open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Söngvar sakleysisins og Ljóð lífsreynslunnar

***Söngvar sakleysisins og Ljóð lífsreynslunnar*** (enska:***The Songs of Innocence and Experience***) eru meðal þekktustu verka enska skáldsins William Blake. *Söngvar sakleysisins* var fyrst gefin út árið 1789 en síðan árið 1794 hafa *Ljóð lífsreynslunnar* oftast verið gefin út samhliða. 

*Söngvar sakleysisins* samanstendur aðallega af ljóðum sem lýsa sakleysinu og ánægjunni af hinum náttúrulega heimi og berst fyrir frjálsri ást og nánari sambandi við Guð. Ljóðin eru flestöll létt, hressandi og hjarðljóð og eru flestöll skrifuð frá sjónarhorni barna eða um börn.

Andstæða þessarar bókar er *Ljóð lífsreynslunnar* sem fjallar um að týna/missa sakleysið eftir að hafa kynnst efnislega heiminum og öllum hans dauðlegu syndum í gegnum fullorðinsárin. Þessi ljóð eru myrkari, einblína meira á pólitík og alvarlegri mál. Í gegnum báðar bækurnar falla mörg ljóðin í pör þannig að sameiginlegar aðstæður eða þemu er hægt að finna í bæði *Söngvum sakleysisins* og *Ljóðum lífsreynslunnar*. 

Mörg ljóðanna í *Söngvum sakleysisins* eiga andstæðu í *Ljóðum lífsreynslunnar* með gagnstæð sjónarhorn af heiminum. Talið er að það sé vegna þess að William missti trú á gæsku mannkynsins í lok frönsku byltingarinnar. Þessi rök útskýra örvæntinguna í verkunum. William gaf vísbendingar í gegnum verk sín sem útskýra trú hans um að börn tapa sakleysi sínu vegna arðráns, menntunar og trúar (sem öll setja trúarkenninguna á undan miskuninni?) Hann hélt þó ekki að börn ættu ekki að öðlast þekkingu. Ljóð hans endurspegla trú hans um að hvert barn ætti að vera frjálst að öðlast þekkingu á sínum eigin forsendum án áhrifa frá eldri kynslóðum. Í þessum verkum og fleirum eftir William hefur hann sýnt að hann trúir að sakleysi og lífsreynsla væru „tvær andstæður mennsku sálarinnar -"the two contrary states of the human soul" “ og að sakleysi verður meira en ekki minna með lífsreynslu.
Lúnokhod 1

**Lúnokhod 1** var sovéskur tunglbíll sem lenti á tunglinu þann 17. nóvember 1970 sem hluta af Lúnokhod-geimferðaáætlun Sovétríkjanna. Tunglbíllinn virkaði í tíu mánuði eftir komuna til tunglsins en þá rofnaði sambandið við hann. Þegar samband við farið rofnaði týndist tunglfarið og þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir fannst það ekki aftur fyrr en þann 17. mars 2010 þegar það náðist á mynd sem tekin var af Lunar Reconnaissance Orbiter. Þann 22. apríl 2010 voru gerðar mælingar til þess að segja nákvæmlega til um staðsetningu farsins.

Lúnokhod 1 safnaði yfir fimmhundruð jarðvegssýnum af tunglinu og greindi þau auk þess að taka þúsundir mynda og ferðast um 11,2 kílómetra. Á þaki tunglbílsins er glitauga sem endurkastar leisergeisla.

## Neðanmálsgreinar
Karen Knútsdóttir

**Karen Knútsdóttir** (f. 4. febrúar 1990) er fyrrum íslensk handknattleikskona sem lék lengst af með Fram og íslenska landsliðinu. 

Karen lék með Fram alla yngri flokka og varð snemma einn af lykilmönnum meistaraflokks. Hún varð Íslandsmeistari með liðinu árin 2018 og 2022 og bikarmeistari í fjórgang, árin 2010, 2011, 2018 og 2020. Árin 2010 og 2022 hlaut hún nafnbótina Íþróttamaður Fram.

Á árunum 2011 til 2017 lék Karen sem atvinnumaður erlendis, fyrst með Blomberg-Lippe í Þýskalandi 2011-13, þá SønderjyskE í Danmörku 2013-14 og loks með Nice í Frakklandi 2014-17.

Hún lék 106 landsleiki og skoraði í þeim 371 mark. Hún lék með landsliðinu á EM 2010 og 2012 og HM Í Brasilíu 2011.

Eftir bikarúrslitaleik Fram og Hauka, þann 1. mars 2025, tilkynnti hún þá ákvörðun sína að leggja skóna á hilluna þar sem hún ætti von á sínu þriðja barni.

Karen er dóttir Knúts G. Haukssonar fyrrum formanns HSÍ.
## Heimildir
Raumaríki

**Raumaríki** er hérað í Akershusfylki í Suðaustur-Noregi. Það er 3.806 km² að stærð og íbúarnir voru 249.889 1. janúar 2011. Sveitarfélögin í héraðinu eru þrettán: 

* Nannestad 
* Hurdal
* Eidsvoll
* Ullensaker
* Gjerdrum
* Nes
* Rælingen
* Nittedal
* Skedsmo
* Lørenskog
* Fet
* Sørum
* Aurskog-Høland

## Saga
Raumaríki er fornt heiti og áður en Noregur var sameinaður ríktu þar smákonungar. Íbúar þess kölluðust *Raumar* og er þeirra getið í ýmsum fornum heimildum, svo sem Bjólfskviðu. Talið er líklegt að nafnið megi rekja til þess að neðri hluti árinnar Glommu hét áður Raumur. Raumaríki er eitt frjósamasta svæði Noregs og í skógunum þar voru einnig góðar veiðilendur, svo að héraðið hefur líklega byggst snemma.

Snorri Sturluson nefnir í *[[Heimskringla|Heimskringlu]]* að Sigurður hringur og Ragnar loðbrók sonur hans hafi verið við völd í Raumaríki og Vestfold allt út til Grenmars. Hálfdan svarti, faðir Haraldar hárfagra, lagði Raumaríki undir sig að sögn Snorra, felldi Sigtrygg konung og hrakti Eystein bróður hans úr ríkinu. Eftir dauða Hálfdanar komst Raumaríki undir Eirík Eymundsson Svíakonung en Haraldur hárfagri náði svo völdum þar að nýju og varð það hluti af sameinuðum Noregi.
Uri

**Uri** er kantóna í Sviss og er 1.077 km2 að stærð. Þar er vagga Sviss, en á Rütlifjalli í Uri sóru íbúar Uri, Schwyz og Nidwalden eiðinn sem leiddi til stofnunar svissneska ríkjasambandsins. Íbúar Uri eru þýskumælandi. Höfuðstaðurinn heitir Altdorf.

## Lega og lýsing
Uri liggur miðsvæðis í Sviss og samanstendur mestmegnis af einum fjalladal í Alpafjöllum, sem gengur til suðurs, og fjöllunum þar í kring. Syðst er Gotthardskarðið (og göngin) yfir til kantónunnar Ticino. Fyrir norðan takmarkast Uri af stöðuvatninu Vierwaldstättersee. Aðrar kantónur sem liggja að Uri eru Schwyz fyrir norðan, Glarus fyrir norðaustan, Graubünden fyrir austan, Ticino og Valais fyrir sunnan, Bern fyrir suðvestan og Obwalden og Nidwalden fyrir vestan. Íbúar Uri eru einungis 35 þúsund talsins. Flestir búa í Altdorf, sem einnig er höfuðborg kantónunnar. Uri er þar með þriðja fámennasta kantónan í Sviss á eftir Appenzell Innerrhoden og Obwalden.

## Skjaldarmerki og orðsifjar
Skjaldarmerki Uri sýnir svart nautshöfuð með rauða tungu og nefhring á gulum grunni. Fyrstu íbúar héraðsins nefndu það Ur. Það er heiti á fornri nautstegund (úri) sem lifði í Mið-Evrópu á þessum tíma. Nafn þetta hefur haldist allar götur síðan. Árið 1243 kom merkið með nautshöfðinu fyrst fram en nefhringurinn kom ekki fram fyrr en síðar.

