna_dodo.jpg | Dúdúfugl
Hippotragus_leucophaeus,_Naturhistorisches_Museum_Wien.jpg | Blái bukki
Zalophus_japonicus.JPG | Japanskt sæljón


## Tenglar
* ''Hvenær eru dýr aldauða?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1964
*
Kaffihús

**Kaffihús** er veitingastaður sem sérhæfir sig aðallega í sölu á kaffi og öðrum heitum og köldum drykkjum, sætabrauði og smáréttum. Sum kaffihús bjóða einnig upp á vínveitingar og lifandi tónlist, en allt er það mismunandi eftir því hvaða áherslur kaffihúsið setur sér.

## Tengt efni
* Kaffitería
* Netkaffihús
* Testofa
Serov

**Serov** (rússneska: *Серо́в*) er bær í Sverdlovsk-umdæminu í Rússlandi, við austur-Úralfjöll. Árið 2002 var mannfjöldi 99.804.
Minnþak

**Minnþak** (Gelíska: *min-*: hveiti ) er fæða sem sagt er frá í Landnámu. Á siglingu sinni til Íslands urðu Ingólfur og Hjörleifur vatnslitlir, og tóku þá írskir þrælar það til bragðs að hnoða saman smjöri og mjöli og kölluðu hnoðninginn **minnþak**, sögðu mönnum að éta og „kváðu eigi þorstlátt“. Þessum atburði tengist nafn á höfninni, sem venjulega er kölluð Minþakseyri.

## Tilvísanir
Afhending

**Afhending** er bragarháttur sem er einn rímnahátta og þekkist best af því að vera aðeins tvær línur að lengd. Er fyrri línan gjarnan tólf atkvæði, skiptist í sex hnígandi tvíliði og hefur ávallt tvo stuðla og einn höfuðstaf. Síðari línan er oftast átta atkvæði, eða fjórir hnígandi tvíliðir, og hefur aðeins tvo stuðla. Línurnar tvær ríma með endarími, sem gjarnan er hálfrím.

Þar sem afhending er sami bragarháttur og samrímuð braghenda, fyrir utan að síðustu línunni er sleppt í afhendingu, vilja sumir flokka hana sem undirtegund af braghendu. Hins vegar er stúfhenda undirtegund af afhendingu, með annarri línulengd.

Dæmi um afhendingu:

:Afhendingin er mér kærst af öllum brögum
:þegar yrki óð af sögum.
::::(Páll Ólafsson)
Ópið

***Ópið*** (norska: *Skrik*) er málverk eftir Edvard Munch sem málað var árið 1893.

## Tenglar
* Stafræn eftirmynd af Ópinu
* DN - "Skriet" går inte att reparera
Spergill

**Spergill** (eða **aspas**) (fræðiheiti *Asparagus officinalis*) er fjölær matjurt af Sperglaætt. Spergilplantan vex upp úr jörðinni sem hvítir eða grænir sprotar og er höfð til matar. Ekki má rugla spergli við spergilkál (brokkólí), en það er nefnt svo vegna þess að það minnir mjög á spergilinn.
Íbúðalánasjóður

**Íbúðalánasjóður** (ÍLS) var sjálfstæð ríkisstofnun sem veitti húsnæðislán til íbúðarkaupa og byggingarframkvæmda. Íbúðalánasjóður var fjárhagslega sjálfbær. Tilgangur sjóðsins var að stuðla að samkeppni við einkareknar bankastofnanir og tryggja jafnrétti lánþega óháð staðsetningu eða atvinnu. Sjóðurinn tapaði um 8 milljörðum vegna bankahrunsins árið 2008.

ÍLS sameinaðist Húsnæðis- og mannvirkjastofnun árið 2020.

## Sjá einnig
* Húsbréf
* Skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis um Íbúðalánasjóð

## Tilvísanir

## Tenglar
* Vefsíða Íbúðalánasjóðs
*  Lög um húsnæðismál, 1998 nr. 44 3. júní
;Fjölmiðlar
* „Vandi ÍLS stærri en gjaldþrot Seðlabankans“; grein af Dv.is 2013

{{Sa|1999|2020]]
Lokaritgerð

**Lokaritgerð** er umfangsmikil ritgerð, oftast á háskólastigi, sem lögð er undir dóm prófessors eða nefndar, skipaðrar til að meta lokaritgerðina. Doktorsritgerð er lokaritgerð til doktorsprófs.
Gottfried Helnwein

**Gottfried Helnwein** (fæddur 8. október 1948 í Vín) er austurrískur listmálari, ljósmyndari, innsetningar- og leikgjörningalistamaður.

## Tenglar
* ''Tímalaust raunsæi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1984
* Opinber heimasíða Gottfried Helnwein
* Gottfried Helnwein á Netinu
Snæfellsnessýsla

**Snæfellsnessýsla** var kjördæmi í Alþingiskosningum fram til 1959 er Vesturlandskjördæmi var myndað.
Ríkisráð Noregs

**Ríkisráð Noregs**, hið forna, var æðsta valdastofnun norska ríkisins, næst á eftir konungi.

Ríkisráðið varð til úr samkundu embættismanna, sem voru ráðgjafar og trúnaðarmenn konungs. Slíkir ráðgjafar hafa ávallt fylgt konungdæminu, án þess þó að um fasta stofnun væri að ræða. Á höfðingjafundi, sem Hákon háleggur Noregskonungur stóð fyrir 1302, var nafnið „ríkisins ráð“ fyrst nefnt, og telst það föst stofnun frá þeim tíma. 

