open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hveiti

**Hveiti** (fræðiheiti: *Triticum*) er ættkvísl jurta af grasaætt. Hveiti er korntegund sem á rætur að rekja til frjósama hálfmánans í Austurlöndum nær og Eþíópíu en er nú ræktað um allan heim. Árið 2007 var heimsframleiðsla á hveiti 607 milljónir tonna, en það var þá þriðja mesta framleiðsla á korntegund, á eftir maís (784 milljón tonn) og hrísgrjónum (651 milljón tonn). Árið 2009 var heimsframleiðsla á hveiti komin í annað sæti á eftir maís eða 682 milljónir tonna. Hveiti er yfirleitt malað í mjöl sem notað er til að búa til brauð, kökur, pasta og kúskús og einnig í bjórgerð og vodka svo eitthvað sé nefnt. Trefjaríkt hveitiklíð er einnig notað bæði til manneldis og í skepnufóður. Sumt fólk hefir óþol eða ofnæmi fyrir glúteni sem er að finna í hveiti og getur það valdið sjúkdómum í mjógirni (fitusaurslífsýki (e. celiac disease)) og fleiri einkennum. Hveiti er ræktað á ökrum og er svo unnið eftir að það hefur verið þreskt. 

Landfræðileg útbreiðsla hveitis er meiri en annars korns og það er ein mikilvægasta grundvallarfæða mannkyns. Alþjóðaviðskipti með hveiti eru meiri en með afurðir allrar annarrar jarðræktar samanlagt. Próteininnihald hveitis er meira en í öllu öðru korni, jafnvel maís og hrísgrjónum og á heimsvísu er það helsta uppspretta jurtapróteina í fæðu manna. 

Margar tegundir eru til af hveiti en sú tegund sem mest hefur verið notuð til að framleiða mjöl í bakstur nefnist í flokkunarkerfi lífvera Triticum aestivum. Önnur tegund af hveiti sem mikið hefur verið á heilsuvörumarkaðnum síðustu ár er í daglegu tali kölluð spelt og hefur fræðiheitið Triticum spelta. Þegar spelt kom á markaðinn var fullyrt að þeir sem hefðu ofnæmi fyrir hveiti og einnig þeir sem eru með glútenóþol þyldu spelt. Einstaklingar með glútenóþol sem prófuðu þessa vöru komust fljótt að því að þessi fullyrðing stóðst engan veginn.
Brauð

**Brauð** er mikilvæg grunnfæða sem búin er til með því að baka, gufusjóða eða steikja brauðdeig. Deigið er gert úr mjöli og vatni, en salti er yfirleitt bætt við auk lyftiefnis eins og lyftidufti eða geri. Brauð inniheldur auk þess oft krydd (til dæmis kúmenfræ) og heil korn (til dæmis sesamfræ eða valmúafræ).

Vegna mikils glútens sem gefur deiginu teygjanleika og mýkt, er hefðbundið hveiti, einnig þekkt sem brauðhveiti, algengasta kornið sem notað er í framleiðslu á brauði en brauð er einnig gert úr mjöli annarra hveititegunda, þar á meðal durum og spelti, rúgi, bygg, maís og höfrum, sem yfirleitt, en þó ekki alltaf er blandað við hefðbundið hveiti.

## Saga brauðsins
Brauð er eitt af elstu tilbúnum matvælunum. Í Evrópu hafa fundist 30 þúsund ára gamlar sterkjuleifar á steinum sem notaðir voru til að mala plöntur og mögulegt er að á þeim tíma hafi sterkjan verið tekin úr rótum plantna, til dæmis burkna, dreift á slétta klöpp, sett yfir eld og eldað í frumstætt form flatbrauðs. Um 10.000 f.Kr., við upphaf nýsteinaldar þegar landbúnaður fór að verða útbreiddur, varð korn undirstöðuefni í brauðgerð. 

Mikil framför varð í brauðgerð árið 1961 með þróun Chorleywood-aðferðarinnar, þar sem notuð er mun vélrænni vinna en áður þekktist á deigið til að draga verulega úr gerjunartímanum, og þeim tíma sem tekur að framleiða brauð. Ferlið sem gerir ráð fyrir notkun korns með lágu próteinmagni, er nú almennt notað um allan heim í stórum verksmiðjum. Þess vegna er hægt að framleiða brauð á stuttum tíma og á lágum kostnaði fyrir bæði framleiðanda og neytanda.

## Framreiðsla og neysla
Brauð er hægt að bera fram bæði heitt eða við stofuhita. Þegar brauðið er bakað getur það síðan verið ristað í brauðrist. Það er oftast borðað með höndum, annaðhvort eitt og sér eða með öðrum matvælum.

Brauði er hægt að dýfa í vökva, svo sem ýmis konar sósur, ólífuolíu eða súpu. 

Hægt er að setja alls konar álegg á brauð, sem oft er smurt með ýmsum tegundum af smjöri áður en áleggið er sett á, eða gera úr því samlokur sem geta innihaldið ýmis afbrigði af kjötáleggi, osti, grænmeti, sultum og kryddtegundum.

## Tengt efni

* Samloka

## Tenglar
* „Brauðgerðargaman“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1989
* „Úr sögu brauðsins“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1978

## Heimildir
*
Indira Gandhi

**Indira Priyadarshini Gandhi** (19. nóvember 1917 - 31. október 1984) var indverskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra Indlands 1966-1977 og 1980-1984 dóttir Jawaharlal Nehru fyrsta forsætisráðherra Indlands en alls óskyld Mohandas Gandhi. Hún var móðir Rajiv Gandhi forsætisráðherra Indlands 1984-1989. Hún giftist Feroze Gandhi 1942. Hún stundaði nám í Somerville College í Oxford.

Indira Gandhi var myrt í garðinum við heimili sitt í Nýju Delí af tveimur lífvörðum sínum, sem voru síkar, sem hefnd fyrir það þegar indverski herinn gerði árás á Gullna hofið, helgidóm síka í Amritsar í júní 1984.

## Æviágrip
Gandhi var aðstoðarmaður föður síns þegar hann var forsætisráðherra frá 1947 til 1964. Hún var kjörin forseti þjóðarráðsins árið 1959. Þegar faðir hennar lést árið 1964 var hún útnefnd meðlimur á Rajya Sabja, efri deild indverska þingsins, og gekk í ríkisstjórn Lal Bahadur Shastri forsætisráðherra sem upplýsinga- og útsendingaráðherra. Eftir dauða Shastri árið 1966 sigraði hún keppinaut sinn, Morarji Desai, og varð leiðtogi þjóðarráðsflokksins og þar með forsætisráðherra Indlands.

Sem forsætisráðherra var Gandhi þekkt fyrir óbilgirni sína og fyrir fordæmalausa miðstýringu stjórnmálavalds. Hún fór í stríð við Pakistan árið 1971 til að styðja sjálfstæðisbaráttu Austur-Pakistan. Indland vann stríðið og í kjölfarið var ríkið Bangladess stofnað þar sem Austur-Pakistan hafði verið. Áhrif Indlands voru jafnframt aukin svo mjög að ríkið varð helsta veldi Suður-Asíu. Vegna óstögugleika og byltingaræsings á Indlandi lýsti Gandhi yfir neyðarástandi frá 1975 til 1977 þar sem almenn mannréttindi voru afnumin og fjölmiðlar ritskoðaðir. Ríkisstjórnin vann mörg grimmdarverk á meðan á neyðarástandinu stóð. Árið 1980 komst Gandhi aftur til valda eftir lýðræðislegar kosningar. Hún var myrt af eigin lífvörðum, sem voru síkískir þjóðernissinnar, árið 1984. Tilræðismennirnir, Beant Singh og Satwant Singh, voru báðir skotnir af öðrum öryggisvörðum. Satwant lifði skotin af og var því tekinn af lífi eftir að hafa verið sakfelldur fyrir morð.