## Söguágrip
* 853 var Uri-dalnum gefin Lúðvíki hinum þýska, konungi þýska ríkisins, en hann var Zähringer-ætt.
* 1218 dó Zähringer-ættin út. Friðrik II keisari veitti þá Habsborgurum yfirráð yfir dalnum.
* 1291 hittust fulltrúar Uri, Schwyz og Unterwalden á Rütlifjalli í Uri og sóru eið gegn yfirráðum Habsborgara. Þetta var upphafið að Sviss.
* 1798 stofnaði Napoleon helvetíska lýðveldið. Uri, Schwyz, Unterwalden og Zug verða að einni kantónu, sem fékk heitið **Waldstätte**.
* 1799 gerðu íbúar Uri uppreisn sem Frakkar börðu niður af mikilli grimmd.
* 1803 varð Uri aftur kantóna fyrir sig.
* 1850 samdi þingið í Uri fyrstu stjórnarskrá sína.

## Bæir

## Heimildir
*
Altdorf (Uri)

**Altdorf** er höfuðstaður kantónunnar Uri í Sviss. Þar átti sögnin um Vilhjálm Tell að hafa gerst síðla á 13. öld. Í Altdorf búa aðeins 9.000 manns (2013).

## Lega og lýsing
Altdorf liggur mjög norðarlega í kantónunni, rétt sunnan við Vierwaldstättersee, þar sem áin Reuss rennur í vatnið. Íbúar eru aðeins 8.700 talsins. Flestir eru þýskumælandi (88%) og tilheyra kaþólsku kirkjunni (78%).

## Söguágrip
Sagan segir að í Altdorf hafi sögnin um Vilhjálm Tell átt sér stað. Hinn illi fógeti Gessler, sem var á mála hjá Habsborgurum, hafi verið svo hortugur og hrokafullur að mönnum stóð stuggur af honum. Gessler datt einu sinni í hug að hengja hatt sinn á staur og skipaði öllum að heilsa hattinum er þeir gengu framhjá. Tell neitaði að leggjast svo lágt og gekk framhjá hattinum án þess að virða hann viðlits. Þá lét Gessler handtaka Tell. En sökum þess að Gessler vissi um skotfimi Tells, gaf hann honum tækifæri á því að vinna inn frelsi sitt með því að skjóta epli af höfði syni sínum. Tell tók boðinu og tókst að hitta eplið án þess að sonurinn biði skaða af. Fyrir vikið hlaut hann frelsi sitt. En aðeins einhverjum dögum síðar gerði Tell hinum illa fógeta fyrirsát og skaut hann til bana með lásboga sínum. Þessir atburðir áttu að hafa gerst 1290 eða 1291. Eftirmálinn var sá að fulltrúar héraðanna Uri, Schwyz og Unterwalden hittust leynilega á Rütlifjalli þar skammt frá og sóru eið gegn yfirráðum Habsboggara. Þessi eiður markar upphaf Sviss.
Árin 1400, 1693 og 1799 urðu miklir brunar í Altdorf, sem eyddu stórum hluta bæjarins.

Árið 1895 var reist mikil bronsstytta af Vilhjálmi Tell og syni hans á ráðhústorginu, þar sem eplaskotið átti sér stað. Árið 1899 var leikhúsið Tellspielhaus stofnað í miðbænum en þar er leikritið Wilhelm Tell eftir Friedrich Schiller sýnt.

## Gallerí

Mynd:Tellspielhaus.jpg|Leikhúsið Tellspielhaus
Mynd:Wilhelm Tell Denkmal Altdorf um 1900.jpeg|Tellstyttan á ráðhústorginu
Mynd:Allerheiligen.jpg|Klaustrið Allerheiligen í Altdorf
Mynd:Altdorf Schweiz 1900.jpg|Lituð mynd af Altdorf árið 1900


## Heimildir
*
Ketill Þorláksson

**Ketill Þorláksson** getur átt við:

* Ketil Þorláksson lögsögumann (d. 11. febrúar 1273).
* Ketil Þorláksson hirðstjóra (d. 7. október 1342).
Jólanda af Dreux

**Jólanda af Dreux** (1263 – 2. ágúst 1330) var frönsk aðalskona sem var drottning Skotlands 1286-1287 sem eiginkona Alexanders 3. Skotakonungs og síðan hertogaynja af Bretagne.

Jólanda var af Kapet-ætt, dóttir Róberts 4. greifa af Dreux, sem var afkomandi Loðvíks 6. Frakkakonungs, og konu hans Beatrice af Montfort og erfði hún greifadæmið Montfort eftir móður sína. Þann 15. október 1285 giftist Jólanda Alexander 3. Skotakonungi, sem var 22 árum eldri. Hann var þá ekkjumaður, hafði misst öll þrjú börn sín á árunum 1281-1284 og átti aðeins eftir barnunga dótturdóttur, Margréti Noregsprinsessu, svo að honum lá á að eignast erfingja. En aðeins fimm mánuðum síðar, í mars 1286, lést konungur eftir að hafa fallið af hestbaki. Talið var að Jólanda væri þunguð og voru kosnir fulltrúar til að stýra ríkinu fyrir væntanlegan ríkisarfa en annaðhvort fæddist aldrei neitt barn eða Jólanda missti fóstur eða fæddi andvana barn, um það ber heimildum ekki saman.

Jólanda giftist aftur árið 1292, Arthúr 2. hertoga af Bretagne, og átti með honum að minnsta kosti sex börn. Hún var seinni kona Arthúrs og stjúpsonur hennar, Jóhann 3. af Bretagne, var afar ósáttur við stjúpmóður sína og hálfsystkini og eftir dauða Arthúrs reyndi hann mikið til að fá hjónabandið úrskurðað ógilt og hálfsystkini sín óskilgetin en varð ekki ágengt. Elsti sonur Arthúrs og Jólöndu hét einnig Jóhann og varð greifi af Montfort við lát móður sinnar. 

Þegar Jóhann 3. dó barnlaus árið 1341 gerði Jóhann hálfbróðir hans tilkall til erfða sem Jóhann 4. og það gerði einnig Karl af Blois, eiginmaður Jóhönnu höltu, bróðurdóttur Jóhanns 3. Upphófst þá Bretónska erfðastríðið, sem ekki lauk fyrr en 1364, þegar Karl féll í orrustunni við Auray og Jóhann 5., sonur Jóhanns af Montfort, varð hertogi af Bretagne.

## Heimildir
*
Vilmundur Þórólfsson

**Vilmundur Þórólfsson** (d. 1148) var fyrsti ábóti í Þingeyraklaustri, elsta reglulega munkaklaustri Íslands. Hann var sonur Þórólfs Sigmundarsonar bónda á Möðrufelli í Eyjafirði, og konu hans Steinunnar Þorsteinsdóttur, en faðir hennar var Þorsteinn ranglátur Einarsson, bóndi á Grund í Eyjafirði.

Vilmundur ólst upp á Hólum í Hjaltadal hjá Jóni Ögmundssyni biskupi og lærði í skóla þeim sem Jón setti upp á Hólum. Hann varð ábóti í Þingeyraklaustri þegar það var sett á stofn árið 1133 og gengdi því starfi til dauðadags. Hann byggði því upp klaustrið á fyrstu starfsárum þess og tókst að auðga það töluvert og efla. Hann var fræðimaður og var Þingeyraklaustur frá upphafi skipað fræðimönnum og bókamönnum.

## Heimildir
* 
*
Ásgrímur Vestliðason

**Ásgrímur Vestliðason** (d. 1161) var ábóti á Þingeyrum, líklega annar í röðinni og hefur tekið við þegar Vilmundur Þórólfsson lést 1148. Ásgríms er þó ekki getið sem ábóta fyrr en þegar greint er frá láti hans og sumar heimildir telja að á milli þeirra Vilmundar hafi verið ábóti að nafni Nikulás Sæmundsson sem á að hafa dáið 1159. Líklega er þó um einhvern rugling að ræða; Nikulás Bergþórsson ábóti á Munkaþverá dó einmitt 1159.