Með tilkomu Kalmarsambandsins 1397 gekk Noregur í samband við Danmörku um sameiginlegan konung. Ríkisráð Noregs var þó áfram við lýði og stjórnaði norska ríkinu, var það einkum valdamikið þegar konungslaust var. Árið 1450 ákváðu norska og danska ríkisráðið að standa sameiginlega að konungskjöri. Árið 1537 innlimaði Kristján 3. Danakonungur Noreg í danska ríkið, og var ríkisráð Noregs þá lagt niður. Færðist stjórn Íslandsmála þá að fullu undir danska ríkisráðið og Danakonung.

Ísland laut norska ríkisráðinu og áttu íslenskir biskupar rétt til setu í ráðinu (eins og aðrir biskupar ríkisins), þó að þeir af eðlilegum ástæðum hefðu sjaldan tækifæri til að sitja fundi þess. Seinastir til þess voru Jón Arason og Ögmundur Pálsson, og fól ríkisráðið þeim einnig völd hirðstjóra á Íslandi. 

## Heimildir
* Einar Laxness: *Íslandssaga i–r*, Rvík 1998.
Rocahöfði

**Rocahöfði** (portúgalska *Cabo da Roca*) er vestasti oddi Portúgals og jafnframt vestasti oddi meginlands Evrópu. Hann tilheyrir portúgalska sveitarfélaginu Sintra í Lissabonumdæmi.
Frjálslyndi flokkurinn (1)

**Frjálslyndi flokkurinn** var íslenskur stjórnmálaflokkur sem var stofnaður árið 1926 af þingmönnum úr Sjálfstæðisflokknum (eldri) sem ekki vildu taka þátt í stofnun Íhaldsflokksins. Flokkurinn bauð fram í landkjöri sama ár undir forystu Sigurðar Eggerz en hann náði ekki kjöri. Flokkurinn bauð fram lista í Alþingiskosningum 1927 og náði Sigurður þá einn kjöri. 

Frjálslyndi flokkurinn tók þátt í stofnun Sjálfstæðisflokksins árið 1929.
Frjálslyndi flokkurinn (eldri)

**Frjálslyndi flokkurinn (eldri)** getur átt við um tvo íslenska stjórnmálaflokka:
* Frjálslyndi flokkurinn (1) (1926-1929)
* Frjálslyndi flokkurinn (2) (1973-1974)
Frjálslyndi flokkurinn (2)

**Frjálslyndi flokkurinn** var íslenskur stjórnmálaflokkur sem var stofnaður í Reykjavík árið 1973 að undirlagi Bjarna Guðnasonar sem áður hafði klofið sig frá Samtökum frjálslyndra og vinstri manna. Flokkurinn hafði sömu stefnuskrá og Samtökin höfðu samþykkt á stofnfundi sínum 1969. Við klofninginn missti fyrsta ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar meirihluta í neðri deild Alþingis. 

Frjálslyndi flokkurinn bauð fram í borgarstjórnarkosningum í Reykjavík 1974 en fékk engan mann kjörinn. Hann bauð ekki fram í alþingiskosningum sama ár.

## Tenglar
* '''Klassísk rit jafnaðarsinna á Íslandi'''
Þingið í Worms

**Þingið í Worms** var almennt stéttaþing sem keisari hins Heilaga rómverska ríkis boðaði til í Worms þar sem nú er Þýskaland. Þingið stóð frá 28. janúar til 25. maí 1521 og keisarinn, Karl 5., veitti því forstöðu. Þingsins er einkum minnst fyrir að hafa tekið á siðbót Marteins Lúthers sem flutti mál sitt fyrir þinginu. Samkvæmt hefðinni á hann að hafa mælt þar hin fleygu orð „Hér stend ég og get ekki annað, svo hjálpi mér guð, amen!“ (þýska: *Hier stehe ich. Ich kann nicht anders. Gott helfe mir. Amen.*).
Vatnafjöll

**Vatnafjöll** eru 40 km langt og 9 km breitt basaltískt gossprungubelti suðaustan við Heklu á Íslandi. Á hólósentímabilinu hefur sprungan gosið tólf sinnum, síðast fyrir 1200 árum. Hæsti tindur Vatnafjalla er 1235 metra yfir sjávarmáli.

Vatnafjöll, sem eru austan við Heklu, eru stundum talin sérstök eldstöð, en annars flokkuð með eldstöðinni sem liggur undir og kringum Heklu.
Erik Weihenmayer

**Erik Weihenmayer** (f. 23. september 1968) er bandarískur blindur fjallgöngumaður og íþróttamaður. Hann var fyrsti blindi maðurinn sem náði tindi Everestfjalls 25. maí 2001.
Hnýði

**Hnýði** er forðabúr fyrir næringarefni plantna sem þær nýta sér á vetrum og tryggir plöntunni vaxtarmagn vorið eftir. Hnýði eru tvennskonar: *stöngulhnýði* eða *rótarhnýði*. Plöntur notast einnig við hnýðið við kynlausa æxlun.
Sýklalyf

**Sýklalyf** (einnig **fúkalyf** eða **fúkkalyf**) á vanalega við efni sem drepa eða hindra vöxt gerla (*baktería*), og eru sýklalyf undirflokkur örverueyðandi efna. Fyrsta sýklalyfið sem fannst var penisillín en það var skoski líffræðingurinn Alexander Fleming sem fyrstur var til þess að finna efnið penisillin af tilviljun í myglu sem hafði ræktast upp í rannsóknarstofuni hjá honum árið 1928.

