open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Búnaðarbálkur

***Búnaðarbálkur*** (Latína ***Georgica***) er kvæði í fjórum bókum eftir rómverska skáldið Virgil, sem samið var á árunum 37-29 f.Kr. Að forminu til er kvæðið fræðslukvæði um sveitalífið og sækir að því leyti innblástur til Hesíódosar, Aratosar, Níkandrosar, Lucretiusar og fleiri skálda.

Alls er kvæðið 2188 ljóðlínur undir sexliðahætti. Fyrstu tvær bækurnar fjalla einkum um akuryrkju, þriðja bók um nautgriparækt og annan búfénað og fjórða bók um býflugnabúskap. Fræðimenn eru ekki á einu máli um túlkun kvæðisins en flestir eru sammála um að kvæðið fjalli að verulegu leyti um mannlegt samfélag, ekki síst sá hluti fjórðu bókar sem lýsir samfélagi býflugnanna. Í kvæðinu eru nokkrar tilvísanir til Octavíanusar Ágústusar en kvæðið er tileinkað Maecenasi, vini Ágústusar og stuðningsmanni Virgils. Virgill og Maecenas eru sagðir hafa lesið kvæðið fyrir Ágústus er hann lá veikur sumarið 29 f.Kr.

„*[[Tíminn flýgur]]*“ (latína: „tempus fugit“) kemur fyrst fyrir í 284. erindi þriðju bókar Búnaðarbálks, en orðrétt stóð þar: *Sed fugit interea fugit irreparabile tempus*, sem mætti þýða sem „en hann flýr á meðan, óbætanlegur tíminn flýr“.
Metamorphoses

**Metamorphoses** getur átt við:

* Kvæðið *[[Myndbreytingarnar (Ovidius)|Metamorphoses]]* eftir Ovidius
* Skáldsöguna *[[Hamskiptin]]* eftir Kafka
* Bókina *[[Gullni asninn|Myndbreytingar]]* eða *Gullna asnann* eftir Apuleius
Ljósbogi

**Ljósbogi** eða **rafbogi** er rafgas, sem myndast í lofti milli tveggja rafskauta, þegar rafspennan er nægjanlega há til þes að loftið milli skautanna verður leiðandi. Þá flytjast jónir milli skautanna og loftið hitnar það mikið að það lýsir. Ljósbogi er m.a. notaður við rafsuðu, en var einnig áður notaður við sendingu loftskeyta.

## Tenglar
* ''Hvað er ljósbogi?''; grein af Vísindavefnum
Klaufaveiki

**Klaufaveiki** (eða **fætla**) er helti í nautgripum vegna bólgu í klaufum. Klaufaveiki er algengt nafn á klaufabólgu í nautgripum og sauðfé, án tillits til þess, hvar bólgan er í klaufunum, eða af hverju hún stafar. Klaufaveiki í þessari merkingu er þó oftast höfð um það þegar húðin milli klaufanna og í klaufhvarfinu sýkist af afrifum og sárum, sem bólga hleypur í og veldur því að nautgripurinn haltrar.   

Gin- og klaufaveiki er annar sjúkdómur og öllu alvarlegri.  

## Tengt efni
* Klaufsperra
* Klaufbotnssár
Zíonismi

**Zíonismi** (einnig ritað **síonismi**) er stefna í stjórnmálum, sem telur að gyðingar eigi rétt á eigin landi, *[[Fyrirheitna landið|Fyrirheitna landinu]]*. Stefnan er afbrigði þjóðernishyggju og á sér djúpar rætur í gyðingdómi. Zíonisma óx fiskur um hrygg eftir útkomu bókar ungverska blaðamannsins Theodor Herzl, *[[Gyðingaríkið (bók)|Gyðingaríkið]]*, árið 1896. Eftir stofnun Ísraelsríkis 1948 hafa fylgjendur stefnunnar stutt ríkið. Fylgjendur stefnunnar eru andvígir því að gyðingar samlagist öðrum þjóðum og telja að gyðingar um víða veröld eigi að snúa til Ísrael til að komast undan mismunun vegna gyðingahaturs.

Árið 1903 kom út í Rússlandi rit að nafni *[[Gjörðabækur öldunga Zíons]]*. Það var þýtt á ótal tungumál og hlaut mikla útbreiðslu. Ritið lýsir áætlunum gyðinga til að ná heimsyfirráðum og er falsað. Því var tekið sem ófölsuðu af nasistum í Þýskalandi sem og víðar, til að mynda í Bandaríkjunum þar sem bílaframleiðandinn Henry Ford dreifði hálfri milljón eintaka um Bandaríkin á þriðja áratugnum. Ritið ól mjög á kenningum um heimsyfirráðastefnu gyðinga.

Eftir helförina naut zíonismi mikillar hylli á Vesturlöndum, ekki síst í BNA, sem eiga sterk tengsl við Ísraelsríki, bæði efnahagsleg og stjórnmálaleg. Stefnan nýtur þó lítillar hylli í íslamsríkjum og er víða fordæmd þar. Eftir ólgu í Palestínu síðustu áratugi 20. aldar hefur gagnrýni Vesturlanda á zíonisma aukist og telja gagnrýnendur zíonisma vera heimsvaldastefnu, byggða á kynþáttahyggju.
Sjálfstæðisflokkur Púertó Ríkó

**Sjálfstæðisflokkur Púertó Ríkó** (spænska: *Partido Independentista Puertorriqueño*) er stjórnmálaflokkur sem berst fyrir sjálfstæði Púertó Ríkó frá Bandaríkjunum.

Flokkurinn var stofnaður 20. október 1946.
Vilhjálmur Tell

**Vilhjálmur Tell** er goðsagnakennd hetja sem átti að hafa lifað í kantónunni Uri í Sviss við byrjun 14. aldar. Það má deila um það hvort hann hafi verið til eða ekki.

## Goðsögnin um Villhjálm Tell
Keisarar af Habsborgarætt voru á sínum tíma að reyna að sölsa undir sig Uri. Lénsherran Í bænum Altdorf, sem hét Hermann Gessler, lét reisa stöng með húfu á sem allir voru skyldugir að hneigja sig fyrir. Vilhjálmur Tell neitaði að hneigja sig fyrir stönginni og var handtekinn fyrir vikið. Refsing hans var ákveðin og var hann var neyddur til þess að skjóta af lásboga á epli sem sett hafði verið á höfuð sonar hans. Ef hann neitaði þá yrðu þeir báðir teknir af lífi, en ef hann hitti marks þá yrði honum gefið frelsi. Vilhjálmur lét þetta yfir sig ganga, spennti lásbogann og hafði aðra örina í örvamæli sínum til öryggis. Hann miðar nú vel og skaut og klauf eplið á höfði sonar síns. Þegar þetta var afstaðið spurði Gessler Vilhjálm hvað hann hefði ætlað sér að gera með seinni örina. Vilhjálmur svaraði þá að ef hann hefði misst marks og drepið son sinn þá hefði hann notað hana til þess að drepa Gessler sjálfan. Gessler reiddist við þessi orð og lét handtaka Vilhjálm, binda og fara með hann í kastala sinn í Küssnacht. Vilhjálmur náði þó að flýja þegar verið var að flytja hann þangað og fór í eigin erindagjörðum til Küssnacht og skaut Gessler með síðari örinni. Samkvæmt goðsögninni var þessi ögrun Vilhjálms Tells kveikjan að uppreisn sem leiddi síðan til þess að ríkið Sviss var stofnað.
Sérsveit

**Sérsveit** er hópur af séræfðum lögreglumönnum eða hermönnum, sem hlotið hafa þjálfun til að fást við vopnaða glæpamenn, þ.á m. hryðjuverkamenn. 
Sérsveitarmenn eru vopnaðir hríðskotabyssum, skammbyssum, hríðskotarifflum, hnífum og sprengjum til að nota gegn glæpamönnum, sem gætu veitt mótspyrnu. Lögreglusérsveitir eru þjálfaðar til að fást við hættulega glæpamenn og hryðjuverkamenn, en hersérsveitir eru þjálfaðar til þess að vera í stríði.

