open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hreiðars þáttur

***Hreiðars þáttur heimska*** er stutt saga eða þáttur, sem telst til Íslendingaþátta. Þar segir frá Hreiðari Þorgrímssyni, seinþroska Íslendingi, sem fer til Noregs 1046-1047, þegar þeir fóru sameiginlega með völd, Magnús góði og Haraldur harðráði. Hreiðar vinnur hylli Magnúsar með skoplegum tiltækjum sínum, en vekur reiði Haralds, þegar hann hæðist að honum og drepur hirðmann hans. Magnús konungur kom honum þá til Íslands. Hann settist að á Hreiðarsstöðum í Svarfaðardal og varð nýtur maður. 

Hreiðars þáttur er varðveittur í *[[Morkinskinna|Morkinskinnu]]*, og talsvert umskrifaður í *[[Hulda-Hrokkinskinna|Huldu-Hrokkinskinnu]]*, en þátturinn gæti upphaflega hafa verið sjálfstætt rit. Hann er talinn með elstu Íslendingaþáttum, gæti verið saminn skömmu eftir 1200, er örugglega eldri en 1250. Þó að þátturinn sé vel saminn og mannlýsingar góðar, getur frásögnin af samskiptum Hreiðars og Haraldar harðráða vart staðist, og er þátturinn því talinn vera skáldskapur að mestu leyti. 

Hreiðars þáttur var fyrst prentaður í 6. bindi *[[Fornmanna sögur|Fornmanna sagna]]*, 1831, og var textinn þar tekinn úr *Huldu-Hrokkinskinnu*.

Texti þáttarins samkvæmt *Morkinskinnu* var fyrst prentaður 1867, í útgáfu C. R. Ungers. 

Sjá einnig *Íslensk fornrit* X, þar sem Björn Sigfússon fjallar nokkuð um þáttinn. 

## Heimildir
* Björn Sigfússon (útg.): *Íslensk fornrit* X, bls. xci-xciv.
* 

## Tengill
*Hreiðars þáttur
Búnaðarsamband Suðurlands

**Búnaðarsamband Suðurlands** (**Bssl**) er búnaðarsamband á Suðurlandi, stofnað 1908. Það hefur aðalaðsetur sitt í Selfossi, en einnig rekur það skrifstofur á Hvolsvelli, Klaustri og Höfn.

## Saga
Búnaðarsamband Suðurlands var stofnað af hreppabúnaðarfélögunum og átti fyrst að sjá um kennslu í búháttum, s.s. hvernig ætti að plægja og auðvelda störf á bæjunum. Voru jarðabætur aðal verkefni félagsins fyrst um sinn. Fyrsti ráðunautur í röðum Bssl var Guðjón A. Sigurðsson sem kom til starfa 1932. Ekki fyrr en 1946 hófust skipulegar leiðbeiningar í búfjárrækt en þá var Hjalti Gestsson frá Hæl í Eystri-Hrepp ráðinn í hálft starf. Hann var þá nýútskrifaður frá Kaupmannahafnarháskóla. Síðar meir, árið 1953 var þriðji ráðunauturinn ráðinn til starfa, enda starf þess komið á blússandi siglingu með Gunnarsholt, undir stjórn Kristjáns Karlssonar, sem aðalbú.

Fyrsti formaður Bssl var Sigurður Guðmundsson frá Selalæk í Rangárvallasýslu. Núverandi formaður er Guðbjörg Jónsdóttir á Læk í Flóa en Sveinn Sigmundsson frá Laugardælum í Flóa er framkvæmdastjóri.

## Rekstur
Í dag rekur Bssl leiðbeiningarþjónustu fyrir bændur, búgreinafélög og búnaðarfélög á sambandssvæðinu hvort sem það sé að vinna sæðingaáætlanir fyrir kýr, vinna bændabókhald eða skattframtöl. Markmið þess eru að efla og bæta landbúnað á svæðinu, fylgja eftir landslögum sem fjalla um landbúnað og nýtingu auðlinda, taka út heybirgðir og aðstöðu við búfé (búfjáreftirlit) og margt fleira. Þá vinnur það náið með Bændasamtökum Íslands. Félagssvæðið nær fyrir Árnes-, Rangárvalla- og Vestur-Skaftafellssýslur. Þess að auki heyrir Austur-Skaftafellsýsla til starfssvæðisins. Um 10 ráðunautar starfa nú hjá Bssl.

## Heimild
* 

## Tengill
* Vefsíða Búnaðarsambands Suðurlands
Alexander Severus

**Marcus Aurelius Severus Alexander** (1. október 208 – 18. eða 19. mars 235), þekktur sem **Alexander Severus**, var rómarkeisari af severísku ættinni, á árunum 222 – 235.

Alexander Severus var 13 ára þegar Elagabalus, keisari og frændi hans, var, árið 222, tekinn af lífi af lífvarðasveit keisarans. Í kjölfarið var Severus skipaður keisari. Amma Alexanders (og Elagabalusar), hin valdamikla Julia Maesa, var á bakvið samsærið um að koma Elagabalusi frá völdum og að gera Alexander að keisara. 

Alexander var mjög háður móður sinni, Juliu Mamaeu, og varð hún mjög valdamikil í keisaratíð hans. Hún skipaði marga ráðgjafa til að leiðbeina hinum unga keisara en einn af þeim var sagnaritarinn Cassius Dio.

Samskipti Alexanders við herinn voru ekki góð, aðallega vegna að móðir hans skar niður útgjöld til hersins. Afleiðing þessa var óánægja og lítill agi herdeilda víðsvegar um heimsveldið.

Árið 230 hófust árásir persneska Sassanídaveldisins inn á rómverskt landsvæði. Alexander hélt þá austur og gerði gagnárásir sem voru að nokkru leiti árangursríkar og persarnir voru stöðvaðir. Árið 234 réðust svo germanskir þjóðflokkar yfir Rín, inn í Gallíu. Alexander safnaði liðsauka frá herdeildum í austurhluta rómaveldis og hélt til Gallíu. Þegar á hólminn var komið kaus Alexander að borga germönunum til að fresta átökum. Þessi aðferð hans þótti ekki bera vott um herkænsku eða hugrekki af hálfu keisarans og þar sem hann var þá þegar óvinsæll á meðal hersins var nýr keisari, Maximinus Thrax, hylltur árið 235. Fljótlega eftir þetta var Alexander Severus tekinn af lífi. Við dauða Alexanders, og valdatöku Maximinusar, er vanalega miðað við að hin svokallaða 3. aldar kreppa hafi hafist.
Brands þáttur örva

***Brands þáttur örva*** er stutt frásögn eða þáttur, sem telst til Íslendingaþátta. Þar segir frá örlátum Íslendingi, Brandi Vermundarsyni, og hvernig Haraldur harðráði Noregskonungur, lét reyna á gjafmildi hans. 

Þátturinn er talinn vera ritaður á 13. öld.

## Heimildir
* 

## Tenglar
* ''Brands þáttr örva''
Ívars þáttur Ingimundarsonar

***Ívars þáttur Ingimundarsonar*** er stuttur Íslendingaþáttur, sem sýnir fram á góðvild Eysteins Magnússonar Noregskonungs.

## Heimildir
* 

## Tenglar
* ''Ívars þáttur Ingimundarsonar'' í heild sinni inná Snerpa.is
Gelding

**Gelding** kallast sú aðferð að fjarlægja eða eyðileggja starfsemi eistna karldýra. Við þetta hverfa að mestu hin eiginlegu karleinkenni vegna þess að þau eru háð karl-kynhormónum sem framleidd eru í eistum. Geldingar eru framkvæmdar til að koma í veg fyrir getnað en einnig þegar auka á vaxtargetu karldýranna (t.d. uxar og sauðir til slátrunar).