Eftir það hafa verið þróuð mörg sýklalyf með mismunandi virkni. Til eru bæði svokölluð sérvirk sýklalyf sem verka þá á ákveðnar bakteríur sem valda sýkingum en láta aðra bakteríu flóru í friði og síðan eru breiðvirk sýklalyf sem „drepa allt“.

Röng eða of mikil notkun sýklalyfja getur leitt til sýklalyfjaónæmis. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin telur sýklalyfjaónæmi vera helstu heilbrigðisógnina á heimsvísu.
  
## Fjórflokkun sýklalyfja
Hægt er að flokka sýklalyf eftir virkni þeirra í fjóra flokka (Tenover FC, 2006).

### Truflun á nýsmíði frumuveggsins
Innan þessa flokks eru β-laktasar; penisillin, kefalósporín, ampicillín, carbapenem og monobactam. Einnig eru hér efnin glýkópeptíð ásamt vancomycin og teicoplanin. β-laktasa hamla nýmyndun frumuveggsins með því að trufla ensímin sem nauðsynleg eru til nýmundunar peptíðóglýcan lagsins. Vancomycin og teiocoplanin hamla einnig nýmyndunar frumu veggsins, þetta gera þau með því að koma í veg fyrir víxltengingu peptíðóglýcana sem er nauðsynleg fyrir stöðuga nýmyndun á frumuveggnum. 

### Hömlun á nýmyndun próteina
Makrólíð, amínóglýkósíð, klóramfenikól, tetrasýklín, streptogramin og oxazolidinones eru sýklalyf innan þessa flokks. Ríbósóm baktería eru frábrugðin hliðstæðu einingunum í heilkjarna frumum. Þessi sýklalyf nýta sér það og geta þannig sérstaklega hamlað bakteríuvöxt. Makrólíð, amínóglýkósíð og tetrasýklín bindast 30S undireiningunum ríbósómsins á meðan klóramfeníkólið bindist 50S undireiningum.

### Truflun á nýmyndun kjarnsýra
Í þessum flokk eru meðal annarra lyfin fluoroquinolones, en þau raska nýmyndun á DNA með því að rjúfa tvöföldu DNA sameindina meðan á DNA afritun stendur.

### Hömlun á efnaskiptaferli
Í þessum flokk eru efni á við súlfónamíð og gagnvirkar fólínsýrur.

Rannsóknir hafa sýnt að of mikil notkun sumra sýklalyfa og röng notkun þeirra getur valdið ónæmi gagnvart þeim og þannig þarf sífellt sterkari skammta og lyfjagjöfin dregst yfir lengra tímabil en eðlilegt getur talist. Sumstaðar hafa sýklalyf (til dæmis aureomysín, penisillín og oxýtetracýklín) verið notuð sem íblöndunarefni í dýrafóður.

## Tilvísanir


## Heimildir
* Karl G. Kristinnsson. (1989). „Ný breiðrófs-sýklalyf“. *Læknablaðið*, 75, 141-147.
* Tenover FC. (2006). „Mechanisms of antimicrobial resistance in bacteria“. *The American Journal of Medicine*, 119(6), S3-S10

## Tenglar
* ''Sýklalyf''; grein á Doktor.is
Rengla

**Rengla** er  jarðlægur eða hulinn sproti sem vex út frá stofni eða jarðstöngli plöntu. Við endann á renglunni myndast ný jurt úr knúppi. Dæmi um jurtir sem fjölga sér með renglum eru jarðarber og kartöflur.
Smjattpattar

**Smjattpattar** voru persónur í barnabókum eftir breska rithöfundinn Denis Bond (sem notaði höfundarnafnið *Giles Reed*) myndskreyttar af Angelu Mitson. Smjattpattar voru persónugerðir ávextir og grænmeti sem báru heiti eins og Lúlli laukur, Pála púrra, Kalli kartafla, Mangi maískólfur o.s.frv. Fyrstu bækurnar komu út árið 1978. 1980 voru gerðir brúðuþættir með persónunum fyrir ITC Entertainment. Um miðjan 9. áratuginn eyðilögðust allar upprunalegu myndskreytingarnar í eldsvoða. 

Á Íslandi komu bækurnar út hjá Bókaútgáfunni Vöku 1982 til 1984 í þýðingu Þrándar Thoroddsen. Árið 1983 voru brúðumyndirnar sýndar í Stundinni okkar og sama ár kom út samnefnd íslensk hljómplata með „Smjattpattalögum“. 

