open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orrustan við Weissenstein

**Orrustan við Weissenstein** var orrusta milli Svíþjóðar og Pólsk-litháíska samveldisins við kastalann í Paide (Weissenstein á þýsku) í Líflandi (nú hluti af Eistlandi) 25. september 1604. Orrustan var hluti af Stríði Svíþjóðar og Póllands 1600-1611. Sænski herinn taldi 6000 menn og var undir stjórn Arvid Stålarm en pólski herinn taldi 2300 menn undir stjórn Jan Karol Chodkiewicz. Sænski herinn hóf umsátur um kastalann tíu dögum áður en Chodkiewicz kom. Sænski herinn var að hluta skipaður þýskum málaliðum undir stjórn Spánverjans Alonzo Cacho de Canut. Chodkiewicz réðist fyrst á þá með húsara sína og hrakti á flótta. De Canut féll í árásinni. Sænsku og finnsku herdeildirnar hröktust síðan undan pólska liðinu út í mýri. Svíar misstu 3000 menn, 6 fallbyssur og 26 fána en pólska liðið aðeins 50 menn. Eftir ósigurinn var Stålarm sviptur herforingjatign og dæmdur til dauða árið eftir. Hann eyddi því sem eftir var ævi sinnar í fangelsi konungs í Gripsholm.
Jan Karol Chodkiewicz

**Jan Karol Chodkiewicz** (um 1560 – 24. september 1621) var herforingi í her Pólsk-litháíska samveldisins. Hann var höfuðsmaður frá 1601 og stórhöfuðsmaður frá 1605. Hann var af Chodkiewicz-ætt sem var valdamikil aðalsætt í samveldinu. 

Hann reis til metorða í Nalivajkouppreisninni 1594-1596 og Vallakíuförinni í Moldavíustríðunum 1599-1600. Hann var oft á tíðum aðalhershöfðingi samveldisins í Stríði Póllands og Svíþjóðar 1600-1611, Stríði Póllands og Rússlands 1605-1618 og Stríði Póllands og Tyrkjaveldis 1620-1621. Hann féll í umsátri Tyrkja um Khotyn árið 1621.
Sænski herinn

**Sænski herinn** (sænska: *Försvarsmakten*) er her Svíþjóðar. Hann skiptist í sænska landherinn, sænska flotann og sænska flugherinn. Auk þess heyra varalið og Sænska heimavarnarliðið undir herinn. 

Sænski herinn varð til úr uppreisnarsveitunum sem komu Gústaf Vasa til valda í Svíþjóð árið 1521. Upphaflega var herinn aðallega skipaður málaliðum en Gústaf Vasa kom fljótlega á herskyldu. Jacob de la Gardie endurskipulagði herinn á 3. áratug 17. aldar við upphaf stórveldistíma Svíþjóðar. Svíþjóð var hlutlaust í fyrri og síðari heimsstyrjöld og stóð utan hernaðarbandalaga í Kalda stríðinu. Á sama tíma var mikið af vopnum framleitt í Svíþjóð og selt til annarra landa. Sænskir hermenn hafa tekið þátt í friðargæslu á vegum Sameinuðu þjóðanna. Herinn er þátttakandi í Norræna orrustufylkinu. Á 10. áratug 20. aldar voru framlög til hermála lækkuð verulega og árið 2010 var herskylda á friðartímum aflögð.
Porvoo

**Porvoo** (sænska: *Borgå*) er borg og sveitarfélag á suðurströnd Finnlands í héraðinu Uusimaa, 50 kílómetrum austur af Helsinki. Áin Porvoonjoki rennur gegnum bæinn. Porvoo er einn af sex miðaldabæjum Finnlands en elstu heimildir um bæinn eru frá 14. öld. Dómkirkjan í Porvoo var reist á 15. öld en hlutar hennar eru frá 13. öld. Hún varð dómkirkja eftir að Rússar lögðu Viborg undir sig 1721 og biskupsstóllinn var fluttur þaðan til Porvoo. Íbúar Porvoo eru um 50.000 (2019).
Umsátrið um Wolmar

**Umsátrið um Wolmar** var umsátur um borgina Wolmar á Líflandi (nú Valmiera í Lettlandi) í Stríði Svíþjóðar og Póllands 1600–1611. 15.000 manna pólskur her undir stjórn Jan Zamoyski höfuðsmanns settist um borgina sem var varin af um 1000 manna sænskum her undir stjórn Jakob De la Gardie og Carl Carlsson Gyllenhielm 18. október 1601. Sigmundur 3. Vasa var viðstaddur umsátrið í upphafi. Fyrst um sinn tókst sænska varnarliðinu að halda pólska herliðinu frá með fallbyssum en 8. desember fékk pólska liðið nýjar fallbyssur og hóf tíu daga skothríð á borgina. Fallbyssurnar rufu varnarveggina á tveimur stöðum og pólska hernum tókst að gera áhlaup. Sænska liðið hörfaði inn í kastala borgarinnar og gafst þar að lokum upp 18. desember. Sænsku hermennirnir fengu að snúa aftur til Svíþjóðar en foringjarnir voru teknir höndum. De la Gardie var skilað við fangaskipti 1605 en Gyllenhielm var haldið föngnum til 1613.
Valmiera

**Valmiera** (þýska: *Wolmar*) er borg í Lettlandi í héraðinu Vidzeme. Bærinn er höfuðstaður Valmieraumdæmis. Bærinn reis þar sem sverðbræður reistu kastala á bakka árinnar Gauja á 13. öld. Hann fékk kaupstaðarréttindi árið 1323. Íbúar eru um 27.000.
Bona Sforza

**Bona Sforza** (2. febrúar 1494 – 19. nóvember 1557) var drottning Pólsk-litháíska samveldisins frá 1518 til 1548. Hún var af Sforza-ætt, dóttir hertogans af Mílanó Gian Galeazzo Sforza og Ísabellu af Napólí. Hún giftist 1518 Sigmundi gamla konungi Póllands og stórhertoga Litháen. Hún var frá upphafi virk í stjórnmálum ríkisins. Hún nýtti sér tengsl við Leó 10. til að skipa stöður við dómkirkjur í Póllandi, sem hún gat aftur nýtt sér til að afla sér stuðningsmanna. Hún lét krýna son sinn, Sigmund, konung Póllands árið 1529 til að tryggja að ættin sæti áfram við völd þrátt fyrir mikla andstöðu pólska aðalsins. Þegar eiginmaður hennar lést 1548 og sonur þeirra tók við völdum dró hún sig í hlé til Masóvíu þar sem hún bjó í átta ár. Að síðustu flutti hún til Barí á Ítalíu þar sem hún hafði eytt æskuárum sínum. Ári síðar var hún drepin með eitri að undirlagi Filippusar 2. Spánarkonungs sem vildi koma sér hjá því að greiða umtalsverða skuld sína við hana.

## Tilvísanir
Hertogadæmið Mílanó

**Hertogadæmið Mílanó** var hertogadæmi undir Heilaga rómverska ríkinu sem stóð á Pósléttunni austan við Monferrato. Það átti landamæri að Savoja í vestri, Sviss í norðri, Feneyjum í austri og Genúu í suðri. Höfuðborg hertogadæmisins var borgin Mílanó.

Hertogadæmið var stofnað árið 1395 þegar Gian Galeazzo Visconti lávarður Mílanó keypti skipunarbréf af Venseslás 4. af Bæheimi fyrir 100.000 flórínur. Skipunarbréfið gerði Visconti að hertoga yfir Mílanó og greifa yfir Pavíu. Hertogadæmið náði yfir 26 bæi, þar á meðal alla þá sem höfðu tekið þátt í Langbarðabandalaginu 1167. Þegar Filippo Maria Visconti lést árið 1447 án karlkyns erfingja var lýst yfir stofnun Gullna Ambrósíusarlýðveldisins. Lýðveldið stóð í þrjú ár en þá giftist málaliðinn Francesco Sforza laundóttur Viscontis og gerðist sjálfur hertogi. Þar með komst Sforza-ættin til valda. Þegar hertoginn af Orléans varð Loðvík 12. Frakkakonungur átti hann tilkall til hertogadæmisins Mílanó í gegnum ömmu sína, Valentinu Visconti. Hann réðist inn í hertogadæmið 1499 og steypti brátt Lodovico Sforza af stóli. Næstu ár börðust Frakkar, Svisslendingar og Austurríkismenn um yfirráð yfir hertogadæminu í Ítalíustríðunum. Að lokum náði Karl 5. keisari völdum og lét son sinn, Filippus, fá það að léni. Frakkar samþykktu yfirráð Spánar með friðarsamningunum í Cateau-Cambrésis árið 1559. 