## Tengt efni
* Vönun
Skilvinda

**Skilvinda** eða **skilja** og stundum einnig **skilvél** er tæki til að aðgreina misþung efni með hröðum snúningi (hin þyngstu leita lengst út vegna miðflóttaaflsins), m.a. notað til að skilja að rjóma og undanrennu. Uppfinningamaður skilvindunnar var hinn sænski hugvitsmaður Gustav de Laval.

Skilvindur eru notaðar í margs konar iðnaði og við margs konar efni. Skilvindur eru notaðar til að hreinsa vatn og óhreinindi úr olíu. Skiljun, stundum nefnd afskiljun eða aflskiljun er mikið notuð á rannsóknastofum til  að skilja að efni, frumur, frumuhluta eða vökva til dæmis eftir þyngd, þéttni eða seigju. Lýsisskilvindur gerðu kleift að vinna lýsi úr grút en áður hafði grútnum verið fleygt eftir að lifur er brædd. Með því að setja grút í skilvindu var hægt að ná 18 lítrum af lýsi úr tveimur tunnum af grút.
## Tenglar
* ''Skilvindan kemur til sögunnar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1946 
* Um skilvindur, Búnaðarrit, 1. Tölublað (01.01.1904), Bls. 283
* Landbúnaðarsafn Íslands - skilvindur (youtube myndband)
* Aðskilnaður (Rannsóknarstofan) 

## Heimildir
Vönun

**Vönun** er ófrjósemisaðgerð þar sem sæðisgöng eru skorin í sundur. Hamlar þetta ekki kyneinkennum og hormónastarfsemi. Vönun er t.d. notað hjá mönnum og þegar leitarhrútar, þá sauðir, eru æskilegir í sauðfjárrækt. Þá er þessi aðferð einnig viðhöfð á fressköttum.

## Tengt efni
* Gelding
Hrásalat

**Hrásalat** er salat með gulrótum, kál, majónesi og stundum með ananans eða eplum. Sagt er að Rómverjar hafi borðað hrásalat. En hrásalat var ekki borðað með majónesi fyrr en á 18. öld. Orðið „hrá“ þýðir eitthvað sem er ósoðið en á öðrum tungumálum er talað um „kálsalat“. Í dag er hrásalat borðað sem meðlæti á Íslandi og líka í Bandaríkjunum, Bretlandi og í öðrum löndum.

## Heimildir
Mörk

**Mörk** getur átt við:

* Íslenska kvenmannsnafnið **[[Mörk (mannsnafn)|Mörk]]**
* Mælieininguna **[[mörk (mælieining)|mörk]]** fyrir gull og silfur sem í sumum löndum er einnig notuð til að mæla þyngd nýbura
* skóg
* **[[Gróðrastöðin Mörk|Gróðrastöðina Mörk]]**, gróðrastöð í Reykjavík
Mörk (mælieining)

**Mörk** (fleirtala: **merkur**) er mælieining þyngdar, sem jafngildir 250 grömmum. Mörk var áður notuð í Vestur-Evrópu til að mæla þyngd gulls og silfurs og er enn notuð á Íslandi til að mæla þyngd nýbura.
Vörtusvín

**Vörtusvín** (fræðiheiti: *Phacochoerus africanus*) er spendýr af ætt svína. Vörtusvín eru algeng á sléttum í sunnan- og austanverðri Afríku. 

## Einkenni

Vörtusvín draga nafn sitt af tveimur vörtupörum í andliti karldýranna. Bæði karl- og kvendýrin hafa stórar skögultennur í munni. Þessar tennur eru áberandi og nota svínin tennurnar til að róta eftir fæðu í jarðveginum, til að berjast við önnur vörtusvín og einnig til að verja sig. Vörtusvín geta orðið frá 90 cm til 1,5 metrar að lengd og 50-100 kg. að þyngd. Karldýrin eru stærri og þyngri en kvendýrin en haus beggja er óvenjustór miðað við búkinn. 

Dýrin eru lítillega hærð, aðallega í andliti, á framanverðum búki og aftur eftir hrygg. Rófan er hárlaus að undanskildum hárbrúski á rófuendanum. 

Vörtusvín geta hlaupið tiltölulega hratt og jafnvel stokkið. Á hlaupum stendur rófan oft upp í loftið.

Vörtusvín sjá fremur illa en nota gott lyktarskyn sitt til að leita að fæðu. Þau eru alætur en fæðan er að mestu rætur, jurtir, ávextir og ber en einnig egg, dýrahræ og jafnvel smádýr og fuglar. Dýrin nota höfuð og fætur til að grafa upp rætur og sjást oft krjúpa niður á framfæturnar í fæðuleit.

## Heimildir
Málfrelsissjóður

**Málfrelsissjóður** er sjóður, sem upphaflega stofnaður var 8. nóvember 1977 til verndar málfrelsi á Íslandi og óheftrar listrænnar tjáningar. Hlutverk sjóðsins er að  af kostnaði og miskabótum vegna meiðyrðamála, þegar stjórn sjóðsins telur að verið sé að hefta eðlilega umræðu um mál er hafa almenna samfélagslega eða menningarlega skírskotun. Síðar hafa fleiri sjóðir með sama heiti verið stofnaðir.

Sjóðurinn var stofnaður í framhaldi af málaferlum, sem urðu í kjölfar undirskriftasöfnunarinnar *[[Varið land]]*.

Í fyrstu stjórn sjóðsins voru eftirfarnadi:  
* Jóhann S. Hannesson, menntaskólakennari, 
* Jónas Jónasson ritstjóri, 
* Páll Skúlason, prófessor, 
* Silja Aðalsteinsdóttir, cand. mag
* Thor Vilhjálmsson, rithöfundur.

Stofnendur sjóðsins voru 78 að tölu og meðal þekktra nafna, auk fyrstu stjórnarinnar, má nefna:

* Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, formaður Sóknar og síðar alþingismaður.

*Atli Heimir Sveinsson, tónskáld
*Guðmundur J. Guðmundsson, verkalýðsleiðtogi
*Guðný Guðmundsdóttir, konsertmeistari
*Guðrún Helgadóttir, rithöfundur og síðar alþingismaður
*Herdís Þorvaldsdóttir, leikari
*Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, formaður Stúdentaráðs og síðar ráðherra
*Jón Ásgeirsson, tónskáld
*Nína Björk Árnadóttir, skáld
*Ólafur Jóhann Sigurðsson, rithöfundur
*Pétur Gunnarsson, rithöfundur
*Sigurður Líndal, prófessor
*Sigurjón Ólafsson, myndhöggvari
*Sigurður Þórarinsson, prófessor
*Tómas Ingi Olrich, sendiherra
*Valgeir Guðjónsson, tónlistarmaður
*Vigdís Finnbogadóttir, leikhússtjóri og síðar forseti Íslands
*Þorvaldur Skúlason, listmálari

## Tilvísanir
Björn Thors

**Björn Thors** (fæddur 12. janúar 1978) er íslenskur leikari og leikstjóri. 

Björn hefur fjórum sinnum verið tilnefndur til Grímunnar - íslensku leiklistarverðlaunanna, fyrir leik sinn í leikritunum *Græna landið*, *Dínamít*, *Killer Joe* og "Vestrinu Eina". Hann hefur tvisar hlotið Grímuna, fyrir *Græna landið* og Vestrið Eina. Hann hefur einnig leikið í Fangavaktinni sem Kenneth Máni eða Ketill Máni.

## Tenglar
* Björn Thors  á Kvikmyndavefnum
Grunnvatn

**Grunnvatn** (eða **[[jarðvatn]]**) er vatn sem fyllir allar glufur í jörðu fyrir neðan grunnvatnsflöt. 
Meðan vatn er á yfirborðinu er talað um *yfirborðsvatn*, *sigvatn* meðan það er á leiðinni niður að grunnvatnsfleti og  grunnvatn þar fyrir neðan.  Grunnvatnið síast gegnum jarðlögin og þannig hreinsast úr vatninu (mest)allur gerlagróður. 

