open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ermarsundsgöngin

**Ermarsundsgöngin** (enska *Channel Tunnel*, *Chunnel* eða *Eurotunnel*; franska *le tunnel sous la Manche*) eru 50,450 km járnbrautargöng undir Ermarsundinu á Dover-sundi sem tengja saman Folkestone í Kent á Englandi og Coquelles nálæg Calais á Frakklandi. „Göngin“ hafa þrjú aðgreind göng: tvö einbreið göng 7,6 m að þvermáli og ein þjónustugöng 4,8 m að þvermáli á milli. 

Þau voru stórverk og höfðu mörg þjófstört, verkefnið byrjaði 1988 og því lauk árið 1994. Ermarsundsgöngin eru önnur stærstu járnbrautargöng í heimi á eftir Seikan-göngunum í Japan.

Verkefnið kostaði £ 9 milljarða sem jafngildir £ 22,6 milljörðum í dag (2023). Unnið var frá báðum endum hjá Folkestone í Englandi og nálægt Calais í frakklandi. Hraðinn á lestinni er merkilegur því það tekur hana aðeins 35 mínútur að fara yfir 50 kílómetra. Árið 2015 græddi fyrirtækið 500 milljónir en áður tapaði það miklum peningi og gat ekki borgað skatta núna ætti það að geta borgað skattana og haldið rekstri áfram. Lestin er opin allan sólarhringinn.

Árið 1802 kom fyrsta hugmyndin að göngum undir Ermarsund, þar myndu hestvagnar fara í gegn og áttu þau að vera lýst með olíulömpum.
Ferrol

**Ferrol** er hafnarborg í Galisíu á Norðvestur-Spáni. Íbúar vou um 67.000 árið 2018. Þar er mikilvæg skipasmíðastöð.
Frelsisstyttan

**Frelsisstyttan** (enska opinberlega: *Liberty Enlightening the World*, yfirleitt *Statue of Liberty*; franska: *La liberté éclairant le monde*) er stór stytta sem Frakkland gaf Bandaríkjunum árið 1886. Styttan stendur á Liberty-eyju í eigu New York-borgar en New Jersey megin í New York-höfn og býður ferðamenn, innflytjendur og aðra velkomna. Styttan er úr kopar og er öll þakin spanskgrænu. Hún var vígð þann 28. október 1886 í tilefni af aldarafmæli Bandaríkjanna. Frédéric Bartholdi hannaði styttuna og Gustave Eiffel (hönnuður Eiffelturnsins) hannaði burðarvirki hennar. Styttan er verndað svæði, svokallað national monument.
Ökuljós

**Ökuljós** eru ljós sem venjulega eru fest framaná ökutæki eins og bíl, vélhjól og reiðhjól til að lýsa veginn upp þegar skyggni er lítið vegna myrkurs eða úrkomu.
1066

**1066** (MLXVI í rómverskum tölum) var 66. ár 11. aldar og almennt ár sem hófst á sunnudegi samkvæmt júlíska tímatalinu.

## Atburðir

* 6. janúar – Haraldur harðráði varð konungur Englands
* Halastjarna Halleys sást um páskaleytið
* Haraldur harðráði féll í orustunni við Stanford brú
* 14. október – Orrustan við Hastings byrjaði, Haraldur Guðinason féll
* Vilhjálmur bastarður náði völdum í Englandi
* Lok Víkingaaldar

## Fædd

## Dáin
Empire State-byggingin

**Empire State-byggingin** er 102-hæða skýjakljúfur í New York-borg í New York á gatnamótum Fimmta breiðstrætis og Vestur 34. götu. Nafnið er dregið af viðurnefni New York fylkis. Hún var hæsta bygging heims í rúm fjörutíu ár frá 1931 til 1972 þegar var turnarnir í World Trade Center voru kláraðir. Eftir hryðjuverkin 11. september 2001 varð Empire State-byggingin hæsti skýjakljúfur New York-borgar á ný allt þar til One World Trade Center var kláraður. Hönnuninn er Art Déco-stíll og var hönnuður Gregory Johnson. Empire State byggingin er með sitt eigið póstnúmer sem er 10118.
Aúm

Atkvæðið **Om** (einnig **Aúm**, Devanagari: ॐ,Malayalam: ഓം, Telugu: ಓಂ, Tamil: ஒம், Kínverska: 唵 ) er heilagt í Hindúisma. Það kemur fram í upphafi og við lok allra hindúa- og jainabæna. Einnig nota búddatrúarmenn táknið og þá aðallega í Tíbet. Om er talið sett saman úr þremur hljóðum, a-ú-m.

Merking orðsins er mjög umdeild og er ítarlega fjallað um það í Upanishadritunum, einkum í Taittiriya, Chandogya og Mandukya Upanishad. Margir heimspekingar hindúa segja atkvæðið fyrsta hljóð veraldarinnar og að það feli í sér kjarna sannrar visku. Sumir segja að Om komi af rótinni av- úr sanskrít og merki „það sem verndar“. Aðrir segja að hljóðin þrjú sem Om samanstandi af tákni guðlega þrenningu (trimurti), a sem stendur fyrir Brahma, u fyrir Vishnu og m fyrir Mahadev sem er annað nafn Shiva. Þá er einnig talið að hljóð þess tákni heimana þrjá: jörð loft og himin. Enn aðrir segja að það tákni kjarna vedaritanna þriggja: Rigveda, Yajurveda og Samaveda.

## Heimildir
*
*
Skýjakljúfur

**Skýjakljúfur** er mjög há bygging, sem virðist teygja sig upp til himins, og þar til kemur nafnið, þ.e. bygging sem virðist *kljúfa skýin*. Opinber skilgreining á hugtakinu skýjakljúfur er ekki til, og oftast er það smekksatriði hvað menn nefna skýjakljúf eða einungis háhýsi. Skýjaklúfar eru reistir úr stáli, járnbentri steinsteypu og graníti og umslegnar gleri. Fram á 19. öld voru sex hæða byggingar mjög sjaldgæfar þar eð lyftan var ekki enn fundin upp og vatnsþrýstingur var ónógur til að leiða vatn upp yfir 50 metra.
Kyoto

** er borg sem er hluti af aðaleyju Japans. Kýótósáttmálinn er kenndur við borgina. Íbúafjöldi Kyoto-borgar er um 1,5 milljónir.
Tom De Mul

**Tom De Mul** (fæddur 4. mars 1986 í Kapellen) er belgískur knattspyrnumaður. Hann leikur með Sevilla FC á Spáni en lék áður með AFC Ajax í Amsterdam.
Pýramídarnir í Gísa

**Pýramídarnir í Gisa** eru greftrunarsvæði í útjöðrum Kaíró í Egyptalandi. Pýramídarnir eru 8 km inni í landi frá borginni Gísa við Níl. Pýramídarnir eru þrír: Pýramídinn mikli í Gísa, Khafre-pýramídinn og Menkaure-pýramídinn, til viðbótar fjölmargar litlar byggingar. Pýramídinn mikli í Gísa er eitt af sjö undrum veraldar og það eina sem er til í dag. Sfinxinn í Gíza er í eystri hluta svæðisins.

## Tilvísanir
*Pýramídarnir í Giza, 3D skoðunarferð
Sangria

**Sangria** er áfengur drykkur upprunalega frá Spáni. Hann er gerður úr víni, oftast rauðvíni, ávöxtum og stundum sætuefni. Nafn drykksins er dregið af spænska orðinu *sangra* sem merkir blóð.

Drykkurinn er oft veittur kaldur í heitu veðri.
Sfinxinn í Gíza

**Sfinxinn í Gíza** er stytta af ljóni með mannshöfuð á Gizasléttunni í Egyptalandi á vesturbakka Nílar, nálægt Kaíró. Styttan er ein af þeim stærstu í heiminum, sem höggvin er úr heilli kalkklöpp, en hún er 73,5 m á breidd og 20 m á hæð. Egyptalandsfræðingar telja faraóinn Kafra hafa látið höggva hana út á 3. árþúsundi f.Kr. í Egyptalandi hinu forna, þ.e. um svipað leyti og Pýramídarnir miklu voru byggðir. 