Eftir Spænska erfðastríðið fengu Austurríkismenn hertogadæmið í sinn hlut 1714. Í Frönsku byltingarstríðunum lagði Napoléon Bonaparte það undir sig 1796 og gerði að hluta af Cisalpínska lýðveldinu. Á Vínarþinginu 1814 var hertogadæmið ekki endurreist heldur gert að hluta Konungsríkisins Langbarðalands-Feneyja sem Konungsríkið Ítalía innlimaði árið 1866.
Torsten Stålhandske

**Torsten Stålhandske** (1. september 1593 – 21. apríl 1644) eða **Stálhanski** var finnskur riddaraliðsforingi í sænska hernum Þrjátíu ára stríðinu. Hann var af sænskum og finnskum aðalsættum og fæddist í Porvoo í Suður-Finnlandi. Hann fylgdi Gústafi 2. Adolf til Prússlands sem liðsmaður í lífverði konungs árið 1626. Sama ár varð hann majór í sveit Arvid Horn og árið eftir gerðist hann riddaraliðsmaður í sveit Åke Henriksson Tott. Árið 1629 varð hann undirofursti í riddaraliði Nylands och Tavastehus sem var skipað finnskum léttvopnuðum riddurum (*hakkapeliitat*). Í orrustan við Breitenfeld 1631 riðu þeir með hægri fylkingararmi sem konungur leiddi sjálfur. Árið 1632 var hann gerður að ofursta. Í orrustunni við Nürnberg hleypti hann upp „ósigrandi hermönnum“ Cronbergs ofursta og í orrustunni við Lützen átti hann stóran þátt í að tryggja Svíum sigurinn. Í júní 1634 í orrustunni við Hameln særðist hann. Árið eftir var hann orðinn undirhershöfðingi í her Johan Banér og hélt áfram að vekja athygli fyrir framgöngu sína. Undir Lennart Torstenson tók hann þátt í annarri orrustunni við Breitenfeld og hlaut alvarleg sár. Í maí 1642 var hann gerður að hershöfðingja riddaraliðsins. Hann fylgdi Torstenson þegar herinn gerði innrás í Danmörku í Torstensonófriðnum en veiktist og dó í Haderslev 21. apríl 1644.

Sagan segir að viðurnefni sitt, „stálhanski“, hafi hann fengið af því að heilsa föngnum óvinaforingjum svo fast með handabandi að blóð spratt undan nöglum þeirra.
Enska biskupakirkjan

**Enska biskupakirkjan** er ríkiskirkja Englands. Höfuð hennar er Karl 3. Bretakonungur. Kirkjan er biskupakirkja sem Hinrik 8. Englandskonungur stofnaði árið 1534 til að geta ógilt hjónaband sitt og Katrínar af Aragon. Þannig hófst Enska siðbótin. Í valdatíð Elísabetar 1. var ákveðið að kirkjan skyldi vera bæði kaþólsk kirkja sem hluti af einni alheimskirkju sem byggist á postullegu trúarjátningunni, Níkeujátningunni og Aþanasíusarjátningunni og siðbótarkirkja sem byggist á þrjátíu og níu greinum ensku kirkjunnar og Almennu bænabókinni frá 1549. 

Messur ensku biskupakirkjunnar fara fram á ensku. Stjórn kirkjunnar er í höndum biskupa sem eru höfuð biskupsdæma. Æðsti biskupinn er erkibiskupinn í Kantaraborg en höfuð kirkjunnar er Bretakonungur. Kirkjuþing ensku biskupakirkjunnar setur kirkjunni lög sem breska þingið verður að samþykkja. Biskupar eru skipaðir af forsætisráðherra Bretlands (fyrir hönd konungs) samkvæmt tillögum frá sérstakri nefnd. Konur gátu fyrst orðið prestar í ensku biskupakirkjunni árið 1994 en höfðu áður getað orðið djáknar frá 1861. Libby Lane var fyrsta konan sem skipuð var biskup ensku biskupakirkjunnar árið 2015 en fyrsta konan sem fékk biskupsdæmi var Rachel Treweek skipuð síðar sama ár. Gifting samkynhneigðra er ekki heimil en biskupar kirkjunnar hafa „blessað“ borgaraleg hjónabönd samkynhneigðra.

Kirkjunni er skipt í tvö höfuðsvæði: Kantaraborg í suðri og Jórvík í norðri þar sem erkibiskupar sitja. Alls eru 42 biskupsdæmi um England.  26 biskupar sitja í lávarðadeild breska þingsins (e. House of Lords) sem hefur þó takmörkuð völd.

Kirkjan sér um 16.000 kirkjur og 42 dómkirkjur í landinu. Kirkjusókn hefur fallið undir milljón manns (þeir sem sækja kirkju a.m.k. vikulega) eða niður í 760.000 (2015).
Meðlimir hennar telja um 26 milljónir eða um 47% mannfjöldans. 

## Tilvísanir
Maajid Nawaz

**Maajid Usman Nawaz** (fæddur þann 2. nóvember 1978) er breskur aðgerðarsinni, rithöfundur, stjórnmálamaður, útvarps-og blaðamaður.

Nawaz fæddist í Essex í bresk-pakistanska fjölskyldu. Hann hefur lært lögfræði og arabísku og er með meistaragráðu í stjórnmálaheimspeki. Nawaz er fyrrum meðlimur íslamistahópsins Hizb ut-Tahrir og var handtekinn í Egyptalandi árið 2001 fyrir tengsl sín við hópinn. Þegar hann var í fangelsi hóf hann að lesa bækur um mannréttindi og var í tengslum við Amnesty International. Honum var sleppt árið 2006 og síðar yfirgaf hann Hizb ut-Tahrir og ákvað að fylgja veraldlegri túlkun á íslam.

Nawaz gaf bók um reynslu sína sem heitir *Radical*. Hann stofnaði einnig Quilliam stofnunina árið 2007 með fyrrum íslamistum sem leitast við að gagnrýna og sporna við íslamisma og styður tjáningarfrelsi.

Árið 2015 bauð hann sig fram í þingkosningum fyrir Liberal Democrats-flokkinn í London. Nawaz hefur verið ráðgjafi breskra stjórnvalda frá valdatíð Tony Blair í baráttu gegn hryðjuverkum. Hann er tíður gestur í umræðuþáttum.

## Bækur
*Radical: My Journey out of Islamist Extremism.(2012) 
*Islam and the Future of Tolerance (með Sam Harris).(2015)

## Heimild

## Tilvísanir
Anjem Choudary

**Anjem Choudary** (fæddur 18. janúar 1967) og er af Breti af pakistönskum uppruna. Choudary hefur starfað sem lögmaður en fór síðar í aktívisma. Hann gerðist talsmaður fyrir íslamistasamtökin Islam4UK en hlaut lítinn stuðning frá flestum múslimum í Bretlandi.

Choudary hefur lofað hryðjuverk framin gegn vestrænum ríkjum og vill sjaríalög. Árið 2016 var Choudary dæmdur í 5 og hálfs árs fangelsi fyrir að hvetja til stuðnings við Íslamska ríkið

## Tilvísanir
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir

**Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir** (f. ) er íslenskur lögfræðingur og þingmaður. Hún er jafnframt 1. þingmaður Reykjavíkurkjördæmis suður, fyrrverandi dómsmálaráðherra, fyrrum háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra Íslands, fyrrum ritari Sjálfstæðisflokksins. Þá gegndi Áslaug einnig embætti varaformanns flokksins tímabundið eftir fráfall Ólafar Nordal. 