Ásgrímur var fræðimaður eins og margir Þingeyramunkar og er hann talinn einn þeirra sem munkarnir Oddur Snorrason og Gunnlaugur Leifsson rituðu eftir sögu Ólafs konungs Tryggvasonar. Ekkert er vitað um ætt hans eða uppruna. Arftaki hans var Hreinn Styrmisson.

## Heimildir
* 
*
Hreinn Styrmisson

**Hreinn Styrmisson** (d. 1171) var íslenskur prestur og síðar ábóti í Þingeyraklaustri, að öllum líkindum hinn þriðji í röðinni, og tók sennilega við þegar Ásgrímur Vestliðason dó 1161. Hreinn var þó ekki vígður fyrr en 1166 en hefur að líkindum verið starfandi ábóti fram að því.

Hreinn var af Gilsbakkaætt, sonur Styrmis Hreinssonar goðorðsmanns á Gilsbakka, og hefur Gunnlaugur ormstunga því verið langafabróðir hans. Móðir hans var Guðrún Snorradóttir Halldórssonar Snorrasonar goða. Hreinn ólst upp á Hólum hjá Jóni Ögmundssyni biskupi og hlaut menntun í skóla hans; Gunnlaugur Leifsson munkur getur hans sem eins af þeim lærisveina Jóns sem hann hafi séð með eigin augum. 

Hreinn fór þó ekki beint í klaustur, heldur tók prestvígslu og kvæntist, eins og prestum var þá heimilt, og var kona hans Hallbera, dóttir Hrafns Úlfhéðinssonar lögsögumanns og systir Halls Hrafnssonar ábóta á Munkaþverá. Dætur þeirra voru Valdís, kona Magnúar Þorlákssonar á Melum og langamma Snorra Markússonar lögmanns, og Þorbjörg, frilla Gissurar Hallssonar, en þau voru of skyld til að mega giftast.

Hreinn gekk í Þingeyraklaustur eftir að kona hans lést og varð ábóti þar. Karl Jónsson varð ábóti 1169 og hefur Hreinn því sagt af sér nokkru áður en hann lést.

## Heimildir
* 
*
Kári Runólfsson

**Kári Runólfsson** (d. 1187) var ábóti í Þingeyraklaustri á 12. öld. Hann var sonur Runólfs Ketilssonar skálds og prests á Möðruvöllum í Eyjafirði og síðar munks í Helgafellsklaustri, og sonarsonur Ketils Þorsteinssonar Hólabiskups. Systursonur Kára var Ketill Hermundarson ábóti í Helgafellsklaustri.

Kári varð ábóti á Þingeyrum 1181 og tók við af Karli Jónssyni, sem dvaldi þó áfram í klaustrinu en fór til Noregs nokkru síðar. Kári dó 1187. Þá hafði Karl snúið aftur heim og mun hafa tekið við ábótastarfinu að nýju.

## Heimildir
* 
*
Englafossar

**Englafossar** (**Englafoss** eða **Angelfossinn**) (spænska: *Salto Ángel*; pekemon: *Kerepakupai vena*, sem þýðir „foss dýpsta hylsins“, eða *Parakupa-vena*, sem þýðir „fall frá hæsta punkti“) er foss í Venesúela og er hæsti foss í heimi, 979 metrar hár. Fossinn fellur niður af Auyantepui, sem þýðir Djöflafjall og er í La Gran Sabana. Djöflafjall rís upp úr frumskógunum mílli Amazon og Orinoco. Fossinn heitir eftir flugmanninum Jimmie Angel sem flaug fyrstur manna yfir fossinn. 

## Tenglar
* „Hæsti foss í heimi“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1951
Bern (kantóna)

**Bern** er næststærsta kantónan í Sviss með 5.959,24 km2 (2013). Aðeins Graubünden er stærri. Höfuðborgin heitir sömuleiðis Bern en hún er jafnframt höfuðborg Sviss.

## Lega og lýsing
Bern er vestarlega í Sviss og er sú kantóna sem á sér flestar nágrannakantónur. Fyrir norðan er Solothurn, fyrir austan eru Luzern, Obwalden, Nidwalden og Uri, fyrir sunnan er Valais, fyrir suðvestan er Vaud, fyrir vestan eru Fribourg og Neuchatel og fyrir norðvestan er Júra. Alls eru þetta tíu nágrannakantónur. Mikil fjallasvæði tilheyra Bern og má þar nefna Berner Oberland. Þar eru tindar eins og Jungfrau, Eiger og margir fleiri. Bern er eina kantónan sem liggur bæði í Alpafjöllum og Júrafjöllum. Íbúar eru 974 þúsund en þar með er Bern næstfjölmennasta kantóna Sviss á eftir Zürich. Íbúarnir eru þýskumælandi.

## Skjaldarmerki
Skjaldarmerki kantónunnar er svartur björn með rauðar klær, reður og tungu á gulum fleti en rauður litur er umfram það. Svartur litur bjarnarins táknar varnargeta, guli liturinn hið eðalborna blóð og rauði liturinn blóð feðranna. Björninn sjálfur er táknrænn fyrir heiti kantónunnar. Merki þetta kom fyrst fram 1224 og er notað óbreytt bæði af kantónunni Bern og borginni Bern.

## Orðsifjar
Kantónan heitir eftir borginni Bern. Bern merkir björn. Sagan segir að stofnandi borgarinnar hafi drepið björn á staðnum þar sem hann byggði borgina. En líklegra þykir að hann hafi nefnt borgina eftir ítölsku borginni Veróna, sem hét Bern á þýsku, eða Wälschbern.

## Söguágrip
Eftir brotthvarf Rómverja fluttu alemannar og búrgúndar inn á svæðið.
888 varð héraðið Bern hluti af Búrgúnd.
1032 varð héraðið eign þýska ríkisins.
1191 var borgin Bern stofnuð.
1323 keypti Bern bæinn Thun og svæðið í kring. Bern gerir samning við svissneska sambandið í fyrsta sinn.
1331-39 átti Bern í stríði við héraðið Fribourg.
1353 breytti Bern samning sinn við svissneska sambandið, þannig að hann varð varanlegur. Bern verður kantóna í Sviss, sú langstærsta á þeim tíma.
1528 urðu siðaskiptin í Bern.
1536 hertók Bern svæðið Vaud og varð að stærsta borgríki Evrópu norðan Alpa.
1798 réðust Frakkar inn í kantónuna Bern og sigruðu heimamenn í orrustunni við Neuenegg. Frakkar hertaka Bern og splitta Vaud og Aargau burt.
1815 úrskurðaði Vínarfundurinn að Vaud og Aargau skyldu ekki sameinast Bern á ný, en fyrir vikið fékk Bern héraðið Júra, íbúunum þar til mikillar gremju.
1846 fékk Bern nýja stjórnarskrá með auknu lýðræði.
1848 varð Bern höfuðborg Sviss.
1979 splittaði sig Júra frá Bern og varð að eigin kantónu.

