open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Konunglegu fjöldamorðin í Nepal

**Konunglegu fjöldamorðin í Nepal** voru fjöldamorð á konungsfjölskyldu Nepals sem áttu sér stað laugardaginn 1. júní 2001 í konungshöllinni Narayanhity, sem var opinber bústaður nepölsku konungsstjórnarinnar þar til konungdæmið var afnumið árið 2008.

## Atburðarás
Samkvæmt hinni opinberu útgáfu hafði Dipendra krónprins af Nepal drukkið ótæpilega mikið áfengi og hegðað sér ósæmilega í viðurvist gesta sem varð til þess að faðir hans, konungurinn Birendra, skipaði honum að yfirgefa veisluna. Dipendra var fylgt í herbergi sitt af bróður sínum Nirajan prins og frænda sínum, Paras prins.

Klukkustund síðar sneri Dipendra aftur til veislunnar vopnaður árásarriffli og skaut einu skoti upp í loftið áður en hann beindi byssunni í átt að föður sínum, Birendra konungi og skaut hann. Nokkrum sekúndum seinna skaut hann eina af frænkum sínum og frændi hans, Dhirendra prins, var skotinn í brjóstið af stuttu færi eftir að hafa reynt að stoppa Dipendra. Á meðan á blóðbaðinu stóð hlaut Paras væg meiðsli og náði að bjarga að minnsta kosti þremur viðstöddum, þar á meðal tveimur börnum með því að draga sófa yfir þau.

Á meðan á fjöldamorðunum stóð hljóp Dipendra inn og út úr herberginu og skaut skotum í hvert sinn. Móðir hans, Aiswarya drottning, sem kom inn í herbergið þegar fyrstu skotin fóru að heyrast, sneri snögglega aftur út í leit að hjálp. Hún og bróðir, Nirajan, mættu honum í garði hallarinnar og voru bæði skotin til bana. Eftir þetta hélt Dipendra áleiðis að lítilli brú sem náði yfir læk sem rann í gegnum konungshöllina og skaut sjálfan sig.

## Eftirmál
Dipendra, sem þá var í dái, var lýstur konungur, en hann lést síðan 4. júní 2001. Gyanendra af Nepal var lýstur ríkisstjóri á meðan Dipendra var í dái en hann tók síðan við krúnunni eftir dauða hans. Meðan Dipendra var enn á lífi hélt Gyanendra því fram að dauði fólksins hefði verið „slys“, en seinna sagði hann að þetta hafi verið vegna „lagalegra og þingbundinna hindrana“. Vegna þess að samkvæmt stjórnarskránni og hefð var ekki hægt að ásaka Dipendra um fjöldamorð meðan hann var á lífi.

Tveggja manna nefnd sem yfirheyrði meira en hundrað manns, meðal annars sjónarvotta, verði og starfsfólk, leiddi í ljós að Dipendra framdi morðin. Samt sem áður hefur fjöldi samsæriskenninga komið fram sem segja annað, en án nokkurra sannana.

## Fórnarlömb fjöldamorðsins
### Létust
* Birendra konungur, faðir
* Aiswarya drottning, móðir
* Dipendra krónprins, sjálfur
* Nirajan prins, bróðir
* Shruti prinsessa, systir
* Dhirendra prins, bróðir Birendra konungs sem hafði afsalað sér titlinum
* Jayanti prinsessa, frænka Birendra konungs
* Shanti prinsessa, systir Birendra konungs
* Sharada prinsessa, systir Birendra konungs
* Kumar Khadga, eiginmaður Sharada prinsessu
* Trilochan Acharya, starfsmaður konungshallarinnar

### Særðust
* Shova prinsessa, systir Birendra konungs
* Kumar Gorakh, eiginmaður Shruti prinsessu
* Komal prinsessa, eiginkona Gyanendra prins (fyrrverandi konungs) og núverandi drottning 
* Ketaki Chester, frændi Birendra konungs
* Paras prins, fyrrverandi krónprins Nepals, sonur Gyanendra

## Heimild
*
Jörundur Guðmundsson - Jörundur slær í gegn

***Jörundur Guðmundsson - Jörundur slær í gegn***  er 33 snúninga LP-hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1977. Á henni flytur Jörundur Guðmundsson gamanmál. Allt efni á plötunni er eftir „Spóa“, nema þar sem annars er getið — þ.e.a.s. nr. 2 á hlið A og nr. 1 og 4 á hlið B. Ólafur Gaukur útsetti og stjórnaði undirleik i nr. 2 á hlið A og nr. 1 og 4 á hlið B. „Spói“ er dulnefni sem Svavar Gests hafði áður notað í gamansömum pistlum í *[[Vísir (dagblað)|Vísi]]*.

Hljóðritun tónlistar fór fram í Tóntækni h.f. Tæknimaður var Sigurður Árnason. Allt annað efni var hljóðritað í Útvarpssal að viðstöddum áhorfendum. Tæknimaður var Þórir Steingrímsson. Ljósmynd á framhlið umslags var eftir Mótíf - Jóhannes Long. Hönnun umslags var í höndum SG og Grafík og Grafík sá um prentun.

## Lagalisti
#Nýjasta tækni og vísindi - Texti: Spói
#Í skugga af þér - Lag - texti: Williams — Jónas Friðrik
#Hjónaspil - Texti: Spói
#Nonni og bréfaskólinn - Texti: Spói
#Dagskrárkynning - Texti: Spói
#Þangverksmiðjan - Texti: Spói
#Hvaða ballett? - Texti: Spói
#Nú liggur vel á okkur - Lag - texti: Óðinn G. Þórarinsson - Theódór Einarsson 
#Hver er í símanum - Texti: Spói
#Nú, hann Palli - Texti: Spói
#Velferðarríkið - Lag - texti: Högstedt — Theódór Einarsson
#Undir dulnefni - Texti: Sp
#Skákþáttur - Texti: Spói
#Ég á afmæli sjálfur - Texti: Spói
#Nonni og dansskólinn - Texti: Spói
#Nú er nóg komið - Texti: Spói

## Textabrot af bakhlið plötuumslags
 

## Tilvísanir
Grunnklasasafn

**Grunnklasasafn** er safn klasa sem mynda grunneiningu hlutbundins forritunarmáls. Iðulega er þar að finna klasa sem hafa samband við helstu grunneiningar tölvunnar, svo sem úttak/inntak, netsamskipti og fleira.

## Dæmi um grunnklasasöfn
* JCL-grunnklasasafnið fyrir Java forritunarmálið
* BCL-grunnklasasafnið fyrir .NET-forritun
Taastrup

**Taastrup** er bær á austanverðu Sjálandi í Danmörku. Taastrup ásamt samliggjandi byggð telur um 34.500 íbúa (2018).
Adam Sandler

**Adam Richard Sandler er** (fæddur 9. september 1966) er bandarískur grínisti, leikari,tónlistarmaður, handritshöfundur og kvikmyndaleikstjóri. Eftir að hafa öðlast frægð í Saturday Night Live þáttunum, sneri Sandler sér að kvikmyndum og  má þar nefna Billy Madison (1995), Happy Gilmore (1996), Big Daddy (1999).
Seinfeld

**Seinfeld** voru bandarískir gamanþættir sem sýndir voru á NBC sjónvarpsstöðinni frá 5. júlí 1989 til 14. maí 1998. Höfundar Seinfeld-þáttanna voru þeir Larry David og Jerry Seinfeld. Sá síðarnefndi lék eitt aðalhlutverkanna í þáttunum, persónu sem var alnafni hans sjálfs, þ.e.a.s. Jerry Seinfeld. Þættirnir fjölluðu um hann og vini hans í New York borg, en þeir voru þau George Louis Costanza (Jason Alexander), Elaine Marie Benes (Julia Louis-Dreyfus) og Cosmo Kramer (Michael Richards). Tilgangurinn með þáttunum var sá að söguþráðurinn „snerist ekki um neitt“ nema minnstu smáatriðin í daglegu lífi aðalpersónanna fjögurra.
Larry David

**Lawrence Gene** "**Larry**" **David** (fæddur 2. júlí 1947) er leikari, handritshöfundur, grínisti, framleiðandi og kvikmyndaframleiðandi. Hann skapaði meðal annars þáttaröðina *[[Seinfeld]]* ásamt Jerry Seinfeld. Einnig á hann heiðurinn að þáttaröðinni *[[Curb Your Enthusiasm]]*, sem er sýnd á HBO sjónvarpsstöðinni.
Jerry Seinfeld

**Jerome Allen Seinfeld** (fæddur 29. apríl 1954 í New York) er bandarískur uppistandari, leikari og handritshöfundur. Hann er þekktastur fyrir að leika útgáfu af sjálfum sér í þáttaröðunum Seinfeld, sem sýndir voru á árunum 1989 til 1998.
Hjallerup

**Hjallerup** er bær á Norður-Jótlandi í Danmörku. Íbúafjöldi bæjarins er umb 4.000 og liggur bærinn í Brønderslev sveitarfélaginu. Bærinn er þekktur fyrir sinn árlega „Hjallerup markað“.
Jason Alexander

**Jason Alexander** (fæddur sem Jason Scott Greenspan þann 23. september 1959) er bandarískur leikari og er þekktastur fyrir hlutverk sitt sem George Costanza í þáttunum Seinfeld. 