Áslaug fór fram gegn sitjandi ritara flokksins Guðlaugi Þór Þórðarsyni á landsfundi flokksins sumarið 2016. Guðlaugur dró í framhaldi framboð sitt til baka og hlaut Áslaug kosningu á fundinum. Fyrir óvæntar Alþingiskosningar 2016 tók Áslaug þátt í sameiginlegu prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík 3. september, þar sem hún hafnaði í 4. sæti. Í kjölfar árangursins skipaði Áslaug Arna 2. sætið hjá Sjálfstæðisflokknum í Reykjavíkurkjördæmi norður. Hún hlaut kjör til þings og var skipuð formaður allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis. Áslaug var yngsti þingmaður sem kjörinn var á þing í Alþingiskosningunum 2016.

Áslaug skipaði sama sæti hjá Sjálfstæðisflokknum í Alþingiskosningum 2017. Í september árið 2019 var Áslaug útnefnd nýr dómsmálaráðherra Íslands og tók hún við því embætti þann 6. september af Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur, sem hafði gegnt embættinu til bráðabirgða samhliða því að vera ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra frá afsögn Sigríðar Andersen dómsmálaráðherra, fyrr á árinu.

Í sameiginlegu prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík 4.-5. júní 2021, óskaði Áslaug eftir oddvitasæti flokksins en laut í lægra haldi fyrir Guðlaugi Þór. Lenti Áslaug hlaut 2. sætið, en aðeins 182 atkvæði skildu þau að í prófkjöri þar sem þar sem 7493 flokksmenn tóku þátt. Þau skipuðu hvort um sig oddvitasæti í sitthvoru Reykjarvíkurkjördæminu eftir uppskiptingu lista fyrir Alþingiskosningar 2021. Áslaug leiddi Reykjavíkurkjördæmi suður og fór svo að Sjálfstæðisflokkurinn bætti við sig kjördæmakjörnum þingmanni í kjördæminu. Áslaug var í kjölfarið skipuð háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra við myndun annarar ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur.

Bjarni Benediktsson, forsætisráðherra, baðst lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt á fundi með Höllu Tómasdóttur, forseta lýðveldisins, á fundi þann 15. október 2024. Í kjölfarið ákvað forsetinn að þing skildi rofið og boðað yrði til kosninga í lok nóvember. Sökum þess hve stutt var til stefnu ákvað Sjálfstæðisflokkurinn að sömu oddvitar myndu leiða kjördæmi sín í Reykjavík, en stillt yrði annars upp á lista. Áslaug leiddi því áfram Reykjavíkurkjördæmi suður í Alþingiskosningunum 2024.

Áslaug bauð sig fram til embættis formanns Sjálfstæðisflokksins, á fjölmennum fundi í Sjálfstæðissalnum við Austurvöll, sunnudaginn 26. janúar 2025. En Bjarni Benediktsson hafði gefið það út þann 6. janúar 2025 að hann myndi ekki sækjast eftir endurkjöri formanns á komandi landsfundi flokksins, né taka sæti á Alþingi í kjölfar Alþingiskosninganna 2024. Áslaug laut í lægra haldi í formannskjöri gegn Guðrúnu Hafsteinsdóttur á 45. landsfundi Sjálfstæðisflokksins þann 2. mars 2025.

## Tilvísanir
Stetind

**Stetind** eða **Stetinden** (1392 m.)  er fjall í Norðurlandi í Noregi. 
Fjallið hefur sérstætt útlit sem er í formi broddsúlu. Árið 2002 var það kosið *þjóðarfjall* Noregs. Það var fyrst klifið árið 1910.

## Heimild
Torghatten

**Torghatten**  er granítfjall á Torget-eyju í sveitarfélaginu Brönnöy í Norðurlandi. Það er sérstakt fyrir holu sem er í því miðju. Samkvæmt þjóðsögu myndaðist gatið þegar tröllið Hestmannen skaut ör sinni í átt að fagurri stúlku sem það var að elta. Annað tröll henti hatt sínum í veg fyrir örina til að bjarga stúlkunni og gat myndaðist í hattinum. Árið 1988 varð flugslys í fjallinu þar sem 36 létu lífið.

## Heimild
Beerenberg

**Beerenberg** er 2277 metra hátt eldfjall á Jan Mayen. Jökull þekur fjallið og liggja úr því skriðjöklar niður að sjó. Beerenberg þýðir *Bjarnarfjall* á hollensku en hollenskir hvalveiðimenn voru á þessum slóðum á 17. öld og sáu þar ísbirni. Fjallið gaus síðast árið 1985 en söguleg gos sem vitað er um áttu sér stað árin 1732, 1818, 1851 og 1970.
Beerenberg er nyrsta eldfjall á jörðinni.

## Heimild
Nagoya-bókunin

**Nagoya-bókuninni um aðgang að erfðaauðlindum og sanngjarna og réttláta skiptingu hagnaðar af nýtingu þeirra við samninginn um líffræðilega fjölbreytni** er viðbótarsamþykkt frá 2010 við Samning Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni frá 1992. Nagoya-bókunin gengur út á nánari útfærslu markmiða samningsins með því að leggja ákveðnar skyldur á herðar samningsaðila, meðal annars að byggja upp stjórnsýslu í kringum aðgang og réttláta skiptingu erfðaauðlinda. 

Bókunin var gerð í Nagoya í Japan 29. október 2010 og tók gildi 12. október 2014. Í nóvember 2024 höfðu 92 ríki undirritað bókunina og 142 fullgilt hana. Ísland hefur ekki undirritað bókunina né fullgilt hana. 

Margir náttúruvísindamenn hafa lýst áhyggjum af því að Nagoya-bókunin flæki regluverk í kringum söfnun og skipti á erfðaefni lífvera til rannsókna.

## Tilvísanir
Haugasund

**Haugasund** (norska: **) er borg í Vestur-Noregi og er staðsett í norðurhluta Rogalands og liggur við sundið Karmsundet. Haraldur hárfagri bjó við Avaldsnes í námunda við Haugasund. Bærinn stækkaði mjög í tengslum við síldveiðar og varð bær opinberlega árið 1855 þegar hann klauf sig frá sveitarfélaginu Torvestad. Þá voru íbúar rúmlega 1000. Íbúar eru nú um 37.000 (2022).

Í Haugasundi eru haldnar hátíðir árlega eins og Norwegian International Film Festival and Sildajazz-jazzhátíðin. Í borginni er stytta af Marilyn Monroe (fædd sem Norma Jeane Mortenson) en faðir hennar er talinn vera Martin Mortensen sem er frá svæðinu.

## Íþróttir
*FK Haugesund, knattspyrna.

## Heimild
Blanksveppur

**Blanksveppur** eða **Reishi** (fræðiheiti *Gan­oderma luci­d­um*) eða lingzhi er sveppur sem frá aldaöðli hefur verið notaður til lækninga og verið talinn stuðla að langlífi. 

## Tengill
* Ættir þú að vera á sveppum (Grein í Kjarnanum)
Trollveggen

**Trollveggen** er hrikalegur fjallaveggur í fjöllunum Trolltindane í Mæri og Raumsdal í Vestur-Noregi. Meira en 1000 metrar eru þar lóðréttir niður. Basestökkvarar hafa notað þverhnípið til að stökkva þar fram af.
Snøhetta

**Snøhetta** (Snæhetta á íslensku) er fjall í Vestur-Noregi. Það er hæsta fjall Noregs fyrir utan Jötunheima (Jotunheimen) og er 2286 metrar yfir sjávarmáli. Norski herinn byggði útvarpssendistöð á fjallinu á sínum tíma.

## Heimild
Þjóðsöngur Írans

**Þjóðsöngur Írans** eða **Sorude Melli** er þjóðsöngur Írans. Lagið var samið af Hassan Riyahi við ljóð eftir Saed Bagheri. Þjóðsöngurinn var tekinn upp árið 1990 en áður hafði *[[Payandeh Bada Iran]]* verið þjóðsöngur frá 1979.
Fáni Írans

Núverandi **fáni Írans** var tekinn upp 29. júlí 1980 eftir Írönsku byltinguna. Hann er þrílitur með grænni, hvítri og rauðri þverrönd, rauðu merki Írans í miðju og orðin *[[Takbir|Allahu Akbar]]* rituð með hvítu kúfísku letri á jaðri grænu og rauðu randanna. 