## Borgir
Stærstu borgir í kantónunni Bern:

## Heimildir
*
Orðuveitingar Hinnar íslensku fálkaorðu 1921-1930

Þetta er listi yfir **orðuveitingar [[Fálkaorðan|Hinnar Íslensku Fálkaorðu]] 1921-1930**
## 1921
### Ísland
#### Riddarakross
* Ágúst Flygenring, kaupmaður
* Ágúst Helgason, bóndi
* Björn Sigurðsson, fyrrverandi bankastjóri
* Einar H. Kvaran, rithöfundur
* Elín Briem Jónsson, ekkja
* Halldór Þorsteinsson, skipstjóri
* Haraldur Níelsson, prófessor
* Hjalti Jónsson, skipstjóri
* Jóhann Þorkelsson, prestur, prófastur
* Jón Bergsson, bóndi
* Magnús Kristjánsson, alþingismaður
* Magnús Sigurðsson, bóndi
* Sigurður Pjetursson, skipstjóri
* Snæbjörn Kristjánsson, hreppsstjóri
* Valdimar O. Briem, vígslubiskup
* Þorsteinn Gíslason, ritstjóri
* Þorsteinn Metúsalem Jónsson, kennari
* Þórarinn Erlendur Tulinius, stórkaupmaður
* Þórunn Jónassen, ekkjufrú
#### Stórriddarakross
* Ásgeir Sigurðsson, konsúll
* Bjarni Jónsson frá Vogi, dósent
* Einar Arnórsson, prófessor
* Eiríkur Briem, prófessor
* Finnur Jónsson, prófessor
* Guðmundur Magnússon, prófessor
* Jón Hjaltalín Sveinbjörnsson, konungsritari
* Jóhannes Jóhannesson, bæjarfógeti
* Jón Krabbe, sendisveitarritari
* Klemens Jónsson, fyrrverandi landritari
* Pjetur Jónsson, atvinnumálaráðherra
* Thor Jensen, útgerðarmaður
* Sveinn Björnsson, sendiherra
#### Stórkross
* Jón Magnússon, forsætisráðherra
### Danmörk
#### Riddarakross
* Alfred Carl Beck, kammerassessor
* Poul Bredo Grandjean, arkivregistrator
* Harald de Jonquieres Grut, kaptajn
* Godfred Hansen, kaptajn
* Svenn Poulsen, ritstjóri
* Alfred Andreas Riisager, yfirlæknir
* Herbert Stanley Sander, kaptajn
* Charlotte Christine Sehested, hoffröken
* Hans Christian Tegner, prófessor
* A. H. Vedel premierlöjtnant
* Johan Ferdinand Asberg, skibsförer
* Jørgen Anton Christensen, docent
#### Stórriddarakross
* P. O. A. Andersen, departmentschef
* Carl Matthias Appeldorn, Oberstlöjtnant, kammerjunker
* Johannes Erhardt Böggild, sendiherra
* Carl Vilhelm Edvard Carstensen, kommandör
* Frederik Cold, kommandör
* Christian Frederik Gjernals, ofursti, kammerherra
* Vilhelm Julius Alexander Harttung, kommandör
* C. J. E. Juel, kammerherre
* Oluf Christian Kragh, rektor
* Niels Christensen Monberg, etatsraad
* C.O. Jensen, prófessor
#### Stórkross
* Auguste Alexandrine, drottning
* Jens Cristian Cristiensen, kirkeminister
* Franz Michael Carl V.G. Frederik, krónprins
* Christian Frederik Michael Knud, prins
* Antonius M. N. Krieger, kammerherre, kabinetssekreter
* Nils Thomasius Neergaard, statsminister
* Harald Roger Scavenius, utanríkisráðherra
* Louise Josephine Eugenie, ekkjudrottning
#### Stórkross með keðju
* Kristján 10., konungur
### Frakkland
#### Riddarakross
* Louis Dornonville de la Cour, kaptajn
## 1922
## 1923
## 1924
## 1925
## 1926
## 1927
## 1928
## 1929
## 1930
Schwyz

**Schwyz** er kantóna í Sviss og er ein af stofnkantónum landsins. Höfuðborgin heitir sömuleiðis Schwyz. Kantónan er nafngefandi fyrir sambandsríkið Sviss.

## Lega og lýsing
Schwyz liggur nokkuð miðsvæðis í Sviss, við norðurjaðar Alpafjalla. Hún takmarkast að norðan við Zürichvatn og að vestan við Vierwaldstättersee. Aðrar kantónur sem að Schwyz liggja eru St. Gallen fyrir norðaustan, Glarus fyrir austan, Uri fyrir sunnan, Luzern og Zug fyrir vestan og Zürich fyrir norðvestan. Mikið af stórum stöðuvötnum er í kantónunni. Íbúar eru 141 þúsund og eru þeir þýskumælandi.

## Skjaldarmerki
Skjaldarmerki Schwyz er alrauður með litlum, hvítum krossi efst í hægra horninu. Upphaflega var merkið aðeins alrautt og merkir blóð. Hvíti krossinn birtist fyrst 1470 og var léður af páfanum. Ríkisfáni Sviss var tekinn upp eftir merki Schwyz mjög snemma eftir stofnun Sviss árið 1291.

## Orðsifjar
Ekki er vitað hvaðan heitið Schwyz er komið en víst þykir að það er ekki úr alemönnsku eða latínu. Sagan segir að fyrir daga Rómverja hafi þjóðflokkur að norðan sest þar að. Tveir bræður, Suit og Scheijo, háðu einvígi um það hvor þeirra mætti veita staðnum nafn. Þar drap Suit bróður sinn Scheijo. Ekki er ólíklegt að úr Suit varð Schwyz. Heitið kemur fyrst við skjöl árið 970. Hins vegar var heitið Schwyz snemma notað fyrir landið Sviss í heild, þar sem Schwyz var ein stofnkantóna landsins og herir kantónunnar þóttu afbragðsgóðir. 1386, eftir sigur Svisslendinga í orrustunni við Sempach, var byrjað að notast við heitið Schwyz fyrir allt landið.

## Söguágrip
* 1240 veitti Friðrik II keisari héraðinu fríbréf og þar með rétt til að taka við eigin stjórn í stað Habsborgara. Habsborgarar viðurkenna þennan gjörning hins vegar ekki.
* 1291 tekur Schwyz þátt í eiðnum á Rütlifjalli og er þar með stofnkantóna í Sviss, ásamt Uri og Nidwalden.
* Á 16. öld stóð kantónan með kaþólsku kirkjunni gegn öllum siðaskiptahreyfingum.
* 1798 stofnar Napoleon helvetíska lýðveldið í Sviss. Schwyz verður hluti af stórkantónunni Waldstätte.
* 1803 verður Schwyz aftur að eigin kantónu og hlýtur aukið svæði í kringum Gersau við Vierwaldstättersee. 
* 1814 urðu nokkrir bæir í norðri kantónunnar ósáttir og stofnuðu hálfkantónuna Ausserschwyz til skamms tíma.

## Bæir
Stærstu bæir í Schwyz:

## Heimildir
*
Þórarinn Sveinsson (ábóti)

**Þórarinn Sveinsson** (d. 1253) var ábóti í Þingeyraklaustri í nærri hálfa öld á 13. öld. Hann tók við þegar Karl Jónsson lét af embætti í annað sinn árið 1207 og gegndi embættinu til dauðadags, sem yfirleitt er talinn hafa verið sumarið 1253 en stundum þó 1255, eða í 46-48 ár. Hann hefur því verið fremur ungur þegar hann tók við embætti. Ekkert er vitað um uppruna hans.

Þótt Þórarinn væri svona lengi ábóti fer litlum sögum af embættisferli hans og hann kemur lítið við heimildir, að minnsta kosti þær sem varðveist hafa. Ef til vill hafa munkarnir í Þingeyraklaustri lítið skipt sér af veraldlegu vafstri um hans daga þótt þá væri mikil ófriðaröld á Norðurlandi, en einbeitt sér að fræðimennsku og sagnaritun auk bænahalds, að minnsta kosti voru ýmsir fræðimenn í klaustrinu, svo sem Styrmir fróði Kárason.

Þegar Þórarinn dó hafði Vermundur Halldórsson prestur fjárforráð á Þingeyrum og varð hann svo næsti ábóti klaustursins.

## Heimildir
* 
*
Vermundur Halldórsson

**Vermundur Halldórsson** (d. 1279) var ábóti í Þingeyraklaustri á 13. öld. Hann tók við eftir lát Þórarins Sveinssonar ábóta en hafði áður haft fjárforráð klaustursins, enda hefur Þórarinn ábóti verið orðinn aldraður. Ætt Vermundar er óþekkt.

Vermundur var prestur áður en hann varð ábóti. Hann er sagður hafa verið friðsemdarmaður og bar sáttaorð á milli Þórðar kakala og Brands Kolbeinssonar fyrir Haugsnesbardaga, þótt hann hefði ekki erindi sem erfiði. Hann hélt skóla á Þingeyrum.