Veðrun styttunnar bendir þó til að hún kunni að vera miklu eldri, jafnvel frá 10. árþúsundi f.Kr.

## Nefið og skeggið
Nefið á styttunni, sem er talið hafa verið um metri á breidd og um tveir metrar á lengd, vantar á andlitið og rannsóknir sýna að meitill var notaður til að höggva það af. 

Arabíski sagnfræðingurinn al-Maqrīzī, skrifaði á 15. öld að Súfí-múslimi sem hét Múhameð Sa'im al-Dahr hafi eyðilagt nefið. Al-Dahr varð var við að bændur voru að færa Sfinxinum fórnir í von um að auka uppskeru sína. Hann varð ósáttur við það og hjó nefið af Sfinxinum, en var síðar hengdur fyrir skemmdarverk. Al-Maqrīzī lýsir Sfinxinum jafnframt sem „Verndargrip Nílar“, þar sem heimamenn töldu að flóð Nílar væru honum að þakka.

Til er önnur saga sem segir að hermenn Napóleons hafi sprengt nefið af með fallbyssu, en aðrar sögur segja að breskir hermenn hafi verið að verki. Þessar sögur eru þó ósannar því teikningar af Sfinxinum sem Daninn Frederic Louis Norden teiknaði árið 1738 og birti árið 1757, sýna að nefið var þegar horfið löngu áður en Napóleon fæddist. 

Leifar af rauðum litarefnum eru sýnilegar á andliti Sfinxins. Einnig hafa leifar af gulum og bláum litarefnum fundist annars staðar á Sfinxinum, sem bendir til þess að hann hafi verið málaður í ýmsum litum. 

Auk nefsins er talið að skegg hafi einnig verið á styttunni, þótt því hafi verið bætt við seinna. Egypski fornleifafræðingurinn Vassil Dobrev hefur bent á að ef skeggið hefði verið á styttunni til að byrja með, hefði það skemmt hökuna þegar það datt af. Enginn sýnilegur skaði sé á hökunni sem styður kenninguna um að skeggið hafi verið síðari tíma viðbót. 

## Heimildir
Valdimar Bersi Kristjánsson. "Af hverju vantar nefið á sfinxinn?" Vísindavefurinn, 20. júní 2006. Sótt 17. nóvember 2017. https://visindavefur.is/svar.php?id=6026 

Joshua J. Mark. "The Great Sphinx of Giza" Ancient History Encyclopedia", 26. október 2016. Sótt 15. nóvember 2017. https://www.ancient.eu/The_Great_Sphinx_of_Giza/

Allen Winston. "The Great Sphinx of Giza, an Introduction" Tour Egypt, 2013. Sótt 17 nóvember 2017. http://www.touregypt.net/featurestories/sphinx1.htm
Walvis Bay

**Walvis Bay** (afrikaans: *Walvisbaai*, þýska: *Walfischbucht* eða *Walfischbai* sem merkir „Hvalabugt“) er hafnarborg í Namibíu. Íbúafjöldi er 65 þúsund manns.
Óbundið mál

**Óbundið mál** er texti sem er ekki í bundnu máli, það er að segja ekki undir neinum bragarhætti. Óbundið mál líkist mæltu máli mun meira en bundið mál.

## Dæmi
Eftirfarandi er dæmi um íslenskan texta í óbundnu máli:
Jarðgöng

**Jarðgöng** eru yfirleitt manngerður gangur sem liggur neðanjarðar. Göng eru oftast grafin til að auðvelda samgöngur milli staða. Jarðgöng eru yfirleitt hönnuð fyrir umferð gangandi vegfarenda, ökutækja (veggöng) og járnbrautarlesta (lestargöng).

Jarðgöng eru líka grafin til að veita vatni milli staða eins og við Kárahnjúkavirkjun þar sem valið var að grafa göng í stað skurða til að minnka umhverfisáhrif virkjunarinnar. 

## Tengt efni
* Jarðgöng á Íslandi
I. M. Pei

**Ieoh Ming Pei** (貝聿銘) (26. apríl 1917 – 16. maí 2019), þekktastur sem I. M. Pei, er kínversk-bandarískur arkitekt sem er talinn einn af síðustu meisturum módernískrar byggingarlistar. Hann vinnur með abstrakt form gerð úr steini, steypu, gleri og stáli. Hann er höfundur Louvre-pýramídans í París.
Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna

**Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna** er ein af sextán helstu stofnunum Sameinuðu þjóðanna (S.þ.), þar hafa öll aðildarríki jafnan rétt. Hlutverk allsherjarþingsins, sem er skilgreint í kafla fjögur í Stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna, er að: ákveða fjárútlát fyrir S.þ., kjósa hina tíu meðlimi Öryggisráðsins sem ekki hafa fastasæti, fara yfir skýrslur frá öðrum undirstofnunum S.þ. og samþykkja ályktanir.

Allsherjarþingið kemur saman einu sinni á ári. Þingið hefst þriðja þriðjudag í september og varir fram í desember. Sérstök þing er hægt að halda á öðrum tímum ársins og neyðarfundi eftir því sem þörf krefur. Þinginu stýrir forseti, sem kosinn er af aðildarríkjunum á ný á hverju ári, eða aðalritari S.þ.

Þegar kemur að *þýðingarmiklum málum*, það er málum sem varða: heimsfrið og öryggi, kosningu til öryggisráðsins, kosning meðlima í efnahags- og félagsmálaráðið, inntaka nýrra meðlima í S.þ, afnám til bráðabirgða á réttindum og sérréttindum, sem fylgja þátttöku, brottrekstur meðlima og mál varðandi fjárhagsáætlanir þarf ⅔ hluta atkvæða til samþykkis tillögu. Eins og áður hefur komið fram hefur hvert aðildarríki eitt atkvæði. Í öðrum málum nægir meirihluti.

## Tenglar

* Vefur Allsherjarþings S.þ.
* Kafli IV af Sáttmála Sameinuðu þjóðanna  (á íslensku)
Laser

:*Um tegund [[rafsegulgeislun]]ar, sjá [[leysir|leysi]].*

**Laser** er ein af vinsælustu kænum heims og er m.a. keppt á henni á Ólympíu­leikunum. Báturinn hentar ágætlega fyrir unglinga eftir að þeir eru orðnir of gamlir til að sigla Optimist-kænum, þá sérstaklega vegna þess að hægt er að setja á hann þrjú mismunandi segl allt eftir þyngd, aldri og getu þess sem siglir honum. Seglin þrjú eru standard-segl, radial-segl og 4,7-segl. Laser er líkt og Optimist aðeins með einu segli og aðeins ætlaður fyrir einn einstakling, en báturinn er um 4,21 m að lengd og vegur 60 kíló án seglabúnaðar. 

Laser varð Ólympíubátur fyrir Sumarleikana 1996. Upphaflega var aðeins keppt í karlaflokki en 2008 var keppt í kvennaflokki á laser með minni radial-seglum.

Á Íslandi hefur verið keppt í Laser-flokki í kænukeppnum frá árinu 1980. Hafsteinn Ægir Geirsson keppti í þessum flokki fyrir Íslands hönd á Sumarleikunum 2000 og 2004 og lenti þar í 42. og 40. sæti.
Segull

**Segull** er hlutur með *[[segulmagn]]*, þ.e. sem myndar segulsvið. Segull hefur tvö skaut, *norður*- og *suðurskaut*, sem hafa þá eiginleika að ólík skaut tveggja segla dragast hvort að öðru, en eins skaut hrinda hvort öðru frá sér. **Sísegull** er hlutur úr segulmögnuðu efni, sem heldur segulmagni sínu lengi. **Rafsegull** er spanspóla, gjarnan með járnkjarna, sem myndar segulsvið þegar rafstraumur fer um hana. Rafsegulfræði fjallar um víxlverkun segulsviðs og rafsviðs. Styrkur seguls ræðst af styrk segulsviðsins, sem hann myndar, og er mældur með SI-mælieiningunni tesla.
Indus-fljót

**Indusfljót** er lengsta og mikilvægasta fljót í Pakistan. Upptök þess eru skammt frá Mansarovar-vatni á hásléttu Tíbets. Fljótið er 3180 km langt.

