open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Her

**Her** er skiplagður hópur vopnaðra manna, hermanna, sem hlotið hafa þjálfun í vopnaburði og eru reiðubúnir fyrir bardaga.

Forsögulegir herir voru líklega myndaðir af mönnum með steina og tréspjót, en í gegnum tíðina hefur vopnabúnaður þróast mikið. Dæmi um þróun vopna er þegar herir tóku í notkun hesta, járnsverð, boga og örvar, umsátursvopn, framhlaðninga og önnur skotvopn. 

Fastaher, stofnher eða stöðuher er her sem er skipaður atvinnuhermönnum, en her sem gætir hertekins svæðis nefnist setulið.

Nútímaher skiptist í landher, flota og flugher og innan herja er ákveðin tignarröð (sjá stöðuheiti í hernaði). Vopnuð átök herja nefnast skærur, stríð eða styrjöld, en styrjöld á einkum við um meiriháttar og langvinn vopnuð átök milli þjóðríkja. Herdómstóll fer með mál hermanna og fanga en um dómstólinn gilda herlög. Genfarsáttmálinn fjallar m.a. um meðferð stríðsfanga.

## Tengt efni
* Deildaskipan herja
* Stöðuheiti í hernaði
JJ72

**JJ72** var indie rokk hljómsveit frá Dublin á Írlandi.
Hún hefur gefið út tvær breiðskífur.

## Breiðskífur og smáskífur
### Breiðskífur
* *[[JJ72 (album)|JJ72]]* (ágúst 2000) #16 UK
* *[[I To Sky]]* (2002) #20 UK

### Smáskífur
* *Pillows* (endurskýrt *Oxygen*) (vor 1999) 
* *October Swimmer* (nóvember 1999)
* *Snow* (febrúar 2000)
* *Long Way South* (maí 2000) #68 UK
* *Oxygen* (ágúst 2000) #23 UK
* *October Swimmer* (október 2000) #29 UK
* *Snow* (janúar 2001) #21 UK
* *Formulae* (september 2002) #28 UK
* *Always And Forever* (febrúar 2003) #42 UK
* *She's Gone* (júní 2005)
* *Coming Home* (ágúst 2005) #52 UK
Guðfinna Jónsdóttir

**Guðfinna Jónsdóttir** (f. 1899 að Arnarvatni í Mývatnssveit - d. 1946) var íslenskt ljóðskáld. Þegar hún var sjö ára flutti hún ásamt fjölskyldu sinni að Hömrum í Reykjadal, bæinn sem hún kenndi sig við eftir að hún tók að birta ljóð sín. Fyrstu kvæði hennar sem vöktu athygli komu út í safnritinu *Þingeysk ljóð* árið 1940. Árið eftir kom fyrsta ljóðabók hennar út en árið 1945 sendi hún frá sér aðra ljóðabók. Þessar bækur voru *Ljóð* sem kom út 1941 en sú seinni hlaut heitið *Ný ljóð*. Ári eftir útkomu seinni bókarinnar, eða 1946, lést Guðfinna á Kristneshæli af völdum tæringar (berkla). Úrval ljóða skáldkonunnar frá Hömrum kom út 1972 og heitir *Ljóðabók*. Kristján Karlsson valdi ljóðin í þá útgáfu og skrifaði inngang að henni.

## Skáldferill
Guðfinna var komin yfir fertugt þegar hún tók að birta ljóð sín. Framan af ævi hafði önnur listgrein átt hug hennar allan en það var tónlistin. Guðfinna lærði snemma á orgel og var meðal annars í læri hjá Sigfúsi Einarssyni og Páli Ísólfssyni. Hún var talin í hópi fremstu orgelleikara landsins og kenndi söng og orgelleik bæði á Laugum og á Húsavík um skeið. 

Guðfinna missti báðar systur sínar úr berklum og glímdi sjálf við þann sjúkdóm stóran hluta ævi sinnar. Þegar heilsan hindraði það að hún gæti setið við orgelið og sinnt því sem stóð huga hennar næst sneri hún sér að ljóðlistinni og lagði í hana alla sína krafta og vitsmuni. Eitt megineinkenni ljóða hennar er næm tilfinning fyrir hljómfalli. Tregatónninn leikur þar víða undir en þó lýsa kvæði hennar af æðruleysi gagnvart dauðanum og bjartsýnni trú á að hún muni ná að uppfylla drauma sína á öðrum stað.

Flest kvæði Guðfinnu voru ort eftir nýrómantískri hefð en sum eru þó greinilega af raunsæislegum toga. Algengustu yrkisefni hennar eru nánasta umhverfi hennar heima á Hömrum en náttúrumyndirnar notar hún gjarnan til að koma einhverjum djúpstæðari boðskap á framfæri en fegurð náttúrunnar. Skáldagyðja Guðfinnu er þó greinilega staðsett í náttúrunni og þangað leitar hún andagiftar og svara í sambandi við æðri rök lífsins. Eftir því sem líður á hinn stutta skáldferil hennar verða brostnar vonir og togstreitan á milli skyldu og langana æ fyrirferðarmeira viðfangsefni í kvæðum hennar.

Í kvæðum Guðfinnu af raunsæislegum toga yrkir hún gjarnan um þá sem minna mega sín. Þessi kvæði hennar teljast tæplega pólitísk en samúðin með þeim sem hafa orðið undir í lífinu er greinileg svo og réttlætiskennd skáldkonunnar.
Útvarp

**Útvarp** eða **hljóðvarp** er tækni sem notast við útvarpsbylgjur til að miðla upplýsingum þráðlaust. Orðið getur einnig átt við stofnun eða félag sem miðlar upplýsingum þannig, til dæmis Ríkisútvarpið. 

Í daglegri notkun er algengt að orðið útvarp sé notað um útvarpsviðtæki. Slíkt tæki getur tekið við hljóðvarpsútsendingum á ýmsum bylgjulengdum og kóðunartækni. Algengt er að útvarpstæki geti tekið við FM, AM, stuttbylgjuútsendingum og langbylgjuútsendingum.

Útvarpstækni er einnig notuð við sjónvarpsútsendingar. 

## Tengt efni
*Listi yfir útvarpsstöðvar á Íslandi
Díana (gyðja)

**Díana** var veiðigyðja í rómverskri goðafræði. Hún samsvaraði grísku gyðjunni Artemis. Díana var tvíburasystir Apollons. Þau fæddust á eynni Delos. Rómverjar töldu Díönu vera dóttur Júpíters og Latonu.
Veður

**Veður** eru hvers kyns fyrirbrigði, sem verða í lofthjúpum, einkum jarðar. Yfirleitt á veður við skammtímafyrirbrigði í veðrahvolfi jarðar, sem sjaldan vara lengur en nokkra daga. Fyrirbrigði í lofthjúpnum sem vara langan tíma nefnast loftslag eða veðurfar. Veðurfræði er vísindagrein sem fjallar um veður og veðurfar og þeir sem hana stunda nefnast **veðurfræðingar**.

Veðurfyrirbrigði eiga oftast rætur sínar að rekja til hitamismunar á mismunandi stöðum á hnettinum, sem orsakast meðal annars af því að svæði nálægt miðbaug fá meiri orku frá sólinni en svæði sem eru nær heimskautunum. Önnur orsök hitamismunar á jörðinni er að mismunandi yfirborð, svo sem úthöf, skóglendi og jöklar, drekka í sig mismikið ljós og hitna því mismikið þegar sólin skín á þá. Vatnsgufa gegnir lykilhlutberki í veðri jarðar, en þegar hún þéttist myndast vatnsdropar eða ískristallar sem mynda skýin, sem sum gefa úrkomu.

Mismunandi hiti veldur því að heitara eða kaldara loft rís eða sekkur. Þegar heitt loft þenst út og lyftist upp vegna minni eðlisþyngdar, sogast kaldara loft inn í staðinn, sem veldur vindum á yfirborðinu. Vegna svigkrafts leitar loft til hægri við vindstefnu á norðurhveli, en til vinstri á suðurhveli. Veðrakerfi, s.s. hæðir og lægðir, myndast vegna samspils þrýstikrafts og svigkrafts. Fellibyljir eru víðáttumiklar og öflugar lægðir sem myndast yfir hafi í hitabeltinu. Skýstrokkar eru litlar, en mjög krappar lægðir sem geta myndast hvar sem er, en eru afar sjaldgæfar eftir því sem nær dregur heimskautum.