Ein vopnuð sérsveit er á Íslandi: Víkingasveitin
Heath Ledger

**Heath Ledger** (fæddur **Heathcliff Andrew Ledger** í Perth í Ástralíu 4. apríl 1979, dáinn í New York-borg 22. janúar 2008) var ástralskur kvikmyndaleikari. Hann var þekktastur fyrir leik sinn í kvikmyndunum Brokeback Mountain og The Dark Knight.
Heckler & Koch MP5

**Heckler & Koch MP5** er þýsk hríðskotabyssa sem var hönnuð á sjötta áratugnum af skotvopnafyrirtækinu Heckler & Koch. Til eru um 30 tegundir af MP5 byssum, t.d. MP5 A5, MP5 K, MP5 SD3 og MP5 A4, en upprunalega tegundin er MP5 A1. 
Þau skot sem oftast eru notuð í byssuna eru 9 × 19 mm NATO skot, og komast yfirleitt 15 – 30 þannig skot í magasínin. *MP5* er skammstöfun á þýsku fyrir *Maschinenpistole 5*.

Nú tímum eru yfir 40 lönd sem nota MP5 í sérsveitum sínum, einnig Ísland. 
MP5 byssur eru framleiddar í nokkrum löndum fyrir utan Þýskaland, með leyfi, t.d. Grikklandi, Íran, Mexíkó, Pakistan, Súdan, Tyrklandi og Bretlandi.
Brian Epstein

**Brian Epstein** (19. september 1934 – 27. ágúst 1967) var enskur athafnamaður sem er þekktastur fyrir að hafa verið umboðsmaður Bítlanna. Hann var einnig umboðsmaður annarra tónlistarmanna eins og Gerry & The Pacemakers, Billy J. Kramer og The Dakotas, og Cilla Black.

Epstein greiddi fyrir fyrsta hljómplötusamningi Bítlanna með því að láta taka upp prufu í Decca-hljóðverinu og fá með því Parlophone, lítið merki í eigu EMI, til að gefa þá út árið 1962. 

Brian Epstein lést árið 1967 úr of stórum skammti eiturlyfja á heimili sínu í London, 32 ára að aldri. 

## Tenglar
*
Alþjóðaflugmálastofnunin

**Alþjóðaflugmálastofnunin** (enska: *International Civil Aviation Organization*, skammstafað **ICAO**) er aljóðleg stofnun innan Sameinuðu þjóðanna, sem vinnur að því að auðvelda flugsamgöngur milli aðildarríkja og stuðlar að auknu flugöryggi. Hún var stofnuð 4. apríl 1947. Höfuðstöðvar eru í Montreal í Kanada.

## Tengt efni
* Flugstoðir
* IATA

## Heimildir


## Tenglar
* ''Heimasíða ICAO''
Óskipulagður vöxtur þéttbýlis

**Óskipulagður vöxtur þéttbýlis** kallast það þegar borg og úthverfi hennar dreifast yfir áður óbyggt land, oft sveitir. Þessi  hverfi einkennast af lágum þéttleika byggðar og miklum fjölda af einbýlishúsum, þar sem íbúarnir ferðast með bíl til vinnu.
Desíbel

**Desíbel**, skammstafað **dB**, er tíundi hluti einingarlausu stærðarinnar **Bel**, sem er lograkvarði notaður til að mæla hlutfallslegan styrk, oftast afl. Er ekki SI-mælieining. *Bel-kvarðinn* er kenndur við Alexander Graham Bell. Venjan er að gefa aflhlutfall á Bel-kvarða sem desíbel. 

Skilgreining: Einingin desíbel er 10-faldur logrinn af tilteknu hlutfalli, t.d. afli útmerkis *P*út og afli innmerkis *P*inn
í rafrás:

*G* = 10*log*(*P*út/*P*inn)

þar sem *G* er mögnunin. 

Tvöföldun í afli samsvarar því u.þ.b. 3 dB, fjórföldun 6 dB o.s.frv.
Óðinn (aðgreining)

**Óðinn** getur átt við:
* Óðinn - æðsta goð í norrænni og germanskri goðafræði
* Óðinn - íslenskt karlmannsnafn
* Óðinn - íslenskt kvikmyndafyrirtæki
Klaufir

**Klaufir** eru fremstu tær klaufdýra og samsvara þriðja og fjórða fingri mannshandar. Þær eru gerðar úr þófa sem er hulinn hyrni. Dýr sem eru með klaufir eru t.d. nautgripir, sauðkindur og hjartardýr.
Tréblásturshljóðfæri

**Tréblásturshljóðfæri** er fjölskylda blásturshljóðfæra með munnstykki úr tré. Inni í munnstykkinu er reyrblað sem titrar þegar blásið er í hljóðfærið og þannig myndast hljóð.

## Tréblásturshljóðfæri
* Blokkflauta
* Klarínett
* Óbó
* Saxófónn
* Þverflauta
* Fagott
Bruno Peyron

**Bruno Peyron** (f. 10. nóvember 1955) er franskur siglingamaður sem hefur þrisvar sett met í að sigla kringum jörðina með áhöfn (Jules Verne-verðlaunin). Síðasta met sitt, sem var 50 dagar, 16 tímar og 20 mínútur, setti hann á tvíbytnunni *Orange II* 16. mars árið 2005 og bætti þar með fyrra met Olivier de Kersauson um þrettán daga. Árið 2010 bætti Franck Cammas þetta met um rúmlega tvo daga en bróðir Brunos Loïck Peyron bætti svo það met um aðra tvo daga árið 2012.
Pointe-à-Pitre

**Pointe-à-Pitre** er stærsta borgin í franska eyjaklasanum Guadeloupe í Karíbahafinu með um 20 þúsund íbúa. Í bænum er alþjóðaflugvöllur og stór höfn sem er sérstaklega vinsæl hjá siglingafólki.
Stuart Christie

**Stuart Christie** (f. 10. júlí 1946 í Glasgow; d. 15. ágúst 2020) var skoskur anarkisti og rithöfundur.  Hann gerðist anarkisti ungur að aldri og gekk í Anarkistabandalagið 1962, þá 16 ára gamall.  Hann er frægastur fyrir tilræði við Francisco Franco árið 1964 en hann var handtekinn á Spáni með sprengiefni í farteskinu.  Hann slapp naumlega við hálsjárnið vegna alþjóðlegs þrýstings og fyrir atbeini frægra manna á borð við Bertrand Russell og Jean-Paul Sartre.  Hann gaf út sjálfsævisögu 2004 sem heitir *Granny Made me an Anarchist* þar sem þessum atburðum er lýst.
Hálsjárn

**Hálsjárn** (spænska: *garrote*) er tæki notað til aftöku. Það var helst notað á Spáni þar til stjórnartíð Francisco Franco lauk. Hálsjárnið er hert utan um hálsinn með sveif þar til sá sakfelldi kafnar. Sérstök útgáfa af þessu tæki kom fram í James Bond myndinni *[[The World Is Not Enough]]* þar sem hálsinn var skorðaður af með hálsjárninu og járnbolta var þrýst á barkann.
Franck Cammas

**Franck Cammas** (f. 22. september 1972) er franskur siglingamaður sem hefur margoft unnið heimsmeistarakeppni fjölbytnusamtakanna Ocean Racing Multihull Association frá árinu 2000 með þríbytnunum *Groupama*, *Groupama 2* og *Groupama 3*. 

Hann hefur þrisvar orðið í fyrsta sæti í keppni á Kaffileiðinni frá Le Havre í Frakklandi til Salvador de Bahia í Brasilíu og lenti í fimmta sæti á Rommleiðinni frá Saint-Malo í Frakklandi til Pointe-à-Pitre á Guadeloupe árið 2006. Hann á auk þess núverandi met í siglingu með áhöfn yfir Norður-Atlantshafið frá vestri til austurs, 4 dagar, 3 klukkutímar, 57 mínútur og 54 sekúndur, sem hann setti árið 2007.