## Tenglar
*
Julia Louis-Dreyfus

**Julia Scarlett Elizabeth Louis-Dreyfus** (fædd 13. janúar 1961) er bandarísk leikkona, grínisti og handritshöfundur. Hún er hvað þekktust fyrir hlutverk sitt sem Elaine Benes í þáttaröðinni Seinfeld en einnig Saturday Night Live (1982–1985), The New Adventures of Old Christine (2006–2010) og þáttaröðinni Veep (2012–).

28. september 2017 tilkynnti Louis-Dreyfus á samfélagsmiðlinum Twitter að hún væri með brjóstakrabbamein.
Nýgræðingar

**Nýgræðingar** (á ensku: *Scrubs*) er bandarískur gamanþáttur sem hóf göngu sína 2. október 2001 á NBC sjónvarpsstöðinni. Þátturinn var skapaður af Bill Lawrance og framleiddur af Touchstone Television. Þátturinn fjallar um starfs- og einkalíf margra aðila er starfa á Sacred Heart sjúkrahúsinu.

## Aðalpersónur
* Dr. John 'J.D.' Dorian leikinn af Zach Braff
* Dr. Elliot Reid leikinn af Sarah Chalke
* Dr. Christopher Turk leikinn af Donald Faison
* Húsvörðurinn leikinn af Neil Flynn
* Dr. Bob Kelso leikinn af Ken Jenkins
* Dr. Perry Cox leikinn af John C. McGinley
* Carla Espinosa hjúkrunarkona leikin af Judy Reyes
* Dr. Todd Quinlan leikinn af Robert Maschio
* Laverne Roberts hjúkrunarkona leikin af Aloma Wright
* Ted Buckland leikinn af Sam Lloyd
* Jordan Sullivan leikin af Christa Miller
Zach Braff

**Zachary Israel Braff** (fæddur 6. apríl 1975) er bandarískur leikari, leikstjóri, handritshöfundur og framleiðandi. Hann er best þekktur fyrir hlutverk sitt sem J.D. í NBC þáttaröðinni Scrubs.
Sarah Chalke

**Sarah Chalke** (fædd 27. ágúst 1976 í Ottawa, Kanada) er kanadísk leikkona og þekktust fyrir hlutverk sitt sem Dr. Elliot Reid í NBC sjónvarpsþáttunum Scrubs.
Neil Flynn

**Neil Richard Flynn** (fæddur 13. nóvember 1960) er bandarískur leikari og er þekktastur fyrir hlutverk sitt sem húsvörðurinn í NBC sjónvarpsþáttunum Scrubs.
Ken Jenkins

**Ken Jenkins** (fæddur 28. ágúst 1940) er bandarískur leikari og þekktastur fyrir hlutverk sitt sem Dr. Bob Kelso í NBC sjónvarpsþáttunum Scrubs.
Judy Reyes

**Judy Reyes** (fædd 5. nóvember 1967 í Bronx, New York) er leikkona af dóminísku bergi brotin og þekktust fyrir hlutverk sitt sem Carla Espinosa hjúkrunarkona í NBC sjónvarpsþáttunum Scrubs.
Donald Faison

**Donald Adeosun Faison** (fæddur 22. júní 1974 í New York) er leikari af nígerískum ættum og þekktastur fyrir hlutverk sitt sem Dr. Christopher Turk í NBC sjónvarpsþáttunum Scrubs.
Chris Farley

**Christopher Crosby Farley** (15. febrúar 1964 – 18. desember 1997) var bandarískur leikari og grínisti. Hann öðlaðist frægð sína með leik í þáttunum Saturday Night Live og lék meðal annars í kvikmyndum á borð við Tommy Boy, Black Sheep og Beverly Hills Ninja. Farley lést úr ofneyslu eiturlyfja árið 1997.
Veðkall

**Veðkall** er þegar aðili sem veitir lán til verðbréfakaupa með veði í verðbréfunum sjálfum, kallar eftir auknum veðtryggingum fyrir láninu vegna þess að undirliggjandi eign (verðbréfin) hefur fallið í verði. Í slíkum samningum er gjarnan gert ráð fyrir því að veðhlutfallið sé allt að 150% af upphæð lánsins, og ef það fer niður fyrir 125% þurfi lántaki að afla aukinna trygginga.  

Ef lántaki getur ekki aflað aukinna trygginga getur lánveitandi gripið til þvingaðrar sölu. Þá er undirliggjandi eign seld og lánssamningurinn gerður upp með söluandvirðinu.

Samningar um kaup á verðbréfum með veðum af þessu tagi eru oft kallaðir framvirkir samningar.

## Dæmi
Jón á hlutabréf í fyrirtækinu A hf. sem eru 1 milljón að markaðsvirði. Hann vill gjarnan „gíra upp“ þessa eign sína með framvirkum samningi um kaup á hlutabréfum í fyrirtækinu B hf. að andvirði 2 milljónir. Hann leggur hlutabréfin í A að veði, ásamt hlutunum í B. Veðið er því 3 milljónir fyrir láni að upphæð 2 milljónir. Veðhlutfallið er þá 150%. Nú fellur verð hlutabréfa í A og B um 30%, þannig að markaðsvirðið er orðið 2,1 milljón. Veðhlutfallið er aðeins 105% og Jón getur átt von á veðkalli fá lánveitanda sínum.

## Á Íslandi

Frá 10. október 2007 til 27. nóvember 2007 féll verð hlutabréfa í Kauphöll Íslands um næstum 21%. Talið er að íslensku bankarnir hafi í kjölfarið þurft að eiga um það bil 600 veðköll og að á þeim tíma hafi allt að þriðjungur hlutabréfa verið veðsettur.

## Tilvísanir
Kolkrabbar

**Kolkrabbar** (fræðiheiti *Octopoda*) eru ættbálkur af flokki smokka. Til eru um það bil 300 tegundir kolkrabba. Þeir lifa víða í úthöfum en flestar tegundir þeirra þó á grunnsævi og þá helst við kóralrif.

## Útlit
Kolkrabbar hafa átta arma sem eru undir búknum en til eru tegundir með færri arma. Á öllum átta örmum kolkrabbans eru ótalmargar sogskálar sem eru mjög næmar. Á þeim eru efnanemar sem dýrin nota til þess að finna bragðið af því sem þeir snerta. Kolkrabbar nota arma sína einnig til þess að koma sér milli staða. Sjón þeirra eru mjög góð en þeir eru þó ekki taldir hafa litasjón.

## Lifnaðarhættir
Húðfrumur kolkrabba eru mjög sérstakar og gera þeim kleift að skipta um lit og endurkasta ljósi á ýmsan hátt. Þeir nýta sér þennan hæfileika til þess að falla betur inn í umhverfi sitt og fela sig ef einhver hætta er á ferð og einnig til að hafa samskipti við aðra kolkrabba. Kolkrabbar eru einnig með þann hæfileika að geta sprautað þykku svörtu bleki úr blekkirtlum, sem einnig hjálpar þeim að fela sig og komast út úr slæmum aðstæðum. Kolkrabbar eru taldir vera mjög gáfuð dýr og greindastir allra hryggleysingja. Sýnt hefur verið fram á að þeir hafa bæði skammtíma- og langtímaminni og að taugakerfi þeirra er allflókið. 

