open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Heljarhrun

**Heljarhrun** er í heimsfræði tilgáta um að alheimurinn muni á endanum hætt að þenjast út og byrja að dragast aftur saman (andstæða miklahvells) þangað til hann myndar óendanlega þétta sérstæðu þar sem tímarúm mun enda.

## Forsendur
Gert er ráð fyrir að nægir kraftar séu fyrir hendi til að stöðnun verði á útþenslu alheimsins og er sú sérstæða kölluð hámarksstærð alheimsins; og hann byrji að dragast aftur saman á svipað löngum tíma og hann hefur verið að þenjast út. Rúmsveigja alheimsins þarf að vera nógu mikil til að vera jákvæð til þess að heimurinn byrji að dragast aftur saman. Ef rúmsveigjan er of lítil, eða fyrir neðan það sem kallast markþéttleiki, heldur heimurinn áfram að þenjast út.

Margar rannsóknir benda hinsvegar til þess að þetta eigi ekki eftir að gerast, heldur eigi heimurinn eftir að þenjast út með meiri hraða en áður og þyngdaraflið verði ekki nægilegt til að halda aftur af því.

## Tenglar
* Stjörnufræðivefurinn: Örlög alheimsins
Evrópskur sumartími

**Evrópskur sumartími** er sumartími sem fylgt er í öllum evrópulöndum nema Íslandi,Hvíta-Rússlandi og Rússlandi. Á meðan sumartíma stendur eru klukkur færðar áfram um eina klukkustund, valdandi því að sólin sest seinna á kvöldin, en þó á kostnað þess að það birti seinna á morgnana.

Sumartími þessi stendur frá  01:00 UTC á síðasta sunnudeginum í mars til 01:00 UTC á síðasta sunnudeginum í október ár hvert.

## Byrjun og endir evrópsks sumartíma næstu ár

Evrópskur sumartími byrjar klukkan 01:00 UTC þann:
*27. mars 2005
*26. mars 2006
*25. mars 2007
*30. mars 2008

Evrópskur sumartími endar klukkan 01:00 UTC þann:
*30. október 2005
*29. október 2006
*28. október 2007
*26. október 2008
Bifhár

**Bifhár** (**bifþræðir** eða **sóphár**) (fræðiheiti *Cilium*) eru frymisþræðir margra frumna sem þær nota til hreyfinga. Bifhár er til dæmis að finna innan á öndunarrásum í lungum manna og fleiri landhryggdýra og eru frumurnar þaktar bifhárum sem sópa slími og aðskotaefnum í átt út úr líkamanum.
Deilikorn

**Deilikorn** aðgreina litninga við kjarnaskiptingu og er aðeins að finna í dýrafrumum.
Þau eru sívalningar af svokallaðri 9+0 gerð.
Í öllum dýrafrumum og flestum frumverum eru tvö deilikorn, hornétt hvort á annað við geislaskautið.
Sjónvarp Símans

**Sjónvarp Símans** (áður **SkjárEinn**) er íslensk sjónvarpsstöð sem hóf útsendingar sínar 20. október 1999, hún var áður rekin af Íslenska sjónvarpsfélaginu sem var í eigu Símans, en hún fellur núna alfarið undir Símann. Stöðin var rekin með auglýsingatekjum í 10 ár og þá ókeypis fyrir almenning en var svo breytt í læsta áskriftastöð. 6 árum seinna tilkynntu stjórnendur fyrirtækisins að opnað yrði fyrir sjónvarpsstöðina aftur ótímabundið. Hún er nú ókeypis aftur, eingöngu í línulegri dagskrá. Þann 1. júní 2016 var nafni stöðvarinnar breytt úr SkjárEinn í Sjónvarp Símans til að endurspegla þá umbyltingu sem hafði orðið á stöðinni og Símanum sjálfum eftir sameiningu Símans og Skjásins árinu áður.

SkjárEinn opnaði árið 2015 streymisveituna SkjárÞættir sem varð eftir sameiningu SkjásEins við Símann að Sjónvarpi Símans Premium. 
## Þættir framleiddir af SkjáEinum/Sjónvarpi Símans
* 6 til sjö
* Allt í drasli (2005–2008)
* Djúpa laugin
* The Voice Ísland
* Dýravinir
* Ertu skarpari en skólakrakki?
* Frægir í form
* Fyndnar fjölskyldumyndir (2009)
* GameTíví (2008–2014)
* Gegndrepa
* Innlit/útlit (2009)
* Johnny International
* Matarklúbburinn (2009)
* Nýtt útlit (2009)
* Sigtið
* Sjáumst með Silvíu Nótt
* Spjallið með Sölva (2009)
* Ha? (2011)

## Tenglar
*Sjónvarp Símans

## Tilvísanir
Richard Feynman

**Richard Phillips Feynman** (11. maí 1918 – 15. febrúar 1988) einn áhrifamesti bandaríski eðlisfræðingur 20. aldarinnar og bætti hann allmikið við skammtarafsegulfræði kenninguna. Hann var talinn mjög góður fyrirlesari og oft sagður hafa verið besti eðlisfræðikennarinn sem uppi hefur verið (fékk viðurnefni „The Great Explainer“ eða „útskýrandinn mikli“). Hann kom við sögu í Manhattan verkefninu og sat í rannsóknarnefndinni sem fór yfir orsakir Challenger-slyssins. Hann hlaut nóbelsverðlaun í eðlisfræði fyrir verk sín í skammtarafsegulfræði 1965 og fékk einnig Oersted-orðuna fyrir kennslu. Richard Feynman var einnig góður bóngótrommuleikari.

## Verk
Feynman skrifaði mikið af vísindagreinum og gaf út bækur sem innihéldu sögur úr lífi hans. Þar segir hann meðal annars frá þátttöku sinni í Manhattan verkefninu og sem nefndarmaður í rannsóknarnefnd skipaðri af þáverandi forseta Bandaríkjanna til þess að rannsaka orsök Challenger slyssins.

### Kennslubækur og hliðsjónarefni
Stærsta verk sem hann gaf út var *The Feynman Lectures on Physics* (1961-1963) sem er safn kennslubóka ætlaðar eðlisfræðinemum. Tilurð verksins á rætur sínar að rekja til sérstakra aðstæðna Tækniháskólans í Kaliforníu upp úr 1960. Ricard Feynman, mikils virtur prófessor og vísindamaður við skólann, var orðin ein skærasta stjarnan í heimi skammtarafsegulfræðimanna, og kórónaði ferilinn er hann hlaut Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði árið 1965. Á sama tíma voru grunnnemendur skólans að grotna niður og flosna upp úr námi í eðlisfræði vegna úrelts kennsluefnis. Feynman var fenginn til að bæta úr því með því að endurskipuleggja alla kennslu nemenda fyrstu tvö ár þeirra við Háskólann, og kenna efnið sjálfur. Þar sem þetta var talinn vera sögulegur viðburður voru allar kennslustundirnar teknar upp á segulband og ljósmynd var tekin af öllum teikningum á töflu. Stuttu eftir að kennslan hófst tóku einhverjir eftir því að nemendum væri að fækka, en á móti fækkuninni vann sá orðrómur sem barst á milli prófessora að 'hinn mikli útskýrandi Feynman' væri að kenna inngangsnámskeið í eðlisfræði, og fjölgaði því áheyrendum yfir heildina þar sem Feynman hafði einstakt lag á því að skilja hluti í nýju og nytsamlegu ljósi. 