Þríliti fáninn á rætur að rekja til 19. aldar en þá var merki Írans í fánanum ljón með bjúgsverð framan við sól. Margir Íranar erlendis notast enn við þennan eldri fána.
Merki Írans

**Merki Írans** (persneska: نشان رسمی ایران‎‎, *neshān-e rasmi-ye Irān*) frá írönsku byltingunni 1979 er stílfæring á orðinu *[[Allah]]* („guð“) ritað með stöfum úr persneska stafrófinu. Merkið líkist túlípana og vísar til þeirrar trúar að túlípanar vaxi á gröfum þeirra sem deyja píslarvættisdauða. Merkið var hannað af Hamid Nadimi og formlega tekið í notkun 9. maí 1980. 

Merkið er í unicode-stafasettinu með númerið U+262B (☫).
Vísundur

**Vísundur** er stórt klaufdýr sem lifir í Evrópu og Norður-Ameríku. Tvær tegundir vísunda eru til í nútíma: Amerískur vísundur (Bison bison) og evrópskur vísundur (Bison bonasus). Fjórar tegundir eru útdauðar. Vísundar eru stærstu landdýr Norður-Ameríku og Evrópu.

Vísundar eru grasbítar sem fara um í hjörðum. Þeir geta synt. Tarfar yfirgefa mæður sínar þriggja ára gamlir og sameinast karldýrahjörð. Í enda sumars koma hjarðir karl- og kvendýra saman og er þá fengitími. Beinabygging amerísks vísunds og evrópsks er ekki alveg eins, sá ameríski er líka loðnari. 

Báðum tegundum vísunda var nær útrýmt á 19. og 20. öld með veiðum. Góður árangur hefur náðst við endurheimt stofnanna með skipulögðum aðgerðum og verndarsvæðum. Reyndar var evrópska vísundinum útrýmt með öllu í náttúrunni snemma á síðustu öld en sem betur fer voru nokkur dýr eftir í dýragörðum. Langflestir evrópsku vísundarnir lifa nú í Bialowieza skóglendinu í Póllandi. Nokkur þúsund dýr eru í Evrópu en um 75 þúsund eru í Norður-Ameríku. 
Ekki er talið að aðstæður á Íslandi séu ákjósanlegar fyrir vísunda, þótt þeir gætu e.t.v. komist af hér um skemmri tíma. 

Vísundar hafa stundum verið kallaður buffalóar (buffalo) en þeir eru ekki náskyldir buffalategundum.

## Heimild

## Tilvísanir
Norður-Atlantshafsstraumurinn

**Norður-Atlantshafsstraumurinn** er sá hluti Golfstraumsins sem rennur í norðausturátt frá Nýfundnalandi og flytur hlýjan sjó til Norður- og Vestur-Evrópu. Vestan við Írland klofnar Norður-Atlantshafsstraumurinn í tvennt. Syðri hlutinn verður Kanaríeyjastraumurinn en nyrðri hlutinn fer til Íslands og Grænlands sem Irmingerstraumurinn og Noregs sem Noregsstraumurinn. 

Norður-Atlantshafsstraumurinn hefur mikil áhrif á hitastig í Evrópu og gerir það til dæmis að verkum að Ísland og Norður-Noregur eru byggileg svæði. Á Cornwall og Syllingum við suðvesturströnd Bretlands gerir hann það að verkum að þar vaxa pálmatré og aðrar jurtir sem annars vaxa aðeins miklu sunnar.
Qikiqtaq

**Qikiqtaq** eða **Eyja Vilhjálms konungs** (enska: *King William Island*, franska: *Île du Roi-Guillaume*) er eyja við norðurströnd Kanada í Núnavút og er hluti af Kanadíska eyjaklasanum. Eyjan er á milli 12.516 og 13.111 km² að stærð. Íbúar eyjarinnar voru 1279 árið 2011 og búa allir í bænum Uqsuqtuuq. Milli eyjarinnar og Boothia-skaga eru Rosssund og Raesund. Í vestri er Viktoríusund og Viktoríueyja. 

Eyjan er þekkt fyrir stórar hjarðir hreindýra sem hafast þar við að sumri en fara frá eyjunni á ís á haustin. 

Margir landkönnuðir sem leituðu að Norðvesturleiðinni komu við á eyjunni. Breski landkönnuðurinn John Ross nefndi hana Eyju Vilhjálms konungs eftir Vilhjálmi 4. árið 1830. George Back var fyrstur til að átta sig á því að Qikiqtaq væri eyja. Frægt er að John Franklin festi skip sín við eyjuna 1845. Allir skipverjar hans fórust úr kulda og hungri næstu ár. Árið 1903 kom Roald Amundsen þangað á skipi sínu *[[Gjøa]]*, bjó hjá inúítum í Uqsuqtuuq og lærði að meðhöndla hundasleða.
Jötunheimar (Noregi)

**Jotunheimen** eða **Jötunheimar** er fjalllendi í 1800-2400 metra hæð í Suður-Noregi sem þekur um 3500 ferkílómetra og hefur að geyma 20 hæstu fjöll Noregs þar á meðal Galdhöpiggen. Jotunheimen-þjóðgarðurinn var stofnaður innan svæðisins árið 1980 og þekur 1150 ferkílómetra. Gabbró er algengasta bergtegundin á svæðinu.

## Heimild
Balúkar

**Balúkar** (balúkíska: بلوچ) eru balúkískumælandi þjóðarbrot sem byggir Balúkistan, svæði sem er að mestu leyti í Pakistan en nær líka inn í Íran og Afganistan. Balúkar eru taldir vera um 14 milljónir. Þar af býr helmingur í Balúkistanhéraði í Pakistan. Þeir eru um 3,6% af íbúafjölda Pakistan og um 2% af íbúafjölda Afganistan og Írans.
Almannaskarðsgöng

**Almannaskarðsgöng** eru rúmlega 1100 metra löng jarðgöng á Suðausturlandi, rétt austur af Hornafirði. Göngin voru opnuð sumarið 2005  og leystu af hólmi veginn við Almannaskarð sem þótti varhugaverður.

## Tilvísanir
Mount Whitney

**Mount Whitney** er hæsta fjall Bandaríkjanna fyrir utan Alaska. Það er 4.421 metra hátt og er staðsett í austurhluta Sierra Nevada-fjalla í Kaliforníu. Toppur fjallsins er á mörkum Sequoia-þjóðgarðsins og Inyo-þjóðskógarins.
Tundurskeytabátur

**Tundurskeytabátur** er lítill og hraðskreiður bátur sem ber tundurskeyti. Slíkir bátar eru notaðir gegn orrustuskipum óvinahers. Fyrstu bátarnir af þessari gerð báru tundurskeytin á bómu sem rekin var utan í óvinaskip en eftir 1866 gátu þeir sent af stað tundurskeyti með þrýstiloftsvél og skrúfu sem sigldu sjálf. Tundurskeytabátar voru litlir og ódýrir í framleiðslu. Því var hægt að nota þá í miklu magni gegn miklu stærri skipum. Ókosturinn við þá var að vegna lítillar drægni vélarinnar var ekki hægt að notast við þá á hafi úti.

Tundurspillirinn var hannaður seint á 19. öld til að verja stærri skip gegn árásum tundurskeytabáta með léttum og hraðvirkum fallbyssum.

Nú til dags eru hraðskreiðir eldflaugabátar notaðir í sama tilgangi.
Mauna Kea

**Mauna Kea** er dyngja, staðsett á Hawaii í Bandaríkjunum og er sú stærsta sinnar tegundar í heiminum. Það er eitt þeirra fimm eldfjalla sem mynda eyjuna Hawaii, er hæsta fjall eyjaklasans og er stundum talið hæsta fjall heims ef mælt er frá sjávarbotni en þá er það yfir 9000 metra. Yfir sjávarmáli er fjallið 4.205 metrar. En það breytir því ekki að Everestfjall sé áltitið hæsta fjall jarðar en það er 8848 metrar yfir sjávarmáli. Á tungu innfæddra þýðir Mauna Kea „hvíta fjallið“ og vísar til snjóalaga yfir vetrartímann.  