24. janúar 2008 lagði hann upp á sérsmíðuðu þríbytnunni *Groupama 3* til að reyna að setja met í siglingu með áhöfn umhverfis jörðina (Jules Verne-verðlaunin). Tilrauninni lauk við strendur Nýja Sjálands rétt fyrir miðnætti 17. febrúar þegar annað flotholtið brotnaði frá hléborðsmegin í 30 hnúta vindi (um 15 m/s eða sjö vindstig) með þeim afleiðingum að báturinn fór snögglega á hliðina. Allri áhöfninni, tíu manns, var bjargað af kilinum af þyrlubjörgunarsveit frá Nýja Sjálandi. Árið 2010 tókst honum loks að bæta met Bruno Peyron frá 2005 um tvo daga með þríbytnunni *[[Groupama 3]]*. Það met var svo slegið af Loïck Peyron snemma árs 2012. 

Sama ár, eða 2010, sigraði Cammas Route du Rhum-keppnina milli Frakklands og Gvadelúp. Hann sigldi yfir Atlantshafið á *Groupama 3* á níu dögum og þremur tímum.

Hann sigraði eina stærstu siglingakeppni heims, Volvo Ocean Race, 2011/12 sem skipstjóri á *Groupama 4* sem er einbytna af Open 70-gerð.

## Tenglar
* Vefur Groupama-liðsins
Íslenskar orkurannsóknir

**Íslenskar orkurannsóknir** (skammstafað: **ÍSOR**) er íslensk rannsóknastofnun sem heyrir undir Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti Íslands. Stofnunin vinnur að verkefnum á sviði náttúrufars, orkumála og annarra auðlindamála. Stofnunin starfar á samkeppnismarkaði og aflar sér tekna með sölu á rannsóknum, ráðgjöf, þjónustu og upplýsingum. Starfsmenn eru hátt í 80 talsins. Aðalskrifstofan er í Kópavogi en auk þess er rekið útibú á Akureyri.

## Rannsóknir
Á Íslenskum orkurannsóknum fer fram fjölþætt starfsemi sem miðar að því að uppfylla þarfir orkuiðnaðarins fyrir grunnrannsóknir. Þar er jafnframt veitt fjölbreytt þjónusta tengd rannsóknum orkulinda og nýtingu þeirra. ÍSOR veitir líka aðilum utan orkugeirans ýmsa þjónustu á sviði jarðvísinda. Helstu þættir í þjónustu ÍSOR eru: 

* Jarðhitarannsóknir
* Vatnsorkurannsóknir
* Hafsbotnsrannsóknir (sjá t.d. Drekasvæðið)
* Umhverfisrannsóknir 
* Grunnvatnsathuganir
* Neysluvatnsrannsóknir 
* Jarðfræðileg ráðgjöf t.d. varðandi jarðgöng
* Alhliða jarðfræðikortlagning
* Kortagerð

### Jarðhitaleit
ÍSOR hefur með höndum jarðhitaleit og rannsóknir á jarðhitasvæðum um allt land. Rannsóknirnar fela í sér eftirtalda þætti:

* Jarðhitaleit og alhliða rannsóknir á jarðhita   
* Ráðgjöf og þjónustu við boranir 
* Ráðgjöf og þjónustu við eftirlit með jarðhitakerfum, rekstri þeirra og nýtingu 
* Tæknilegar og hagrænar athuganir á nýjum nýtingartækifærum jarðhita   
* Kennslu og þjálfun í jarðhitafræðum

Sérfræðingar ÍSOR hafa stundað rannsóknir víða um heim einkum á sviði jarðhitarannsókna og ráðgjafar. 

## Jarðhitaskóli
Jarðhitaskóli Háskóla Sameinuðu þjóðanna (JHS) starfaði innan vébanda ÍSOR, en er nú hluti af sjálfstæðu stofnuninni GRÓ þekkingarmiðstöð þróunarsamvinnu. Hann var áður á Orkustofnun en var fluttur þaðan í ársbyrjun 2021. Hlutverk skólans er að veita ungum sérfræðingum frá þróunarlöndum, sérhæfða þjálfun í rannsóknum á jarðhita og nýtingu hans. Skólinn er mikilvægur þáttur í þróunaraðstoð Íslendinga. Á yfir 40 ára starfsferli sínum, hefur skólinn útskrifað meira en 800 sérfræðinga.

## Tilvísanir
JHVH

**JHVH** (hebreska יהוה) er nafn Guðs eins og það er skráð á hebresku í frumtextum Biblíunnar. Í guðfræði er þessi hebreska bókstafasamsetning (יהוה) nefnd *tetragrammaton* (úr grísku τετραγράμματον, sett saman úr tetra, fjórir, og gramma, stafur) „*fjórstefuninn*" og er þá umskrifun fyrir Guð vegna þess að nafn hans er of heilagt eða hættulegt að nefna. Á íslensku er JHVH oftast umskrifað sem Jahve eða Jehóva (einnig Jahveh og Jehóvah).

Í hebreska letrinu eru sérhljóðarnir ekki skrifaðir og trúaðir gyðingar hafa aldrei borið fram nafnið JHVH upphátt vegna heilagleika þess og er því erfitt að vita hver framburðurinn hefur verið, enda verið mikið umdeilt meðal fræðimanna og leikmanna. Þegar gyðingar lesa úr Hebresku biblíunni bæta þeir samhljóðum við יהוה svo úr verður „Adonai“ (= „Drottinn minn“). Í *Sjötíumannaþýðingunni* (elstu grísku þýðingu Gamla testamentisins) og *Vúlgötunni* (latneskri þýðingu Hýerónýmusar) er orðið „drottinn“ (κύριος annars vegar og *dominus* hins vegar) notað.

Í Hebresku biblíunni (sem samsvarar Gamla testamentinu hjá kristnum mönnum), kemur nafnið JHVH fyrir í fyrsta skipti í Fyrstu Mósebók 2:4. Þegar Móses spyr um nafn Guðs fékk hann þetta svar: „Ég er sá sem ég er.“ (Önnur Mósebók 3:14,)

Nafn Guðs er nefnt 6828 sinnum í hebreska frumtexta hebresku biblíunnar (og Gamla testamentisins). Fáar nútímaþýðingar á Biblíunni nota sérstakt nafn á Guð (svo sem Jahve eða Jehóva). Þess í stað eru notaðir titlar sem „drottinn“ eða „herra“. 

Vottar Jehóva álíta að Biblían hafi verið fölsuð og útúrsnúin allt frá elstu þýðingunum á grísku. Þeir hafa því gert eigin þýðingar á mörg mál en ekki á íslensku enn. Einn mikilvægur munur á Biblíuútgáfum Votta Jehóva og annarra er að þar er nafnið Jehóva (eða samsvarandi) notað þar sem á hebresku stendur JHVH. Gamlatestamenntsfræðingar hafa nú sýnt fram á að orðið Jehóva hafi í raun orðið til fyrir slysni. Vegna þess að ekki mátti nefna nafn drottins upphátt var í hebreskum biblíum orðinu *YHWH (*JHVH) blandað saman við orðið *Adonai*, sem þýðir í raun guð. Fólk átti þá að segja guð (*Adonai* ) frekar en að lesa upphátt hið heilaga nafn hans, JHVH. Síðari kynslóðir Gyðinga tóku upp á því að að lesa upphátt þessa samanblöndu frekar en að segja *Adonai* og varð þá til nafnið Jehóva (Yehowah) sem er þó ekki eiginnafn guðs gamla testamentisins.

Á íslensku hefur guð Biblíunnar haft mörg samheiti. Þau eru t.d.: , Alfaðir, Drottinn, Englakóngur, Faðir (t.d. mildur Faðir hæða), Himnafaðir, Himnasjóli og Javi (íslensk útgáfa af Jahve).