Indira Gandhi var nefnd „kona þúsaldarinnar“ í netkönnun BBC árið 1999.

## Tilvísanir
Sítróna

**Sítróna** (stundum nefnt **gulaldin**) fræðiheiti *Citrus x limon*) er blendingsafbrigði sítrustrés sem er ræktað á hitabeltinu og á heittempruðum svæðum. Heiðgulur ávöxturinn inniheldur súran safa sem inniheldur 5% sítrussýru og með sýrustig 2 til 3. Sítrónutréð getur orðið allt að sex metrar á hæð en er yfirleitt mun minna. 

Mikið ræktuð til matar og er mjög C-vítamínríkur ávöxtur.
Sitjandi Tarfur

**Sitjandi Tarfur** (lakóta: **Tȟatȟáŋka Íyotake**; enska: *Sitting Bull*; einnig þýtt á íslensku sem *Sitjandi Naut*, *Sitjandi Boli* eða *Sitjandi Tuddi*) (um 1831 – 15. desember 1890) var æðsti höfðingi Hunkpapa-ættbálksins af þjóð Súa. Hann leiddi 1200 Sjeyenna og Súa gegn 7. riddaraliðssveitinni undir stjórn George Armstrong Custer í orrustunni við Little Bighorn 25. júní 1876. Eftir orrustuna flýði hann ásamt liði sínu til Kanada þar sem hann bjó til 1881 þegar þau sneru aftur með friðhelgi.

Síðar ferðaðist hann með Buffalo Bill Cody og tók þátt í Villta vesturssýningu hans þar sem hann kom gjarnan fram og bölvaði áhorfendum á tungumáli Lakóta.

Þegar andadansinn breiddist út meðal frumbyggja í Norður-Ameríku sem tilraun til að reka hvíta manninn burt frá löndum þeirra tóku bandarísk stjórnvöld að líta á Sitjandi Tarf sem ógnun og reyndu að handtaka hann á heimili hans. Til átaka kom með þeim afleiðingum að Sitjandi Naut og sonur hans Krákufótur voru drepnir.

## Tilvísanir
Hringbogi

**Hringbogar** voru mikið notaðir í Rómverskri byggingarlist. Hringboga má oft finna í höllum og söfnum. Einnig voru einhvers konar sigurhringbogar byggðir um allt Rómaveldi. Þeir voru minnismerki til heiðurs keisurum og öðru fyrirfólki eða til að minnast einhvers sigurs. Á þeim voru einn eða fleiri hringbogalaga inngangar og oft var vegur í gegn. Þessi stíll breiddist út og þó það sé mest af slíkum minnismerkjum á Ítalíu má finna þau um allan heim, þ.á m. í Frakklandi, á Spáni, Litlu-Asíu og Norður-Afríku. Fyrst voru þetta venjulega stórar steinblokkir með einu hringbogalaga opi í gegn um, sjá t.d. Títusarsigurbogann í Róm.   

Nú á tímum má finna dæmi um svona boga sem hafa verið byggðir mun seinna. Þar má nefna Sigurbogann í París í Frakklandi, Brandenborgarhliðið í Berlín, Sigurbogann í München, Marmarabogann í Lundúnum og Washington Arch í New York. 

Íslensk dæmi um hringbogann má finna í kirkjum um allt land og sem dæmi má nefna gluggana í Bessastaðakirkju. Þeir eru hringbogalaga og voru gerðir af Finni Jónssyni sem afmælisgjöf handa Ásgeiri Ásgeirssyni, fyrrverandi forseta íslenska lýðveldisins.
Átta helstu iðnríki heims

**Átta helstu iðnríki heims** eða **G8** (*Group of Eight*) voru samtök átta af stærstu efnhagsveldum heims. Aðilar að samtökunum voru Bandaríkin, Bretland, Frakkland, Ítalía, Japan, Kanada, Rússland og Þýskaland. Samanlagt mynda þessi lönd 65% af hagkerfi heimsins. Þekktasta starfsemi G8 fólst í hinum árlega fundi leiðtoga ríkjanna en einnig voru haldnir margir minni fundir.

G8 var ekki formleg alþjóðastofnun með höfuðstöðvar eða eigið starfsfólk heldur skiptust aðildarríkin á að fara með forsæti í samtökunum eitt ár í senn og tóku þá jafnframt að sér að hýsa þá fundi sem haldnir voru á vegum þeirra, þar á meðal þriggja daga leiðtogafund um mitt árið. Á fundunum var fjallað um efnahagsmál, alþjóðastjórnmál, hernaðarmál, löggæslu, umhverfismál og hvað annað sem skipti máli í alþjóðlegu samhengi.

Upphaf G8-samstarfsins má rekja til þess að forseti Frakklands, Valéry Giscard d'Estaing bauð leiðtogum 6 stærstu iðnríkjanna til fundar í Frakklandi árið 1975 og lagði til að slíkir fundir yrðu haldnir árlega, sá félagsskapur var kallaður G6. 1976 varð G7 til með þátttöku Kanada. Eftir lok kalda stríðsins fór Rússland smátt og smátt að taka meiri þátt í starfi samtakanna og varð fullgildur meðlimur 1997. Rússlandi var vísað úr hópnum árið 2014 eftir innlimun Rússa á Krímskaga. Síðan þá hefur hópurinn verið þekktur sem Sjö helstu iðnríki heims eða G7.

## Tenglar
Hvítur

**Hvítur** er hluti af skynjun manna á litum og á við ljós sem felur í sér allar bylgjulengdir sýnilegs ljóss. Innan eðlisfræðinnar flokkast *hvítur* þó ekki til lita, því að hvítt ljós felur í sér alla liti litrófsins, í jöfnum mæli.

Vegna takmörkunar á skynjun augans er hægt er að búa til lit sem virðist hvítur með því að blanda saman frumlitunum þremur: rauðum, grænum og bláum, og er sú aðferð meðal annars notuð í sjónvörpum og tölvuskjám.
Rauður

**Rauður** er litur. Rauður er gjarnar tengdur hita og æsingi fremur en kulda og rólindi, má þar nefna máltæki eins og að sjá rautt, og mála bæinn rauðan.
Rannsóknir á litum sýna að eftir rauðum er gjarnan vel tekið og rauðir bílar eru ólíklegastir til að verða fyrir fyrirkeyrslu á gatnamótum.

Rauður er ennfremur frumlitur ásamt bláum og gulum, við litablöndun er ekki hegt að fá hann fram með neinni blöndun annara lita. Sé rauðum blandað við bláan fæst fjólublár en við gulan appelsínugulur.
Grænn

**Grænn** er litur. Hér til hliðar má sjá hvernig tveir mismunandi litastaðlar skilgreina grænan. Skilgreiningarnar lýsa litum með sömu bylgjulengd en mismunandi birtustig.

## Neðanmálsgreinar
Tívolíið í Kaupmannahöfn

**Tívolíið í Kaupmannahöfn** er skemmtigarður í miðju Kaupmannahafnar, höfuðborgar Danmerkur.  Tívolíið var stofnað af Georg Carstensen.

## Upphafið
Innblásturinn að Tívolíinu voru hinir rómantísku lystigarðar sem spruttu upp um alla Evrópu á 19. öld. Forsprakkinn að Tívolíinu, Georg Carstensen, hafði litið svoleiðis lystigarða augum á ferðum sínum og bað Kristján VIII um leyfi til þess að mega stofna og reka Tivolí og Vauxhall í fimm ár. Nafnið Tívolí kom frá Tívolíinu í París en Vauxhall var lystigarður í Lundúnum. Tívolí og Vauxhall var staðsett rétt hjá Vestervold sem var á þeim tíma hersvæði.   
 
Carstensen og arkitektinn H.C. Stilling (1815-1891) teiknuðu Tívolíið í sameiningu. Uppbyggingin gekk fljótt fyrir sig. Smíðarnar hófust í maí árið 1843 og var opnað strax sama ár. Margar af byggingunum voru þó ekki fullbúnar fyrr en árið eftir. 