Æviskeið kolkrabba er frá því að vera um 6 mánuðir hjá minnstu tegundunum og allt upp í 3 - 5 ár hjá þeim stærstu. Sýnt hefur verið fram á að hægt sé að þjálfa kolkrabba til að opna krukku og má af því sjá að þetta eru klók dýr. Kolkrabbar eru rándýr og éta nánast hvað sem er.

## Æxlun
Karldýrið notar einn af átta örmum sínum til þess að koma sæðinu inn í kvendýrið, armurinn sem þeir nota kallast *hectocotylus*. Kvendýrið getur haldið sæðisfrumunum lifandi þangað til að eggin eru fullþroskuð en eftir það fara eggin niður í möttulholið og frjóvgast þar. Kvendýrið býr til holu á sjávarbotninum, gætir þar eggjanna og veitir að þeim súrefni. Úr eggjunum koma lirfur sem svífa um í hafinu. Eftir að karldýrið hefur æxlast lifir það ekki lengi.

## Tenglar

* kolkrabbi-vísindavefur
* Allt um kolkrabba-vísindavefur
Smokkfiskar

**Smokkfiskar** (einnig verið nefndir **smokkar**, **halafiskar** eða **höfuðfætingar**) eru lindýr af ættbálki smokka og eru ein undirfylking smokka en hinar eru kolkrabbar og kuggar. Til eru um 300 tegundir smokkfiska. Þeir lifa í sjó mjög víða og sprauta bleki ef þeir eru áreittir. 

Smokkfiskar eru með tíu arma með sogblöðkum og tvo griparma á meðan ættingjar þeirra kolkrabbarnir eru með átta sogblöðkuarma en enga griparma. Smokkfiskar voru mikið notaður til beitu hér áður fyrr og þá nefndur *beitusmokkur*. Búrhvalur og Grindhvalur nærast mikið á smokkfiski. 

Guðmundur G. Hagalín rithöfundur nefndi smokkfiskinn *hinn þorskhættulega blekbullara sjávarins*.
Fágað fall

**Fágað fall** er raungilt fall, sem setja má fram með veldaröð, sem er a.m.k. samleitin innan tiltekins samleitnibils. Fáguð föll eru óendanlega oft deildanleg og eru í raun Taylorröð fallsins í nágrenni tiltekins punkts. Fáguð föll, sem skilgreind eru á hlutmengi tvinntalnasléttunnar, kallast **tvinnfáguð föll** og eru þau samleitin innan s.n. samleitnigeisla. Tvinnfágað fall, skilgreint á allri tvinntalnasléttunni, nefnist heilt fall.

Dæmi um fáguð föll: margliða, hornafall, veldisfall og logri.
Hillerød

**Hillerød** er borg á Norður-Sjálandi í Danmörku. Íbúafjöldi bæjarins var 30.853 árið 2013.
Nykøbing Mors

**Nykøbing Mors** er stærsti bær á eyjunni Mors á Norður-Jótlandi í Danmörku. Bærinn fékk kaupstaðarréttindi árið 1299 og er íbúafjöldi um 9.100 (2018).
Nibe

**Nibe** er bær á Norður-Jótlandi í Danmörku. Bærinn liggur við Limafjörð og tilheyrir Álaborgar-sveitarfélaginu. Íbúafjöldi bæjarins er 4.632 (2006).
Listi yfir lönd eftir vísitölu um þróun lífsgæða

**Listi yfir lönd eftir vísitölu um þróun lífsgæða** sýnir röð landa eftir vísitölu um þróun lífsgæða sem kemur út í árlegum skýrslum Þróunaráætlunar Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1993.

Vísitalan um þróun lífsgæða (VÞL) ber saman tekjur, heilsu, lífslíkur, læsi, menntun og lífsgæði landa um allan heim. Hún er notuð sem mælikvarði á velferð, sérstaklega velferð barna, og þróun landa. Hún er líka notuð til að mæla þau áhrif sem efnahagsstefna hefur á lífsgæði fólks. Vísitalan var þróuð árið 1990 af pakistanska hagfræðingnum Mahbub ul Haq og indverska hagfræðingnum Amartya Sen. Hugmyndin var að taka tillit til fleiri þátta en vergrar landsframleiðslu þegar lönd og tímabil eru borin saman. Hún hefur verið gagnrýnd fyrir að taka ekki tillit til ójöfnuðar innan landa. 

## Listi yfir öll lönd
Listinn nær yfir 193 af aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna, auk Palestínuríkis og Hong Kong. Sex aðildarríki, Mónakó, Naúrú, Norður-Kórea, San Marínó, Sómalía og Túvalú, eru ekki metin. Önnur lönd sem ekki eru aðildarríki Sameinuðu þjóðanna, eins og Vatíkanið, Kosóvó, Makaó og Taívan, eru heldur ekki metin.

## Tilvísun
Humrar

**Humrar** eru ætt krabbadýra af ættbálki skjaldkrabba. Leturhumar er sú humartegund sem veiðist hér við land.
Vodskov

**Vodskov** er bær á Norður-Jótlandi í Danmörku. Bærinn tilheyrir Álaborgar sveitarfélaginu og er um 11 km norðaustan við Álaborg. Íbúafjöldi bæjarins eru um 4.400 (2018).
Vestbjerg

**Vestbjerg** er bær á Norður-Jótlandi í Danmörku. Bærinn tilheyrir Álaborgar sveitarfélaginu og liggur um 10 – 12 km norðan frá Álaborg. Íbúafjöldi bæjarins er um 3.000 manns.
Vaarst

**Vaarst** er lítill bær á Norður-Jótlandi í Danmörku. Bærinn tilheyrir Álaborgar sveitarfélaginu og liggur um 16 km suður frá Álaborg. Íbúafjöldi bæjarins er um 400 manns (2018).
Hals

**Hals** er bær á Norður-Jótlandi í Danmörku. Hægt er að taka ferju frá bænum yfir Limafjörðinn til bæjarins Egense sem liggur sunnanmegin við fjörðinn. Bærinn tilheyrir Álaborgar sveitarfélaginu og er íbúafjöldi bæjarins um 2.500 (2018).
Storvorde

**Storvorde** er bær á Norður-Jótlandi í Danmörku. Bærinn tilheyrir Álaborgar sveitarfélaginu og er íbúafjöldi bæjarins um 3300 manns.
Ebeltoft

**Ebeltoft** er bær á suðaustur hluta Jótlands í Danmörku. Íbúafjöldi bæjarins er 7.200 (2018).

Bærinn liggur á vesturhlið nessins eða skagans Hasnæs, og er eini bær á austur Jótlandi með höfn sem snýr að vestri.

*Ebeltoft er formlega stofnaður árið 1200 og með kaupstaðaréttindi frá 1302. Hann tekur við nokkru fleirra af ferðanmönnum en að jafnaði gerist, þykir gamli bærinn álitlegur ásamt görðum og söfnum.*

Í bænum var fyrsta einkarekna sjúkrahús Danmerkur sett upp 1989 svo eitthvað sé nefnt.
Kalundborg

**Kalundborg** er danskur kaupstaður á norðvestur Sjálandi. Íbúafjöldi bæjarins er um 16.500 (2018) en áður fyrr hét bærinn Kallundborg.
Fyrsti liðurinn í nafninu vísar til dvergkráku, en síðari tvo ættu allir að þekkja.
Rípar

**Rípar** (danska: ******) eru bær á suðvestanverðu Jótlandi í Danmörku og tilheyrir hann Sveitarfélaginu Esbjerg. Íbúafjöldi bæjarins er 8.300 (2018).
Litlabelti

**Litlabelti** er mjótt sund sem liggur á milli Fjóns og Jótlands. Mesta dýpt sundsins er um 75 metrar og er það því dýpra en Stórabelti. Tvær brýr liggja yfir sundið, Gamla Litlabeltisbrú sem byggð var á árunum 1929 – 1935 og Nýja Litlabeltisbrú sem var byggð á árunum 1965 – 1970.