Árin 2010-2011 urðu mikil flóð í Indus sem skildu um 6 milljónir eftir heimilislaus og urðu andlát um 2.500.
Naguib Mahfouz

**Naguib Mahfouz** (11. desember 1911 í Kaíró í Egyptalandi – 30. ágúst 2006 í Kaíró í Egyptalandi) var egypskur rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1988. Mahfouz var undir miklum áhrifum frá Marcel Proust, Franz Kafka og James Joyce.
Omar Khayyam

**Ghiyās od-Dīn Abul-Fatah Omār ibn Ibrāhīm Khayyām Nishābūrī** (farsí: غیاث الدین ابو الفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری) eða **Omar Khayyam** (18. maí 1048 – 4. desember 1131) var persneskt skáld, stærðfræðingur, stjarnfræðingur og heimspekingur. Rubaiyat er þekkt safn ljóða eignuð Omari.

## Tenglar
* „Íslenskar útgáfur af verkum Omar Khayyam“; af Gegni.is
Jangtse

**Jangtse** eða **Bláá** er lengsta fljót Asíu og þriðja lengsta fljót í heimi á eftir Nílarfljóti í Afríku og Amasónfljótinu í Suður-Ameríku. 
Fljótið er um 6300 km langt. Fljótið er stundum talið skipta Kína í norður- og suðurhluta.

Stærsta stífla veraldar, Þriggja gljúfra stíflan er í Jangtse fljótinu.
Sósíalistafélagið

**Sósíalistafélagið** er íslenskt félag sem var stofnað árið 1994, með það fyrir augum að safna þráðum íslensks sósíalisma að nýju eftir hrun Sovétríkjanna, og stofna nýjan íslenskan sósíalistaflokk. Það var virkt í nokkur ár, hélt m.a. „Rauðan fyrsta maí“ í samvinnu við fleiri félög að kvöldi 1. maí í nokkur ár og efndi einnig til funda um sósíalisma og fleiri málefni. Það er ennþá til, en hefur verið óvirkt í mörg ár. Formaður þess er Þorvaldur Þorvaldsson.

## Tengill
* Heimasíða Sósíalistafélagsins  (hefur ekki verið uppfærð lengi)
Ernst Haeckel

**Ernst Heinrich Philipp August Haeckel** (16. febrúar 1834 – 9. ágúst 1919) var þýskur líffræðingur, náttúruvísindamaður, eðlisfræðingur, heimspekingur, prófessor og listamaður. Hann uppgötvaði og skráði þúsundir dýrategunda. Haeckel var öflugur málsvari kenninga Charles Darwin í Þýskalandi.
Breska konungsveldið

**Breska konungsveldið** eða **breska krúnan** er stjórnkerfi þar sem konungur Bretlands er þjóðhöfðingi Bretlands og hjálenda þess. Samkvæmt breskri hefð er krúnan uppspretta framkvæmda-, dóms- og löggjafarvalds. Í reynd er krúnan háð lýðræðislega kjörnum fulltrúum á breska þinginu. Konungur Bretlands er líka höfuð ensku biskupakirkjunnar og þjóðhöfðingi í fimmtán ríkjum samveldisins.

## Tengt efni
* Listi yfir þjóðhöfðingja Bretlands
Mustafa Ahmed al-Hawsawi

**Mustafa Ahmed al-Hawsawi** (arabíska: مصطفى الحوساوي, f. 5. ágúst 1968) er meðlimur íslömsku hryðjuverkasamatakann al-Kaída og sá sem skipulagði og fjármagnaði hryðjuverkin 11. september 2001.

Al-Hawsawi var handtekinn í Pakistan 1. mars 2003 og sagður hafa verið fluttur í Bagram-herstöðina í Afganistan, en það hefur ekki fengist staðfest af yfirmönnum Bandaríkjahers. 

Al-Hawsawi var, ásamt Khalid Shaikh Mohammed, eitt þriggja vitna sem verjendur Zacarias Moussaoui óskuðu eftir til yfirheyrslu í réttarhöldunum yfir honum, en bandaríska alríkisstjórnin neitaði því með tilvísun til þjóðaröryggis.
Alþjóðasamband um jarðmælingar og jarðeðlisfræði

**Alþjóðasamband um jarðmælingar og jarðeðlisfræði**, eða **[[IUGG]]** – (*International Union of Geodesy and Geophysics*) – er sjálfstætt samband vísindasamtaka sem helga sig (eðlisfræðilegum) rannsóknum á jörðinni og nánasta umhverfi hennar, og leitast við að nýta þá þekkingu sem aflast í þágu mannlegs samfélags. Sambandið var stofnað árið 1919.  Meðal verkefna sem sambandið fæst við eru náttúruauðlindir í jarðskorpunni, umhverfisvernd og hvernig draga má úr áhrifum náttúruhamfara. 

Með tilkomu geimferða hefur sambandið farið að sinna samanburðarrannsóknum á tunglinu og reikistjörnunum.

Rúmlega 100 lönd og um 60 alþjóðasamtök eru aðilar að sambandinu eða dóttursamtökum þess. Á fjögurra ára fresti efnir sambandið til 5-10.000 manna 'allsherjarþings', sem stendur í hálfan mánuð. Þar er fundað um einstök fagsvið og kosið í ráð, sem fer með æðstu stjórn sambandsins á milli þinga. Í ráðinu eru 1-3 fulltrúar frá hverju aðildarlandi. Fulltrúi Íslands, frá 2007, er Árni Snorrason, þá forstöðumaður Vatnamælinga Orkustofnunar, nú forstjóri Veðurstofu Íslands. Forseti sambandsins, frá 2007, er Tom Beer frá Ástralíu.

Innan sambandsins eru átta alþjóðasamtök:
* Alþjóðasamtök um jarðmælingar, eða IAG – (*International Association of Geodesy*).

* Alþjóðasamtök um jarðsegulmagn og heiðhvolfsvísindi, eða IAGA – (*International Association of Geomagnetism and Aeronomy*).

* Alþjóðasamtök um veðurfræði og rannsóknir á lofthjúpi jarðar, eða IAMAS – (*International Association of Meteorology and Atmospheric Sciences*).

* Alþjóðasamtök um rannsóknir á vatnafari jarðar, eða IAHS – (*International Association of Hydrological Sciences*).

* Alþjóðasamtök um ís- og jöklarannsóknir, eða IACS – (*International Association for the Cryospheric Sciences*).

* Alþjóðasamtök um eðlisfræði úthafanna, eða IAPSO – (*International Association for the Physical Sciences of the Oceans*).

* Alþjóðasamtök um jarðskjálftafræði og eðlisfræði innviða jarðar, eða IASPEI – (*International Association of Seismology and Physics of the Earth's Interior*).

* Alþjóðasamtök um eldfjallafræði og efnafræði innri hluta jarðar, eða IAVCEI –  (*International Association of Volcanology and Chemistry of the Earth's Interior*).

Innan sambandsins eru einnig þrjár fagnefndir:
* Nefnd um jarðeðlisfræðilega áhættu og varanleika umhverfisins, eða GeoRisk –  (*Commission on Geophysical Risk and Sustainability*).

* Nefnd um stærðfræðilega jarðeðlisfræði, eða CMG –  (*Commission on Mathematical Geophysics*).

* Nefnd um rannsóknir á jarðdjúpunum, eða SEDI –  (*Committee on the Study of Earth's Deep Interior*).

## Tenglar
*IUGG Vefsíða IUGG.
Garðahlynur

**Garðahlynur** (fræðiheiti: *Acer pseudoplatanus*) er stórvaxið lauftré af ættkvísl Hlyna (*Acer*) . Hann getur náð 30 til 40 metra hæð og orðið 500 ára.