Árið 1856 misstu svæðin herfræðilegan tilgang sinn og Tívolíið fékk nægt pláss til að vaxa. Vaxtarstefna Kaupmannahafnar hefur valdið því að Tívolíið er nú ekki utan við bæinn heldur staðsett í hjarta hans. 

## Pantomimeleikhúsið
Þegar fyrstu gestirnir spígsporuðu inn í Tívolíið árið 1843 sáu þeir Pantomimeleikhúsið standa vinstra megin, rétt innan við Tívolíhliðið.  Tívolíið var úr viði og máluðu lérefti en entist illa og árið 1874 úrskurðuðu verkfræðingarnir að rífa þyrfti gamla Pantomimeleikhúsið og byggja nýtt. Leikhúsið var endurhannað af Vilhelm Dahlerup arkitekt, en hann hannaði einnig Konunglega Leikhúsið í Danmörku. Kínverskur stíll einkenndi endurhönnunina en Dahlerup skoðaði myndir af kínverskum byggingum og ráðfærði sig við verkfræðinga sem höfðu lært í Austurlöndum. Páfuglstjaldið, sem er eitt af einkennum Tívolíssins, var þó ekki hugmynd Dahlerups, heldur átti Bernhard Olsen, þáverandi Tívolístjóri hana. Það þarf fimm manns til að loka og opna tjaldið. 
 
Litasamsetningin, sem var endurskoðum á sjötta áratug tuttugustu aldarinnar af Hans Hansen, er mjög þýðingarmikil. Hansen vildi að litasamsetningin fylgdi hinum kínversku hefðum að sem mestu leyti, en viðurkenndi þó að það væri auðvitað erfitt fyrir evrópskan arkitekt að setja sig inn í allan symbólismann sem austurlenskri hönnun fylgir. Rauði liturinn stendur fyrir yang (hið karlmannlega) og er mest áberandi. Litirnir grænn og blár standa fyrir yin (hið kvenlega) og eru áberandi á þverslám og þvíumlíku. Að lokum stendur guli liturinn sem oft hefur verið nefndur einkennislitur Kína fyrir hið kvenlega. Kvenlegu litirnir eru meira áberandi á ferhyrningslaga fletum á meðan karlmannlegu litirnir eru yfirleitt á kringlóttum fletum.

Merking táknanna kínversku sem voru yfir sviðinu féllu í gleymsku en þýða „Gleðjist með fólkinu“. Hans Hansen leitaði að uppruna þeirra og fann út að orðin koma frá kínverska heimspekingnum Meng-Tse: „Hamingjan fæst með því að deila gleði sinni með fólkinu“. 

## Tengill
* [Vefsíða Tívolísins (á [Danska|dönsku])]
Gulur

**Gulur** er litur sem orsakast af rauðu og grænu ljósi, og því er gulur ekki frumlitur þegar um ljósblöndun er að ræða. En þegar lituðu bleki er blandað saman er gulur frumlitur, sem ásamt bláum lit myndar grænan.
Holdsveikraspítalinn á Hallbjarnareyri

**Holdsveikraspítalinn á Hallbjarnareyri** í Eyrarsveit í Vestfirðingafjórðungi er einn fjögurra holdsveikraspítala á Íslandi sem heimilað var að stofna með konungsbréfum 10. maí 1651 og 12. maí 1652. Engin lækning við holdsveiki var viðhöfð á spítalanum  því tilgangur holdsveikraspítalanna var að einangra holdsveikisjúklinga og koma í veg fyrir að þeir smituðu aðra. 

Þórir Guðmundsson var fyrsti forstöðumaður eða hospítalsforstandari Hallbjarnareyrarspítala eða frá fardögum 1653 og var þá hafist handa við að reisa spítalann og innheimta spítalafiskinn sem var aðaltekjustofn spítalans. Fyrstu fjórir vistmennirnir komu á Hallbjarnareyrarspítala vorið 1655. Þá tók við forstöðumannsstarfinu Jón Jónsson frá  Hraunskarði í Neshreppi. Híbýli vistmanna á Hallbjarnareyri virðast hafa  verið þokkaleg fyrstu árin á meðan spítalinn var nýbyggður en versna þegar frá líður.

Í manntalinu frá 1703 sem tekið er í Eyrarsveit þá er Hallbjarnareyri nefnd Hospítalseyri og þá eru fjórir vistmenn eða hospítalimir á Hallbjarnareyrarspítala. Árið 1796 var reist nýtt spítalahús á Hallbjarnareyri en það var árið 1816 orðið svo fúið að ekki var hættulaust að hafast við í því um veturinn. Nýtt hús handa sjúklingum er reist árin 1817 til 1818. Það kostaði 65 ríkisdali.

Þorleifur Þorleifsson tók við Hallbjarnareyri á fardögum 1840 og bjó þar til 1857. Þegar Þorleifur fór frá Hallbjarnareyri bauðst hann til að taka að sér þann eina spítalalim sem þá var á lífi fyrir helmingi minni meðgjöf en greitt hafi verið með honum á Hallbjarnareyri.

## Heimild

*
Tívolí

**Tívolí** getur átt við eftirfarandi:
* Bæinn Tívolí á Ítalíu.
*Tívolí getur merkt skemmtigarður og þannig átt við um:
** Tívolíið í Kaupmannahöfn
** Tívolíið í Vatnsmýrinni
** Tívolíið í Hveragerði
Taugadeildin

**Taugadeildin** var íslensk síð-pönkhljómsveit sem starfaði frá hausti 1980 til hausts 1981. Veturinn 2004 kom hljómsveitin saman á ný. 

Hljómsveitin var stofnuð af Árna Daníel Júlíussyni (bassi) og Óskari Þórissyni (söngur). Árni Daníel hafði verið söngvari pönkhljómsveitarinnar Snillinganna sem stofnuð var í Kópavogi 1979 og starfaði veturinn 1979-1980. Óskar hafði starfað með Fræbblunum vorið 1979. Fljótlega gengu þeir Arnór Snorrason gítarleikari, sem verið hafði í Snillingunum og Kormákur Geirharðsson trommuleikari til liðs við Taugadeildina.

Arnór hætti snemma vors 1980 og gekk þá Óðinn Guðbrandsson til liðs við hljómsveitina sem gítarleikari. Einnig gekk hljómborðsleikarinn Þorsteinn Hallgrímsson í Taugadeildina. Hljómsveitin hafði meðal annars notast við trommuheilann Elísabetu I sem var síðan lagður til hliðar. Egill Lárusson gekk svo í hljómsveitina sem söngvari og þannig skipuð var hún lengst af. 

Taugadeildin var undir miklum áhrifum frá breskum póst-pönk hljómsveitum eins og Joy Division, Gang of Four og Pop Group. 

Taugadeildin lék á mörgum hljómleikum vorið og sumarið 1981 við vaxandi vinsældir, meðal annars á Hótel Borg. Taugadeildin spilaði í Laugardalshöllinni tvisvar sinnum, í síðara skiptið á tónleikunum Annað hljóð í strokkinn, með Þey, Fræbbblunum, Baraflokknum og mörgum fleiri hljómsveitum. 

Haustið 1981 kom út fjögurra laga plata með hljómsveitinni á vegum Fálkans. Taugadeildin hætti störfum um svipað leyti. Árni Daníel gekk síðan í Q4U en Óskar stofnaði Mogo Homo ásamt Óðni Guðbrandssyni.

Í september 2023 lauk upptökum á LP-plötu hljómsveitarinnar, „Þegar dauðir rísa upp“. Hún kom svo út á vinyl í maí 2024. Á plötunni voru upphaflegu meðlimirnir Óskar Þórisson, Árni Daníel Júlíusson, Þorsteinn Hallgrímsson og Kormákur Geirharðsson. Egill Viðarsson lék á gítar og hljómborð, Árni Daniel lék líka á hljómborð, og þeir Bjarki Hreinn Viðarsson og Þórir Hermann Óskarsson léku á gítar í nokkrum lögum. Á plötunni eru 14 lög, öll samin á ferli hljómsveitarinnar 1980-1981. Þann 11. júní lék svo Taugadeildin á útgáfutónleikum, ásamt hljómsveitunum Vertigo og Xiupill, í Gym and Tonic sal á Kexhostel í Reykjavík. 