Gerðar eru veðurathuganir á veðurathugunarstöðvum víða um heim, sem eru ýmist mannaðar eða sjálfvirkar. Veðurstofa Íslands framkvæmir veðurathuganir og fylgist með og spáir fyrir veðri á Íslandi og umhverfi þess. Alþjóða veðurfræðistofnunin er alþjóðleg stofnun á svið veðurfræði og skyldra greina.

## Sjá einnig
* Veðurmet á Íslandi
* Veðursögn
Loftslag

**Loftslag** eða **veðurfar** eru þeir eiginleikar veðurs sem eru einkennandi fyrir lengri tímabil, og er þá oft miðað við 30 ár. Nákvæmari skilgreining tekur til tölfræðilegra eiginleika veðurs, svo sem breytinga á milli daga og ára. Milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar skilgreinir loftslag á eftirfarandi hátt:

: *Loftslag í þröngum skilningi er yfirleitt skilgreint sem „meðaltalsveður“, eða á nákvæmari máta sem tölfræðileg lýsing (sem tekur til meðaltals og breytileika) á viðeigandi stærðum og eiginleikum yfir lengra tímabil, sem getur varað frá mánuðum til þúsunda eða milljóna ára. Hefðbundið viðmiðunartímabil er 30 ár, eins og það er skilgreint af stofnuninni *World Meteorological Organization*. Viðeigandi eiginleikar eru oftast yfirborðshitastig, úrkoma og vindur. Loftslag í víðari skilningi er, auk tölfræðilegrar lýsingar, almennt ástand veðurfarskerfisins.*

## Loftslag og veður
Veður lýsir loftslagsfyrirbrigðum yfir skemmri tíma, en loftslag lýsir uppsöfnuðu veðri á tilteknum stað. Engu að síður eru mörkin á milli veðurs og loftslags ekki skýr, og geta farið eftir samhengi. Þegar hugmyndir um að aðskilja hugtökin loftslag og veður komu fyrst upp, voru loftslagsbreytingar ekki vel þekktar, svo 30 ára meðaltal var talið ríflegt til að lýsa varanlegum eiginleikum. Nú er ljóst að loftslagsbreytingar yfir lengri tíma geta átt sér stað, til dæmis vegna gróðurhúsaáhrifa.

Á Veðurstofu Íslands eru m.a. gerðar loftslagsrannsóknir og geymdar skrár um veðurfar á Íslandi.

## Heimildir
Hermaður

**Hermaður** er maður sem hefur hlotið þjálfun í vopnaburði og hermennsku og gegnir *herþjónustu* hjá her. Hermenn undir vopnum klæðast einkennisbúningi og lúta heraga. Ef hermaður brýtur af sér meðan hann gegnir herþjónustu er hann dæmdur af herdómstól. Hermaður í herþjónustu, sem deyr í vopnuðum átökum á vígvelli, er sagður hafa *fallið*. Skæruliðar eru bardagamenn utan viðurkenndra herja og eiga í vopnuðum átökum við her eða aðra skæruliðahópa. **Stríðsmaður** er heiti yfir bardagamann ættbálks, t.d. indiána eða zulumanna.

Stríðsfangar njóta verndar genfarsáttmála. *[[Málaliði|Málaliðar]]*, þ.e. hermenn sem taka þátt í hernaði gegn greiðslu, sem teknir eru til fanga á vígvelli teljast ekki stríðsfangar og njóta því ekki verndar genfarsáttmála. Bandaríski herinn telur liðsmenn Al-Kaída ekki skæruliða heldur hryðjuverkamenn og fangar úr þeirra röðum teljast „*ólöglegir bardagamenn*“ sem njóta ekki verndar genfarsáttmála.

Dæmi eru um að hermenn og skæruliðar herji gegn sameiginlegum óvini eins og í Víetamstríðinu. 
Hermaður, sem hefur hætt hermensku kallast *uppgjafahermaður*.
Leikfang

**Leikfang** er hlutur sem notaður er við leik barna, fullorðinna, eða gæludýra. Ótal tegundir af leikföngum eru framleidd til að skemmta og stytta mönnum (og dýrum) stundir. Leikföng eru þó ekki alltaf sérhönnuð sem leikföng. Til dæmis finnst mörgum börnum gaman að leika sér að pottum og pönnum, og fyrr á tímum léku íslensk börn sér að legg og skel. 

Leikföng hafa tíðkast frá öræfa alda, og fundist hafa litlir vagnar og önnur leikföng sem eru að minnsta kosti 3.500 ára gömul. Eins er til í dæminu að hlutir sem líta út eins og leikföng séu eingöngu framleiddir til að prýða hillur og verða strax að nokkurskonar safngripum. 

## Tenglar
* ''Leikfangaval''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955
Leikur

**Leikur** getur átt við annaðhvort um þá athöfn þegar börn (og í sumum tilfellum fullorðnir) leika sér á óskipulagðan hátt, eða um tiltekið samsafn reglna sem lýsa því hvernig einstaklingur eða hópur á að hegða sér í dægradvöl. Leikur getur líka verið samheiti yfir spil.

## Óskipulagður leikur
Börn, fullorðnir og dýr stytta sér oft stundir með því að leika sér á óskipulagðan hátt. Hægt er að leika sér með bolta, bíla og önnnur leikföng, og stundum án allra hjálpartækja.

## Leikur með leikreglum
Ýmsir leikir, svo sem brennó og snú snú, eru afmarkaðir af tilteknum reglum, sem segja til um það hvernig einstaklingarnir sem taka þátt í leiknum mega haga sér, og stundum einnig um það hver vinnur eða tapar. Oft er erfitt að segja til um það hvort leikir með leikreglum eru íþróttir, spil, eða hvorugt af þessu.

## Tölvuleikur
Á við um þegar leikið er í tölvu, oftast þá eftir leikreglum. Þá er bæði hægt að spila í leikjatölvu eða forritanlegri tölvu. Hægt er að ná í leiki af netinu eða af geisladiskum og sambærilegum gagnageymslum.

## Tengt efni
* Listi yfir leiki barna
* Tölvuleikur
Kjölur

**Kjölur** getur átt við eftirfarandi:

* Kjölur á skipi eða bát, er sá hluti skrokksins, sem teygir sig stafna á milli og ristir dýpst. 
* Kjölur bakbrúnin sem tengir saman spjöldin á bók. 
* Kjöl, fjallveginn milli Biskupstungna og Húnaþings.
* Golfklúbbinn Kjöl í Mosfellsbæ.

## Tengt efni
*Kjölbátur
*Kjölfar
Malavískur kvatsja

**Kvatsja** er gjaldmiðillinn í Malaví. Kvatsjann tók við af malavíska pundinu árið 1971 í hlutfallinu 1 pund = 2 kvatsja. Kvatsja skiptist í 100 *tambala*. Kvatsja merkir „sólarupprás“ á Bemba-málinu en tambala merkir „hani“ á Níandja.

Kvatsja-seðlarnir eru prentaðir sem 5, 10, 20, 50, 100. 200 og 500 kvatsja á meðan klinkið er 1, 2, 5, 10, 20 og 50 tambala og 1 kvatsja. Seðlabanki Malaví (*Reserve Bank of Malawi*) sér um útgáfu peninganna.

## Tengill

* Myndir af kvatsja-seðlum
Dvína (Norður-Dvína)

**[[Dvína (Norður-Dvína)|Dvína]]** eða **Norður-Dvína** (rús. *Severnaya Dvina*) er á í Norður-Rússlandi, Evrópuhlutanum. Hún er um 750 kílómetra löng og myndast við samruna ánna Sukhona og Yuk í grennd við Veliki Ustyug. Þaðan rennur áin norður, framhjá borginni Kotlas, síðan í norðaustur og tæmist út í Dvínaflóa, sem er flói inn úr Hvítahafi nálægt borginni Arkhangelsk. Áin er skipgeng og tengist siglingaleiðum á Volgu um Sukhona ána og einnig með skipaskurðum. Ekki má rugla saman Norður-Dvínu og Vestur-Dvínu, sem er talsvert stærri á í Vestur-Rússlandi, Hvítarússlandi og Lettlandi.

