open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kastali

**Kastali** er víggirt mannvirki sem gjarnan er torsótt vegna staðsetningar. Flestir kastalar á miðöldum voru heimili hefðarfólks og konungborinna og voru byggðir til að standast áhlaup óvina, ásamt því að vera mikilvægt stöðutákn.

## Saga
Þegar Rómverjar lögðu undir sig Evrópu byggðu þeir á lykilstöðum í álfunni virki sem urðu að miðstöðvum herafla þeirra. Þessi virki samanstóðu af nokkrum húsum og virkisvegg úr trédrumbum í kring um þau. Þessi hús voru kölluð castra á latínu en virkið var kallað castellum.

Þegar Rómarveldi leið undir lok jókst óöryggi í sífellt fjölmennari Evrópu með tilheyrandi árekstrum og deilum á milli þjóðarbrota og ráðamanna. Á 10. og 11. öld voru svo fyrstu kastalarnir byggðir og hélst latneska nafnið við þá. Þessir fyrstu kastalar voru að mestu jarðvegur og tré, sem þýðir að jarðvegi var ýtt upp í hæðir sem byggt var ofan á. Í kring um húsin efst á hæðinni var svo myndaður veggur úr trédrumbum. Flestir staðanna nýttu sér umhverfið á einhvern máta, annað hvort var byggt á hæð í umhverfinu eða við klettabelti til að spara sér vegginn. Fljótlega var farið að grafa skurði í kring um virkisveggina og fylla þá af vatni.

Fljótlega hófu menn að nota steina við að reisa bæði hús og virkisveggi. Einnig varð að bregðast við öflugri vopnum, svo sem slöngvivað og færanlegum turnum. Urðu því virkisveggir og turnar stærri og stærri, síki breiðari og dýpri og aðkomuleiðir erfiðari.

Kastalar hafa ætíð haft umtalsverð áhrif á landsvæðið í kring um þá. Iðulega bjuggu þar aðalsmenn sem réðu yfir landshlutanum og þáðu skatt af íbúum þess. Í staðinn bar að vernda þegnana og var það oftast gert með því að koma þeim fyrir í kastalagarðinum á hættutímum. Ein öflugasta leiðin til að sigra andstæðing sem hafði komið sér fyrir innan kastalamúranna var að setja upp umsátur um kastalann. Í stað þess að ráðast til atlögu við kastalann var séð til þess að vistir og liðsafli gæti ekki borist til þeirra sem þar voru. Á endanum varð heimafólk hungri að bráð, nema það gæfist upp.

Vendipunktur í þróun kastala varð á 13. öldinni þegar byssupúður barst til Evrópu frá Kína. Öflugar fallbyssur urðu fljótlega staðalbúnaður í hverjum her og var lítið mál að skjóta niður hurðir og veggi með þeim. Sáu menn sér þá þann kost einan að færa bardagana frá heimilum sínum út á víðavang í stað þess að loka sig inní brothættum húsum.

Þessi þróun varð til þess að minna var lagt í varnarhlutverk kastalanna og breyttust heimili aðalsins úr kastölum yfir í að vera meira í líkingu við herragarða. Mjóar raufir fyrir bogaskyttur urðu að stórum gluggum og í stað vindubrúa komu steinbrýr.

Þrátt fyrir að hlutverki kastala í hernaði væri lokið var ekki hætt að búa í þeim, enda stór híbýli og mjög sterkbyggð. Fram til dagsins í dag eru fjölmargir kastalar enn í fullri notkun, margir sem söfn en þónokkrir sem heimili, jafnvel heimili afkomenda þeirra sem þá byggðu.
Hýdroxýl

**Hýdroxýl** (efnaformúla: ) er jón samsett úr einni vetnisfrumeind og einni súrefnisfrumeind sem finnst í mörgum lífrænum efnasamböndum (þá oft kallað „hýdroxýlhópur“). Oft er talað um að efnið sem það binst sé „vatnað“. Óbundinn hýdroxýlhópur nefnist hýdroxíð.
Gjaldmiðill

**Gjaldmiðill** eða **verðmiðill** nefnist eining sem gefur til kynna verðmæti og er notuð sem greiðslumiðill í viðskiptum með vörur og þjónustu. Gjaldmiðlar eru eitt form peninga ef peningar eru skilgreindir sem flutningsmiðill verðmæta sem hafa þó ekki eiginlegt verðmæti sjálfir. Oftast er aðeins einn gjaldmiðill ráðandi á tilteknu svæði, til þess að auðvelda viðskipti milli svæða með mismunandi gjaldmiðla er gengi þeirra skráð, þ.e. verðmæti gjaldmiðla gagnvart hverjum öðrum. Gengi gjaldmiðils ræðst af lögmálum framboðs og eftirspurnar á sama hátt og verð á vörum og þjónustu.

Oftast ákveður hvert land að gera einn ákveðinn gjaldmiðil að lögeyri í landinu sem veitir þeim gjaldmiðli yfirburðastöðu innan landsins, gjaldmiðlinum er stýrt af sérstakri ríkisstofnun sem kallast seðlabanki sem hefur einkarétt á því að framleiða gjaldmiðilinn og getur þannig stýrt framboðinu af honum þegar þörf krefur. Frá þessu geta þó verið undantekningar. Algengt er að mörg lönd noti sama nafnið fyrir gjaldmiðla sína, þar má nefna krónur sem er nafn gjaldmiðlanna sem Norðurlöndin fyrir utan Finnland nota. Mörg lönd geta einnig deilt sama gjaldmiðli og rekið sameiginlegan seðlabanka eins og er tilvikið með evruna. Lönd geta líka skilgreint gjaldmiðil annars lands sem sinn eigin lögeyri eins og Panama þar sem Bandaríkjadalur er notaður sem lögeyrir.

Algengast er að gjaldmiðli sé skipt í minni einingar, oftast 100. Til dæmis: 100 aurar = 1 króna, 100 sent = 1 dollari o.s.frv. Stundum kann gjaldmiðlinum að vera skipt í 10 eða 1000 parta en aðeins gjaldmiðli Máritaníu er ekki skipt eftir tugakerfi heldur í 5 parta. Sumum gjaldmiðlum er ekki skipt í minni einingar og á þetta við um íslensku krónuna þar sem aurar hafa verið teknir úr umferð.

Gjaldmiðill getur einnig verið vörur eða þjónusta. Þeir eiginleikar sem góður gjaldmiðill þarf að hafa eru varanleiki, hreyfanleiki, deilanleiki og einsleitni.

## Tenglar
* Smárit Íslenskrar málnefndar: "Íslensk gjaldmiðlaheiti" frá 1997
Fjölnir (forritunarmál)

**Fjölnir** er listavinnslu- og einingaforritunarmál þróað að mestu leyti af Snorra Agnarssyni prófessor í tölvunarfræði við Háskóla Íslands á níunda áratuginum. Málið er á íslensku í heild sinni og hægt er að nota alla stafi íslenska stafrófsins í breytunöfnum. Frumkóðaskrárnar hafa oftast nafnlenginguna `fjo`.