## Tengill

* Glatkistan
Brú

**Brú** er mannvirki sem oftast spannar illfært bil milli tveggja staða, hvort sem er yfir á, gil, gjótu, dal, veg, stöðuvatn eða sjó. Fyrstu brýrnar voru úr viði, trjádrumbar, síðar voru steinar notaðir til brúarsmíði og loks stál og steinsteypa.

## Ýmsar gerðir brúa
* Bogabrú
* Brautarbrú
* Flotbrú
* Göngubrú
* Hengibrú
* Hengiferjubrú
* Lyftibrú
* Reisibrú
* Stagbrú eða Skákaplabrú
* Stangabjálkabrú
* Stálbogabrú
* Strengbrú
* Stöplabrú
* Sveiflubrú
* Vindubrú

## Sjá einnig
* Bogasæti

## Tenglar
* ''Lifandi brýr''; grein í Morgunblaðinu 1997
Turn

**Turn** er hátt mannvirki þar sem hæð er oftast meiri en breidd. Turnar eru oft byggðir fyrir hagnýt not sem hafa má af þeim hvort sem er vegna útsýnis eða til að auka drægni hljóðs sem frá þeim berst hvort sem það er klukknahljómur eða útvarpsbylgjur. Turnar hafa jafnframt verið reistir í trúarlegum tilgangi, í fagurfræðilegum tilgangi og til að spara landrými.

## Dæmi um turna
* Eiffelturninn
Nagli

**Nagli** er notaður í smíðum til að festa saman tvo hluti. Naglar eru mjóir hlutir, oft úr hörðum málmi, til dæmis úr stáli eða járni. Áður fyrr voru trénaglar einnig notaðir. 

Yfirleitt er annar endinn á naglanum oddhvass, en haus á hinum endanum sem barið er á þegar naglinn er rekinn í. Yfirleitt er hamar notaður til að reka nagla í gegnum hlutina sem á að festa saman. Naglar eru framleiddir í ýmsum lengdum og útgáfum eftir því til hvers á að nota þá. Naglar eru stundum kallaðir saumur.

Naglar voru í upphafi mjög dýr vara enda var framleiðsluferlið seinlegt og kostnaðarsamt. Hver nagli var sérsmíðaður og þurfti járnsmiðurinn að hita járnið, slá það í tein, sem síðan var rekinn í gegnum til þess gerða löð til að forma hann endanlega. Síðan var hausinn mótaður eða sleginn út eins og það er nefnt á fagmáli. Til að gefa dæmi um verðmæti naglans þá eru dæmi þess að gömul hús hafi verið brennd til þess að geta endurnýtt naglana úr því.

Það var ekki fyrr en um 1600 að fyrsta nagla-vélin var smíðuð. Þetta var í raun vinnubekkur sem var útbúinn með hömrum sem slógu naglana í gegnum löð. Enn var hátturinn sá að naglinn var sérsmíðaður. Það kom þó að því að vélar sem gátu létt undir framleiðslu nagla komu á markað, en það gerðist á iðnbyltingartímanum í kringum 1800 og var það vísirinn að fjöldaframleiðslu naglans eins og við þekkjum í dag.

Naglar eru einnig í bíldekkjum til að nota í hálku og svo er stundum talað um að menn séu naglar. Þá er átt við að þeir séu óvenjulega harðir af sér. 

## Orðatiltæki
Ýmis orðatiltæki tengjast nöglum, svo sem:
* **
* *Að reka síðasta naglann í líkkistu*...
* ...*er síðasti naglinn í líkkistu*...

## Tengt efni
* Skrúfa
Innrautt ljós

**Innrautt ljós** eða **innrauð geislun** er rafsegulgeislun með lengri bylgjur en sýnilegt ljós en styttri en örbylgjur. Innrauða geislarófið byrjar á bylgjum sem eru örlítið lengri en rautt ljós (lengstu bylgjur sýnilegs ljóss), þannig að innrautt ljós er ekki sýnilegt mannsauganu. Almennt séð er innrautt ljós skilgreint sem bylgjulengdir á bilinu 780 nanómetrar til 1 millimetri. Innrauðu ljósi er oft skipt í fjærinnrautt ljós með lengri bylgjulengdir í hitageislun frá uppsprettum á jörðinni, og nærinnrautt ljós með styttri bylgjulengdir sem er hluti af geislarófi sólarinnar. Lengri innrauðar bylgjulengdir (30-100 μm) eru stundum taldar með terahertz-geislun. Nær öll svarthlutargeislun frá hlutum við stofuhita er innrauð geislun. Líkt og önnur rafsegulgeislun hefur innrauð geislun orku og skriðþunga og hefur tvígildan eiginleika bæði bylgja og einda (ljóseinda).

Lengi var vitað að eldur gæfi frá sér ósýnilegan hita. Árið 1681 gerði franski eðlisfræðingurinn Edme Mariotte tilraun sem sýndi fram á að þótt gler hleypti sólarljósi í gegnum sig, hindraði það hitageislun. Árið 1800 uppgötvaði stjörnufræðingurinn William Herschel að innrauð geislun er tegund af rafsegulgeislun með minni orku en rautt ljós á geislarófinu, með því að mæla áhrif hennar á hitamæli. Rannsóknir Herschels leiddu í ljós að aðeins meira en helmingur orku sólarinnar næði til jarðar sem innrauð geislun. Munurinn á innrauðri geislun sem sólin gefur frá sér og sem jörðin drekkur í sig hefur mikil áhrif á loftslag jarðar.

Sameindir gefa frá sér eða taka upp innrauða geislun þegar snúningur eða titringur þeirra breytist. Hún örvar titring í sameindum með því að breyta tvípólsvægi þeirra, svo hægt er að nota hana til að mæla orkustig sameinda með rétta samhverfu. Innrauð litrófsgreining mælir upptöku og útgeislun ljóseinda á innrauðum bylgjulengdum.

Innrautt ljós er hagnýtt í iðnaði, vísindum, hernaði, viðskiptum og lækningum. Nætursjóntæki sem nota nærinnrauða lýsingu gera fólki kleift að fylgjast með dýrum án þess að þau verði neins vör. Innroðastjörnufræði notar sjónauka með skynjurum til að greina hluti eins og reikistjörnur í gegnum sameindaský, og til að skoða rauðvikshluti frá upphafsdögum alheimsins. Innrauðar hitamyndavélar eru notaðar til að greina hitatap í einangruðum kerfum, skoða blóðflæði í húðinni, skipuleggja slökkvistörf, og til að greina ofhitnun í rafhlutum. Í hernaði er innrautt ljós notað við að finna skotmörk, eftirlit, nætursjón, miðun og rakningu. Myndavélar með innroðaskynjara eru notaðar í leit og björgun í myrkri og í vatni. Fólk með eðlilegan líkamshita gefur frá sér geislun með bylgjulengd í kringum 10 μm. Meðal annarra nota eru greining á varmanýtingu, umhverfiseftirlit, eftirlit í iðnaðarmannvirkjum, leit að ólöglegum kannabisverksmiðjum, fjarhitagreining, skammdræg þráðlaus samskipti (til dæmis í fjarstýringum), litrófsgreiningar og veðurspár.

## Tilvísanir
Genfarsáttmálarnir

**Genfarsáttmálarnir** eru fjórir sáttmálar sem kenndir eru við borgina Genf í Sviss þar sem þeir voru samþykktir. Sáttmálarnir voru þeir fyrstu til þess að koma á fót alþjóðlegum reglum varðandi mannúðarskyldur ríkja í stríði. Það var að frumkvæði Henry Dunant sem ráðist var í gerð sáttmálanna en hann beitti sér mjög fyrir því að slíkar reglur yrðu settar eftir að hafa orðið vitni að hryllingi stríðs í orrustunni við Solferino.

