open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bókaútgáfan Björk

**Bókaútgáfan Björk** er íslenskt bókaforlag sem var stofnað af Stefáni Júlíussyni og Daníel Ágústínussyni árið 1941. Björk hefur sérhæft sig í útgáfu barnabóka. Meðal þekktra bókaraða frá forlaginu eru Skemmtilegu smábarnabækurnar sem hafa komið út frá 1951, en meðal annarra þekktra þýddra barnabóka sem forlagið gaf út eru *[[Selurinn Snorri]]* og *[[Palli var einn í heiminum]]*.

## Tilvísanir
Storytel

**Storytel** er sænsk streymisveita og áskriftarþjónusta fyrir rafbækur og hljóðbækur. Höfuðstöðvar fyrirtækisins eru í Stokkhólmi. Það er með skráð fyrirtæki í yfir 20 löndum, en þjónustan er aðgengileg um allan heim. 

Fyrirtækið var stofnað árið 2006 af Jonas Tellander og Jóni Haukssyni. Frá 2016 hefur það keypt ráðandi hluti í stórum bókaforlögum, eins og Norstedts förlag í Svíþjóð, Gummerus í Finnlandi og Forlaginu á Íslandi. Árið 2021 keypti Storytel kanadískan samkeppnisaðila, Audiobooks, fyrir 135 milljón dali.

## Tilvísanir
Empire Wold

***Empire Wold*** var dráttarbátur í þjónustu Konunglega breska sjóhersins. Báturinn var byggður hjá John Crown & Sons Ltd í Sunderland í Bretlandi árið 1942 og var seinna staðsettur á Íslandi í seinni heimstyrjöldinni.

Báturinn hvarf 10. nóvember 1944 á Faxaflóa þegar hann reyndi að koma breska olíuskipinu ''Shirvan'' og íslenska farþegaskipinu *[[E/S Goðafoss|Goðafoss]]* til aðstoðar eftir að bæði höfðu orðið fyrir tundurskeytaárás frá þýska kafbátnum ''U-300''. 16 manns fórust með *Empire Wold*, níu manna bresk áhöfn og sjö sjóliðar. Einn úr áhöfninni, Oswin Green, átti íslenska konu og með henni níu mánaðar gamalt barn

Flak bátsins fannst árið 2018 af varðskipinu ''Þór'' og seinni rannsóknir hjá sjómælingarbátinum ''Baldri'' staðfestu að um væri *Empire Wold* að ræða. Flakið sat upprétt á sjávarbotninum og ekki var hægt að greina á því skemmdir frá tundurskeytum eða tundurduflum en talið er að slæmt veður hafi valdið því að báturinn sökk.

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
*''Empire Wold'' á sunderlandships.com
Symphony X

**Symphony X** er bandarísk framsækin þungarokkssveit sem stofnuð var árið 1994 í Middletown, New Jersey. Tónlist sveitarinnar er einnig skilgreind stundum sem powermetal eða sinfónískt þungarokk. Symphony X hefur samið þemaplötur eins og um Paradísarmissi, goðsögnina um Atlantis og Ódysseifskviðu. Lag sveitarinnar The Odyssey af samnefndri plötu (2002) er 24 mínútna verk.  Árið 2005 túraði sveitin á Gigantour ásamt t.d. Megadeth, Dream Theater, Nevermore og Anthrax.

Sveitin hefur ekki gefið út efni í áratug en söngvarinn Russell Allen lenti í alvarlegu bílslysi árið 2017 og Covid-faraldurinn setti einnig strik í reikninginn.

## Meðlimir
*Michael Romeo − gítar, bakraddir (1994–)
*Michael Pinnella − hljómborð, bakraddir (1994–)
*Jason Rullo – trommur (1994–1997, 1999–)
*Russell Allen − söngur (1995–)
*Michael LePond − bassi, bakraddir (1999–)

### Fyrrum meðlimir
*Rod Tyler − söngur (1994−1995)
*Thomas Miller − bassi, bakraddir (1994−1999)
*Thomas Walling − trommur (1997−1999; dó 2022)

## Breiðskífur
*Symphony X (1994)
*The Damnation Game (1995)
*The Divine Wings of Tragedy (1996)
*Twilight in Olympus (1998)
*V: The New Mythology Suite (2000)
*The Odyssey (2002)
*Paradise Lost (2007)
*Iconoclast (2011)
*Underworld (2015)

## Tilvísanir
SS Shirvan

**SS ''Shirvan*** var breskt [[Olíuskip|olíuflutningaskip]] sem byggt var árið 1925 í [[Newcastle upon Tyne]] í [[England|Englandi]]. Því var sökkt af kafbáti við Íslandsstrendur árið 1944.

==Seinni heimstyrjöldin==
Í nóvember [[1944]] var *Shirvan* partur af skipaflutningalestinni *UR-142*. Þann [[10. nóvember]] urðu skipin viðskila við hvert annað sökum slæms veðurs sem geysaði. Upp úr hádegi varð það fyrir tundurskeytaárásum frá [[Þýski kafbáturinn U-300|þýska kafbátnum *U-300*]] og braust út mikill eldur um borð. Íslenska farþegaskipið *Goðafoss*, sem var í sömu skipalest, bjargaði 20 úr áhöfn *Shirvan* um borð en varð stuttu seinna einnig fyrir tundurskeytum frá *U-300* og sökk á nokkrum mínútum. 18 manns af *Shirvan* fórust í árásinni, þar á meðal skipstjórinn Edward Fermor Pattenden, en 27 manns var seinna bjargað af [[HMS Reward (W 164)|HMS *Reward*]] og norska vopnaða togaranum [[HMNoS Honningsvaag|HMNoS *Honningsvaag*]]. 24 Íslendingar fórust með *Goðafossi* ásamt breskum merkjamanni og flestum áhafnarmeðlimum *Shirvan* sem hafði verið bjargað um borð.

Þrátt fyrir mikinn eld um borð sökk *Shirvan* ekki strax heldur rak stjórnlaust eftir að áhöfnin hafði yfirgefið það. Breski dráttarbáturinn *Empire Wold* var sendur frá [[Reykjavík]] til að reyna að bjarga skipinu en hvarf sporlaust í [[Faxaflói|Faxaflóa]] með 16 manna áhöfn. Flak dráttarbátsins fannst loks árið 2018 og er talið að það hafi farist vegna veðurs.

Flak *Shirvan* fannst í júlí 2010 á um 100 metra dýpi skammt frá staðnum sem ráðist var á það.

==Tilvísanir==


==Heimildir==
*[https://www.tynebuiltships.co.uk/S-Ships/shirvan1925.html *Shirvan''] á tynebuiltships.co.uk
Karólína Lea Vilhjálmsdóttir

**Karólína Lea Vilhjálmsdóttir** (f. 8. ágúst 2001) er íslensk knattspyrnukona sem spilar fyrir Inter Milan og íslenska kvennalandsliðið í knattspyrnu. Hún spilar sem framsækinn miðherji.

Karólína hóf ferilinn með FH. Hún vann svo Bestu deild kvenna með Breiðabliki tvívegis og bikartitla. Árið 2021 gerði hún samning við FC Bayern München þar sem hún vann einnig deildina. Hún var þó oft bundin við bekkinn og hélt til Bayer Leverkusen til að fá meiri spiltíma. 

Gylfi Sigurðsson, knattspyrnumaður er frændi Karólínu.

## Tenglar
* Karólína Lea Vilhjálmsdóttir - KSÍ

## Tilvísanir
Victor Wembanyama

**Victor Wembanyama** (fæddur 4. janúar 2004) oft kallaður "Wemby" eða "Geimveran" (The Alien) er franskur atvinnumaður í körfubolta sem spilar fyrir San Antonio Spurs í NBA-deildinni. Wembanyama hefur verið kallaður efnilegasti körfuboltamaður allra tíma, meðal annars vegna einstakrar blöndu af hæð, varnarhæfileikum, skotgetu og liðleika. Hann var valinn fyrstur í nýliðavalinu árið 2023 af San Antonio Spurs.