## Tenglar

* Smjattpattarnir á Glatkistunni
Bókaútgáfan Vaka

**Bókaútgáfan Vaka** var íslenskt bókaforlag sem var stofnað árið 1981 af Ólafi Ragnarssyni og Elínu Bergs. Bókaútgáfan var brautryðjandi í útgáfu ódýrra kilja. 1985 keypti fyrirtækið hina gamalgrónu bókaútgáfu Helgafell (stofnað 1942) og til varð bókaútgáfan Vaka-Helgafell.
Vaka

**Vaka** getur átt við um:
* Kvöldvöku
* Nafnið Vaka
* Vöku, félag lýðræðissinnaðra stúdenta, sem var stofnað 1935
* Menningarþáttinn Vöku sem sýndur var á RÚV 1972-1974
* Bókaútgáfuna Vöku sem starfaði 1981-1985 þegar nafninu var breytt í Vaka-Helgafell
Árni Hafstað

**Árni Jónsson Hafstað** bóndi í Vík í Skagafirði f. 23. maí 1883 á Hafsteinsstöðum d. 22.júní 1969. Foreldrar hans voru Jón Jónsson (1850-1939) bóndi og hreppsstjóri á Hafsteinsstöðum og kona hans Steinunn Árnadóttir (1851-1933). Árni ólst upp hjá foreldrum sínum á Hafsteinsstöðum til 18 ára aldurs en þá fór hann til náms einn vetur til sr. Árna Björnssonar á Sauðárkróki. Næstu tvo vetur var hann á Bændaskólanum á Hólum en fór að því búnu til Akureyrar og lærði garðyrkju og meðferð garðyrkjutækja í Gróðrarstöðinni. Vorið 1906 hélt hann til Danmerkur og Noregs til frekara náms í búfræði. Þar dvaldist hann á annað ár. Vorið 1908 hóf hann búskap í Vík í Staðarhreppi ásamt Sigríði systur sinni. Þar reistu þau stórt hús úr steinsteypu, eitt hið fyrsta þeirrar gerðar í Skagafirði. Í utanför sinni kynntist Árni lýðháskólahreyfingunni á Norðurlöndum og fékk þar mikinn áhuga á alþýðufræðslu. Það varð til þess að hann hann stofnaði unglingaskóla í samvinnu við sveitunga sinn Jón Sigurðsson frá Reynistað. Skólinn tók til starfa í ársbyrjun 1909 í hinu nýreista steinhúsi í Vík. Hann starfaði þó ekki nema í tvö ár en þá var kominn unglingaskóli á Sauðárkróki sem tók starfssemina yfir.

Árni var hugsjóna- og félagsmálamaður. Hann átti þátt í stofnun Ungmennafélagsins Æskunnar í Skagafirði og Ungmennafélagsins Tindastóls http://www.tindastoll.is/ á Sauðárkróki. Hann var einn af stofnendum Ungmennafélagasambands Skagafjarðar og fyrsti ritari þess. Hann var samvinnumaður og deildarstjóri í Staðardeild Kaupfélags Skagfirðinga, í stjórn Kaupfélagsins sat hann 1938-1947 og var kjörinn heiðursfélagi þess er hann varð 75 ára. Árni var einn af aðalhvatamönnum þess að koma á stofn héraðsskóla í Varmahlíð sem var fyrsti vísir að þorpinu sem þar er nú.

Árni Hafstað kvæntist 13. mars 1914. Kona hans var Ingibjörg Sigurðardóttir f. 16. júlí 1893 í Valadal, d. 4. október 1932 í Vík. Ingibjörg ólst upp með foreldrum sínum, sem lengst af bjuggu á Geirmundarstöðum í Sæmundarhlíð. Hún var í unglingaskólanum í Vík 1909, síðan hélt hún til Reykjavíkur og nam við Kvennaskólann 1911-1914 en flutti þá í Vík. Ingibjörg lést langt fyrir aldur fram frá stórum barnahópi. Þau Árni áttu saman 11 börn:

: Árni 1915-1994
: Sigurður Hersteinn 1916-2003
: Páll Steinþór 1917-1987
: Steinunn Alda 1919-2005
: Jón Haukur 1920-2008
: Ingibjörg Erla 1921-2000
: Sigmar Halldór 1924
: Margrét Sigríður 1925-1926
: Sigríður Margrét 1927
: Guðbjörg 1928-1966
: Valgerður Birna 1930-2011

: Ragnar Örn (1921-2005) var sonur Árna og Hallfríðar S. Jónsdóttur.

## Heimildir
* Baldur Hafstað. Árni Í Vík. Þættí úr sögu Árna J. Hafstað bónda í Vík. Skagfirðingabók 1985,  bls. 7-56.
* Þorsteinn Jónsson. Hafstaðsætt, framætt og niðjatal Árna J. Hafstað og Ingibjargar Sigurðardóttur í Vík. Ættfræðirit nr. 1, 1978
Iðunn

**Iðunn** getur átt við:
* Iðunn - gyðjuna í norrænni goðafræði
* Iðunn - nafnið 
* Iðunn - bókaforlag sem var stofnað árið 1945
Herramenn

**Herramenn** eru barnabækur fyrir yngstu lesendurna eftir breska rithöfundinn Roger Hargreaves. Herramenn eru einfaldar fígúrur sem hver hefur sinn eiginleika. Fyrsta bókin, *Herra Kitli*, kom út árið 1971. Alls urðu bækurnar um herramennina 52. Hann fylgdi þeim eftir með 39 bókum um ungfrúrnar frá 1981. Eftir lát hans 1988 hefur sonur hans, Adam Hargreaves, haldið áfram að semja nýjar sögur í báðum flokkunum. 