Sáttmálarnir eru eftirfarandi:
* *Fyrsti Genfarsáttmálinn*, um meðferð slasaðra og sjúkra hermanna á vígvelli (upprunalega samþykktur 1864, síðast endurskoðaður 1949).
* *Annar Genfarsáttmálinn*, um meðferð skipbrotsmanna (upprunalega samþykktur 1949 en byggði á svokölluðum Haag-samninga X frá 1907).
* *Þriðji Genfarsáttmálinn*, um meðferð stríðsfanga (upprunalega samþykktur 1929, síðast endurskoðaður 1949).
* *Fjórði Genfarsáttmálinn*, um meðferð óbreyttra borgara í stríði (upprunalega samþykktur 1949 en byggði á svokölluðum Haag-samninga IV frá 1907).

Síðar hafa verið samþykktar eftirfarandi viðbótarsamþykktir:
* *Viðbótarsamþykkt I* (1977), til að auka vernd óbreyttra borgara, lagði m.a. bann við árásum á borgaraleg mannvirki sem ekki hafa hernaðarþýðingu.
* *Viðbótarsamþykkt II* (1977), áréttaði að sú vernd sem Genfarsáttmálarnir veita gildi einnig í innanlandsátökum.
* *Viðbótarsamþykkt III* (2005), lögleiddi rauða kristallinn sem nýtt merki með sömu stöðu og Rauði krossinn og Rauði hálfmáninn.

Fyrsti Genfarsáttmálinn fylgdi eftir stofnun Alþjóðaráðs Rauða krossins árið 1863. Allir fjórir sáttmálarnir voru síðast endurskoðaðir og samþykktir á ný 1949, aðallega í samræmi við breytingar sem áður höfðu verið gerðar og einnig var margt tekið upp úr Haag-samningunum frá 1907. Nánast öll sjálfstæð ríki heimsins (um 200 talsins) hafa skrifað undir og fullgilt Genfarsáttmálana.

## Tenglar
* Genfarsamningarnir, upplýsingar á heimasíðu Rauða krossins
*
Útfjólublátt ljós

**Útfjólublátt ljós** er rafsegulgeislun með styttri bylgjulengd en sýnilegt ljós. Útfjólublá geislun getur skaðað kollagen og því flýtt fyrir öldrun húðar. Útfjólublátt ljós er notað fyrir dauðhreinsun vinnusvæða og verkfæra en er einnig notað í matvælavinnslu til að fjarlægja óæskilegar örverur.
Q4U

**Q4U** er íslensk pönkhljómsveit, sem stofnuð var veturinn 1980-1981. Upphaflegir meðlimir voru Elínborg Halldórsdóttir (*Ellý*) söngkona, Berglind Garðarsdóttir (*Linda*) söngkona, Steinþór Stefánsson gítarleikari, Gunnþór Sigurðsson bassaleikari, Helgi trommari og Már hljómborðsleikari. Helgi hætti fljótlega og Már einnig. Í stað Helga kom Kormákur Geirharðsson.

Hljómsveitin æfði og spilaði fjölmörg lög og kom fram á mörgum hljómleikum. Meðal annars hitaði hún upp fyrir hljómsveitina The Fall á Hótel Borg haustið 1981. Um vorið kom hljómsveitin fram í kvikmyndinni Rokk í Reykjavík og vakti þar mikla athygli fyrir spennandi útlit og tónlist.

Þessi útgáfa hljómsveitarinnar lognaðist út af skömmu síðar. Sama vor fór Ellý að vinna með Árna Daníel Júlíussyni í hljómsveitinni Handan grafar. Þessi samvinna leiddi til þess að Gunnþór Sigurðsson kom til liðs við Ellý og Árna og Q4U nafnið var endurreist. Óðinn Guðbrandsson úr Taugadeildinni var ráðinn gítarleikari en í stað trommuleikarans Kormáks var ráðinn trommuheilinn Elísabet II (TR-808 trommuheili frá Roland). Gunnþór lék á bassa en Árni Daníel á hljómborð.

Óðinn hætti um haustið og Danny Pollock, sem áður hafði verið gítarleikari í Utangarðsmönnum, tók við hlutverki hans. Þannig skipuð tók hljómsveitin upp sex laga plötuna *[[Q1]]*. Platan kom út vorið 1983 og skömmu síðar gekk Kormákur aftur til liðs við hljómsveitina. Þannig skipuð tók hljómsveitin upp fjögur lög í hljóðveri Labba í Mánum, Glóru, en hætti síðan störfum.

Hljómsveitin kom aftur saman sumarið 1996, lék á tónleikum og kom fram í sjónvarpi. Um haustið var gefin út geisladiskurinn Q2 með 34 lögum hljómsveitarinnar og tengdra hljómsveita, T42 og Þetta er bara kraftaverk. Í þessari útgáfu hljómsveitarinnar voru Ellý, Gunnþór, Árni Daníel, Ingólfur Júlíusson á gítar og Guðmundur Gunnarsson úr Tappa tíkarrass á trommur.

Árið 2010 kom hljómsveitin saman enn á ný. Nú voru í henni Ellý, Gunnþór, Árni Daníel, Ingólfur og Guðjón Guðjónsson trommuleikari. Hljómsveitin hefur leikið á tónleikum, m.a. Iceland Airwaves 2011, og tvær erlendar útgáfur hafa gefið út safnplötur með efni hljómsveitarinnar. Í júlí 2011 kom út safnplatan Best of Q4U á vegum brasilísku útgáfunnar Wave Records í Sao Paulo. Í apríl 2013 kom síðan út 16 laga LP-plata (vínyl) á vegum bandarísku útgáfunnar Dark Entries í San Fransisco. Í sama mánuði féll gítarleikari hljómsveitarinnar, Ingólfur Júlíusson, frá af völdum hvítblæðis. Hann varð 42 ára gamall. Áður en hann lést hafði hljómsveitin samið og æft efni á nýja plötu. Að ósk Ingólfs varð staðgengill hans frændi þeirra Árna Daníels, Egill Viðarsson.

Nýja platan nefnist Qþrjú og kom út 1. október 2016. Á henni eru 11 ný lög og þrjú lög tekin upp á tónleikum í Hörpu 28. febrúar 2013 til stuðnings Ingólfi og fjölskyldu hans.

## Útgefið efni
*Q1* (Gramm 12 1983)

*Q2* (Norður og niður 1996)

*Best of Q4U* (Wave Records 2011)

*Q1 Deluxe Edition 1980-1983* (Dark Entries 2013)

*Qþrjú* (Norður og niður 2016)

## Tenglar
*Vefsíða um Q4U 

*Vefsíða Wave Records um Best of Q4U 

*Vefsíða Dark Entries um Q1 Deluxe 

## Heimildir
Akíra Kúrósava

**Akíra Kúrósava** (japanska: 黒澤 明) (23. mars 1910 - 6. september 1998) var margverðlaunaður japanskur kvikmyndaleikstjóri, framleiðandi og handritshöfundur. Ferill hans spannaði 50 ár, frá fyrstu mynd hans *Sugata Sanshiro* frá árinu 1943 að þeirri síðustu *Madadayo* frá 1993. 

Árið 1954 gerði hann kvikmyndina *[[Sjö samúræjar]]* sem hann fékk ári síðar silfurljónið á Kvikmyndahátíðinni í Feneyjum. Árið 1976 fékk hann Óskarsverðlaun fyrir bestu erlendu kvikmyndina; *Dersu Urzala*. Árið 1980 hlotnaðist honum Gullpálminn á Kvikmyndahátíðinni í Cannes fyrir *Kagemusha* og tveimur árum síðar fékk hann Gullljónið í Feneyjum fyrir glæstan feril.  Árið 1990 var honum veitt heiðursviðurkenning fyrir glæstan feril á Óskarsverðlaunaafhendingunni.