## Halló heimur dæmi

```
;; Halló heimur í Fjölni

"halló" < aðal
{
   aðal ->
   stef(;)
   stofn
       skrifastreng(;"Halló, heimur!"),
   stofnlok
}
*
"GRUNNUR"
;
```


## Tenglar
* PDF-skjal um Fjölni
* Fjölnir pakkinn (DOS, virkar í Windows) (óvirkur hlekkur)
* 99 Bottles of Beer í Fjölni 
* Morpho  er annað forritunarmál frá Snorra sem byggir að einhverju leiti á sömu hugmyndum en notar ekki íslensku
1691-1700

**1691-1700** var 10. áratugur 17. aldar sem telst til árnýaldar í sögu Evrópu.

## Atburðir og aldarfar

### Níu ára stríðið
1688 fóru Frakkar með her yfir Rínarfljót og ætluðu sér með því að tryggja yfirráð yfir mikilvægum landamærahéruðum við landamærin að Þýskalandi. Loðvík 14. hugsaði sér að stríðið yrði stutt en reyndin varð hins vegar allt önnur. Heilaga rómverska ríkið hafði nýlokið við að reka Tyrki frá Vínarborg og berja niður uppreisn Imre Thököly í Ungverjalandi og snerust til varnar með stuðningi Hollendinga og Spánverja til að stöðva útþenslustefnu Frakka. Upphaflega gengu áætlanir Frakka upp, ef undan er skilin tilraun til að koma Jakobi 2. aftur á valdastól í Englandi, en efnahagshrun og hungursneyð árið 1693 drógu úr styrk Frakka sem þurftu að gefa kröfur sínar eftir í friðarsamningum 1696-1697 en héldu þó Elsass og Strassborg. 

### Stríð gegn Tyrkjaveldi
Rússar, Austurríkismenn og Feneyingar héldu áfram bardögum við Tyrkjaveldi. Rússar lögðu undir sig Azov og Austurríkismenn unnu mikilvæga sigra í Serbíu. Með Karlowitz-samningnum 1699 fékk Austurríki allt Ungverjaland og Transylvaníu og Feneyjar fengu Dalmatíu, Pólsk-litháíska samveldið fékk Pódólíu en Tyrkir héldu Belgrad. Samningurinn er talinn marka upphafið að hnignun Tyrkjaveldis. Samningurinn var forsenda þess að Rússar gætu sótt gegn Svíaveldi til að fá hafnaraðstöðu við Eystrasalt sem leiddi til Norðurlandaófriðarins mikla 1700-1721.

### 27 ára stríðið
Á Dekkanhásléttunni reyndi Aurangzeb að berja niður uppreisn Marattaveldisins. Hann náði með svikum að taka Sambhaji höndum og pyntaði hann til dauða 1689, en lát hans jók enn andstöðuna við Mógúlveldið. Rajaram Chhatrapati var krýndur konungur og varðist í Jinji-virki í Tamil Nadu. Her Mógúlveldisins náði virkinu á sitt vald 1698 eftir sjö ára umsátur. Rajaram lést úr veikindum í virkinu Sinhagad í Maharashtra en sonur Sambhajis Chattrapati Shahu tók við krúnunni. 

### Nornafárið í Salem
Í bænum Salem í Massachusettsflóahéraðinu hófust réttarhöld yfir fólki sem sakað var um galdra. Um 150 manns voru handteknir á árunum 1692 og 1693. Réttarhöldunum lyktaði með því að fjórtán konur og fimm karlmenn voru hengd og einn kraminn til bana með þungum steinum. Næstu árin voru réttarhöldin og þeir samfélagsleiðtogar sem stóðu fyrir þeim harðlega gagnrýnd í ræðu og riti. Ákærendur báðust opinberlega afsökunar og sögðust hafa verið ginnt af Satan til að ásaka saklaust fólk.

## Ráðamenn
1651-1660

**1651-1660** var sjötti áratugur 17. aldar sem telst til árnýaldar í sögu Evrópu. 

## Atburðir og aldarfar

### Enska samveldið
Síðustu stórorrustu Ensku borgarastyrjaldarinnar lauk með ósigri konungssinna og Karls 2. árið 1651. Enska þingið ríkti yfir Enska samveldinu en þar gætti vaxandi einveldistilburða Olivers Cromwell sem gerðist einvaldur í reynd árið 1654. 1658 lést hann og sonur hans tók við en hann sagði af sér árið eftir. 1660 var konungdæmið svo endurreist þegar Karl 2. kom til London. Eitt af hans fyrstu verkum var að láta lífláta alla þá sem undirrituðu dauðadóminn yfir föður hans.

### Syndaflóðið í Póllandi
Kmelnitskíjuppreisnin gaf Rússum átyllu til að ráðast á Pólsk-litháíska samveldið 1654. Árið eftir réðist Karl 10. Gústaf Svíakonungur einnig inn í Lífland og hélt svo áfram inn í landið og lagði undir sig Varsjá og Kraká. Hann lenti þó fljótt í vandræðum og hélt með leifar liðs síns í herför til Danmerkur. Pólverjum tókst á endanum að sigra einnig Rússa og bandamenn þeirra, Prússa og Transylvana, en það sem áður var stærsta Evrópuríkið var illa statt eftir styrjaldirnar. Rússar gerðu áfram tilkall til Úkraínu og Prússar fengu aukið sjálfstæði. Þetta tímabil er kallað Syndaflóðið í Póllandi eða Sænska syndaflóðið í sögu Póllands.

### Karls Gústafsstríðið
Ófarir Karls 10. í Póllandi gáfu Friðriki 3. ástæðu til að ætla að hann gæti endurheimt þau lönd sem Svíar höfðu haft af Dönum 1645. Hann réðist því inn í Skán. Karl 10. Gústaf tók þessu hins vegar sem kærkomnu tækifæri til að losa sig úr vonlausri stöðu í Póllandi. Hann réðist inn í Danmörku með her sinn og lagði Jótland fljótlega undir sig veturinn 1657. Óvenjumikið frost olli því að Litlabelti og Stórabelti frusu og sænski herinn gat því vandkvæðalaust komist með allan sinn farangur yfir á Sjáland í janúar 1658. Friðrik neyddist til að gefast upp og undirrita Hróarskeldufriðinn. Karl virti þó ekki samkomulagið og réðist aftur inn í Danmörku síðar sama ár. Dönum tókst þá, með hjálp Hollendinga, að hrinda áhlaupi Svía á Kaupmannahöfn og taka hersveitir þeirra höndum á Sjálandi. Þrændalög, sem Svíar höfðu fengið við samningana í Hróarskeldu, gerðu uppreisn og hröktu Svíana burt. Árið eftir neyddist Karl til að draga her sinn til baka. Niðurstaðan var því sú að Svíar héldu Skáni, en fengu engin ný lönd.

### Galdrafárið á Íslandi
Árið 1654 hófst brennuöld á Íslandi þegar þrír menn voru brenndir á báli fyrir galdur í Trékyllisvík á Ströndum. Tveimur árum síðar hófst Kirkjubólsmálið í Skutulsfirði sem leiddi til brennu tveggja manna vegna kæru Jóns Magnússonar þumlungs sem samdi *[[Píslarsaga Jóns Magnússonar|Píslarsögu]]* sína tveimur árum síðar sér til varnar.

## Ráðamenn
1641-1650

**1641-1650** var fimmti áratugur 17. aldar sem telst til árnýaldar í sögu Evrópu. 

Á þessum áratug áttu sér stað breytingar sem höfðu mikil áhrif á stjórnmál heimsins allt fram á 20. öld: Í Kína tók Kingveldið yfir miðstjórnarvaldið sem það hélt til 1912; Enska borgarastyrjöldin hefur verið kölluð fyrsta borgaralega byltingin; og Vestfalíufriðurinn 1648 varð ein af grunnstoðum þjóðríkja 19. aldar með því að festa í sessi hugmyndina um alþjóðasamskipti milli formlega jafngildra fullvalda ríkja og mikilvægi valdajafnvægis í Evrópu.

## Atburðir og aldarfar

### Þrjátíu ára stríðið
Bardagar héldu áfram í Þrjátíu ára stríðinu, einkum milli keisarahers hins Heilaga rómverska ríkis annars vegar og herja Svía og Frakka hins vegar. Mörg héruð Þýskalands voru orðin að auðn eftir áratugalangar herfarir, sjúkdóma og hungursneyð. Friðarsamningar voru loks undirritaðir í Vestfalíu árið 1648.