Wembanyama hóf feril sinn með Nanterre 92 í heimalandi sínu. Árið 2022 varð hann franskur meistari með ASVEL. Ári seinna var hann valinn bæði leikmaður ársins og varnarmaður ársins í LNB Élite deildinni ásamt því að leiða hana í stigaskorun og vörðum skotum. Sama ár var hann valinn körfuknattleiksmaður ársins í Frakklandi.

Wembanyama lék fyrst með Franska landsliðinu í november 2022. Hann lék með liðinu á Ólympíuleikunum 2024 og hjálpaði Frakklandi að ná silfri.

## Tilvísanir
Hrímfaxaslysið

**Hrímfaxaslysið** var flugslys sem átti sér stað við Ósló þann 14. apríl árið 1963. Viscount-flugvél Flugfélags Íslands kom frá Kaupmannahöfn og var við lendingu á Fornebu-flugvelli þegar vélin féll skyndilega til jarðar 6 km frá flugvellinum á eyjunni Nesoya. Með vélinni voru 12 manns, 5 manna áhöfn og 7 farþegar og létust þeir allir. Meðal farþega var leikkonan Anna Borg. Flestir farþeganna voru Íslendingar en einnig voru dönsk hjón, þýsk kona og enskur maður innanborðs.  

Orsakir slyssins voru ókunnar  en hugsanlega var um hreyflabilun eða ísingu að kenna. 

## Tilvísanir
Lækjarvíðir

**Lækjarvíðir**  (fræðiheiti: Salix arbusculoides) er margstofna tré eða runni sem uppruninn er frá Norður-Ameríku eða Alaska og vestur-Kanada. Hæð er yfirleitt 3-6 metrar. Laufblöðin eru lensulaga og mjó. Tegundinni var safnað í ferð Íslendinga til Alaska árið 1985. Eins og nafnið gefur til kynna þrífst hann við læki og votlendi. Lækjarvíðir hentar í skjólbelti.  

## Tilvísanir
Amand Leduc

**Amand Leduc** var sjóliðsforingi í Franska flotanum. Hann var fæddur í Dunkerque í Frakklandi 1764 og lést 1832. Hann hélt til sjós tíu ára gamall 1774 á fiskiskipinu *Thérèse*. Hann barðist á Fríbýttaranum  *Maraudeur* og síðar *Calonne* gegn Bretum í Bandaríska frelsisstríðinu. Hann gekk í Franska flotann sem sjóliðsforingi 1793.

### Æviágrip
Til að byrja með þjónaði Leduc sem undirlautinant á léttabátnum *Entreprise* í umsátri Breta og bandamanna þeirra um Dunkerque 1793. Hann var hækkaður í tign árið eftir og þjónaði sem Lautinant á orrustuskipinu *Couronne*. Hann var síðan skipaður yfirmaður briggskipsins *Hazard* og barðist á því í sjóorrustunni við Genóa. Hann var hækkaður upp í tign skipstjóra 1796 og gerður yfirmaður freitgátunnar *Incorruptible*. Á því skipi barðist hann við Breta bæði á Ermasundi og Karíbahafinu.

Árið 1806 var Leduc skipaður yfirmaður leiðangurs á norðurslóðir. Skipanir hans voru að sigla norður fyrir Ísland og ráðast á bresk og rússnesk hvalveiðiskip sem voru á veiðum undan ströndum Íslands, Grænlands og Svalbarða. Flotasveitin sem Leduc stjórnaði samanstóð af freigátunni *Revanche* með 44 fallbyssur undir stjórn Leduc skipherra, freigátunni *Guerriere* með 44 fallbyssur undir stjórn Huberts skipherra, freigátunni *Sirene* með 40 fallbyssur undir stjórn Lamberts skipherra og briggskipinu *Néarque* undir stjórn Jourdain skipherra. 

Leiðangurinn var illa undirbúinn og skorti bæði vistir og skjólfatnað. Skyrbjúgur fór fljótt að herja á frönsku sjóliðana og Leduc tók þá ákvörðun að stoppa nokkrar vikur á Patreksfirði til að gefa mönnum sínum tækifæri til að jafna sig. Leduc tókst að sökkva 14 hvalveiðiskipum en briggskipið *Néarque* féll í hendur breta og freigátan Guerriere gafst upp fyrir Bretum á Norður-Íshafi eftir bardaga við bresku freigátuna *Blanche*. 

Eftir leiðangurinn á norðurslóðir var Leduc hækkaður í tign og sendur sem kapteinn á freigátunni *D'Hautpoul* til Karíbahafsins. Hann fór á eftirlaun frá franska flotanum 1816 og lést í Dunkerque 1832.

## Tilvísanir
Þýski kafbáturinn U-300

**Þýski kafbáturinn ''U-300*** var [[U-bátur]] af Vic/41 gerð í þjónustu sjóhers [[Þýskaland nasismans|Þýskalands nasismans]] í [[Seinni heimstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]]. Báturinn var byggður árið 1943 og tekinn í notkun 29. desember 1943 undir stjórn skipherrans [[Fritz Hein]].

Þann [[10. nóvember]] [[1944]] sökkti *U-300* breska olíuskipinu *SS Shirvan* og íslenska farþegaskipinu [[E/S Goðafoss|*Goðafoss*]] skammt út af [[Garðskagi|Garðskaga]] með þeim afleiðingum að hátt í 50 manns fórust. Breski dráttarbáturinn [[Empire Wold|*Empire Wold*]] fórst einnig ásamt 16 manna áhöfn þegar hann reyndi að koma skipunum til hjálpar. 

*U-300* fór samtals í þrjár eftirlitsferðir, þar sem hann sökkti áðurnefndum tveimur skipum og skemmdi tvö til viðbótar áður en honum var sökkt 22. febrúar 1945 undan Quarteira í [[Portúgal]] af bresku [[Tundurspillir|tundurspillunum]] [[HMS Recruit (J298)|HMS *Recruit*]] og [[HMS Pincher (J294)|HMS *Pincher'']]. Níu af áhöfninni fórust en 41 bjargaðist.

## Tilvísanir

## Heimildir
*
U-bátur

**U-bátar** eru kafbátar reknir af Þýskalandi, meðal annars í fyrri og seinni heimsstyrjöldinni. Hugtakið er komið af þýska orðinu *u-boot* sem er stytting á *unterseeboot* ("Undir-sjávar bátur"). Á þýsku vísar orðið til allra kafbáta, ekki bara þýskra. Kafbátar í þjónustu Austurríkis-Ungverjalands voru einnig þekktir sem U-bátar.

## Tilvísanir
Völubein

**Völubein** eða **vala** (lat. *talus*) er eitt af beinunum í ökklanum. Neðri fótleggjarbeinin hvíla á völubeininu og þannig nánast allur líkamsþungi standandi manneskju. Í manneskjum tengjast engir vöðvar völubeininu.

## Íslensk þjóðtrú
Í íslenskri þjóðtrú átti að vera hægt að nota völu (venjulega úr sauðkind) til spásagna. Þá var hafður yfir formáli, já-eða-nei-spurning borin upp og svo völunni kastað. Svarið fór eftir því hvernig beinið lenti.
Úrslitaleikur Meistaradeildar Evrópu

**Úrslitaleikur Meistaradeildar Evrópu** er árlegur knattspyrnuleikur þar sem spilað er til úrslita í Meistaradeild Evrópu.

## Úrslitaleikir

## Tilvísanir
Dahyun

**Kim Da-hyun** (kóreska: 김다현; f. 28. maí, 1998), einnig þekkt sem **Dahyun**, er suðurkóreskur söngvari, rappari og leikari. Hún er meðlimur suðurkóresku stúlknahljómsveitarinnar Twice, stofnað árið 2015 af JYP Entertainment.