## Kvikmyndaskrá

## Tengill
* ''Spjallað við meistara Kúrósawa''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1991
Flugsund

**Flugsund** er sundaðferð skyld bringusundi, en e.t.v. líkari skriðsundi. Handatök eru svipuð og í skriðsundi, nema að báðar hendur fara í einu. Fótatökin eru svipuð sveiflum sporðablaðka á sjávarspendýrum, fótunum er sveiflað samtímis upp og niður. Fótatökin eru kölluð ,,sporður". Öndun í flugsundi er eins og í bringusundi.
Ágústínus

**Heilagur Ágústínus frá Hippó** (13. nóvember 354 – 28. ágúst 430) var biskup í Hippo Regius í Norður-Afríku og er talinn til kirkjufeðranna. Hann fæddist í bænum Tagaste í rómverska skattlandinu Númidíu þar sem nú er Alsír. Hann lærði mælskulist í Karþagó og gerðist eftir það kennari og fór árið 383 til Rómar til að opna þar skóla í mælskulist. Þar varð hann fyrir áhrifum frá nýplatónisma og gerðist kristinn líkt og móðir hans var, en áður hafði hann aðhyllst meðal annars manikeisma. 388 sneri hann aftur til Tagaste og komst þar í samband við biskupinn Valeríus frá Hippo (nú Annaba í Alsír) sem gerði Ágústínus að aðstoðarmanni sínum. 395 tók hann biskupsvígslu og varð eftirmaður Valeríusar þegar hann dó 396. Hann lagði grunninn að eins konar skipulagi meðal biskupa og skrifaði reglur fyrir munklífi (Ágústínusarregla). Hann byrjaði árið 413 að skrifa sjálfsævisöguna *[[Játningar]]* sem eru hans þekktasta verk, ásamt verkinu *[[Guðsríki]]* (*De civitate Dei*).

## Tenglar

''Augustinus Hipponensis'' á vefnum Helgisetur. Skoðað 3. september 2010.
Matsuo Bashō

**Matsuo Bashō** (japanska: 松尾 芭蕉; 1644 – 28. nóvember 1694) var frægasta skáld Jedótímabilsins í Japan. Hann var einkum þekktur fyrir hækur sem hann samdi sem einfaldar stökur í hópkveðskapsforminu *[[haikai no renga]]*.

## Tengill
* ''Tíu hækur um haustið''; birtust í Lesbók Morgunblaðsins 1996
Ríki

**Ríki** eru stjórnmálalegar einingar ábúenda tiltekinna landsvæða sem eru fullvalda. Skilgreining Max Webers um að ríki hafi einokun á lögmætri valdbeitingu á afmörkuðu landsvæði er viðtekin. Innlent fullveldi hefur ríki ef íbúar þess líta á það sem lögmætt. Alþjóðlegt fullveldi hefur ríki hljóti það einnig slíka viðurkenningu frá samfélagi þjóðanna.

Ríki getur einnig átt við tvö eða fleiri ríki sem saman mynda sambandsríki sem hefur miðstýrða ríkisstjórn yfir sér. Dæmi um slík sambandsríki eru Bandaríkin, Brasilía, Indland og Þýskaland. Hefð er fyrir því að kalla ríki Bandaríkjanna fylki.

## Saga
Ríkjaskipulagið sem nú er útbreitt um allan heim þróaðist á löngum tíma. Almennt er nokkur sátt um að með Vestfalíufriðnum við lok Þrjátíu ára stríðsins árið 1648 megi marka upphaf nútímalegs ríkjaskipulags. Þá var gerður sáttmáli um að ráðamenn eins lands myndu ekki hlutast til um málefni annars heldur virða landamæri þess, eins konar fullveldisregla. Á næstu öldum fjölgaði í hópi ríkja, sér í lagi í Evrópu.

Eftir fyrri heimsstyrjöldina var Þjóðabandalagið stofnað, með það að augnamiði að sameina hagsmuni ríkja og tryggja að ófriður endurtæki sig ekki. Þá var samþykkt að þjóðir heims hefðu sjálfsákvörðunarrétt. Þjóðabandalaginu tókst ekki ætlunarverk sitt, óeining ríkti um starf þess. Eftir seinni heimsstyrjöldina voru Sameinuðu þjóðirnar stofnaðar. Nýlenduveldin urðu þá flest að láta af nýlendustefnu sinni og hlutu margar þjóðir í Afríku og Asíu sjálfstæði á næstu árum og áratugum.

## Tengt efni
* Borgríki
* Land
* Ríkisstjórn
* Stjórnarfar
* Þjóð
* Þjóðríki
* Listi yfir fullvalda ríki
Vogarstöng

**Vogarstöng** er stjarfur hlutur sem snúið er um vogarás til þess að margfalda þann kraft sem beitt er á gefin hlut. Dæmi um verkfæri sem beitt er í þessum tilgangi er til dæmis kúbein. Þar sem vinna er kraftur margfaldaður með vegalengd er hægt að draga úr nauðsynlegum krafti til þess að lyfta einhverju með því að auka lengdina á vogarstönginni og auka þar með vegalengdina sem þarf til að framkvæma sambærilega vinnu. Þetta er kallað að breyta kraftahlutfallinu.
Aspasía

**Aspasía** (um 469 f.Kr. – 406 f.Kr.) var ástkona Períklesar og meistari bæði í mælskulist og ritlist. Eftir lát eiginkonu hans um 445 f.Kr. bjó hún hjá honum sem eiginkona hans. Heimili þeirra í Aþenu varð miðstöð fyrir rithöfunda, listamenn og hugsuði eins og Anaxagóras og Feidías. Bæði Platón og Æskínes tala um að hún hafi haft mikil áhrif bæði á mælskulist og stjórnmálaskoðanir Períklesar.
Saffó

**Saffó** (Gríska: Σαπφώ *Sapphō* [sap.pʰɔ̌ː]; forngríska Ψάπφω *Psápphō*; c. 630 – c. 570 f.Kr) var forngrískt skáld frá Eresos eða Mýtilene á eyjunni Lesbos. Saffó er þekkt fyrir ljóðakveðskap sinn, skrifaðan til þess að vera sunginn ásamt tónlist. Í fornöld var Saffó almennt álitin eitt merkilegasta ljóðskáld síns tíma og fékk eins og „Tíunda músan“ og „Skáldkonan“. Flest ljóð Saffóar eru nú glötuð og það sem er til hefur að mestu varðveist í brotakenndri mynd; aðeins „Óðurinn til Afródítu“ er vissulega allur varðveittur. Jafnframt ljóðakveðskap fullyrtu fornir útskýrendur að Saffó hefði skrifað falleg og jambísk ljóð. Þrjú spakmæli sem kennd eru við Saffó eru til, en þetta eru í raun hellenískar eftirlíkingar af stíl Saffóar.

Lítið er vitað um líf Saffóar. Hún var af auðugri fjölskyldu frá Lesbos, þó nöfn foreldra hennar séu ekki þekkt. Fornar heimildir segja að hún hafi átt þrjá bræður; Kharaxos (Χάραξος), Larikhos (Λάριχος) og Evrygios (Εὐρύγιος). Tveir þeirra, Kharaxos og Larikhos, eru einnig nefndir í bræðraljóðinu sem uppgötvaðist árið 2014. Hún var gerð útlæg til Sikileyjar um 600 f.Kr. og hélt mögulega áfram að starfa þar til um 570 f.Kr. Samkvæmt goðsögn drap hún sig sjálfa með því að stökkva af klettunum á Lefkas vegna ástar sinnar á ferjumanninum Faón.