### Enska borgarastyrjöldin
Einveldistilburðir Karls 1. Englandskonungs leiddu til upphafs Ensku borgarastyrjaldarinnar árið 1642. Bardagar stóðu allan áratuginn og lyktaði með því að Karl var hálshöggvinn árið 1649. Við það lýsti sonur hans, Karl 2., sig konung og reyndi innrás sem mistókst. Hann var ekki viðurkenndur sem Englandskonungur fyrr en árið 1660.

Í borgarastyrjöldinni kom enska þingið sér upp atvinnuher, *[[New Model Army]]*, þar sem kjarninn var róttækir mótmælendur. Herinn varð fljótt pólitískt afl sem átti þátt í því að riddaraliðsforinginn Oliver Cromwell komst til valda. 

### Dansk-norska ríkið
Dansk-norska ríkið upplifði stutt velmegunarskeið eftir að Kristján 4. dró sig út úr Þrjátíu ára stríðinu með samningi við keisarann 1629, en Torstensonófriðurinn 1643 var sá fyrsti í röð hernaðarósigra fyrir Svíþjóð sem á endanum leiddu til þess að Danmörk missti öll lönd sín austan megin Eyrarsunds. Kristján lést sama ár og Þrjátíu ára stríðinu lauk eftir sextíu ára valdatíma.

Á Íslandi voru biskuparnir Þorlákur Skúlason á Hólum og Brynjólfur Sveinsson í Skálholti áberandi í handritasöfnun í anda fornmenntastefnunnar. Brynjólfur sendi Kristjáni 4. Konungsbók Eddukvæða, eitt frægasta Eddukvæðahandritið, sem gjöf árið 1643.

### Kína
Síðasta keisaraveldi hankínverja, Mingveldið, missti miðstjórnarvaldið í Kína þegar mansjúmenn lögðu Peking undir sig og stofnuðu Kingveldið árið 1644.

### Landkönnun
Könnun Kyrrahafsins hélt áfram og hollenski skipstjórinn Abel Tasman kannaði Nýja-Sjáland og Tasmaníu og norðurströnd Ástralíu í tveimur leiðöngrum frá Austur-Indíum 1642-1643 og 1644.

## Ráðamenn
1779

Árið **1779** (**MDCCLXXIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Hið íslenska lærdómslistafélag var stofnað af íslenskum námsmönnum í Kaupmannahöfn.
* Bærinn Sölvhóll var byggður í Reykjavík.

### Fædd

### Dáin
* 8. mars - Gísli Magnússon, biskup á Hólum.
* 12. apríl - Hallgrímur Eldjárnsson, prestur, prófastur, og skáld.
* 8. september - Bjarni Pálsson (f. 1719), fyrsti landlæknir Íslands.
* Jón Grunnvíkingur, fræðimaður
* Jakob Sigurðsson, handritaskrifari, skáld og rithöfundur. (f. 1727)

## Erlendis
* 12. apríl - Spánn og Frakkland mynduðu bandalag gegn Bretlandi.
* 14. júlí - Bandaríska frelsisstríðið: Bandaríkjamenn biðu mesta flotaósigur sinn þar til Pearl Harbor.
* September- Umsátrið um Gíbraltar hófst þegar Spánverjar sátu um svæðið sem Bretar höfðu tekið yfir.
* 1. október - Borgin Tampere var stofnuð í Finnlandi.

### Fædd
* 15. mars - William Lamb, vísigreifi af Melbourne, forsætisráðherra Bretlands.
* 8. maí - Konstantín Pavlovítsj, stórhertogi í Rússlandi.
* 19. júní - Frederik Christopher Trampe, danskur aðalsmaður og embættismaður sem var stiftamtmaður yfir Íslandi.
* 20. ágúst - Jöns Jakob Berzelius (d. 1848), sænskur efnafræðingur uppgötvaði prótín.
* 14. nóvember - Adam Gottlob Oehlenschläger, danskt skáld og leikritahöfundur.

### Dáin
* 14. febrúar - James Cook, breskur landkönnuður og kortagerðarmaður (f. 1728).
1778

Árið **1778** (**MDCCLXXVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Landakirkja í Vestmannaeyjum var fullbyggð.
* Bruni varð í Innréttingum Skúla Magnússonar.
* Danir ráku Salthúsið á Þingeyri.
* Danskir ríkisdalir urðu að löggildum gjaldmiðli á Íslandi.
* Fyrsta íbúðarhúsið var reist á Akureyri.

### Fædd

### Dáin
* 20. janúar - Jón Ólafsson, varalögmaður (f. 1729).
* 11. apríl - Miklabæjar-Solveig, vinnukona á Miklabæ í Blönduhlíð (fyrirfór sér).

## Erlendis
* 18. janúar - James Cook fann Hawaii-eyjar í 3. Kyrrahafsleiðangri sínum.
* 24. júní - Sólmyrkvi varð í Norður-Ameríku, sást frá Texas til Virginíu.
* Triglav, hæsta fjall Slóveníu, var klifið fyrst.
* Úlan Bator, höfuðborg Mongólíu var stofnuð á núverandi stað.
* Bandaríska frelsisstríðið geysaði.

### Fædd
* 1. nóvember - Gústaf 4. Adolf Svíakonungur (d. 1837).
* 29. desember - Georg Anton Friedrich Ast, þýskur heimspekingur og fornfræðingur (d. 1841).

### Dáin
* 10. janúar - Carl von Linné, sænskur grasafræðingur og læknir (f. 1707).
* 11. maí - William Pitt eldri, breskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra (f. 1708).
* 30. maí - Voltaire, franskur heimspekingur (f. 1694).
* 2. júlí - Jean-Jacques Rousseau, fransk-svissneskur heimspekingur (f. 1712).
1661-1670

**1661-1670** var 7. áratugur 17. aldar sem telst til árnýaldar í sögu Evrópu.

## Atburðir og aldarfar

### Endurreist konungdæmi í Englandi
Þegar Karl 2. Englandskonungur hafði tekið við völdum og enska samveldið lagt niður tók við blómaskeið veraldlegra skemmtana og bókmennta sem er kallað Stúart-endurreisnin. Karl afturkallaði bann þingsins við leiksýningum og kom kirkjuskipan ensku biskupakirkjunnar í það horf sem ríkt hafði fyrir ensku borgarastyrjöldina. Sú bjartsýni sem fylgdi endurreisninni leiddi til almenns stuðnings við Annað stríð Hollands og Englands sem braust út um miðjan áratuginn, meðal annars vegna vaxandi áhrifa Hollendinga sem nú voru orðnir máttugra sjóveldi en Englendingar. Hollendingar báru sigur af hólmi og atburðir á borð við Lundúnabrunann og Lundúnapláguna drógu úr mætti Englendinga. 

### Einveldið staðfest í Danmörku
Í ríki Danakonungs hófst Friðrik 3. handa við að koma á þeim stjórnarfarslegu breytingum sem hið nýsamþykkta einveldi gerði mögulegar. Erfðahyllingin í Kaupmannahöfn 1660 var endurtekin í Noregi og á Íslandi. Hæstiréttur Danmerkur var stofnaður 1661 og 1665 voru konungslögin um einveldið undirrituð af konungi. Einveldið fól meðal annars í sér að öll lén voru lögð niður og ömt tekin upp í staðin. Á Íslandi gekk þessi breyting ekki í gegn fyrr en við lát síðasta lénsherrans yfir landinu, Henriks Bjelke, árið 1683.

### Selárdalsmálin
Á Íslandi komu svokölluð Selárdalsmál upp á Vestfjörðum þegar Helga, kona Páls Björnssonar í Selárdal, veiktist af ókennilegum sjúkdómi í desember árið 1668. Þessi galdramál, sem stóðu til 1683, ollu meira en þriðjungi allra galdrabrenna á Íslandi.