## Líf og ferill

Dahyun fæddist í Seongnam, Gyeonggi, 28 maí, 1998. Hún ólst upp með foreldrum sínum og eldri bróður. Frá og með ungum aldri byrjaði hún að syngja í kristnum kirkju kór. Dahyun vakti fyrst athygli í sjötta bekk í grunnskóla með dansi í kirkju sem kallaðist „eagle dance“, sem var settur á YouTube. Dahyun var ráðin sem lærlingur hjá JYP Entertainment eftir að hæfileikaleitari sá atriði hennar á danshátíð, og æfði hún síðan með þeim í yfir þrjú ár.

Árið 2015 tók Dahyun þátt í *Sixteen*, raunveruleikasjónvarpsþætti sem ætlaður var til að ákveða meðlimi nýrrar stúlknahljómsveitar JYP Entertainment. Hún var ein af níu keppendum sem komust áfram og var að lokum valin í Twice sem söngkona og rappari. Október sama ár frumraun hún opinberlega með Twice með útgáfu smáskífunnar (*EP*) *The Story Begins* og aðalslagsins „Like Ooh-Ahh“.

Dahyun útskrifaðist úr Hanlim Multi Art School árið 2017. Sama árið var hún kosin sautjánda frægasta idolið í Suður-Kóreu í árlegu tónlistaratkvæðisgreiðslu Gallup Korea.

í nóvember 2018 var Dahyun gagnrýnd af hægrimanni á japanska þinginu Masaru Onodera fyrir að klæðast bol af Marymond, stofnun sem safnar fé fyrir þægindakonum sem voru þolendur kynferðislegu þrælahaldi af japanska hernum í seinni heimstyrjöldinni. Í kjölfarið var J.Y. Park gagnrýndur af The Korea Times fyrir að verja ekki Dahyun.

4. maí 2024 var tilkynnt að Dahyun myndi gera leiklistarfrumraun sína í sjálfstæðu kvikmyndinni *Run to You*. Hún var einnig valin í hlutverk í *You Are the Apple of My Eye*, kóresk endurgerð af taívönsku kvikmyndinni frá 2011 með sama nafni. Kvikmyndin var frumsýnd á 29. Busan alþjóðlega kvikmyndahátíðinni október 2024. Árið 2025 var Dahyun valin í hlutverk í *Love Me*, kóreskri endurgerð sænsku sjónvarpsseríunnar *Älska mig* (2019–2020).

## Tilvísanir
Garpsdalur

**Garpsdalur** er lítill dalur milli Garpsdalsfjalls og Gilsfjarðarmúla norðan megin við Gilsfjörð og austan við Króksfjarðarnes í Reykhólahreppi. Þar er Garpsdalsvatn sem Múlaá rennur úr. Vestast í dalmynninu er samnefndur bær og kirkja, Garpsdalskirkja, smíðuð árið 1935. „Garpsdalsdraugurinn“ er þekkt draugasaga úr *[[Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri|Íslenzkum þjóðsögum og æfintýrum]]* Jóns Árnasonar, sem gerist árið 1807.

Árið 2018 komu fram hugmyndir um vindmyllugarð á Garpsdalsfjalli.

## Tilvísanir
Hirðskrá

**Hirðskrá** er norskt lagasafn kennt við Magnús lagabæti, líklega skrifað á árunum milli 1273-1277.
Jennifer Geerlings-Simons

**Jennifer Geerlings-Simons** (f. **Simons** 5. september 1953) er súrínamskur læknir og stjórnmálamaður sem er núverandi forseti Súrínam. Hún var forseti súrínamska þingsins frá 2010 til 2020. Árið 2024 varð hún leiðtogi Þjóðarlýðræðisflokksins. Eftir að flokkurinn vann nauman sigur í þingkosningum árið 2025 var hún kjörin forseti þann 6. júlí 2025. Hún er fyrsti kvenforseti í sögu landsins.

## Æviágrip
Simons var kjörin á þing í fyrsta sinn árið 1996 fyrir kjördæmi í Paramaríbó. Hún var einn af varaformönnum Þjóðarlýðræðisflokksins, sem var stofnaður af Desi Bouterse. Hún var þingflokksforingi flokksins frá 2000 til 2006. Í apríl 2012 sökuðu þingmenn stjórnarandstöðunnar Simons um gerræðislega hegðun vegna ákvörðunar hennar um að banna þingmönnum að vísa til laga sem veittu fremjendum desembermorðanna 1982 sakaruppgjöf í umræðum um lög gegn eltihrellum.

Þann 20. júní 2020 tilkynnti Simons að hún hygðist hætta í stjórnmálum. Hún hafði náð kjöri í þingkosningum landsins sama ár en ákvað að taka ekki sæti á þingi. Stephen Tsang, sem var fyrir neðan hana á kjörlista flokksins, tók sæti hennar.

Þann 13. júlí 2024 tók Simons við af Desi Bouterse sem leiðtogi Þjóðarlýðræðisflokksins. Næsta ár leiddi hún flokkinn til sigurs í þingkosningum. Flokkurinn gerði stjórnarsáttmála við fimm aðra flokka til að styðja kjör Simons til forseta. Saman eiga flokkarnir 34 þingsæti, sem nemur tveimur þriðju sætanna á þingi. Þann 3. júlí tilkynnti Framfarasinnaði umbótaflokkurinn, sem leiddi fráfarandi samsteypustjórn, að hann myndi ekki bjóða fram forsetaefni gegn Simons. Enginn annar flokkur tilkynnti framboð innan framboðsfrestsins og því var kjör Simons tryggt. Hún var kjörin án mótframboðs þann 6. júlí með Gregory Rusland, leiðtoga Þjóðarflokksins, sem varaforseta.

## Einkahagir
Simons giftist Glenn Geerlings árið 1981. Þau eiga þrjú börn.

Geerlings-Simons er læknir að mennt. Hún útskrifaðist með gráðu í læknisfræði frá Anton de Kom-háskólanum í Súrínam.

## Tilvísanir
Veiðigjald

**Veiðigjald** er skattur sem greiða þarf íslenska ríkinu af öllum lönduðum afla. Fiskistofa leggur gjaldið á eigendur íslenskra fiskiskipa en upphæð þess ræðst af bæði magni og tegundum sem landað er. Yfirlýst markmið veiðigjaldsins er að mæta kostnaði ríkisins af rannsóknum, stjórn, eftirlit og umsjón með fiskveiðum og fiskvinnslu. Þá er gjaldið hugsað sem afnotagjald fyrir aðgang að sameiginlegri náttúruauðlind sem eru nytjastofnar í efnahagslögsögu Íslands. Veiðigjaldi var upphaflega komið á árið 2002 en gjaldið hefur ávallt verið mikið bitbein í íslenskum stjórnmálum þar sem deilt er um hversu hátt það skuli vera og hvort það eigi yfir höfuð rétt á sér.

## Sjá einnig
* Sjávarútvegur á Íslandi
* Íslenska kvótakerfið

## Tilvísanir


## Tenglar
* Upplýsingavefur Fiskistofu um veiðigjald
Skuggaleikhús

**Skuggaleikhús** eða **skuggaleikur** er forn sagnamennskuaðferð með hreyfimyndum og brúðuleikhús þar sem ýmsar aðferðir eru notaðar til að varpa skugga á upplýstan flöt og hreyfa hann til að sýna atburði frásagnarinnar. Einfaldasta aðferðin er að nota hendur eða aðra líkamshluta til að varpa skugga, en í mörgum löndum eru til hefðbundin skuggaleikhús með útskornum myndum, brúðum eða spjöldum sem eru klippt í ýmsar myndir og hreyfðar með prikum. Slíkt leikhús á sér langa sögu í Suður- og Suðaustur-Asíu, sérstaklega í Indónesíu, Malasíu, Taílandi og Kambódíu. Árið 2018 var sýrlenskt skuggaleikshús skráð á lista UNESCO yfir óáþreifanlegan menningararf.

