Köln

**Köln** er stærsta borgin í þýska sambandslandinu Norðurrín-Vestfalíu með yfir 1,1 milljón íbúa (2018). Hún er jafnframt fjórða stærsta borg Þýskalands og ein af fjórum milljónaborgum í Þýskalandi. Hún er hluti af Rín-Ruhr-stórborgarsvæðinu.

## Lega

Köln liggur við ána Rín nokkuð vestarlega í Þýskalandi og rétt fyrir sunnan Ruhr-héraðið. Hollensku landamærin eru 30 km til vesturs. Næstu stærri borgir eru Leverkusen til norðurs (10 km), Bonn til suðurs (25 km) og Aachen til vesturs (40 km).

## Skjaldarmerki

Skjaldarmerki Kölnar sýnir ellefu svarta dropa á hvítum grunni. Fyrir ofan eru þrjár gullnar kórónur á rauðum grunni. Droparnir tákna hina heilögu Ursulu sem fórst ásamt tíu öðrum meyjum sem voru drepnar af húnum þegar þær voru á heimleið úr pílagrímsferð til Rómar. Kórónurnar minna á að borgin var áður hluti af þýska ríkinu. Rauði og hvíti liturinn er tákn Hansasambandsins en Köln var stofnfélagi í því sambandi.

## Orðsifjar
Borgin hét á tímum Rómverja *Colōnia Claudia Āra Agrippīnēnsium* sem var síðar stytt í **' eða bara Colonia og loks á [[Miðaldir|miðöldum]] í Cöln. Það var ekki fyrr en á síðustu öld að rithátturinn Köln (með k-i) varð ofan á. Á frönsku og ensku heitir borgin Cologne.

== Saga Kölnar ==

=== Upphaf og miðaldir ===

Það voru [[Rómverjar]] sem stofnuðu borgina Köln og mun það hafa gerst árið 38 f.Kr. Rómverjar og germanski þjóðflokkurinn úbíar bjuggu þar saman í sátt og samlyndi. Borgin dafnaði vel, en hún var landamæraborg í nokkrar aldir. Árið [[260]] e.Kr. varð Köln að höfuðborg vesturhluta Rómaveldis, til [[274]]. [[Konstantínus mikli|Konstantínus]] keisari leyfði [[Gyðingar|gyðingum]] að setjast að í borginni í upphafi 4. aldar og er söfnuður þeirra í borginni elsti gyðingasöfnuður Þýskalands. Á svipuðum tíma var uppgangur kristninnar í [[Evrópa|Evrópu]]. Heimildir eru fyrir kristinni kirkju í Köln árið [[355]], en það væri elsta þekkta kirkja Þýskalands. Í tengslum við kristnu kirkjuna var heilög Úrsúla drepin af húnum, en tákn hennar er í skjaldarmerki borgarinnar enn í dag. Á sama ári réðust frankar á borgina, ræna hana og leggja hana undir sig. En Rómverjar náðu henni aftur á sitt vald. Frankar fluttu vestur og stofnsettu frankaríkið. Þeir hertóku borgina hins vegar á nýjan leik [[454]] og héldu henni eftir það. Nokkrir frankakonungar sátu gjarnan í Köln. Við [[Verdun-samningurinn|Verdun-samningunum]] [[843]] var ríkinu skipt og lenti Köln þá í austurríkinu.  Árið [[882]] sigldu [[víkingar]] (normannar) upp Rínarfljót alla leið til Kölnar og rændu þeir hana. Frá og með þessum tíma jukust áhrif erkibiskupanna í borginni, en þeir urðu að [[Kjörfursti|kjörfurstum]] í þýska ríkinu.  Árið [[1164]] lét erkibiskupinn Rainald von Dassel flytja líkamsleifar vitringanna þriggja til Kölnar. Borgin verður þar með að mesta pílagrímsstað þýska ríkisins og eina af þremur merkustu pílagrímsstöðum Evrópu, ásamt Róm og [[Santiago de Compostela]] á [[Spánn|Spáni]]. 