### Vísindi og menning
Á þessum árum gerði enski vísindamaðurinn Robert Hooke athuganir sínar með smásjá og gaf þær út í ritinu *[[Micrographia]]* 1665. Tveimur árum síðar uppgötvaði hann að umbreyting blóðs í lungunum væri forsenda öndunar. Hann framkvæmdi margar af tilraunum sínum fyrir Konunglega breska vísindafélagið sem var stofnað 1660. 

1669 gaf danski fræðimaðurinn Rasmus Bartholin út rannsóknir sínar á silfurbergi þar sem hann skýrði tvíbrot í fyrsta skipti. Sama ár uppgötvaði gullgerðarmaður frá Hamborg, Henning Brand, fosfór, fyrsta nýja frumefnið sem hafði uppgötvast frá því í fornöld.

Á Íslandi ritaði Jón Ólafsson Indíafari hina þekktu ferðabók sína í upphafi áratugarins, og árið 1666 var eitt þekktasta íslenska bókmenntaverk 17. aldar, *[[Passíusálmarnir]]*, eftir Hallgrím Pétursson, gefið út á Hólum. Ári síðar kom kvæðið *[[Paradísarmissir]]* eftir John Milton út í Englandi.

## Ráðamenn
1777

**1777** (**MDCCLXXVII** í rómverskum tölum) var 77. ár 18. aldar sem hófst á miðvikudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en á sunnudegi samkvæmt júlíska tímatalinu.

## Ísland
* Einokunarverslunin: Breytingar voru gerðar á verslunarskipaninni þannig að kaupmenn máttu reisa hús og hafa fasta búsetu á Íslandi.
* 11. maí - Hannes Finnsson var vígður Skálholtsbiskup 38 ára að aldri. Hann gegndi biskupsembætti til æviloka.
* 18. júní - Skipað var kauptún í Flatey á Breiðafirði.
* Hreindýr voru flutt á Reykjanes.

### Fædd
* 14. janúar - Hannes Bjarnason, prestur og skáld á Ríp (d. 1838).
* 27. október - Árni Helgason, íslenskur prestur (d. 1869).
* Þuríður formaður, íslenskur skipstjóri (d. 1863).

## Erlendis
* 3. janúar - Bandaríska frelsisstríðið: Her George Washington sigraði Breta við orrustuna við Princeton.
* 15. janúar - Vermont lýsti yfir sjálfstæði frá New York. Það var sjálfstætt ríki þar til 1791.
* 29. mars - James Cook kannaði eyjar sem síðar urðu kenndar við hann, Cook-eyjar.
* 14. júní - Bandaríski fáninn *Stars and Stripes* var tekinn upp af Bandaríkjaþingi. 
* 29. nóvember - Borgin San Jose var stofnuð af Spánverjum í Kaliforníu (þá Alta California).

### Fædd
* 30. apríl - Carl Friedrich Gauss, þýskur vísindamaður (d. 1855).
* 24. júní - John Ross, breskur landkönnuður (d. 1856).
* 14. ágúst - Hans Christian Ørsted, danskur eðlis- og efnafræðingur (d. 1851).
* 18. október - Heinrich von Kleist, þýskur rithöfundur (d. 1811).
* 23. desember - Alexander 1. Rússakeisari

### Dáin
* 24. febrúar - Jósef I Portúgalskonungur
1776

Árið **1776** (**MDCCLXXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Samkvæmt tilskipun skyldi landpóstur fara þrisvar á ári þrjár póstleiðir þ.e. frá Suður-Múlasýslu, Þingeyjarsýslu og Ísafjarðarsýslu til Suðvesturlands.

### Fædd
* 17. mars - Hallgrímur Þorsteinsson, prestur (d. 1816).

## Erlendis
* 10. janúar - Thomas Paine gaf út *Almenn skynsemi* þar sem hann tíundaði ástæður fyrir sjálfstæði 13 nýlendna Bandaríkjanna. Ritið varð grunnur sjálfstæðisyfirlýsingarinnar síðar á árinu.
* 9. mars - Auðlegð þjóðanna, rit eftir skoska hagfræðinginn Adam Smith kom út.
* 1. maí - Leynifélagið Illuminati var stofnað í Bæjaralandi.
* 4. júlí - Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna var undirrituð af þrettán breskum nýlendum í Norður-Ameríku, sem sögðu sig þar með úr lögum við bresku krúnuna og stofnuðu Bandaríki Norður-Ameríku. Dagurinn hefur verið þjóðhátíðardagur Bandaríkjanna síðan.
* 29. júlí - Domínguez–Escalante-leiðangurinn: Átta Spánverjar urðu fyrstu Evrópubúarnir til að kanna landsvæðið milli Klettafjalla og Sierra Nevada.
* 27. ágúst - George Washington tapaði fyrir Bretum í Brooklyn.
* 1. september - 6.000 hermenn frá verðandi Suðurríkjum Bandaríkjanna réðust á Séróka-þjóðina, 36 bæir voru eyðilagðir.
* Gufuvélar James Watt voru fyrst seldar.

### Fædd
* 24. janúar - E. T. A. Hoffmann, þýskur rithöfundur.
* 12. mars - Hester Stanhope, bresk ævintýrakona og fornleifafræðingur.
* 9. ágúst - Amedeo Avogadro, ítalskur vísindamaður.

### Dáin
* 25. ágúst - David Hume, skoskur heimspekingur (f. 1711).
* 6. september - Jan Bouman, hollenskur byggingarlistamaður. (f. 1706)
1775

Árið **1775** (**MDCCLXXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Magnús Ketilsson sýslumaður skrifaði grein í tímaritið *[[Islandske Maanedestidende]]* og hvatti Íslendinga til að hagnýta sér sláturafurðir af hrossum.

### Fædd
* 6. janúar - Guttormur Pálsson, prestur í Vallanesi (d. 1860). Hann er talinn elsti Íslendingur sem til er ljósmynd af.

### Dáin
* 21. júlí - Eyjólfur Jónsson Johnsonius, konunglegur stjörnuskoðari.

## Erlendis

* 15. febrúar - Píus 6. (Giovanni Angelo Brasch) varð 250. páfinn.
* 9. apríl - Bandaríska frelsisstríðið hófst.
* 18. ágúst - Borgin Tucson var stofnuð (síðar í Arisóna).
* 29. ágúst - 12. september: Fellibylur undan austurstönd N-Ameríku olli 4.170 dauðsföllum.
* 26. október - Georg 3. tilkynnti breska þinginu að nýlendurnar vestanhafs hefðu gert uppreisn og við því yrði að bregðast á viðeigandi hátt.
* 17. nóvember - Borgin Kuopio var stofnuð í Finnlandi af Svíakonungi.
* Katrín mikla gaf út tilskipun um að skipta Rússlandi í héruð og sýslur.
* James Watt fékk einkaleyfi á gufuvélinni.

### Fædd
* 21. janúar - André Marie Ampère, franskur eðlis- og stærðfræðingur (d. 1836).
* 27. janúar - Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling, þýskur heimspekingur (d. 1854).
* 23. apríl - William Turner, breskur listmálari (d. 1851).
* 16. desember - Jane Austen, enskur rithöfundur (d. 1817).
* Óþekkt dagsetning - Ching Shih, kínverskur sjóræningi (d. 1844).

### Dáin
* 15. janúar - Giovanni Battista Sammartini, ítalskt tónskáld
1774

Árið **1774** (**MDCCLXXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Konungsverslunin síðari hófst, þ.e. síðasta tímabil einokunarverslunar Dana á Íslandi. 
* Viðeyjarkirkja var vígð.
* Hafið var að reisa nýja Landakirkju í Vestmannaeyjum.