## Tilvísanir
Devils Tower

**Devils Tower** er stuðlabergsklettur í Wyoming, Bandaríkjunum, sem rís 265 metra yfir umhverfi sitt. Toppurinn er 1559 metra yfir sjávarmáli. Devils Tower varð fyrsta sérstaka verndaða svæðið í Bandaríkjunum (National monument) árið 1906.
Maríanaeyjar

**Maríanaeyjar** eru eyjaklasi í Norður-Kyrrahafi á milli 12. og 21. gráðu norðlægrar breiddar og á 145. gráðu austlægrar lengdar, suðsuðaustur af Japan og vestsuðvestur af Hawaii. Eyjarnar eru tindar neðansjávarfjallgarðs sem liggur frá Gvam til Japan. Margar eyjanna eru virk eldfjöll. Norður-Maríanaeyjar eru í samveldissambandi við Bandaríkin (ásamt Púertó Ríkó) en Gvam er bandarískt yfirráðasvæði.

Langflestir íbúar eyjanna búa á Gvam (um 160.000) en um 50.000 búa á Saípan og nokkur þúsund á Tinian og Rota. Aðrar eyjar eru óbyggðar.

Frumbyggjar eyjanna eru Tsjamorrar sem tala ástrónesískt mál. Ferdinand Magellan kom fyrstur Evrópubúa til eyjanna 1521. Skipverjar hans nefndu eyjarnar *Islas de los Ladrones* („Þjófaeyjar“) því frumbyggjarnir stálu öllu sem þeir gátu úr skipum þeirra. Antonio Pigafetta sem ferðaðist með Magellan ritaði að bátar innfæddra væru búnir þríhyrndum latínseglum. Þær fengu því líka nafnið *Islas de las Velas Latinas* („Latínseglaeyjar“). Spánverjar gerðu formlegt tilkall til eyjanna árið 1667. Þeir stofnuðu þar nýlendu og nefndu eyjarnar Maríanaeyjar eftir ekkjudrottningu Spánar, Maríu Önnu af Austurríki. Eyjarnar (sérstaklega Gvam) voru mikilvægur áfangastaður á leiðinni frá Akapúlkó í Mexíkó til Manila á Filippseyjum.

Eftir ósigur í stríði Spánar og Bandaríkjanna 1898 fengu Bandaríkin Gvam í sinn hlut. Spánverjar seldu Þýskalandi hinar eyjarnar, ásamt fleiri Kyrrahafseyjum, árið eftir. Japanar hernámu eyjarnar í fyrri heimsstyrjöld. Í síðari heimsstyrjöld var hart barist á mörgum eyjanna. Japanir lögðu Gvam undir sig daginn eftir árásina á Perluhöfn eða 8. desember 1941. Bandaríkjamenn náðu eynni aftur á sitt vald sumarið 1944. Eftir stríð urðu Norður-Maríanaeyjar hluti af yfirráðasvæði Bandaríkjanna. 

Í Maríanadjúpálnum, sem liggur við eyjarnar og dregur nafn sitt af þeim, er mesta hafdýpi sem mælst hefur og þar er því lægsti þekkti punktur jarðskorpunnar.
Mount St. Helens

**Mount St. Helens** (eða **Louwala-Clough** á málum frumbyggja svæðisins) er eldfjall í Washingtonfylki Bandaríkjanna. Fjallið er 96 kílómetra suður af Seattle og 80 kílómetra norðaustur af Portland í Oregon og er hluti af Fossafjöllum. Mount St. Helens er talið vera um 40.000 ára og er yngra en aðrar eldkeilur í fjöllunum. 

Fjallið dregur nafn sitt frá Lord St Helens, breskum embættismanni og vini George Vancouver flotaforingja.

## Eldvirkni
Mount St. Helens hefur gosið tíðast eldkeilna Fossafjalla síðustu 10.000 ár. Fjallið er þekktast fyrir eldgos sem átti sér stað þann 18. maí árið 1980. Fjallið sprakk með þeim afleiðingum að hæðin á því fór úr 2950 metrum niður í 2549 metra. í gusthlaupinu sem fylgdi létust 57 manns, 250 heimili og 47 brýr eyðilögðust. Einnig eyðilögðust vegir og járnbrautarteinar. Um 7000 stór spendýr létust. Af þeim 57 sem fórust voru aðeins fjórir sem voru innan bannsvæðis en jarðskjálftar höfðu verið í fjallinu fyrir gosið.

Síðasta stóra gosið fyrir hamfaragosið 1980 varð árið 1843 og eftir 1857 virtist fjallið alfarið hætt að gjósa. Jökull hefur myndast í hvelfingunni í gígnum eftir gosið 1980 og kallast hann Crater glacier. Smærri gos hafa verið á 21. öld.

## Heimild

## Tilvísanir
Brúttó, nettó og tara

**Brúttó**, **nettó** og **tara** eru hugtök sem notuð eru í sambandi við laun, vigt, verð, þyngd o.fl. Brúttó þýðir vergur eða heild, tara er frádráttarþáttur frá heildinni og nettó er mismunur á brúttó og töru.

**Brúttóþyngd**  er samanlögð þyngd innihalds og umbúða, en nettóþyngd er þyngd innihalds án umbúða. Tara er þá þyngd umbúða.

**Brúttólaun** eru heildarlaun, en nettólaun eru launin að frádregnum lög- og samningsbundnum greiðslum, svo sem staðgreiðslu skatta, lífeyrisiðgjöldum o.fl.

**Brúttóverð** er heildarverð vöru að viðbættum kostnaði, en nettóverð er verðið án viðbætts kostnaðar.
Groix

**Groix** (franska: *île de Groix*, bretónska: *Enez Groe*) er eyja og sveitarfélag í Morbihanumdæmi í Frakklandi. Eyjan tilheyrir sögulega héraðinu Bretaníu. Hún liggur þrjár sjómílur undan suðurströnd Bretaníu, gengt hafnarborginni Lorient. Íbúar eyjarinnar eru rúmlega 2000 talsins.
Balkanfura

**Balkanfura** (fræðiheiti: *Pinus peuce*) einnig kölluð **silkifura** og **makedóníufura**.  er fura sem vex í fjalllendi Balkanskaga; í Makedóniu, Búlgaríu, Albaníu, Svartfjallalandi, Kosovo og Serbíu.
Hún er 5-nála fura sem vex í 1000-2200 metra hæð og nær allt að 40 metrum. Balkanfura er lítið reynd á Íslandi en er á margan hátt svipuð lindifuru.

## Tilvísanir
Lorient

**Lorient** er hafnarborg í Morbihanumdæmi í Bretaníu í Frakklandi. Bærinn byggðist upp á 17. öld í kringum hafnarmannvirki sem Franska Austur-Indíafélagið reisti þar. Franski flotinn setti þar upp bækistöð árið 1690. Árið 1732 flutti Mississippifélagið höfuðstöðvar sínar frá Nantes til Lorient.
IMOCA 60

**IMOCA 60** er gerð 60 feta langra kappsiglingabáta sem samtökin International Monohull Open Class Association (IMOCA) hafa umsjón með. Bátarnir eru hannaðir fyrir einmenningssiglingu á opnu hafi og eru notaðir í keppnum eins og Vendée Globe og VELUX 5 Oceans Race. IMOCA 60 er ekki einsleit gerð heldur hönnunarstaðall sem heimilar hvaða hönnun sem er sem uppfyllir tiltekin skilyrði. Skilyrðin hafa þróast í gegnum tíðina til að auka öryggi keppenda. Þessi gerð var fyrst búin til árið 1991 og varð alþjóðlega viðurkennd keppnisgerð árið 1998.