## Tilvísanir
Zohran Mamdani

**Zohran Kwame Mamdani** (f. 18. október 1991) er bandarískur stjórnmálamaður af indverskum og úgöndskum uppruna og núverandi borgarstjóri New York. Mamdani er meðlimur í Demókrataflokknum en er jafnframt meðlimur í Sósíalískum demókrötum Bandaríkjanna og er kunnur fyrir skýra vinstristefnu sína. 

Mamdani var kjörinn borgarstjóri New York þann 4. nóvember 2025. Hann er fyrsti músliminn til að gegna embættinu.

## Æviágrip
Zohran Mamdani fæddist í Úganda en fluttist til Bandaríkjanna þegar hann var sjö ára gamall. Foreldrar hans eru stjórnmála- og mannfræðingurinn Mahmood Mamdani, sem kennir við Columbia-háskóla, og kvikmyndagerðarkonan Mira Nair.

Mamdani stundaði nám í afrískum fræðum við Bowdoin-háskóla í Maine. Þar stofnaði hann samtök stúdenta um réttlæti fyrir Palestínu.

Mamdani var kjörinn á ríkisþing New York fyrir kjördæmi í Queens árið 2020. Hann hafði lagt áherslu á húsnæðismál, samgöngur, umönnun barna og umhverfisvernd. Hann boðaði jafnframt frystingu húsaleiguverðs, ókeypis dagvistun, ókeypis almenningssamgöngur og aukna skattlagningu auðkýfinga til að fjármagna félagsleg umbótakerfi.

Mamdani hefur verið áberandi talsmaður réttinda Palestínumenna og hefur opinberlega stutt BDS-hreyfinguna um sniðgöngu á ísraelskum útflutningsvörum. Andstæðingar Mamdani hafa sakað hann um gyðingahatur vegna afstöðu hans en hann hafnar slíkum ásökunum og segir gagnrýni sína byggða á mannréttindasjónarmiðum.

Mamdani gaf kost á sér í forvali Demókrataflokksins fyrir borgarstjórakosningar New York árið 2025. Öldungadeildarþingmaðurinn Bernie Sanders og fulltrúadeildarþingkonan Alexandria Ocasio-Cortez lýstu yfir stuðningi við framboð hans. Mamdani vakti athygli fyrir nýstárlega kosningabaráttu sem byggðist meðal annars á stuttum og gamansömum myndböndum á samfélagsmiðlum eins og TikTok og Instagram. 

Í forvalinu þótti Andrew Cuomo, fyrrverandi ríkisstjóri New York, langsigurstranglegasti frambjóðandinn. Því kom það verulega á óvart þegar Mamdani hafði betur gegn Cuomo í forvalinu með 43% at­kvæða gegn 36% sem Cuomo hlaut. Cuomo dró framboð sitt í kjölfarið til baka. Mamdani var formlega útnefndur borgarstjóraefni Demókrata í New York þann 1. júlí 2025.

Bandarískir íhaldsmenn og hægrisinnar brugðust illa við tilnefningu Mamdani. Donald Trump Bandaríkjaforseti sagði koma til greina að svipta New York fjárhagslegum stuðningi ef Mamdani næði kjöri og færi ekki rétt að. Áhrifavaldurinn Laura Loomer varaði við því að sigur Mamdani myndi leiða til fleiri hryðjuverka í New York.

Mamdani vann sigur í borgarstjórakosningum New York þann 4. nóvember 2025. Hann hlaut 50,4 prósent atkvæða.

## Tilvísanir
Langkirkja

**Langkirkja** eða **basílika** er tegund kirkjubygginga sem varð algeng á ármiðöldum þegar hún þróaðist út frá rómverskum dómshúsum. Á miðöldum voru kirkjur yfirleitt hringkirkjur eða langkirkjur. Dæmigerð langkirkja er aflöng ferhyrnd bygging með kirkjuskip og hliðarskip sitt hvoru megin við það. Þakið er hærra yfir kirkjuskipinu miðju og undir því eru gluggar efst á hliðarveggjum. Við enda kirkjuskipsins er kórinn, hálfhringlaga salur, stundum með hvolfþaki. Stundum eru langkirkjur með þverkirkju sem skilur að kórinn og kirkjuskipið, þar sem altarið er venjulega staðsett.

Á hámiðöldum kom rómanska kirkjan fram með miklum bogaþökum og þykkum veggjum. Síðar þróaðist þessi kirkjustíll yfir í gotneskar kirkjur síðmiðalda.

## Tilvísanir
Hvítárbrú (Borgarfirði)

**Hvítárbrú í Borgarfirði** er einbreið bogalaga steinsteypt brú sem var opnuð fyrir umferð 1. nóvember árið 1928. Hún liggur yfir Hvítá, milli bæjanna Ferjukots og Hvítárvalla, og er 106 metrar að lengd. Hvítárbrú var hluti Hringvegarins þar til Borgarfjarðarbrúin var opnuð árið 1981.

Brúin var hönnuð af Árna Pálssyni, verkfræðingi. Tryggvi Þórhallsson, forsætisráðherra var við opnunina og klippti eiginkona hans, Anna Guðrún, á streng við opnunina.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Vesturland - Hvítá hjá Ferjukoti
Evrópín

**Evrópín** er frumefni með efnatáknið **Eu** og sætistöluna 63. Það er silfurhvítur málmur og lantaníð sem binst auðveldlega við súrefni og myndar dökka oxíðfilmu. Evrópín er hvarfgjarnasta, minnst þétta og mýksta lantaníðið. Það er svo mjúkt að hægt er að skera það með hníf. Evrópín var uppgötvað árið 1896 og fékk tímabundið efnatáknið Σ. Árið 1901 var það nefnt eftir heimsálfunni Evrópu. Líkt og önnur lantaníð hefur evrópín oftast oxunartöluna +3, en er líka oft með oxunartöluna +2.

Evrópín hefur engin þekkt líffræðileg hlutverk, en er tiltölulega hættulaust miðað við aðra þungmálma. Evrópín er aðallega notað vegna forsfórljómunar evrópínsameinda. Evrópín er sjaldgæfast sjaldgæfu jarðmálmanna.

## Tilvísanir
Terbín

**Terbín** er frumefni með efnatáknið **Tb** og sætistöluna 65. Það er silfurhvítur sjaldgæfur jarðmálmur sem er sveigjanlegur og mótanlegur. Terbín er níunda lantaníðið og tiltöluega rafeindagæfur málmur sem hvarfast auðveldlega við vatn sem myndar vetnisgas. Terbín kemur hvergi fyrir hreint í náttúrunni, en finnst í mörgum steindum, þar á meðal í seríti, gadólíníti, mónasíti, xenótími og evxeníti. 

Sænski efnafræðingurinn Carl Gustaf Mosander uppgötvaði terbín árið 1843, sem óhreinindi í yttrínoxíði (). Frumefnin yttrín og terbín, erbín og ytterbín heita öll eftir þorpinu Ytterby í Svíþjóð þar sem fjölmörg ný frumefni uppgötvuðust í steindum úr námu á 18. og 19. öld.

## Tilvísanir
Samarín

**Samarín** er frumefni með efnatáknið **Sm** og sætistöluna 62. Það er í meðallagi harður silfurhvítur málmur sem oxast hægt eftir snertingu við súrefni. Samarín er lantaníð og hefur því oxunartöluna +3. Nokkrar þekktar sameindir með samaríni eru þekktar, eins og mónoxíðið , mónókalkógeníðin ,  og , auk samarínjoðíðs .

Samarín var uppgötvað árið 1879 af franska efnafræðingnum Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran og nefnt eftir steindinni samarskíti. Steindin sjálf var nefnd eftir rússneska námuforstjóranum Vasilíj Samarskíj-Bykhovets. Hann varð þar með fyrsti einstaklingurinn sem léði frumefni nafn sitt, þótt það væri með óbeinum hætti.