## Tilvísanir
Blóðkoppur

**Blóðkoppur** (eða **blóðhorn** (og jafnvel **hornblóð**)) er lítið ílát notað til að soga út blóð á ákveðnum stöðum á líkamanum. Blóðkoppar voru algengir hér áður fyrr þegar taka þurfti mönnum blóð. Til þess var þá notaður blóðhornsbíldur (þ.e. hnífur) og blóðkoppar.  Í heimild frá Vestmanneyjum, segir svo um mann einn: 
:...*tók hann mönnum oft blóð eða sló þeim æð, eins og það var líka kallað. Til þess var notaður svokallaður bíldur og lítið nautgripahorn slólaust og opið upp úr stiklinum. Var hornið sogið fast á hörundið, bar sem eymslin voru. Við þetta hvarf allt loft úr horninu, en til þess að varna því, að loft kæmist inn og hornið losnaði, var blautum líknarbelg brugðið yfir gatið, og límdist hann bar fastur og lokaði fyrir. Blóðkoppar og blóðtaka af þessu tæi þótti gefast mjög vel gegn gigt og margskonar öðrum kvillum, og menn töluðu um, að með þessu losnaði líkaminn við óholla vessa.*  

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Lækningatól''; grein í Morgunblaðinu 2001
Sauðaþjófnaður

**Sauðaþjófnaður** er stuldur á sauðum. Sauðaþjófurinn rak í sína afrétt og/eða merkti sér með sínu eyrnamarki. Oft var um fátæka menn að ræða sem fóru um að nóttu til, helst er rökkur færðist í vöxt síðsumars, og eltu sauði og leiddu heim til bæjar síns í húminu. Næstu daga var svo borðað nýtt kjöt og slátur. Útilegumenn áttu til að verða sauðaþjófar, og eru til frægar sögur af slíkum þjófnaði. En einnig var um græðgi venjulegra manna að ræða. Í desember 1681 var t.d. stórtækur sauðaþjófur á ferð á Melum í Hrútafirði. Þá var 50 kindum stolið af bóndanum þar, Jóni Auðunssyni. Sauðaþjófurinn kom víðar við og í sömu ferð rændi hann á fleiri bæjum í innanverðum Hrútafirði, þetta 10-12 sauðum á hverjum bæ.

Sumstaðar á Íslandi var því trúað, að ef unglingar söfnuðu hagalögðum, vofði sú hætta yfir, að þeir yrðu sauðaþjófar. 

## Tenglar
* ''Sauðaþjófarnir í Dýakoti''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1939
Lawrence Millman

**Lawrence Millman** er bandrískur rithöfundur og ferðasagnahöfundur frá Cambridge, Massachusetts. Lawrence Millman hefur dvalist á Íslandi og skrifaði bók um Færeyjar, Hjaltlandseyjar og veru sína hér á landi sem hét Last Places: A Journey in the North. Hann er kunnur í Bandaríkjunum fyrir skáldsöguna *Hero Jesse* (1982) sem vakti mikla athygli. Bók hans um Írland: *Our Like Will Not Be There Again*, hlaut PEN-verðlaunin árið 1977. Ljóð hans og sögur hafa birst í nokkrum helstu bókmenntatímaritum í Bandaríkjunum. Hann gaf út bók með sögum Ínúíta sem hét *A Kayak Full of Ghosts*, og var þýdd á íslensku og nefndist í þýðingu Sigfúss Bjartmarssonar: *Drekkhlaðinn kajak af draugum*.

## Tenglar
* ''Rauðkolls saga''; smásaga eftir Lawrence Millman; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1985
Kristján Eldjárn Þórarinsson

:*Fyrir forsetann, sjá [[Kristján Eldjárn]].*
**Kristján Eldjárn Þórarinsson** (f. 31. maí 1843, d. 16. september 1917), sonur sr. Þórarins Kristjánssonar prófasts í Vatnsfirði og konu hans Ingibjargar Helgadóttur alþingismanns frá Vogi á Mýrum. Kristján ólst að nokkru upp hjá afa sínum sr. Kristjáni Þorsteinssyni sem prestur var bæði á Tjörn og Völlum í Svarfaðardal og raunar víðar. Hann varð stúdent frá Lærða skólanum í Reykjavík 1869 og kandídat frá Prestaskólanum 1871. Meðal bekkjarbræðra hans í Reykjavík voru Kristján Jónsson fjallaskáld, Jón Ólafsson (ritstjóri) og sr. Valdimar Briem. Sér þess staði í kveðskap þeirra allra. Strax að námi loknu vígðist Kristján til Staðar í Grindavík og þjónaði þá einnig Selvogsþingum. Árið 1878 fékk hann Tjörn í Svarfaðardal og var þá kominn á æskuslóðir sínar og sat þar til dauðadags. Sr. Kristján var vinsæll prestur í söfnuði sínum og hrókur alls fagnaðar á mannamótum, sögumaður góður og heppinn læknir. Hann var síðasti prestur á Tjörn en staðurinn var lagður af sem prestssetur að honum gengnum.

Kona sr. Kristjáns var Petrína Soffía Hjörleifsdóttir (f. 29. mars 1850, d. 9. mars 1916). Sr. Hjörleifur Guttormsson faðir hennar hafði verið prestur á Skinnastað en á efri árum sínum flutti hann í Svarfaðardal og þjónaði Tjörn um árabil. Hann fór síðan í Velli en Petrína Soffía varð þá eftir á Tjörn og giftist nýja prestinum þar.

Börn Kristjáns og Petrínu Soffíu sem upp komust voru:
*Þorbjörg f. 1882
*Ingibjörg f. 1884
*Þórarinn f. 1886
*Ólöf f. 1888
*Sesselja Guðrún f. 1893.

Þau systkinin tóku upp ættarnafnið Eldjárn árið 1918.

## Heimildir
* 
* 
*
Segulflæði

**Segulflæði** er mælikvarði á flæði segulsviðs, oftast táknað með gríska bókstafnum &Phi; (lesið "fí"). SI-mælieining er veber, táknuð með *Wb*. 
## Skilgreining
Segulflæði, sem fer gegnum flöt *A*, er skilgreint með eftirfarandi heildi:

:\Phi= \int\limits_{A} \vec B \cdot \mathrm{d}\vec {A}

þar sem
:\Phi \  er segulflæðið,
:**B** er segulsviðisstyrkur,
:**A** er flöturinn.  

og heildað er yfir flötinn *A*. Ef flöturinn *A* er lokaður og afmarkar rýmið *V* fæst, skv. jöfnum Maxwells, með því að beita setningu Gauss:

:\Phi=\oint \limits_{\partial V}\vec{B}\cdot\mathrm{d}\vec{A}=\int \limits_V\nabla\cdot\vec{B}\;\mathrm dV=0,

sem segir að jafn mikið segulflæði fer inn um flötinn og út úr honum, þ.a.*seguleinskaut* finnast ekki.

Span er segulflæði gegnum spanspólu, deilt með rafstrauminn, sem um spóluna fer.
Veber (SI-mælieining)

**Veber** (þýska *weber*) er SI-mælieining segulflæðis, táknuð með **Wb**. Nefnd í höfuðið á þýska eðlisfræðingnum Wilhelm Eduard Weber (1804-1891). Eitt veber er það segulflæði, sem breytist á hverri sekúndu, þ.a. spennufallið verði eitt volt, þ.e. 1 Wb = 1 V s = 1 T m2. 

Eldri mælieining segulflæðis er maxwell, táknuð með *Mx*, en 1 Wb = 108Mx.

Weber er hægt að tákna með öðrum einingum eins og hér er sýnt:

:\mathrm{Wb} 
=\dfrac{\mathrm{kg} \cdot \mathrm{m}^2}{\mathrm{s}^2 \cdot \mathrm{A}}
=\mathrm{V} \cdot \mathrm{s} 
=\mathrm{T} \cdot \mathrm{m}^2 
=\dfrac{\mathrm{J}}{\mathrm{A}}
=10^8\mathrm{Mx}


þar sem
Wb = veber,
V = volt,
T = tesla,
J = júl,
m = metri,
s = sekúnda,
A = amper,
Mx = maxwell.
Henry (SI-mælieining)

**Henry** er SI-mælieining spans, táknuð með **H**. Nefnd í höfuðið á bandarískum vísindamanni *Joseph Henry* (1797-1878). Jafngildir spani því, sem veldur spennufallinu einu volti í rafrás, þegar rafstraumurinn breytist um einn amper á sekúndu, þ.e. 1 H = 1 Vs/A = Wb/A.
Mindanao

**Mindanao** er önnur stærsta eyja Filippseyja. Hún er 36.906 fermílur að stærð. Eyjan er mjög fjöllótt og eru eldgígar þar margir. Mindanao tilheyrir einum af þremur eyjaklösum í landinu, hinir eru Luzon og Visajas. Eyjan var áður þekkt sem *Gran Molucas* or *Great Mollucas*.
Walther

**Carl Walther GmbH Sportwaffen** eða **Walther**, er þýskt skotvopnafyrirtæki sem er yfir 100 ára gamalt og hefur búið til þekktar skammbyssur síðan þeir byrjuðu að framleiða þær, t.d. var skammbyssan hans James Bond í eldri myndunum Walther PPK (PPK) og í nýju myndunum er það Walther P99 (P99).