Grunnvatnið er sjaldnast kyrrstætt heldur sígur það hægum straumi undan halla. Grunnvatnsflæðinu má skipta upp í grunnvatnsstrauma. Þar sem grunnvatn flæðir til yfirborðs eru lindir og lindasvæði. Ísland er ríkt af grunnvatni enda fara þar saman mikil úrkoma og víðáttumikil lek jarðlög. Um 98% af neysluvatni landsmanna er hreint og ómeðhöndlað grunnvatn.

Hiti í jarðlögum fer víðasthvar vaxandi með dýpi.  Grunnvatn sem kemst djúpt í jörð er því heitt. Jarðhitavatn er hluti af grunnvatninu.

## Tengt efni
* Grunnvatn á höfuðborgarsvæðinu
* Jarðvatn

## Tenglar
* 
* ''Grunnvatnsrannsóknir á ÍSOR''
Knud Zimsen

**Knud Zimsen** (17. ágúst 1875 – 15. apríl 1953) var verkfræðingur og borgarstjóri Reykjavíkur á árunum 1914-1932. 

Knud Zimsen var í þjónustu Reykjavíkuborgar í nær þrjá áratugi. Fyrst sem bæjarverkfræðingur og byggingafulltrúi en síðast sem borgarstjóri og sat í 18 ár. Hann lét af störfum vegna vanheilsu, þá aðeins 57 ára að aldri, „orðinn slitinn að kröftum í þágu [borgarinnar]“, eins og segir í andlátsfrétt hans í Morgunblaðinu árið 1953.

Hann var virkur í starfi KFUM eftir stofnun þess árið 1899 og var stofnandi og fyrsti forstöðumaður *Sunnudagaskólans* sem félagið hóf starfrækslu á árið 1903.

Knud Zimsen gaf út bók um ævi sína og starfsár sín hjá borginu, og nefnist hún *[[Úr bæ í borg]]*. Bókin kom út árið 1952. 

Árið 1948 kom út bókin Við fjörð og vík, brot úr endurminningum Knuds Zimsen.  Lúðvík Kristjánsson færði í letur.

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Knud Zimsen fyrrverandi borgarstjóri - minningarorð''; grein í Morgunblaðinu 1953
* ''Starfaði í þrjátíu ár fyrir Reykjavíkurbæ''; grein í Morgunblaðinu 1940
* ''Knud Zimsen fyrrv. borgarstjóri sjötugur''; grein í Morgunblaðinu 1945
* Borgarstjóri Knud Zimsen, Óðinn, 6. tölublað (01.09.1917)
Aprílgabb

**Aprílgabb** (eða **aprílnarr**) er lygi sem er sett fram sem sannleikur í tilefni 1. apríl og gert til að láta fólk *hlaupa apríl*. En hugtakið *aprílhlaup* er einmitt skilgreint þannig að það sé að gabba einhvern til að fara erindisleysu á fyrsta degi aprílmánaðar. Eitt eftirminnilegasta aprílgabbið í seinni tíð var myndband frá BBC sem sýndi fljúgandi mörgæsir en mörgæsir eru ófleygir fuglar. 

## Tenglar

* ''Aprilsnar'' (á dönsku); af heimasíðunni historie-online.dk 
* Dæmi um íslenskt aprílgabb; grein á ruv.is
*
Jarðvatn

**Jarðvatn** er samheiti um vatn undir jarðaryfirborði, hvort heldur sem það er undir eða yfir grunnvatnsfleti. Jarðvatninu má skipta í þrjá aðalflokka eða lög eftir ástandi þess á hverjum stað. Þetta eru jarðvegsraki, hárpípuvatn og grunnvatn. Mörkin milli þessara laga eru ekki skörp. Gleggstu skilin eru þó við grunnvatnsflötinn. Þar er þrýstingur vatnsins jafn loftþrýstingi, undir honum er hann hærri en yfir honum er vatnsþrýstingurinn lægri loftþrýstingi. Jarðvatnið er sá hluti hringrásar vatnsins sem á sér stað undir yfirborði þurrlendisins (stundum er orðið grunnvatn notað um það sem hér er skilgreint sem jarðvatn).

## Jarðvegsraki
Jarðvegsraki og jarðvegsrakabelti (e. *soil moisture*, *soil moisture zone*) er efsta lag jarðvatnsins. Yfirborð þess fylgir yfirborði jarðar. Þykkt þess er misjöfn, sums staðar vantar það alveg til dæmis þar sem grunnvatnsflötur er við yfirborð. Holrými milli korna er að hluta fyllt vatni og að hluta lofti. Vatni í jarðvegi má skipta í tvo flokka: 
:a) hjúpvatn (e. *pellicular water*)
:b) sigvatn (e. *gravitational water*, *percolating water*)
Hjúpvatnið er að mestu bundið í jarðlögin með sameindakröftum og liggur sem örþunn himna utan á kornum jarðvegsins. Sigvatnið er laust vatn sem hripar niður í gegn um jarðveginn áleiðis til grunnvatnsins. 

## Hárpípuvatn
Hárpípuvatn og hárpípubelti (e. *capillary water*, *capillary fringe*) myndar þunnt lag yfir grunnvatnsfleti þar sem jarðlögin eru mettuð vatni sem dregist hefur sökum hárpípukrafta upp fyrir grunnvatnsborð. Þykkt þessa lags er eingöngu háð kornastærð eða gropi jarðlaganna. Í grófri möl er það örþunnt, í sandi getur það verið nokkurra cm þykkt en í leir getur það náð nokkrum metrum. 

## Grunnvatn
Grunnvatn og grunnvatnsbelti (e. *groundwater zone*) tekur við neðan grunnvatnsborðs. Þar er allt holrými bergsins vatnsfyllt. Þrýstingurinn er hærri en loftþrýstingur. Grunnvatnið er sjaldnast kyrrstætt heldur sígur það hægum straumi undan halla. Grunnvatnsflæðinu má skipta upp í grunnvatnsstrauma. Þar sem grunnvatn flæðir til yfirborðs eru lindir og lindasvæði. 

Þegar um er að ræ ða frjálsan grunnvatnsflöt er vatnsþrýstingurinn á hverjum stað í samræmi við dýpið undir grunnvatnsborði. Stundum valda þétt jarðlög því að þrýstingurinn er mun meiri, eða mun minna, en dýpið segir til um. Þegar þrýstingurinn er meiri en samsvarar dýpinu er talað um „þrýstivatn“ (e. *artesian water*). Sú hæð sem vatnið getur þrýst sér upp í, t.d. í borholu, nefnist „þrýstivatnshæð“ (e. *pizometric surface*). Stundum er þrýstivatnsborðið hærra en jarðaryfirborð og þar koma lindir upp í ólgandi bullaugum og vatn flæðir upp úr borholum á svæðinu. Á sama hátt og þétt jarðlög geta orsakað þrýstivatn geta þau einnig valdið undirþrýstingi þannig að fleira en eitt grunnvatnsborð er til staðar. Í borun við slíkar aðstæður getur grunnvatnsborðið í borholu lækkað snögglega þegar komið er niður í gegn um þéttu lögin.

## Heimildir
*Árni Hjartarson 1994: Vatnafarskort og grunnvatnskortlagning. MS-itgerð við Háskóla Íslands. H.Í. 103 bls. + kort.
Þrastaskógur

**Þrastaskógur** í Grímsnesi austan við Ingólfsfjall er 45 hektara skógarsvæði í eigu Ungmennafélags Íslands. Svæðið  liggur frá Álftavatni, niður með Soginu að Þrastalundi. Þetta landssvæði var gjöf athafnamannsins Tryggva Gunnarssonar til Ungmennafélagsins á 77 ára afmæli hans, þann 18. október 1911.