## Tilvísanir
Gadólín

**Gadólín** er frumefni með efnatáknið **Gd** og sætistöluna 64. Það er silfurhvítur málmur sem oxast auðveldlega og myndar svarta oxíðfilmu. Gadólín er mjúkur og mótanlegur sjaldgæfur jarðmálmur. Undir Curie-marki sínu, 20° C, er gadólín segulmagnað með meira segulmagn en nikkel. Yfir því marki er gadólín frumefnið með mesta meðseglun. Í náttúrunni kemur það aðeins fyrir oxað og yfirleitt með leifar af öðrum sjaldgæfum jarðmálmum, vegna þess hve þeir eru líkir. 

Svissneski efnafræðingurinn Jean Charles de Marignac uppgötvaði gadólín með litrófsgreiningu árið 1880. Það heitir eftir steindinni gadólíníti, sem aftur heitir eftir finnska efnafræðingnum Johan Gadolin. Fyrstur til að einangra hreint gadólín var franski efnafræðingurinn Félix Trombe árið 1935.

## Tilvísanir
Dysprósín

**Dysprósín** er frumefni með efnatáknið **Dy** og sætistöluna 66. Það er silfurgljáandi lantaníð og sjaldgæfur jarðmálmur. Dysprósín finnst ekki óbundið í náttúrunni. Líkt og önnur lantaníð kemur það víða fyrir í steindum á borð við xenótím. Náttúrulegt dysprósín kemur fyrir sem sjö samsætur. Sú algengasta er 164Dy.

Dysprósín var uppgötvað árið 1886 af franska efnafræðingnum Paul Émile Lecoq de Boisbaudran, en ekki tókst að búa til hreint dysprósín fyrr en jónskiptiaðferðin var fundin upp á 6. áratug 20. aldar. Dysprósín er notað við framleiðslu á neódýmseglum sem eru lykilþáttur í rafmagnshreyflum og vindhverflum. Það hefur mikla getu til að draga í sig hitanifteindir og er því notað í stýristangir í kjarnaofnum. Það hefur líka mikla segulviðtöku og er því notað í gagnageymslum og í Terfenol-D sem er segulherpandi efni.

## Tilvísanir
Hólmín

**Hólmín** er frumefni með efnatáknið **Ho** og sætistöluna 67. Hólmín er silfurhvítur sjaldgæfur jarðmálmur og ellefta lantaníðið. Hólmín er tiltölulega mjúkt, mótanlegt og nokkuð tæringarþolið. Líkt og mörg lantaníð er hólmín of hvarfgjarnt til að finnast hreint í náttúrunni. Hreint hólmín myndar hægt gulleitt oxíð í snertingu við súrefni. Það tærist hratt í vatni og brennur við hita í súrefni.

Hólmín kemur fyrir í náttúrunni ásamt öðrum lantaníðum eins og túlíni. Það er tiltölulega sjaldgæft og myndar aðeins 1,4 milljónahluta af jarðskorpunni, svipað og volfram. Sænski efnafræðingurinn Per Theodor Cleve uppgötvaði hólmín og einangraði það fyrstur úr jarðefnum árið 1878. Það dregur nafn sitt af Stokkhólmi í latnesku útgáfunni *Holmia*.

## Tilvísanir
Erbín

**Erbín** er frumefni með efnatáknið **Er** og sætistöluna 68. Það er silfurhvítur málmur þegar það er einangrað á rannsóknarstofum. Annars kemur það aldrei fyrir hreint heldur alltaf bundið öðrum frumefnum. Erbín er sjaldgæfur jarðmálmur og lantaníð sem var uppgötvað í steindum úr námu við þorpið Ytterby í Svíþjóð og dregur nafn sitt af því.

Helstu not erbíns stafa af flúrljómandi eiginleikum bleikra Er3+-jóna sem eru mikilvægir í vissum leysigeislatækjum. Erbíndópað gler eða kristall er notað sem einfaldur ljósmagnari í ljósleiðurum.

## Tilvísanir
Oganesson

**Oganesson** er tilbúið geislavirkt frumefni með efnatáknið **Og** og sætistöluna 118. Það var fyrst búið til hjá Sameinuðu kjarnorkurannsóknarstofnuninni í Dubna í Rússlandi árið 2002, af teymi rússneskra og bandarískra vísindamanna. Frumefni á þessum stað í lotukerfinu hafði áður fengið heitið *ununoktín*. Árið 2015 var uppgötvun efnisins viðurkennd og árið eftir fékk það núverandi nafn eftir armensk-rússneska kjarneðlisfræðingnum Yuri Oganessian.

Oganesson hefur hæstu sætistölu og mesta atómmassa allra þekktra frumefna. Í lotukerfinu er það í flokki efna í p-blokk og tilheyrir flokki 18 og er síðasta frumefnið í lotu 7. Eina þekkta samsæta þess, 294Og, er mjög geislavirk með 0,7 ms helmingunartíma. Árið 2025 höfðu aðeins fimm atóm af efninu verið búin til. Vegna þessa hafa engar rannsóknir verið gerðar á efniseiginleikum efnisins. 

## Tilvísanir
Örlygshöfn

**Örlygshöfn** er sveit í Patreksfirði sem nefnd er eftir Örlygi Hrappssyni landnámsmanni. Innst í sveitinni er Miklidalur og Mikladalsá og yst er gullin strönd. Um sveitina lyggur leiran Hafnarvaðall. Á Hnjóti er byggðasafn sem Egill Ólafsson bóndi stofnaði. Árið 1948 strandaði togarinn Sargon undir Hafnarmúla þar sem 11 manns fórust og 6 var bjargað. Þannig vildi til að kvikmyndagerðamaðurinn Óskar Gíslason var að taka upp heimildarmynd um björgunarafrekið við Látrabjarg skammt frá þegar strandið varð og mætti hann á svæðið og filmaði það þegar mönnunum 6 var bjargað.

## Heimildir
*Örlygshöfn á vefnum Vestfjarðarleiðin
*Örlygshöfn á Íslenska ferðavefnum
*Björgunarafrekið við Látrabjarg  á Kvikmyndavefnum
*Bjargaðist úr breska togaranum Sargon undir Hafnarmúla úr Morgunblaðinu
Tennessín

**Tennessín** er tilbúið geislavirkt frumefni með efnatáknið **Ts** og sætistöluna 117. Það er næstsíðasta frumefnið í lotu 7. Það dregur nafn sitt af bandaríska fylkinu Tennessee þar sem eru rannsóknarstofur sem áttu þátt í uppgötvun þess.

Uppgötvun tennessíns var tilkynnt af bandarísk-rússnesku rannsóknarteymi í Dubna í Rússlandi árið 2010. Tilraunin sem bjó það til hefur verið staðfest nokkrum sinnum síðan. Tennessín er staðsett á stöðugleikaeyju frumefna sem hafa meiri stöðugleika en önnur frumefni handan við bismút í lotukerfinu. Atómin sem hafa verið búin til hafa varað í tugi eða hundruð millisekúndna. Það tilheyrir halógenum, en gæti haft mjög ólíka eiginleika vegna afstæðishrifa. 

## Tilvísanir
Brautartunga

**Brautartunga** er félagsheimili í Lundarreykjadal í Borgarfirði. Þar er meðal annars sundlaug.

## Tilvísanir
Livermorín

**Livermorín** er tilbúið geislavirkt frumefni með efnatáknið **Lv** og sætistöluna 116. Livermorín finnst ekki í náttúrunni og hefur aðeins verið búið til í rannsóknarstofum. Það dregur nafn sitt af Lawrence Livermore-rannsóknarstofnuninni í Bandaríkjunum sem uppgötvaði efnið í samstarfi við Sameinuðu kjarnorkurannsóknarstofnunina í Dubna í Rússlandi með tilraunum milli 2000 og 2006. Rannsóknarstofnunin dregur nafn sitt af borginni Livermore í Kaliforníu þar sem hún er staðsett, og borgin dregur nafn sitt af landeigandanum Robert Livermore sem var uppi á 19. öld. Sex samsætur livermoríns hafa fundist, með massatölur frá 288 til 293. Langlífust þeirra er 293Lv með um 80 millisekúndna helmingunartíma. 