## Saga

Fyrirtækið var stofnað árið 1886 af Carl Walther. Upprunalega bjó fyrirtækið aðeins til riffla, þangað til elsti sonur Carl Walthers, Fritz Walther tók við fyrirtækinu og byrjaði að búa til skammbyssur, árið 1908. Árið 1929 byrjaði fyrirtækið að búa til skammbyssuna PPK, sem er skammstöfun á þýsku fyrir *Polizeipistole Kriminalmodell* og þýðir lögregluskammbyssa. Síðan byrjaði fyrirtækið að framleiða fleiri PPK á árinu 1931. Walther P38 (P38), framleidd 1939, var skammbyssa sem mikið var notuð af nasistum í seinni heimstyrjöldinni. 

Upprunalega fyrirtækið var stofnað í litlum bæ að nafni Zella-Mehlis, en eyðilagðist í seinni heimstyrjöldinni. Árið 1953 var gert nýtt Walther fyrirtæki í Ulm, sem er borg í Þýskalandi, og árið 1993 var annað gert, í borg að nafni Arnsberg. Þegar Fritz Walther dó í desember 1966, tók sonur hans Karl-Heinz við fyrirtækinu og er enn þá núverandi stjóri þess.

## Skotvopn
Listi yfir skotvopn framleidd af Walther Sportwaffen.

### Skammbyssur
* Walther PPK
* Walther P38
* Walther TPH
* Walther P5
* Walther P88
* Walther P99
* Walther P22
* Walther PPS

### Hríðskotabyssur
* Walther MPL
* Walther MPK
* Walther MPSD

### Rifflar
* Gewehr 43
* Walther G22
* Walther WA 2000

Walther býr líka til einhverja hnífa.

## Tenglar
* Opinbera þýska vefsíða Walthers,
* Opinbera Bandaríska vefsíða Walthers
Isambard Kingdom Brunel

**Isambard Kingdom Brunel** (9. apríl 1806 – 15. september 1859) var enskur verkfræðingur. Er hann þekktastur fyrir að hafa verið einn helsti hugmyndasmiðurinn að Great Western-járnbrautinni og mörgum frægustu gufuskipum síns tíma, eins og t.d. SS ''Great Britain'' sem var fyrsta skrúfuknúna skipið. Hann vann að verkfræðiþætti margra mikilvægra brúa sem áttu eftir að gjörbylta almenningssamgöngum og nútíma verkfræði. Hann átti margar byltingakenndar nýjungar í verkfræðinni eins og t.d. þegar hann vann að fyrstu göngunum sem lágu undir skipgengnar ár. 

Brunel var slæmur heilsu í mörg ár. Hann átti við nýrnavandamál að stríða og 53 ára fékk hann heilablóðfall. Hann reykti 40 vindla á hverjum degi og svaf aðeins fjóra klukkustundir á sólarhring.

## Tenglar
* ''Austri hinn mikli''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1954
Walther PPK

**Walther PPK** er þýsk hálfsjálfvirk skammbyssa framleidd af skotvopnafyrirtækinu Walther Sportwaffen. 
PPK er skammstöfun á þýsku fyrir *Polizeipistole Kriminalmodell*, sem þýðir lögregluskammbyssa. Hún var nefnilega framleidd fyrir þýsku lögregluna árið 1929, en var samt eitthvað í notkun hjá þýska hernum í seinni heimstyrjöldinni. Adolf Hitler skaut sig í hausinn með PPK þegar hann frétti að hann væri sigraður.

Walther PPK var skammbyssan hans James Bond í eldri myndum. Í myndinni *The world is not enough* frá 1999 byrjaði James Bond að nota nútímalegri útgáfu af byssunni, Walther P99.
Walther P99

**Walther P99** er þýsk hálfsjálfvirk skammbyssa framleidd af skotvopnafyrirtækinu Walther Sportwaffen, byrjað var að framleiða hana árið 1997. Skammbyssan er 180 mm að lengd og er 630 grömm að þyngd.

Walther P99 er skammbyssan sem njósnari hennar hátignar,James Bond notar í nýjustu kvikmyndum sínum, frá og með myndinni The world is not enough.
Launviðnám

**Launviðnám** er þverhluti samviðnáms, táknaður með *X*. SI-mælieining er óm. Myndast í rafrásum, sem bera riðstraum og getur verið vegna rafrýmdar, táknuð með *X<sub>C</sub>*, eða spans, táknað *X<sub>L</sub>*.
 
Launviðnám rafrásar er þá táknað með *X* = *X<sub>C</sub>* + *X<sub>L</sub>*, þar sem

:\Chi_C = -\frac {1} {\omega C} =  -\frac {1} {2\pi f C}\quad, 

:X_L = \omega L = 2\pi f L\quad,

:þar sem *C* stendur fyrir rafrýmd og *L* fyrir span.

Samviðnám, *Z* má þá skrifa sem *Z* = *R* + *jX* = *R* + *j*(*X<sub>C</sub>* + *X<sub>L</sub>*), þar sem *R* er raunviðnám rásarinnar og *j* þvertala. Launviðnám í jafnstraumsrás er núll, þ.a. *Z* = *R*.
Bezt í heimi

:*Þú gætir einnig verið að leita að „“.*
**„Best í heimi“** (eða oft **„[[Ísland]] - bezt í heimi“**) er íslenskur frasi sem er oft notaður af Íslendingum í hálfkæringi eða sem þjóðremba.

## Tilvísanir
Walther P38

**Walther P38** er þýsk hálfsjálvirk skammbyssa framleidd af skotvopnafyrirtækinu Walther Sportwaffen og var mikið notuð af nasistum í seinni heimstyrjöldinni.
Árið 1938 tók þýski herinn ákvörðun um að hafa P38 sem hliðarvopn þeirra, en framleiðsla skammbyssunnar hófst ekki fyrr en árið 1939. Skammbyssan notar 9 x 19 mm skot, og er pláss fyrir 8 skot í magasíni byssunnar.

Til eru 5 gerðir af þessari skammbyssu, og þær eru: P38 (sem er aðalgerðin), P1, P4, P38K og P38 SD.
Hvanneyrarkirkja

**Hvanneyrarkirkja** er friðuð kirkja að Hvanneyri í Borgarfirði, byggð árið 1905. Kirkjan er í eigu Landbúnaðarháskóla Íslands, en hún var byggð af Vesturamtinu eftir að sú gamla, sem byggð var 1893, fauk árið 1902 og lenti á þeim stað þar sem núverandi kirkja stendur norðan kirkjugarðs. Þá eignaðist Bændaskólinn kirkjuna fyrst söfnuðurinn hafði ekki viljað reisa nýja kirkju á sínum tíma.

Kirkjan er gerð úr bárujárnsklæddu timbri og er hún skreytt að innan af Grétu Björnsson. Brynjólfur Þórðarson listmálari málaði altaristöflu kirkjunnar árið 1923. Útkirkjur Hvanneyrarkirkju eru Lundarkirkja í Lundarreykjadal, Bæjarkirkja í Bæjarsveit og Fitjakirkja í Skorradal.

## Tenglar
*Hvenneyrarkirkja á kirkjukort.net
Farad

**Farad** er SI-mælieingin fyrir rafrýmd, táknuð með **F**. Nefnd í höfuðið á breska eðlisfræðingnum Michael Faraday. Jafngildir einingunni kúlomb á volt, þ.e. 1 F = 1C/V = 1 As/V.
Sexhleypa

**Sexhleypa** (enska: *revolver*) er skammbyssa með 6 skota snúningsmagasíni (oftast) og á uppruna sinn í Bandaríkjunum á 19. öld.

Samuel Colt er sagður hafa hannað upprunalegu sexhleypuna árið 1835, en til var öðruvísi byssa sem var búin til árið 1830 og var mjög lík sexhleypunni og var nefnd Pepper-box. Þetta var lítil byssa með einhvers konar snúningsmagasíni. Elstu skotvopnin sem líkjast sexhleypum eru frá því um 1680. Slík vopn eru til sýnis í Tower of London.