Í ábótatíð Vermundar tók Jörundur Þorsteinsson Hólabiskup af klaustrinu hluta af tekjum þess, svonefndar biskupstíundir, fyrir vestan Vatnsdalsá, en lét klaustrið hafa jörðina Hjaltabakka í staðinn. Út af þessu urðu síðar mikil málaferli.

## Heimildir
* 
*
Bjarni Ingimundarson

**Bjarni Ingimundarson** (d. 1299) var ábóti í Þingeyraklaustri frá 1280 til dauðadags. Hann tók við af Vermundi Halldórssyni, sem dó 1279. Hann er sagður hafa verið guðrækinn maður og hreinlífur og er sagt að Lárentíus Kálfsson hafi séð á honum heilags manns yfirbragð. Annars er fátt um hann vitað og ætt hans er ekki þekkt.

Bjarni dó 1299 og ábótinn sem þá tók við hét Höskuldur.

## Heimildir
* 
*
Höskuldur (ábóti)

**Höskuldur**, föðurnafn óþekkt (d. 1309) var ábóti í Þingeyraklaustri frá 1300 til dauðadags, arftaki Bjarna Ingimundarsonar ábóta sem lést 1299. Fátt er um Höskuld vitað og ætt hans er með öllu óþekkt, nema hvað Guðmundur, sem tók við ábótastöðunni að honum látnum, er sagur hafa verið systursonur hans.

Höskuldur ábóti dó vorið 1309, sem kallað hefur verið manndauðavorið, en þá gekk drepsótt um Norðurland að sögn annála.

## Heimildir
* 
*
Marine Le Pen

**Marine Le Pen** (f. 5. ágúst 1968) er frönsk stjórnmálakona og þingflokksleiðtogi frönsku Þjóðfylkingarinnar. Hún er yngsta dóttir Jean-Marie Le Pen.

## Æviágrip
Marine Le Pen er lögfræðingur og tók við af föður sínum sem forseti Þjóðfylkingarinnar þann 16. janúar 2011. Hún var þingmaður á Evrópuþinginu frá árinu 2004 til ársins 2017. 

Eftir að hún tók við stjórn Þjóðfylkingarinnar hófst Marine Le Pen handa við að reyna að mýkja ímynd flokksins í augum fransks almennings og gefa honum breiðari skírskotun. Árið 2015 lét Marine Le Pen reka föður sinn úr flokknum vegna umdeildra ummæla hans sem gengu út á að helförin hefði aðeins verið aukaatriði í seinni heimsstyrjöldinni. Í stjórnartíð Marine Le Pen hefur Þjóðfylkingin hætt að tala fyrir útgöngu Frakklands úr Evrópusambandinu og talar þess í stað fyrir því að Frakkland beiti sér fyrir endurskipulagningu á ESB innan frá. Marine Le Pen lét jafnframt árið 2018 breyta nafni flokksins úr *Front national* í *Rassemblement national* til þess að bæta ímynd hans.

Le Pen hefur þrisvar sinnum boðið sig fram til forseta Frakklands fyrir Þjóðfylkinguna. Í forsetakosningum Frakklands árið 2012 lenti hún í þriðja sæti í fyrstu umferð og fékk 17,9% greiddra atkvæða. Árið 2017 komst hún í aðra umferð en tapaði fyrir fyrir Emmanuel Macron með því að fá 33,9% atkvæða. Hún bauð sig fram í þriðja sinn sem frambjóðandi í forsetakosningunum 2022. Í fyrstu umferð kosninganna varð hún í öðru sæti og komst í aðra umferð í annað sinn. Hún varð aftur fyrir barðinu á Emmanuel Macron en hlaut 41,5% atkvæða, sem er besti árangur hennar í forsetakosningum. Sama ár fékk Þjóðfylkingin 89 þingsæti, sem var met hjá flokknum.

Árið 2022 tók Jordan Bardella af Le Pen sem forseti Þjóðfylkingarinnar árið 2022, þar sem hún vildi einbeita sér að næsta forsetaframboði sínu. Þau Bardella deila forystu flokksins.

Þann 31. mars 2025 dæmdi franskur dómstóll Le Pen seka fyrir fjárdrátt úr sjóðum Evrópuþingsins og bannaði henni að bjóða sig til opinberra embætta í fimm ár. Le Pen hlaut jafnframt fjögurra ára fangelsisdóm en þarf ekki að fara í fangelsi þar sem tvö ár af dómnum verða skilorðsbundin og hin tvö verða afplánuð utan fangelsis með rafrænu ökklabandi. Le Pen var gefið að sök að hafa notað fé frá Evrópusambandinu, sem átti að standa undir kostnaði við aðstoðarmenn þingflokks Þjóðfylkingarinnar á Evrópuþinginu, til að greiða almennum starfsmönnum flokksins á árunum 2004 til 2016.

## Stjórnmálaskoðanir
Eins og faðir hennar hefur hún gert gagnrýni á innflytjendamál að aðalþema herferðar sinnar. Marine le Pen tekur einnig afstöðu gegn Evrópusambandinu og ver vinsælar stéttir samfélagsins. Marine Le Pen tekur afstöðu gegn lögboðinni innleiðingu bólusetningar passa gegn Covid-19.

Hún hefur setið á landsþingi síðan 2017. Marine le Pen er raðað hægra megin við franska stjórnmálasviðið.

## Heimildir
* 
### Sjálfsævisaga
* *À contre-flots*, éd. Jacques Grancher, coll. "Grancher Depot", Paris, 2006, 322 p., broché, 15 x 22&nbsp;cm 

## Neðanmálsgreinar


## Tenglar

* Evrópuþingið
Gangsetningarbúnaður

**Gangsetningarbúnaður** er vélknúið tæki til að hreyfa eða stýra virkni eða kerfi. Hann er knúinn af orku sem vanalega kemur frá rafstraumi, vökvaþrýstingi eða loftþrýstingi og breytir orku í eitthvað form hreyfingar. Hann getur  verið skrúfa eða hjól og öxull.
Kolatímabilið

**Kolatímabilið** er  eitt tímabil fornlífsaldar. Því lauk fyrir 290 milljón árum. Miklir fenjaskógar uxu þá á jörðinni  sem svo urðu svo að kolalögum. Mjög þykk kolalög hafa fundist frá kolatímabilinu, sérstaklega á austurströnd Bandaríkjanna. Kolatímabilinu er yfirleitt skipt í tvö tímabil: mississippíum og pennsylvaníum. Í upphafi kolatímabilsins voru Evrameríka og Gondvana að renna saman og í lok tímabilsins varð Pangea til. Á fyrri hluta kolatímabilsins var meðalhiti jarðar um 22 gráður og loftslag líktist hitabeltisloftslagi. Steingervingar trjáa frá fyrri hluta kolatímabilsins eru ekki með árhringi og það er talið að litlar árstíðasveiflur hafi verið og stöðugur meðalhiti. Jafnatré þrifust vel í heitu og röku loftslaginu. Jafnar voru mjög áberandi á fyrri hluta kolatímabilsins. Burknar og burknaplöntur voru einnig mjög áberandi sérstaklega á seinni hluta tímabilsins. Einnig voru elftingar áberandi. Á seinni hluta tímabilsins kom fram berfrævingur  sem  líklega er forfaðir barrtrjáa.

Á seinni hluta tímabilsins lækkaði hitastig, jöklar mynduðust og yfirborð sjávar lækkaði, CO2-magn lækkaði gríðarlega og hiti lækkaði úr 22 í 12 gráður. Þetta varð til þess að árið fékk árstíðir og tré fengu árhringi. 

## Tenglar
* Skógarferð á Kolatímabilinu (Harpa Bóel Sigurgeirsdóttir)
Árni Pálsson

**Árni Pálsson** (f. 4. janúar 1897, d. 4. október 1970) var íslenskur verkfræðingur.

## Ævi og störf

Árni fæddist á  Geirseyri við Patreksfjörð, sonur Páls Einarssonar hæstaréttardómara og fyrsta borgarstjóra Reykjavíkur. Hann lauk verkfræðiprófi í Kaupmannahöfn 1924 og starfaði sem verkfræðingur hjá Vegagerð ríkisins frá 1927 til 1967, þar af sem yfirverkfræðingur brúargerðar frá 1946. Sem slíkur kom Árni að gerð flestra stórframkvæmda í vegagerð á tímabilinu.