## Tengill
Norður-Dvína
Dvína (Vestur-Dvína)

**Dvína** eða **Vestur-Dvína** (rússneska: Zapadnaya Dvina) er á í Vestur-Rússlandi, Hvíta-Rússlandi og Lettlandi. Hún er um 1020 kílómetra löng og kemur upp í Valdaihæðum. Þaðan rennur áin suður, síðan vestur og loks norður og tæmist í Rígaflóa við Ríga, höfuðborg Lettlands. Áin er skipgeng að mestu ofantil (þ.e. í rússneska hlutanum) en vegna fossa og virkjana er hún aðeins að litlu leyti skipgeng neðar. Skurðir tengja ána við árnar Berezina og Dnjepr. Ekki má rugla saman Vestur-Dvínu og Norður-Dvínu, sem er talsvert minni á í Norður-Rússlandi.

## Tengill
* Vestur-Dvína
* Dvína í Lettlandi (Ferðaheimur)
Neva

**Neva** er á í Norðvestur-Rússlandi. Hún er stutt, aðeins 74 kílómetrar að lengd. Hún er samt mikilvæg fyrir skipasamgöngur í Rússlandi, því hún rennur úr Ladogavatni og tæmist í Finnska flóa, sem gengur inn úr Eystrasalti. Skipaskurðir tengja hana við Volgu og Hvítahafið. Við árósana er Sankti Pétursborg.

## Tengill
* Neva
Dnjepr

**Dnjepr** (**Dnjepur** eða **Danparfljót**, úkraínska: Дніпро, *Dnípro*) er fljót í Rússlandi, Hvíta-Rússlandi og Úkraínu, eitt hinna lengstu Evrópu, um 2285 kílómetrar á lengd. Fljótið á upptök sín vestur af Moskvu, rennur síðan til vesturs og suðurs uns það fellur í Svartahaf um 120 kílómetra austan við hafnarborgina Odessa. Mjög margar virkjanir eru í fljótinu, yfir 300 raforkuver og margar miklar stíflur. Fljótið er skipgengt að mestu í tíu mánuði á ári, en leggur í tvo mánuði á veturna. Dnjepr er mikilvæg samgönguæð í austanverðri Evrópu. Við hana standa til dæmis borgirnar Kænugarður, Dnípro-borg, Zaporízjzja, Kherson í Úkraínu.
Dvína

**Dvína** getur átt við tvær ár í Evrópu:

* Dvína (Vestur-Dvína), sem rennur í gegn um Rússland, Hvíta-Rússland, Lettland og út í Rígaflóa. 
* Dvína (Norður-Dvína), sem rennur í gegn um Rússland og út í Hvítahaf. 

## Tengt efni
* Dvina
Don

**Don** (**Tanakvísl** eða **Vanakvísl**) er stórfljót í sunnanverðu Rússlandi, 1930 kílómetra langt. Það kemur upp suðaustur af Túla og rennur fyrst til suðausturs en svo til suðvesturs og tæmist í Azovshaf. Frá beygjunni á fljótinu er styst á milli Don og Volgu og er þar skipaskurður, sem tengir þessi tvö stórfljót saman, 105 kílómetra langur. Stærsta borg við ána er Rostov við Don og er aðalhafnarborgin. Fljótið rennur um frjósamar lendur þar sem ræktað er korn og timbur, einnig eru þar grafin kol úr jörðu. Hægt er að sigla hafskipum til Rostov og fljótaprömmum nálægt 1400 kílómetra upp eftir ánni, sem er því mikilvæg flutningaleið. Áin hefur verið verslunarleið síðan á dögum Skýþa.

Til forna hét áin *Tanaís* og er til dæmis rætt um hana undir því nafni í Ynglinga sögu í Heimskringlu, ásamt þeim nöfnum sem hún var nefnd af norrænu fólki:

:*Úr norðri frá fjöllum þeim, er fyrir utan eru byggð alla, fellur á um Svíþjóð, sú er að réttu heitir Tanais; hún var forðum kölluð Tanakvísl eða Vanakvísl; hún kemur til sjávar inn í Svartahaf. Í Vanakvíslum var þá kallað Vanaland eða Vanaheimur. Sú á skilur heimsþriðjungana; heitir fyrir austan Asía en fyrir vestan Evrópa*
Volga

**Volga** er stórfljót í Rússlandi, lengsta á Evrópu og mesta siglingaleið innanlands í Rússlandi. Áin kemur upp í Valdaihæðum, sem eru landsvæði á milli Novgorod og Moskvu, og rennur 3700 kílómetra í meginstefnur austur og suður, þar til hún tæmist í Kaspíahaf. Vatnasvið árinnar er nálægt þriðjungi af Evrópuhluta Rússlands. Rússar tala oft um Volgu sem móður Rússlands og er það lýsandi fyrir mikilvægi árinnar. Hún er lygn og breið (10 kílómetrar á breidd sums staðar). Um ána fer nálægt helmingi allra flutninga á ám og vötnum í Rússlandi. Upp eftir ánni er flutt korn, byggingavörur, salt, fiskur og kavíar, en niður er aðallega siglt með timbur.

Upptök árinnar í Valdaihæðum eru í aðeins 226 metra hæð yfir sjó og vegna þessarar litlu fallhæðar verður áin mjög lygn og straumhraði er lítill. Frá Volgograd til Kaspíahafs (síðustu 480 kílómetrana) er áin dálítið undir sjávarmáli, því að yfirborðsflötur Kaspíahafs er lægri en meðalflötur sjávar. Við ósana eru víðáttumiklir óshólmar (delta), sem eru myndaðir úr framburði árinnar. Efst í óshólmunum er hafnarborgin Astrakhan. Áin rennur meðfram eða í gegnum fjölda borga og má sem dæmi nefna Uljanovsk, Samara, Saratov og Volgograd. Helstu hafnarborgir við ána eru Tver, Nizhny Novgorod, Kazan, Samara, Volgograd, Astrakhan, Saratov, Yaroslavl og Rybinsk. Áin er skipgeng meginhluta ársins en ís getur valdið vandræðum á veturna og vatnsþurrð síðsumars.
Plinius

**Plinius** getur átt við um:
*Gaius Plinius Secundus eða Plinius eldri
*Gaius Plinius Caecilius Secundus eða Plinius yngri
Lúða

**Lúða** (hefur verið nefnd fjölmörgum nöfnum, sem dæmi **flyðra**, **heilagfiski**, **spraka** eða **stórlúða**) (fræðiheiti: *Hippoglossus hippoglossus*) er langlífur flatfiskur af flyðruætt. Útbreiðslusvæði lúðu er bæði á grunn- og djúpslóð í Norður-Atlantshafi. Hún er algengust í norðanverðu Noregshafi, við Færeyjar og Ísland og meðfram ströndum Nýfundnalands og Nova Scotia. Lúðan  getur orðið allt að 35 – 40 ára gömul. Lúða og Kyrrahafslúða eru stærstu tegundir flatfiska og geta orðið allt að 3 - 4 m langar. Stærsta lúðan sem veiðst hefur við Ísland var 365 cm og 266 kg. 