Orðið *sexhleypa* er í raun rangnefni, þar eð þetta er þýðing á enska orðinu *revolver*, en það vísar til snúnings. Skotin geta verið fleiri eða færri eftir tegundum.
Hafragrautur

**Hafragrautur** er spónamatur og grautartegund. Hann er eldaður með því að sjóða saman valsaða hafra og vatn og oftast er salti bætt við til að auka bragð. Ýmsu er stundum blandað saman við til að bragðbæta grautinn og gera hann matmeiri, svo sem:

* Hveitiklíði til að mýkja hann.
* sykri og kanil eða kanilsykri.
* sultu.
* Fjallagrösum.
* Mjólk eða skyri. Þegar skyri er hrært saman við hafragraut kallast blandan hræringur.
* Ávöxtum, rúsínum, bláberjum, eplum (oft er settur kanilsykur með eplum) og fleiri ávöxtum, 

## Tegundir hafragrauts
* *Vatnsgrautur* er tegund hafragrauts þar sem haframjölið er soðið í vatni. 
* *Mjólkurgrautur* er tegund hafragrauts þar sem haframjölið er soðið í mjólk.
* *Hafraseyði* eða *hafrasúpa* er þunnur hafragrautur sem áður fyrr var algengt að gefa sjúklingum.

Hafragrautur er oftast gerður þannig að valsaðir hafrar (hafragrjón) eru settir út í vatn í hlutföllunum 1:2 (1 bolli hafrar á móti 2 bollum af vatni), hitað að suðu og grauturinn látinn sjóða við meðalhita í 1-2 mínútur en síðan saltaður og tekinn af hitanum.

Á Íslandi fór hafragrautur að tíðkast seint á 19. öld, þegar innflutningur á höfrum til landsins jókst mikið, og var hann mjög algengur morgunmatur alla 20. öld og er enn þótt ýmsar tegundir af morgunkorni og fleira hafi að nokkru leyti ýtt honum til hliðar.

## Sjá einnig
* Vellingur
* Hræringur
Ghawar

**Ghawar** er stærsta olíulind jarðar, hún er staðsett í austurhluta Sádí Arabíu nálægt Persaflóa. Olíulindirnar eru í u.þ.b. 100 km suð-vestur af Dhahran í austurhluta landsins. Ghawar er um 30 km að lengd og 280 km á breidd eða 8400 km². Líkt og aðrar olíulindir Sádí-Arabíu er Ghawar í eigu ríkisfyrirtækisins Saudi Aramco sem einnig vinnur olíuna. Sádí-Arabíska ríkisstjórnin lætur litlar upplýsingar í té um Ghawar enda er hún helsta náttúruauðlind landsins. Olían var uppgötvuð árið 1948 og framleiðsla, eða dæling upp úr jörðu, hennar hófst árið 1951. Því er haldið fram að hámarksframleiðslugetu olíulindarinnar hafi verið náð árið 2005 en því er hafnað af starfsmönnum Saudi Aramco.

## Tenglar
* Heimasíða Saudi Aramco
* ''Upplýsingar tengdar Ghawar á heimasíðunni "The Oil Drum"''
* ''Saudi Arabia's Ghawar Field - The Elephant of All Elephants''
* ''Trouble in the World's Largest Oil Field-Ghawar'' 
* ''The Ghawar Oil Field, Saudi Arabia'' 
* ''World not running out of oil, say experts''
Desert Eagle

**Desert Eagle** er hálfsjálfvirk skammbyssa, framleidd á níunda áratugnum af Israel Military Industries, sem er skotvopnafyrirtæki frá Ísrael.
Desert Eagle er stærsta skammbyssa í heimi, 260 mm að lengd og er 1,5 kíló að þyngd. Hún er stundum kölluð *Hand Cannon* á ensku, sem þýðir handfallbyssa, því að hún getur skotið .50 caliber skotum. Desert Eagle getur notað 5 tegundir af skotum, .50 Action Express, .41 Magnum, .44 Magnum, .440 Cor-bon og .357 Magnum.
Alec Guinness

**Sir Alec Guinness** (2. apríl 1914 – 5. ágúst 2000) var breskur leikari. Hann er sá leikari sem birtist í flestum kvikmyndum á lista Kvikmyndastofnunar Bretlands yfir 100 mikilvægustu bresku myndir 20. aldarinnar. Hann birtist í níu myndum á listanum, þar af sex í aðalhlutverkum, fimm í leikstjórn Davids Lean og fjórum frá Ealing Studios. Guinness vann Óskarsverðlaun, BAFTA-verðlaun, Golden Globe-verðlaun, Tony-verðlaun og Volpi-bikar á ferli sínum. Árið 1959 sæmdi Elísabet 2. Bretadrottning hann riddaranafnbót fyrir störf í þágu lista. Hann hlaut stjörnu á frægðargötu Hollywood árið 1960, heiðursverðlaun Bandarísku kvikmyndaakademíunnar fyrir ævistarf sitt árið 1980 og heiðursverðlaun BAFTA árið 1989.

Guinness hóf feril sem sviðsleikari árið 1934. Tveimur árum síðar, þegar hann var 22 ára, lék hann Ósrik í uppsetningu á *[[Hamlet]]* á West End og gekk til liðs við leikfélagið Old Vic. Hann hélt áfram að leika í Shakespeare-leikritum allan feril sinn. Guinness gegndi þjónustu í varaliði breska sjóhersins í seinni heimsstyrjöldinni og stýrði lendingarfari í innrásum bandamanna á Sikiley og Elbu. Ásamt Laurence Olivier, John Gielgud og Ralph Richardson var Guinness meðal helstu sviðsleikaranna sem tókst að aðlaga sig að breska kvikmyndaiðnaðinum eftir stríðið. Guinness birtist í sex gamanmyndum Ealing Studios, fyrst í myndunum *[[A Run for Your Money]]* og *[[Allt fyrir upphefðina]]* (þar sem Guinness lék átta mismunandi persónur) árið 1949. Guinness tók að sér aðalhlutverk í kvikmyndum árið 1951, fyrst í myndunum *[[Maðurinn í hvítu fötunum]]* og *[[Gull og meira gull]]* (sem skilaði honum fyrstu Óskarsverðlaunatilnefningu sinni sem besti leikarinn), svo árið 1955 með myndinni *[[Konumorðingjarnir]]* og loks í myndinni *[[Sjóveiki skipstjórinn]]* árið 1957.

Guinness vann sex sinnum með leikstjóranum David Lean: Sem Herbert Pocket í *[[Glæstar vonir (kvikmynd frá 1946)|Glæstar vonir]]* (1946), Fagin í *[[Oliver Twist (kvikmynd frá 1948)|Oliver Twist]]* (1948), Nicholson ofursti í *[[Brúin yfir Kwai-fljótið (kvikmynd)|Brúin yfir Kwai-fljótið]]* (1957), sem Guinnes hlaut bæði Óskarsverðlaun og BAFTA-verðlaun fyrir, Feisal prins í *[[Arabíu-Lawrence (kvikmynd)|Arabíu-Lawrence]]* (1962), Jevgraf Sívagó hershöfðingi í *[[Doktor Sívagó]]* (1965) og Godbole prófessor í *[[Ferðin til Indlands]]* (1984). Árið 1970 lék Guinness afturgöngu Jacobs Marley í myndinni *[[Jóladraumur (kvikmynd frá 1970)|Jóladraumur]]* eftir Ronald Neame. Guinness öðlaðist nýja frægð hjá yngri kynslóðum með því að leika Obi-Wan Kenobi í Stjörnustríðsmyndunum. Hann hlaut tilnefningu til Óskarsverðlauna og Golden Globe-verðlauna sem besti aukaleikarinn fyrir leik sinn í fyrstu myndinni árið 1977. Á síðari æviárum var Guinness einkum þekktur fyrir að leika njósnarann George Smiley í BBC-sjónvarpsþáttaröðunum *[[Blindskák]]* og *[[Endatafl]]* eftir John le Carré.

## Tilvísanir
Hiiumaa

**Hiiumaa** (þýska og sænska: *Dagö*), eða **Dagey** á íslensku, er næststærsta eyjan við Eistland og er 989 km² að stærð. Hún liggur í Eystrasalti. Á eyjunni er bærinn Kärdla með um 3.500 íbúa.