## Tengt efni
* Stórabelti
Stórabelti

**Stórabelti** (eða **Beltissund**) er sundið á milli Sjálands og Fjóns í Danmörku. Mesta dýpt sundsins er um 60 metrar. Yfir sundið liggur Stórabeltisbrúin, frá Korsør á Sjálandi til Nyborg á Fjóni með viðkomu á Sprogø, sem er smáeyja í miðju sundinu.
Stórabelti er stærsta og mikilvægasta sundið af þeim þremur sem tengja Kattegat við Eystrasalt, hin eru Eyrasund og Litlabelti.

## Tengt efni
* Litlabelti
Nysted

**Nysted** er bær á suðaustur horni Lálands í Danmörku. Íbúafjöldi bæjarins er um 1.350 (2018).
* Nysted og omegns Fællesråd
Ulsted

**Ulsted** er lítill bær á Norður-Jótlandi í Danmörku. Bærinn tilheyrir Álaborgarsveitarfélaginu og er íbúafjöldi bæjarins 1.006 (1. janúar 2024).

## Tilvísanir
Sæby

**Sæby** er danskur hafnarbær austanvert á Norður-Jótlandi í Danmörku. Íbúafjöldi bæjarins er 8.874 (2018)
Bersi Skáld-Torfuson

**Bersi Skáld-Torfuson** (d. 1030) var íslenskt skáld úr Miðfirði. Hann fæddist á bæ sem hét Torfustaðir og var kenndur við móður hans, Skáld-Torfu. Frá honum segir í Ólafs sögu helga og Grettis sögu.

Bersi gekk í þjónustu Sveins jarls Hákonarsonar og var hirðskáld hans. Eftir Nesjaorustu, sem fram fór 25. mars 1016, komst hann á vald Ólafs konungs Haraldssonar (Ólafs digra) og varð hirðskáld hans. Hjá Ólafi komst hann í kynni við Sighvat Þórðarson skáld og gekk síðar með honum til Rómabogar árið 1030. Um haustið á leiðinni heim hittu þeir norræna menn  í Mundíufjöllum sem sögðu þeim lát Ólafs að Stiklastöðum um sumarið. Þá sneri Bersi við og gekk aftur til Rómaborgar, og segir sagan að þegar hann kom þangað aftur, hafi hann gengið inn í Péturskirkjuna og sprungið þar af harmi, og sé hann grafinn að þeirri kirkju. 

## Tenglar
* ''Íslensk skáld í framandi mold''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1959
Czesław Miłosz

**Czesław Miłosz** (30. júní 1911 – 14. ágúst 2004) var pólskt skáld, rithöfundur og þýðandi. Czesław Miłosz fæddist í Šateiniai (Pólska: *Szetejnie*) í Litáen, en hann leit alla tíð á sig sem pólskt skáld. Hann sagði þó eitt sinn í viðtali: *Ég er Litái sem var ekki gefið að vera Litái*. Hann hlaut bókmenntaverðlaun Nóbels árið 1980.

Czesław Miłosz var virkur í andspyrnuhreyfingunni gegn Þjóðverjum í Seinni heimsstyrjöldinni, en kaus að setjast að í Bandaríkjunum á sjötta áratug 20. aldar, og kenndi lengi vel við háskólann í Berkeley. Uppgjöri sínu við kommúnismann lýsir Miłosz í bókinni Hugsun í ánauð. Miłosz er talinn hafa náð mestum árangri í ljóðagerð, en hann var einnig atkvæðamikill ritgerðahöfundur og þýðandi. Meðal þess helsta á þýðingasviðinu sem liggur eftir hann er Jobsbók á pólsku, en biblíuefni og klassísk minni eru áberandi í skáldskap hans. 

## Tenglar
* ''Í skolti Levíatans''; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1981
Keltneskar þjóðir

**Keltnesku þjóðirnar** eru 6 þjóðir og þjóðarbrot sem tala keltnesk tungumál og búa á stöðum sem keltar rekja uppruna sinn til.
*  Bretanía (bretónska)
*  Írland (írska)
*  Kornbretaland (korníska)
*  Mön (manska)
*  Skotland (gelíska)
*  Wales (velska)
Roland Schimmelpfennig

**Roland Schimmelpfennig** (fæddur 1967 í Göttingen í Þýskalandi) er þýskur leikritahöfundur. Hann lærði leikstjórn í Otto Falkenberg-leiklistarskólanum í München og hefur starfað sem aðstoðarleikstjóri, leikstjóri og dramatúrgur. Fyrsta leikrit hans er frá árinu 1996. 

Leikrit hans, *Arabíska nóttin*, var flutt í Útvarpsleikhúsinu og leikrit hans *Konan áður* var sett upp á smíðaverkstæði Þjóðleikhússins haustið 2007. Konan áður var frumflutt í Burgtheater í Vínarborg haustið 2004.

## Leikhúsverk
* *Die ewige Maria*, UA: 27. Januar 1996, Theater Oberhausen 
* *Keine Arbeit für die junge Frau im Frühlingskleid*, UA: 4. April 1996, Münchner Kammerspiele
* *Die Zwiefachen*, UA: 6. Juni 1997, Münchner Kammerspiele
* *Aus den Städten in die Wälder, aus den Wäldern in die Städte*, UA: 25. April 1998, Staatstheater Mainz
* *Fisch um Fisch*, UA: 8. Mai 1999, Staatstheater Mainz
* *Vor langer Zeit im Mai*, UA: 13. März 2000, Schaubühne am Lehniner Platz, Berlin
* *MEZ*, UA: 5. Mai 2000, Schaubühne am Lehniner Platz, Berlin
* *Die arabische Nacht*, UA: 3. Februar 2001, Staatstheater Stuttgart
* *Push Up 1-3*, UA 10. November 2001, Schaubühne am Lehniner Platz, Berlin
* *Vorher/Nachher*, UA: 22. November 2002, Hamburg
* *Alice im Wunderland*, UA: 31. Mai 2003, Schauspielhaus Hannover, 2006 „Schule des Theaters“ in Wien
* *Die Frau von früher*, Auftragsarbeit für das Burgtheater, UA: 12. September 2004, Wiener Akademietheater
* *Angebot und Nachfrage*, UA: 4. November 2005, Schauspielhaus Bochum
* *Auf der Greifswalder Straße*, UA: 27. Januar 2006, Deutsches Theater Berlin
* *Körperzeit*, nach dem Roman *The Body Artist* von Don DeLillo, UA: 11. April 2007, Theater am Neumarkt Zürich
* *Ende und Anfang*, UA: 6. Oktober 2006, Wiener Akademietheater
* *Besuch bei dem Vater, Schauspielhaus Bochum, Staatstheater Nürnberg in der Spielzeit 07/08
* *Das Reich der Tiere*, UA: 1. September 2007, Deutsches Theater Berlin
* *Vorher/Nachher*, Thalia Theater Halle

=== Útvarpsleikrit ===
* *Die Aufzeichnung*
* *Die Taxiterroristin*
* *Krieg der Wellen*
* *Die arabische Nacht''
Reynir Oddsson

**Reynir Oddsson** (f. 12. ágúst 1936) er íslenskur ljósmyndari. Hann var einnig frumkvöðull í íslenskri kvikmyndagerð og var langt á undan sinni samtíð þegar hann skrifaði, framleiddi og leikstýrði sinni fyrstu kvikmynd í fullri lengd Morðsaga.

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Júlíus Kemp

**Júlíus Kemp** (f. 2. desember 1967) er íslenskur kvikmyndagerðarmaður. Hann hefur framleitt fjölda mynda fyrir kvikmyndafyrirtækið Kvikmyndafélag Íslands og leikstýrt þrem kvikmyndum, Veggfóðri, Blossa/810551 og Reykjavik Whale Watching Massacre.