## Lýsing
Garðahlynur kýs rakan, frjósaman og kalkríkan jarðveg en rótarkerfi hans er djúpstætt og næringarfrekt. Hann kýs sólríka og skjólgóða staði en getur þó komist á legg í hálfskugga. Hann er viðkvæmur gagnvart haustkali og vex best þar sem haust eru löng og mild. Hann verður salt- og vindþolinn með aldrinum auk þess sem hann þolir mengun allvel og því algengt götutré og prýði í stórborgum.

Laufblöðin eru stór, dökkgræn með rauðan blaðstilk. Þau eru fimmsepótt á hjartalaga grunni og alls um 8 til 15 sentímetra á lengd og breidd. Haustlitur trésins er gulur til appelsínugulur þó rauð blöð sjáist inn á milli.

Tréð blómstrar fyrir laufgun og eru blómin 8 til 10 sm langir klasar sem hanga niður. Þau eru gulgræn á lit. Garðahlynur setur fræ um 6 mánuðum eftir frjóvgun. Fræin eru tvö og tvö saman, umlukin hnot. Vængirnir mynda 60 til 90° horn og eru 1 til 3 sm á lengd.

## Útbreiðsla
Hann vex víða í fjalllendi í mið- og suður-Evrópu.

## Notkun
Í heimkynnum sínum sáir garðahlynur sér sjálfur og getur sprottið á ótrúlegustu stöðum, t.d. í þakrennum. Honum er fjölgað með fræjum en ræktunarafbrigði eru einnig grædd á önnur tré. Tréð er nýtt sem timburtré t.d. á Nýja-Sjálandi og Norður-Ameríku og er viðurinn nýttur til hljóðfæragerðar (sérstaklega í fiðlur), sem parket og í húsgögn. Þá er það talið illgresi í sumum hlutum Ástralíu.

## Á Íslandi
Garðahlynur hefur vaxið í görðum í Reykjavík síðan 1886-1888 (Laufásvegi 5) og myndar víða
krónumikil garðtré. Hann er löngu farinn að sá sér út í görðum. Notkun í skógrækt er takmörkuð. Hann hefur verið valinn tré ársins af Skógræktarfélagi Íslands á Bíldudal, Borgarfirði og Í Reykjavík.

Tegundinni hættir við haustkali fyrstu 10-20 árin. 

## Ræktunarafbrigði
* *A. pseudoplantanus f. Purpurescens* - afbrigði sem hefur rauð blöð
* *A. pseudoplantanus f. Erythrocarpum* - hefur rauðar hnetur
* *A. pseudoplantanus f. Purpureum* - neðra borð laufblaða er dökkfjólublátt
* *A. pseudoplantanus f. Brilliantissium* - ung blöð eru laxableik

## Myndir

Mynd:Hlynur við Suðurgötu.jpg|Garðahlynur við Suðurgötu. Gróðursettur 1918
Mynd:Cemetery (4543843090).jpg|Hlynur í Hólavallakirkjugarði.
Mynd:Acer pseudoplatanus 'Atropurpureum' JPG1.jpg|Hlynur í Þýskalandi.
Mynd:Acer pseudoplatanus sl1.jpg|Vaxtabrum.
Mynd:Acer pseudoplatanus MHNT.BOT.2004.0.461.jpg|Fræ.
Mynd:2018-06-07 Sycamore Gap Tree (Acer pseudoplatanus), next to Hadrian’s Wall UK.jpg|Sycamore Gap-tréð.


## Tenglar
*Tré janúarmánaðar - Heiðmörk.is

## Neðanmálsgreinar


## Heimildir
* 
* Garðahlynur  - Lystigarður Akureyrar
Endurskoðunarstefna

**Endurskoðunarstefna** í sagnfræði telur ríkjandi söguskoðun ranga og vill skoða og túlka söguna upp á nýtt til að leiðrétta skekkjuna.

## Heimild
* [bloggfærlsa [Stefán Pálsson|Stefáns Pálssonar], sagnfræðings]
Stefan Zweig

**Stefan Zweig** (28. nóvember 1881 í Vín, Austurríki - 22. febrúar 1942 í Petrópolis, Brasilía) var austurrískur rithöfundur af gyðingaættum. Zweig er einna þekktastur á Íslandi fyrir smásöguna *[[Manntafl (smásaga)|Manntafl]]* og sjálfsævisöguna *[[Veröld sem var]]* (þýska: *Die Welt von gestern*). 

## Tenglar
* ''Stefan Zweig''
* ''Heimkynni mitt, Evrópa, hefur tortímt sjálfri sér''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1991
Brigham Young

**Brigham Young** (fæddist 1. júní 1801 í Vermont í Bandaríkjunum, dó 29. ágúst 1877 í Salt Lake City í Utah) var annar spámaður og leiðtogi Kirkju Jesú Krists hinna síðari daga heilögu, sem þekktari eru sem mormónar. Young stofnaði borgina Salt Lake City og fjölda annarra bæja í Utah-fylki og öðrum fylkjum þar í kring. Hann hefur oft verið nefndur "*hinn ameríski Móses*" eða "*mormóna Móses*" vegna hlutverks síns í landnámi mormóna á svæði í Mexíkó sem seinna varð bandarískt og síðar fylkið Utah.

Young fæddist í fátækri bóndafjölskyldu í Vermont-fylki og vann sem ungur maður sem smiður. Hann varð meþódisti 1824 en snérist til mormónatrúar 1830 þegar hann hafði lesið hina nýútkomnu Mormónsbók. Hann var skírður mormóni 1832 og hélt þá til Kanada sem trúboði. Þegar fyrsta kona hans lést 1834 settist hann að í mormónanýlendunni í Kirtland í Ohio.

Young var heittrúaður og virkur í hinni nýju trú. Hann var gerður að postula og varð einn af *quorum*, *Tólfpostulasveitinni* (sem stjórna kirkjunni) 1835. Hann fór sem trúboði til Englands á árunum 1840 til 1841 og í kjölfar þess flutti fjölmennur hópur sem hafði kynnst trúnni í gegnum Young til Bandaríkjanna. 

Eftir að Joseph Smith, fyrsti spámaður og stofnandi kirkjunnar, hafði verið myrtur 1844 tók Young við forystu safnaðarins. Mormónar urðu fyrir miklum ofsóknum á þessum tíma og það varð til þess að þeir komust a þeirri niðurstöðu að þeim væri ólíft í austurhluta Bandaríkjanna. Brigham Young fékk þá vitrun um að fyrirheitna landið væri að finna inn í því svæði sem þá var í norðurhluta Mexíkó. Eftir mikla erfiðleikaferð komu fyrstu mormónalandnemarnir á áfangastað í Salt Lake dalnum 24. júlí 1847 og höfðu þá verið á ferð frá apríl 1846. 

Bandaríkin lögðu undir sig norðurhluta Mexíkó 1848 og þar með það svæði þar sem mormónar höfðu sest að. Young óskaði eftir því við bandarísk yfirvöld að það yrði gert að sjálfstæðu fylki sem kallað yrði *Deseret*. Það var þó ekki úr en hins vegar var stofnað **Yfirráðasvæðið Utah** (Utah Territory) og Young var gerður svæðisstjóri og hafði hann með því bæði andleg og veraldleg völd á svæðinu. Rúmlega 100 000 mormónar fluttu á svæðið fram að andláti Young 1877, meðal annars nokkur hundruð íslendingar. Hundruð bæjarsamfélög uxu upp, til dæmis Spanish Fork, fyrsta nýlenda íslendinga í Ameríku. 

Brigham Young lifði í fjölkvæni, hann var kvæntur 51 konu og átti 56 börn með 16 af þeim. 

## Heimildir
* By the Hand of Mormon: The American Scripture that Launched a New World Religion, Terryl L. Givens, Oxford University Press, 2002. ASIN: B000WD16NA
* Shipps, Jan (1987-01-01). Mormonism: The Story of a New Religious Tradition. University of Illinois Press. ISBN 0252014170. 
* Williams, Drew (2003-06-03). The Complete Idiot's Guide to Understanding Mormonism. Alpha. ISBN 0028644913. 