## Lífshættir
Lúður eru seinkynþroska, hængar verða að meðaltali kynþroska 8 ára og um 90–110 sm, en hrygnur að jafnaði 12 ára og 120–130 sm. Talið að hrygningartími lúðu við Ísland sé frá mars til maí og  að lúðan hrygni djúpt suður af Íslandi á allt að 1000 m dýpi. Egg og seiði eru sviflæg í 6–7 mánuði.  Líklegt er talið að egg færist upp á við í sjónum eftir hrygningu og að seiðin berist með Atlantsstraumnum upp að suðurströnd Íslands. Ungviðið sest á botn þegar það er um 3–4 sm að lengd og eru uppeldisstöðvar lúðunnar á grunnsævi nálægt ströndu til dæmis í  Faxaflóa. Lúðan heldur sig á uppeldisstöðvum  þar til hún er orðin 3–5 ára en þá fer hún í dýpri sjó í leit að fæðu. Lúðan ferðast langar leiðir, sérstaklega áður en hún verður kynþroska. Merkingar hafa sýnt að lúður  ferðast allt frá 500 km og upp í meira en 3 000 km. Lúðan yfirgefur hrygningarsvæði eftir hrygningu á vorin í ætisleit og ganga sumar hrygnur þá á grunnmið. Á haustin og í vetrarbyrjun leitar lúðan aftur á hrygningarsvæðin.

## Lúðuveiðar við Ísland
Lúða hefur verið veidd í Norður-Atlantshafi í meira en tvær aldir og sums staðar hefur stofninum verið útrýmt. Lúða hefur einnig verið ofveidd við Ísland. Lúðuafli er nú í sögulegu lágmarki, hann var 630 tonn árið 2005. Mestur var afli Íslendinga árið 1951 eða 2364 tonn. Langlífum fiskum sem verða kynþroska seint á lífsleiðinni eins og lúðan er sérlega hætt við ofveiði. Lúðan sem veiðist nú á Íslandsmiðum er að mestu ókynþroska fiskur, veiddur sem meðafli í öðrum veiðum.

Lúðuveiðar voru stundaðar fyrir utan Vestfirði árin 1884-1898 af Bandaríkjamönnum. Lúðan var veidd á línu, flökuð og söltuð í tunnur. Lúðan sem var veidd á Íslandsmiðum var stór og oft var veiðin mikil. Seinna fóru fleiri þjóðir að veiða lúðu við Ísland og þá einnig með botnvörpu og seinna með dragnót. Sóknin var mikil og aflinn hríðféll.

## Lúður eftir stærð
Lúður eru á íslensku nefndar hinum ýmsu nöfnum eftir stærð. Og oft á mismunandi hátt einnig eftir landshlutum. Á suðurnesjum er minnsta lúða kölluð *lok*, næst *lóa*, þá *smálúða*, þá *stofnlúða*, þá *flakandi lúða*, þá *stórflyðra* og stærst allra *alfiskisflyðra*. Smálúður undir stofnlúðustærð eru á Vestfjörðunum nefndar *lóur*, en á Norðurfjörðunum *lok*.

## Lúðueldi
Lúðueldi var stundað á Íslandi frá 1997 og var áætlað tæp 196 tonn árið 2006 en hefur nú lagst af.

## Heimildir
 
* 
*
Grálúða

**Grálúða** (fræðiheiti Reinhardtius hippoglossoides) er flatfiskur af flyðruætt. Grálúða hrygnir seinni hluta vetrar  á hafsvæðinu milli Íslands og Grænlands. Eftir hrygningu  heldur hluti stofnsins norður og austur fyrir Ísland í ætisleit. Grálúðan lifir aðallega á smáfiski og krabbadýrum og finnst oft á 350-1.600 m dýpi í köldum sjó.

Aðalveiðisvæði grálúðu eru hins vegar djúpt úti af Vestfjörðum. 
Grálúða er aðallega veidd með botnvörpu. Erfitt er að aldursgreina aflann en grálúða er yfirleitt 1-4 kg á þyngd.

Grálúða við Austur-Grænland, Ísland og Færeyjar er talin vera sami stofninn. 

## Heimild
Skarkoli

**Skarkoli** einnig nefndur **rauðspretta,** **koli,** eða **lúra** (fræðiheiti: *Pleuronectes platessa*) er algengur flatfiskur af flyðruætt.

## Útbreiðsla
Skarkolinn lifir við strendur, algengast á 10 til 50 metra dýpi en hann finnst þó allt niður á 200 metra dýpi. Kjörlendið er sand- og leirbotn. Hann finnst við allt Norður-Atlantshaf allt frá Barentshafi til Miðjarðarhafs og einnig við eyjar eins og Ísland og Grænland. Við Ísland er hann algengur á grunnslóð allt í kringum landið en mest er af honum við vestan- og sunnanvert landið. Skarkolinn þykir ekki frýnilegur fiskur.

## Útlit

Algeng stærð er 30 til 50 sm. Liturinn er breytilegur eftir botnlagi og lit botnsins. Hreistur skarkola er slétt og mjög smátt og slétt og ekki skarað. Í roðinu eru misstórir rauðir blettir á dekkri hliðinni, sem kolinn snýr upp. Kjafturinn er lítill og tennurnar smáar. Vinstri hliðin, sem snýr niður, er oftast hvít. Skarkoli lifir á ýmiss konar hryggleysingjum, skeldýrum, smákrabbadýrum, ormum og ýmsum smáfiskum svo sem sandsílum. Veiðitækni hanns er að hann grefur sig oft á botninn þannig að augun ein standa upp úr og á þá auðveldara með að koma bráð á óvart sem og fela sig fyrir óvinum.

## Lifnaðarhættir
Hrygnur verða kynþroska á aldrinum 3 til 7 ára gamlar og hrygnir hann að mestu leyti fram á 50–100 m dýpi. Við Ísland í hlýja sjónum fyrir sunnan landið og svo að einhverju leyti í þeim kalda fyrir Norðan og hefst hrygning í febrúarlok við sunnanvert landið og stendur hæst í mars og apríl. Við Norðurland hefst hrygning í lok mars með hámarki í maí-júní. 

Hrygnurnar hrygna hrognum á 3 til 5 daga fresti í um einn mánuð. Eggin klekjast út eftir um tvær vikur og eru egg og lirfur sviflæg. Lirfurnar myndbreytast eftir 8 til 10 vikur en það fer eftir hitastigi og hvenær þær setjast að þar sem sjávarfalla gætir við sandstrendur. Lirfurnar láta sig berast með straumi og færast nær landi þegar flæðir að og berast með útfallinu fjær landi. Þegar lirfan hefur hafnað á heppilegum stað þá hefst myndbreyting. Það getur tekið allt að 10 daga. Ungviði sest að í grunnu vatni þar sem sjávarfalla gætir og yngstu skarkolarnir stranda stundum í allt að eina viku í grunnum fjörupollum en skarkolinn getur lifað í mjög saltlitlu vatni svo hann þolir þetta yfirleitt vel. Þegar skarkolar verða eldri þá sækja þeir út á meira dýpi.

## Veiðar
Skarkoli er eftirsóttur matfiskur og í Bretlandi er hann oft hafður í "fish and chips". Í Danmörku er skarkoli einn algengasti matfiskurinn en stofn skarkola til dæmis við Ísland og í Írlandshafi sem dæmi hafa farið minnkandi vegna ofveiði. Skarkoli er aðallega veiddur í dragnót og botnvörpu.

## Heitið rauðspretta
Heitið *rauðspretta* er komið af danska orðinu *rødspætte*. Danska heitið er tilkomið vegna hinna rauðu díla sem skarkolinn hefur á roðinu, en hið innhlaupna R í íslensku útgáfunni, rauðsp**r**etta, má skýra með alþýðuskýringu. Sumstaðar á landinu hefur rauðspretta verið kölluð *rauðspetta*, en það er afar sjaldgæft. 

## Heimildir
* 
*
Sandkoli

**Sandkoli** (fræðiheiti: *Limanda limanda*) er flatfiskur af flyðruætt. Bæði augu hans eru á sömu hlið eins og hjá öðrum flatfiskum. Sandkoli er vanalega innan við 30 sm langur og undir 1 kg að þyngd. Hann lifir á sandbotni og er algengastur í Norðursjónum. Sandkolaafli við Ísland var 2.100 tonn árið 2005 og veiðist þar aðallega í dragnót á fremur takmörkuðu svæði undan suðvestur- og suðurströndinni.
Fullorðinn einstaklingur

**Fullorðinn einstaklingur** er fullvaxin, kynþroska lífvera, en oftast er átt við fullorðna menn. Maður, sem ekki er fullorðinn, telst vera barn. Unglingur er barn, sem er nærri því að verða fullorðinn maður. Samkvæmt íslenskum lögum telst fullorðinn maður annaðhvort karlmaður eða kona.