## Tenglar
*
Appelsínusafi

**Appelsínusafi** er ávaxtasafi sem kreistur er úr appelsínum. Helsti útflytjandi appelsínusafa í heiminum eru Bandaríkin, og þar á eftir Argentína.
Pentagon

**Pentagon** (enska *The Pentagon*; íslenska: *Fimmhyrningurinn*) er höfuðstöðvar Varnarmálaráðuneytis Bandaríkjanna í Arlington, Virginíu í Bandaríkjunum. Byggingin er tákn varnar og hers í Bandaríkjunum. George Bergstrom hannaði bygginguna. Hafist var handa við að reisa hana árið 1941 en byggingin var tekin í notkun árið 1943.

Pentagon er stærsta skrifstofubygging í heimi. Um það bil 26.000 starfsmenn vinna þar.

Árið 2001 flaug flugvél á eina hlið byggingarinnar í hryðjuverkunum 11. september 2001.
Álasund

**Álasund** (norska: *Ålesund*) er stærsta borg í fylkinu Mæri og Raumsdal í Noregi með 52.163 íbúa (2022). Borgin er stjórnsýslumiðstöð sveitarfélagsins Álasunds, sem hefur 67.114 íbúa (2022).

Álasund tengist E136 veginum, sem liggur frá Dombås í Innlandet, og tengir Sunnmøre-svæðið við E6 og Austur-Noreg. Þjóðvegurinn E39, sem byrjar í Þrándheimi og liggur meðfram allri Vesturlandsströndinni, liggur einnig í gegnum borgina. Álasund er viðkomustaður Hurtigruten. Lestarrútur ganga frá Álasundi til og frá flestum lestarstöðvum á Åndalsnes.  Álasundsflugvöllur, Vigra, hefur daglegar flugleiðir til Óslóar, Björgvinjar, Þrándheims, Stafangurs, Kaupmannahafnar og Amsterdam.

Álasundsborg er þekkt fyrir fallegan art nouveau-stíl. Turnar, spírur og fallegar skreytingar mæta þér þegar þú gengur eftir götunni þar. Bærinn er staðsettur eins og hurðaopnari inn í fjarðakerfið á Sunnmørum. Álasundssvæðið er stærsta þéttbýlissvæðið milli Bergen og Þrándheims og er kjarnasvæði Sunnmøre hvað varðar atvinnustarfsemi, flutninga og íbúafjölda. Héraðsdómur Sunnmøre hefur aðsetur í Álasundi. Þar hefur lögregluumdæmið Møre og Romsdal einnig höfuðstöðvar. Álasundssjúkrahúsið var byggt árið 1971 og hefur sjúkrahúsið fjölda starfa um alla sýslu.

Grunnskólinn í Álasundi samanstendur af 24 grunnskólum og 7 framhaldsskólum, auk nokkurra einkaskóla/frjálsa skóla.  

Í Álasundi eru fimm opinberir menntaskólar auk einkarekinna með nokkuð fullkomið námssvið: Álasund Videregående skole (einnig kallaður "Latneski skólinn"), Fagerlia Videregående skole, Nørve Videregående skole, Borgund Videregående skole, Spjelkavík Videregående skole og Akademiet Ålesund.  

Boðið er upp á æðri menntun við NTNU í Álasundi, Listaskólanum og Verkmenntaskólanum í Álasundi.

Miðbær Álasunds fékk sína núverandi mynd eftir bæjarbruna árið 1904. Þetta var einn stærsti eldsvoði í Noregi: Hann eyðilagði um 850 hús og aðeins 230 hús voru hlíft. Bærinn samanstóð nánast eingöngu af timburbyggingum. Að minnsta kosti 10.000 manns urðu heimilislausir og flestir misstu allt sem þeir áttu. Það ótrúlega er að eldurinn kostaði aðeins eitt mannslíf. Eftir brunann fengu Álasundsmenn aðstoð víðs vegar að af landinu og erlendis frá, með sérlega víðtækri aðstoð frá Vilhjálmi II Þýskalandskeisara. Miðbærinn var endurbyggður á þremur árum í formi múrsteinsbygginga í áberandi Art Nouveau stíl. Ekki voru notaðar staðlaðar teikningar þannig að hver nýbygging var sérhönnuð.
Árnýöld

**Árnýöld** er heiti sem sagnfræðingar nota stundum yfir ákveðið tímabil í sögu Vestur-Evrópu og fyrstu evrópsku nýlendnanna og nær yfir þrjár aldir frá lokum miðalda fram að iðnbyltingunni. Þetta tímabil einkennist af síauknu mikilvægi raunvísinda, uppgangi fyrstu kapítalísku hagkerfanna og þjóðríkishugmynda. Tímabilið nær yfir síðari hluta endurreisnarinnar, siðbreytinguna og upplýsinguna.

Mismunandi höfundar telja ólíka atburði marka upphaf árnýaldar. Þeir helstu eru:
* 1447 - Johann Gutenberg fann upp prentverkið. 
* 1453 - Tyrkjaveldi lagði Konstantínópel undir sig. Formleg endalok Rómaveldis.
* 1485 - Síðasti Englandskonungur af Plantagenet-ættinni, Ríkharður 3., var drepinn og Túdorættin komst til valda.
* 1492 - Kristófer Kólumbus kom til Ameríku.
* 1494 - Karl 8. Frakkakonungur réðist inn í Ítalíu og hóf þannig röð styrjalda sem einkenndu ítölsku endurreisnina.
* 1513 - *[[Furstinn]]* eftir Niccoló Machiavelli kom út.
* 1517 - Siðbreytingin hófst.
* 1545 - Kirkjuþingið í Trentó markar endalok miðaldakirkjunnar í kaþólskum löndum.

Lok tímabilsins eru yfirleitt miðuð við frönsku byltinguna 1789 eða upphaf iðnbyltingarinnar um aldamótin 1800.
Kirkja heilagrar Súsönnu

**Kirkja heilagrar Súsönnu** (ítalska: *Santa Susanna*) er kirkja sem stendur á Kvirinalhæð í Róm og er kennd við heilaga Súsönnu frá árinu 565. Hús sem þjónaði því hlutverki að vera fundarstaður kristinna var reist á þessum stað árið 280. Sagt er að húsið hafi opinberlega orðið að kirkju árið 330 í valdatíð Konstantínusar 1. 

Sergíus 1. páfi lét gera við kirkjuna á 7. öld en 796 lét Leó 3. páfi endurbyggja hana frá grunni. Framhlið kirkjunnar var fyrsta verkefnið sem svissneski arkitektinn Carlo Maderno fékk í eigin nafni í Róm. Hann lauk við framhliðina árið 1603 en hún hafði mikil áhrif á barokkið í byggingarlist. Framhliðin þótti takast svo vel að Páll 5. páfi fékk Maderno til að ljúka við kirkjuskipið og hanna framhlið Péturskirkjunnar.
Lillehammer

**Lillehammer** er norskur bær í suðurslua landsins. Hann er við norðurbakka vatnsins Mjøsa og er íbúafjöldi bæjarins um 28.000 (2018). Lillehammer hélt 17. vetrarólympíuleikana 1994.
Orfeus (ópera)

***Orfeus*** (ítalska: *L'Orfeo, favola in musica*) er eitt af fyrstu verkunum sem kallað er ópera. Tónlistin var samin af Claudio Monteverdi við texta Alessandro Striggio fyrir kjötkveðjuhátíð í Mantúu og fyrst sett á svið 24. febrúar árið 1607. Hún var fyrst gefin út á prenti í Feneyjum 1609.

Óperan byggist á grísku goðsögunni um Orfeus og Evridís. Hún er í fimm þáttum með formála. 

## Hljóðskrár
Klemens 8.

**Klemens 8.** (24. febrúar 1536 – 3. mars 1605) sem hét upphaflega **Ippolito Aldobrandini**, var páfi frá 30. janúar 1592 til dauðadags. Hann fæddist í Fano í Marke en fjölskylda hans var frá Flórens.

Hann varð kardináli 1585 og var sendur sem legáti til Póllands þar sem hann átti hlut í því að fá Maximilían 3. erkihertoga látinn lausan en hann var í haldi Pólverja eftir misheppnaða tilraun til að taka völdin eftir lát Stefáns Báthory. 