## Tenglar
* Vefur IMOCA
Hannes Sigurðsson (listfræðingur)

**Hannes Sigurðsson** (fæddur 1960 í Reykjavík) er íslenskur listfræðingur og sýningarstjóri sem hefur verið atkvæðamikill á vettangi íslenskrar myndlistar. Hann var forstöðumaður Listasafnsins á Akureyri í tæp fimmtán ár (1999-2014) og er framkvæmdastjóri Íslensku menningarsamsteypunnar Art.is sem hann stofnaði árið 1997. Hannes lauk meistaragráðu í listfræði frá UC Berkeley í Kaliforníu árið 1990 eftir að hafa stundað BA nám í listfræði við University College London (1985-1988). Hann stundaði nám við Myndlista- og handíðaskóla Íslands og útskrifaðist frá málaradeild árið 1984. Sama ár tók hann einnig burtfararpróf í þverflautuleik frá blásaradeild Tónlistarskólans í Reykjavík.

Hannes starfaði í rúm fjögur ár í New York sem greinarhöfundur og þýðandi og hóf þar feril sinn sem sjálfstæður sýningarstjóri, sá fyrsti á Íslandi. Síðan þá hefur hann staðið að yfir 300 sýningum og umfangsmiklum verkefnum og ritstýrt tugi bóka, fræðirita og bæklinga um myndlist. Árið 1995 var Hannes ráðinn sýningarstjóri við Menningarmiðstöðina Gerðuberg og efndi til svokallaðra Sjónþinga sem samanstóðu af málþingi í tengslum við yfirlitssýningu á verkum mikilvægra íslenskra samtímalistamanna.
Hannes hefur unnið með og sýnt flesta þekktustu myndlistarmenn þjóðarinnar, bæði lífs og liðna, og kynnt margar alþjóðlegar stjörnur og gamla meistara, þ.á.m. Matthew Barney, Louise Bourgeois, Jenny Holzer, Boyle fjölskylduna, Per Kirkeby, Carolee Schneemann, Sally Mann, Orlan, Spencer Tunick, Joel-Peter Witkin, Andres Serrano, Henri Cartier-Bresson, Bill Viola, Fang Lijun, Yue Minjun, Zhang Xiaogang, Rembrandt og Goya. Hannes hefur átt í samstarfi við söfn, stofnanir, skóla, fyrirtæki og gallerí um víða veröld, þar á meðal í Noregi, Finnlandi, Færeyjum, Grænlandi, Lettlandi, Rússlandi, Þýskalandi, Englandi, Skotlandi, Frakklandi, Spáni, Jórdaníu, Indlandi, Japan, Kína og Bandaríkjunum.

Hannes er höfundur og upphafsmaður Íslensku sjónlistaverðlaunanna sem voru fyrst haldin árið 2006 og í þrígang eftir það, en hafa nú verið lögð niður.

## Tilvísanir


## Ytri tenglar
*Íslensku sjónlistaverðlaunin
Auvergne-Rhône-Alpes

**Auvergne-Rhône-Alpes** (franska *Auvergne-Rhône-Alpes*) er eitt af 13 héruðum í Frakklandi. Höfuðborg héraðsins er Lyon.

Héraðið skiptist í fjórar sýslur:
* Ain (01)
* Allier (03)
* Ardèche (07)
* Cantal (15)
* Isère (38)
* Loire (42)
* Haute-Loire (43)
* Rhône (69D) + Métropole de Lyon (69M)
* Savoie (73)
* Haute-Savoie (74)
Mount Baker

**Mount Baker** (einnig þekkt sem **Kulshan** á málum frumbyggja) er virk eldkeila í Fossafjöllum í Washingtonfylki Bandaríkjanna.
Mount Baker er hvað mest þakið jökli af eldfjöllum Fossafjalla. Það er 3286 metrar að hæð og þriðja hæsta fjall Washington. Lítil virkni hefur verið undanfarnar aldir en þó hefur stöku sinnum sést reykur í fjallinu.

Fjallið var fyrst nefnt af Spánverjum af Evrópubúum sem Gran Montaña del Carmelo en síðar nefndi George Vancouver breskur landkönnuður það eftir skipsforingjanum Joseph Baker.

## Heimild
Mount Rainier

**Mount Rainier** (einnig þekkt sem **Mount Tacoma**) er hæsta fjall Washingtonfylkis í Bandaríkjunum. Það er 4392 metra há eldkeila og tilheyrir Fossafjöllum. Borgin Seattle er í 87 kílómetra fjarlægð frá fjallinu og er í hættu ef kemur til eldgoss. Síðustu gos í fjallinu voru milli 1820 og 1854. Jöklar á fjallinu þekja alls 93 ferkílómetra og eru þar stærstu jöklar Bandaríkjanna utan Alaska: Carbon Glacier er stærstu að rúmmáli og Emmons Glacier er stærstur að flatarmáli. 

Mannskæðustu slys á fjallinu voru þegar 32 létust í flugslysi á því árið 1946 og þegar 11 létust í íshruni á jökli á fjallinu árið 1981. Þjóðgarðurinn Mount Rainier National Park nær yfir umhverfi fjallsins og var það fimmti þjóðgarður sem stofnaður var í Bandaríkjunum (árið 1899).

Nafn fjallsins er tilkomið þegar George Vancouver landkönnuður nefndi það eftir vini sínum aðmírálnum Peter Rainier. 

## Heimild
Mount McLoughlin

**Mount McLoughlin** er eldkeila í Oregon-fylki Bandaríkjanna og telst hluti af Fossafjöllum. Fjallið er 2895 metra hátt.

## Heimild
Mount Jefferson

**Mount Jefferson**  ( einnig þekkt sem **Seekseekqua** á máli frumbyggja) er eldkeila í Fossafjöllum í Oregon og er annað hæsta fjall fylkisins (3199 metrar)  á eftir Mount Hood (3426 metrar).
Fjallið var fyrst kallað Mount Vancouver af Bretum. Síðar var það nefnt í leiðangri Lewis og Clark eftir Thomas Jefferson forseta sem styrkti könnunarleiðangurinn. 5 jöklar eru í fjallinu. Umhverfis fjallið er verndað svæði; Mount Jefferson Wilderness.

## Heimild
Crater Lake-þjóðgarðurinn

**Crater Lake National Park** er þjóðgarður í suðurhluta Oregonfylkis í Bandaríkjunum, nánar tiltekið í Fossafjöllum. Þjóðgarðurinn var stofnaður árið 1902 og er fimmti elsti þjóðgarður Bandaríkjanna. Hann spannar öskju fjallsins Mount Mazama sem féll saman fyrir 7700 árum og myndaði vatnið Crater Lake. Vatnið er allt að 594 metra djúpt og er það dýpsta á Vesturhveli og það þriðja dýpsta í heimi. Barrskógur og ýmis spendýr eru innan þjóðgarðsins.

## Heimild
Glacier Peak

**Glacier Peak** ( **Dakobed** á máli frumbyggja) er eldkeila í Fossafjöllum Washingtonfylkis Bandaríkjanna. Fjallið er sjáanlegt frá Seattleborg. Það er 3213 metrar að hæð og fjórða hæsta fjall fylkisins. Glacier Peak hefur gosið 5 sinnum síðustu 3000 ár. Ellefu jöklar eru á fjallinu.

## Heimild
Mount Garibaldi

**Mount Garibaldi**  (**Nch'kay** á frumbyggjamáli) er eldkeila í Strandfjöllum Kanada í Bresku Kólumbíu og er 80 kílómetra norður af Vancouver. Það er 2678 metrar á hæð og er að miklu leyti úr bergtegundinni dasíti.
Fjallið er nefnt eftir ítölskum stjórnmálamanni, Giuseppe Garibaldi sem sameinaði Ítalíu. Fjallið og umhverfi þess er á vernduðu svæði; Garibaldi Provincial Park sem er 1946 ferkílómetrar að stærð.

## Heimild
Mount Adams

**Mount Adams** er eldkeila í Fossafjöllum Washingtonfylkis Bandaríkjanna. Það er næsthæsta fjall fylkisins (3743 metrar). Fjallið er 55 kílómetra austur af þekktara eldfjalli; Mount St. Helens. Mount Adams hefur ekki gosið í 1000 ár en er þó ekki talið óvirkt.