Í ýmsum samfélögum er algengt að breyting úr barni í fullorðinn einstakling sé afmörkuð með ákveðinni athöfn.
Ofauðgun

**Ofauðgun** er hugtak notað í umhverfisfræði um ástand sem skapast þegar jafnvægi í vistkerfi er raskað með ofgnótt næringarefna sem veldur því að lífverur geta vaxið hömlulaust. Ofauðgun er talin ein tegund af mengun. 

Ofauðgun sem einkum stafar af afgangi áburðarefna frá landbúnaði er áhyggjuefni á sumum hafsvæðum, ekki síst á grunnum, innilokuðum hafsvæðum nálægt þéttbýli. Helstu áburðarefni sem valdið geta ofauðgun eru köfnunarefni (nitur) og fosfór en auk þeirra má nefna kísilsambönd og ýmis snefilefni.

Aukning áburðarefna leiðir til aukinnar frumframleiðni þörunga í yfirborðssjó og á hafsbotni sem hefur síðan í för með sér að þeim sjávardýrum fjölgar sem eru ofar í fæðukeðjunni og lifa beint eða óbeint á þörungum. Óhófleg aukning næringarefna getur hins vegar valdið þörungablóma og hleypt ógnarvexti í þang og valdið því að súrefni í vatni þverr og brennisteinsvetni fer að myndast.

Vaxandi fiskeldi í eða við sjó getur haft í för með sér að meira magn af næringarefnum berst út í sjó því fiskur er yfirleitt alinn í sjókvíum á tiltölulega lygnum stöðum inn í fjörðum. Á þeim stöðum er lífríki sjávar viðkvæmt fyrir áburðarefnum og annarri losun frá fiskeldisstöðum.

## Heimildir
* 
*
John Mandeville

**Sir John Mandeville** er heiti á (líklega skálduðum) höfundi þekktrar ferðabókar frá 14. öld. Bókin er skrifuð á anglónormönnsku á milli 1355 og 1357. Hún náði miklum vinsældum og var þýdd á ýmis tungumál. Þrátt fyrir að þær upplýsingar sem fram koma í henni um fjarlæg lönd (einkum Austurlönd nær) séu bæði ótrúlegar og að stórum hluta ósannar, var hún lengi notuð sem uppflettirit. Sem dæmi má nefna að Kristófer Kólumbus var með eintak um borð þegar hann sigldi til Ameríku.

Lítið sem ekkert er vitað um ferðalanginn John Mandeville, en í bókinni kemur fram að hann sé fæddur í Englandi og skrifi bókina í Liège í Frakklandi. Sá hluti verksins sem fjallar um Landið helga byggir hugsanlega á reynslu hins eiginlega höfundar. Aðrir hlutar byggja á öðrum verkum. Eitt af því sem er sérstakt við þetta rit er að það byggir *ekki* með beinum hætti á ferðasögu Marco Polo frá 1299.

## Tenglar
*The Travels of Sir John Mandeville 
*
Honorius Augustodunensis

**Honorius Augustodunensis** (einnig þekktur sem **Honorius frá Autun**) var vinsæll kristinn guðfræðingur og heimspekingur á fyrri hluta 12. aldar.

Fæðingar- og dánarár hans eru óþekkt en oftast er talið að hann hafi fæðst um 1080 og dáið skömmu eftir miðbik 12. aldar eða um 1151. Lítið er vitað um ævi hans umfram það sem stendur í verkum hans, en þar kemur fram að hann var munkur sem ferðaðist til Englands og var þar hjá Anselm í Kantaraborg. Undir lok ævi hans bjó hann í Skotaklaustri í Regensburg í Þýskalandi.

Honorius ritaði mörg verk um aðskiljanlegustu efni í aðgengilegum og alþýðlegum stíl. Hann var afkastamikill höfundur og skrifaði á latínu eins og tíðkaðist hjá lærðum mönnum á miðöldum. Verkin hans náðu töluverðri útbreiðslu hjá leikmönnum og voru m.a. þýdd á frönsku og þýsku.

Þekktasta rit hans er líklega *Elucidarius*, yfirlit yfir trúaratriði kristninnar í samtalsformi. Þýðing á forníslensku hefur varðveist í nokkrum handritum, m.a. í Hauksbók frá 1302 - 1310. Útgáfu á norrænni þýðingu á *Elucidariusi* er að finna í Gunnar Harðarson (ritstj.), *Þrjár þýðingar lærðar frá miðöldum*, Reykjavík, Hið íslenska bókmenntafélag, 1989.
Orrustan við Pydna

**Orrustan við Pydna** var háð árið 168 f.Kr. og áttust við Rómverjar annars vegar og veldi Antígónída hins vegar. Rómverjar höfðu sigur og markar orrustan upphaf raunverulegra ítaka Rómverja á Grikklandi og endalok veldis Antígónída, makedónískra konunga sem röktu völd sín aftur til Alexanders mikla. Orrustan er einnig talin góð til samanburðar á makedónískri breiðfylkingu og rómverskum herdeildum (*legiones*) í hernaði. Margir telja að í orrustunni hafi verið sýnt fram á yfirburði hins rómverska hernaðarskipulags yfir makedónísku breiðfylkinguna en það er umdeilt.

## Heimild
*
Orrustan við Agrigentum

**Orrustan við Agrigentum** (Sikiley 261 f.Kr.) var fyrsta skipulagða orrustan í fyrsta púnverska stríðinu og fyrsta stóra orrustan milli Karþagómanna og Rómverja. Orrustan var háð eftir langt umsátur sem hófst árið 262 f.Kr.. Rómverjar höfðu sigur og náðu þannig fótfestu á Sikiley.

## Heimild
*
Cato

**Cato** getur átt við eftirfarandi:

* Ýmsa Rómverja af Porciusar-ættinni:  
** **[[Cato eldri]]** (2. öld f.Kr.), stjórnmálamann
** Marcus Porcius Cato Licinianus, lögmann, son Catos eldri og fyrri konu hans, Liciniu
** Marcus Porcius Cato Salonianus, son Catos eldri og síðari konu hans, Saloniu, (fæddur 154 f.Kr., eftir að faðir hans var orðinn áttræður)
** Marcus Porcius Cato, sem var ræðismaður 118 f.Kr. og lést í Afríku sama ár, son Catos Licinianusar
** Gaius Porcius Cato, sem var ræðismaður 114 f.Kr., son Catos Licinianusar
** Marcus Porcius Cato, alþýðuforingja, son Catos Salonianusar og föður Catos yngri 
** Lucius Porcius Cato, sem var ræðismaður 89 f.Kr., son Catos Salonianusar
** **[[Cato yngri]]** (1. öld f.Kr.), kenndur við Utica og nefndur **Cato Uticensis**, stjórnmálamann sem var andstæðingur Júlíusar Caesars
** Marcus Porcius Cato, sem féll í orrustunni við Filippí árið 42 f.Kr., son Catos yngri
Cato eldri

**Marcus Porcius Cato** (á latínu: M·PORCIVS·M·F·CATO) (234 f.Kr., Tusculum – 149 f.Kr.) var rómverskur stjórnmálamaður og rithöfundur, kallaður **Cato censor** (eða *censorius*), *sapiens* (hinn spaki), **Cato gamli** (*priscus*) eða **Cato eldri** (*major*), til aðgreiningar frá Cato yngri (afkomanda sínum).

Hann kom úr gamalli fjölskyldu alþýðufólks (plebeia), sem hafði hlotið nokkurn frama í hernum en ekki í stjórnmálum. Hann lærði aðstunda landbúnað og helgaði sig honum þegar hann gegndi ekki herþjónustu. Hann kynntist Luciusi Valeriusi Flaccusi, sem hafði miklar mætur á honum, og flutti í kjölfarið til Rómar og varð gjaldkeri (quaestor) (204 f.Kr.), edíll (199 f.Kr.), praetor (198 f.Kr.) og að lokum ræðismaður (195 f.Kr.) ásamt velunnara sínum.