Hann var kjörinn páfi eftir lát Innósentíusar 9. 1591 sem málamiðlun milli óska Filippusar 2. og ítölsku kardinálanna. 1593 tók Hinrik 4. af Navarra upp kaþólska trú til að geta gerst konungur Frakklands. 1595 leysti Klemens hann undan öllum syndum, gagnstætt óskum Filippusar. Á móti aðstoðaði Hinrik Klemens við að bæta hertogadæminu Ferrara við lönd kirkjunnar þegar Alfons 2. hertogi af Ferrara lést barnlaus 1597.

1597 setti hann upp ráðið *[[Congregatio de Auxiliis]]* til að kveða úr um deilu dóminíkana og jesúíta um hlutverk frjáls vilja gagnvart ómótstæðilegri náð og lauk með því að fordæma áherslu molinisma á frjálsan vilja. 

Árið eftir, eða 1598, hafði Klemens milligöngu um sáttagerð, Friðsarsamninginn í Vervins, milli Hinriks og Filippusar, sem fól í sér að Filippus kallaði hersveitir sínar burt frá Frakklandi.

1600 var hátíðarár og þrjár milljónir pílagríma komu til Rómar. Það ár staðfesti Klemens dauðadóm yfir Giordano Bruno sem var brenndur á báli 17. febrúar. Fimm árum síðar lést Klemens úr þvagsýrugigt sem hrjáði hann á efri árum. Hans var einkum minnst fyrir stjórnkænsku sína og þá hörku sem hann sýndi sakamönnum og gyðingum.
Leó 11.

**Leó 11.** (2. júní 1535 – 27. apríl 1605) hét upphaflega **Alessandro Ottaviano de' Medici** og var kjörinn páfi 1. apríl 1605 þá nærri sjötugur að aldri. Strax eftir krýninguna veiktist hann og lést tæpum mánuði síðar. Hann var því kallaður „eldingarpáfinn“ (*Papa Lampo*). 

Hann fæddist í Flórens, sonur Francescu Salviati sem var dóttir Lucreziu de'Medici, eldri dóttur Lorenzos hins mikilfenglega. Hann var skipaður prestur af Kosímó 1. stórhertoga sem gerði hann að sendimanni sínum við hirð Píusar 5. Gregoríus 13. skipaði hann biskup í Pistoia 1573, erkibiskup í Flórens 1574 og kardinála 1583.

1596 sendi Klemens 8. hann til Frakklands til hirðar Mariu de'Medici.

Kjör hans 1605 var tryggt með bandalagi ítölsku og frönsku kardinálanna og stutt af Hinriki 4. Frakkakonungi gegn óskum Filippusar 3. Spánarkonungs.
Regnhlíf

**Regnhlíf** er hringlaga vatnsheldur dúkur á pjáturgrind sem fella má saman niður að (krók)skafti og er haldið yfir höfði til að verjast regni. Sumar tegundir regnhlífa er einnig hægt að nota, þegar þær eru ekki að hlífa eiganda sínum fyrir regni, sem göngustaf. 

## Tenglar
* ''Regnhlífar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1957
Gerningaveður

**Gerningaveður** er óveður sem (fjölkunnugur) maður hefur *gert á einhvern* sem er á sjó og á að valda drukknun viðkomandi. Talað var einnig um að *gera einhverjum gerningaveður* eða *gera gerningaveður að einhverjum*. Gerningaveður er þó oftast haft í merkingunni fárviðri. 

Í Ferðabók Eggerts Ólafssonar segir svo:

:Gerningaveður var það kallað er menn vöktu vind og illviðri. Upprunni þessa er sá, að til forna notuðu menn höfuð Þórs sem annaðhvort var skorið út, rist eða málað. Á sá siður rót sína að rekja til þess, að sagt var, að Þór sjálfur hefði hleypt af stað veðri með því að blása svo úr skoltum sér, að skeggbroddarnir stóðu beint út í loftið. Var það kallað að *þeyta skeggbrodda*. Á myndum þessum var Þór því sýndur gapandi og skeggið látið standa beint út. Við þennan galdur þótti það mestur lærdómur að nota aðeins einn eða tvo galdrastafi, en höfuðgaldurinn var fólginn í því, að úr stafnum mætti lesa orðin „Þórs Hafot“ eða „Þórs Hafut“, annaðhvort bæði saman, eða hvort fyrir sig. 

Jón Árnason segir í Þjóðsögum sínum:

:Bandrúnir voru svo fjölbreyttar, að heilu orði eða heilum formála var komið fyrir í einni stafsmynd. Einn var stafur sá, er Veðurgapi er nefndur. Úr honum mátti lesa „Þórshöfuð“. Veðurgapi var hafður til þess að gera ofviðri að mönnum, sem voru á sjó, og drekkja þeim.

Í Bók Þórðar Tómassonar, Veðurfræði Eyfellings, er gerningaveður flokkað sem óveður eingöngu: 

:Hér læt ég saman fara nokkur orð, sem lúta að vondu veðri og er á þeim nokkur stigsmunur: ofsaveður, ólátaveður, óðaveður, bráðveður, gerningaveður.
Bjólfskviða (aðgreining)

**Bjólskviða** getur átt við um:

* Kvæðið Bjólfskviðu
* Kvikmyndina Bjólfskviðu frá árinu 2006 leikstýrð af Sturlu Gunnarssyni
* Þrívíddarkvikmyndina Bjólfskviðu frá árinu 2007 leikstýrð af Robert Zemeckis
Sinclair Lewis

**Sinclair Lewis** (7. febrúar 1885 – 10. janúar 1951) var bandarískur rithöfundur sem skrifaði jöfnum höndum skáldsögur, smásögur og leikrit. Lewis var alltaf nálægt kviku hins bandaríska þjóðfélags í verkum sínum, gagnrýndi það ísmeygilega og hið kapítalíska gildismat, ásamt því að framfæra sterkar kvenpersónur. Árið 1930 varð Sinclair Lewis fyrsti Bandaríkjamaðurinn til að hljóta Bókmenntaverðlaun Nóbels. 

Sinclair Lewis fæddist í Sauk Centre, Minnesota, var skírður *Harry Sinclair Lewis* og hóf á unga aldri að lesa bækur og halda dagbók. Hann reyndi að flýja að heiman 13 ára og verða trommuleikari í spænsk-bandaríska stríðinu, en án árangurs. Hann hóf þá að skrifa ljóð og seinna rómantískar sögur. Hann reis þó fyrst til metorða eftir útkomu fyrstu alvöru bókar sinnar, Main Street sem kom út 1920, en hún seldist miklu betur en hinar söluvænlegu bækur, sem hann hafði áður skrifað. Á þeim árum seldi hann jafnvel Jack London söguþræði fyrir lágar upphæðir, en þeir höfðu kynnst þegar Sinclair tók viðtal við hann. Bók Sinclair Lewis, *Main Street*, fjallar um *Carol Milford*, konu sem flytur eftir giftingu með eiginmanni sínum í smábæ í Bandaríkjunum og reynir að hefja sig upp yfir uppvask og staðalímyndir. Bókin varð strax hreinasta útgáfuundur, og seldist eins og heitar lummur. 

Þekktasta bók hans ásamt Main Street, var Babbitt sem kom út tveimur árum seinna, eða 1922. Sú síðarnefnda kom út í íslenskri þýðingu Sigurðar Einarssonar árið 1943 (*Babbitt*). 

Sinclair Lewis sem lengi hafði hallaði sér að flöskunni, lést í Rómaborg 1951. 

## Tenglar
* ''Vinur minn Sinclair Lewis''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981
Ólafur Sveinsson

**Ólafur Sveinsson** er íslenskur kvikmyndaleikstjóri og er búsettur í Berlín. Ólafur hefur numið nám í almennri bókmenntafræði og heimspeki við Háskóla Íslands og útskrifaðist af leikstjórnarbraut frá Deutsche Film- und Fernsehakademie Berlin (þýska kvikmynda- og sjónvarpsakademían í Berlín) haustið 1998.