## Tengt efni
* Sagnasummur Feynmans
Frumuhimna

**Frumuhimna** er næfurþunn himna sem umlykur allar frumur og einstök frumulíffæri. Hún sér um að rétt magn sé af réttum efnum í frumunni. Hún dælir inn í frumuna efnum sem hún þarfnast og sleppir þeim sem hún þarfnast ekki. Frumuhimnan er að mestu búin til úr fosfólípíðsameindum.
Golgiflétta

**Golgiflétta** eða **frymisflétta** er frumulíffæri sem er eins konar vinnslu-, pökkunar- og dreifingarstöð fyrir prótín og fitu. Hún breytir sameindum þessara efna á ýmsan hátt í belgjum fléttunnar og pakkar þeim inn í litlar blöðrur til flutninga (það ferli kallast burður).
Kjarni

**Kjarni** er innsti hluti einhvers. Orðið getur t.d. vísað til eftirfarandi:

*Kjarni frumeindar
*Kjarni frumu
*Kjarni reikistjörnu
*Stýrikerfiskjarni í tölvunarfræði
**[[Kjarni (áburður)|Kjarni]] –* Tilbúinn áburður notaður í landbúnaði
Hvatberi

**Hvatberi** er belglaga frumulíffæri sem sundrar fæðuefnum við hægan bruna (frumöndun) og framleiðir efni sem heitir ATP sem er eina efnið sem frumur geta notað sem orkulind, því eru hvatberar stundum kallaðir „orkuver frumna“. Hvatbera er að finna í flestum kjarnafrumum, þeir eru nokkrir míkrómetrar að lengd.

Hvatberar hafa sitt eigið erfðaefni sem er óskylt erfðaefni í kjarna frumunnar sem þeir finnast í. Því telja margir að eitt sinn hafi hvatberar verið sjálfstæðar lífverur, hugsanlega í léni dreifkjörnunga, en hafi seinna stofnað til samlífis við aðrar lífverur.
Kjarnakorn

**Kjarnakorn** fyrirfinnast í kjarna frumna og eru einskonar próteinsmiðja hennar. Í þeim eru örsmá korn sem nefnast netkorn eða ríbósóm, í þeim er amínósýrum raðað saman í prótín. Mönnum er alls kostar ljóst hvaða hlutverki það gegnir, en þeir hallast helst að því að þetta örsmáa frumulíffæri gegni því mikilvæga hlutverki við að smíða prótín í frumuna.
Air Iceland Connect

**Air Iceland Connect** var íslenskt flugfélag, sem stofnað var í kjölfar samruna innanlandsflugs Flugleiða og Flugfélags Norðurlands. Upprunalega nafn félagsins var Flugfélag Íslands en því var breytt árið 2017. Fyrirtækið var rekstrareining innan FL Group en er í dag hluti af Icelandair Group. Árið 2021 var ákveðið að fella merki og vef félagsins undir Icelandair.

Meirihluti flugferða eru á milli Reykjavíkur, Akureyrar, Egilsstaða og Ísafjarðar. 

## Áfangastaðir

(Áfangastaðir árið 2020)
Frá Reykjavík til:	              
* Akureyrar	   	              
* Egilsstaða	 	              
* Ísafjarðar	              
*Vestmannaeyja	              
* Kulusuk 	 
* Narsarsuaq 	
* Nuuk 
* Ilulissat 
* Nerlerit Inaat 
* Tórshavn (Fær) samstarf við Atlantic Airways (Flug til Færeyja var í samvinnu við flugfélagið Atlantic Airways, flogið var frá Keflavíkurflugvelli.)

### Flug frá Akureyri
Flug til Grímseyjar, Þórshafnar og Vopnarfjarðar var framkvæmt af flugfélaginu Norlandair
* Grímsey  
* Þórshöfn
* Vopnafjörður

## Flugfloti
* 6 Fokker 50
* 3 Bombardier Dash 8-202
* 3 Bombardier Q400

## Tilvísanir
1759

Árið **1759** (**MDCCLIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 20. mars - Friðrik 5. Danakonungur gaf út úrskurð um að byggja skyldi tugthús á Íslandi.
* 25. maí - *Tilskipun um ferminguna* fest í lög. Meðal annars var þar ákvæði um að börn skyldu vera orðin 14-15 ára þegar þau fermdust en áður hafði verið heimilt að ferma allt niður í 10 ára börn.
* 6. ágúst - Björn Halldórsson í Sauðlauksdal fékk sendar útsæðiskartöflur frá Kaupmannahöfn. Hann setti þær niður í ker og fékk smávegis undan þeim seint um haustið en þó er jafnan miðað við að hann hafi hafið kartöfluræktun 1760. Þá hafði hann fengið nýtt útsæði.
* September - Bjarni Pálsson lauk prófi í læknisfræði, fyrstur Íslendinga.
* Hörmangarar þurfti að láta einokunarverslunina af hendi og konungsverslunin fyrri tók við.
* Byggingu Viðeyjarstofu lauk.

### Fædd
* 26. apríl - Sigurður Pétursson, sýslumaður, bæjarfógeti og leikskáld (d. 1827).
* Jón Jónsson lærði, fræðimaður og prestur í Grundarþingum (d. 1846).

### Dáin
* 5. maí - Jón Þorkelsson Thorcillius, skólameistari og menntafrömuður (f. 1697).

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Ónafngreind kona tekin af lífi í Borgarfirði í Mýrasýslu fyrir dulsmál.

## Erlendis
* 13. janúar - Tavora-fjölskyldan í Portúgal tekin af lífi fyrir meint samsæri og banatilræði gegn Jóhanni 1. Portúgalskonungi. Lífi flestra kvenna og barna var þó þyrmt.
* 15. janúar - Breska þjóðminjasafnið (British Museum) var opnað eftir 6 ára í byggingu.
* 17. febrúar - Sjö ára stríðið: Bretar sendu 14.000 manna herlið og 250 skip áleiðis til Québec til að reyna að ná svæðinu af Frökkum. Umsátur um Quebecborg hófst í júní.
* 15. júní - Fyrsta æðaskurðaðgerðin var gerð í Newcastle á Englandi.
* 19. júlí - Stórbruni varð í Södermalm, Stokkhólmi.
* 10. ágúst - Karl 3. tók við ríki á Spáni eftir lát hálfbróður síns, Ferdínands 6. Karl sagði um leið af sér sem konungur Napólí og Sikileyjar og Ferdínand 4. sonur hans tók við þar.
* 13. september - Bretar náðu yfirráðum yfir Québec.
* 20. nóvember - Sjö ára stríðið: Bretar unnu afgerandi sigur á franska flotanum sem varð nær óstarfhæfur eftir það. 
* 25. nóvember - Annar af stærri jarðsjálftum í Miðausturlöndum, við frjósama hálfmánann, átti sér stað. Þúsundir létust.
* Skáldsagan Birtíngur eftir Voltaire kom fyrst út.
* 31. desember - Arthur Guinness hóf að brugga Guinness-bjórinn í Dublin.
* Konunglegi grasagarðurinn í Kew var stofnaður.
* Columbia-háskóli var stofnaður.

### Fædd
* 25. janúar - Robert Burns, skoskt skáld (d. 1796).
* 15. febrúar - Friedrich August Wolf, þýskur fornfræðingur (d. 1824).
* 12. mars - Rasmus Nyerup, danskur sagnfræðingur og málvísindamaður (d. 1829).
* 27. apríl - Mary Wollstonecraft, breskur ritihöfundur, heimspekingur og femínisti (d. 1797).
* 28. maí - William Pitt yngri, breskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra (d. 1806).
* 25. október - William Grenville, forsætisráðherra Bretlands (d. 1834).
* 26. október - Georges Danton, franskur byltingarleiðtogi (d. 1794).
* 10. nóvember - Friedrich Schiller, þýskur rithöfundur (d. 1805).

### Dáin
* 14. apríl - Georg Friedrich Händel, þýskt tónskáld (f. 1685).
* 10. ágúst - Ferdínand 6., konungur Spánar 1713).

## Tilvísanir
1758

Árið **1758** (**MDCCLVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Friedrich Wilhelm Hastfer ræktaði kartöflur fyrstur manna á Íslandi, á Bessastöðum.
* Hörmangarafélagið hætti Íslandsverslun sinni.