Fjórar teiknaðar sjónvarpsþáttaraðir hafa verið gerðar eftir bókunum, sú fyrsta árið 1975. 

Á Íslandi komu bækurnar um herramennina út hjá Iðunni frá 1980 í þýðingu Þrándar Thoroddsen.
Bókaútgáfan Iðunn

**Bókaútgáfan Iðunn** er íslenskt bókaforlag sem var stofnað 1945 af Valdimar Jóhannssyni, og starfaði sjálfstætt allt til ársins 2000 en er nú hluti af Forlaginu. 

Iðunn gaf út mikinn fjölda bóka, bæði undir heiti Iðunnar og undirforlaganna Hlaðbúðar, Skálholts og Draupnisútgáfunnar. Það hafði framan af aðsetur á Skeggjagötu en fluttist 1976 á Bræðraborgarstíg 16. Útgáfubækur forlagsins voru af öllu tagi, frá fræðiritum til þýddra reyfara, og á meðal þeirra höfunda sem forlagið gaf út voru Alistair MacLean, en spennusögur hans voru mest seldu bækur landsins ár eftir ár á 7. og 8. áratug 20. aldar, og Enid Blyton, sem var í svipaðri stöðu hvað barnabækur varðaði. Þekktasta útgáfuverk Iðunnar er þó vafalítið bókaflokkurinn Aldirnar, en fyrsta bókin í þeim flokki, *Öldin okkar 1901-1930*, kom út árið 1950 og sú nýjasta, *Öldin okkar 1996-2000*, kom út árið 2010, réttum 60 árum síðar.

Útgáfan var einnig umsvifamikil á sviði teikmimyndasagna um tíma og gaf út marga flokka þeirra, svo sem Sval og Val, Viggó viðutan og Strumpana.

Árið 2000 sameinaðist Iðunn útgáfufyrirtækinu Fróða og varð bókaútgáfudeild þess. 2003 seldi Fróði forlagið til Eddu miðlunar og 2007 gekk Iðunn svo, ásamt öðrum forlögum, til Forlagsins, en forstjóri þess, Jóhann Páll Valdimarsson, er sonur Valdimars stofnanda Iðunnar. Enn koma út nokkrar bækur á ári undir nafni Iðunnar.
Legkaka

**Legkaka** eða **fylgja** er skammvinnt líffæri sem fyrirfinnst í legkökuspendýrum á meðan á meðgöngu stendur. 

## Tengt efni
* Fóstur
* Fæðing
* Leg
* Legkökuát
Messier 81

**Messier 81** er stjörnuþoka sem er í 12 milljón ljósára fjarlægð frá jörðu. Messier 81 er í stjörnumerkinu Stóri-Björn. Hún er þyrilþoka.

## Tenglar
* Stjörnufræðivefurinn: Messier 81
Ný Evrópa með augum Palins

***Ný Evrópa með augum Palins*** (enska: *Michael Palin's New Europe*) eru ferðaþættir frá 2007 þar sem enski leikarinn Michael Palin ferðast um 20 lönd í fyrrum Austurblokkinni og skoðar meðal annars þær breytingar sem hafa átt sér stað eftir hrun Berlínarmúrsins. Þættirnir eru sjö talsins og er hver þáttur ein klukkustund. Þættirnir voru frumsýndir á sjónvarpsstöðinni BBC One. Sjónvarpið tók þættina til sýningar á Íslandi árið eftir.

## Þættir

## Tilvísanir
Basil Bernstein

**Basil Bernstein** (1. nóvember 1924 – 24. september 2000) var breskur félagsfræðingur og málfræðingur. Hann er þekktur fyrir kenningar sínar um félagsfræði uppeldis- og kennslu.

Fjölskylda Bernstein var innflytjendur af gyðingættum í Austur-London. Hann var um fertugt þegar hann tók doktorspróf. Bernstein starfaði við Lundúnaháskóla.

Kenningar Basil Bernstein um félagsfræði uppeldis- og kennslu greina það táknkerfi sem stýrir skólastarfi. Hann leiðir rök að því að kennsluhættir byggi á reglum um samskipti og hefðum sem hafa mótast innan stofnana á löngum tíma. Þessar samskiptareglur nefnir hann hina stýrandi (regulative) orðræðu. Lykilhugtök í kenningum hans eru flokkun (classification) og umgerð (framing) þar sem flokkun lýsir uppbyggingu félagslegs rýmis t.d. hvernig námsgreinum er skipt og hvernig fólk er flokkað í nemendur og kennara. Umgerð vísar til þess hvar yfirráðin eru yfir samskiptum, hver stýrir þeim. 

## Ritverk
* *Theoretical Studies Towards A Sociology Of Language* (1971)
* *Applied Studies Towards A Sociology Of Language* (1973)
* *Selection And Control* (1974) meðhöfundur Walter Landis
* *Towards A Theory Of Educational Transmissions* (1975)
* *The Structuring Of Pedagogic Discourse* (1990) 
* *Social Class, Language And Communication* meðhöfundur Dorothy Henderson 
* *Pedagogy, Symbolic Control and Identity* (1996 / 2000 önnur útgáfa)

## Tenglar
* The personal papers of Basil Bernstein are held in Archives of the Institute of Education, University of London. http://ioewebserver.ioe.ac.uk/ioe/cms/get.asp?cid=9347&9347_0=14832 
* Basil Bernstein, Bibliography 
* Obituary in ''The Guardian''
* Obituary by Alan R. Sadovnik 
* Institute obituary notice 
* Bernstein
* Discussion group on Bernstein's sociological approach
Fagvörur

**Fagvörur** er matvælafyrirtæki sem framleiðir matvæli fyrir íslenskan markað.
Fyrirtækið sinnir einnig sölu á tækjum fyrir efnaiðnað ásamt influtningi á pökkunarvélum.