## Ítarefni

*Biography from Brigham Young University 
*Grampa Bill's G.A. Pages: Brigham Young 
*The Brigham Young period of polygamy 
*Short biography of Young from Architect of the Capitol
*PBS profile 
*Brigham Young's Wives and His Divorce From Ann Eliza Webb
Khalid Sheikh Mohammed

**Khalid Sheikh Mohammed** (arabíska: خالد شيخ محمد; f. 1. mars 1964 eða 14. apríl 1965) er fangi Bandaríkjanna vegna gruns um aðild að hryðjuverkunum 11. september 2001. Hann var ákærður 11. febrúar 2008 fyrir stríðsglæpi og fjöldamorð. Hann var meðlimur í íslömsku hryðjuverkasamtökunum Al-Kaída og er í skýrslu 11. september-nefndarinnar sagður vera „aðalskipuleggjandi árásanna 11. september“.

Hann var handtekinn í Rawalpindi í Pakistan 1. mars 2003. Réttarhöld yfir honum áttu að hefjast árið 2021. 

Þann 31. júlí 2024 gerði Mohammed samning við bandarísk stjórnvöld um að játa á sig ábyrgð á árásinni á tvíburaturnana gegn því að fallið yrði frá kröfum um dauðadóm gegn honum og hann í staðinn dæmdur til lífstíðarfangelsis. Lloyd Austin, varnarmálaráðherra Bandaríkjanna, greip hins vegar fyrir hendur saksóknara og lét afturkalla samkomulagið þann 3. ágúst.

## Tilvísanir
Jean Anthelme Brillat-Savarin

**Jean Anthelme Brillat-Savarin** (1. apríl 1755 – 2. febrúar 1826) var franskur lögfræðingur og stjórnmálamaður sem er þó þekktastur sem lífsnautnamaður og matmaður. 

## Ævi
Brillat-Savarin fæddist inn í lögfræðingafjölskyldu í bænum Belley í Ain þar sem áin Rhône skildi milli Frakklands og Savoja. Hann lærði lögfræði, efnafræði og læknisfræði í Dijon og gerðist eftir það lögmaður í heimabæ sínum. Þegar Franska byltingin hófst árið 1789 var hann sendur sem fulltrúi á franska stéttaþingið sem fljótlega breyttist í franska stjórnlagaþingið þar sem hann aflaði sér nokkurrar frægðar, aðallega fyrir ræðu til varnar dauðarefsingu. 

### Útlegð
Þegar stjórnlagaþingið var leyst upp sneri hann aftur heim og hélt áfram lögmannsstörfum. Þegar ógnarstjórnin hófst var lausnargjald sett til höfuðs honum þar sem hann var gírondíni og hann leitaði hælis í Sviss sem pólitískur flóttamaður. Síðar flutti hann til Hollands og enn síðar til nýstofnaðra Bandaríkjanna. Þar dvaldi hann í þrjú ár í Boston, New York, Philadelphiu og Hartford og lifði á frönskukennslu og fiðlukennslu. Um tíma var hann fyrsta fiðla í Park Theatre í New York-borg. 

### Dómarastörf í Frakklandi
Hann sneri aftur til Frakklands 1797 á tímum stjórnarnefndarinnar til að gerast ritari hershöfðingjans Charles Pierre François Augereau í Rínarhernum en fékk skyndilega stöðu sem dómari við hæstarétt. Hann gegndi þeirri stöðu til dauðadags. Hann tók síðara ættarnafn sitt upp eftir frænku sinni sem hét Savarin þegar hún arfleiddi hann að öllum auðæfum sínum með því skilyrði að hann tæki upp nafn hennar. Hann giftist aldrei.

## Ritverk
Brillat-Savarin gaf út nokkur rit um lögfræði og hagfræði en frægasta rit hans er *Physiologie du goût* („Eðli bragðsins“) sem kom út 1825, aðeins tveimur mánuðum fyrir lát hans. Fullur titill er *Physiologie du Goût, ou Méditations de Gastronomie Transcendante; ouvrage théorique, historique et à l'ordre du jour, dédié aux Gastronomes parisiens, par un Professeur, membre de plusieurs sociétés littéraires et savantes*. 

## Tenglar
* ''Physiologie du goût''  (PDF) - Myndskreytta útgáfan frá 1848.
Michael Collins (byltingarleiðtogi)

**Michael John („Mick“) Collins** (16. október 1890 – 22. ágúst 1922)  (Mícheál Seán Ó Coileáin) var írskur byltingarleiðtogi og stjórnmálamaður sem lék lykilhlutverk í sjálfstæðisbaráttu Írlands. Hann stjórnaði leyniþjónustu írska lýðveldishersins og átti stóran þátt í því að semja við bresku ríkisstjórnina fyrir hönd Íra um ensk-írska sáttmálann sem umboðsmaður heimastjórnar Írlands. Eftir gerð sáttmálans varð hann bæði formaður bráðabirgðastjórnar írska fríríkisins og yfirhershöfðingi írska hersins. Collins var skotinn til bana í umsátri í Béal nam Bláth í Cork á Írlandi í ágúst 1922 í írsku borgarastyrjöldinni. Hann var 32 ára að aldri.

## Heimildir
* 

## Tenglar
* Michael Collins Centre 
* Collins 22 Society
ASP.NET

**ASP.NET** er vefforritunarumhverfi hannað og markaðsett af Microsoft, sem forritarar geta notað til þess að smíða kraftmiklar vefsíður, vefforit og vefþjónustur. Það var fyrst gefið út í janúar 2002 með útgáfu 1.0 af .NET-umhverfinu, og er arftaki Active Server Pages (ASP) tækninar. ASP.NET er byggt á Common Language Runtime (CLR), sem gerir forriturum kleift að skrifa ASP.NET kóða með hvaða .NET-máli sem er.

## Saga

Eftir að Internet Information Services 4.0 kom út árið 1997, hóf Microsoft að rannsaka möguleika á nýju vefforritunarlíkani sem myndi leysa algengar kvartanir varðandi Active Server Pages, sérstaklega hvað varðaði aðskilnað á framsetningu og efni og eiginleikan að skrifa „hreinan“ kóða. Mark Anders, framkvæmdastjóri IIS-hópsins, og Scott Guthrie, sem hafði gengið til liðs við Microsoft eftir að hafa útskrifast frá Duke University árið 1997, voru settir í að ákveða hverning líkanið myndi líta út. Upphafshönnunin var þróuð á tveimur mánuðum af Anders og Guthrie, og Guthrie kóðaði frummyndirnar um jólahátíðirnar 1997.

Frummyndinn var kölluð „XSP“; Guthrie útskýrði í viðtal árið 2007 að, „Fólk myndi alltaf spyrja hvað X-ið stæði fyrir. Á þeim tíma stóð það í raun ekki fyrir neitt. XML byrjaði á því; XSTL byrjaði á því. Allt sem var svalt virtist byrja á X, svo það var það sem við kölluðum það upphaflega“. Upphafsþróunin á XSP var gerð með notkun Java, en stuttu síðar var ákveðið að byggja nýja verkvanginn ofan á Common Language Runtime (CLR) í staðinn. Guthrie lýsti þeirri ákvörðun sem „stórri áhættu“, þar sem að velgengni nýja vefþróunarverkvangsins ylti á velgengni CLR, sem eins og XSP, var enn á grunnstigi þróunar, enda var XSP-teymið fyrsta teymið hjá Microsoft til að miða við CLR.