### Fædd

### Dáin

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Jón Ólafsson, förumaður, tekinn af lífi í Vatnsdal fyrir að hafa kyrkt barn sitt.
* Jón Magnússon úr Árnessýslu dæmdur til dauða á Hraungerðishéraðsþingi fyrir þjófnað og flótta, dómur staðfestur á Alþingi og Jón hengdur.
* Þrír ónafngreindir menn voru teknir af lífi fyrir þjófnað, allir hengdir, þar af tveir í Mýrasýslu en einn í Borgarfjarðarsýslu.

## Erlendis
* 1. janúar - Sænski líffræðingurinn Carl Linnaeus birti fyrsta bindi Animalia, fyrstu flokkun dýrafræðinnar. Hann kom t.d. upp með nafnið *Homo sapiens*. 
* 22. janúar - Sjö ára stríðið: 34.000 rússneskir hermenn réðust inn í Prússland og tóku yfir Königsberg.
* 23. júní - Sjö ára stríðið:  Prússar sigruðu mun fjölmennari franskan her við Krefeld.
* 6. júlí - Klemens 13. tók við Benedikt 14. páfa.
* Bruni varð í Kristjaníu (Ósló).

### Fædd
* 20. janúar - Marie-Anne Paulze Lavoisier, franskur efnafræðingur
* 28. apríl - James Monroe, fimmti forseti Bandaríkjanna. (d. 1831)
* 6. maí - Maximilien Robespierre  var franskur stjórnmálamaður og lögfræðingur. Einn helstu leiðtoga frönsku byltingarinnar (d. 1794).
* 30. ágúst - Cristóbal Bencomo y Rodríguez, spænskur prestur og skriftafaðir Ferdinands VII konungs Spánar.
* 20. september - Jean-Jacques Dessalines, einn af leiðtogum haítísku byltingarinnar og fyrsti þjóðarleiðtogi Haítí.
* 29. september Horatio Nelson, breskur flotaforingi. (d. 1805)

### Dáin
* 5. nóvember - Hans Egede norsk-danskur lútherskur trúboði sem breiddi trú á Grænlandi.

## Tilvísanir
1757

Árið **1757** (**MDCCLVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 16. maí - Magnús Gíslason var skipaður fyrsti amtmaður landsins.
* Bjarni Pálsson og Eggert Ólafsson luku rannsóknarferð sinni um landið.
* Elsta húsið í Neðstakaupstað á Ísafirði var byggt; Kramhúsið.

;Fædd

;Dáin

* Guðmundur Snorrason hengdur í Borgarfirði fyrir „útileguþjófnað“.

## Erlendis
* 2. janúar - Sjö ára stríðið: Bretar sölsuðu undir sig Kalkútta.
* 2. febrúar - Sjö ára stríðið Austurríska og rússnesku keisaradæmin gengu í hernaðarbandalag gegn Prússlandi.
* 22. febrúar - Friðrik 5. Danakonungur gaf út tilskipun um að stofna lúterskt trúboð fyrir afríska þræla í Dönsku austur-Indíum.
* 23. febrúar - Jósef 1. Portúgalskonungur stóð af sér valdaránstilraun. Nær 500 voru handteknir og flestir dæmdir. Um 15 voru hengdir og 60 sendir í útlegð til portúgalskra nýlenda síðar á árinu.
* 21. mars - Svíþjóð myndaði bandalag með Austurríki og Frakklandi gegn Prússlandi og lagði til 25.000 hermenn til að steypa Friðrik mikla, Prússakóngi af stóli.
* 30. mars - Ríkisspítali Danmerkur, *Rigshospitalet* var stofnaður í Kaupmannahöfn.
* 6. apríl - William Pitt eldri, leiðtogi Breta í sjö ára stríðinu, var leystur af störfum af stjórnvöldum vegna ósigra gegn Frökkum í Ameríku. Hann sneri hins vegar aftur eftir ákall almennings.
* 16. apríl - Kaþólska kirkjan bannaði rit Galileo Galilei sem fjölluðu um sólmiðjukenninguna.
* 6. mars - Sjö ára stríðið: Friðrik mikli Prússakóngur og her hans sátu um Prag.
* 16. júní - Austurríski herinn sigraði Prússa í orrustunni við Kolín. Prússar hörfuðu til Bæheims.
* 13. september - Svíar réðust á Prússa í Pommern.
* 2. október - Bedúínar réðust á þúsundir múslímska pílagríma sem fóru til Damaskus frá Mekka, um 20.000 létust.

;Fædd
* 22. júní - George Vancouver, breskur landkönnuður (d. 1798).
* 30. maí - Henry Addington, forsætisráðherra Bretlands (d. 1844).
* 28. nóvember - William Blake, enskt ljóðskáld (d. 1827)
* 9. október - Karl 10. Frakkakonungur.
* 6. september - Gilbert du Motier de La Fayette, frjálslyndur franskur aðalsmaður, herforingi og stjórnmálamaður. (d. 1834)

;Dáin

## Tilvísanir
1756

Árið **1756** (**MDCCLVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Febrúar - Kötlugosi lauk sem staðið hafði frá árinu áður.
* Ólafur Stephensen varð varalögmaður norðan og vestan.
* Tvær bækur með íslenskum fornsögum komu út á Hólum, *Ágætar fornmannasögur* og *Nokkrir margfróðir söguþættir*. 
* Fyrsta þýdda skáldsagan kom út á Hólum. Hét hún *Þess svenzka Gustav Landkrons og þess engelska Bertholds fábreytilegar Róbinsons eður lífs og ævisögur úr dönsku útlagðar af séra Þorsteini Ketilssyni prófasti í Vaðlaþingi*.
* Friedrich Wilhelm Hastfer var sendur til Íslands af Friðrik 5. Danakonungi til að koma á fót sauðfjárbúi.
* Mikið hafísár. Hafís rak inn á hvern fjörð á Norðurlandi, fyrir allt Austurland og suður til Vestmannaeyja. Skip komust ekki til landsins og hafísinn hvarf ekki endanlega frá landinu fyrr en í ágústlok.
* Hörkufrost og snjóar víða á Norðurlandi í júlí og ágúst.
* Snorri Björnsson varð prestur á Húsafelli. Hann var prestur þar allt til dauðadags 1803. 
* Húsið á Eyrarbakka var reist.
* Danskur kaupmaður, Laurids Christensen Stistrup, gaf 600 Biblíur og 1700 Nýjatestamenti til Íslands.
* Sárasóttarfaraldur kom upp á Íslandi og var talinn tengjast Innréttingunum í Reykjavík.
* Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson mældu Breiðamerkusand, töldu þeir um eina danska mílu (7,5 km) milli jökuls og fjöru.
### Fædd

### Dáin
* 29. janúar - Snorri Jónsson, prestur á Helgafelli (f. 1683).

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Þrír menn hengdir fyrir þjófnað og flótta, þar af tveir í Rangárþingi og einn í Norðursýslu.

## Erlendis
* 10. febrúar - Fjöldamorð Spánverja og Portúgala á Gvaraní-frumbyggjum í Brasilíu. Yfir 1.500 létust.
* 17. maí - Sjö ára stríðið hófst þegar Bretar sögðu Frökkum formlega stríð á hendur en áður höfðu Frakkar gert innrás á Menorka, sem Bretar réðu þá. Frakkar unnu sigur eftir nokkurra vikna átök.
* 29. ágúst - Friðrik mikli Prússakonungur gerði innrás í Saxland.
* 16. nóvember - Thomas Pelham-Holles, hertogi af Newcastle, forsætisráðherra Bretlands, sagði af sér vegna ósigurs Breta gegn Frökkum á Menorka.
* Friðrik mikli neyddi prússneska bændur til að rækta kartöflur við litla hrifningu þeirra.
* Samfelldar reglubundnar veðurathuganir hófust í Englandi og í Svíþjóð.