Mynd:Tahkunan majakka.jpg
Mynd:Lammashaka.JPG
Mynd:Talo Tammelan kylässä.JPG
Mynd:Sorven museo.JPG

## Sjá einnig
* Saaremaa

## Tenglar
* www.hiiumaa.ee (eistneska og enska)
Knattspyrnudeild Þróttar

**Knattspyrnudeild [[Þróttur|Þróttar]]** fer með rekstur og skipulag meistaraflokka Þróttar í knattspyrnu og yngri flokka félagsins. 

## Meistaraflokkur karla

Þróttur sendi fyrst lið til þátttöku á Íslandsmóti árið 1953 og hefur ætíð gert það síðan. 

### Þátttaka meistaraflokks karla á Íslandsmóti

Íslandsmót (engin deildaskipting) 1953-1954

1. deild 1955

2. deild 1956-1958

1. deild 1959

2. deild 1960 - 1963

1. deild 1964

2. deild 1965

1. deild 1966

2. deild 1967 - 1975

1. deild 1976

2. deild 1977

1. deild 1978 - 1980

2. deild 1981 - 1982

1. deild 1983 - 1985

2. deild 1986 - 1988

3. deild 1989 - 1990

2. deild 1991 - 1997

Úrvalsdeild 1998

1. deild 1999 - 2002

Úrvalsdeild 2003

1. deild 2004

Úrvalsdeild 2005

1. deild 2006 - 2007

Úrvalsdeild 2008 - 2009

1. deild 2010 - 2015

Útvalsdeild 2016

1. deild 2017 - 2021

2. deild 2022

1. deild 2023 - 2025

### Íslandsmeistaratitlar í öllum flokkum

5. flokkur A 1975

3. flokkur 1976

2. flokkur 1977

Eldri flokkur 1990

6. flokkur (Pollamót) 1993

1. flokkur 1993

1. flokkur 1994

### Titlar meistaraflokks karla

2. deildarmeistari 1958, 1963, 1965, 1975, 1977 og 1982.

Reykjavíkurmeistari 1966 og 2002

Íslandsmót innanhúss 1984 og 1997

3. deildarmeistari 1990

1. deildarmeistari 1997

Deildarbikar KSÍ (neðri) 2001

### Árangur 1970-2013

### Leikjahæstu leikmenn Þróttar í efstu deild

Jóhann Hreiðarsson  95

Páll Ólafsson  83

Daði Harðarsson 80

Ársæll Kristjánsson 72

Þorvaldur Í Þorvaldsson 72

### Markahæstu leikmenn Þróttar í efstu deild

Páll Ólafsson 29

Tómas Ingi Tómasson 14

Björgólfur Takefusa 10

Sören Hermansen 10

Jóhann Hreiðarsson 10

### Leikjahæstu leikmenn Þróttar í öllum mótum

Páll Einarsson         362

Daði Harðarsson        303

Guðmundur Erlingsson   263

Sigurður Hallvarðsson  246

Gunnar I. Ingvarsson   238

### Þjálfarar frá upphafi

### Leikmenn 2014

 

### Leikir 2014
Spanspóla

**Spanspóla** (oftast nefnd *spóla*) er íhlutur í rafrás, sem er notaður til að mynda launviðnám.

Spólan er yfirleitt vindingur af vír sem er ofinn oft um ás sinn þannig að þegar straumur fer í gegnum spóluna þá myndast span *L* og þá verður sambandið á milli spennu og straums skv. jöfnunni

:v(t) = L \frac{di}{dt}
Draupnir (norræn goðafræði)

**Draupnir** er gylltur hringur Óðins í norrænni goðafræði. Hringur þessi var þannig í gerðinni að níunda hverja nótt drupu af honum átta gullhringir aðrir. Í Gylfaginningu segir að hringur þessi hafi orðið til í bálför Baldurs og er þannig orðrétt: 

:*Þá var borið út á skipið lík Baldurs, og er það sá kona hans, Nanna Nepsdóttir, þá sprakk hún af harmi og dó. Var hún borin á bálið og slegið í eldi. Þá stóð Þór að og vígði bálið með Mjöllni, en fyrir fótum hans rann dvergur nokkur, sá er Litur nefndur, en Þór spyrnti fæti sínum á hann og hratt honum í eldinn, og brann hann. Að þessari brennu sótti margskonar þjóð. Fyrst að segja frá Óðni að með honum fór Frigg og valkyrjur og hrafnar hans. En Freyr ók í kerru með gelti þeim er Gullinbursti heitir eða Slíðrugtanni. En Heimdallur reið hesti þeim er Gulltoppur heitir. En Freyja ók köttum sínum. Þar kemur og mikið fólk hrímþursa og bergrisar. Óðinn lagði á bálið gullhring þann er Draupnir heitir. Honum fylgdi síðan sú náttúra að hina níundu hverja nótt drupu af honum átta gullhringar jafnhöfgir. Hestur Baldurs var leiddur á bálið með öllu reiði.*
Gábor Simonyi

**Simonyi Gabor** var ungverskur frjálsíþrótta þjálfari. Gabor starfaði lengi að þjálfun hjá ÍR. Á árunum 1963-1964 þjálfaði hann meistaraflokk Þróttar í knattspyrnu.
Ron Lewin

**Denis Ronald „Ron“ Lewin** (f. 1920, d. 1985) er enskur fyrrum atvinnumaður og þjálfari í knattspyrnu. Hann lék 191 deildarleiki m.a. með liðunum Fulham og Chesterfield á Englandi. Sem þjálfari hefur hann m.a. þjálfað norska landsliðið, Cheltenham, Newcastle, Everton, Walsall. Lewin þjálfaði auk þess KR og Þrótt Reykjavík. Auk þess hefur hann komið að þjálfun í Hollandi og Kuwait.

## Þjálfun á Íslandi
Lewin kom fyrst að þjálfun á Íslandi þegar hann aðstoði KR árið 1967. Lewin þjálfaði svo KR-inga keppnistímabilið 1976. Árið 1980 var hann ráðinn til Þróttar. Skap hans komst þá stundum í fréttir eins og þegar Morgunblaðið vitnaði í Lewin í fyrirsögn um leik Þróttar og Breiðabliks 29. júlí 1980. Málstilvik voru þau að Harry Hill, leikmaður Þróttar, klappaði Helga Bendtsson eftir návígi þeirra í leiknum. Mun Lewin þá hafa sagt: *Ekki klappa honum, sparkaði í hann*. Var það mat blaðamanns að lið Þróttar kæmi ekki til með að vinna leiki, meðan þjálfari liðsins leggði meiri áherslu á að sparka í andstæðinga liðsins fremur en boltann.

## Heimild
* „Ekki klappa honum sparkaðu í hann“. *Morgunblaðið*, 29. júlí 1980.
Spennubreytir

**Spennubreytir** eða **straumbreytir**, oft kallaður **spennir**, er raftæki sem notar riðstraum til að mynda span í rafrás, sem síðan er notað til að mynda rafspennu í annarri rafrás. Þannig flyst orka milli rafrása, sem vinna á misjafnri spennu, t.d. er algengt að raftækjum fylgi spennubreytir, sem lækkar netspennuna, 230 volt í 9 eða 12 volt, sem raftækið vinnur með. Reynt er að hanna spennubreyta þ.a. sem minnst af orkunni tapist sem varmi.
Streptókokkar

**Streptókokkar** (**keðjukokkur** eða **keðjuhnettla**) eru ættkvísl kúlulaga Gram-jákvæðra gerla. Þeir vaxa í keðjum vegna þess hvernig þeir skipta sér.

Streptókokkasýkingar valda hálsbólgu, heilahimnubólgu, júgurbólgu, lungnabólgu, hjartaþelsbólgu og fleirum sýkingum.

Ættkvíslin er fremur stór og telur 107 tegundir og undirtegundir. Meðal þekktustu tegunda má nefna *[[Streptococcus bovis|S. bovis]]*, *[[Streptococcus faecalis|S. faecalis]]*, *[[Streptococcus thermophilus|S. thermophilus]]* og *[[Streptococcus pneumoniae|S. pneumoniae]]*. Þess má geta að *S. viridans* telst ekki lengur gilt nafn og tilheyra *„viridans“* streptókokkar nú tegundinni *[[Streptococcus oralis|S. oralis]]*.