Ungmennafélög víðs vegar að á landinu hófu strax gróðursetningu í Þrastaskógi en þó var það ekki fyrr en 1914 sem þáverandi formaður UMFÍ, Guðmundur Davíðsson kom með heitið Þrastaskógur en  mikið er um skógarþresti á þessu svæði. Árið 1924 var samþykkt á þingi UMFÍ að ráða sumarstarfsmann í skóginn og var þá Aðalsteinn Sigmundsson kennari á Eyrarbakka og síðar formaður UMFÍ ráðinn.  Uppbygging á íþróttavelli inni í skóginum hófst svo 1961 en hann var ekki fullgerður fyrr en 1970. Við Sogsbrúna var byggður söluskálinn Þrastarlundur árið 1967. Nýr söluskáli og veitingasalur var tekinn í notkun árið 2004. 

## Heimildir
* Kort yfir Þrastarskóg (UMFÍ)
* UMFÍ þrastarskógur
Sentimetri

**Sentimetri** er lengdareining, svokölluð margfeldiseining úr metrakerfinu sem jafngildir einum hundraðasta úr metra, táknuð með **cm**. Í íslenskum texta er stundum er notuð skammstöfunin *sm* fyrir sentímetra, sem er rangt og ber að forðast því að sm þýðir sekúndumetri samkvæmt SI-kerfinu. Sentimetri er einnig grunneining lengdar í cgs-kerfinu. 1 cm = 0,01 m.

**CM** stendur jafnframt fyrir rómversku töluna 500.

## Heimildir
Blandað hagkerfi

**[[Hagkerfi]]** kallast **blandað** þegar efnahagur lands er skipulagður með þeim hætti að á sumum sviðum eru gæði framleidd á frjálsum markaði en öðrum úthlutað af ríkinu. Á frjálsum markaði eru það fyrirtæki í einkaeigu, sem framleiða vörur og veita þjónustu. Á hinn bóginn framleiða opinberar stofnanir eða fyrirtæki í eigu ríkisins samkvæmt miðstýrðari framleiðsluháttum.

Strangt tekið eru öll hagkerfi blönduð, í mismiklum mæli þó.

## Tengill
*
Boston College

:*Um hinn háskólann sem er kenndur við Boston, sjá [[Boston University]]*.

**Boston College** (**BC**) er einkarekinn háskóli í Chestnut Hill í Massachusetts í Bandaríkjunum. Háskólasvæðið er um 10 km vestan við miðbæ Boston.

## Tenglar

* Vefsíða Boston College
Emory-háskóli

**Emory-háskóli** (e. Emory University) er einkarekinn rannsóknarháskóli í Atlanta í Georgíu í Bandaríkjunum. Emory var stofnaður árið 1836 og nefndur eftir John Emory, vinsælum biskupi.

## Tenglar
* Vefsíða Emory-háskóla
Johns Hopkins-háskóli

**Johns Hopkins-háskóli** (enska *Johns Hopkins University*) er einkarekinn rannsóknarháskóli í Baltimore í Maryland í Bandaríkjunum. Johns Hopkins var stofnaður árið 1876 og var fyrsti háskólinn í Bandaríkjunum sem tók sér þýska rannsóknarháskóla sem fyrirmynd og lagði megináherslu á rannsóknir. Skólinn er einkum rómaður fyrir læknaskóla sinn.

Skólinn er nefndur eftir Johns Hopkins, sem lagði 7 milljónir bandaríkjadala til stofnunar skólans í erfðaskrá sinni árið 1873. Einkunnarorð skólans eru *Veritas vos liberabit* („Sannleikurinn mun frelsa ykkur“).

## Tenglar
* Vefsíða Johns Hopkins-háskóla
Boston-háskóli

:*Um skólann á Chestnut Hill, sjá [[Boston College]].*

**Boston-háskóli** (enska **Boston University** eða **BU**) er einkarekinn rannsóknarháskóli í Boston í Massachusetts í Bandaríkjunum. Skólinn rekur sögu sína aftur til Newbury Biblical Institute í Newbury í Vermont sem var stofnaður árið 1839.

Við skólann stunda meira en 30.000 nemendur nám en Boston University er fjórði stærsti einkarekni háskóli Bandaríkjanna. Skólinn er á tveimur háskólasvæðum, annað liggur við Charles River í Fenway-Kenmore-hverfinu í Boston en hitt liggur beggja megin Massachusetts Turnpike-hraðbrautarinnar. Læknaskóli Boston University er South End-hverfi Boston borgar.

## Tenglar
* Vefsíða Boston University
Brennisteinsfjöll

Brennisteinsfjöll eru fjallshryggur á Reykjanesskaga, hluti af Reykjanesfjallgarði, innan Reykjanesfólkvangs. Mikil hraun hafa runnið frá Brennisteinsfjöllum suður í Herdísarvík og eru tignarlegir hraunfossar þar sem þau steypast ofan af hálendisbrúninni skammt frá sjó. Áður var talið að hraunin væru öll frá því fyrir landnám en fundist hafa reiðgötur, sem hverfa undir hraun, svo einhver hraunanna hljóta þar af leiðandi að hafa runnið eftir að land byggðist.

Eins og nafnið gefur til kynna finnst nokkur brennisteinn í Brennisteinsfjöllum. Skoti nokkur, W. G. Spencer að nafni, var forvígismaður brennisteinsnáms, sem Englendingar stóðu fyrir á svæðinu í kringum árið 1880. Erfitt reyndist að vinna brennisteininn og bar námið sig ekki þrátt fyrir að brennisteinninn væri tiltölulega hreinn. Brennisteinninn á svæðinu tengist hverum en talsverðan jarðhita er þarna að finna. Brennisteinsfjöll er háhitasvæði.

Þjóðleið lá áður fyrr á milli Hafnarfjarðar og Selvogs austan við Brennisteinsfjöll og um Grindarskörð. Sú leið var grýtt og erfið yfirferðar en stysta leiðin sunnan yfir fjöllin frá Hafnarfirði.

Árið 2020 var háhitasvæði fjallanna friðlýst fyrir orkuvinnslu. Verndarsvæðið er 123 ferkílómetrar, í 400-500 metra hæð, og nær frá Kleifarvatni og Heiðinni hárri. 

## Tilvísanir


## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
*   Daníel Páll Jónasson:  Hraunflæði á höfuðborgarsvæðinu Saga  hraunflæðis á svæðinu á nútíma og kortlagning mögulegra farvega til byggða . BS ritgerð. Leiðbeinandi Ármann Höskuldsson. Líf- og umhverfisvísindadeild Háskóli Íslands 2012

## Tilvísanir
Léttlest

**Léttlest** er járnbrautarlest, sem notuð er við almenningssamgöngur í borgum og í öðrum þéttbýlum svæðum. Léttlestarkerfi er einskonar millistig á milli sporvagns og snarlestar. Léttlestir bera oftast færri farþega en snarlestir og eru ekki eins hraðskreiðar, en þær eru aftur á móti hraðskreiðari og geta tekið fleiri farþega en sporvagnar. Ein sérstaða léttlesta er sú að þær geta bæði gengið á sér sporum aðskildar frá umferð og á spori ásamt umferð. Flestar léttlestir eru knúnar áfram með rafmagni en þó eru til lestir sem notast við díselolíu.

## Samanburður við önnur lestarkerfi

## Léttlestir á Íslandi
Komið hafa upp hugmyndir um að koma á fót léttlestakerfi á höfuðborgarsvæðinu. Drög að hugsanlegu kerfi hefur verið á aðalskipulagi Reykjavíkur. Einnig hafa komið upp hugmyndir um að hafa léttlest frá Keflavíkurflugvelli til höfuðborgarsvæðisins.
Hvítur fiskur

**Hvítur fiskur** vísar til fiska með hvítt hold. Þar á meðal er þorskur, ýsa, lúða og karfi. *Rauður fiskur* eru fiskar með rautt hold. Þekktastir eru laxfiskar, svosem lax og urriði. Þeir hljóta lit sinn af fæðunni sem er aðallega ýmis krabbadýr sem eru með rautt litarefni í skel.
Sigma

**Sigma** er átjándi bókstafur í gríska stafrófinu (hástafur: **Σ**, lágstafur: **σ** **ς**) og samsvarar íslenska stafnum S. Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 200. Þegar hann er að finna í enda lágstafaorða er hann skrifadur ς, annars σ.
Gjóskugos

**Gjóskugos** er eldgos sem lýsir sér þannig að eldfjallið ryður aðallega upp úr sér gjósku en ekki hrauni. Ástæðurnar fyrir því að gjóska er aðalefnið eru einkum tvær. Í fyrsta lagi getur vatn komist að kvikunni og hún tæst í sundur í öskuagnir. Eldgos af þessari gerð hafa verið kölluð þeytigos og eru þau algeng gjóskugos.