### Fædd
* 27. janúar - Wolfgang Amadeus Mozart, tónskáld (d. 1791).
* 31. janúar - Maria Theresa af Savoja, kona Karls 10., síðar Frakkakonungs (d. 1805).
* 3. mars - William Godwin, enskur rithöfundur (d. 1836).
* 14. júlí - Thomas Rowlandson, enskur listmálari og skopteiknari (d. 1827).

### Dáin
* 10. apríl - Giacomo Antonio Perti, ítalskt tónskáld (f. 1661).
* 18. apríl - Jacques Cassini, franskur stjörnufræðingur (f. 1677).

## Tilvísanir
Gísli Óskarsson

**Gísli Jóhannes Óskarsson** (f. 18. desember 1949) í Vestmannaeyjum) er íslenskur líf- og jarðfræðingur

Hann lauk hefðbundinni skólagöngu í Vestmanneyjum, en þaðan lá leiðin til Reykjavíkur og lauk hann þar kennaraprófi árið 1970, stúdentsprófi 1971 og stundaði svo líffræði- og jarðfræðinám við Kennaraháskólann í Kaupmannahöfn 1973.

Gísli skipulagði og sá um uppgræðsluna á Heimaey í kjölfar jarðeldanna í Heimaey 1973.    

Auk kennslu hefur Gísli unnið að rannsóknum á klaki og viðkomu loðnu (sbr. kvikmynd um loðnu hjá Námsgagna-stofnun) en einnig rannsakað neðansjávarhljóð sem þykkvalúra gefur frá sér og áhrif hljóðsins á ýmsar fisktegundir.

Gísli hefur umtalsverða starfsreynslu sem kennari í grunnskóla og framhaldsskóla, en einnig á sviði kvikmyndagerðar. Árabilið 1985 - 1988 sótti hann ýmis námskeið í kvikmynda- og þáttagerð, svo sem *TV Inter Ísland* 1985, *KKR* í Danmörku 1987 og *IMM* í Belgíu 1988.

Hann vann að rannsóknum á veiðiþoli lundastofns á afmörkuðu svæði og atferli lunda í holu. Áfangaskýrsla rannsóknanna verið gefin út auk 19. mínútna kvikmynd um hluta rannsóknanna árið 2004.

Gísli hefur verið fréttaritari Sjónvarpsins og Stöðvar 2 frá árinu 1988. Hann hefur einnig framleitt 10 kvikmyndir, heimildamyndir og fræðslumyndir, lengd þeirra er frá 8 mín. til 60 mín.

## Tenglar
* Vefsíða Gísla
Frymisnet

Í **frymisneti** myndast prótín og fleiri efni sem berast í bólur, til annarra hluta frumunnar eða bara út úr henni.
Er kerfi úr himnum sem liggur um alla frumuna.
Hlutverk þess er að flytja efni innan frumunnar og taka þátt í að mynda ýmis efni. Frymisnetið er framleiðlsukerfi.
Til er bæði slétt og kornótt frymisnet. Kornótta frymisnetið lýsir sér þannig að utan á því liggja ríbósóm, en í slétta frymisnetinu eru ekki ríbósóm. Slétta frymisnetið tekur síðan við vissum efnum frá kornótta frymisnetinu til þess að vinna þau enn frekar.
1755

Árið **1755** (**MDCCLV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 12. ágúst - Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson boruðu í Laugardal við Reykjavík er þeir rannsökuðu jarðhita. Var þetta í fyrsta sinn sem jarðbor var notaður á Íslandi.
* 11. september - Á Skjálfanda á Norðurlandi varð mikill jarðskjálfti með skriðuföllum og sprungumyndunum. Hús féllu á Húsavík og Tjörnesi  og tveir bátar fórust í flóðbylgju frá skjálftanum. *Karlinn*, steindrangur við Drangey, hrundi í jarðskjálftanum.
* 17. október - Katla gaus miklu gjóskugosi. Gosið stóð fram á næsta ár, eða í 120 daga.
* Byggingu Viðeyjarstofu, elsta húss Reykjavíkur, lauk. 
* Gísli Magnússon varð biskup á Hólum.
* Stjórnin í Kaupmannahöfn gaf út tilskipun um bætta meðferð birkiskóga og skógarleifa á Íslandi en henni var þó lítið sinnt.
* Skúli Magnússon lét smíða dugguna Haffrú í Örfirisey og var það upphaf skipasmíða í Reykjavík.

### Fædd

### Dáin
* Jóhann Gottrup, sýslumaður og klausturhaldari (f. 1691).

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Ónafngreindur maður hengdur fyrir þjófnað, í Eldborgarhrauni.
* Guðrúnu Valsdóttur drekkt í hyl fram á Mikladal við Geirseyri fyrir blóðskömm.

## Erlendis
* 25. janúar - Moskvuháskóli stofnaður.
* 13. febrúar - Soldánsdæmið Mataram skiptist í tvennt þegar Hollendingar lögðu undir sig Jövu.
* 15. apríl - Samuel Johnson gaf út orðabók sína, sem hann hafði unnið að í níu ár. 
* 3. maí - Frakkar sendu þúsundir hermanna til nýlenda sinni í Québec og Nova Scotia til að vernda þær gegn breskri árás.
* 5. júní - Skoski efnafræðingurinn Joseph Black lýsti uppgötvun sinni á koldíoxíði og magnesíum.
* 10. ágúst - Bretar hófu að reka út Acadía, franska íbúa Nýja Frakklands í austanverðri N-Ameríku.
* 1. nóvember - Mikill jarðskjálfti og flóðbylgja í kjölfar hans lögðu borgina Lissabon í Portúgal í rúst. Um 40.000 létust.
* Hótel d'Angleterre í Kaupmannahöfn, eitt fyrsta lúxushótelið, var reist.

### Fædd
* 11. janúar - Alexander Hamilton, fyrsti fjármálaráðherra Bandaríkjanna. (d. 1804) 
* 1. apríl - Jean Anthelme Brillat-Savarin, franskur lögfræðingur, rithöfundur og lífsnautnamaður (d. 1826).
* 16. apríl - Élisabeth Louise Vigée Le Brun,  franskur portrettmálari. (d. 1842)
* 2. nóvember - Marie Antoinette, drottning Frakklands (d. 1793).
* 17. nóvember - Loðvík 18., konungur Frakklands (d. 1824).

### Dáin
* 10. febrúar - Montesquieu, franskur heimspekingur (f. 1689).

## Tilvísanir
1754

Árið **1754** (**MDCCLIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 19. mars - Gullbringu- og Kjósarsýsla varð til við sameiningu tveggja sýsla.
* Jarðskjálftar í Krýsuvík. Hverir mynduðust.  

### Fædd
*Einar Jónsson dannebrogsmaður, íslenskur stórbóndi.
*Stefán Þórarinsson, íslenskur amtmaður.

### Dáin
### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Sigurður „elli“ Jónsson hálshöggvinn fyrir blóðskömm.

## Erlendis
* 22. febrúar - Gvaraní-frumbyggjar réðust á nýlendu Portúgala í Brasilíu. Það olli stríði síðar meir.
* 16. mars - Thomas Pelham-Holles, hertogi af Newcastle tók við embætti forsætisráðherra Bretlands eftir að bróðir hans, Henry Pelham, lést í embætti.
* 14. maí - Golfklúbburinn The Royal and Ancient Golf Club of St Andrews var stofnaður í Skotlandi.
* 10. júlí - Benjamin Franklin, lagði fram Albany-áætlunina, að bresku nýlendurnar þrettán myndu sameinast undir einni stjórn. Henni var hafnað.
* 6. ágúst - Bretar stofnuðu nýlenduna Georgíu í Ameríku, í höfuðið á ríkjandi konungi, Georg 2. Bretlandskonungi
* 11. september - Fyrsti Englendingurinn, Anthony Henday, kom að kanadísku Klettafjöllunum.
* 28. nóvember - Dönsku Vestur-Indíur, dönsk nýlenda var stofnuð.