## Eiginleikar

### Síður

ASP.NET síður, opinberlega þekktar sem „vefeyðublöð“, eru aðaleiningar í hugbúnaðarþróun. Vefeyðublöð eru geymd í skrám með **ASPX**-viðbót; í forritunartæknimáli, hýsa þessar skrár yfirleitt kyrrstætt (X)HTML ívaf, og einnig ívaf sem skilgreinir miðilsmegin Web Controls og User Controls þar sem hönnuðurinn setur allt nauðsynlega kyrrstæða og breytilega efnið á síðuna. Til viðbótar má setja breytilegan kóða sem keyrir miðilsmegin á síðu innan í bálk  sem er svipað og í annarri vefforritunartækni svo sem PHP, JSP og ASP, en almennt er mælt á mót slíku að frátöldu þegar gagnabinding á sér stað en hún krefst fleiri kalla þegar síðan er birt.
Max Planck

**Max Karl Ernst Ludwig Planck** (23. apríl 1858 – 4. október 1947) var þýskur eðlisfræðingur. Hann er talinn braytryðjandi í skammtaeðlisfræði og þar með einn af mikilvægustu eðlisfræðingum 20. aldar. Hann hlaut Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði árið 1918.

## Tenglar
*
Ramayana

**Ramayana** er fornt indverskt söguljóð, skrifað á sanskrít. Talið er að skáldið Valmiki hafi samið það. Er mjög mikilvægt bókmenntum hindúa. Ramayana hafði mikil áhrif á síðari tíma kveðskap á sanskrít og indverska menningu.
Pieter Brueghel eldri

**Pieter Bruegel eldri** (um 1525 – 9. september 1569) var hollenskur myndlistarmaður og prentari, þekktur fyrir landslagsmyndir sínar og myndir af sveitalífi. Árið 1559 hætti hann að rita nafn sitt með 'h' og ritaði það æ síðan *Bruegel*.

## Tenglar
Ganges

**Ganges** er stórfljót á Indlandi. Fljótið er 2510 km langt, það á upptök sín í Himalajafjöllum og rennur í Bengalflóa. Ganges er eitt helgasta fljót hindúa, sem trúa því að þeir geti hreinsað sig af syndum sínum með því að baða sig í fljótinu.

## Tenglar
* ''Borgin helga við Gangesfljót''; grein í Morgunblaðinu 1952
Gullgerðarlist

**Gullgerðarlist** (eða **alkemía** (úr arabísku: *al-kimia*)) var athugun á eðli efna. Gullgerðarmenn (*alkemistar*) kepptust meðal annars við að umbreyta óæðri efnum í gull og finna lífselixír. Upphaf gullgerðarlistarinnar má rekja aftur til fornaldar, en helstu gullgerðarmenn voru upp á 16. og 17. öld. Tilraunir manna til að búa til gull, héldust þó alveg fram á 19. öld. Gullgerðarmenn voru að vissu leyti fyrirrennarar nútíma efnafræðinga en í dag er gullgerðarlist talin til gervivísinda.

## Frægir gullgerðarmenn
* Roger Bacon
* Tycho Brahe

## Tenglar
* ''Alkemistar fortíðarinnar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2000
Matvælaöryggi

:*Þessi grein fjallar um varnir gegn matarsjúkdómum. Greinin [[fæðuöryggi]] fjallar um öruggan aðgang að nægum mat.*
**Matvælaöryggi** er tryggt þegar matur er meðhöndlaður, matreiddur og geymdur þannig að hættan á matarsjúkdómum er í algjöru lágmarki. Matvælaöryggi fjallar um það að matvælin séu örugg til neyslu. Trygging matvælaöryggis felst í því að fylgja venjubundnum eða stöðluðum verkferlum til að forðast heilsutjón neytandans. Matur getur borið sjúkdóma milli manna auk þess að vera gróðrarstía fyrir örverur sem geta valdið matareitrun.

**Stutt skilgreining:** Matvælaöryggi (Food safety) fjallar um hversu örugg matvæli eru til neyslu og hvort þau valdi heilsutjóni hjá neytendum.
Sveinsstaðaafrétt

**Sveinsstaðaafrétt** nefnist afrétt Svarfdælinga. Hún er innst í Skíðadal og afdölum hans þar. Bæði sauðfé og hestar og jafnvel geldneyti ganga þar til beitar að sumarlagi. Ólíkt því sem gerist á Suðurlandi og víðar er nafnorðið *[[Afréttur|afrétt]]* í kvenkyni í munni Svarfdælinga. Afréttin dregur nafn sitt af eyðibýlinu Sveinsstöðum, sem var lengi innsti bær í dalnum ásamt með hjáleigunni Stafni. 

Sveinsstaðaafrétt er smöluð á hverju hausti af Gangnamannafélaginu svokallaða. Yfirleitt er farið þrisvar, þ.e. í fyrstu og aðrar göngur og eftirleit. Ein eða tvær vikur líða venjulega milli fyrstu og annarra gangna. Farið er í fyrstu göngur í byrjun september. Það er mun fyrr en áður var, þegar farið var í göngur í kring um 20. september. Í eftirleit er farið eftir ástæðum seint að hausti. Sveinsstaðaafrétt skiptist í nokkur gangnasvæði. Þau eru Litlidalur, Almenningur, Austurtungur, Vesturtungur (Austur- og Vestur-Stafnstungur), Vesturárdalur og Krosshólsfjall. Á síðustu árum hafa Holárdalur, Gljúfurárdalur og Kóngsstaðadalur bæst við umdæmi Gangnamannafélagsins, en þessi svæði tilheyra þó ekki hinni eiginlegu Sveinsstaðaafrétt. 

## Göngur

Göngur taka ekki langan tíma miðað við það sem sums staðar er. Á móti kemur að fjöllin eru brött og há, sum yfir 1400 m. Á fyrsta degi taka menn til nesti og koma hrossum fram í Skíðadal. Á öðrum degi er smalað og féð rekið í girðingu við Stekkjarhús sem er sæluhús gangnamanna. Það stendur þar sem áður var stekkur frá Krosshóli. Þar er einnig hesthús. Á þriðja degi er safnið rekið á Tungurétt, skilarétt Svarfdælinga, sem er í tungunni á mótum Svarfaðardals og Skíðadals. Þar er dregið í sundur, drukkið kaffi í Tunguseli, skála Kvenfélagsins Tilraunar, sungið og pelum lyft. Þá er oft glatt á hjalla. Eftir það reka bændur fé sitt heim eða aka því, sem er mun algengara. Að kvöldi er dansleikur, gangnaball, í hinu fornfræga samkomuhúsi á Höfða í Svarfaðardal.

## Gangnaforingjar
Fyrirliði gangnamanna í Sveinsstaðaafrétt kallast gangnaforingi. Steingrímur Eiðsson (1915-1976), bóndi á Ingvörum var gangnaforingi um langan aldur eða allt frá 1938 og fram yfir 1970. Árni Veigar Steingrímsson (1943-2009) sonur hans tók við af honum, seinna varð Eiður Steingrímsson (1943-2015), bróðir hans, gangnaforingi og hélt þeirri tign til 2009. Núverandi gangnaforingi er Karl Heiðar Friðriksson frá Grund.

## Krosshólshlátur

Mikil menning og sagnaarfur tengist göngum í Sveinsstaðaafrétt. Gangnamenn halda góða skrá yfir hverjar göngur þar sem greint er frá helstu atburðum, tíðarfari og fjárheimtur. Einnig er skráður kveðskapur sem jafnan verður til í göngum. Bókin sem geymir þetta efni nefnist Krosshólshlátur eftir þekktri þjóðsögu í safni Jóns Árnasonar. Samnefnd vísa eftir Hjört E. Þórarinsson er þjóðsöngur eða einkennisstef gangnamanna: 
:Hér skal ætíð hafa völd
:hugur ofsakátur,
:megi hljóma um ár og öld
:og eilífð Krossshólshlátur.

Gefin hefur verið út bók um gangnamenningu Svarfdæla með miklum frásögnum og kveðskap úr Sveinsstaðaafrétt. Bókin, sem ber nafnið Krosshólshlátur, er skráð af Hjörleifi Hjartarsyni í Laugasteini og kom út 2013.
Misheyrn

**Misheyrn** er það þegar manni misheyrist eitthvað sem einhver segir. Misheyrnir geta við vissar aðstæður valdið alvarlegum misskilningi, en eru þó oftast efni hinna ýmsu gamansagna. Mjög algengt er að mönnum misheyrist hendingar í dægurlagatextum. 