Grísk áhrif á rómverska menningu voru Cato eitur í beinum. Veldi Karþagó og viðreisn að loknu öðru púnverska stríðinu voru honum einnig þyrnir í augum og lengi lauk hann öllum ræðum sínum í öldungaráði Rómar með orðunum „Auk þess legg ég til að Karþagó verði lögð í eyði“.

## Neðanmálsgreinar

## Heimild
*
Cato yngri

**Marcus Porcius Cato Uticencis** (95 f.Kr. – 46 f.Kr.), þekktur sem **Cato Uticensis** eða **Cato yngri** eða **Cato frá [[Utica|Uticu]]** til aðgreiningar frá langafa sínum Cato eldri, var rómverskur stjórnmálamaður og stóumaður. Hann er minnst fyrir þrjósku sína og þvermóðsku (einkum í átökum sínum við Gaius Júlíus Caesar) og fyrir andúð sína á spillingu í stjórnmálum.

## Heimild
*
Scipio Aemilianus

:*Þessi grein fjallar um rómverska herforingjann sem lagði [[Karþagó]] í eyði í [[Þriðja púnverska stríðið|þriðja púnverska stríðinu]]. Um aðra menn með sama nafni sjá [[Scipio]]*.

**Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus Numantinus**, stundum nefndur **Scipio Africanus yngri** (185-129 f.Kr.) var herforingi og stjórnmálamaður í Rómaveldi. Sem ræðismaður stjórnaði hann umsátrinu um og eyðileggingu Karþagó í þriðja púnverska stríðinu árið 146 f.Kr. Hann var síðar leiðtogi andstöðunnar við Gracchusarbræðrum árið 133 f.Kr.

Hann var yngri sonur Luciusar Aemiliusar Paullusar Macedonicusar, sem hafði sigrað Makedóníu. Hann barðist í herliði föður síns í orrustunni við Pydna 17 ára gamall. Hann var síðar ættleiddur af Publiusi Corneliusi Scipio, elsta syni Publiusar Corneliusar Scipios Africanusar og nafni hans var breytt í Publius Cornelius Scipio Aemilianus.

## Heimild
*
Ólafur Páll Torfason

**Ólafur Páll Torfason**, einnig þekktur sem **Opee** (f. 9. febrúar 1984) er íslenskur lagahöfundur og rappari, uppalinn í Vesturbæ Reykjavíkur. 

Árið 2003 gaf hann út sína fyrstu plötu ásamt tónlistarmanninum Eilífi Erni Þrastarsyni, *[[Eternal]]*, en saman mynduðu þeir hljómsveitina O.N.E. Hljómsveitin gaf út plötuna *One Day* sama árs og var í kjölfarið tilnefnd til hlustendaverðlauna FM 957 og verðlauna Radio X auk þess sem smáskífur af plötunni hlutu góðar viðtökur hlustenda helstu útvarpsstöðva landsins og tónlistarsjónvarpa.

Ári síðar hlaut lagið *Mess it Up*, sem hann gerði ásamt hljómsveitinni Quarashi, Hlustendaverðlaun FM957 fyrir besta lag ársins. Myndband við það var þá einnig valið myndband ársins á Íslensku tónlistarverðlaunin. Endurflutningur lagsins við endurkomu Quarashi 2011 til að mynda á Bestu Útihátíðinni hlaut góðar viðtökur. 

## Samstarf
Opee hefur unnið með eftirfarandi hljómsveitum og listamönnum:
* Quarashi
* Tiny
* Original Melody
* Gabríel
* S.Creeezy
* Bent (XXX-rottweiler hundar)
* DJ Deluxe
* IntroBeats
* Rúnar Júlíusson

## Plötur
### Breiðskífur
* O.N.E - One day (2003)
* O.N.E - Home (2009)
* B.Murray - In dungeon sleeps the party monkey (2009) 
* Ýmsir - Original Melody - Fantastic four (2005)
* Tvioli Chillout - Introbeats (2009)

## Heimildir
www.opeetheartist.com
Scipio Africanus

:*Þessi grein fjallar um rómverska herforingjann sem sigraði [[Hannibal Barca|Hannibal]] í [[Annað púnverska stríðið|öðru púnverska stríðinu]]. Um aðra menn með sama nafni sjá [[Scipio]]*.

**Publius Cornelius Scipio Africanus Major** (á latínu: **P·CORNELIVS·P·F·L·N·SCIPIO·AFRICANVS**&sup1;) (235 – 183 f.Kr.) var herforingi í öðru púnverska stríðinu og rómverskur stjórnmálamaður. Hans er minnst fyrir að hafa sigrað Hannibal Barca frá Karþagó í Orrustunni við Zama. Fyrir vikið hlaut hann viðurnefnið *Africanus* en var auk þess nefndur „hinn rómverski Hannibal“. Hann er almennt talinn með bestu herforingjum hernaðarsögunnar.

Scipio Africanus tilheyrði Scipio greininni af Cornelia ættinni, sem var ein af helstu aðalsættunum í Róm. Faðir Scipios, sem einnig hét Publius Cornelius Scipio, féll í bardaga í Íberíu í Öðru púnverska stríðinu. Scipio Africanus tók í kjölfarið við stjórn herafla Rómverja á Íberíu og barðist þar meðal annars við Hasdrubal, bróður Hannibals. Scipio sannaði sig sem snjall herstjórnandi á næstu árum og tókst, árið 206 f.Kr. að binda enda á veru Karþagómanna á Íberíu þegar hann sigraði þá í Orrustunni við Ilipa. Í kjölfarið höfðu Rómverjar völd á stórum svæðum á Íberíuskaganum og gerðu að skattlandinu *Hispaniu*.

Árið 204 f.Kr. hélt Scipio til Norður-Afríku með herafla og tók þar með átökin til heimalands Karþagómanna. Til að bregðast við þessu var Hannibal kallaður heim frá Ítalíu. Scipio og Hannibal mættust svo í Orrustunni við Zama, árið 202 f.Kr., þar sem Rómverjar unnu afgerandi sigur. Orrustan reyndist vera sú síðasta í stríðinu því Karþagómenn gáfust upp stuttu síðar. Scipio var fagnað sem hetju í Róm þegar hann hélt upp á sigurinn yfir Hannibal og fékk hann viðurnefnið *Africanus*. Eftir stríðið tók Scipio lítinn þátt í stjórnmálum Rómar og settist að lokum í helgan stein í Campaniu.

## Neðanmálsgreinar

## Heimild
*
Lívíus

**Títus Lívíus** (um 59 f.Kr. - 17 e.Kr.) var rómverskur sagnaritari sem skrifaði um sögu Rómar í miklu verki sem hét *Frá stofnun borgarinnar* (*Ab Urbe condita*).

## Heimildir og frekari fróðleikur
* 
* Burck, E (1934), *Die Erzählungskunst des T. Livius* (Berlin). 
* Chaplin, J (2000), *Livy’s Exemplary History* (Oxford).
* Feldherr, A (1998), *Spectacle and Society in Livy’s History* (Berkeley og London).
* Jaeger, M (1997), *Livy’s Written Rome* (Ann Arbor).
* Kraus, C S and Woodman, A  J (1997), *Latin Historians* (Oxford).
* Luce, T J (1977), *Livy: The Composition of his History* (Princeton).
* Oakley, S P (1997), *A Commentary on Livy, Books VI-X* (Oxford).
* Ogilvie, R M (1965), *A Commentary on Livy Books 1 to 5* (Oxford).
Sallústíus

**Gaius Sallustius Crispus**, þekktur sem **Sallústíus**, (86-34 f.Kr.) var rómverskur sagnaritari. Hann var úr vel kunnri ætt alþýðufólks (plebeia). Sallústíus fæddist í Amiternum í landi Sabína.

Sallústíus er einkum þekktur fyrir tvö rit, *Um stríðið gegn Júgúrthu konungi* og *Um samsæri Catilínu*. Helsta fyrirmynd hans sem sagnfræðings var gríski sagnaritarinn Þúkýdídes. Hann hafði allmikil áhrif á rómverska sagnaritun, meðal annars á Tacitus sem mat hann mikils. Quintilianus mat Sallústíus einnig mikils, taldi hann betri höfund en Lívíus og taldi hann standast samanburð við Þúkýdídes.