### Fædd
*Loðvík 16., konungur Frakklands.
*Páll 1. Rússakeisari.
*Manon Roland, frönsk byltingarkona.
* 9. september - Hans Christoph Diederich Victor von Levetzow, stiftamtmaður á Íslandi, í Noregi og í Danmörku (d. 1829).
*Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, franskur stjórnmálamaður.

### Dáin
*Henry Pelham, forsætisráðherra Bretlands.
*Nicolai Eigtved, danskur arkitekt.
*Ludvig Holberg, danskt leikritaskáld.

## Tilvísanir
1753

Árið **1753** (**MDCCLIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Skúli Magnússon leitaði eftir eftir styrk frá Danakonungi til að reisa betrunarhús, „sem tekið geti við ungum og hraustum umrenningum og beiningamönnum, sem renni um landið í hópum“. Það hús varð síðar að Stjórnarráðshúsinu.
* Gos varð í Grímsvötnum.

### Fædd

### Dáin
* 2. janúar - Ólafur Gíslason, biskup í Skálholti frá 1747 (f. 1691).

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Ólafur Guðvarðsson hengdur í Skagafirði fyrir þjófnað. 

## Erlendis
* 17. febrúar - Hugmyndin um símskeyti kom fram í tímariti í Bretlandi.
* 1. maí - Carl Linnaeus hóf flokkun plantna undir *Species Plantarum*.
* 7. júní- Þjóðminjasafn Bretlands var stofnað.
* 7. júlí - Henry Pelham, forsætisráðherra Bretlands sendi landsstjórum nýlendna sinna í Ameríku aðvörun um að gæta að árásum Frakka og frumbyggja á þær.
* 12. nóvember - Spánarkonungur setti reglugerð um leiksýningar og siðgæði þeirra. Ósiðlegir og eggjandi dansar væru óæskilegir.
* Fornborgin Palmýra í Austurlöndum nær varð þekkt á Vesturlöndum eftir að ferðalangurinn Robert Wood gaf út rit um hana.

### Fædd
*Jean-Pierre Blanchard, franskur uppfinningamaður.

### Dáin
*George Berkeley, írskur heimspekingur.

## Tilvísanir
1751

Árið **1751** (**MDCCLI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 17. júlí - Innréttingarnar, hlutafélag um eflingu iðnaðar á Íslandi, stofnaðar á Þingvöllum.

### Fædd

### Dáin
*Kristján Luxdorf, landfógeti á Íslandi.

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Þrír drengir, þar af tveir bræður, hálshoggnir í Eyjafjarðarsýslu, fyrir morð á þriðja bróðurnum. Hinir hálshoggnu eru taldir hafa nefnst Jón yngri og Helgi Sigurðssynir og Bjarni Árnason.
* Sigurður Guðmundsson hengdur á Svalbarðsströnd fyrir þjófnaði og flótta.

## Erlendis

* 31. júlí  - Eldsvoði eyðilagði 1.000 hús í Stokkhólmi.
* 26. nóvember - Adolf Friðrik var krýndur Svíakonungur eftir að Friðrik 1. lést.
* 29. nóvember - Sérókar skrifuðu undir friðarsamninga við Breta í Suður-Karólínu.
* Adam Smith varð rökfræðiprófessor í Glasgowháskóla. Einnig var stofnuð læknadeild þar.
### Fædd
* 16. mars - James Madison, einn af landsfeðrum Bandaríkjanna.
* 22. júlí - Karólína Matthildur, drottning Danmerkur og Noregs.
* 29. júlí - Johan Bülow, hirðmarskálkur og aðstoðarmaður Friðriks 6. (d. 1828)

### Dáin

## Tilvísanir
1750

Árið **1750** (**MDCCL** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 20. júní - Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson klifu Heklu fyrst svo vitað sé. 
* 10. september - Otto von Rantzau varð stiftamtmaður.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 13. janúar: Spánn og Portúgal sömdu um að portúgalska nýlendan Brasilía fengi stærra landsvæði en samið var um árið 1494. 
* 14. janúar: 14.000 heimili eyðilögðust í eldsvoða í Istanbúl.
* 14. apríl: Þrælar gerðu uppreisn á bresku þrælaskipi sem var á leið til Vesturheims. Þeir stýrðu skipinu til Gabon.
* 29. júní: Spánverjar komu í veg fyrir uppreisn frumbyggja í Líma, Perú.
* 11. júlí: Halifax gjöreyddist í eldsvoða.
* 31. júlí José I tók við sem konungur Portúgals af nýlátnum föður sínum, João V.
* 5. október: Bretland og Spánn skrifuðu undir friðarsamninga vegna átaka í nýlendum Ameríku.

;Fædd
* 16. mars  Caroline Herschel, þýskur stjörnufræðingur.
* 18. ágúst - Antonio Salieri, ítalskt tónskáld
* 19. ágúst  Johann Galletti, þýskur sagnfræðingur.

;Dáin
* 28. júlí - Johann Sebastian Bach, þýskt tónskáld (f. 1685).
* 9. september - Henrik Ochsen, danskur embættismaður og stiftamtmaður á Íslandi (f. 1660).

## Tilvísanir
Snjókarl

**Snjókarl** er fígúra, oftast í mannlegri mynd gerð úr snjó. Vinsælt er, sérstaklega meðal barna að byggja þá ásamt snjóhúsum og að fara í snjókast.
Snjór

**Snjór** er úrkoma vatns í formi kristallaðs íss, sem fallið hefur til jarðar. Hann er samsettur úr miklum fjölda óreglulegra korna, sem nefnast **snjókorn**. Snjór er oftast mjúkur viðkomu, enda er hann gisinn og loftríkur, nema að utanaðkomandi kraftar þjappi honum saman.

## Snjókoma

Úrkoman nefnist **snjókoma** og þegar hún fellur í logni og snjókornin ná að verða stór, er snjórinn laus í sér og kallast lausamjöll. Þegar rakastig snævarins er hátt og mikil samloðun er á milli kornanna verða þau mjög stór og er þá að jafnaði talað um hundslappadrífu. Slík snjókoma á sér oftast stað í mjög vægu frosti og hægum vindi eða logni. Þegar snjóar í roki er oftast talað um hríð og ef lausamjöll fer að fjúka myndast skafrenningur. Hann er algengastur þegar frost er talsvert og stífur vindur.

Oft er miðað við 35°N sem syðstu mörk snjókomu á láglendi á norðurhveli jarðar, en langt sunnan þessara marka snjóar í há fjöll, jafnvel í grennd við miðbaug. Nefna má fjallið Kilimanjaro í Tansaníu sem dæmi, en toppur þess er síþakinn snjó. Á heimskautasvæðunum er svo til öll úrkoma sem fellur snjór, en oft er þar þurrt og úrkoma mjög lítil.

Skráð heimsmet í snjókomu er á Mount Baker í Washingtonfylki í Bandaríkjunum, en þar féllu samtals 28 metrar af snjó á eins árs tímabili 1998 – 1999. Fyrra skráð met var á Mount Rainier í sama fylki, 25 metrar á einu ári, 1971 – 1972. Mesta sólarhringssnjókoma sem mælst hefur var við Silver Lake í Kaliforníu en þá mældust 1,93 metrar á einum sólarhring. Það gerðist 1921.

 

## Snjór í tómstundum og í umferðinni

Snjór er að jafnaði kærkominn börnum og þeim sem hafa gaman af ýmsum vetraríþróttum, svo sem skíðamennsku, snjósleðasporti eða jeppamennsku. Á hinn bóginn getur snjór verið varhugaverður í umferðinni, hvort sem fólk er akandi eða gangandi. Snjónum fylgir þung færð, hálka og oft lélegt skyggni og geta þessar aðstæður valdið alvarlegum slysum. Snjór sem safnast hefur saman í fjallshlíðum getur undir vissum kringumstæðum tekið upp á því að æða ofan hlíðarnar og myndar þá snjóflóð, en þau hafa frá því sögur hófust hrifið með sér fjölda mannslífa. Snjóflóð eru og hafa alltaf verið alltíð á Íslandi. Einnig eru þau algeng í Alpafjöllum og víðar.