Hann sinnti einnig annars konar verkfræðilegum viðfangsefnum, s.s. vatnsveitugerð, byggingu síldarverksmiðja og var aðalhönnuður Andakílsárvirkjunar ásamt Jakobi Guðjohnsen.

Árni var alla tíð mikill áhugamaður um íslensk fræði og átti fágætt safn bóka og handrita, sem síðar hafa ratað á íslensk söfn.

## Heimildir
*
Permtímabilið

**Permtímabilið** er síðasta skeið fornlífsaldar. Á permtímabilinu urðu skriðdýr ráðandi á þurrlendi en þríbrotar dóu út og froskdýrategundum fækkaði. Perm er á eftir kolatímabilinu og nær frá 299,0 ± 0,8 til 251,0 ± 0,4 milljónum ára. Það er lengsta tímabil fornlífsaldar og er þekkt fyrir aldauðann í lok perm sem er stærsti þekkti aldauðinn.
Atacama Large Millimeter Array

**Atacama Large Millimeter/submillimeter Array** eða **ALMA** er alþjóðlegt samstarfsverkefni Evrópu (ESO), Norður Ameríku, austur Asíu og Chile um smíði stærsta stjörnusjónauka heims. ALMA er víxlmælir, röð 66 12 metra og 7 metra útvarpssjónauka sem mæla millímetra og hálfsmillímetra bylgjulengdir (0,3 til 9,6 mm). Stjörnustöðin er í smíðum í 5000 metra hæð yfir sjávarmáli á Chajnantor sléttunni í Atacamaeyðimörkinni í norður Chile. Hún er því hæsta stjörnustöð heims. ALMA er ætlað að rannsaka myndun stjarna snemma í sögu alheimsins og ljósmynda myndunarsvæði stjarna og reikistjarna í Vetrarbrautinni okkar. Kostnaður við verkefnið nemur meira en 1 milljarði bandaríkjadala. Fyrstu mælingar með ALMA hófust síðla árs 2011 en sjónaukinn verður tekinn í fulla notkun árið 2013.

## Heimildir

## Tenglar
* Stjörnufræðivefurinn: Atacama Large Millimeter/submillimeter Array 
* ALMA - Leitin að uppruna okkar í alheiminum 
* Evrópskt ALMA loftnet færir heildarfjölda loftneta á Chajnantor upp í 16 — Undirbúningur hafinn fyrir fyrstu mælingar ALMA
Pólhéri

**Pólhéri** (fræðiheiti: *Lepus arcticus*) er hérategund sem lifir á heimskauta- og fjallasvæðum. Pólhéri var áður talinn ein deilitegund snæhéra en er núna talinn sérstök tegund. Pólhérinn hefur þykkan feld og grefur holur í jörð til að sofa í og halda á sér hita. Hann líkist kanínu en hefur lengri eyru og stendur uppréttari og getur komist af í kaldari svæðum en kanínur. Þeir er oftast einir á ferð og geta náð allt að 60 km hraða á klukkustund. Aðalafræningi þeirra er heimskautarefur.

Pólhérar eru dreifðir á túndrusvæðum Grænlands og norðurhluta Kanada og Alaska. Vetrarbúningur hérans er hvítur eins og rjúpunnar. Á sumrin verður búkur og höfuð hérans grábrún en fætur halda áfram að vera hvítir. Pólhéri er vanalega 55 - 70 sm langur og vegur 4 - 4,5 kg. Hann lifir á runnum og trjávið en étur einnig lauka, ber, lauf og gras. Hérinn hefur mjög gott lyktarskyn og grefur upp víðitágar úr snjónum. Snemma sumars éta pólhérar vetrarblóm.

Það eru fjórar deilitegundir af pólhérum. Þær eru:
* *Lepus arcticus arcticus*
* *Lepus arcticus bangsii*
* *Lepus arcticus groenlandicus*
* *Lepus arcticus monstrabilis*

## Tengill
*
Aldauðinn í lok permtímabilsins

**Aldauðinn í lok permtímabilsins** var útdauði fjölmargra tegunda sem átti sér stað við lok permtímabilsins fyrir um 252,28 milljón árum. Talið er aldauðinn hafi orðið á nokkrum milljónum ára eða í nokkrum lotum með margra alda millibili. Aldauðinn í lok permtímabilsins var mesti fjöldaútdauði sögunnar þar sem allt að 96% sjávarlífvera og 70% landdýra dóu út. Um 57% af öllum ættum og 83% af öllum ættkvíslum lífvera dóu út. Vegna þess hve aldauðinn hafði mikil áhrif á líffræðilega fjölbreytni var lífríkið lengur að jafna sig en eftir nokkurn annan fjöldaútdauða í sögunni.

Margar tilgátur eru um af hverju aldauðinn hafi stafað og má þar nefna lækkun sjávarmáls, uppþornun grunnra hafsvæða, hnattræna hlýnun, aukningu á koltvíoxíði í andrúmslofti, hlýnun vegna gróðurhúsaáhrifa, hækkun á meðalhita og lækkun súrefnismagns í andrúmslofti og breytingar á súrefnismagni í sjó. Einnig urðu mikil eldgos í lok perm á svæði sem nú er Síbería (Síberíuflæðibasaltið) og merki eru um að loftsteinn hafið rekist á jörðina. Ein tilgáta er að árekstur stórra loftsteina á suðurhveli jarðar hafi getað komið af stað eldgosum í Síberíu.

## Tenglar
* Hvað olli aldauðanum í lok Perm? (Erla Dóra Vogler) (nemendaritgerð) 
* Aldauði í jarðsögunni - orsakir og afleiðingar (Júlía Katrín Björke) (nemendaritgerð)
Guðmundur (ábóti á Þingeyrum)

**Guðmundur ábóti** (d. 1339) var íslenskur munkur sem var ábóti í Þingeyraklaustri frá því að hann var vígður 1310 þar til hann lagði niður embætti árið 1338. Hann var bæði fræðimaður og fjáraflamaður fyrir klaustrið og kemur víða við heimildir. Þó er ætt hans ekki þekkt og ekki einu sinni föðurnafn hans en hann er sagður hafa verið systursonur Höskuldar, sem var ábóti á undan honum. 

Guðmundur lagði kapp á að mennta sjálfan sig og munka sína og fékk meðal annars mikinn fræðimann, Lárentíus Kálfsson prest og síðar biskup, til að kenna við klaustrið. Árið 1316 vígði Guðmundur ábóti svo Lárentíus til munklífis við klaustrið og með honum tvo aðra fræðimenn, Árna son Lárentíusar, sem sagður var ritari mikill og klerkur góður en gerðist drykkjumaður, og Berg Sokkason, sem seinna varð ábóti á Munkaþverá. Á meðal lærisveina Lárentíusar í klaustrinu var Egill Eyjólfsson, síðar Hólabiskup. Séra Hafliði Steinsson, áður prestur á Breiðabólstað, var próventumaður í klaustrinu og ráðsmaður um tíma. Sonur hans, Einar sagnaritari, skrifaði *[[Lárentíusar saga biskups|Lárentíusar sögu biskups]]*.

Guðmundur ábóti deildi við Auðun rauða Hólabiskup vegna fjármála Þingeyraklausturs en forveri Auðunar, Jörundur biskup, hafði tekið hluta biskupstíunda af klaustrinu en látið það hafa jörðina Hjaltabakka í staðinn. Auðunn tók jörðina aftur af klaustrinu en lét ekkert í staðinn.