### Fædd
* Jón Benjamínsson, fyrsti íslenski lögregluþjónninn.

### Dáin

## Erlendis
* 21. júlí - Rússland og Ottómanveldið skrifuðu undir friðarsamninga eftir 6 ára stríð.
* Almenna verslunarfélagið var lagt niður í Danmörku þegar Danakonungur keypti það.
* Konunglega Grænlandsverslunin var stofnuð.
* Iðnbyltingin: John Wilkinson fékk einkaleyfi á bor sem var notaður til að bora nákvæm göt á gufuvélar. 

### Fædd
* 27. maí - Francis Beaufort, breskur aðmíráll og náttúruvísindamaður (d. 1857).
* 16. mars - Matthew Flinders, enskur landkönnuður.
* 21. júní - Daniel Tompkins, varaforseti Bandaríkjanna undir James Monroe.
* 5. september - Caspar David Friedrich, þýskur listmálari (d. 1840).

### Dáin
* 16. desember - François Quesnay, franskur hagfræðingur.
1773

Árið **1773** (**MDCCLXXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Hrappseyjarprentsmiðja var stofnuð.
* Hafið var að byggja Bessastaðakirkju.

**Fædd**

**Dáin**
*Bjarni Halldórsson á Þingeyrum, sýslumaður í Húnavatnssýslu.

## Erlendis
### Atburðir
* 17. janúar – James Cook varð fyrsti evrópukönnuðurinn til að þvera suðurheimskautsbauginn. 
* 2. ágúst: Stríð Rússlands og Tyrklands: (1768–1774): Rússar hertóku Beirút öðru sinni.
* 12. október: Fyrsti geðspítali Bandaríkjanna opnaði í Williamsburg, Virginíu.

* 16. desember: Teboðið í Boston: Hópur frelsisbaráttumanna safnaðist saman við höfnina í Boston, Massachusetts, til þess að mótmæla skattheimtu Breta.

**Fædd**
*9. febrúar - William Henry Harrison, níundi forseti Bandaríkjanna.

*6. apríl - James Mill, skoskur sagnfræðingur, heimspekingur og hagfræðingur. 

*6. október - Loðvík Filippus, síðasti konungur Frakklands.

*15. maí - Klemens von Metternich, þýskur stjórnmálamaður sem var utanríkisráðherra Austurríkis.

**Dáin**
1771

Árið **1771** (**MDCCLXXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 2. maí: Christian von Proeck stiftamtmaður var settur af vegna tregðu við að framfylgja konunglegum tilskipunum.
* Landsnefndin fyrri, sem Danakonungur skipaði. skilaði skýrslu um stöðu Íslendinga.
* Hreindýr voru flutt fyrst til Íslands frá Finnmörku í Noregi.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
### Atburðir
*4. apríl: Fyrstu sóttkvíar áttu sér stað í Moskvu og St. Pétursborgar þegar kýlapestar-faraldur geisaði. Næstu 12 mánuði létust um 52.000 úr veikinni.
*12. júlí: Landkönnuðurinn James Cook sneri aftur til Englands eftir að hafa kannað heiminn í þrjú ár.
*13. júlí: Rússar náðu yfirráðum yfir Krímskaga í stríði þeirra við Tyrki.
*16. nóvember: Tyne-á á norður-Englandi flæddi yfir bakka sína, braut brýr og drekkti fólki.

;Fædd
*14. maí - Robert Owen, velskur vefnaðarvöruframleiðandi og félagsumbótamaður.
*15. ágúst - Walter Scott, skoskur rithöfundur, leikskáld og ljóðskáld. 

;Dáin
*12. febrúar - Adolf Friðrik Svíakonungur, (f. 1751)
1770

Árið **1770** (**MDCCLXX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 15. maí - Íslandi var skipt niður í tvö ömt: Suður- og Vesturamt og Norður- og Austuramt.
* 26. október - Helgidagaumbæturnar 1770: Fækkun helgidaga í dansk-norska ríkinu, þar á meðal á Íslandi.
* Lauritz Andreas Thodal varð stiftamtmaður landsins.
* Landsnefndin fyrri tekur til starfa og rannsakar þjóðarhag Íslendinga. Landsnefndin lagði ráð á hvernig hagur landsmanna yrði bættur. Voru tveir af nefndarmönnunum danskir, en hinn þriðji Íslendingurinn Þorkell Jónsson Fjeldsted. Nefndin skilaði skýrslu árið 1771. 
* Stjórnarráðshúsið var tekið til notkunar sem tukthús um veturinn.

### Fædd
* 17. nóvember - Marta María Stephensen, höfundur fyrstu íslensku matreiðslubókarinnar

### Dáin
* 7. júlí - Högni Sigurðsson, prestur

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Jón Halldórsson tekinn af lífi í Snæfellssýslu fyrir manndráp.

## Erlendis
* 22. febrúar - Breskur embættismaður drap 11 ára dreng í Boston. Atvikið leiddi til mótmæla og um 2 vikum síðar skutu Bretar 11 manns og 5 til bana. Þetta kynti undir ónægju í nýlendum Breta í Norður-Ameríku og bandaríska frelsisstríðið hófst 5 árum síðar.
* 26. mars - James Cook lauk hringferð um Nýja-Sjáland.
* 16. maí - María Antonetta, drottning Frakklands giftist Loðvík Ágústi. Yfir 100 létust í fagnaðarlátum.
* 9. júní - Spánverjar sendu 1.600 manna herlið til Falklandseyja. Breskir hermenn sem vru fáir gáfust upp.
* 26. október - Helgidagaumbæturnar 1770: Helgidögum var fækkað í dansk-norska ríkinu.
* Stríð Rússlands og Ottómanveldisins hélt áfram.

### Fædd
* 7. apríl - William Wordsworth, breskt skáld
* 11. apríl - George Canning, breskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra.
* 7. júní - Robert Jenkinson, jarl af Liverpool, forsætisráðherra Bretlands.
* 3. ágúst - Friðrik Vilhjálmur 3. Prússakonungur
* 27. ágúst - Georg Wilhelm Friedrich Hegel, þýskur heimspekingur (d. 1831).
* 19. nóvember - Bertel Thorvaldsen, myndhöggvari (d. 1844).
* 17. desember - Ludwig van Beethoven, tónskáld (d. 1827).

### Dáin
* 13. nóvember - George Grenville, forsætisráðherra Bretlands.

## Tilvísanir
1772

Árið **1772** (**MDCCLXXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 18. mars - Björn Jónsson lyfjafræðingur varð fyrsti lyfsali á Íslandi með full réttindi.
* 1. júlí - Pierre Ozanne og franskur leiðangur kom við á Patreksfirði í könnunarferð.
* Holger Jacobaeus var skipaður kaupmaður í Keflavík. Miðað er við upphaf bæjarins vegna þessa atburðar.
* Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar kom út.
* Joseph Banks, breskur grasafræðingur, ferðaðist um Ísland. Með honum í för var sænski náttúrufræðingurinn Daniel Solander sem var lærlingur Carl Linneus.
* Snjóflóð varð á Látraströnd; tveir bæir eyðilögðust. Fjórir létust og komust fimm lífs af.