## Innflutningur
Fagvörur ehf. flytur inn eftirfarandi vörur:
*Fillflex

## Tenglar
* Vefsíða Fagvara
E-161b

**Lútín** eða E-161b er andoxunarefni sem finnst í blaðgrænmeti eins og spínat og káli. Það er karótínefni.
Hnit (stærðfræði)

**Hnit** í stærðfræði á við talnapar (*a*,*b*), sem sýnir staðsetningu punkts á tvívíðri sléttu, s.n. **hnitakerfi**. Hér eru *a* og *b* stök í mengi rauntalna og lýsa staðsetningu punktsins, *a* miðað við láréttan *x-ás* og *b* miðað við lóðréttan *y-ás*. Skurðpunktur (evklíðsk rúmfræði) þeirra hefur hnitið (0, 0) og er oft kallaður *upphafspunktur* O (dregið af orðinu *origo*, sem þýðir upphaf). 

Einnig getur hnit verið talnaþrennd af gerðinni (*a*,*b*,*c*), sem sýnir hvar punktur er í þrívíðu hnitakerfi. Eins og í tvívíða kerfifnu eru *a*, *b* og *c* rauntölur og lýsa stöðu punktsins miðað við þrjá ása, x-ás og y-ás, sem eru hornréttir í láréttum fleti, og *z-ás*, sem er lóðréttur og sker hina tvo í sameiginlegum skurðpunkti, O = (0,0,0).

Á svipaðan hátt er mögulegt að sýna tvinntölu *a* + i*b*, þar sem *i* er þvertala, á tvinntalnasléttu, en þá kallast lóðrétti ásinn *þverás*.
Algengust eru eftirfarandi hnitakerfi: rétthyrnt hnitakerfi og skauthnitakerfi.

## Tengt efni

* Kartesíusarhnitakerfið
* Vídd
Einstaklingshyggja

**Einstaklingshyggja** er sú hugsun eða stefna að hver einstaklingur eigi fyrst og fremst að sjá um sjálfan sig og vini, ættingja eða aðra sem hann vill sjálfur, frekar en að einstaklingar og samfélag hafi gagnkvæmum skyldum að gegna, eins og félagshyggja segir. Einstaklingshyggja er stundum talin fylgjast að með sumum tegundum pólitískrar hægristefnu, sérstaklega frjálshyggju, en það er ekki algilt. Einstaklingshyggju-anarkismi er ein tegund stjórnleysisstefnu, þar sem áherslan er (eins og nafnið bendir til) á einstaklinginn frekar en samfélagið.

Nútíma einstaklingshyggja kom fram á nýöld og tilurð hennar er tengd tilurð kapítalískra framleiðsluhátta. Annars vegar fóru atvinnurekendur að semja við launamenn á einstaklingsgrundvelli (í það minnsta fyrir tilkomu stéttarfélaga) í meiri mæli en áður var, svo það varð reglan frekar en undantekningin. Þannig varð einstakur vinnandi maður að framleiðslueiningu, í stað heimilisins, sem áður var. Hins vegar losnaði um bönd lénsveldisins og bændaánauð, vistarband og slíkar hömlur á einstaklingsfrelsi rofnuðu.
Kvæðamannafélagið Iðunn

**Kvæðamannafélagið Iðunn** er stofnað þann 15. september árið 1929 í Reykjavík. Starfsemi félagsins er einkum tvíþætt: Að yrkja vísur, einkum undir hefðbundnum bragarháttum, og að kveða vísur eftir gömlum stemmum, sem félagar Iðunnar söfnuðu fyrr á árum. Þriðja hlutverkið hefur raunar bæst við, sem er að hlúa að þjóðlegri tónlistarhefð. Núverandi formaður félagsins er Bára Grímsdóttir.

Haldið er hátíðlegur Dagur rímnalagsins á stofndegi félagsins 15. september.

## Tengill
* Heimasíða Kvæðamannafélagsins Iðunnar
Phoenix (geimfar)

**Phoenix** (eða Fönix) er tölvustýrt geimfar sem var sent til Mars í könnunarleiðangri á vegum NASA. Markmið leiðangursins var að leita að umhverfi sem gæti hentað örverulífi, auk þess að rannsaka sögu vatns á plánetunni.

Verkefnið var unnið í samstarfi háskóla og stofnana í  Bandaríkjunum, Kanada, Sviss, Filippseyjum, Danmörku, Þýskalandi og Bretlandi, auk NASA, Kanadísku geimvísindastofnunarinnar og ýmissa fyrirtækja. Háskólinn í Arizona leiddi verkefnið með tæknilegum stuðningi frá Jet Propulsion Laboratory hjá NASA.