## Tilvísanir
Níhonín

**Níhonín** er skammlíft geislavirkt tilbúið efni með efnatáknið **Nh** og sætistöluna 113. Stöðugasta samsæta þess, 286Nh, hefur helmingunartímann 10 sekúndur.

Fyrstu merki um níhonín komu fram í tilraunum hjá Sameinuðu kjarnorkurannsóknarstofnuninni í Dubna í Rússlandi í samstarfi við Lawrence Livermore-rannsóknarstofnunina árið 2003 og staðfest árið eftir af rannsóknarteymi í Riken í Japan. Heiti efnisins er dregið af almennu heiti Japans, *Níhon* 日本.

## Tilvísanir
Kóperníkín

**Kóperníkín** er skammlíft geislavirkt tilbúið efni með efnatáknið **Cn** og sætistöluna 112. Allar þekktar samsætur þess eru mjög geislavirkar og hafa aðeins verið búnar til á rannsóknarstofum. Stöðugasta samsæta kóperníkíns, 285Cn, hefur um 30 sekúndna helmingunartíma. Efnið var fyrst búið til hjá GSI Helmholtz-stofnuninni nærri Darmstadt í Þýskalandi. Það var nefnt eftir pólska stjörnufræðingnum Kópernikusi.

## Tilvísanir
Darmstatín

**Darmstatín** er skammlíft geislavirkt tilbúið efni með efnatáknið **Ds** og sætistöluna 110. Stöðugasta samsæta þess, 281Ds, hefur um 14 sekúndna helmingunartíma. Darmstatín var fyrst búið til árið 1994 á GSI Helmholtz-stofnuninni nálægt borginni Darmstadt í Þýskalandi sem efnið dregur nafn sitt af.

## Tilvísanir
Meitnerín

**Meitnerín** er skammlíft geislavirkt tilbúið efni með efnatáknið **Mt** og sætistöluna 109. Stöðugasta þekkta samsæta meitneríns, 278Mt, hefur 4,5 sekúndna helmingunartíma. Meitnerín var fyrst búið til árið 1982 á GSI Helmholtz-stofnuninni við Darmstadt í Vestur-Þýskalandi. Árið 1997 var það nefnt eftir þýska kjarneðlisfræðingnum Lise Meitner.

## Tilvísanir
Dubnín

**Dubnín** er skammlíft geislavirkt tilbúið efni með efnatáknið **Db** og sætistöluna 105. Stöðugasta samsæta þess, 268Db, hefur um 16 klukkustunda helmingunartíma. Dubnín kemur ekki fyrir í náttúrunni og var fyrst búið til árið 1968 af Sameinuðu kjarnorkurannsóknarstofnuninni í Dubna í Sovétríkjunum, sem það dregur nafn sitt af.

## Tilvísanir
Kúrín

**Kúrín** er tilbúið geislavirkt frumefni með táknið **Cm** og sætistöluna 96. Þetta er harður silfraður málmur sem  tilheyrir aktíníðum og dregur nafn sitt af eðlisfræðingunum Pierre og Marie Curie sem fengust við rannsóknir á geislavirkni. Kúrín var búið til af teymi Glenn T. Seaborg í Berkeley með hringhraðli. Þeir skutu alfaeindum á nýuppgötvaða geislavirka frumefnið plútóníum. Sýni var svo sent á málmrannsóknarstofu við Chicago-háskóla þar sem örlítið af kúríni var einangrað. Uppgötvuninni var haldið leyndri þar til eftir síðari heimsstyrjöld og greint var frá henni árið 1947. Mest af kúríni verður til þegar nifteindum er skotið á úran eða plútóníum í kjarnaofnum. Eitt tonn af notuðu kjarnaeldsneyti inniheldur um 20 grömm af kúríni.

## Tilvísanir
Berkelín

**Berkelín** er tilbúið geislavirkt frumefni með táknið **Bk** og sætistöluna 97. Berkelín er aktíníð handan úrans í lotukerfinu. Það dregur nafn sitt af Berkeley í Kaliforníu þar sem Lawrence Berkeley-rannsóknarstofan er staðsett, en efnið var fyrst búið til þar árið 1949. Berkelín var fimmta frumefnið handan úrans sem var uppgötvað, á eftir neptúníni, plútóníumi, kúríni og ameríkíni. 

Algengasta samsæta berkelíns er 249Bk sem verður til í kjarnaofnum í örlitlu magni. Aðeins eitt gramm af efninu hefur verið búið til í Bandaríkjunum frá 1967. Það hefur engan hagnýtan tilgang fyrir utan vísindarannsóknir.

## Tilvísanir
Kalifornín

**Kalifornín** er tilbúið geislavirkt frumefni með táknið **Cf** og sætistöluna 98. Það var fyrst búið til á Lawrence Berkeley-rannsóknarstofnuninni í Berkeley í Kaliforníu, og dregur nafn sitt af fylkinu. Kalifornín er aktíníð, fimmta frumefnið handan úrans sem var búið til með því að skjóta alfaeindum á kúrín. Fyrir utan einsteinín er kalifornín þyngst þeirra frumefna sem hefur verið framleitt í nægilegu magni til að sýnið sjáist með berum augum.

Kalifornín er eitt af fáum frumefnum handan úrans sem er hagnýtt. Það er notað sem uppspretta nifteinda, til dæmis í kjarnaofnum, og við efnagreiningar. Það hefur líka verið notað til að búa til stærri frumefni, eins og oganesson.

## Tilvísanir
Loftfimleikar

**Loftfimleikar** eru sviðslistagrein og fimleikagrein sem gengur út á að sýna jafnvægi, fimi og samhæfingu, oft með hjálpartækjum (hringjum, slám, línum, reipum, eða borðum) sem hanga úr loftinu. Dæmi um loftfimleikaatriði eru línudans, loftfimleikaróla, mennskur turn, *[[corde lisse]]*, slöngumaður, handahlaup o.s.frv.

Loftfimleikar af ýmsu tagi hafa verið til frá alda öðli eins og sést á mínóískum freskum frá um 2000 f.o.t. Frá fornöld eru heimildir um loftfimleika sem hluta af uppskeruhátíðum í Kína og Evrópu. Seint á 18. öld urðu loftfimleikar hluti af sirkuslistum.

## Tilvísanir
Glerungur

: *Glerungur getur líka átt við [[tannglerungur|tannglerung]].*

**Glerungur** eða **leirgljái** er glerkennd húð á keramikgripum. Glerungur ver leirinn fyrir vökva og óhreinindum með því að draga úr gleypni hans. Glerungur er notaður á allar tegundir leirmuna, jarðleir, steinleir og postulín. Algengt er að glerja flísar og jafnvel múrsteina. Leir sem er notaður í eldamennsku og iðnaði er oftast glerjaður. Hægt er að nota glerung til að búa til alls kyns ólíkar áferðir, matta og glansandi liti. Hægt er að nota glerung til að draga fram mynstur og form í leirnum. 

Helstu tegundir glerungs eru flokkaðar eftir því hvaða flúx er notað:
* Blýglerungur er litaður glerungur sem er notaður í marglitt majolica-keramik frá 19. öld en þekkist frá fornöld
* Feldspat er notað til að búa til hvítan glerung á postulín.
* Saltgljái er aðferð til að gljá steinleir sem hefur verið notuð í Evrópu frá um 1400.
* Tinglerungur er marglitur glerungur þar sem tinoxíði er bætt við blýglerung og þekkist frá miðöldum.
* Öskuglerungur inniheldur pottösku og kalk. Mikið notaður í glerung í Austur-Asíu.