## Tengt efni
* Snjóflóð
* Frost
* Skíðaíþróttir
* Snjóbretti
* Snjóhús
* Snjóplógur
* Snjótroðari

## Tenglar
* 
* 
* 
* Snjóvefsíða  geimferðastofnunar Bandaríkjanna.
* Útskýringar  á ýmsum íslenskum orðum yfir snjó á ensku.
* „Why do snow crystals form in such complex symmetrical shapes?“

Snjór myndast að jafnaði í allmikilli hæð við þéttingu vatns í andrúmsloftinu við hitastig undir 0&nbsp;°C. Eftir að smáir ískristallar hafa myndast taka þeir að loða saman og mynda hin óreglulegu snjókorn, sem falla svo til jarðar. Hægt er að framleiða snjó með sérstökum vélum og er það oft gert á skíðasvæðum þegar náttúrulega fallinn snjór er af skornum skammti.
Fourier–vörpun

**Fourier-vörpun** er vörpun, sem varpar falli yfir í fallagrunn sínuslaga grunnfalla, þ.e.a.s. lýsir fallinu sem línulegri samantekt sínuslaga falla. Nefnd eftir stærðfræðingnum Jean Baptiste Joseph Fourier.

## Notagildi Fourier-vörpunar
Fourier-vörpunin hefur margvíslegt notagildi í vísindum s.s. í eðlisfræði, talnafræði, talningafræði, merkjafræði, líkindafræði, tölfræði, dulkóðun, hljóðtækni, sjómælingum, ljósfræði, rúmfræði og á fleiri sviðum.  (Í merkjavinnslu og skyldum greinum er hugsunarhátturinn sá að Fourier-vörpunin skipti falli upp í hina mismunandi tíðniþætti sína og skili útslagi og fasa fyrir hvern tíðniþátt.) Þetta fjölbreytta notagildi helgast af nokkrum gagnlegum eiginleikum vörpunarinnar:

* Vörpunin er línuleg og, með viðeigandi skölun, einoka. (Seinni eiginleikinn er þekktur sem setning Parsevals.)

* Vörpunin er gagntæk, og reyndar hafa andhverfa vörpunin og vörpunin sjálf mjög áþekkt form.

* Sínuslaga grunnföllin eru eiginföll deildunar. Þess vegna færir Fourier-vörpun línulegar deildajöfnur með fastastuðla yfir á form algebrískra jafna.

* Samkvæmt földunarsetningunni, jafngildir margföldun í Fourier-grunninum földun í upprunalega grunninum. Þetta er óspart notað til að flýta fyrir reikningum sem byggja á földun, s.s. stafrænum síunaraðgerðum og fleiru.

* Til er afbrigði Fourier-vörpunar til notkunar á stakræn föll af endanlegri lengd. Þá er talað um endanlega stakræna Fourier-vörpun (Discrete Fourier Transform, DFT, á ensku). Hana er hægt að framkvæma sérstaklega hratt með notkun algríma sem kallast hraðar Fourier-varpanir (Fast Fourier Transform, FFT).

## Afbrigði Fourier-vörpunar
### [[Samfelld Fourier-vörpun]]
Sérhvert fall *f*(*t*) með endanlega orku má tákna sem summu tvinnveldisfalla með horntíðnir &omega; og tvinngilt útslag *F*(&omega;):

:f(t) = \mathfrak{F}^{-1}(F)(t)
 = \frac{1}{\sqrt{2\pi}} \int_{-\infty}^\infty F(\omega) e^{i\omega t}\,d\omega.

Þetta er reyndar andhverfa samfellda Fourier-vörpunin, en sjálf Fourier-vörpunin táknar *F*(&omega;) út frá *f*(*t*). Upprunalega fallið og vörpun þess kallast *Fourier-par*. Sjá Samfelld Fourier-vörpun (á ensku) með frekari upplýsingum, þ.m.t. töflu yfir mikilvæg Fourier-pör, upplýsingum um eiginleika vörpunarinnar og fleira.

### [[Fourier-raðir]]
Samfellda Fourier-vörpunin er í raun alhæfing eldri hugmyndar, Fourier-raðarinnar, sem er eingöngu skilgreind fyrir lotubundin (eða endanleg í tíma) föll *f*(*x*) (með lotu 2&pi;), og setur slík föll fram sem summu raðar sínuslaga falla:

:f(x) = \sum_{n=-\infty}^{\infty} F_n \,e^{inx} ,

þar sem F_n er (tvinngilt) útslag. Fyrir raungild föll má einnig tákna Fourier-röðina svo:

:f(x) = \frac{1}{2}a_0 + \sum_{n=1}^\infty\left[a_n\cos(nx)+b_n\sin(nx)\right],

þar sem *a**n* og *b**n* eru (raungilt) útslag fyrir Fourier-röðina.

* Всё о Mathcad
Björk Guðmundsdóttir

**Björk Guðmundsdóttir** (f. 21. nóvember 1965), best þekkt sem **Björk**, er íslensk tónlistarkona sem hefur náð alþjóðlegri hylli. Hún hóf tónlistarferil sinn með píanónámi þegar hún var ellefu ára. Ári síðar, eða 1977, kom út platan *Björk* þar sem hún söng meðal annars þekkt íslensk barnalög. Stuttu síðar fór pönktónlist að hafa áhrif á hana en einnig djasstónlist. 

Snemma á ferli sínum var hún í nokkrum pönk- og djass-fusion hljómsveitum. Árið 1983 stofnaði hún ásamt fimm öðrum hljómsveitina KUKL, sem síðan þróaðist út í hljómsveitina Sykurmolarnir. Með þeirri hljómsveit hlaut Björk fyrst heimsfrægð. Þegar Sykurmolarnir hættu árið 1992 hóf hún sólóferil og hefur á honum gefið út 10 plötur, þar af 3 safndiska og einn með tónlistinni við kvikmynd Lars von Triers, *[[Dancer in the Dark|Myrkradansarinn]]*, en hún bæði lék aðalhlutverkið og samdi tónlistina við myndina. Björk var tilnefnd til Óskarsverðlauna fyrir lagið „I've Seen It All“ úr *Myrkradansaranum* árið 2000. 

Björk hefur hlotið ýmis verðlaun fyrir tónlist sína, meðal annars Tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs árið 1997 og nokkrar tilnefningar til Grammy-verðlauna.

Björk lét húðflúra galdrastafinn Vegvísi á vinstri handlegg sinn.

Foreldrar Bjarkar eru Guðmundur Gunnarsson (f. 1945) fyrrverandi formaður RSÍ og Hildur Rúna Hauksdóttir (1946–2018) hómopati og náttúruverndarsinni. 