Phoenix var skotið á loft 4. ágúst 2007 frá Cape Canaveral í Flórída og lenti farsællega á norðanverðum Mars 25. maí 2008.
Friðarsinni

**Friðarsinni** er manneskja sem vill að friður ríki meðal fólks. Þótt flestir vilji það, þá er hugtakið yfirleitt tengt við fólk sem beitir sér á einn eða annan hátt gegn ófriði, einkum stríðsrekstri. Friðarbarátta er nátengd baráttu fyrir m.a. lýðræði, mannréttindum og jafnrétti og samtök friðarsinna hafa þessi málefni oft öll á stefnuskrá sinni.

## Fortakslausir friðarsinnar
Sumir friðarsinnar aðhyllast fortakslausa friðarhyggju og hafna allri valdbeitingu. Þeir álíta að leiðirnar til að berjast gegn yfirgangi, óréttlæti eða ofbeldi séu fólgnar í friðsömum aðferðum á borð við fundi, kröfugöngur, mótmæli, bréfaskriftir, undirskriftasafnanir o.s.frv.

## And-heimsvaldasinnar
Sumir friðarsinnar vilja ekki bara frið heldur réttlátan frið, og setja valdbeitingu valdamanna ekki undir sama hatt og andspyrnu gegn henni. Þeir fordæma þannig ekki andspyrnuhreyfingar sem berjast gegn hernámi eða skæruliða sem berjast gegn einræðisstjórnum og setja auk þess ekki endilega samasemmerki milli ríkja sem þeir telja að stundi heimsvaldastefnu og ríkja sem streitast gegn henni.

## Tengill
* Friðarvefurinn
* Menningar- og friðarsamtök íslenskra kvenna
Trans fólk

**Trans fólk** eru einstaklingar sem upplifa að kynvitund og kyntjáning þeirra í samfélaginu sé önnur en það kyn sem þeim var úthlutað við fæðingu af lækni eða ljósmóður. Í vestrænum samfélögum, líkt og víðar, er hin hefðbundna kynjatvíhyggjuskipting í karla og konur algengust. Einstaklingur sem skilgreinir sig nú sem karl, en áður skilgreindi sig sem konu, kallast **trans karl**. Einstaklingur sem skilgreinir sig nú sem konu, en áður skilgreindi sig sem karl, kallast **trans kona**. Margt trans fólk upplifir vanlíðan í sínu fyrra kynhlutverki eða með líkama sinn, og sækjast sumir eftir hormónameðferð, skurðaðgerðum, eða sálfræðiaðstoð. Það að vera trans er óháð kynhneigð.

Orðið *trans* er latína og merkir *„þversum, handan megin við, á hinni hliðinni“* og er þar með vísun í að einstaklingur sé á annarri hlið í framsetningu kyns síns. Íslenskanir á orðinu hafa ekki náð mikilli útbreiðslu. Orðið „kynskiptingur“ var áður notað, en það þykir afar úrelt og niðrandi í dag þar sem hentugra er að tala um kynleiðréttingu.

Á bilinu 0,3% til 0,6% einstaklinga skilgreina sig sem trans (transgender), eða einn af hverjum 200, samkvæmt bandarískri könnun frá árinu 2016. Undirflokkarnir eru margir og mismunandi. Hugtakið transsexúal er notað um einstaklinga sem hafa gengist undir, eða hyggjast gangast undir, meðferðir og aðgerðir til að aðlaga líkama sinn að því kyni sem þeir samsama sig með.

## Heilbrigðisþjónusta

### Sálfræðimeðferð
Þar sem margt trans fólk upplifir vanlíðan með kynhlutverk sitt, líkama sinn, eða samfélagslega fordóma getur sálfræðimeðferð verið til bóta fyrir fólk.

### Hormónameðferð
Mögulegt er að auka á kyneinkenni einstaklings með hormónameðferð þar sem ýmist eru gefin karl- eða kvenhormón. Karlhormónið, testósterón, eykur skeggvöxt, eykur vöðva, og dýpkar rödd. Kvenhormónin, estrógen og prógesterón, minnka skeggvöxt og láta fitu safnast fyrir á brjóstum og mjöðmum. Notkun hormóna getur haft í för með sér óæskilegar aukaverkanir en þar sem ávinningurinn getur verið mikill, og hægt er að draga úr vanlíðan fólks, er stundum mælt með notkun þeirra. 

Hægt er að nota hormónahemla *(hormónablokkera)* fyrir börn með kynama. Slíkir hemlar seinka kynþroska og veita einstaklingum því aukinn tíma til að ákvarða hvort kynhlutverk hann vill uppfylla. Í þokkabót geta hormónahemlar valdið beinþynningu.

### Skurðaðgerðir
Líkt og hormónameðferð geta skurðaðgerðir aukið eða breytt kyneinkennum einstaklings og er hlutverk þeirra að draga úr vanlíðan einstaklingsins. Með kynleiðréttandi aðgerð er hægt að skapa eftirlíkingu typpis eða píku, fjarlægja brjóst eða bæta við brjóstum, og kvengera andlit með því að draga úr skörpum hornum. Ekki eru allir sem velja þessa leið þar sem aðgerðir eru aldrei áhættulausar. Ekki öllum þykir eftirsóknarvert að fara í aðgerð á eigin kynfærum, eða þá að viðkomandi er einfaldlega sáttur með eigin líkama. 