Þetta og fleira sætti Guðmundur sig ekki við og fór Guðmundur til Noregs 1318 til að vinna málstað klaustursins fylgi erkibiskups og var þar í tvo vetur. Á meðan var Björn Þorsteinsson príor á Þingeyrum. Samkvæmt því sem Jón Espólín segir í Árbókum sínum fór Auðun rauði vestur til Þingeyra haustið 1318 en var ekki hleypt inn og söfnuðu munkarnir liði til að verja klaustrið ef á þyrfti að halda. Ekki kom þó til þess og biskup hélt til Noregs og dó þar 1322 en Lárentíus Kálfsson varð Hólabiskup og var vígður 1324. Ekki lauk þó málarekstrinum við það og náðust ekki sættir fyrr en 1329.

Guðmundur gaf frá sér ábótadæmið 1338 og gerðist þá munkur í Munkaþverárklaustri. Þar dó hann ári síðar og var lík hans flutt til Þingeyra og jarðsett þar. „Urðu margir merkiligir atburðir í líkfylgju hans, ok hyggja menn hann góðan mann fyrir guði. Lét hann upp smíða framkirkju á Þingeyrum, ok fekk hann til skrúða, bækr ok klukkur ok kenndi mörgum klerkum þeim, sem síðar urðu prestar, ok var inn mesti nytsemdarmaðr,“ segir í annálum.

Ábótalaust virðist hafa verið í klaustrinu 1338-1340 en þá tók Björn Þorsteinsson, sem áður hafði leyst Guðmund af, við embættinu. Hann hafði verið ábóti á Munkaþverá frá 1334.

## Heimildir
* 
*
Björn Þorsteinsson (ábóti)

**Björn Þorsteinsson** (d. 1341) var príor í Þingeyraklaustri, ábóti í Munkaþverárklaustri frá 1334 til 1340 en varð þá ábóti í Þingeyraklaustri og gegndi því embætti þar til hann dó ári síðar.

Björn var príor í Þingeyraklaustri og leysti Guðmund ábóta af þegar hann sigldi til Noregs 1318 til að reka mál klaustursins gegn Auðuni rauða Hólabiskupi fyrir erkibiskupi. Samkvæmt því sem Jón Espólín segir í Árbókum sínum reyndi Auðun þá að sækja Þingeyraklaustur heim:

„Auðun rauði biskup fór vestur sveitir haustið 1318 og kom til Þingeyra, læstu þá bræður klaustri og kirkju, og gerðu enga processionem í móti honum, og ei náði hann við þá að mæla, var þá Björn príor fyrir klaustrinu, höfðu bræður þar fyrir fjölda bænda að verja klaustrið fyrir biskupi ef hann vildi ásækja, en hann sýndi enginn líkindi af sér, matur var þó hans mönnum til reiðu en eigi öl að drekka.“

Guðmundur kom aftur tveimur árum síðar og tók við stjórn klaustursins að nýju en Auðun biskup var þá farinn til Noregs og lést þar.

Björn varð ábóti í Munkaþverárklaustri 1334. Þegar Guðmundur ábóti lét af störfum 1338 fór hann þangað og dó þar ári síðar. Ábótalaust var á Þingeyrum frá því að Guðmundur fór þaðan en 1340 flutti Björn sig aftur til Þingeyra og varð ábóti þar. Hans naut þó ekki lengi við því hann dó ári síðar. Eftir lát hans stýrði Þorgeir príor klaustrinu til 1344 en þá varð Eiríkur bolli ábóti.

## Heimildir
* 
*
Eiríkur bolli

**Eiríkur bolli** var íslenskur prestur og ábóti á 14. öld. Hann var vígður til ábóta í Þingeyraklaustri árið 1344 en þar hafði þá verið ábótalaust síðan Björn Þorsteinsson lést árið 1341. 

Hann var þó ekki lengi í embætti, því Ormur Ásláksson Hólabiskup, sem var mjög óvinsæll af Íslendingum og átti í illdeilum við marga, svipti hann ábótaembættinu þegar árið 1345 og er ekki meira um Eirík vitað.

## Heimildir
* 
*
Jurtalitun

**Jurtalitun** er forn aðferð til að lita efni, aðallega ull. Sjálf jurtin sem notuð er til litunar nefnast *litgras* eða *litunargras*. Jurtalitun tengist að sumu leyti fornri blekgerð, til dæmis á Íslandi, en sortulyng var bæði notað til blekgerðar og til að lita ull.  

Fornleifafræðingar telja að jurtalitun til þess að lita efni hafi verið stunduð á Indlandi og Fönikíu í um það bil 5000 ár. Talið er að fólk hafi fyrst og fremst notað jurtalitun til þess að skreyta hús sín og föt.  

Víða erlendis var silki og bómull lituð en á Íslandi var ull aðallega lituð. 

Talið er að Íslendingar hafi notað jurtalitun síðan frá landnámi, því fólki fannst sauðalitirnir ekki endilega nógu skrautlegir. Húfur voru yfirleitt gráar, dökkbláar eða kolsvartar með gulum eða rauðum röndum, samt voru línurnar þá oftast örþunnar. Litirnir voru þó áberandi.  Skinn var líka litað og skór gerðir úr því. 

## Aðferð

Það eru til margar ólíkar aðferðir til litunar. Fer það eftir því hvort plantan sem notuð er, er þurkkuð eða ný og hvaða lit á að ná fram. Flestum finnst best að nota nýtíndar jurtir.

Fyrst er efnið sem á að lita hitað í svokölluðum festilegi, svo að liturinn festist í efninu sem á að lita. Festilögurinn er gerður úr álún og vínsteini sem sýrir vatnið. Fyrir hver 100g af ull eru vigtuð 10g af álún og 5g af vínsteini. Síðan er festilögurinn með ullinni hitaður hægt upp í 90*C og haldið þannig í um það bil klukkustund, en suðan má alls ekki koma upp. Slökkt er síðan undir og látið kólna yfir nótt. Síðan er ullin skoluð og þá er hún tilbúin til litunar.

Ef blöðin sem notuð eru til litunar eru þurkuð þá þarf minna af þeim en ef þau eru ný. Ef blöðin eru nýtínd er gott að fylla næstum pottinn af laufum. Jurtirnar eru tættar eða brytjaðar niður og látnar í bleyti og soðnar í 40 mínútur til klukkustund. Eftir það eru þær látnar kólna. Síðan eru jurtirnar siktaðar frá og efnið sett ofan í vökvann. 

## Tenglar
* „Jurtalitun“; grein í Morgunblaðinu 1986

## Heimidaskrá
* Í boði náttúrunnar. (4. ágúst 2015). Jurtalitun. Sótt af http://ibn.is/jurtalitun/
* Jóhanna Elín Jósefsdóttir. (2010, maí). Jurtalitun á Íslandi. Sótt af  https://skemman.is/bitstream/1946/6448/1/Jurtalitun-lokaverkefni-JEJ.pdf
*Sigrún Helgadóttir og Þorgerður Hlöðversdóttir. (2014). Jurtalitun – gömul hefð úr ríki náttúrunnar. Sótt af  http://lifandivefrit.hi.is/lifsstill/jurtalitun-gomul-hefd-ur-riki-natturunnar/
Stefán Gunnlaugsson (ábóti)

**Stefán Gunnlaugsson** (d. 1350) var prestur í Saurbæ, ábóti í Munkaþverárklaustri og síðan í Þingeyraklaustri á 14. öld. Þess hefur verið getið til að hann hafi verið sonarsonur Úlfs, sonar Þórðar kakala, en það er þó óvíst.

Stefán var prestur í Saurbæ í Eyjafirði um og eftir 1330 en varð ábóti á Munkaþverá eftir að Björn Þorsteinsson fluttist í Þingeyraklaustur árið 1340. Árið 1345 fluttist hann svo sjálfur til Þingeyra, þegar Ormur Ásláksson biskup vék Eiríki bolla úr ábótastarfinu, og var ábóti þar til dauðadags. Eftirmaður hans í Munkaþverárklaustri var Bergur Sokkason, sem áður hafði verið ábóti þar, en Arngrímur Brandsson tók við á Þingeyrum eftir lát Stefáns.