Glerungurinn er borinn á leirinn með pensli, svampi, úða eða dýfingu. Stundum er ljós undirglerjun sett á óbrenndan leir, og litaður glerungur síðan málaður á ljósan grunninn og brenndur aftur þannig að hann bráðnar saman við undirglerunginn. Oft er leirinn þó hrábrenndur fyrir glerjun því auðveldara er að mála hrábrennda gripi en óbrennda.

## Tilvísanir
Hassín

**Hassín** er skammlíft geislavirkt tilbúið efni með efnatáknið **Hs** og sætistöluna 108. Stöðugustu samsætur þess hafa um tíu sekúndna helmingunartíma. Ein samsætan, 270Hs, hefur fjölda kjarneinda sem eru töfratala og er því með stöðugri kjarna. Hassín hefur aldrei fundist í náttúrunni, heldur er búið til með kjarnasamruna á rannsóknarstofu. Bæði Sameinaða kjarnorkurannsóknarstofnunin í Rússlandi og GSI Helmholtz-stofnunin í Þýskalandi gerðu tilkall til uppgötvunar efnisins, en skýrsla þýska teymisins var metin meira sannfærandi. Efnið var nefnt eftir þýska héraðinu Hesse (*Hassia* á nýlatínu). 

## Tilvísanir
Bórín

**Bórín** er skammlíft geislavirkt tilbúið efni með efnatáknið **Bh** og sætistöluna 107. Það hefur aldrei fundist í náttúrunni, en hefur verið búið til í eindahröðlum. Stöðugasta samsæta bóríns, 270Bh, hefur um 2,4 mínútna helmingunartíma. Efnið var fyrst búið til með óyggjandi hætti á GSI Helmholtz-stofnuninni í Vestur-Þýskalandi árið 1981. Árið 1994 var það nefnt eftir danska eðlisfræðingnum Niels Bohr.

## Tilvísanir
Einsteinín

**Einsteinín** er tilbúið geislavirkt frumefni með táknið **Es** og sætistöluna 99. Þetta er sjöunda frumefnið handan úrans og aktíníð. Einsteinín var uppgötvað í leifum eftir fyrstu vetnissprengjuna árið 1952. Algengasta samsæta þess, 253Es, hefur 20,47 daga helmingunartíma. Einsteinín hefur aðeins verið framleitt í mjög litlum mæli og einu not þess eru vísindarannsóknir. Einsteinín er engu að síður þyngsta frumefnið sem hefur verið framleitt í magni sem er sýnilegt með berum augum.

## Tilvísanir
Fermín

**Fermín** er tilbúið geislavirkt frumefni með táknið **Fm** og sætistöluna 100. Það dregur nafn sitt af ítalska eðlisfræðingnum Enrico Fermi. Fermín er aktiníð og þyngsta frumefnið sem hægt er að búa til með því að skjóta nifteindum á léttari frumefni. Þar með er það líka þyngsta frumefnið sem hægt er að framleiða í einhverju magni þótt hreinn fermínmálmur hafi enn ekki verið búinn til. Stöðugasta samsæta þess, 257Fm, hefur 100,5 daga helmingunartíma.

## Tilvísanir
Lárensín

**Lárensín** er tilbúið geislavirkt frumefni með táknið **Lr** og sætistöluna 103. Það heitir eftir bandaríska eðlisfræðingnum Ernest Lawrence sem fann upp hringhraðalinn. Lárensín er ellefta frumefnið handan úrans og síðasta aktiníðið. Líkt og önnur frumefni með hærri sætistölu en 100 er aðeins hægt að búa lárensín til í eindahraðli með því að skjóta hlöðnum eindum á léttari frumefni. Stöðugasta samsæta lárensíns er 266Lr með 11 tíma helmingunartíma.

Á 6., 7. og 8. áratug 20. aldar tókust sovéskir og bandarískir vísindamenn á um hvor hefði uppgötvað efnið fyrr. Upphaflega töldu Alþjóðasamtök um hreina og hagnýta efnafræði að Bandaríkjamenn ættu tilkallið og studdu því nafnið lárensín, en 1992 breyttu þau niðurstöðunni þannig að bæði teymi fengu heiðurinn, en héldu nafninu.
## Tilvísanir
Grímsbær

**Grímsbær** er verslunarmiðstöð í Reykjavík. Upphaflega tveggja hæða mannvirki innbyggt í hlíðina, þriðja hæð var byggð árið 2004.
Nóbelín

**Nóbelín** er tilbúið geislavirkt frumefni með táknið **No** og sætistöluna 102. Það heitir eftir sænska verkfræðingnum Alfred Nobel. Nóbelín er tíunda frumefnið handan úrans og næstsíðasta aktiníðið. Líkt og öll frumefni með hærri sætistölu en 100 er aðeins hægt að búa nóbelín til í eindahraðli með því að skjóta hlöðnum eindum á léttari frumeindir. Aðeins tólf samsætur nóbelíns eru þekktar og langlífust þeirra er 259No með 58 mínútna helmingunartíma.

Á 6. og 7. áratug 20. aldar deildu sænskir, sovéskir og bandarískir vísindamenn um það hver hefði fyrst uppgötvað nóbelín. Svíarnir drógu tilkall sitt fljótlega til baka, en Alþjóðasamtök um hreina og hagnýta efnafræði ákváðu að taka þeirra nafnatillögu, til að gera ekki upp á milli sovéska og bandaríska tilkallsins.
## Tilvísanir
Ariana Grande: Excuse Me, I Love You

**Ariana Grande: Excuse Me, I Love You** er bandarísk tónleikamynd frá 2020 sem fylgir Ariana Grande á sviðinu og á bak við tjöldin á Sweetener World Tour árið 2019. Myndin var gefin út 21. desember 2020 á Netflix. 

## Tilvísanir
Maroon 5

**Maroon 5** er bandarísk popprokksveit frá Los Angeles, Kaliforníu. Það samanstendur af aðalsöngvara og taktgítarleikara Adam Levine, taktgítarleikara og hljómborðsleikara Jesse Carmichael, aðalgítarleikara James Valentine, trommuleikara Matt Flynn, hljómborðsleikara PJ Morton og bassaleikara Sam Farrar. Upprunalegir meðlimir Levine, Carmichael, bassaleikari Mickey Madden og trommuleikari Ryan Dusick komu fyrst saman sem Kara's Flowers árið 1994, á meðan þeir voru í menntaskóla.

Árið 2001 kom hljómsveitin aftur fram sem Maroon 5, sótti aðra stefnu og bætti við gítarleikaranum Valentine

## Útgáfið efni
**Breiðskífur**

* Songs About Jane (2002) 
* It Won't Be Soon Before Long (2007) 
* Hands All Over (2010) 
* Overexposed (2012) 
* *V* (2014) 
* Red Pill Blues (2017) 
* *Jordi* (2021) 
* Love is Like (2025) 

**sem Kara's Flowers**

* The Fourth World (1997)

## Tilvísanir
Majaletur

**Majaletur** er ritkerfi sem Majar í Mið-Ameríku þróuðu. Elstu dæmin um slíkt letur eru frá San Bartolo þar sem nú er Gvatemala frá 3. öld f.o.t. Majaletur var notað þar til nokkru eftir sigur Spánverja á Majum á 16. og 17. öld. Majamál nútímans eru nær öll skrifuð með latínuletri, en komið hefur til tals að endurreisa notkun Majaleturs.

Majaletur byggist á lestáknum (táknum sem standa fyrir merkingareiningu eða orð) ásamt atkvæðatáknum, svipað og japönsk skrift gerir í dag. Evrópskir höfundar töluðu oft um majaletur sem helgirúnir vegna meintra líkinda við ritkerfi Forn-Egypta, þótt ritkerfin séu með öllu óskyld.