=== Síðmiðaldir ===

Á [[14. öldin|14. öld]] var Köln meðlimur í Hansasambandinu. [[1367]] var aðalfundur sambandsins haldinn í ráðhúsinu í Köln. Þar var myndað hernaðarbandalag gegn [[Valdimar 4.|Valdimar IV]] Danakonungi. [[1388]] var gamli háskólinn í Köln stofnaður. Þetta var fjórði háskóli þýska ríkisins og næstelsti í núverandi Þýskalandi. Um þetta leyti var Köln stærsta borgin í ríkinu. [[Siðaskiptin]] urðu ekki í Köln. Lúterskir predikarar voru brenndir á báli [[1529]] og höfðu þeir ekki haft erindi sem erfiði. Hins vegar snerist erkibiskupinn Gebhard Truchsess von Waldburg til lútersku [[1582]] og var bannfærður fyrir vikið. Málið var tekið fljótt fyrir, því með lúterskum erkibiskupi Köln væru lútersku kjörfurstarnir í ríkinu þá í meirihluta. Slíkt varð að hindra með öllum ráðum. Köln hélst því kaþólsk og kom lítið sem ekkert við sögu í [[30 ára stríðið|30 ára stríðinu]].

=== Frakkar og prússar ===
Árið [[1669]] tók Köln í síðasta sinn þátt í Hansadögum í [[Lübeck]]. Sambandið leystist upp eftir það.  Árið [[1701]] stofnaði Ítalinn Giovanni Battista Farina fyrstu ilmvatnsfyrirtæki heims. Hann bjó til og seldi ''Eau de Cologne'', sem enn er þekkt vörumerki í dag.  Árið [[1794]] hertók franskur byltingarher borgina. Á næstu árum lögðu [[Frakkland|Frakkar]] niður háskólann og lokuðu ýmsum kirkjum og klaustrum. Einnig var erkibiskupsdæmið lagt niður. Íbúar Kölnar fengu franskt ríkisfang. [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] sjálfur sótti borgina heim í [[september]] [[1804]], skömmu eftir krýningu sína til keisara. Eftir tap Napoleons við [[Jena]] og Auerstedt [[1814]] yfirgáfu allir Frakkar borgina, sem við það verður þýsk á ný. [[Vínarfundurinn]] ákvað að gefa prússum borgina. Á prússneska tímanum var lokið við að reisa dómkirkjuna frægu. Borgin óx og dafnaði. Árið [[1850]] fór íbúatalan yfir 100 þúsund. [[1855]] er fyrsta fasta brúin yfir Rín smíðuð síðan [[953]]. Dómkirkjan var loks vígð [[1880]], 632 árum eftir fyrstu skóflustunguna. Árið [[1881]] voru gömlu borgarmúrarnir rifnir til að skapa meira byggingapláss.

=== 20. öldin ===
Árið [[1914]] töpuðu Þjóðverjar [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]]. [[6. desember]] það ár hertóku [[Bretland|Bretar]] borgina. Köln tilheyrði að vísu [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldinu]], en í borginni var farið eftir breskum lögum.  Árið [[1924]] var Hansaháhýsið reist í borginni en það var þá hæsta háhýsi Evrópu. Bretar hurfu úr borginni [[1926]].  Þann [[4. janúar]] [[1933]] hittust [[Hitler]] og [[Franz von Papen]] ríkiskanslari í Köln til að ræða yfirtöku [[Nasismi|nasista]] á stjórn landsins. Köln varð fyrir gífurlegum loftásásum í [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldinni síðari]]. Um 95% af miðborginni eyðilagðist.  Þann [[6. mars]] hertóku [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] borgina nær átakalaust, en áður höfðu nasistar sprengt brýrnar yfir Rín. Borgin var þá nær mannlaus.  Árið [[1963]] heimsótti [[John F. Kennedy]] Bandaríkjaforseti borgina.

== Íþróttir ==

Aðalknattspyrnufélag borgarinnar er [[1. FC Köln]]. Það hefur þrisvar orðið þýskur meistari, síðast [[1978]], og fjórum sinnum bikarmeistari, síðast [[1983]].

Maraþonhlaup fer fram í borginni árlega á haustin. Hlaupið var fyrst haldið 1997 og er í tengslum við það einnig hlaupið Maraþon á línuskautum.