Synir Stefáns voru þeir Gunnlaugur bóndi í Núpufelli í Eyjafirði, Úlfur og Ólafur, en ekki er vitað hver móðir þeirra var.

## Heimildir
* 
*
Skinka (tískufyrirbrigði)

:*Þessi grein fjallar um slanguryrðið, um matartegundina sjá: [[skinka]]“.*
**Skinka** er slanguryrði frá síðari hluta 20. aldarinnar notað yfir tískufyrirbrigði sem vísar til útlits- og sjálfsdýrkunar kvenna sem ganga lengra en aðrir í fegrunarleiðum og því að ganga í augun á hinu kyninu og nota til þess oftast einhverjar gerfileiðir. Sem dæmi ofbrúnar, þá oftast með hjálp brúnkukrems eða ljósabekkja, ljóshærðar með aflitun hárs, ofmálaðar, klæðast mjög þröngum flegnum fötum, sem dæmi föt sem eru flegin langt niður á brjóst eða svo stutta toppa að kviðurinn verður ber og margar hafa farið í einhverjar lítaaðgerðir eins og brjóstastækkun. Dæmi um slíka konu er til dæmis Paris Hilton.

Svipað eða samsvarandi hugtak yfir karlmenn er hnakki, eða *FMhnakki*.

## Orðsifjar
Uppruni orðsins er óljós en nefnt hefur verið skyldleiki við enska orðið *skank*, en það hefur ekki nákvæmlega sömu merkingu því það vísar fyrst og fremst til lauslætis, en skinka til útlits. Líklegri skýring er að það atriði sem þykir helst einkenna þær konur sem kallaðar eru skinkur er að vera ofbrúnar af of mikilli ljósabekkja- eða brúnkukremsnotkun og að fólki hafi fundist þær líta út eins og skinka í framan.

## Önnur slanguryrði um tískufyrirbrigði
* Hnakki
* Metrosexual
* Gyaru
* Gyaru-oh
* Ganguro
* Hnakkamella
* Trefill

## Heimildir
* ''skinka''  slangurorðabókin (skoðað 22.02.2113)
* ''Flottustu skinkur Íslands og heitustu beikonsnáðarnir'' Fréttatíminn (skoðað 22.02.2113)
* ''Hnakkar og Skinkur skynja fegurð á sérstakan hátt: „Tönum okkur í drasl“''  Pressan/eyjan.is (skoðað 22.02.2113)
Arngrímur Brandsson

**Arngrímur Brandsson** (d. 13. október 1361) var prestur í Odda á Rangárvöllum frá því fyrir 1334. Árið 1350 varð hann ábóti í Þingeyraklaustri eftir lát Stefáns Gunnlaugssonar. Hann var fræðimaður, skáld og tónlistarmaður og smíðaði fyrsta orgel sem heimildir eru um á Íslandi.

Arngrímur var sunnlenskur og kann að hafa verið sonur Brands skógs Eyjólfssonar í Skógum undir Eyjafjöllum. Hann var í þjónustu Jóns Halldórssonar Skálholtsbiskups og fór á vegum hans sendiför til Noregs vegna Möðruvallamála árið 1329. Samkvæmt því sem segir í Lárentíusar sögu biskups sinnti hann þó ekki því erindi sem hann var settur til, heldur gekk hann „daglega til eins organmeistara, er var í Þrándheimi, ok lét hann svo kenna sér að gera organum, en aldri flutti hann fyrir erkibiskupi um Möðruvallamál.“ Arngrímur kom svo til landsins með organum sem hann hafði smíðað sjálfur og er það fyrsta orgelið sem sögur fara af á Íslandi.

Líklega hefur Arngrímur notað tækifærið og fengið veitingu erkibiskups fyrir Oddastað og þar var hann prestur í nokkur ár en hverfur þá úr sögunni um tíma, nema hann hafi gegnið í klaustur og sé sá Arngrímur kanúki í Þykkvabæ sem barði á Þorláki ábóta ásamt Eysteini Ásgrímssyni og Magnúsi kanúka, en fyrir það voru þeir Eysteinn og Arngrímur settir í járn haustið 1341.

Hvort sem Arngrímur var í Þykkvabæjarklaustri eða ekki var hann nokkru síðar kominn norður til Þingeyra og varð þar ábóti 1350. Ormur Ásláksson biskup vígði hann á Lárentíusarmessu, 10. ágúst 1351. Ormur biskup var óvinsæll og átti í deilum við Norðlendinga en virðist hafa haft dálæti á Arngrími og þegar Ormur fór úr landi haustið 1354 gerði hann Arngrím að staðgengli sínum eða officialis. Prestar neituðu þó að hlýða honum „því hann var borinn ljótum málum,“ segir í *[[Lögmannsannáll|Lögmannsannál]]* 1356 en ekki greinir þó nánar frá ljótu málunum. Var hann settur bæði úr officialis-embætti og ábótadæmi og hafði hann þá fyrirhugað að ganga í prédikaraklaustur í Björgvin. Áður en af því varð settu þó Eysteinn Ásgrímsson og Eyjólfur Brandsson, sem hér voru sem erindrekar erkibiskups, Arngrím þó aftur í ábótastöðuna árið 1357 og gegndi hann henni til dauðadags, 13. október 1361. Eftirmaður hans var Gunnsteinn nokkur.

Arngrímur var fræðimaður og rithöfundur og skrifaði meðal annars sögu Guðmundar Arasonar biskups og orti um hann drápu. Hann var sagður söngmaður góður og vegna kunnáttu hans í organsmíði er líklegt að hann hafi átt hljóðfæri til að nota við messur á Þingeyrum.

## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
* Guðmundar drápa byskups. *Bragi - óðfræðivefur*, skoðað 4. júní 2011.
Gunnsteinn (ábóti)

**Gunnsteinn ábóti** (d. 1384) var vígður ábóti í Þingeyraklaustri 1364 en næsti ábóti á undan, Arngrímur Brandsson, hafði dáið 1361 og kann að vera að Gunnsteinn hafi gegnt starfinu frá láti hans. Föðurnafn Gunnsteins er óþekkt og ekkert vitað um ætt hans og uppruna.

Gunnsteinn styrkti fjárhagsstöðu klaustursins og á tíð hans eignaðist það meðal annars nokkrar rekafjörur. Hann var ábóti í tuttugu ár, til dauðadags 1384. Eftirmaður hans var Sveinbjörn Sveinsson.

## Heimildir
* 
*
Sveinbjörn Sveinsson

**Sveinbjörn Sveinsson** (d. 1402) var ábóti í Þingeyraklaustri frá 1384 og tók við eftir lát Gunnsteins ábóta. Hann er sagður hafa verið sonur Sveins álfdælska Ólafssonar. Þingeyraklaustur auðgaðist töluvert á dögum Sveinbjarnar, meðal annars með próventusamningum sem auðugir einstaklingar gerðu við klaustrið.

Talið er að Sveinbjörn ábóti hafi dáið í Svarta dauða 1402, enda er sagt að aðeins einn munkur hafi lifað af í klaustrinu eftir pláguna. Eftirmaður hans var líklega Ásbjörn Vigfússon.

## Heimildir
* 
*
Ásbjörn Vigfússon

**Ásbjörn Vigfússon** (d. 1439) var ábóti á Þingeyrum frá því snemma á 15. öld og til dauðadags. Hann var líka orðinn prófastur í Húnavatnsprófastsdæmi fyrir 1431.

Sveinbjörn Sveinsson ábóti á Þingeyrum lést að öllum líkindum í Svarta dauða 1402, þegar aðeins lifði eftir einn munkur í Þingeyraklaustri, og Ásbjörn varð líklega ábóti skömmu síðar. Árið 1424 seldi hann Einari bónda Bessasyni jörðina Ytri-Ey á Skagaströnd, sem var í eigu klaustursins, og urðu síðar mikil málaferli út af þeirri ráðstöfun. Annars er fátt að segja af ábótaferli Ásbjarnar þótt hann spannaði hátt á fjórða áratug. Eftirmaður hans var Jón Gamlason.

## Heimildir
* 
*