## Heimild
Mount Hood

**Mount Hood** (3426 metrar) er hæsta fjall Oregon-fylkis og eldkeila í Fossafjöllum. Það er 80 kílómetra austur af Portland og er talið hugsanlega virkt eldfjall. 
Það er nefnt eftir breskum aðmíráli; Lord Samuel Hood. Jöklar eru á fjallinu og sex skíðasvæði eru í hlíðum þess.

## Heimild
Mount Robson

**Mount Robson** er hæsta fjallið í kanadísku Klettafjöllunum. Fjallið er á vernduðu svæði; Mount Robson Provincial Park í Bresku Kólumbíu og er 3954 metrar á hæð.
Apis mellifera ruttneri

**Maltversk alibýfluga**, *Apis mellifera ruttneri*, er undirtegund af Alibýfluga. Það er upprunnið frá  Möltu.

## Uppruni
Þetta er undirtegund af Alibýflugu sem hefur breiðst út og aðlagast náttúru Möltu-eyja. Hún hefur þróast sem aðskilin undirtegund þegar Möltueyjar voru aðskildar meginlandi Evrópu.

## Útlit og hegðun
Möltubý er tiltölulega svartleitt. Það er vel aðlagað háum hita og þurrum sumrum og svölum vetrum. Búin eru með klak allt árið og góða svörun við árstíðum á eyjunum. Þau hreinsa búin vel. Þeim hættir til að sverma eða steypa drottningunni þegar það eru nægar birgðir (yfirleitt sverma að vori og skifta út drottningu að hausti).
Þær verja sig vel gegn vespum, geitungum, músum og bjöllum og geta verið árásargjarnar gegnvart býflugnabændum og fólki sem á leið hjá. Búin hafa einnig sýnt þol gegn *[[Varroa]] destructor*.

## Saga undirtegundarinnar
Undirtegundin er talin vera að aukast aftur eftir hrun sem varð eftir að *Varroa* var flutt til Möltu 1992. Á þeim tíma voru bý erlendis frá flutt inn til að bæta upp tap á innfæddum búum. 1997 var hún loks greind sem sjálfstæð undirtegund. Hún blandast auðveldlega við Ítölsku undirtegundina (A. m. ligustica) og gerir það stofn sem ver sig vel gegn *Varroa* og gefur af sér mikið hunang, ásmt því sem þær eru síður árásargjarnar, en blandan eykur útrýmingarhættu á Möltu alibýflugunni sem sjálfstæðum stofni og blendingurinn verður eftir nokkrar kynslóðir mjög árásargjarn.

## Tilvísanir
Apis mellifera macedonica

**Makedónska alibýflugan** (***Apis mellifera macedonica***) er undirtegund af alibýflugu. Hún finnst aðallega í Makedóníu, Norður Grikklandi (Makedóníu og Þrakíu) og einnig á öðrum svæðum á Balkanskaga.

## Tilvísanir

* Ifantidis M.D. (1979) Morphological characters of the Greek Bee *Apis Mellifica Cecropia*, XXVII Congr. Int. Apic. Athens, pp. 271–277. Lynch M., Crease T.J. (1990) The Analysis of Population Survey Data of DNA sequence variation, Mol. Biol. Evol. 7, 377–394.
* Ruttner F. (1988) Biogeography and Taxonomy of Honeybees, Springer-Verlag, Berlin.
* Ruttner F. (1992) Naturgeschichte der Honigbienen, Ehrenwirth Verlag, Münich, Germany.
* Bouga et al.Saiki R., Gelfand D.H., Stoffel S., Scharf S.J., Higuchi R., Horn G.T., Mullis K.B., Erlich H.A.(1988) Primer directed enzymatic amplification of DNA with thermostable DNA polymerase, Science 239, 487–491.
* Maria Bouga, Paschalis C. Harizanis, George Kilias and Stamatis Alahiotis. Genetic divergence and phylogenetic relationships of honey bee *Apis mellifera* (Hymenoptera: Apidae) populations from Greece and Cyprus using PCR - RFLP analysis of three mtDNA segments. Apidologie 36 (2005) 335-344. Resumen
* Sheppard W.S., Arias M.C., Grech A., Meixner M.D. (1997) *Apis mellifera ruttneri*, a new honey bee subspecies from Malta, Apidologie 28, 287–293.

## Ytri tenglar
* ANERCEA, heimasíða býræktenda (á frönsku)
FARC

**Byltingarher Kólumbíu** (spænska: **Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia**), skammstafað **FARC**, er kólumbísk skæruliðahreyfing sem stofnuð var árið 1964 sem marxísk-lenínísk hreyfing.
FARC og kólumbísk stjórnvöld hafa verið í vopnaðri baráttu frá þeim tíma. Samtökin hafa fjármagnað sig meðal annars með sölu og ræktun á vímuefnum og mannránum sem krefjast lausnargjalds. FARC hefur verið skilgreint sem hryðjuverkasamtök af stjórnvöldum Kólumbíu, Bandaríkjanna, Kanada, Chile, Nýja Sjálandi og Evrópusambandinu.

Í júní árið 2016 skrifaði FARC undir vopnahlé við forseta Kólumbíu Juan Manuel Santos. Friðarsamningar voru gerðir og þjóðaratkvæðagreiðsla fyrirhuguð. Sama ár tók Evrópusambandið samtökin af lista hryðjuverkasamtaka. 

Í október 2016 hafnaði kólumbíska þjóðin friðarsamningunum með naumum mun. 50,24% voru á móti honum. Kólumbíska ríkisstjórnin skrifaði undir endurbætta friðarsamninga í nóvember 2016 og fékk leyfi fyrir þeim á kólumbíska þinginu án þess að leggja þá í þjóðaratkvæðagreiðslu. 

Í lok ágúst árið 2019 lýsti einn fyrrum skæruliðsleiðtoga samtakanna, Ivan Marquez, því yfir að hann og nokkrir aðrir fyrirliðar hreyfingarinnar myndu aftur hefja vopnaða baráttu. Hann telji að Kólumbíska ríkið hafi ekki virt friðarsáttmálann sem gerður var árið 2016, og muni sameina og leiða hóp andófsmanna sem deili þeim ergjum.  

Í 50 ára átökum hafa 260.000 manns látið lífið.

## Tilvísanir
Lassen Peak

**Lassen Peak** (3189 metrar) er syðst eldfjalla í Fossafjöllum og er staðsett í norður-Kaliforníu. Fjallið gaus nokkrum sinnum frá 1914 til 1917 og voru það einu eldgos á 20. öld í Bandaríkjunum ásamt Mount St. Helens eldgosinu árið 1980. Fjallið er nefnt eftir dönskum járnsmið Peter Lassen. Umhverfis fjallið er þjóðgarðurinn Lassen Volcanic National Park.
Grátmúrstorg

**Grátmúrstorg** er torg í gyðingahluta gamla borgarhluta Jerúsalem. Á torginu eru meðal annars: Grátmúrinn, Jerusalem Archaeological Park og Mykjuhliðið. Það var stækkað eftir Sex daga stríðið.

## Gallery

file:The Western Wall at night.jpg|Grátmúrinn
file:Entrance tunnel Western Wall.JPG|Grátmúrsgöng
file:מרכז שרשרת הדורות - ירושלים 2.jpg|Keðja kynslóðanna
file:Isreal187 (882810579).jpg|Jerusalem Archaeological Park
file:Old Jerusalem Dung Gate 2.JPG|Mykjuhliðið


## Tenglar

## Tilvísun
Grátmúrinn

**Grátmúrinn** (hebreska: Kotel Ma’aravi = Vesturmúrinn) er forn múrveggur í gömlu borginni í Jerúsalem. Hann er 48 metra langur og 18 metra hár og stendur á undirstöðum gamla musteris Gyðinga. Gyðingar biðja þar til að minnast tortímingar musterisins og skilja gjarnan eftir miða með bænum sínum og óskum í rifum múrsins.  Veggurinn er heilagur í augum trúaðra Gyðinga. 