Í öðru lagi getur ástæðan fyrir miklu gjóskumagni verið sú að í kvikunni er mikið af rokgjörnum efnum þannig að aragrúi smáblaðra myndast. Þessar blöðrur þenjast út í kvikunni þegar hún nálgast yfirborðið. Við það tætist kvikan í sundur í samfelldum sprengingum og vikur og aska þyrlast upp í andrúmsloftið. Þessi gerð gosa hefur stundum verið nefnd freyðigos. Í hinni alþjóðlegu eldfjallafræði nefnast þau Vulkangerð. 

Surtsey varð til í gjóskugosi. Kötlugosið 1755 er vafalítið mesta gjóskugos Kötlu.
Loftur Guðmundsson (f. 1906)

**Loftur Guðmundsson** (6. júní 1906 – 29. ágúst 1978) er best þekktur fyrir störf sín sem þýðandi og söngtextahöfundur. Hann þýddi meðal annars bækur Hergé um Tinna (*Tintin*) og gerði texta við mörg sönglög Oddgeirs Kristjánssonar. Loftur stundaði einnig önnur ritstörf og samdi meðal annars leikritið Brimhljóð, kvikmyndasöguna *Síðasti bærinn í dalnum* eftir samnefndri kvikmynd og nokkrar barnabækur. Eins var Loftur leikhúsgagnrýnandi dagblaðsins Vísis um tíma.

Loftur skipaði fjórða sæti á framboðslista Óháðra bindindismanna í borgarstjórnarkosningunum í Reykjavík árið 1962, en náði ekki kjöri.

## Helstu verk Lofts
* *Hálendið heillar: þættir af nokkrum helstu öræfabílstjórum* - 1975
* *Írland* - 1970
* *Tvö leikrit: Hreppstjórinn á Hraunhamri og Seðlaskipti og ástir* - 1958
* *Gangrimlahjólið* - 1958
* *Jónsmessunæturmartröð á fjallinu helga* - 1957 
* *Frá steinaldarmönnum að Garpagerði* - 1955
* *Þrír drengir í vegavinnu* - 1948
* *Þeir fundu lönd og leiðir: þættir úr sögu hafkönnunar og landaleita* - 1947
Setningarliður

**Setningarliður** skiptast í fimm flokka:

*Nafnliður 
*Sagnliður 
*Lýsingarorðsliður 
*Atviksliður 
*Forsetningarliður
Ljósmyndasafn Reykjavíkur

**Ljósmyndasafn Reykjavíkur** ljósmyndasafn í eigu Reykjavíkurborgar. Það er hluti af Borgarsögusafni.

Sem ein af menningarstofnunum Reykjavíkurborgar er safninu ætlað að vekja áhuga almennings á menningarlegu hlutverki ljósmyndarinnar.

## Tenglar
* Heimasíða safnsins
Jötunuxar

**Jötunuxar** (eða **étinuxi**) (fræðiheiti: *Staphylinidae*) er ætt bjallna, með um 30.000 tegundir. Jötunuxar eru breytilegir að stærð, ýmist örsmáir eða allstórir. Þeir eru með litla skjaldvængi sem hylja aðeins fremsta hluta afturbols. Jötunuxar eru rándýr eða nærast á sveppgróum. Um 60 tegundir jötunuxa eru á Íslandi. Stærstur er jötunuxi (*Creophilus maxillosus*), sem er um 2 cm á lengd, svartur með grátt þverbelti yfir skjaldvængina.
Hugi (vefur)

**Hugi.is** er íslenskur umræðuvefur sem hefur verið rekinn af Já upplýsingaveitum frá árinu 2000. Vefurinn byggist á fjölmörgum áhugamálum, alls rúmlega 100 áhugamála auk 13 áhugamála sem hafa verið fryst. Á áhugamálunum geta notendur stofnað og tekið þátt í umræðum og sent inn efni s.s. greinar, kannanir og myndir.

## Yfirflokkar áhugamála Huga
*Dýr
*Dægurmál
*Fræði
*Leikir
*Lífið
*Lífsstíll
*Margmiðlun
*Menning
*Skjár
*Sport
*Tónlist
*Tækni
*Vélar

## Tenglar
Hugi.is
Sigurboginn

**Sigurboginn** (franska: *Arc de Triomphe*) er minnisvarði í París, Frakklandi og stendur hann í miðju Charles de Gaulle-torgs sem er einnig þekkt undir nafninu Place de l'Étoile eða *Stjörnutorg*. Torgið er við vestari enda Champs-Élysées. Sigurboginn var reistur til að heiðra þá sem börðust fyrir Frakkland sérstaklega í stríðum Napóleons. Á innanverðum boganum og efst á honum eru nöfn allra herforingjanna sem börðust svo og nöfn á öllum stríðunum. Undir boganum er gröf hins óþekkta hermanns.

Sigurboginn er miðja hins Sögulega áss (Axe historique) en það er röð minnisvarða og breiðgatna á leið sem teygir sig frá hallargörðum Louvre að útjaðri Parísar. Minnisvarðinn var hannaður af Jean-François Chalgrin árið 1806 og á honum eru myndir sem sýna á víxl hetjuleg, nakin, frönsk ungmenni og skeggjaða þýska hermenn í herklæðum. Hönnunin lagði grunninn fyrir almenna minnisvarða með sigursælum, þjóðernissinnuðum skilaboðum, fram að fyrri heimsstyrjöld.

Minnismerkið er 49,5 metra hátt, 44,8 metra breitt og 22,2 metrar á þykkt. Það er næst stærsti sigurbogi í heimi. Hönnun þess tók mið af hinum rómverska Títusarboga. Sem dæmi um stærð Sigurbogans má nefna að þremur vikum eftir sigurgönguna í París 1919 sem markaði endalok fyrri heimstyrjaldarinnar, flaug Charles Godefroy á Nieuport flugvél sinni gegnum bogann og var atburðurinn festur á filmu í fréttaskoti.

## Viðhald

Í byrjun sjöunda áratungsins hafði kolasót svert minnisvarðinn mikið og á árunum 1965-1966 var Sigurboginn sandblásinn og hreinsaður vel. Árið 2007 mátti sjá að hann var farinn að dökkna á nýjan leik.

## Aðgengi
Aðgengi fyrir fótgangandi er um undirgöng. Mjög mikil og hættuleg umferð er á hringtorginu sem tengir breiðgöturnar umhverfis bogann og ekki er mælt með því að hætta sér út í hana. Ein lyfta er í Sigurboganum og með henni er hægt að komast á næstu hæð undir útsýnishæðinni sem er að utanverðu efst á minnisvarðanum. Þeim sem heimsækja bogann gefst kostur á að klifra upp 284 þrep til að komast efst upp á Sigurbogann eða að taka lyftuna og ganga því næst upp 46 þrep. Að ofan um dásamlegt útsýni yfir París, yfir tólf aðal breiðgöturnar sem liggja að Place de l´Étoile eða Stjörnutorginu og hringiðunni á hringtorginu umhverfis Sigurbogann. Til að komast að Sigurboganum er hægt er að nota neðanjarðarlestarkerfið (RER eða Métro) að viðkomustaðnum Charles de Gaulle – Etoile.

## Heimildir
Alfa

**Alfa** er bókstafur í gríska stafrófinu (hástafur: **Α**, lágstafur: **α**) og samsvarar íslenska stafnum A. Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 1.