Saffó var afkastamikið skáld og samdi líklega um 10.000 línur. Ljóð hennar voru vel þekkt og mjög dáð í gegnum stóran hluta fornaldar, og hún var meðal kanóna níu ljóðskáldanna sem voru mest metin af fræðimönnum í hellenískri Alexandríu. Ljóð Saffóar þykja enn framúrskarandi og verk hennar halda áfram að hafa áhrif á aðra rithöfunda. Fyrir utan ljóðin er hún vel þekkt sem tákn um ást og þrá milli kvenna þar sem orðin **' og **' eru dregin af nafni hennar og nafni heimaeyjunnar. Þótt mikilvægi hennar sem skáld sé óumdeilanlegt, hafa allar túlkanir á verkum hennar verið litaðar og undir áhrifum umræðu um kynhneigð hennar.

## Fornar heimildir
Það eru þrjár uppsprettur upplýsinga um líf Saffó: *vitnisburður* hennar, samtímasögur og það sem hægt er að tína til úr eigin ljóðum – þó fræðimenn séu varkárir þegar þeir lesa ljóð sem ævisöguheimild.

*Vitnisburðir* er listhugtak í fornum fræðum sem vísar til safns klassískra ævisögulegra og bókmenntalegra tilvísana í klassíska höfunda. *Vitnisburðurinn* um Saffó inniheldur ekki tilvísanir í samtíma Saffó. Lýsingarnar á lífi Saffóar sem koma fram í *vitnisburðunum* þarf alltaf að meta með tilliti til sögulegrar nákvæmni, því margar þeirra eru vissulega ekki réttar. *Vitnisburðirnir* eru einnig uppspretta þekkingar um hvernig kveðskap Saffó var tekið í fornöld. Sum smáatriði sem nefnd eru í *vitnisburðunum* eru fengin úr ljóðum Saffóar sjálfrar, sem er mjög áhugavert, sérstaklega í ljósi þess að *vitnisburðirnir* eru  frá þeim tíma þegar meira af ljóðum Saffóar voru til en raunin er fyrir nútíma lesendur.
## Tilvísanir
Grænmeti

**Grænmeti** er matreiðsluhugtak sem er ekki skýrt skilgreint og á sér ekki stoð í líffræði heldur er hefðbundið og huglægt. Allir hlutar matjurtar sem fólk borðar er þannig grænmeti, nema það sem er í matargerð kallað ávextir, auk korns, hneta og kryddjurta.

Grænmeti er þannig gert úr laufinu (t.d. kál), stilknum (spergill), rótinni (t.d. kartafla), blóminu (t.d. spergilkál) og lauknum (t.d. hvítlaukur). Að auki eru ýmsir ávextir skilgreindir sem grænmeti, t.d. agúrka, grænmergja, grasker, lárpera og jafnvel belgbaunir.

Sumt grænmeti má borða hrátt, en annað þarf að elda áður en hægt er að borða það. Grænmeti er oftast notað í rétti sem eru ekki sætir, til dæmis forrétti, aðalrétti og salöt. Nokkrar tegundir grænmetis eru notaðar í eftirréttum, eins og til dæmis rabarbari og gulrót.

## Flokkun
Í daglegu tali er greint milli grænmetis og ávaxta. Ávextir eru yfirleitt taldir sætir, en grænmeti ekki. Í grasafræði er merking orðsins ávöxtur hins vegar nákvæmari: ávöxtur er það sem vex úr egglegi á dulfrævingi. Þess vegna eru sumar jurtir sem eru yfirleitt flokkaðar sem grænmeti, eins og eggaldin, paprikur og tómatar, flokkaðar sem ávextir í grasafræði. Flestar korntegundir eru líka í raun grænmeti, auk pipars, rauðs pipars og margra annarra kryddtegunda. Sumar jurtir, eins og maís og gulertur, eru aðeins kallaðar grænmeti meðan þær eru ófullþroskaðar.

Skilgreining á því hvað telst til grænmetis er ólík í ólíkum löndum og ólíkum tungumálum. Í Brasilíu eru lárperur til dæmis álitnar vegar ávextir af því þær eru oft notaðar í eftirréttum, en í öðrum löndum, eins og í Mexíkó eða Bandaríkjunum, eru þær flokkaðar sem grænmeti af því þær eru notaðar í salöt og sósur.

## Næring
Grænmetis má neyta á ýmsa ólíka vegu, hvort sem er í aðalréttum eða sem snarl. Það magn næringarefna sem grænmeti inniheldur er breytilegt eftir tegundum. Hins vegar inniheldur grænmeti almennt séð lítið prótín eða fitu, en getur innihaldið mikið af vítamínum, steinefnum, trefjaefnum og kolvetnum. Talið er að grænmeti innihaldi andoxunarefni og önnur gagnleg efni sem vinna gegn gerlum, sveppum, veirum og krabbameini.

## Tegundir

Listinn yfir þau sem mega flokkast sem grænmeti er alveg langur, og inniheldur margar jurtategundir:

* *[[Blómhnappur]]*: spergilkál, blómkál, ætiþistill
* *[[Fræ]]*: Maís, baunir
* *[[Laufgrænmeti|Lauf]]*: fóðurmergkál, spinat, salat
* *Laufblöð*: blaðlaukur
* *[[Brum]]*: rósakál, kaper
* *[[Blaðstilkur|Blaðstilkar]]*: seljurót, rabarbari
* *[[Stilkur|Stilkar]]*: asparagus, bambussprotar, engifer
* *[[Rótarhnýði]]*: kartöflur, sætuhnúðar
* *[[Rótagrænmeti|Rót]]*: gulrót, nípur, rauðrófur, hreðkur, gulrófur, næpur
* *[[Blómlaukur|Blómlaukar]]*: laukar, skalotlaukur, hvítlaukar
* *[[ávöxtur|Ávextir]] notaðir sem grænmeti*: tómatar, agúrkur, grasker, kúrbítur, paprikur, eggaldin, okra, brauðaldin, lárperur og einnig eftirfarandi
**  *[[Belgjurt]]ir*: grænar baunir, sojabaunir

## Tengt efni
* Ávöxtur
*Grænmetisæta
* Rótargrænmeti

## Heimildir
*
Vínber

**Vínber** eru ávöxtur vínviðarins sem er ættkvísl klifurjurta af vínviðarætt. Berin vaxa venjulega í klösum sem innihalda sex til 300 ber, og geta verið svört, blá, gyllt, græn, fjólublá og hvít. Þau eru étin hrá eða pressuð í safa, sultuð eða látin gerjast til að búa til vín. Úr fræjunum er unnin olía.

Ný rannsókn bendir til þess að það að borða vínber, sem eru rík af fjölfenólum, geti aukið náttúrulega vörn húðarinnar gegn útfjólubláum geislum sólarinnar.Vínber gætu virkað sem æt sólarvörn í þessu tilfelli. Fyrir rannsóknina tóku þátttakendur 75 grömm af duftformi af þrúgu í 14 daga, sem jafngildir þremur fjórðu kílóum af ferskum þrúgum í tvær vikur.

## Heimildir
Krossfáni

**Norrænir krossfánar** er fánar sem bera hönnun norrænna eða skandinavískra krossa.

## Fánar Norðurlanda

Image:Flag of Denmark.svg|Danski fáninn
Image:Flag of Finland.svg|Finnski fáninn
Image:Flag of Iceland.svg|Íslenski fáninn
Image:Flag of Norway.svg|Norski fáninn
Image:Flag of Sweden.svg|Sænski fáninn
 


Image:Flag of the Faroe Islands.svg|Færeyski fáninn
Image:Flag_of_Åland.svg|Álandseyski fáninn



File:Flag of Shetland.svg|Hjaltlandseyski fáninn
File:2007 Flag of Orkney.svg|Orkneyski fáninn


## Tilvísanir
Járnburður

**Járnburður** var eldraun (guðsdómur) til að sannreyna sekt eða sakleysi. Járnburður fólst í því að viðkomandi var látinn bera glóandi járn. Ef hann hlaut ekki skaða af var það merki um að hann væri saklaus. 