## Plötur
### Tappi Tíkarrass

* *[[Bitið fast í vitið]]* (1982)
* *[[Miranda]]* (1983)

### KUKL
* *Söngull* (1983)
* *Satt 3* (1984)
* *The Eye* (1984)
* *KUKL í Paris 18.9.84* (1984)
* *Holidays In Europe (The Naughty Nought)* (1986)

### Sykurmolarnir

* *Life's Too Good* (1988)
* *Here Today, Tomorrow, Next Week!* (1989)
* *Stick Around For Joy* (1992)
* *It's-It* (1992) (endurhljóðblandanir)
**Annað með Sykurmolunum**
* *Sugarcubes Interview Disc* (1988)
* *The Great Crossover Potential* (1998) (greatest hits)

### Björk
* *[[Debut]]* (1993)
* *[[Post]]* (1995)
* *[[Homogenic]]* (1997)
* *[[Vespertine]]* (2001)
* *[[Medúlla]]* (2004)
* *[[Volta (plata)|Volta]]* (2007)
* *[[Biophilia]]* (2011)
* *[[Vulnicura]]* (2015)
* *[[Utopia (plata)|Utopia]]* (2017)
* *[[Fossora]]* (2022)

### Annað
* *Björk* (1977)
* *Gling-Gló* (1990) (með Björk Guðmundsdóttir & tríó Guðmundar Ingólfssonar)
* *Telegram* (1997) (remixes)
* *Greatest Hits* (2002)
* *Family Tree* (2002)
* *Live Box* (2003)
* *Voltaic* (2008)
* *Bastards* (2012)

### Ásamt öðrum
* „Ooops“ (með 808 State) (1988)
* „Qmart“ (með 808 State) (1988)
* „Play Dead“ (titillagið úr myndinni *The Young Americans*) (með David Arnold) (1993)
* „My Spine“ (með Evelyn Glennie) (1996)
* „Oxygen“ (með Evelyn Glennie) (1996)
* „Lilith“ (með Plaid) (1997)
* „I've Seen It All“ (með Thom Yorke) (2000)
* „Submarine“ (með Robert Wyatt) (2004)

## Kvikmyndir
* *[[The Juniper Tree]]* (1990)
* *[[Dancer in the Dark]]* (2000)
* *[[Drawing Restraint 9]]* (2005)
* *[[Anna og skapsveiflurnar]]* (rödd) (2007)
* *[[The Northman]]* (2022)

## Tengt efni
* Tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs

## Tilvísanir

## Tenglar

* 
*
Pierre Curie

**Pierre Curie** (15. maí 1859 – 19. apríl 1906) var franskur eðlisfræðingur og nóbelsverðlaunahafi. Hann var frumkvöðull í rannsóknum á kristallafræði, segulfræði, þrýstirafhrifum og geislavirkni. Hann var giftur Marie Curie. 

Pierre fæddist í París og var í heimanámi hjá föður sínum fyrstu ár ævi sinnar. Snemma sýndi hann mikla hæfileika í stærðfræði og rúmfræði og á 18. ári hafði hann lokið námi sem samsvaraði háskólaprófi en fór ekki beint áfram í doktorsnám vegna skorts á fjármagni. Þess í stað fór hann að vinna sem aðstoðarmaður í rannsóknarstofu í Sorbonne.

1880 tókst Pierre og eldri bróður hans Jacques að sýna fram á að ákveðnar gerðir kristalla mynduðu rafspennu ef þrýstingi var beitt á þá, og nefnast þessi áhrif þrýstirahrif. Ári seinna sýndu þeir fram á hið gagnstæða, að kristallar gætu afmyndast þegar þeir væru settir í rafsvið. Næstum öll nútímatækni byggist á þessum hrifum því hægt er að gera góða sveifla með nokkuð nákvæmnri tíðni með því að nota þessi efni.

Áður en Pierre lauk rannsóknum sínum á sviði segulfræði, sem hann fékk doktorsgráðu fyrir, hannaði hann mjög nákvæmna snúningsvog sem hann notaði til að mæla fasta í segulfræði. Mismunandi útgáfur af þessu tæki urðu vinsæl mælitæki innan segulfræðinnar. Hann rannsakaði járnseglun, meðseglun og mótseglun fyrir doktorsnám sitt og uppgötvaði áhrif hitastigs á meðseglun sem í dag er þekkt sem lögmál Curies. Hann uppgötvaði einnig að járnseglandi efni breyttu seguleiginleikum sínum við ákveðið hitastig og er þetta hitastig nefnt eftir honum, Curie-markið.

Pierre giftist Marie Sklodowska 25. júlí árið 1895 og hófst þar með vísindasamstarf sem átti eftir að gerbylta heiminum. Fyrsta sameiginlega afrek þeirra var að einangra bæði pólón og radín.

Önnur afrek Pierres voru uppgötvun á stöðugri útgeislun varma frá radíni og rannsóknir á eiginleikum geislavirkni. Með notkun segulsviðs komst hann að því að sum útgeislun var jákvætt hlaðin, sum neikvætt hlaðin og restin með enga hleðslu. Rutherford nefndi þessar agnir síðar alpha, beta og gamma.

Árið 1903 fengu Curie-hjónin nóbelsverðlaunin í eðlisfræði ásamt Henri Becquerel fyrir rannsóknir sínar á geislavirkni.

Einingin curie fyrir geislavirkni er nefnd eftir hjónunum og samsvarar 3,7 \times 1010 hrörnunum á sekúndu.

Pierre var orðinn veiklulegur um þetta leyti af völdum geislaveiki, en áhrif geislavirkni á líkamann voru ekki þekkt á þessum tíma. Hann þurfti þó ekki að veslast upp og deyja af þeim sökum, því að hann lenti í slysi árið 1906 sem varð honum að aldurtila. Marie Curie, kona hans, lést hinsvegar af geislaveiki.

Pierre og Marie eignuðust tvær dætur og varð önnur þeirra, Irène Joliot-Curie merkur eðlisfræðingur. Hin dóttirin, Eva, giftist H. R. Labouisse sem tók við friðarverðlaunum Nóbels fyrir hönd Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna árið 1965 sem hann var forstöðumaður fyrir. Eva ritaði ævisögu móður sinnar. Sagan var þýdd á íslensku af Kristínu Ólafsdóttur lækni, heitir Frú Curie, og kom út hjá Ísafoldarprentsmiðju árið 1939.
Sjálfbær þróun

**Sjálfbær þróun** er þróun sem mætir þörfum nútímans án þess að skerða möguleika komandi kynslóða á að mæta þörfum sínum. Slík þróun snýst um að auka efnahagsleg verðmæti um leið og gæðum náttúrunnar er viðhaldið og mannréttindi efld fyrir alla jarðarbúa til langs tíma. Markmið sjálfbærrar þróunar er að koma á sjálfbærni í samfélaginu í heild og á jörðinni. Sjálfbærni er markmið sjálfbærrar þróunar.

Sjálfbær þróun byggir á þremur meginstoðum; vistfræðilegri, félagslegri og efnahagslegri, sem eru óaðskiljanlegar og háðar hverri annarri. Hugtakið er notað í hnattrænu samhengi en ekki um einstakar einingar án samhengis við hið hnattræna. 

Stundum er talað um að eitthvað sé sjálfbært t.d. sjálfbær neysla, sjálfbær nýting náttúruauðlinda, sjálfbær framleiðsla. Þá er átt við að það styðji meira við sjálfbæra þróun en önnur sambærileg fyrirbæri. Samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja hefur verið að ryðja sér til rúms á síðustu misserum, en markmið hennar er að stuðla að sjálfbærri þróun. 

Hugtakið „sjálfbær þróun“ kom fyrst fram um 1980, en festist í sessi með útkomu Brundtland-skýrslunnar „Sameiginleg framtíð vor“ árið 1987. Skýrslan var undanfari Heimsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun í Ríó 1992.

## Tilvísanir


## Tenglar
* 
* Sjálfbærni.is - sjálfbærniverkefni á Austurlandi.
Þyngdarhröðun

**Þyngdarhröðun** er hröðun sem frjáls hlutur verður fyrir í þyngdarsviði annars mun stærri hlutar, þegar þeir eru í tómarúmi. Ef hlutirnir eru hins vegar kyrrir miðað við hvorn annan er frekar talað um þyngdarkraftinn á milli þeirra. Þyngd hlutar er mælikvarði á þyngdarhröðun/-kraft. 