## Dæmi um misheyrnir í samtölum
* *Hann var valmenni* - misheyrðist sem - *Hann var varmenni*
* *Ertu ekki með öllum mjalla* (sagt við konu sem hét Halla) - misheyrðist sem - *Ertu ekki með öllum, Halla?* 
* *Sjáðu hvað ég gerði!* - misheyrðist sem - *Sjáðu, ég er í dulargervi*
* *Unglingar eru með brigðult minni*. - misheyrðist sem - *Unglingar eru með brauð í munni*. 

## Dæmi um misheyrnir í dægurlagatextum
* *Ríðum, ríðum rekum yfir sandinn* - misheyrðist sem - *Ríðum, ríðum rekum við í sandinn.* 
* *Fram í heiðanna ró, fann ég bólstað og bjó* - misheyrðist sem - *Fram í heiðanna ró fann ég bólstraðan stól* 

## Tenglar
* Misheyrnir í dægurlagatextum
Pí (aðgreining)

**Pí** getur átt við:
* Pí, notað í stærðfræði yfir gríska bókstafinn **π** sem er hlutfall á milli þvermál hrings og ummáls hans og er námundað sem um „3,141592...“
* Pí (stafur), stafur í gríska stafrófinu
* hið íslenska orð **', en ekki er vitað hvað það merkið né hvaðan það er komið; það er aðeins notað í frasanum **' sem er atviksorð og merkir að gera eitthvað „sómasamlega“.

## Heimildir
Nick Leeson

**Nick Leeson** (f. 25. febrúar 1967) er fyrrum verðbréfasali. Eftirlitslaus verslun hans með afleiður leiddi til hruns elsta fjárfestingabanka Bretlands, Barings-banka, árið 1995.
Barings-banki

**Barings-banki** í London var elsti fjárfestingabanki Bretlands þar til hann hrundi árið 1995 eftir að einn af starfsmönnum bankans, Nick Leeson, tapaði 827 milljónum sterlingspunda með áhættufjárfestingum, aðallega framvirkum samningum. Bankinn var stofnaður árið 1762 af sir Francis Baring.
Íslandshaf

**Íslandshaf**  einnig kallað **Dumbshaf** er hafsvæði norður af Íslandi, sem markast af Grænlandssundi í vestri, Grænlandshafi í norðri og Noregshafi í austri.  Hafið er sjaldan merkt á landakort, enda er tilvist þess ekki viðurkennd af öllum þjóðum. Höfin þrjú, Grænlandshaf, Íslandshaf og Noregshaf kallast saman Norðurhöf.

Dumbshaf tekur nafn sitt af Dumbi konungi. Í upphafi Bárðar sögu Snæfellsáss segir frá því að Dumbur sé faðir Bárðar. Svo er sagt um Dumb konung,* að hann væri kominn af risakyni í föðurætt sína, en það fólk var vænna og stærra en annað fólk*, en að móðir hans hafi verið af tröllaættum. 

## Tilvísanir


## Tengt efni
* ''Sjómannadagsblaðið 1961''
Mósaík

**Mósaík** er mynd sem er sett saman úr litlum mislitum flísum (úr steini, gleri eða brenndum leir), sem mynda eina heild. 

## Mósaík á íslensku
Íslenskir höfundar hafa margir reynt að finna íslenskt heiti yfir mósaík, en ekkert eitt hefur haft sigur yfir önnur. Á meðal þeirra orða sem komið hafa upp má til dæmis nefna orð eins og: *steinfella* (eða *steinfellumynd*), *steinglit* (eða *steinglitsmynd*), *flögumynd* eða *glerungsmynd*. Jón Trausti rithöfundur kallaði mósaík *steintiglaleggingu* er hann skrifaði um mósaíkverkin í Grünes Gewölbe þegar hann ferðaðist um Þýskaland árið 1905. Thor Vilhjálmsson nefndi mósaík *litagnamynd* í bók sinni *[[Hvað er San Marino?]]* 

## Tilvísanir
Hlynir

**Hlynir** (fræðiheiti: *Acer*) er ættkvísl trjáa af sápuberjaætt. Þetta eru um 128 tegundir. Hlynir eru oftast einstofna tré með mjög breiða krónu. Þeir þurfa frjósaman jarðveg og skjól í æsku en verða vind- og saltþolin tré.

## Útbreiðsla
### Á Íslandi
Nokkrar tegundir hafa verið reyndar hérlendis. Þar á meðal:
* Garðahlynur (A. pseudoplatanus) verður yfir 15 m hár á Íslandi. Hann þrífst vel á sunnanverðu Íslandi og þroskar fræ.
* Broddhlynur (A. platanoides) Lifir en kelur yfirleitt mikið.
* Hagahlynur (A. campestre) Reynsla slök.
* Gljáhlynur (A. glabrum) Þokkalegur á Akureyri. Tilraunir annars staðar.
* Síberíuhlynur (A. ginnala) Vex vel en kelur nokkuð árlega.
* Askhlynur (A. negundo) Lítil reynsla. 
* Japanshlynur: Lítil reynsla, smágert tré og blöð. Viðkvæmur.

## Heimild
* Hlynir - Skógræktin
Vínarterta

**Vínarterta** er lagkaka (randalín) úr nokkrum þunnum botnum úr hnoðuðu deigi, með sultu milli laga. Tertan var vinsælt kaffibrauð á Íslandi seint á 19. öld og barst þá vestur um haf og er enn þjóðlegt kaffibrauð meðal Vestur-Íslendinga. Upphaflega var yfirleitt sveskjufylling í henni og hún hefur haldið sér vestanhafs en þegar rabarbararæktun varð útbreidd um og eftir aldamótin 1900 varð rabarbarasulta algengasta fyllingin hérlendis. Í elstu íslensku uppskriftunum eru kökurnar yfirleitt kringlóttar en seinna voru þær oftast ferhyrndar. 

Vínartertur bárust hingað frá Danmörku á 19. öld en eru trúlega upprunnar í Vínarborg, þar eru áþekkar margra laga tertur vel þekktar.

Orðið vínarterta fékk um aldamótin 2000 inni í kanadískri útgáfu orðabókar Oxford útgáfunnar. Í frétt í vesturíslenska blaðinu Lögberg Heimskringla segir að orðið vínarterta hafi nú loksins fengið verðugan sess í bókasöfnum heimila Íslendingabyggðanna þar sem það sé nú meðal 2000 kanadískra orða í þessari fyrstu útgáfu orðabókarinnar. Orðabókin skilgreinir vínartertu sem meðalstóra og hringlaga köku, gerða úr nokkrum lögum með sveskjufyllingu. Ritstjórinn segir orðið hafa unnið sér svo fastan sess í málinu, m.a. í skrifum íslensk-kanadísku rithöfundanna W.D. Valgardsson og David Arnason, að rétt sé að taka það upp í orðabók. 

## Tenglar
* Uppskrift að Vínartertu
Jökulskeið

**Jökulskeið** nefnast þau tímabil á ísöld þegar hitastig kólnar og jöklar breiða úr sér. Talið er að síðasta jökulskeiði hafi lokið fyrir 10-15 þúsund árum síðan, um það leyti sem Hólósen-tímabilið hófst.
Náttfari

:*Getur líka átt við fuglategundina [[Náttfari (fugl)|náttfara]], (Caprimulgus europaeus)*. 
**Náttfari** var maður sem kom til Íslands með Garðari Svavarssyni, sem Landnáma segir að hafi verið sænskur að ætt og annar í röð þeirra norrænu manna sem sigldu til landsins, næstur á eftir Naddoði. Í Hauksbók segir að Náttfari hafi verið þræll en samkvæmt öðrum handritum Landnámu virðist hann hafa verið frjálsborinn maður.