**Fædd**
* 27. desember - Arnór Jónsson, prestur

**Dáin**

## Erlendis
### Atburðir
* 12. febrúar: Franski könnuðurinn Yves-Joseph de Kerguelen-Trémarec fann óbyggðu Kergueleneyjar.
* 17. febrúar: Rússland og Prússland skiptu yfirráðum yfir Póllandi, síðar varð Austurríki með í skiptunum.
* 8. apríl: Lögspekingurinn Samuel Adams stofnaði nefnd sem varðaði vandamál í samskiptum bandarísku nýlendanna og Englands. 
* 18. júní: Rússar sprengdu höfnina í Beirút og tóku borgina yfir í stríði sínu við Ottómanveldið.
* 12. ágúst: Papandayan-fjall á Jövu gaus með þeim afleiðingum að þúsundir létust.
* 21. ágúst: Gústaf 3. framdi valdarán í Svíþjóð og leysti upp þingið sem hafði starfað í hálfa öld.
**Ódagsett**
*Skoski vísindamaðurinn Daniel Rutherford uppgötvaði niturgas og einangraði það frá andrúmslofti.

**Fædd**
*7. apríl - Charles Fourier,  franskur hugmyndafræðingur og rithöfundur .
*18. apríl - David Ricardo, breskur stjórnmálafræðingur og hagfræðingur.
*28. nóvember - Johann Gottfried Jakob Hermann, þýskur fornfræðingur og textafræðingur.

**Dáin**
*29. mars - Emanuel Swedenborg, sænskur vísindamaður, guðspekingur og heimspekingur.
*28. apríl - Johann Friedrich Struensee, þýskur læknir sem varð líflæknir hins geðsjúka Kristjáns 7. danakonungs.
Skírnir

***Skírnir – Tímarit Hins íslenska bókmenntafélags*** er tímarit sem Hið íslenska bókmenntafélag gefur út. Það varð til við sameiningu tímaritanna Skírnis og Tímarits Hins íslenska bókmenntafélags en er yfirleitt nefnt Skírnir í daglegu máli. Það kemur út í tveimur tölublöðum á hverju ári og birtir fyrst og fremst fræðilegar greinar um bókmenntir, sagnfræði, heimspeki og fleira. Skírnir er ritrýnt tímarit.

Skírnir er elsta tímarit á íslensku sem enn kemur út, og raunar elsta tímarit á öllum Norðurlöndum. Fyrsta eintakið kom út í Kaupmannahöfn haustið 1827 og tók við af Íslenzkum sagnablöðum sem bókmenntafélagið hafði áður gefið út. Fyrst flutti það fréttir, en um aldamótin 1900–1901 var því alfarið breytt í menningartímarit. Tímaritið var prentað í Kaupmannahöfn til ársins 1890, en eftir það í Reykjavík.

## Tengt efni
* Ritstjórar Skírnis

## Tengill
*Vefsíða Hins íslenska bókmenntafélags
*Skírnir á Timarit.is 
* ''Skírnir – elsta tímarit á Norðurlöndum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1963
1618

Árið **1618** (**MDCXVIII** í rómverskum tölum) var átjánda ár 17. aldar sem hófst á mánudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en fimmtudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* 24. júní - Morðbréfamálið: Jón Ólafsson lögréttumaður kærði Guðbrand Þorláksson biskup fyrir eftirlitsmönnum konungs.
* Jón Sigurðsson, lögmaður, var settur af vegna misferlis í starfi.
* Drekkingarhylur var fyrst notaður til að drekkja konum fyrir dulsmál og blóðskömm.
* Suðurlandsskjálfti: Hús hrundu.

### Fædd
* Sigurður Jónsson, lögmaður og sýslumaður. (d. 1677)
* Þorsteinn Illugason, skólameistari í Hólaskóla og prestur. (d. 1705)

### Dáin

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Ólafur Þórðarson hálshogginn á Akranesi fyrir blóðskömm.
* Guðbjörg Jónsdóttir og ónafngreindur systursonur hennar tekin af lífi á Alþingi fyrir blóðskömm, henni drekkt, hann hálshogginn.
* Þórdís Halldórsdóttir dæmd til dauða og henni drekkt á Alþingi fyrir blóðskömm. Samsekur mágur hennar flúði en var dæmdur til að hálshöggvast ef hann næðist aftur. Það gerðist ekki, samkvæmt annálum.

## Erlendis

* 26. febrúar - Ósman 2. tók við sem Tyrkjasoldán af Mústafa 1. eftir hallarbyltingu, fjórtán ára gamall. 
* 8. mars - Jóhannes Kepler uppgötvaði þriðja lögmálið um hreyfingu reikistjarna. (Hann dró það til baka, en staðfesti það síðan aftur þann 15. maí.)
* 21. apríl - Jesúítinn Pedro Páez lýsti fyrstur Evrópubúa fljótinu Bláu Níl í Eþíópíu.
* 23. maí - Þrjátíu ára stríðið hófst í Evrópu með uppþotum í Prag. Lúterskir aðalsmenn hentu fultrúum Ferdinand 2. keisari út um gluggann á kastala á mykjuhaug.
* 14. júní - Dagurinn (að talið er) þegar Joris Verseler lét prenta fyrsta hollenska fréttablaðið, *[[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.]]* í Amsterdam.
* 31. júlí - Skipsmenn frá Hollenska Austur-Indíafélaginu sáu til Vestur-Ástralíu.
* 4. september - Snjóflóð í Ölpum Ítalíu varð yfir 2.400 að bana í bænum Piuro.
* 19. september - 21. nóvember - Umsátrið um Pilsen í Bæheimi. Mótmælendur sátu um Kaþólikka.
* 18. október - Sænska ríkisskjalasafnið var stofnað með kansellískipun Axels Oxenstierna.
* 29. október - Ævintýramaðurinn sir Walter Raleigh var hálshöggvinn fyrir samsæri gegn Jakobi 1.
* 5. nóvember - Svíþjóð og Pólland gerðu með sér vopnahlé.
* 13. nóvember - Kirkjuþingið í Dort hélt sinn fyrsta fund.

### Ódagsettir atburðir
* Markgreifar af Brandenburg fengu heimild Pólverja til að erfa Prússneska hertogadæmið.
* Ove Gjedde leiddi leiðangur til Austur-Indía í því augnmiði að stofna þar fyrstu dönsku nýlenduna.

### Fædd
* 1. janúar - Bartolomé Estéban Murillo, spænskur listmálari (d. 1682).
* 12. febrúar - Olof Verelius, sænskur rúnafræðingur. (d. 1682)
* 2. apríl - Francesco Maria Grimaldi, ítalskur stærðfræðingur (d. 1663).
* 3. nóvember - Aurangzeb, mógúlkeisari (d. 1707).

### Dáin
* 20. febrúar - Filippus Vilhjálmur, Óraníufursti (f. 1554).
* 28. október - Sir Walter Raleigh, enskur ævintýramaður (f. um 1552).
* 2. nóvember - Maximilían 3. erkihertogi yfir Austurríki (f. 1558).

## Tilvísanir
Invader Zim

**Invader Zim** (Zim innrásarliði) er teiknimyndasería eftir teiknimyndasöguhöfundinn Jhonen Vasquez sem sýnd var á bandarísku sjónvarpsstöðinni Nickelodeon árið 2001. Þættirnir eru tæknilega vandaðir og undir nokkrum áhrifum frá anime teiknimyndum og kímnin og stíllinn er dökkur og kaldhæðinn, þetta skapaði lítinn en ákafann hóp aðdáenda sem voru yfirleitt nokkuð eldri en hinir hefðbundnu áhorfendur Nickelodeon. Stöðin varð fyrir vonbrigðum með lítið áhorf á þættina og fannst það ekki réttlæta háan framleiðslukostnað þeirra og hætti því framleiðslunni um sinn en hóf hana aftur vegna þrýstings frá aðdáendum. Stöðin hætti framleiðslunni aftur, hóf hana á ný og hætti svo að lokum endanlega. Aðeins 1 og hálf syrpa af þáttunum voru framleiddar (önnur syrpan var aldrei kláruð). Vasquez sagði frá því að sumir þættirnir voru aldrei fullkláraðir þrátt fyrir að eingöngu nokkurra daga vinna var eftir af þeim. Þættirnir fóru fyrst í loftið í mars 2001 og hafa nú verið gefnir út á DVD.