## Verk
* Der Gynäkologe (1993) 
* Im Tiefen Schlund der Nacht (1993)
* Björt mey og hrein (1994)
* Das Warten (1994)
* Loverman (1995)
* Stolz (1996)
* Baby (1997)
* Nonstop (1998)
* Braggabúar (2001)
* Hlemmur (2002)
* Schräge Zeit (2004)

## Heimildir
* http://www.poppoli.com/umos_dvd.html 
* http://imdb.com/name/nm0841001

## Tenglar
*
Hlemmur (kvikmynd)

**Hlemmur** er íslensk heimildarmynd sem kom út árið 2001 í leikstjórn Ólafs Sveinssonar. Myndin fjallar um ógæfufólk í Reykjavík sem eyðir flestum sínum stundum á stoppistöðinni Hlemmur. Hljómsveitin Sigur Rós sá um tónlistina fyrir kvikmyndina.

## Tenglar
*
Mótmælandi Íslands (kvikmynd)

**Mótmælandi Íslands** er íslensk heimildarmynd í leikstjórn Þóru Fjeldsted og Jón Karls Helgasonar. Myndir segir frá Helga Hóseassyni sem er virkur mótmælandi varðandi allskyns málefni á Íslandi. Hann hefur stundað sín óvenjulegu mótmæli í áratugi og vanalega með útbúning á skrautlegum skiltum sem hann ráfar svo þögull með á Langholtsvegi. Helgi komst í fréttirnar á áttunda áratug síðustu aldar þegar hann sletti skyri yfir þingmenn er voru á leið inn á Alþingi.

## Tenglar
* Kvikmyndarýni á www.kvikmyndir.com 
*
Ben Stiller

**Benjamin Edward Stiller** (fæddur 30. nóvember 1965) er bandarískur leikari, grínisti, kvikmyndaframleiðandi og leikstjóri. Hann er sonur leikarans Jerry Stiller og Anne Meara en þau eru bæði þaulreynd í kvikmyndaiðnaðinum.

## Sjá einnig
Ben Stiller var á 101 í gærkvöldi
Rutherford B. Hayes

**Rutherford Birchard Hayes** (4. október 1822 – 17. janúar 1893) var bandarískur stjórnmálamaður, lögfræðingur, hershöfðingi og 19. forseti Bandaríkjanna. Hann þjónaði því embætti frá árinu 1877 til 1881. Hayes var kjörinn forseti með eins atkvæðis mun í umdeildum kosningum árið 1876.
Chester A. Arthur

**Chester Alan Arthur** (5. október 1829 – 18. nóvember 1886) var bandarískur stjórnmálamaður og 21. forseti Bandaríkjanna. Hann þjónaði því embætti frá 1881 til 1885.
James Garfield

**James Abram Garfield** (19. nóvember 1831 – 19. september 1881) var hershöfðingi í Bandaríkjaher og 20. forseti Bandaríkjanna. Hann gegndi því embætti frá 4. mars 1881 til 19. september 1881. 

## Ferill
Garfield var af velskum ættum og fæddist í bjálkakofa í Ohio. Þegar hann var á öðru ári lést faðir hans og var hann alinn upp af móður sinni, systrum hennar og frænda sínum. Hann var framúrskarandi námsmaður og stundaði nám við Williams College í Williamstown í Massachusetts. Hann stundaði kennslustörf um skeið en lærði síðan lögfræði og starfaði sem lögmaður frá 1860. Nokkru fyrr hóf hann þátttöku í stjórnmálum og var kjörinn á ríkisþing Ohio fyrir repúblikana 1859. 

Hann gekk í herinn þegar borgarastyrjöldin hófst og hlaut þar skjótan frama. Á meðan styrjöldin stóð var hann kjörinn þingmaður í fulltrúadeild Bandaríkjaþings. Þingið kom ekki saman fyrr en alllöngu síðar og hann hélt áfram herþjónustu um skeið og var á þeim tíma gerður að hershöfðingja. Hann sagði þó af sér þegar hann settist á þing í desember 1863. Hann var svo endurkjörinn þingmaður á tveggja ára fresti, síðast 1878.

Árið 1880 var Garfield kjörinn öldungadeildarþingmaður fyrir Ohio en náði aldrei að setjast í öldungadeildina því þegar ekki tókst á flokksþingi repúblikana að ná fram niðurstöðu um forsetaframbjóðanda var leitað til Garfields og varð úr að hann bauð sig fram. Andstæðingur hans var demókratinn Winfield Scott Hancock. Rúmlega níu milljónir manna greiddu atkvæði og fékk Garfield aðeins um 1900 fleiri atkvæði en Hancock en hins vegar 214 kjörmenn móti 155.

## Banatilræði og dauði

Garfield náði ekki að setja mark sitt á forsetaembættið því að hann hafði aðeins verið í embætti tæpa fjóra mánuði þegar hann var skotinn tveimur skotum á járnbrautarstöð í Washington DC þann 2. júlí 1881. Tilræðismaðurinn var Charles J. Guiteau, geðsjúkur lögfræðingur sem hafði hvað eftir annað sótt um ýmis opinber embætti en verið hafnað.

Önnur kúlan straukst við handlegg Garfields en hin sat föst í brjóstholinu og fannst ekki. Garfield lá rúmfastur í Hvíta húsinu í tvo mánuði, sífellt verr haldinn vegna sýkinga út frá skotsárinu og mistaka læknanna sem meðhöndluðu hann. Reynt var að flytja hann í sumarhús við ströndina honum til heilsubótar en allt kom fyrir ekki. Hann fékk blóðeitrun og svæsna lungnabólgu sem leiddi að lokum til þess að hann lést úr hjartabilun þann 19. september. Varaforsetinn, Chester A. Arthur, tók þegar við embættinu.

Morðingi Garfields, Guiteau, var dæmdur til dauða og hengdur 30. júní 1882.

Kona Garfields var Lucretia Rudolph (19. apríl 1832 – 14. mars 1918). Þau áttu fimm börn sem náðu fullorðinsaldri.

## Tilvísanir
Grover Cleveland

**Stephen Grover Cleveland** (18. mars 1837 – 24. júní 1908) var 22. og 24. forseti Bandaríkjanna. Hann þjónaði því embætti frá 1885 til 1889 og aftur frá 1893 – 1897. Hann var eini forseti Bandaríkjanna sem hefur gegnt embættinu í tvö aðskilin kjörtímabil þar til Donald Trump tók við embætti forseta í annað skipti árið 2025.
Bil (stærðfræði)

**Bil** eða **talnabil** er hugtak í stærðfræðinni sem vísar til samhangandi hlutmengis rauntalnaássins, sem afmarkast af tveimur **endapunktum** eða jaðarpunktum bilanna. Bil geta verið lokuð, opin eða *hálfopin/-lokuð*. *Hálfbil* eru opin eða hálfopin bil, þar sem annar endapunktanna er óendanlegur (∞). Þannig bil eru hálflínur. Líta má á rauntalnaásinn **R**, sem opið bil með báða endapunkta óendanlega, þ.e. **R** :=  ]-∞,+∞[. (Sjá einnig útvíkkaði rauntalnaásinn.) Bil á tímaásnum kallast tímabil.

## Framsetning bila
Talnabilið á milli a og b þar sem tölurnar a og b eru báðar taldar með er oft táknað sem [a,b] þar sem tölurnar tvær kallast **endapunktar** talnabilsins.

### ISO-ritháttur
Í rithætti sem fylgir alþjóðlegum staðli ISO 31-11 merkir hornklofi sem vísar inn hlutveru og hornklofi sem bendir út merkir útilokun. Hægt er að skilgreina það með mengjaskilgreiningarrithætti sem:

* *Opið bil*: ]a,b[ = \{x\,|\, a
* *Hálfopið bil*: [a,b[ = \{x\,|\, a\le x 
* *Hálfopið bil*: ]a,b] = \{x\,|\, a
* *Lokað bil*: [a,b] = \{ x \,| \,a \le x \le b\}

þar sem ]a,a[, [a,a[ og ]a,a] tákna tómt mengi og [a,a] táknar mengið \{a\}.

### Annar ritháttur

* *Opið bil*: (a,b) = \{x\,|\, a
* *Hálfopið bil*: [a,b) = \{x\,|\, a\le x 
* *Hálfopið bil*: (a,b] = \{x\,|\, a
* *Lokað bil*: [a,b] = \{ x \,| \,a \le x \le b\}

þar sem (a,a), [a,a) og (a,a] tákna tómt mengi og [a,a] táknar mengið \{a\}.