## Heimildir
Forseti (aðgreiningarsíða)

**Forseti** getur átt við:
* Forseti - titill sem er notaður yfir æðstu menn í ýmisum samfélögum
* Forseti - Sonur Baldurs í norrænni goðafræði
* Jón forseti - einn helsti leiðtogi Íslendinga í sjálfstæðisbaráttu þeirra
* Jón forseti - togari
Sláturfélag Suðurlands

**Sláturfélag Suðurlands** (skammstafað sem **SS**) er íslenskt sláturfélag. Var það stofnað við Þjórsárbrú þann 28. janúar árið 1907 af 565 stofnendum. Ein þekktasta vara fyrirtækisins eru SS-pylsur.

Helsti stofnandi var Tómas Tómasson sem hafði lært slátrun í Kaupmannahöfn og var fyrsti faglærði slátrarinn á Íslandi. Sláturfélagið reisti nýtískulegt sláturhús við Lindargötu í Reykjavík við stofnun. Árið 1913 byggði félagið frystihús með kælibúnaði til kjötgeymslu og var það fyrsta slíka frystihús til kjötgeymslu með vélbúnaði á landinu.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Heimasíða Sláturfélags Suðurlands
Utanlegsfóstur

**Utanlegsfóstur** kallast það þegar egg kvendýrs frjóvgast utan við legið, þ.e. innan kviðarhols, á eggjastokkum, leghálsi eða eggjaleiðara. Þetta gerist vegna þess að bil er milli eggjaleiðarans og eggjastokks og er egginu ætluð för með bifhárum niður í eggjaleiðarann. Helmingur utanlegsfóstra eyðast sjálfkrafa á meðan önnur þarf að taka með fóstureyðingu og skurðaðgerð.

## Neðanmálsgreinar
Markaður

**Markaður** er vettvangur þar sem viðskipti fara fram þó ekki sé endilega um eiginlegan stað að ræða. Á markaði geta menn skoðað framboð og eftirspurn vöru, eigna og þjónustu.

## Sjá einnig
* Bændamarkaður
* Fjármálamarkaður
* Götumarkaður
* Kaupstaður
* Verðbréfamarkaður
Vallakirkja

**Vallakirkja** er kirkja að Völlum í Svarfaðardal. Hún var byggð árið 1861 og er því elsta kirkjan í Svarfaðardal og Dalvíkurbyggð. Hún er úr timbri og turnlaus eins og hinar gömlu kirkjur dalsins. Kirkjugarðurinn er umhverfis kirkjuna. Núverandi prestur er Magnús Gamalíel Gunnarsson. 

Framan við Vallakirkju er allmikið klukknaport sem jafnframt er sáluhlið að kirkjugarðinum. Klukknaportið var reist þegar gamall brottfluttur Svarfdælingur, Soffanías Þorkelsson frá Hofsá, gaf klukku eina mikla til kirkjunnar. Þetta var stærsta kirkjuklukka landsins og vóg nærri tvö tonn. Það var of mikill þungi fyrir hina öldnu kirkju svo að brugðið var á það ráð að reisa sérstaka byggingu fyrir klukkuna, sem er turn eða klukknaport yfir sáluhliðinu. 

Árið 1996 stóðu yfir gagngerar endurbætur á Vallakirkju. Var því verki að mestu lokið og búið að koma flestum kirkjumunum fyrir á sínum stað þegar kviknaði í henni og brann hún svo lá við gereyðileggingu. Ýmsir töldu að þar með væri lokið sögu Valla sem kirkjustaðar. Svo fór þó ekki því fjársöfnun var sett af stað og kirkjan síðan endurbyggð út í hörgul og var hin nýja kirkja vígð árið 2000. 

## Heimildir
* Kirkjur Íslands 9.bindi, Reykjavík 2007

## Tenglar
*Vallakirkja á kirkjukort.net
Vellir

**Vellir** er bær, kirkjustaður og áður prestssetur í Svarfaðardal. Bærinn er austan megin Svarfaðardalsár en handan árinnar er kirkjustaðurinn Tjörn. Upp af Völlum rís Vallafjall um 1000 m hátt en inn af því er Messuhnjúkur og Rimar, hæsta fjall við utanverðan Svarfaðardal, yfir 1300 m hátt. Vellir hafa löngum verið meðal helstu jarða í dalnum og oft einskonar miðstöð sveitarinnar enda var hreppurinn fyrrum nefndur eftir staðnum og kallaðist Vallahreppur. Þar var komið upp símstöð þegar landssímastrengur var lagður um Norðurland 1907 en þá var hann lagður um Svarfaðardal og vestur um Heljardalsheiði.

## Úr sögu Staðarins
Vellir eru að öllum líkindum landnámsjörð og nafn bæjarins kemur fyrir í fornsögum. Þar bjó Valla-Ljótur Ljótólfsson, en hann var sonur Ljótólfs goða á Hofi. Valla-Ljóts saga segir frá deilum hans við Guðmund ríka á Möðruvöllum. Guðmundur góði Arason var prestur á Völlum áður en hann varð biskup á Hólum. Af öðrum Vallaprestum má nefna annálaritarann Eyjólf Jónsson (1670-1745) höfund Vallaannáls, Pál Jónsson (1812-1889) sálmaskáld (sem samdi t.d. Ó Jesú bróðir besti) og sr. Stefán Snævarr en hann var síðasti prestur sem sat á Völlum. Þegar hann flutti til Dalvíkur 1967 lögðust Vellir af sem prestssetur.  

## Litla Sveitabúðin
Á Völlum er lífræn ræktun á berjum, grænmeti og kryddjurtum og þar er einn stærsti sólberjaakur landsins.  Eigendur og ábúendur jarðarinnar eru hjónin Hrafnhildur Ingimarsdóttir og Bjarni Óskarsson, veitingamaður, sem oft er kenndur við veitingahúsakeðjuna Nings. Í Litlu sveitabúðinni á Völlum er hægt að kaupa alls kyns vörur beint frá býli. Þetta er sælkeraverslun sem hefur vakið athygli fyrir sérstætt og óvenjulegt vöruúrval. Þar er til dæmis boðið upp á sólþurrkaðan saltfisk, ostrusveppi, pressaða hvönn og reykta osta, ís og alskyns heimagerðar sultur. Eigendurnir nýta jurtir úr umhverfinu og telja mikilvægt að þekking Íslendinga á lækningarmætti jurta glatist ekki. Á Völlum er einnig rekinn veislusalur fyrir hópa. 

Á bæjarhlaðinu stendur mikill og áletraður steinn sem helgaður er Guðmundi góða Arasyni, sem var prestur á Völlum seint á tólftu öld, og þar er nývígður Gvendarbrunnur.

Vallakirkja var byggð árið 1861 og er því elsta kirkjan í Svarfaðardal og Dalvíkurbyggð.

## Tengill
* Valla-Ljóts saga

## Heimildir
* 
*
Réttarbót

**Réttarbót** (ft. **réttarbætur**), eru lög eða lagagreinar, sem konungar gáfu út sem viðauka við gildandi lögbækur. 

Hér á Íslandi voru flestar réttarbætur miðaðar við Jónsbók, og eru þær oft teknar upp í Jónsbókarhandrit sem viðaukar aftan við lögbókina. Réttarbætur voru yfirleitt í formi innsiglaðs bréfs (konungsbréfs) til þegnanna. Þau voru lesin upp á Alþingi og hlutu þar með lagagildi.

Oft voru réttarbætur settar að ósk Alþingis, til þess að leysa úr málum eða aðstæðum sem *Jónsbók* hafði ekki nógu skýr ákvæði um.
Rafiðnaðarfélag Norðurlands

**Rafiðnaðarfélag Norðurlands** var stofnað 16. júlí 1937 en hét þá Rafvirkjafélag Akureyrar. Félagið er stéttarfélag rafvirkja, rafvélavirkja og rafveituvirkja með 150 félagsmenn. Nafni félagsins var breytt í Rafiðnaðarfélag Norðurlands á aðalfundi þess árið 2000.