## Tilvísanir
Hnýfilmosaætt

**Hnýfilmosaætt** (fræðiheiti *Anthocerotaceae*) er ætt mosa.

## Lýsing
Kynliður flatt, grænt, kvíslgreint þal án vefjaskíptingar sem verður oft stjörnulaga. Rætlingar á neðra borði. Varafrumur á neðra borði og stundum einnig á efra borði. Undir þeim eru hol sem oftast eru fyllt af bláþörungum af ættkvíslinni Nostoc. Egghirslur stakar í yfirborði þals. Eftir fijóvgun vex þalið umhverfis egghlrsluhálsinn og myndar sívalning utan um neðsta hluta gróhirslunnar. Fijóhirslur oftast nokkrar saman í holum í þalinu. í hverri frumu er ein stór, græn plata í stað grænukorna. Engir olíudropar. Fótur stór, kúlulaga eða lauklaga, er inni í þali kynliðarins.

Gróhirsla upprétt, græn eða grænbiún, Iöng og mjó, homlaga, vex lengi neðan frá, nær snemma langt upp úr kynliðnum. Í miðju gróhirslu er miðsúla sem ekki nær alveg upp í gegnum gróhirsluna. í kringum hana er gróiýmið. Þar myndast gró og gormfrumur. Gormfrumur oftast úr fleiri en einni frumu. Eiginlegir gormar eru ekki í þeim. Gormfrumur gjörólíkar gróunum. Gró gulleit eða svartleit. Gróin eru ekki kúlulaga. Öðrum megin eru þau kúpt en hinum megin líkjast þau þrihyrndum píramíða. Séu f)ögur gró sett saman mynda þau kúlu. Yst í gróhirslunni er 4-5 frumna þykkur veggur. í ysta laginu eru frumur með grænum plötum og varafrumur.

## Ættkvíslir
Til Hnýfilmosaætta teljast 3 ættkvíslir með samtals allt að 100 tegundir:
*Anthoceros (um 83 tegundir)
*Folioceros (17 tegundir)
*Sphaerosporoceros (2 tegundir)

## Tegundir á Íslandi
Á Íslandi er bara 1 tegund af þessum mosum — Hverahnýfill (Phaeoceros carolinianus (Michx) Prosk.).

## Myndasafn

Anthoceros_punctatus_(2944517456).jpg|*Anthoceros punctatus*
Anthoceros_agrestis_060910c.jpg|*Anthoceros agrestis*
Anthoceros_(23766335121).jpg|*Anthoceros filicis*
Anthoceros_gametophyte_sporophyte_WM.jpg|*Anthoceros gametophyte & sporophyte*
Anthoceros_gametophyte_sporophytes_preserved.jpg|*Anthoceros gametophyte & sporophyte (preserved)*


## Tilvísanir

## Heimildir
* Bergþór Jöhannsson 2003. Íslenskir mosar: Skrár og viðbætur. 138 s.
* Bergþór Jóhannsson 1999. Íslenskir mosar. Hornmosar og 14 ættir soppmosa. 108 s.

## Tengt efni
* Mosar

## Tenglar
*Amblystegiaceae. Montana Field Guide.
*Íslenskir mosar — Skrár og viðbætur
Rainbow

**Rainbow** ( eða **Ritchie Blackmore's Rainbow**) var rokkhljómsveit sem stofnuð var af gítarleikara Deep Purple Ritchie Blackmore árið 1975. Blackmore hafði yfirgefið Purple og vildi stofna nýja hljómsveit. Hann hafði túrað með bandaríska rokkbandinu Elf og hreifst af söngvara þeirra Ronnie James Dio. Dio samþykkti að taka þátt í hljómsveit en einungis ef hljómsveitarmeðlimir Elf fengu að vera með. Blackmore samþykkti en rak meðlimina (utan Dio) eftir fyrstu plötu Rainbow. Dio hélt áfram í hljómsveitinni til 1979 en hann fór síðar í Black Sabbath. Hann var ekki sáttur við tónlistarstefnuna sem Blackmore vildi snúa sér að en hún var meira í ætt við popptónlist.

Rainbow hélt áfram með ýmsum söngvurum og hléum og kom saman síðast saman árið 2016 til að spila á sumartónleikahátíðum.

Sveitin hefur haft áhrif á þungarokk, í tónlist og texta, meðal annars á undirgrein þess powermetal.

## Meðlimir 2019
*Ritchie Blackmore – gítar (1975–1984, 1993–1997, 2015-2019)
*Jens Johansson – hljómborð (2015–2019)
*David Keith – trommur (2015–2019)
*Bob Nouveau – bassi (2015–2019)
*Ronnie Romero – söngur (2015–2019)

## Breiðskífur
*Ritchie Blackmore's Rainbow (1975)
*Rising (1976)
*Long Live Rock 'n' Roll (1978)
*Down to Earth (1979)
*Difficult to Cure (1981)
*Straight Between the Eyes (1982)
*Bent Out of Shape (1983)
*Stranger in Us All (1995)
Mount Shasta

**Mount Shasta** er eldkeila í norður-Kaliforníu og hluti af Fossafjöllum. Fjallið er 4322 metrar á hæð og er sú eldkeila Fossafjalla sem hefur mest rúmmál. Fjallið er talið gjósa á 600-800 ára fresti.

## Heimild
Anna Lindh

**Ylva Anna Maria Lindh** (19. júní 1957 – 11. september 2003) var sænskur sósíaldemókratískur stjórnmálamaður, leiðtogi ungra sósíaldemókrata frá 1984 til 1990 og þingmaður frá 1982 til 1985 og 1998 til 2003. Hún tók við stöðu umhverfisráðherra 1994 sem hún gegndi þar til hún varð utanríkisráðherra 1998. Gjarnan hafði verið litið á Lindh sem rísandi stjörnu í sænskum stjórnmálum og sem hugsanlegan arftaka Görans Persson á formannsstóli Jafnaðarmannaflokksins.

10. september 2003 varð hún fyrir hnífárás og lést degi síðar. Í fjölmiðlum var mikið talað um að gerandinn hefði verið veikur á geði og hann hafði vissulega verið á geðdeild, en réttargeðlæknar og hæstiréttur komust að þeirri niðurstöðu að hann hefði verið sakhæfur og í blaðaviðtölum hefur morðinginn, Mijailo Mijailovic, viðurkennt að hann hafi ekki verið veikur á geði þegar hann framdi verknaðinn. Hann hafi einungis talið vist á réttargeðdeid ákjósanlegri en fangelsi. Ástæður morðins sagði hann vera að hann hataði stjórnmálamenn og kenndi þeim um það sem hann væri óánægður með í lífu sínu. Að akkúrat Anna Lindh hafi orðið fyrir valinu hafi hins vegar verið tilviljun og hann hefði deginum áður ætlað að myrða annan stjórnmálamann úr öðrum stjórnmálaflokki.

## Tilvísanir
Anna Kinberg Batra

**Anna Maria Kinberg Batra** (f. 14. apríl 1970) er sænskur stjórnmálamaður og fyrrverandi formaður hægri flokksins. Hún tók við formannskeflinu í janúar 2015.

Hún hefur setið á þingi frá 2006 og komið úr kjördæmi Stokkhólms.

Níunda desember 2014 tilnefndi nefnd flokksins hana til að taka við af Reinfeldt sem flokksleiðtogi og hlaut hún kosningu til embættis janúar tíunda 2015 á landsþingi flokksins.

Hún er menntaður hagfræðingur. Þegar hún var aðeins fjögurra ára flutti fjölskyldan til Rotterdam þar sem faðir hennar tók við starfi fyrir bankann Merrill Lynch og bjuggu þau þar í 10 þar til þau snéru til baka til Svíþjóðar og talar hún því hikstalausa hollensku.
Caselle Landi

**Caselle Landi** er bær í Langbarðalandi. Íbúar borgarinnar eru um  1.551. (2017)

## Myndir

Mynd:Caselle-Landi-chiesa.JPG|
Mynd:Caselle-Landi-castello-vecchio.JPG|