## Tilvísun
Benjamin Harrison

**Benjamin Harrison** (20. ágúst 1833 – 13. mars 1901) var 23. forseti Bandaríkjanna og þjónaði því embætti frá 1889 til 1893. Hann er til dagsins í dag eini forsetinn sem komið hefur frá Indiana.
Þorláksbiblía

**Þorláksbiblía** er önnur heildarútgáfa Biblíunnar á íslensku, prentuð á Hólum í Hjaltadal og kennd við Þorlák Skúlason biskup þar. Á varðveittum eintökum má bæði sjá titilblöð með ártalinu 1637 og 1644, mun hið fyrra gert við upphaf prentunar og hið síðara þegar prentun bókarinnar var lokið. 

Árið 1634 var hálf öld frá því að Guðbrandsbiblía kom út. Var þá orðinn skortur á biblíum, bæði í kirkjum og meðal efnamanna, sem vildu eignast eintak. Þorlákur Skúlason biskup á Hólum fór þá að undirbúa aðra útgáfu. Kristján 4. Danakonungur gaf út bréf 22. apríl 1635, þar sem allar sóknarkirkjur á Íslandi voru skyldaðar til að leggja fram einn ríkisdal til verksins, auk þess sem konungur lagði fram 200 ríkisdali og afgjald af jörðinni Núpufelli í Eyjafirði, til að greiða prenturum laun. 

Við undirbúning útgáfunnar lagði Þorlákur Guðbrandsbiblíu til grundvallar, en sumstaðar var orðum umskipt eða greinum, eftir danskri Biblíu, og Biblíu Lúthers, „eftir því sem eg hefi meint fyrir Guði hentugast og réttast vera, svo sem gjör má sjá ef textarnir eru saman bornir“, segir Þorlákur. Þetta mun vera ástæða þess að Þorláksbiblía hefur þótt bera nokkur merki danskrar tungu.

*Þorláksbiblía* er vegleg bók, í sama broti og fyrirrennari hennar (folio), en þó er heldur minna lagt í útlit og frágang. T.d. eru aðeins fjórar myndir í bókinni, á móti 30 í Guðbrandsbiblíu. Upphafsstafir kafla og annað skraut er að mestu fengið úr Guðbrandsbiblíu. Eitt hafði Þorláksbiblía þó fram yfir: Þar er í fyrsta sinn notuð tölumerkt versaskipting, en í Guðbrandsbiblíu voru aðeins kaflarnir tölusettir. 

Eins og fyrr er sagt mun prentun Þorláksbiblíu hafa tekið 7 ár, með nokkrum hléum, því að fleiri bækur voru prentaðar á Hólum á því tímabili. Óvíst er hvert upplag bókarinnar var, í ungum heimildum er það sagt 1.000 eintök, en líklegra er að það hafi verið svipað og upplag Guðbrandsbiblíu, um 500 eintök, því að Þorláksbiblía er nú talin fágætari. 

## Heimild
*Sigurður Ægisson: Grein í Morgunblaðinu 3. september 2006.
Páll 5.

**Páll 5.** (17. september 1552 – 28. janúar 1621) hét upphaflega **Camillo Borghese** og varð páfi 16. maí 1605 til dauðadags.

Hann var af hinni frægu Borghese-ætt sem var upprunalega frá Siena en hafði skömmu áður flust til Rómar. Hann hóf feril sinn sem lögfræðingur með próf frá háskólunum í Perugia og Padúu. 1596 gerði Klemens 8. hann að kardinála og yfirdjákna (biskupsfulltrúa) Rómar.

Þegar Leó 11. lést í apríl 1605 varð Borghese kardináli fyrir valinu þar sem hann þótti hlutlausari en ýmsir augljósari kostir eins og kardinálarnir Roberto Bellamino og Cesare Baronio. Hans fyrsta verk var að senda þá biskupa sem héldu til í Róm til biskupsdæma sinna þar sem Kirkjuþingið í Trentó hafði kveðið á um að biskupar skyldu búa í biskupsdæmi sínu. Hann stofnaði einnig Banka heilags anda sem starfaði til 1992 þegar hann sameinaðist Rómarbanka. 

Árið 1606 komu upp harðar deilur milli Feneyja og páfadóms út af tveimur prestum sem hafði verið stungið í fangelsi í Feneyjum. Páll krafðist þess að þeir yrðu framseldir í hendur kirkjunnar þar sem hún ætti dómsvald yfir þeim en Feneyjar neituðu. Páll bannfærði þá stjórn borgarinnar og setti bann á alla borgina. Allir kirkjunnar menn í Feneyjum, fyrir utan jesúíta, kapúsína og þeatína, stóðu þá með borginni og messur voru áfram sungnar og hátíðir kirkjunnar haldnar með miklum glæsibrag. Í mars 1607 náðist samkomulag fyrir milligöngu Frakka og Spánverja.

Páll sendi Jakobi 1. hamingjuóskir þegar hann varð konungur 1606 en bréfið barst þremur árum of seint. Hann ræddi um Púðursamsærið í bréfinu og bað Jakob um að láta ekki saklausa kaþólska þegna hans líða fyrir glæpi fárra. Bréfið stoðaði lítt málstað kaþólskra í Englandi þar sem fólk var þegar sannfært um að útsendarar páfa hefðu tengst samsærinu. 

Árið 1615 tók Páll páfi á móti japanska sendimanninum Hasekura Tsunenaga sem óskaði eftir áheyrn varðandi verslunarsamning milli Japans og Mexíkó og að páfi sendi kristna trúboða til Japan. Nokkrum árum síðar leiddi þetta til þess að kristni var útrýmt í Japan af Tokugawa Hidetada með því að kristnum japönum var gert að ganga opinberlega af trúnni eða deyja.

Páll hitti Galileo Galilei árið 1616 eftir að Bellamino hafði hvatt Galileo til að verja ekki sólmiðjukenningu Kópernikusar, sem kom ekki í veg fyrir að hann gæti rætt um hana sem tilgátu.
Smjörbolla

**Smjörbolla** er blanda af hveiti og feiti sem notuð er sem grunnur fyrir sósur, eggjafrauð, súpur og pottrétti. Algeng feiti er smjör, jurtaolía og mör. Smjörbolla er grunnurinn í þremur af fimm grunnsósum franskrar matargerðar.

Smjörbolla er gerð með því að bræða feitina í potti og þeyta svo jafn miklu magni af hveiti út í með þeytara þar til allt er blandað saman og engir kekkir finnast. Blandan er soðin áfram til að leysa hveitið örugglega upp í feitinni. Þegar hún hefur soðið vissan tíma tekur hún á sig dekkri lit þar sem hveitið tekur að brúnast. Þetta er notað til að fá réttan lit á brúnar sósur. Þegar smjörbollan er orðin á litinn eins og til stóð er hún þynnt smám saman með mjólk, soði eða öðrum vökva, þar til réttri þykkt er náð.

Notkun á mjöli til að þykkja sósur er að minnsta kosti þekkt frá tímum Rómaveldis. Hin eiginlega smjörbolla á hugsanlega uppruna sinn í Sauce Robert, sósu sem var vinsæl með kjötréttum í Frakklandi á 16. og 17. öld.
Menningartengsl Albaníu og Íslands

**Menningartengsl Albaníu og Íslands** (MAÍ) voru grasrótarsamtök sem störfuðu á Íslandi frá 1967 til 1991. Eins og nafnið bendir til höfðu þau á stefnuskrá sinni að efla menningarleg tengsl milli Íslendinga og Albana, auk þess að kynna fyrir Íslendingum þær hugmyndir sem voru ríkjandi í Albaníu á þeim tíma. Félagið gaf eitthvað út af efni, þar á meðal ritið *Heimsvaldastefnan og byltingin* (árið 1986) eftir forseta Albana, Enver Hoxha (1908-1985). Þegar Flokkur vinnunnar missti pólitísk tök á Albaníu árið 1991 þótti ekki lengur ástæða til að halda Albaníufélaginu starfandi, og var það því lagt niður.

## Tilvísanir