Þyngdarlögmál Newtons gefur þyngdarkraft *F* milli tveggja hluta með massa *m*1 og *m*2 og í fjarlægð *r* frá hvor öðrum sem

:F = G \frac{m_1 m_2}{r^2}

þar sem *G* er **þyngdarfastinn** og hefur nálgunargildið *G* = 6,67 &times; 10&minus;11 N m² kg-2.
Þegar annar massinn er lítill í samanburði við hinn og nálægt yfirborði massameiri hlutarins þá er gerð sú nálgun að öll breyting á *r* er hlutfallslega lítil sem réttlætir að þessi jafna er oft skrifuð sem

:F = g m_1 

þar sem *g* er kallað þyngdarhröðun hlutarins með massa *m*1 í þyngdarmætti massans *m*2 og hefur gildið

: g = G \frac{m_2}{r^2}.

Á jörðinni hefur *g* meðalgildið 9,82 m/s².

## Tengt efni:

*Klassísk aflfræði
*Afstæðiskenningin
*Þyngd
Hröðun

**Hröðun** er hugtak í eðlisfræði og er hún skilgreind sem hraðabreyting á tímaeiningu. Nánar er hröðun sú hraðabreyting, sem massi (hlutur) fær á tímaeiningu vegna einhvers krafts, sem verkar á viðkomandi massa eða hlut. Tákn hröðunar er **a** (en: acceleration), hraði er táknaður með **v** (en: velocity), tími með t, kraftur með **F** (en: force) og massi er táknaður með m. Feitletruðu táknin eru vigrar (vektorar), en með því er átt við stærðir, sem eru stefnubundnar. Með þessum táknum verður stærðfræðileg skilgreining á hröðun (meðalhröðun) eftirfarandi:

\vec{a} =  \frac{ d\vec{v} }{ dt} 

Enn fremur gildir samkvæmt öðru lögmáli Newtons að 

 \vec{a} = \frac{\vec{F}}{m}

en þessi skilgreining á aðeins við ef massi hlutarins helst fastur. Almenna skilgreiningin er

 \vec{a} = \frac{d\vec{p}}{dt} 

þar sem \vec{p}=m\vec{v} er skriðþungi hlutar og þar sem bæði hraðinn og massinn eru bæði föll af tíma er hröðunin

\vec{a} = \frac{d\vec{p}}{dt} = \vec{v} \cdot \frac{dm}{dt} + m \cdot \frac{d\vec{v}}{dt}

Þegar hlutur eykur hraða sinn, þ.e. krafturinn er í sömu stefnu og hraðinn, er sagt að hann hafi jákvæða hröðun en þegar hraðinn minnkar, krafturinn er í öfuga átt við hraðann, er sagt að hann hafi neikvæða hröðun, vigurinn **a** er sem sagt alltaf í sömu stefnu og krafturinn, ekki sömu stefnu og hraðinn. SI-mælieining hröðunar er metrar á sekúndu, á sekúndu (m/s2). Hröðun bifreiða er yfirleitt gefin sem sá tími í sekúndum, sem það tekur að aka bílnum úr kyrrstöðu í hraðann 100 km/klst.

Sem dæmi má nota massa m sem hefur hröðun 2 m/s2 sem þýðir að fyrir hverja sekúndu sem líður eykur massinn hraða sinn um 2 m/s, þannig að hann byrjar með hraða 0 m/s, eftir 1 sekúndu er hraðinn orðinn 2 m/s, eftir 2 sekúndur er hraðinn orðinn 4 m/s og þar fram eftir götunum.

## Hröðun í hringhreyfingu og gervikraftar

Þegar hlutur ferðast eftir hringferli, þá verkar svokallaður miðsóknarkraftur á hann og hröðunin verður því í átt að miðju hringsins en ekki frá eins og gervikrafturinn miðflóttakraftur gefur til kynna, sem allir telja sig finna, þegar þeir lenda í hringhröðun. Svigkraftur jarðar (*Corioliskraftur*) er gervikraftur, sem ásamt miðsóknarkrafti veldur því að loft blæs rangsælis umhverfis lægðir, en réttsælis umhverfis hæðir á norðurhveli jarðar. (Þessu er öfugt farið á suðurhvelinu.)
Vísindavefurinn

**Vísindavefurinn** er vefsíða sem Háskóli Íslands setti upp 29. janúar 2000 og forseti Íslands (þá Ólafur Ragnar Grímsson) opnaði. Vefurinn var hluti af verkefni háskólans „Opinn háskóli“ sem aftur var hluti af verkefni Reykjavíkurborgar í tilefni þess að hún var ein af Menningarborgum Evrópu. Vinsældir vefsins leiddu til þess að hann hélt áfram að starfa eftir að ofangreindu verkefni lauk. Á vefnum er hægt að spyrja spurninga um allt sem viðkemur vísindum og fræðum. Starfsmenn Vísindavefsins leita svo til fræðimanna á viðkomandi sviði og ritstýra svörum sem frá þeim berast. Einnig er hægt að leita í gömlum svörum með leitarvél síðunnar. Ritstjóri Vísindavefsins er Jón Gunnar Þorsteinsson en hann tók við því starfi af Þorsteini Vilhjálmssyni sem var ritstjóri þegar vefurinn var stofnaður fram til ársins 2010. 

## Svör
Fjöldi svara á Vísindavefnum var 11.477 í febrúar 2017. Jón Már Halldórsson er sá höfundur sem hefur svarað flestum spurningum á Vísindavefnum en Guðrún Kvaran, prófessor emerita, er sá höfundur sem hefur svarað næstflestum spurningum á vefnum, alls 1.055 miðað við mars 2017. 

Oft koma tugir spurninga á dag en fleiri koma yfir vetrartímann frá nemendum í skólum landsins. Mörgum spurninganna er svarað beint með því að vísa á svör sem nú þegar má finna á vefnum. 

### Fjarlægð svör
Vísindavefurinn fjarlægði 16 svör tengd geimverkfræði í nóvember 2005 eftir að höfundur þeirra var dæmdur fyrir nauðgun.

## Heimsóknir
Meðalfjöldi gesta í hverjum mánuði var um 93.000 miðað við árið 2016. Á hverjum degi eru rúmlega 3.000 svör vefsins lesinn og á einum mánuði eru svo til öll svör vefsins lesin.

## Vísindamiðlun
Vísindavefurinn hefur tekið þátt í ýmsum verkefnum í tengslum við vísindamiðlun til almennings. Má þar meðal annars nefna Háskóla unga fólksins, Háskólalestina, Vísindavöku Rannís og Vísindasmiðjuna.

## Bækur
Vísindavefurinn hefur tekið þátt í gerð þriggja bóka: *Af hverju er himinninn blár?*, *Af hverju gjósa fjöll?* og *Af hverju eru jöklar og ís á jörðinni?*

*Af hverju er himinninn blár?* *Spurningar og svör af Vísindavefnum* kom út árið 2003 en í henni má finna um það bil 200 svör af Vísindavefnum. *Af hverju gjósa fjöll? Spurningar og svör af Vísindavefnum um eldgos* kom út árið 2011 og inniheldur svör við 40 spurningum. *Af hverju eru jöklar og ís á jörðinni? Spurningar af Vísindavefnum um jökla og loftslagsmál* kom út árið 2015 og inniheldur svör við 45 spurningum sem Helgi Björnsson, prófessor emeritus í jöklafræði, svarar. Síðastnefndu tvær bækurnar eru barnabækur og er það Þórarinn Már Baldursson sem myndskreytir.

## Staðreynda- og samfélagsvakt
Vísindavefurinn bauð almenningi að senda inn spurningar sem vörðuðu fullyrðingar stjórnmálamanna og talsmanna stjórnmálaflokka í tilefni Alþingiskosninga sem fóru fram 29. október 2016.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Vísindavefurinn
*Fjarlægð svör Vísindavefsins
Rauði drekinn

***Rauði drekinn*** (enska: *Red Dragon*) er skáldsaga eftir Thomas Harris, einnig er til samnefnd kvikmynd byggð á bókinni. Titillinn er fenginn úr heiti listaverks eftir Willam Blake sem heitir: *The Great Red Dragon and the Woman Clothed with the Sun*.