Garðar á að hafa komið til Íslands upp úr miðri 9. öld og haft vetursetu á Húsavík. „Um vorið, er hann var búinn til hafs, sleit frá honum mann á báti, er hét Náttfari, og þræl og ambátt“, segir í Landnámabók. Náttfari varð því eftir þegar Garðar sigldi frá landinu. Hann settist að í Reykjadal, eignaði sér dalinn og „hafði merkt á viðum“, segir Landnáma. Þegar Eyvindur Þorsteinsson kom til landsins löngu síðar rak hann Náttfara burt en sagði honum að hann mætti eiga Náttfaravík, yst við Skjálfandaflóa vestanverðan. Þar settist Náttfari að. Hann hefur þá líklega verið kominn á efri ár og búinn að vera einn í landnámi sínu áratugum saman með þrælnum og ambáttinni.

Náttfara er einnig getið í upphafi Reykdæla sögu: „Náttfari sá, er Garðari hafði út fylgt, hafði eignat sér áðr Reykjadal, ok markat til á viði, hversu vítt hann skyldi eiga; enn er Eyvindr fann hann, gerði hann honum tvá kosti, at hann skyldi eiga Náttfaravík, eða alls ekki. Þangat fór Náttfari.“

Sumarið 1970 var Náttfara minnst á Húsavík, þegar Þingeyingar héldu upp á 1100 ára afmæli búsetu hans, fjórum árum áður en aðrir landsmenn héldu upp á afmæli landnáms Ingólfs Arnarsonar, 
## Tilvísanir
Langstökk

**Langstökk** er grein frjálsra íþrótta þar sem reynt er að stökkva eins langt út í langstökksgrifju og hægt er með tilhlaupi eftir hlaupabraut. Uppstökkið fer fram af stökkplanka sem langstökkvarinn stekkur af. Á fremri hluta stökkplankans er leir. Ef markar fyrir snertingu í leirinn er stökkið ógilt.

Núverandi Íslandsmet kvenna er 6,62 (Ólympíulágmarkið er 6,7) metrar, sett 2016, og heldur það Hafdís Sigurðardóttir frá Akureyri.

Núverandi Íslandsmet karla, sett 26.08.94, er sléttir átta (8,00) og heldur það Jón Arnar Magnússon.

## Neðanmálsgreinar
Segóvía

**Segóvía** er borg á Spáni og höfuðstaður samnefndrar sýslu í Kastilíu-León. Hún er um klukkutíma akstur norðan við Madríd nálægt Sierra de Guadarrama-fjallgarðinum (hluti af Sistema Central). Íbúar sveitarfélagsins eru um 52 þúsund (2018). 

Í Segóvía eru merkar minjar eins og Alcazár-kastalinn frá 12. öld og rómversk vatnleiðsla. Bæði eru þau á skrá UNESCO yfir heimsminjar eins og miðbær borgarinnar.


Aqueduct of Segovia 02.jpg| Rómverska vatnsleiðslan.
Alcazar de segovia - vistra trasera.jpg|Segóvía-kastali.
Catedral de Segovia (27166274932).jpg|Dómkirkjan.
Kristján Harðarson

**Kristján Þór Harðarson** (f. 28. júlí 1964) er íslenskur frjálsíþróttamaður sem keppti fyrir Ármann. Hann setti íslandsmet í langstökki 3. mars 1984 sem stóð í tíu ár (7,79 metra). Hann keppti fyrir Íslands hönd á Ólympíuleikunum 1984 og lenti þar í 22. sæti - stökk 7,09 metra.
Rodney King

**Rodney Glen King** (fæddur þann 2. apríl 1965 í Kaliforníu – 17. júní 2012) var svartur leigubílsstjóri sem var stoppaður af meðlimum lögreglunnar í Los Angeles (Laurence Powell, Timothy Wind, Theodore Briseno og Stacey Koon) árið 1991, eftir að hafa keyrt of hratt. Var atvikið tekið upp á myndband af George Holliday, og var það sýnt um allan heim. Á myndbandinu sáust lögreglumennirnir fjórir lemja Glen King í sífellu á meðan 4-6 aðrir stóðu aðgerðarlausir hjá.

Var þetta uppspretta óeirðanna í Los Angeles.
Óeirðirnar í Los Angeles

**Óeirðirnar í [[Los Angeles]]** áttu sér upptök sín þann 29. apríl 1992 þegar hinir fjóru lögreglumenn sem sáust berja hinn svarta leigubílsstjóra Rodney King voru sýknaðir. Þúsundir af reiðum þeldökkum Bandaríkjamönnum söfnuðust saman og hófu óeirðirnar sem stóðu í sex daga. Allt í allt létust 53 manns í óeirðunum, 2000 manns slösuðust og yfir 10.000 manns voru handteknir.
Tröllastakkur

**Tröllastakkur** (fræðiheiti: *Pedicularis flammea*) er blóm sem vex í votlendi  á hálendi á norðurslóðum. 

Tröllastakkur er fremur algengur í rökum jarðvegi á hálendi Íslands, aðallega á norðanverðu landinu.

## Tilvísanir
Dúfur

:*Um kvenmannsnafnið Dúfa, sjá [[Dúfa (nafn)]]*.


**Dúfur** (fræðiheiti: *Columbidae*) er ætt af dúfnafuglaættbálki. Ættin telur um 300 tegundir.

 

## Sjá einnig
*Flökkudúfa
*Holudúfa
*Tyrkjadúfa
Bogi (byggingarlist)

:*Um aðrar merkingar orðsins, sjá [[bogi]]*.

**Bogi** er bogadregin byggingareining sem getur borið uppi mikinn þunga. Bogar voru mikið notaðir í byggingarlist ekki síst meðal Rómverja og er enn víða notaður vegna burðarþols síns. Finna má dæmi um boga í byggingarlist frá 4. árþúsundinu f.Kr., en þeir urðu fyrst vinsælir í Rómaveldi.

Bogar geta verið láréttir, eins og í bogastíflum, þar sem þeir dreifa vökvaþrýstingnum. Bogar bera uppi alls konar hvelfingar, og tunnuhvelfing er samfelldur langur bogi. Andstæða bogabygginga eru byggingar þar sem þverbitar á stöfum eru notaðir til að halda uppi þyngd. Í múrverki hafa bogar ýmsa kosti fram yfir þverbita. Þeir geta náð yfir lengri bil og borið meiri þyngd, auk þess sem hægt er að gera boga úr efni sem er minna um sig. Þegar járnabinding kom til sögunnar á 19. öld dró úr notkun boga í byggingum.

## Form
Hægt er að skipta bogum í þrjá meginflokka: hringboga, oddboga og fleygboga. Til eru fjölmörg afbrigði af þessum grunnformum, eins og skeifubogi, smárabogi og körfubogi.
Eineygði kötturinn Kisi

**Eineygði kötturinn Kisi** er myndasögupersóna eftir Hugleik Dagsson. Fimm Kisabækur hafa komið út frá 2006.

Kisi er hvítur fress sem býr í Öskjuhlíðinni í Reykjavík. Kisi er manngert dýr líkt og Andrés önd eða Villi spæta. Hann er viðkvæmur hrekkleysingi sem lætur þó skína í tennurnar þegar honum er ofboðið. Hann elskar *[[Gilmore Girls]]* og músakjöt með vindaloo-sósu. 

## Kata og Skúli
Bestu vinir Kisa eru Kata kanína og Skúli skjaldbaka. Kata er grunnhyggin og lauslát pæja sem nýtur þess að drekka rauðvín og skemmta sér. Hún er einnig afar fær dansari.

Skúli er dópsali. Hann býr yfir snilligáfu í efnafræði og er mjög hugvitsamur. Einnig er hann alltaf "mökkaður".

## Bækur um eineygða köttinn Kisa
* *Eineygði kötturinn Kisi og hnakkarnir* (2006)
* *Eineygði kötturinn Kisi og leyndarmálið* (2007)
* *Eineygði kötturinn Kisi og ástandið, fyrri hluti: Annus Horribilis* (2008)
* *Eineygði kötturinn Kisi og ástandið, seinni hluti: Flóttinn frá Reykjavík* (2009)
* *Eineygði kötturinn Kisi og leyndardómar Eyjafjallajökuls* (2010)