## Tölvur
Í unicode er Α U+0391 og α er U+03B1.

## Tengt efni
* alfamistök
Beta

**Beta** er bókstafur í gríska stafrófinu (hástafur: **Β**, lágstafur: **β** eða **ϐ**) og samsvarar íslenska stafnum B. Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 2.

## Tengt efni
* Betamistök
Lambda

**Lambda** (hástafur: **Λ**, lágstafur: **λ**) er ellefti bókstafurinn í gríska stafrófinu. Stafir sem hafa þróast frá stafnum eru hið rómverska L og kýrillíska El (Л, л). Í nýgrísku er nafn stafsins lambda (Λάμδα) borið fram „lamða“ en stafurinn sjálfur er borinn fram eins og hið rómverska L. Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 30.

## Sjá einnig
* Lambda-reikningur
Gamma

:*Gæti einnig átt við fjárfestingarfélagið [[Gamma (fjárfestingarfélag)|Gamma]].*
**Gamma** (hástafur: **Γ**, lágstafur: **γ**) er þriðji bókstafurinn í gríska stafrófinu. Stafir sem hafa þróast frá stafnum eru hin rómversku C og G, og kýrillíska Ge (Г, г) og Ghe (Ґ, ґ). Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 3.

## Framburður með öðrum grískum stöfum
* Tvöfalt gamma (γγ) er borið fram eins og ng
* Gamma ásamt xí (γξ) er borið fram eins og nx
* Gamma ásamt kí (γχ) er borið fram eins og nkh
* Gamma ásamt kappa (γκ) er borið fram eins og nk

## Notkun stafsins
Gamma er gjarnan notað sem tákn fyrir:
### Lágstafurinn γ
* Gammageisla í Kjarneðlisfræði
* Yfirborðsspennu
* Styrkleika sýklalyfja (1 γ = 1 µg/ml) í örverufræði
* Eðlisþyngd í vélaverkfræði

### Hástafurinn Γ
* Gammafallið í stærðfræði er útvíkkun aðfeldis að tvinntölum
Í uppnámi

***Í uppnámi*** var einn skákskýringaþáttur sem Ríkissjónvarpið sýndi fyrst 30. nóvember 1966 og endursýndi vorið 1967. Þáttastjórnandi var Guðmundur Arnlaugsson, rektor. Í þættinum kepptu Friðrik Ólafsson og Ingi R. Jóhannsson. Þátturinn var með því fyrsta sem framleitt var fyrir íslenskt sjónvarp.
Munir og minjar

***Munir og minjar*** var íslenskur sjónvarpsþáttur sem fjallaði um íslenska menningarsögu, einkum út frá munum í Þjóðminjasafninu, varðveittum húsum og fornleifarannsóknum. Fyrsti stjórnandi þáttarins var Kristján Eldjárn, þjóðminjavörður. Síðar sáu meðal annars Elsa E. Guðjónsson og Þór Magnússon um þættina. Þættirnir voru um það bil mánaðarlega á dagskrá sjónvarpsins á föstudögum nokkuð reglulega frá 1967 til 1970 en stopulli eftir það. Þeir voru hálftíma langir.

## Þættir

## Tilvísanir
Delta

**Delta** (hástafur: **Δ**, lágstafur: **δ**) er fjórði bókstafurinn í gríska stafrófinu. Stafir sem hafa þróast frá stafnum eru hið rómverska D og kýrillíska De (Д, д). Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 4.
Eta

**Eta** (hástafur: **Η**, lágstafur: **η**) er sjöundi bókstafurinn í gríska stafrófinu. Stafir sem hafa þróast frá stafnum eru hið rómverska H og kýrillíska I (И, и). Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 8.
Þeta

**Þeta** (hástafur: **Θ**, lágstafur: **θ** eða **ϑ**) er áttundi bókstafurinn í gríska stafrófinu. Stafir sem hafa þróast frá stafnum eru til dæmis hið úrelta kýrillíska *fita* (Ѳ, ѳ). Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 9.
Jóta

**Jóta** (hástafur: **Ι**, lágstafur: **ι**) er níundi bókstafurinn í gríska stafrófinu. Stafir sem hafa þróast frá stafnum eru hið rómverska I og j. Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 10.
Kappa

**Kappa** (hástafur: **Κ**, lágstafur: **κ** eða **ϰ**) er tíundi bókstafurinn í gríska stafrófinu. Stafir sem hafa þróast frá stafnum eru hið rómverska K og kýrillíska Ka (К, к). Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 20.
Mý (bókstafur)

**Mý** (hástafur: **Μ**, lágstafur: **μ**) er tólfti bókstafurinn í gríska stafrófinu. Stafir sem hafa þróast frá stafnum eru hið rómverska M og kýrillíska Em (М, м). Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 40.
Ný

**Ný** (hástafur: **Ν**, lágstafur: **ν**) er þrettándi bókstafurinn í gríska stafrófinu. N er jafngildið í latneska stafrófinu. Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 50.
Epsílon

**Epsílon** (hástafur: **Ε**, lágstafur: **ε**) er fimmti bókstafurinn í gríska stafrófinu. Stafir sem hafa þróast frá stafnum eru hið rómverska E og kýrillíska Je (Е, е). Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 5.
Zeta

**Zeta** (hástafur: **Ζ**, lágstafur: **ζ**) er sjötti bókstafurinn í gríska stafrófinu. Stafir sem hafa þróast frá stafnum eru hin rómverska Z og kýrillíska Ze (З, з). Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 7.
Xí

**Xí** (hástafur: **Ξ**, lágstafur: **ξ**) er fjórtándi bókstafurinn í gríska stafrófinu. Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 60.
Pí (bókstafur)

**Pí** (hástafur: **Π**, lágstafur: **π**) er sextándi bókstafurinn í gríska stafrófinu. Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 80.
Hró

**Hró** (hástafur: **Ρ**, lágstafur: **ρ** eða **ϱ**) er sautjándi bókstafurinn í gríska stafrófinu. Stafir sem hafa þróast frá stafnum eru hið rómverska R og kýrillíska Er (Р, р). Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 100.
Tá (bókstafur)

**Tá** (hástafur: **Τ**, lágstafur: **τ**) er nítjándi bókstafurinn í gríska stafrófinu. Stafir sem hafa þróast frá stafnum eru hið rómverska T og kýrillíska Te (Т, т). Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 300.
Kí

**Kí** (hástafur: **Χ**, lágstafur: **χ**) er tuttugasti og annar bókstafurinn í gríska stafrófinu. Stafir sem hafa þróast frá stafnum eru hið rómverska X og kýrillíska Kha (Х, х). Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 600.

## Tengt efni
* Kí-kvaðratsdreifing, kí-í-öðru dreifing, <span style="font-family:serif">''χ''</span>²-dreifing
* Kí-kvaðratspróf, kí-kvaðrat próf, kjí-kvaðrat prófun, kí-í-öðru próf, kí-í-öðru-próf, <span style="font-family:serif">''χ''</span>²-próf
Psí

**Psí** (hástafur: **Ψ**, lágstafur: **ψ**) er tuttugasti og þriðji bókstafurinn í gríska stafrófinu. Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 700.
Ómega

**Ómega** (hástafur: **Ω**, lágstafur: **ω**) er tuttugasti og fjórði og síðasti bókstafurinn í gríska stafrófinu. Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 800.
Dígamma

**Dígamma** (hástafur: **Ϝ**, lágstafur: **ϝ**) er úreltur stafur í gríska stafrófinu. Rómverska F er jafngildið í latneska stafrófinu. Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 6.

## Tenglar
* Dígamma
Koppa

**Koppa** (hástafur: **Ϟ, Ϙ**, lágstafur: **ϟ, ϙ**) er úreltur stafur í gríska stafrófinu. Rómverska Q er jafngildið í latneska stafrófinu. Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 90.