Zim er geimvera af hinum mikla Irken kynþætti þar sem staða einstaklinga í samfélaginu ræðst af hæð þeirra. Yfir Irkenveldinu ríkja „hinir almáttugu Hæstu“ (*The Almighty Tallest*) sem eru tveir þegar þættirnir gerast þar sem þeir eru nákvæmlega jafn háir. Zim var sendur í útlegð til plánetunnar *Foodcourtia* þar sem hann skyldi verja afgangi ævi sinnar í að steikja hluti í refsingu fyrir að valda miklu tjóni í einni borg Irkenþjóðarinnar með risastóru vélmenni. Vélmennið var liður í mikilli herför sem kallaðist „Aðgerð: Yfirvofandi skapadómur I“ (*Operation Impending Doom I*), Zim var fullákafur og ræsti sitt vélmenni á meðan hann var enn þá staddur á heimaplánetu sinni.

Þegar Zim heyrir af yfirvofandi „Aðgerð: Yfirvofandi skapadómur II“ (*Operation Impending Doom II*) tekur hann þá ákvörðun að „hætta“ að vera útlægur, honum tekst að sleppa frá Foodcourtia og flýtir sér til að taka þátt í hinni „miklu úthlutun“ (*Great Assigning*) þar sem þeim bestu í her Irkenveldisins er úthlutað plánetum sem þeir eiga að ferðast til og reyna að falla inn í samfélag innfæddra, safna upplýsingum og undirbúa innrás. Zim nær að vera viðstaddur úthlutunina þar sem hann grátbiður hina hæstu um að úthluta sér plánetu. Til þess að losna við hann úthluta þeir Zim leyniplánetu (sem reyndar var bara tilviljanakenndur punktur í geimnum) sem reynist vera Jörðin þegar Zim kemst þangað eftir 6 mánaða ferðalag ásamt GIR, treggáfuðum vélmennisaðstoðarmanni sínum.

Þættirnir lýsa tilraunum Zim til að hertaka Jörðina á meðan erkióvinur hans, Dib, reynir að stöðva hann.

## Tenglar
* 
* Invader ZIM á Big Cartoon DataBase
* Invader Zim DVD diskarnir 
* The Scary Monkey Show 
* Invader ZIM á TV Tome 
* Room With A Moose
* Invader ZIM þættir framleiddir af aðdáendum
Evrópuráðið

**Evrópuráðið** er alþjóðasamtök 47 ríkja í Evrópu, með samanlagt um 800 milljónir borgara, stofnuð 5. maí 1949. Aðild er opin öllum Evrópuríkjum sem teljast réttarríki byggð á lögum og virða grundvallar mannréttindi og frelsi borgara sinna.

Helstu stofnanir Evrópuráðsins er þing Evrópuráðsins og ráðherranefnd Evrópuráðsins. Með mikilvægustu verkum ráðsins var samþykkt Mannréttindasáttmála Evrópu árið 1950 og stofnun Mannréttindadómstóls Evrópu til að fylgja eftir sáttmálanum. Fyrir þau lönd sem nýlega hafa tekið upp lýðræðislega stjórnarhætti - svo sem mörg fyrrverandi Ráðstjórnarríki - var litið til viðmiðana Evrópuráðsins við samningu stjórnarskrá þeirra.

Evrópuráðið hefur höfuðstöðvar í Strassborg nálægt landamærum Frakklands og Þýskalands, höfuðstöðvarnar eru í byggingu sem nefnist Evrópuhöllin og er á jaðri miðborgarinnar.

Evrópuráðið tengist ekki Evrópusambandinu, öll aðildarríki ESB eru einnig í Evrópuráðinu en ekki eru öll aðildarríki ráðsins í Evrópusambandinu. Til að flækja málin þá eru tvær stofnanir innan ESB með keimlík nöfn, þ.e. Evrópska ráðið og Ráð Evrópusambandsins.

## Aðildarríki

* Albanía
* Andorra
* Armenía
* Aserbaísjan
* Austurríki
* Belgía
* Bosnía og Hersegóvína
* Bretland
* Búlgaría
* Danmörk 
* Eistland
* Finnland

* Frakkland
* Georgía
* Grikkland
* Holland
* Írska lýðveldið
* Ísland
* Ítalía
* Króatía
* Kýpur
* Lettland
* Liechtenstein
* Litáen

* Lúxemborg
* Malta
* Moldóva
* Mónakó
* Norður-Makedónía
* Noregur
* Portúgal
* Pólland
* Rúmenía
* San Marínó
* Serbía

* Slóvakía
* Slóvenía
* Spánn
* Svartfjallaland
* Sviss
* Svíþjóð
* Tékkland
* Tyrkland
* Ungverjaland
* Úkraína
* Þýskaland

## Markmið
Í kjölfar síðari heimsstyrjaldar var vilji leiðtoga Evrópu sá að koma í veg fyrir frekari stríðsátök í Evrópu í framtíðinni, bráðnauðsynlegt skref í þá átt væri að tryggja að í öllum Evrópulöndum væru mannréttindi allra einstaklinga virt og að stuðla ætti að gagnkvæmum skilningi og samvinnu meðal Evrópuþjóða.

Markmiðin: 
*Að verja og efla mannréttindi, lýðræði og réttarríkið  
*Samræma stefnu og aðgerðir ríkjanna í lögum og félagsmálum 
*Efla vitund um sam-evrópsk menningargildi og fjölbreytni
*Taka á vandamálum sem steðja að Evrópu, misrétti, skipulagðri glæpastarfsemi, umhverfismálum, eiturlyfjum, eyðni o.s.frv.

## Tenglar
* Heimasíða Evrópuráðsins
* Evrópuráðið - Starfsemi og áfangar, bæklingur á íslensku í tilefni af 50 ára afmæli Evrópuráðsins 1999
Opinn hugbúnaður

**Opinn hugbúnaður** er allur hugbúnaður sem flokkast undir opnu hugbúnaðarskilgreininguna.

## Skilgreining
Skilyrði þess að hugbúnaður teljist „opinn hugbúnaður“ er ekki eingöngu það að grunnkóðinn sé aðgengilegur, heldur þarf höfundarréttarstaða hans að vera samhæfð opnu hugbúnaðarskilgreiningunni, sem samanstendur af tíu atriðum. Oftast er höfundarréttarstaðan tryggð með hugbúnaðarleyfi, en einnig flokkast  hugbúnaður, sem nýtur ekki verndar höfundarlaga, sem opinn hugbúnaður.

## Tengt efni
*Frjáls hugbúnaður

## Tenglar
* Frjáls og opinn hugbúnaður (útg. Ríkisendurskoðun) 
* Aðgerðaáætlun Ríkisstjórnar Íslands fyrir innleiðingu frjáls og opins hugbúnaðar hjá opinberum aðilum 2011
*Opna hugbúnaðarskilgreiningin
*Greinin Goodbye, "free software"; hello, "open source" eftir Eric S. Raymond
*Why “Free Software” is better than “Open Source” eftir forsprakka frjálsu hugbúnaðarhreyfingarinnar, Richard Stallman.
Heimsfræði

**Heimsfræði** er fræðigrein sem fjallar um eðli, uppruna, uppbyggingu, þróun og endalok alheimsins.

## Kenningar og hugtök

* Hawkingsgeislun
* Heljarhrun
* Miklihvellur
* Óðaþensla
* Óendanleiki
* Síðstöðukenning
* Svarthol
* Tímarúm
* Varmadauði
* Örbylgjukliður

## Tenglar
*Heimsfræði
Example.net

Lénin **example.net**, **example.com** og **example.org** eru samkvæmt  frátekin internetlén. Þeim er ætlað að vera sýnidæmi um internetlén í handbókum og leiðbeiningum og því er ekki mögulegt fyrir almenning að skrá þau.

 skilgreinir svo 192.0.2.0/24 netið en IP tölur á því neti eru ætlaðar til notkunar í sýnidæmum líkt og *example* lénin.