Ofangreind tvö rit, *Um stríðið gegn Júgúrthu konungi* og *Um samsæri Catilínu*, eru til í íslenskri þýðingu eða endursögn frá 12. öld eða stuttu síðar, undir nafninu *[[Rómverja saga]]*. 

## Heimild
* 
* ''Rómverja saga'' – fréttatilkynning um útgáfu 2010 — Af vefsíðu Árnastofnunar.
Mars (guð)

**Mars** var rómverskur guð hernaðar, sonur Júnóar og Júpiters eða töfrablóms. Upphaflega var Mars guð frjósemi og jarðargróðurs og verndari búfénaðar og akra. Er því leitt að því líkum að Mars sé latnesk/rómversk stæling á frjósemsisguði Etrúra, Maris. Líklega varð Mars stríðsguð sem heitið var á í hernaði með vaxandi útþenslu Rómaveldis. Þá var Mars líkt við gríska guðinn Ares. Samkvæmt goðsögninni var Mars faðir Rómúlusar stofnanda Rómar og töldu Rómverjar sig vera afkomendur guðsins Mars. Mars var þekktur sem rauði guðinn.

## Átrúnaður
Ólíkt hinum gríska Aresi var átrúnaður á Mars algengur í Rómarveldi, mun algengari en tíðkaðist með aðra guði Rómverja. Mars var einn þriggja helstu guða Rómverja ásamt Júpíter og Quirinusi (Janusi). Með hliðsjón af þýðingu hans fyrir landbúnaðinn gnæfði Mars yfir vormánuðum sem og uppskeruhátíðum. Í stríðsrekstri voru Mars færðar fórnir fyrir upphaf átaka. 

Veislur voru haldnar Mars til heiðurs í febrúar, mars (sem nefndur er eftir guðinum) og október. 

### Hof
Helsta hof sem tileinkað var guðinum var *Mars Gradivus* norðaustan við *[[Via Appia]]*. Nágrenni hofsins varð þekkt sem *ad Martis*. Rómverski herinn safnaðist saman við hofið þegar haldið var í hernað og hofið var hlaðið lofi þegar heim var snúið úr farsælli herferð.

## Áhrif

Nafn marsmánaðar er dregið af nafni guðsins. Því þótti marsmánuður hentugur til hernaðar. 

Fjórða reikistjarna sólkerfisins, sú rauða, er nefnd eftir guðinum. Karlkyn og reikistjarnan eru táknuð með sama tákni, tákni guðsins Mars. 

Í mörgum rómönskum málum draga þriðjudagar nafn sitt af guðnum.

## Heilmild
*
Scipio

**Scipio** getur átt við um:

* L. Cornelius Scipio, ræðismann 350 f.Kr.
* Lucius Cornelius Scipio Barbatus, ræðismann 298 f.Kr.
* Gnaeus Cornelius Scipio Asina, ræðismann 260 f.Kr., 254 f.Kr.
* Lucius Cornelius Scipio, ræðismann 259 f.Kr.
* Gnaeus Cornelius Scipio Calvus, ræðismann 222 f.Kr.
* Publius Cornelius Scipio, ræðismann 218 f.Kr.
* **[[Scipio Africanus|Publius Cornelius Scipio Africanus]]**, frægan herforingja sem sigraði Hannibal í orrustunni við Zama
* Publius Cornelius Scipio Nasica, ræðismann 191 f.Kr.
* Lucius Cornelius Scipio Asiaticus, ræðismann 190 f.Kr.
* Lucius Cornelius Scipio, praetor 174 f.Kr.
* Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum, ræðismann 162 f.Kr., 155 f.Kr.
* **[[Scipio Aemilianus Africanus|Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus Numantinus]] (Scipio yngri)**
* Publius Cornelius Scipio Nasica Serapio, ræðismann 138 f.Kr.
* Publius Cornelius Scipio Nasica Serapio, ræðismann 111 f.Kr.
* Publius Cornelius Scipio Nasica, praetor 94 f.Kr.
* Lucius Cornelius Scipio Asiaticus, ræðismann 83 f.Kr.
* Quintus Caecilius Metellus Pius Cornelianus Scipio Nasica (Metellus Scipio), ræðismann 52 f.Kr.
* Publius Cornelius Scipio, ræðismann 16 f.Kr.
* Ser. Cornelius Scipio L. Saluidienus Orfitus, ræðismann 149
* Ser. Cornelius Scipio Saluidienus Orfitus, ræðismann 178
Tacítus

**Publius** eða **Gaius** **Cornelius Tacitus** (56 eða 57 – um 117) var rómverskur sagnfræðingur og einn mikilvægasti sagnaritari fornaldar. Tvö megin verk hans voru *Annálarnir* (*Annales*) og *Saga Rómar* (*Historiae*). Þeir hlutar verkanna sem varðveittir eru fjalla um valdatíma keisaranna Tíberíusar, Claudíusar, Nerós og þeirra sem voru við völd ár hinna fjögurra keisara. Líklega náðu ritin samanlagt yfir tímabilið frá dauða Ágústusar, fyrsta keisara Rómaveldis, árið 14, til dauða Domitianusar árið 96.

Önnur varðveitt verk Tacitusar fjalla um ræðumennsku (*Samræða um ræðumenn*, *[[Dialogus de oratoribus]]*), um Germani (í ritinu *[[Germanía]]* eða *[[De origine et situ Germanorum]]* (*Um uppruna og ættlönd Germana*)) og ævi tengdaföður hans Agricola (*[[De vita et moribus Iulii Agricolae]]* (*Um ævi og siði Júlíusar Agricola*), oftast nefnd *Agricola*). Tvö síðasttöldu verkin hafa komið út á íslensku (sjá Lærdómsrit Bókmenntafélagsins):
* Páll Sveinsson (þýð.): *Germanía*, Þjóðvinafélagið, Reykjavík 1928. Önnur útgáfa, Reykjavík 2001. Guðmundur J. Guðmundsson ritaði inngang. 
* Jónas Knútsson (þýð.): *Agricola*, Reykjavík 1998. Jónas Knútsson ritaði inngang. 

Í meginverkum sínum fjallar Tacitus um atburði eins árs í senn. Stíll hans er knappur og á stundum óvenjulegur, en Tacítus er talinn einn mesti stílsnillingur á latneska tungu.

## Heimildir og ítarefni

* Mellor, Ronald, *Tacitus* (London: Routledge, 1993).
* Syme, Ronald, *Tacitus* í 2 bindum (Oxford: Oxford University Press, 1958).
Lívíus Andronicus

**Lucius Livius Andronicus**, oftast nefndur **Lívíus Andronicus**, (284 – 204 f.Kr.) var grísk-rómverskt leikritaskáld og ljóðskáld sem samdi fyrstu rómversku leikritin og þýddi leikrit frá grísku yfir á latínu. Hann er talinn faðir rómverskrar leikritunar og epísks kveðskapar.

Andronicus fæddist sennilega í grísku nýlenduborginni Tarentum á Suður-Ítalíu. Hann var hnepptur í þrældóm og seldur aðalsmanni að nafni Lívíus. Þegar honum hafði verið gefið frelsi tók hann sér nafn fyrrum eiganda síns og tók að sér að kenna Rómverjun leikritun. Hann þýddi grískt leikrit árið 240 f.Kr. og var það fyrsta rómverska leikritið. Mikilvægasta verk hans, *Odysseia*, var latnesk þýðing á *[[Ódysseifskviða|Ódysseifskviðu]]* Hómers.
Satúrnus (guð)

**Satúrnus** var rómverskur guð landbúnaðar á álíkan hátt og Krónos í grískri goðafræði. Maki Satúrnusar var Opa. Satúrnus var faðir Júpíters, Ceresar og Veritas svo einhver barna hans séu nefnd

## Áhrif
Í ensku máli heita laugardagar eftir Satúrnusi. 

Sjötta reikistjarnan í sólkerfinu heitir eftir Satúrnusi

## Heimild
*
Neptúnus (guð)

**Neptúnus** var hinn rómverski sjávarguð og hliðstæða Póseidons í grískri goðafræði.
Neptúnus var guð sjávar, hesta og jarðskjálfta.