## Tenglar
* Koppa
Upsílon

**Upsílon** eða **Ypsílon** (hástafur: **Υ**, lágstafur: **υ**) er tuttugasti bókstafurinn í gríska stafrófinu. Stafir sem hafa þróast frá stafnum eru hið rómverska V, Y, U og W, og kýrillíska U (У, у) og Izhitsa (Ѵ, ѵ). Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 400.
Fí

**Fí** (hástafur: **Φ**, lágstafur: **φ** eða **ϕ**) er tuttugasti og fyrsti bókstafurinn í gríska stafrófinu. Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 500.
Sampí

**Sampí** (hástafur: **Ϡ, Ͳ**, lágstafur: **ϡ, ͳ**) er úreltur stafur í gríska stafrófinu. Í gríska númerakerfinu hefur hann gildið 900.

## Tenglar
* Sampí
Novosíbírsk

**Novosíbírsk** (rússneska: Новосиби́рск) er borg í Síberíu í Rússlandi. Borgin er við stórfljótið Ob, þar sem Síberíujárnbrautin liggur yfir það. Fastir íbúar frá og með 1. janúar 2024 eru 1.633.900 manns (58,5% íbúa Novosíbírsk-svæðinu)   og er borgin í þriðja sæti á eftir Moskvu og Sankti-Pétursborg. Eins og í öðrum sovéskum borgum með yfir 1 milljón íbúa var neðanjarðarlest byggð í Novosíbírsk. Novosibirsk metro hefur 2 línur (rautt og gult).  


Mynd:Собор Александра Невского.jpg|*Sobor Aleksander-Nevskij*
Mynd:Brick building from ca. 1900 on Michurina Street in Novosibirsk.jpg|1900
Mynd:Chapel1.jpg|1920
Mynd:Novosibirsk,_Russia,_satellite_image,_LandSat-5,_2010-09-08.jpg|Novosibirsk 2010-09-08
Mynd:Coat_of_Arms_of_Novosibirsk.svg
Mynd:Spartak_stadium_(Novosibirsk).jpg|Spartak stadium
Samara

**Samara** (rússneska: Сама́ра) er borg í Rússlandi. Mannfjöldi var um það bil 1,2 milljónir árið 2013.
Úfa

**Úfa** (rússneska: Уфа́) er borg og höfuðborg Lýðveldisins Basjkortostan, sem er hluti Rússneska sambandsríkisins. Borgin er ein af stærstu borgum Rússlands. Hún er miðstöð stjórnmála, stjórnsýslu, efnahags menningar lýðveldisins.

## Staðsetning
Úfa er staðsett í austast í Evrópu undir Úralfjöllum við mörk Asíu. Hún liggur við mót ánna Belaja og Úfa, syðst undir láglendi vestanverðra Úralfjalla.

## Saga og efnahagur
Borgin var byggð að skipan Ívans grimma árið 1574 sem virki til að vernda viðskipti leið yfir Úralfjöllin frá Kazan. Árið 1802 varð borgin höfuðstaður Bashkíríu (síðar Lýðveldið Basjkortostan).

Úfa stækkaði ört á 20. öld og með margvíslega iðnaðframleiðslu. Árið 1956 sameinaðist Úfa nágrannaborginni Tsjerníkovsk, og varð þá miðstöð olíuframleiðslu á Volga-Úral svæðinu. Þar er einnig ýmis efnaiðnaður, timburframleiðsla og miðstöð öflugrar landbúnaðarframleiðslu lýðveldsins. 

Úfa er miðstöð járnbrautar- og vegasamgangna á svæðinu. Í borginni eru mikilvæg menningarsetur með nokkrum öflugum háskólum, tæknistofnunum og fjölmörgum rannsóknastofnana. 

## Íbúar
Áætlaður fjöldi borgarbúa er um 1.5 milljón, meirihluti þeirra eru Rússar (54% Rússar). Á síðari árum hefur fólki af öðru þjóðerni fjölgað einkum Basjkírum og Tatörum. Önnur þjóðerni eru Tsjúvasar, Maríar, Úkraínumenn, Mordvínar, Aserar, Armenar, Hvítrússar, Kasakar, Víetnamar, Lettar, Þjóðverjar og Gyðingar.

## Fjarlægðir
Fjarlægð Úfa frá Moskvu er 1567 km með lest og 1357 km með bíl. Það tekur 32 klst. að aka frá frá Moskvu en 2 klst. að fljúga. Borgin er á tímabelti Jekaterínbúrgar (YEKT/YEKST) eða á samræmdum alþjóðatíma UTC+5)

## Myndir

Mynd:Moskvich Fortuna.jpg|Á ánni Belaja eru margvíslegar ferjur og bátar.
Mynd:Ufa01.jpg|Úfaborg nútímans.
Mynd:Uliza lenina.jpg|Frá Lenín-götu sem er ein megingata borgarinnar.
Mynd:UGNTU (Ufa).jpg|Í Basjkortostan eru olíulindir. Ríkið rekur sérstakan olíutækniháskóla í Úfa sem þykir sterk akademísk stofnun í Rússlandi.
Mynd:Theater.jpg|Basjkír leikhúsið sem tileinkað er basjkírskum leikverkum. Það er eitt sex leikhúsa borgarinnar.
Mynd:Bashkir State University (Ufa).jpg|Basjkírski ríkisháskólinn. í Úfa eru 21 háskólastofnanir á vegum ríkisins og 6 einkareknar.
Mynd:Ljalja-Tjulpan.jpg|Ríkistrú Basjkortostan er íslam. Hér er þekktasta moska Úfa kennd við túlípana.
Mynd:Lenin Square in Ufa, Russia.jpg|Úr Lenín-garðinum. Ein margra Lenínstytta lýðveldisins.



## Sjá einnig
Lýðveldið Basjkortostan
Vladívostok

**Vladívostok** (rússneska: Владивосто́к) er borg í fylkinu Prímorja í suðausturhluta Rússlands. Mannfjöldi var tæplega 594 þúsund íbúar árið 2002 en átta árum seinna, 2010, hafði fækkað í borginni og bjuggu þá rétt rúmlega 592 þúsund íbúar í Vladívostok.
Tá

**Tær** eru útlimir á fæti manna og sumra dýra. Margar dýrategundir, svo sem kötturinn, ganga á tánum og flokkast því sem táfetar. Menn og önnur dýr sem ganga á iljum eru ilfetar, og dýr sem ganga á hófum eru naglfetar.

Sá staður á fætinum sem tærnar eru á er nefndur *tárót* eða *tástaður*. 

## Tærnar fimm
Tærnar hafa ekki eins föst heiti og fingurnir en stóratá er sú tá sem hefur flest heiti. Stundum eru tánum gefin sérstök nöfn eftir staðsetningu á landinu og er það sett í sviga með útskýringum um stað.
* Stóratá, langatá, þumaltá eða *hin mesta táin* (Skagafjarðar- og Dalasýslu: *Vigga*; Eyjafirði: *Dyrgja* og *Stóra-Jóa*)
* Önnur tá (Skagafjarðar- og Dalasýslu: *Háa-Þóra*; Eyjafirði: *Bauga* og *Nagla-Þóra*)
* Þriðja tá (Skagafjarðar- og Dalasýslu: *Stutta-Píka*; Eyjafirði: *Geira* og *Langa-Dóra*)
* Fjórða tá (Skagafjarðar- og Dalasýslu: *Litla-Gerður*; Eyjafirði: *Búdda* og *Stutta-Jóra*)
* Lítla tá (Skagafjarðar- og Dalasýslu: *Lilla*; Eyjafirði: *Grýta* og *Litla-Lóa*)

## Tengt efni
* Fingur

## Tenglar
* 

## Heimildir
Vanessa Hudgens

**Vanessa Anne Hudgens** (f. 14. desember 1988) er bandarísk leik- og söngkona. Hún þreytti frumraun sína í Hollywood kvikmyndunum *[[Thirteen]]* og *[[Thunderbirds]]*, áður en hún varð fræg árið 2006 eftir að hafa leikið Gabriellu Montez í *[[High School Musical]]*-myndunum. Við tökur á myndunum kynntist Vanessa lífsförunauti sínum, Zac Efron en heyrst hafa sögusagnir um að þau séu trúlofuð. Vanessa hóf söngferil og gaf út fyrstu sólóplötuna sína, *V*, árið 2006. Önnur plata hennar, *Identified*, var gefin út 1. júlí 2008. Hún er andlit vörumerkjanna Neutrogena, Sears og Eckō.