## Tenglar
* 
* https://example.net, https://example.com, https://example.org
Rótarlén

**Rótarlén** er sá hluti internetléna sem er á eftir síðasta punktinum, sem dæmi er .net rótarlén internetlénsins rsync.example.net.

IANA skiptir hinum ýmsu rótarlénum upp í þrjá flokka:

* Alþjóðleg rótarlén (enska: Generic top-level domains) eru táknuð með 3 eða fleiri stöfum aftast í lénsheitinu en öllum er frjálst um að sækja um lénsheiti sem falla undir þann flokk. Þekktust þeirra eru *.com*, *.net* og *.org*.
* Þjóðarlén (enska: Country code top-level domain) eru alltaf táknuð með 2 stöfum og eru úthlutuð af stofnunum eða fyrirtækjum innan ákveðins lands og eru venjulega strangari reglur um úthlutun þjóðarléna heldur en alþjóðlegra rótarléna. Í flestum löndum mega eingöngu skráðir ríkisborgarar sækja um lén inn í ákveðnu landi en nokkur þeirra hafa slakað á þeim kröfum.
* infrastructure top-level domain: .arpa sem notað er í IPv4 er til að þýða IP tölur yfir í lénsheiti er það eina.
Ljósapera

**Ljósapera** eða **glópera** (fyrrum: **rafmagnspera** eða **glóðarlampi**, en sjaldnar **þráðarlampi**, **ljósakúla** eða **kúlupera**) er ljósgjafi gerður úr gagnsæju, möttu eða hvítu hylki sem er oftast peru- eða pípulaga, með glóþræði, sem glóir þegar rafstraumi er hleypt á hana. Sumar ljósaperur nota glóandi gas í stað glóþráðar. Þróun ljósaperunnar tók allnokkra áratugi og komu margir þar við sögu, en oftast er uppgötvun ljósaperunnar eignuð Thomas Alva Edison, bandarískum uppfinningamanni, og ársett 1879. Edison fann þó í raun ekki upp ljósaperuna sem slíka, heldur endurbætti aðferðir og efnisval annarra þannig að útkoman varð pera sem gat enst dágóðan tíma áður en þráður hennar brann. Þannig gat hann gert ljósaperuna að seljanlegri markaðsvöru, en það hafði engum tekist áður. Fyrsta borg veraldar, sem lýst var upp með rafmagni í stað gass var New York (neðsti hluti Manhattan) og stóð Thomas Edison fyrir því. Fyrsta rafstöðin tók til starfa þann 4. september 1882 og stóð hún við Pearl Street þar í borg.

## Upphaf ljósaperunnar

Thomas Edison (1847-1931) fann upp ljósaperu 31. desember 1879, fyrirtæki hans hét *Edison Electric Light Company* og hafði unnið hörðum höndum að því að koma rafmagnsljósi til almennings. Eftir að Edison kynnti ljosaperuna breiddist notkun rafmagnsljósa hratt út eftir þetta og urðu dreifikerfi fyrir rafmagn sífellt stærri og margþættari. Jóhannes Reykdal innleiddi rafmagn á Íslandi árið 1904. Í fyrstu ljósaperuna notaði Edison kolaða bómull í glóþráðinn en síðar var notaður þráður úr volfram. Ljósaperan/glóperan er án efa ein af merkari uppfinningum, en hún leysti af hólmi kertin, steinolíulampana og minnkaði eldhættu.

## Mikilvægir menn í sögu raflýsingar
* Sir Humphrey Davy, enskur, hann smíðaði fyrsta kolbogaljósið 1801. Utan um ljósið var engin pera, heldur var kolbogaljósið óvarið.
* A. E. Becquerel, franskur, setti fram kenningar um að hægt væri að fá kvikasilfursgufu til að glóa, væri hún undir rafspennu. Slíkar perur kallast nú flúorperur.
* Sir Joseph Swan, enskur, og Thomas Edison, bandarískur, smíðuðu fyrstu glóþráðarlampana um 1870 og héldu áfram tilraunum sínum næstu árin.
* Charles F. Brush, bandarískur, bjó til fyrsta kolbogalampann sem gat hentað til götulýsingar, árið 1879.
* Georges Claude, franskur, kom fram með neónperur 1911.
* Irving Langmuir, bandarískur, innleiddi wolframþráð árið 1915.

## Tengt efni
* Flúrljós (*flúrpípa*) 
* Kertapera
* Neónljós 
* Sparpera

## Heimildir
Thomas Edison

**Thomas Alva Edison** (11. febrúar 1847 — 18. október 1931) var bandarískur uppfinningamaður, sem varð frægur á 19. öld fyrir fjölmargar uppfinningar sínar. Hann endurbætti ljósaperuna, símann, fann upp hljóðritun og kvikmyndun, smíðaði fyrsta kvikmyndaverið, stóð fyrir raflýsingu New York-borgar og þannig mætti lengi telja.

Edison var mjög vinsæll meðal almennings fyrir uppfinningar sínar, sem höfðu mikið gildi og gjörbreyttu daglegu lífi fólks. Bæði var þar um að ræða aukin þægindi eins og vegna raflýsingar og síma, sem og mikið skemmtigildi hljóðritana og kvikmynda. Á seinni hluta ævi sinnar var hann kallaður „Galdramaðurinn í Menlo Park“ og var þannig kenndur við bæ einn í New Jersey þar sem hann bjó um tíma og hafði rannsóknarstofur sínar. Í West Orange, sem einnig er í New Jersey, byggði hann fyrsta kvikmyndaver sögunnar. Það er enn til og gengur undir nafninu Svarta María. Edison var einnig mikið í fjölskyldulífi. Árið 1871 kvæntist hann konu að nafni Mary Stilwell en hún dó 13 árum seinna. Árið 1886 kvæntist hann 19 ára stúlku Mina Miller.
Svarta María (kvikmyndaver)

**Svarta María** (enska. **Black Maria**) er fyrsta kvikmyndaver sögunnar, byggt af Thomas Alva Edison í West Orange í New Jersey í Bandaríkjunum. Þetta kvikmyndaver er lítið hús, svart á lit og er með opnanlegu þaki til þess að hleypa inn dagsbirtunni. Auk þess er húsinu fyrirkomið á sporbraut eða járnbrautarteinum, svo að snúa má því í hring, þannig að sólarljósið falli alltaf inn undir sama horni. Þetta hús er til sýnis við Edison-safnið, þar sem rannsóknarstofur Edisons voru, síðustu áratugina sem hann starfaði. Þær eru í tveimur stórum verksmiðjuhúsum og kemur stærð þeirra og umfang verulega á óvart.
Svarta María (aðgreining)

Heitið **[[Svartur|Svarta]] [[María (nafn)|María]]** er haft um:

* Svarta María (kvikmyndaver) sem er fyrsta kvikmyndaver sögunnar
* Svarta María (lögreglubifreið) sem var ákveðin gerð lögreglubíla á Íslandi upp úr miðri 20. öld
Svarta María (lögreglubifreið)

**Svarta María** var heiti, sem haft var um lögreglubifreiðar á Íslandi eftir miðja 20. öld. Ástæðan var sú að bílarnir voru svartir og frekar auðkennilegir til að sjá. Þessir bílar voru af Chevrolet gerð, allstórir og traustir bílar, með klefa aftur í, þar sem hægt var að troða inn nokkrum handteknum í einu ef þörf var á og flytja til næstu lögreglustöðvar eða fangageymslu eftir atvikum.