Margt bendir til þess að þekking á majaletri hafi verið í höndum skrifara sem tilheyrðu stétt Majapresta. Ritmálið var chʼoltiʼ sem hugsanlega var almennt samskiptamál milli ríkja Maja. Til eru dæmi um texta á öðrum málum, eins og júkatísku. Eins gæti verið að skriftin hafi verið notuð til að skrifa mál frá hálendi Gvatemala, en þá hefur ritunin verið í höndum skrifara sem venjulega skrifuðu á chʼoltiʼ og því undir áhrifum frá því máli.

## Tilvísanir
Þorlákur (knattspyrnufélag)

**Þorlákur Football Club** (formlega skráð sem *Þorlákur, íþróttafélag*) er íslenskt knattspyrnufélag stofnað árið 2022. Félagið keppti fyrst á Íslandsmótinu í knattspyrnu árið 2024.

## Saga
Félagið var stofnað til minningar um Þorlák Inga Sigmarsson sem féll frá þann 27. desember 2020. Merki félagsins er höfrungur og er það vísun til þess að Þorlákur kvaðst hafa verið höfrungur í fyrra lífi.

Árið 2022 tók félagið þátt í Boladeildinni sem er utandeild í knattspyrnu. Liðið vann keppnina tvö ár í röð, 2022 og 2023. Eftir titilinn árið 2022 var félagið formlega stofnað, og stefnan sett á að taka þátt í opinberum keppnum á vegum KSÍ. Félagið tók fyrst þátt í Íslandsmótinu árið 2024 er það var skráð í 5. deild karla. Fyrsti opinberi mótsleikur félagsins fór fram þann 12. maí 2024 gegn Létti.

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
* Opinber vefsíða
Þrepapýramídi

**Þrepapýramídi** er bygging þar sem hver hæð er inndregin á allar hliðar miðað við hæðina fyrir neðan. Heildarbyggingin minnir þannig á pýramída. Þrepapýramídar þekkjast víða um heim, án þess að nokkur sýnileg tengsl séu á milli þeirra samfélaga sem reistu þá. Þetta byggingarform gæti hafa komið til vegna lægri massamiðju miðað við byggingu með lóðréttum hliðum og þannig meiri stöðugleika.

Þekkt dæmi um þrepapýramída er að finna í hofbyggingum frá Mesópótamíu (siggurat), grafhýsum í Egyptalandi hinu forna þar sem þeir mynda byggingarstig milli mastaba úr leirhleðslum og eiginlegra pýramída, og hofbyggingum Maja, Asteka og Tolteka í Mið-Ameríku. Minna þekkt dæmi um þrepapýramída eru frá Sardiníu, Nígeríu, Bandaríkjunum, Kambódíu og Japan, meðal annars.

## Tilvísanir
Henri Sanfourche

**Henri Sanfourche** (24. apríl 1775 – 20. apríl 1841) var franskur ofursti sem gegndi þjónustu í franska hernum á tíma franska lýðveldisins og franska keisaradæmisins.

## Tilvísanir
Alexandre Villaplane

**Alexandre Villaplane** (24. desember 1904 – 27. desember 1944), var franskur knattspyrnumaður og síðar Gestapo-liðsforingi. Hann spilaði sem miðjumaður og byrjaði 25 leiki fyrir franska landsliðið og tók þátt í HM 1930 þar sem hann spilaði alla þrjá leikina sem fyrirliði liðsins.

Eftir að Frakkland var frelsað undan hernámi Þjóðverja í seinni heimsstyrjöldinni var Villaplane sakfelldur fyrir landráð vegna starfa sinna með Þjóðverjum og dæmdur til dauða. Hann var tekinn af lífi 27. desember 1944.

## Tilvísanir
Stofnun múslima á Íslandi

**Stofnun múslima á Íslandi** er trúfélag múslima á Íslandi. Framkvæmdastjóri er Karim Askari. Í september árið 2025 voru meðlimir félagsins 840. Stofnunin rekur Stórmoskuna á Íslandi við Skógarhlíð í Reykjavík þar sem áður var aðsetur Menningarseturs múslima á Íslandi. Menningarsetrið var borið út úr húsnæðinu árið 2016. Árið 2020 kom fram að hlutfallslega mest fjölgun í trúfélagi á Íslandi hafi verið hjá stofnuninni þar sem meðlimum hafði fjölgað um þriðjung, frá um 250 í um 350.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Vefur stofnunarinnar
Gosmóða

**Gosmóða** (eða **blámóða**) er loftmengun sem fylgir eldgosum og lýsir sér sem blágrá móða í andrúmslofti. Gosmóða myndast þegar brennisteinstvíoxíð (SO2) og fleiri gös og agnir sem berast frá eldgosi hvarfast við súrefni og vatn í andrúmsloftinu með tilstuðlan sólarljóss. Við það umbreytist brennisteinstvíoxíðið í örsmáar súlfatagnir (SO4) sem berast áfram með vindum. Gosmóðan er því í raun ekki gas heldur fíngert svifryk og mælist sem slíkt í loftgæðamælum. Rykagnirnar endurkasta einnig ljósi og því verður móðan sýnileg, en SO2 gasið er litlaust og ósýnilegt áður en það hvarfast.

Fyrirbærið þekkist víða um heim, t.d. á eldfjallaeyjunum Íslandi og Hawaii en það ræðst af veðri og vindum þegar eldgos á sér stað hversu mikið verður vart við gosmóðu. Því stærri sem eldgos eru, því meira gas berst út í andrúmsloftið og því meiri getur móðan orðið og borist lengra. Í Skaftáreldum, sem voru stærsta eldgos sem orðið hefur á Íslandi á sögulegum tíma, barst gosmóða víða um Evrópu og hafði áhrif á veður í álfunni. Á Íslandi fylgdu Móðuharðindin sem kennd voru við gosmóðuna. Enn útbreiddari var gosmóða sem dreifðist víða um norðurhvel jarðar eftir eldgos árið 536. Ekki er vitað hvaða eldfjall gaus þá en samtímaheimildir frá Kína, Miðausturlöndum og Evrópu lýsa þéttri og þurri þoku.

## Tilvísanir
Sycamore Gap-tréð

**The Sycamore Gap**-tréð eða **Hróa Hattar-tréð** var 150-ára garðahlynur sem var við Hadríanusarmúrinn nálægt Crag Lough í Norðymbralandi á norður-Englandi. 

Tréð var notað í kvikmyndasenu í myndinni *[[Hrói höttur prins þjófanna]]* (1991), var útnefnt tré ársins á Englandi árið 2016 og var eitt mest ljósmyndaða tré Englands. 

Árið 2023 var tréð fellt í skemmdarverki tveggja manna sem voru dæmdir í fangelsi fyrir verknaðinn. Tréð lifir þó enn með rótarskotum. 

## Tilvísanir
Úgarít

**Úgarít** (úgarítíska: 𐎜𐎂𐎗𐎚, *ủgrt* /ʾUgarītu/) er forn hafnarborg þar sem nú er norðurhluti Sýrlands, um 10 km norðan við Latakíu. Borgarrústirnar, ásamt töflum með fleygrúnum á úgarítísku, uppgötvuðust fyrir tilviljun árið 1928. Rústirnar eru oft kallaðar Ras Shamra eftir höfðanum þar sem þær eru.

Úgarít var byggð frá nýsteinöld frá lokum 8. árþúsundsins f.o.t. Á síðbronsöld tók borgin að vaxa og varð höfuðborg konungsríkis.

Borgin var nátengd veldi Hittíta auk þess að senda skatt til Egyptalands. Borgin átti í viðskiptum við Kýpur. Þar hafa fundist leifar af leirmunum frá bæði Mýkenu og Kýpur. Borgin náði hátindi veldis síns frá um 1450 f.o.t. þar til henni var eytt um 1185 f.o.t. Ástæðan fyrir eyðingu Úgarít er ýmist talin tengjast sæþjóðunum eða innbyrðis átökum. Borgin er eitt dæmi um bronsaldarhrunið þegar mörg öflug ríki féllu á svipuðum tíma.

## Tilvísanir