## Æska
Vanessa fæddist í Salinas, Kaliforníu, og er dóttir Ginu (upprunalega Guangco) og Greg Hudgens. Hún á systur, Stellu Theodoru Hudgens (fædd 13. nóvember 1995 í San Diego). Faðir Vanessu er af bandarískum og írskum ættum, en móðir hennar, sem ólst upp í Manila, er af filipseyskum, spænskum og kínverskum ættum. Hudgens var kennt heima eftir sjöunda bekk í Orange Conty School of Arts.

Þegar Vanessa var 8 ára, kom hún fram sem söngvar í leikhúsi í bæjaruppsetningu af *Carousel*, *[[Galdrakarlinn í Oz|Galdrakarlinum í Oz]]*, *The King and I*, *Music Man* og *[[Öskubusku]]* á meðal annarra. Hún fékk fyrsta verkefnið sitt þegar vinir hennar gátu ekki farið í áheyrnarprufur fyrir auglýsingu og spurðu Vanessu hvort hún vildi fara.

## Heimildir
*
CGS-kerfi

**CGS-kerfi** er gamalt kerfi mælieininga, sem byggðist á grunneiningunum sentimetra (*cm*), grammi (*g*) og sekúndu (*s*). SI-kerfið hefur að mestu komið í stað cgs-kerfisins.
## Afleiddar mælieiningar
* bar (þrýstingur)
* biot (rafstraumur)
* dyn (kraftur)
* erg (orka)
* gauss (G) og oersted (Oe) (segulsviðsstyrkur)
* kayser (öldunúmer)
* maxwell (segulfæðisstyrkur)
* poise (aflfræðileg seigja)
* statcoulumb (esu) (rafhleðsla)
* statvolt (statV) (rafspenna)
Petropavlovsk-Kamtsjatskíj

**Petropavlovsk-Kamtsjatskíj** (rússneska: Петропа́вловск-Камча́тский) er borg í Kamsjatka í Rússlandi. Mannfjöldi var um það bil 180 þúsund árið 2010.
Hurð

**Hurð** er viðar-, málm-, gler- eða plastfleki sem notaður er til að loka dyrum á byggingum eða öðru opi og eru allt frá því vera aðeins nokkrar fjalir negldar saman til að byrgja op til þess að vera til dæmis knúnar með rafmagni. Flestar hurðir haldast lokaðar með hlaupjárni sem er læsingarjárn í lás sem fellur inn í dyrastafinn þegar lokað er og tengist hurðarhúninum. Hurð má ekki rugla saman við dyrnar, en dyr eru opið sjálft, ólíkt því sem gerist í ensku, *door*.

Venjulegar hurðir svo sem flestar *bílahurðir* og *vængjahurðir*, leika á hjörum en þó ekki allar. *Rennihurðir* sem dæmi eru festar öðrum megin við vegg eða inn í þeim og rennt eða renna sjálfkrafa til hliðar inn í fals, til dæmis margar *lyftuhurðir*, eða *harmóníkuhurðir* sem falla saman í minni einingar. Einnig eru til *fellihurðir* eins og rimlahurðir úr málmi sem er rennt fyrir verslanir eftir lokun. Á kastölum má oft sjá *vinduhurðir* sem er undið upp með togvindu. 

Hurðir koma í mörgum stærðum og gerðum og eru smíðaðar úr mörgum efnum, til dæmis furu, oregon furu (pine) mahóní, plast eða stáli.

Hurðir koma fyrir í íslenskum málsháttum, saman ber „Þar skall [hurð] nærri hælum“. Sá málsháttur þýðir að eitthvað hafi næstum gerst sem ef það hefði gerst þá hefði það verið slæmt ef það hefði gert. Sú saga kemur frá Sæmundi fróða þegar hann var í háskóla í Evrópu og hurð skall næstum á hælinn hans en það gerðist ekki heldur skall nærri hælnum hans.  Einnig í orðtakinu „Að reisa sér hurðarás um öxl“. Það orðtak er gamalt og merking þess því óræð og hver merking höfundar er eins og hún birtist honum þegar ortakið var skapað.

Talað er um að hurð sé of *rík* í falsinu ef hún er of stór miðað við dyraumbúnaðinn eða hafi hún bólgnað út af raka og erfitt reynist að loka henni. 

## Tilvísanir


## Tenglar

* ''Hurðir, skrár og húnar''; grein í Morgunblaðinu 1992
Guðmundur frá Miðdal

**Guðmundur Einarsson frá Miðdal** í Mosfellssveit (f. 5. ágúst 1895, d. 23. maí 1963) var íslenskur listamaður sem var allt í senn: teiknari, grafíklistamaður, málari, myndhöggvari, ljósmyndari, kvikmyndagerðarmaður, rithöfundur og fjallgöngumaður. Synir hans eru Guðmundur (betur þekktur sem Erró) myndlistarmaður, og Ari Trausti, jarðfræðingur og rithöfundur.

Guðmundur var á sinni tíð einn af mest áberandi myndlistarmönnum landsins. Kom það til vegna þess að hann fékkst við margar myndlistargreinar, var einkar afkastamikill, hélt margar sýningar heima og heiman, á mörg verk á opinberum stöðum og var mikilvirkur í félagsmálum myndlistarmanna og einnig í víðtækri og oft óvæginni umræðu um menningu og listir. Viðhorf byggðust meðal annars á klassíkri myndlist, rómantík, virðingu fyrir þjóðlegum gildum, áhuga á framandi þjóðum, andlegum hefðum og hlutbundnum verkum en ekki afstrakt list enda þótt hann hneigðist nokkuð langt í þá átt á efri árum. Viðhorfin voru umdeild og málafylgni Guðmundar og um margt öflug en fáguð framkoma vöktu verulega athygli, einkanlega eftir að módernisminn vann á hérlendis upp úr síðaðri heimsstyrjöldinni.

Guðmundur var menntaður í myndlist hér heima (1911–13 hjá Stefáni Eiríkssyni og 1916 hjá Ríkarði Jónssyni og Þórarni B. Þorlákssyni), í Kaupmannahöfn (1919–20) og loks í München (1920–25).

Guðmundur var umdeildur meðan hans naut við. Um skeið var hans sjaldan minnst á fræðilegum vettvangi en undanfarinn ár hefur áhugi á verkum hans, fjölhæfni og afstöðu vaxið. Eftir Guðmund liggja þúsundir verka; olíumálverk, skúlptúrar, glerlistarverk, vatnslitamyndir, grafík og keramik (í þeim greinum var hann brautryðjandi), teikningar, húsgögn sem hann hannaði, ásamt skartgripum, kopar- og silfurmunum, görðum, stökum húsum og veggskreytingum. Enn fremur liggja eftir hann bækur, ljósmyndir og kvikmyndir. Guðmundur var einn frumherja fjallamennsku á Íslandi, landkönnuður, ötull náttúruverndarmaður, skógræktarmaður, ferðalangur og ferðafrömuður, auk þess að vera meðal slyngari veiðimanna landsins.

Safn ljósmynda eftir Guðmund er geymt í Þjóðminjasafninu, kvikmyndir hans eru geymdar í Kvikmyndasafninu. Árið 1997 kom út ævisagan *Guðmundur frá Miðdal* eftir Illuga Jökulsson, æviminningar Lydiu Pálsdóttur Zeitner-Sternberg, seinni eiginkonu hans, komu út árið 1992 í bókinni *Lífsganga Lydiu*.

## Tenglar
*Heimasíða Guðmundar frá Miðdal
* ''Leirbrennsla''; grein í Morgunblaðinu 1930
* Guðmundur frá Miðdal á Umm.is