Hjólreiðakeppnin **Rund um Köln** er íþróttaviðburður sem haldinn hefur verið frá 1908. Þar með er hjólreiðakeppnin sú næstelsta innanborgar í Þýskalandi (á eftir ''Rund um Berlin''). Hjólað er í kringum og í gegnum borgina og er nær öll borgin hertekin af hjólreiðafólki í heilan dag meðan keppnin stendur yfir.

== Viðburðir ==
* **Karneval** er stærsta hátíðin í borginni. Hér er um skrúð- og skrautgöngur að ræða og heimsækja um 2 milljónir manna þessa hátíð.
* **Cologne Pride** er stærsta gleðiganga [[samkynhneigð]]ra í Þýskalandi. Hún fer fram fyrstu helgi í [[júlí]] og dregur til sín um milljón gesti. 

== Vinabæir ==
Köln viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir:



== Frægustu börn borgarinnar ==
* (15 e.Kr.) Julia Agrippina keisaraynja, eiginkona [[Kládíus]]ar og móðir [[Neró]] keisara
* ([[1840]]) [[Ferdinand August Bebel]] stjórnmálamaður og meðstofnandi stjórnmálaflokksins SPD
* ([[1876]]) Dr. [[Konrad Adenauer]] fyrsti kanslari sambandslýðveldis Þýskalands
* ([[1917]]) [[Heinrich Böll]] rithöfundur
* ([[1966]]) [[Stefan Raab]] söngvari, showmaster og skemmtikraftur

== Byggingar og kennileiti ==

* [[Dómkirkjan í Köln]] er ein þekktasta dómkirkja Þýskalands. Hún er jafnframt næsthæsta kirkjan í Þýskalandi með 157 metra (á eftir [[Dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]) og þriðja hæsta í heimi. [[1880]]-[[1884]] var kirkjan meira að segja hæsta bygging heims. Í kirkjunni eru líkamsleifar vitringanna þriggja. Í gegnum tíðina hafa frægir menn skilið eftir sig eiginhandaráritun á innri veggi kirkjunnar, til dæmis [[Jóhannes Páll 2.|Jóhannes Páll páfi II]]., karlalandsliðið í knattspyrnu o.fl.. Kirkjan er mest sótti ferðamannastaður Þýskalands. Hún er á [[heimsminjaskrá UNESCO]].
* **Postulakirkjan** er ákaflega sérkennilega hönnuð kirkja í Köln. Hún var reist á [[12. öldin|12. öld]] á stað þar sem áður hafði staðið kirkja og helguð postulunum. Á þeim tíma var kirkjan hins vegar fyrir utan borgarmúrana. Hún komst ekki ‚inn í‘ borgina fyrr en múrarnir voru víkkaðir á [[13. öldin|13. öld]]. Kirkjan er þekkt fyrir seríu höggmynda af verndardýrlingum.
* **Pantaleonskirkjan** er orðin mjög gömul kirkja. Hún var reist á 9. öld og kemur fyrst við skjöl [[864]]. Það var Theophanu, eiginkona [[Otto II (HRR)|Ottos II]] keisara, sem lét reisa kirkjuna, en hún var frá [[Býsans]]. Auk þess var þar munkaklaustur. [[1618]] eru framkvæmdar miklar viðgerðir á kirkjunni í barokkstíl. [[1757]] hrundi annar turninn. Klaustrið var leyst upp á Napoleonstímanum og var þá kirkjan sjálf notuð sem hesthús. Í loftárásum seinna stríðsins skemmdist kirkjan töluvert. Í viðgerðum eftir það var reynt að endurvekja rómanska (upphaflega) stílinn og lauk viðgerðum [[1963]].
* **Severinstor''' er stórt hlið úr gamla borgarmúrnum, reist á 12. öld. Það snýr til suðurs og var suðurinngangur inn í borgina. 1235 heilsuðu hér borgarbúar Ísabellu prinsessu frá Englandi, en hún var þar á ferð til að giftast Friðriki II keisara. Eftir að borgarmúrarnir voru rifnir 1881, var sett náttúrusafn inn í hliðið, seinna heilsusafn. Í dag er hliðið opinber sorgarstaður Kölnarbúa. Rýmin inni er hægt að leigja fyrir viðburði.

## Tilvísanir


## Heimildir