## Gríski guðinn
Á Mýkenutímanum var Póseidon mikilvægari og hafður í meiri metum en Seifur.

Í *[[Ódysseifskviða|Ódysseifskviðu]]* Hómers var Póseidon í stærra hlutverki en Seifur.

Í mörgum grískum borgum var Póseidon í aðalhlutverki. Talið er að svo hafi verið enda hafi hann geta valdið jarðskjálftum.

## Átrúnaður
Sjófarendur hétu allir á guðinn til að tryggja sem öruggasta sjóferð. 

## Áhrif
Áttunda reikistjarna sólkerfisins heitir eftir Neptúnusi.

## Heimildir

* 
* Walter Burkert, *Greek Religion* (1977) 1985. 
* Greek Mythology resource
Júpíter (guð)

Hinn rómverski guð **Júpíter** fór í rómverskri goðafræði með samskonar hlutverk og Seifur í þeirri grísku og að einhverju leyti Óðinn í norrænni goðafræði. Nafn hans er komið af sömu indóevrópsku rót og nafn Seifs í grískri goðafræði og nafn Týs í norrænni goðafræði.

Júpíter var himnaguð, guð laga og reglufestu.

## Áhrif
Nafn Júpíters hefur fest sig í sessi með rómönskum málum þar sem fimmtudagur heitir í höfuðið á guðinum. 

Fimmta reikistjarna Sólkerfisins heitir í höfuðið á guðinum.

## Heimild

*
Lee Hughes

**Lee Hughes** (fæddur 22. maí 1976 í Smethwick á Vestur-Englandi) er knattspyrnumaður sem hefur spilað með liðum eins og Kidderminster Harriers, West Bromwich Albions, Coventry City og fleiri liðum. Hann spilaði einnig með háskólaliðum fram til ársins 1992 og þá uppgötvuðu stjórnarformenn Kidderminster hann og ekki var hugsað sig tvisvar um og hann genginn til liðs við þá og skoraði 35 mörk á öllu tímabilinu og var þá seldur til WBA á 200.000 pund og þá var ekki aftur snúið. Tímabilið 1998-1999 skoraði hann 31 mark í Ensku fyrstu deildinni sem er það mesta sem leikmaður hefur skorað í efstu deild á Englandi og fyrstu deild. Sumarið 2001 var hann seldur til Coventry City á 5 milljónir punda því hann gat ekki komið WBA upp í efstu deild og um að gera að reyna hjá nýju félagi, enn Coventry menn komust ekki upp og náði Lee Hughes aldrei að skora mark í efstu deild og því var draumur hans úti. Hann sneri aftur til WBA enn það var of seint því að þeir féllu úr úrvalsdeildinni 2003-2004 og lentu í 19. sæti deildarinnar.

## Dómurinn
Á tímabilinu 2003-2004 var Hughes flæktur inn í bílslysamál þar sem Mercedes CL500 klessti á Renault Scenic nálægt Meriden. Farþegi í Renaultinum dó og Hughes og vinur hans flúðu af vettvangi áður enn þeir skiluðu sér til lögreglu sama dag. Hughes var ákærður fyrir ölvunarakstur og manndráp og var sleppt út gegn tryggingu til þess að leyfa honum að klára tímabilið með WBA sem kom þeim upp í efstu deild, þar sem Hughes var markahæðsti maður WBA með 13 mörk.

9. ágúst 2004 var Lee Hughes dæmdur sekur fyrir ölvunarakstur og að flýja vettvang.

Lee Hughes var dæmdur í 6 ára fangelsisvist og misssti ökuskírteinið í 10 ár og ofan á það var samning hans við WBA rift.

Í janúar 2005 var áfrýjað enn því var hafnað og segja reglur til um það ef að Lee Hughes verður þægur á meðan fangelsisvistinni stendur þá mun hann sleppa út í ágúst 2007. Enn Hughes situr nú í fangelsinu Featherstone Prison sem er nálægt Wolverhampton og er fylgst með honum á sjálfsvíg vaktinni.

Lee Hughes spilar þó samt fótbolta í fangelsinu og spilar bæði með héraðsliði og fangelsisliðinu og vegnar honum vel og búinn að skora þónokkuð mörg mörk.

WBA hafa lofað honum að árið 2007 þegar hann sleppur mun hann fá að fara á reynslu með félaginu og spila með þeim hugsanlega á því tímabili en Bryan Robson knattspyrnustjóri WBA sagði einnig að þeir þyrftu mann eins og hann í sóknina
Seifur

:*Þessi grein fjallar um gríska guðinn. Um mannsnafnið, sjá [[Seifur (mannsnafn)]]*

**Seifur** (á grísku *Zeus*) var höfuðguð grískrar goðafræði. Hann var himnaguð og þrumuguð, guð laga og reglu. Hliðstæða Seifs í rómverskri goðafræði var Júpíter, sem var raunar upphaflega sami indóevrópski guðinn.

Seifur var sonur Krónosar og Rheu. Kona hans var Hera, systir hans. Meðal barna hans voru guðirnir Ares, Hefæstos, Aþena, Hermes, Apollon og Artemis, Afródíta (skv. sumum sögum) og Ate (í Ilíonskviðu). Hann átti einnig börn með mennskum konum, þar á meðal Herakles, Helenu fögru og Pollux.

Seifsstyttan í Ólympíu telst eitt af sjö undrum veraldar.

## Tenglar
* 
*
Plútos

**Plútos** (Πλοῦτος) var guð auðs í grískri goðafræði. Hann var sonur Demetru. Seifur blindaði Plútos svo Plútos myndi dreifa auði sínum án fordóma.

## Heilmild
*
Plútó (guð)

**Plútó** var rómverskur guð undirheima, hliðstæða Hadesar í grískri goðafræði. Hætt er við að fólk rugli saman Plútó og Plútosi, grískum guð auðs. 

## Heilmild
*
Venus (gyðja)

**Venus** var gyðja ástar og fegurðar í rómverskri goðafræði. Venus svipar til Freyju og Friggjar í Norrænni goðafræði, Ísisar í egypskri goðafræði og Afródítu í grískri goðafræði.

## Áhrif
Önnur reikistjarna sólkerfisins heitir eftir gyðjunni. Í rómönskum málum draga föstudagar nafn sitt af ástargyðjunni.

## Heimild
*
Plúton

**Plúton** getur átt við:

* Hades, guð undirheima í grískri goðafræði.
* Plútóníum, frumefnið.
Forum Romanum

**Forum Romanum** var miðbæjarsvæðið sem Róm til forna óx út frá. Í Forum Romanum var miðpunktur viðskipta, menningar, stjórnsýslu og vændis í Rómaveldi. 

## Byggingar

Í Forum Romanum má enn sjá rústir nokkurra þeirra mannvirkja sem stóðu þar áður. Sum eru enn uppistandandi.

### Hof
* Hof Castors og Polluxar
* Hof Rómúlusar
* Hof Satúrnusar
* Hof Vestu
* Hof Venusar og Rómar
* Hof Antonínusar og Fástínu
* Hof Caesars
* Hof Vespasíanusar og Títusar
* Hof Concordiu

### Basilíkur
* Basilíka Emilíu
* Basilíka Júlíu
* Basilíka Maxentíusar og Konstantíns

### Sigurbogar
* Sigurbogi Septimiusar Severusar
* Títusarboginn
* Sigurbogi Tíberíusar
* Sigurbogi Ágústusar

### Önnur mannvirki
* Rostra, hvaðan stjórnmálamenn töluðu til fjöldans
* Curia Hostilia, hvar Öldungadeild Rómverja fundaði.
* Tabularium
* Umbilicus Urbi
* Helgidómur Venusar Cloacinu
* Lapis Niger, helgidómur sem er einnig þekkt sem Svartur Steinn

## Heimild
*