## Tilvísanir


## Neðanmálsgreinar
Litla-Brekka

**Litla-Brekka** var torbær við Þormóðsstaðaveg í Grímsstaðaholtinu í  og var síðasti torfbærinn í Reykjavík. 

Bærinn  stóð á horninu milli Suðurgötu og Eggertsgötu þar sem nú er bílastæði við stúdentagarðana. Litla-Brekka var byggð úr grjóti og torfi árið 1918 sem blanda af steinbæ og venjulegum torfbæ, en áður hafði staðið þar samnefndur torfbær frá árinu 1886. Í bænum voru þrjú lítil herbergi og eldhús og lítil viðbygging. Bærinn var um 40-50 fm að stærð.  Í bænum bjuggu 8-9 manns þegar mest var. Þakið var úr torfi og vegghleðslur úr torfi og grjóti. Í viðbyggingunni var forstofa, geymsla og kamar. Vatnssalerni var aldrei í Litlu-Brekku. Í fyrstu var ekki rafmagn og vatn sótt í vatnspóst við Þrastargötu. Bærinn var byggður á rústum eldri bæjar. Hann stóð fyrir utan Reykjavík þegar hann var byggður. Ekki var búskapur í Litlu-Brekku nema þar voru hænsni og ræktaðar kartöflur.

Eðvarð Sigurðsson alþingismaður ólst upp í Litlu-Brekku og bjó þar á fullorðinsárum  með móður sinni og systur. Sími hans í Litlu-Brekku var hleraður. Eftir að þær létust þá bjó hann einn í Litlu-Brekku fram til ársins 1980. Bærinn var rifinn haustið 1980.

## Tilvísanir
Saltvíkurhátíðin

**Saltvík '71** eða **Saltvíkurhátíðin** var útihátíð sem haldin var um hvítasunnuhelgina 28.-31. maí árið 1971 í Saltvík á Kjalarnesi. Jörðin var þá rekin sem útivistarvettvangur fyrir börn á vegum Æskulýðsráðs Reykjavíkur. Ákveðið var að halda hátíðina til að reyna að stemma stigu við óskipulegum samkomum ungs fólks úti á landi yfir þessa helgi þar sem þótti bera á miklum drykkjuskap. 

Þetta tókst þó illa því talsverð ölvun varð á hátíðarsvæðinu, sérstaklega um kvöldið þegar skemmtistöðum var lokað í Reykjavík og straumur leigubíla flutti eldra fólk á hátíðarsvæðið. Talið er að þegar mest var hafi um tíu þúsund manns verið á svæðinu. Seldir aðgöngumiðar voru um átta þúsund. Rigning setti líka mark sitt á hátíðina. Löggæsla var höfð í lágmarki og ekki leitað á fólki við hliðið, en einhverjir gengu um svæðið og helltu niður áfengi fyrir unglingum. Hjálparsveit skáta sá um fyrstu hjálp. Talsverð umræða spannst um hátíðina eftir helgina og var Æskulýðsráð gagnrýnt af mörgum fyrir að standa að henni.

Hljómsveitir og tónlistarfólk sem komu fram á hátíðinni voru Arkimedes, Dýpt og Tiktúra, Ævintýri, Tilvera, Jeremias, Akropolis, Júmbó, Torrek, Trix, Mánar og Ingvi Steinn söngvari, Trúbrot, Náttúra, Ríó Tríó, Þrjú á palli, Kristín og Helgi, Árni Johnsen, Lítið eitt og Bill og Gerry, Roof Tops, Haukur og Plantan.

## Tenglar

* Glatkistan
Melarokk

**Melarokk** voru tónleikar sem voru haldnir á Melavellinum í Vesturbæ Reykjavíkur á laugardegi 28. ágúst 1982. Tónleikarnir eru stundum sagðir marka endalok blómaskeiðs pönksins á Íslandi. Heimildarmynd Friðriks Þórs, *[[Rokk í Reykjavík]]*, hafði komið út vorið áður, og tónleikarnir Risarokk voru haldnir í Laugardalshöll 10. september af aðstandendum myndarinnar, aðeins tíu dögum eftir Melarokk, en þeir fengu slæma dóma.

Tónleikarnir hófust fyrst einum og hálfum tíma eftir áætlaðan tíma vegna þess að aðstandendur námskeiðs Paul Zukovsky í Háskólabíói óttuðust að Melarokk myndi trufla lokahátíð þeirra, því var beðið þar til þeim tónleikum lauk. Um 2000 manns sóttu tónleikana þrátt fyrir kulda og rok. Aðalnúmer kvöldsins, hljómsveitin Þeyr, mætti ekki þegar hún átti að leika síðust í röðinni og nokkrir meðlimir annarra hljómsveita hlupu þá í skarðið til að loka dagskránni. 

Hljómsveitirnar sem komu fram á tónleikunum voru Reflex, Tappi tíkarrass, KOS, Grýlurnar, Hin konunglega flugeldarokksveit, Stockfield Big Nose Band, Q4U, Vonbrigði, Fræbbblarnir, Þrumuvagninn, Pungó og Daisy, Lola, Bandóðir, BARA-flokkurinn og Purrkur Pillnikk. 

## Tenglar
* ''Melarokk''; grein í Morgunblaðinu 1982
* *[https://glatkistan.com/2019/09/11/melarokk-tonlistarvidburdur/ Glatkistan]*