Fræg dæmi um járnburð eru þegar Poppó biskup sýndi Haraldi blátönn og Dönum fram á mátt guðs með því að klæða sig í glóandi járnhanska. Annað dæmi er þegar Inga frá Varteigi, móðir Hákonar gamla Noregskonungs sýndi fram á rétt faðerni hans með því að bera glóandi járn.
Fáni Noregs

**Norski fáninn** er þjóðfáni Noregs. Hann var opinberlega tekinn í notkun árið 1821. Fáninn er svokallaður krossfáni eins og fánar allra hinna Norðurlandanna eru. 
Hlutföllin í litum fánans eru, talið lárétt frá stöng: 6:1:2:1:12, en lóðrétt meðfram stöng eru þau 6:1:2:1:6.
Elliði Vignisson

**Elliði Vignisson** (fæddur 28. apríl 1969) er íslenskur stjórnmálamaður og bæjarstjóri í Ölfusi frá árinu 2018. Hann var bæjarstjóri í Vestmannaeyjum frá 2006-2018. 

Elliði er með bæði BA og mastersgráðu í sálfræði, auk kennsluréttinda í grunn- og framhaldsskóla. Hann kenndi í nokkur ár við Framhaldsskólann í Vestmannaeyjum, hann var bæjarfulltrúi í Vestmanneyjum frá 2003-2018 fyrir Sjálfstæðisflokkinn.
Eintracht Frankfurt

**Eintracht Frankfurt** er þýskt knattspyrnufélag stofnað í Frankfurt am Main í sambandslandinu Hessen.

## Árangur Eintracht
### Sigrar
* **[[Bundesliga|Þýskir meistarar]]: 1**
** 1959

* **[[Þýska bikarkeppnin]]: 5**
** 1974, 1975, 1981, 1988, 2018

***[[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|UEFA Cup / Europa League]]:2**
**1980, 2022

## Leikmannahópur
*22. febrúar 2026*

 (*Fyrirliði*)

 

 

 
 

## Tengill
* Heimasíða félagsins

## Heimildir
Íslenskar þýðingar á erlendum kvikmyndaheitum

Hér er að finna **íslenskar þýðingar á erlendum kvikmyndaheitum** eins og þau hafa sést á plakötum, spólu-hulstrum, dvd-hulstrum, auglýsingum, í kvikmyndagagnrýni, textavarpi og öðrum opinberum stöðum í auglýsingaskyni. Í gegnum tíðina hafa verið búnar til þýðingar á titlum á frægum erlendum kvikmyndum, en dregið hefur verulega úr því í seinni tíð. 

## Listi yfir þýðingar

## Tengill
* Kvikmyndadómar með mörgum íslenskum kvikmyndaheitum
Sjaka

**Sjaka** (um 1787 – 22. september 1828) var hákonungur Súlúmanna á því svæði sem í dag er héraðið KwaZulu Natal í Suður-Afríku frá 1816 til dauðadags. Hann byggði upp stórt miðstýrt konungsveldi með því að leggja nálæga ættbálka undir sig með hervaldi. Þegar hann komst til valda 1816 réði hann yfir um 1500 manna en þegar hann lést taldi ríki hans 250.000 íbúa.
Kakó

**Kakó** eða **kakótré** (fræðiheiti: *Theobroma cacao*) er lítið (4–8 m hátt) sígrænt tré sem á uppruna sinn í hitabeltissvæðum í Suður-Ameríku en vex nú víða í hitabeltinu. Fræ kakótrésins eru notuð í kakóduft og súkkulaði.

Kakótréð vex í hæðum Andesfjalla í  200–400 m  og á Amazon svæðinu og á vatnasvæðum  Orinoco árinnar. Kakótréð þarf rakt loftslag, frjósaman jarðveg og úrkomu. Það vex í skógarbotni og þrífst best í skugga annarra trjáa. Laufin eru  10–40 sm löng og 5–20 sm breið. 

Blómin eru lítil eða  1–2 sm að þvermáli. Fræbelgur kakótrésins er  15–30 sm langu og 8–10 sm breiður og breytist frá gulu í appelsínugult þegar það þroskast og vegur um 500 g fullþroskað. Í fræbelgnum eru  20 til 60 fræ sem venjulega eru kölluð baunir, klædd í hvítan belg. Fræin innihalda 40–50% kakósmjör. Mikilvægasta virka efnið í þeim er  Theobromine. 

Fræðiheitið *Theobroma* þýðir fæða guðanna.

## Heimildir
* 
*
Konungsríkið Sardinía

**Konungsríkið Sardinía** var konungsríki sem stóð þar sem nú er Norðvestur-Ítalía frá 1297 til 1861 þegar Ítalía var sameinuð. Ríkið var stofnað svo að segja úr engu sem sárabót fyrir Jakob réttláta konung Aragón eftir átök Angevína og Aragón um Konungsríkið Sikiley (sem meðal annars hafði leitt til sikileysku aftansöngvanna 1282). Með sérstakri tilskipun gerði Bónifasíus 8. páfi Jakob að konungi Sardiníu með *licentia invadendi* fyrir Sardiníu og Korsíku.

Konungar Aragón og Spánar (frá 1479) ríktu yfir konungsríkinu sem í reynd náði bara yfir Sardiníu. Við lok Spænska erfðastríðsins 1713 fékk hertoginn yfir Savoja, Viktor Amadeus 2., yfirráð yfir Sikiley. Spánn reyndi að leggja aftur aftur undir sig eyjarnar 1720 sem lauk með ósigri og friðarsamningum í Haag þar sem Viktor Amadeus fékk Sardiníu í skiptum fyrir Sikiley sem Austurríska keisaradæmið fékk. Konungsríkið Sardinía var síðan konungsríki Savojaættarinnar þar til við sameiningu Ítalíu að ákveðið var að Ítalía yrði konungsríki og óskað eftir því að konungur Sardiníu gerðist konungur Ítalíu.

Þrátt fyrir nafnið var stærstur hluti ríkisins í Fjallalandi og Savoja og höfuðborg ríkisins var Tórínó.
Savoja

**Savoja** (franska: *Savoie*; arpitanska: *Savouè*; ítalska: *Savoia*) er sögulegt hérað í Vestur-Evrópu, í vesturhluta Alpafjalla á milli Grevevatns, Rhône og Mont-Cenis. Savoja varð til, ásamt frjálsum fylkjum Sviss, við fall frankverska konungsríkisins Búrgundar. Savoja hélt eftir það sjálfstæði sem greifadæmi (greifinn af Savoja) stofnað 1003 og síðar sem hertogadæmi (hertoginn af Savoja) frá 1416 til 1714. Þá var hertogadæmið í tengslum við Konungsríkið Sardiníu sem fól í sér sameiningu við héraðið Fjallaland á Norðvestur-Ítalíu. Í kjölfar sameiningar Ítalíu innlimaði Frakkland Savoja að stærstum hluta, vegna samkomulags sameiningarsinna á Ítalíu við Napóleon 3.
Samband Suðaustur-Asíuríkja

**Samband Suðaustur-Asíuríkja** (oft nefnt **ASEAN**, sem er skammstöfun nafnsins á ensku) er efnahagslegt og stjórnmálalegt samband tíu ríkja í Suðaustur-Asíu. Sambandið var stofnað árið 1967 af Taílandi, Indónesíu, Malasíu, Singapúr og Filippseyjum. Sambandið var stofnað með það fyrir augum að vera mótvægi við útbreiðslu kommúnisma í Víetnam og víðar. Höfuðstöðvar samtakanna eru í Jakarta. Meðlimir samtakanna í dag eru eftirfarandi:
* Brúnei
* Filippseyjar
* Indónesía
* Kambódía
* Laos
* Malasía
* Mjanmar
* Singapúr
* Taíland
* Víetnam
* Austur Tímor
Þar að auki hefur Papúa Nýja Gínea áheyrnarfulltrúa.