open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Scymninae

***Scymninae*** er undirætt af bjöllum í ættinni *[[Coccinellidae]]*. Það eru að minnsta kosti 170 tegundir í *Scymninae*.

## Ættkvíslir
* *[[Brachiacantha]]* Chevrolat in Dejean, 1837 
* *[[Clitostethus]]*
* *[[Cryptognatha]]* Mulsant, 1850
* *[[Cryptogonus]]* Mulsant, 1850
* *[[Cryptolaemus]]* Mulsant, 1853
* *[[Decadiomus]]* Chapin, 1933
* *[[Didion (bjalla)|Didion]]* Casey, 1899
* *[[Diomus]]* Mulsant, 1850
* *[[Helesius]]* Casey, 1899
* *[[Hyperaspidius]]* Crotch, 1873
* *[[Hyperaspis]]* Chevrolat in Dejean, 1837
* *[[Nephaspis]]* Casey, 1899
* *[[Nephus]]* Mulsant, 1846
* *[[Pentilia]]* Mulsant, 1850
* *[[Sasajiscymnus]]* Vandenberg, 2004
* *[[Scymnobius]]* Casey, 1899
* *[[Scymnodes]]* Blackburn, 1889
* *[[Scymnus (ættkvísl)|Scymnus]]* Kugelann, 1794
* *[[Selvadius]]* Casey, 1899 
* *[[Stethorus]]* Weise, 1885 
* *[[Thalassa (ættkvísl)|Thalassa]]* Mulsant, 1850
* *[[Zagloba (ættkvísl)|Zagloba]]* Casey, 1899 
* *[[Zilus]]* Mulsant, 1850

## Tilvísanir

* "The Coccinellidae (Coleoptera) of America North of Mexico", Robert D. Gordon. 1985. *Journal of the New York Entomological Society, Vol. 93, No. 1*.
* Gordon, Robert D. (1985). "The Coccinellidae (Coleoptera) of America North of Mexico". *Journal of the New York Entomological Society, vol. 93, no. 1*, 1-912.
* Kuznetsov, Victor N. (1997). "Lady Beetles of the Russian Far East". *Center for Systematic Entomology, Memoir No. 1*, xii + 248.
* Lawrence, J. F., and A. F. Newton Jr. / Pakaluk, James, and Stanislaw Adam Slipinski, eds. (1995). "Families and subfamilies of Coleoptera (with selected genera, notes, references and data on family-group names)". *Biology, Phylogeny, and Classification of Coleoptera: Papers Celebrating the 80th Birthday of Roy A. Crowson, vol. 2*, 779-1006.
* Vandenberg, Natalia J. / Arnett, Ross H. Jr., M. C. Thomas, P. E. Skelley, and J. H. Frank, eds. (2002). "Family 93; Coccinellidae Latreille 1807". *American Beetles, vol. 2; Polyphaga: Scarabaeoidea through Curculionoidea*, 371-389.

## Viðbótarlesning
* NCBI Taxonomy Browser, Scymninae
* Arnett, R. H. Jr., M. C. Thomas, P. E. Skelley and J. H. Frank. (eds.). (21 June 2002). *American Beetles, Volume II: Polyphaga: Scarabaeoidea through Curculionoidea*. CRC Press LLC, Boca Raton, Florida .
* 
* Richard E. White. (1983). *Peterson Field Guides: Beetles*. Houghton Mifflin Company.
Scymnus (ættkvísl)

***Scymnus*** er ættkvísl af bjöllum í ættinni *[[Coccinellidae]]*. Hún er einkennisættkvísl í undirættinni *Scymninae*.

## Tegundir
Samkvæmt Natural History Museum, eru tegundir í *Scymnus* eftirfarandi:

### Subgenus ''Scymnus''
**[[Scymnus femoralis]]* (Gyllenhal, 1827)
**[[Scymnus frontalis]]* (Fabricius, 1787)
**[[Scymnus interruptus]]* (Goeze, 1777)
**[[Scymnus jakowlewi]]* Weise, 1892
**[[Scymnus nigrinus]]* Kugelann, 1794
**[[Scymnus rubromaculatus]]* (Goeze, 1777)
**[[Scymnus schmidti]]* Fürsch, 1958

### Subgenus ''Pullus''
**[[Scymnus auritus]]* Thunberg, 1795
**[[Scymnus suturalis]]* Thunberg, 1795

### Subgenus ''Neopullus''
**[[Scymnus haemorrhoidalis]]* Herbst, 1797
**[[Scymnus limbatus]]*  Stephens, 1832

Aðrar heimildir telja yfir 200 tegundir.

## Tilvísanir
Bryngranar

**Bryngranar** (fræðiheiti: *Corydoras*) eru ættkvísl ferskvatnsgrana af ætt Callichthyidae og undirætt Corydoradinae. Heitið Corydoras kemur úr grísku; *kory* (hjálmur) og *doras* (húð). Tegundir sem hafa verið flokkaðar eru um 160 talsins og eru litaafbrigði sem og útlit fjölbreytt. Stærð er frá 2.5 til 12 sentimetra.

Útbreiðslusvæði bryngrana er í Suður-Ameríku, austur af Andesfjöllum til Atlantshafs; frá Trínidad og Tóbagó til Norður-Argentínu. Þeir lifa í torfum í lækjum, meðfram stærri ám, í mýrum og tjörnum. Meginfæða eru smá skordýr, skordýralirfur, grot og plöntur sem þeir finna á botninum. Undirtegundir bryngrana eru vinsælar hjá gæludýrafiskaeigendum og hreinsa þeir upp leifar af botni búrsins.


Corydoras pantanalensis.jpg|Corydoras pantanalensis.
Corydoras sterbai 02.jpg|Corydoras sterbai.
Corydoras melini.jpg|Corydoras melini.
Corydoras_aeneus_2.jpg|Corydoras aeneus.
Corydoras_semiaquilus_1.jpg|Corydoras semiaquilus.
2corydoras-habrosus.jpg|Corydoras habrosus.


## Heimild

*
Kondóráætlunin

**Kondóráætlunin** (spænska: *Operación Cóndor*, líka þekkt sem *Plan Cóndor*, portúgalska: *Operação Condor*) var skipulögð herferð kúgunar, ofsókna og morða á pólitískum andstæðingum ríkisstjórna í Suður-Ameríku á 8. og 9. áratug 20. aldar. Áætluninni var stýrt af leyniþjónustum ríkjanna með stuðningi Bandaríkjanna. Aðgerðir fólust einkum í því að ræna, pynta og myrða pólitíska andstæðinga sem aðallega voru almennir borgarar. Frumkvæði að áætluninni kom frá Bandaríkjunum árið 1968 en aðgerðir hófust 1975. Virkustu þátttakendurnir í áætluninni voru hægrisinnaðar alræðisstjórnir Suðurkeilunnar.

Tilgangur áætlunarinnar var að útrýma kommúnistum og stuðningsmönnum Sovétríkjanna, og jafnframt að bæla niður alla stjórnarandstöðu gegn ríkisstjórnunum sem tóku þátt, meðal annars andstöðu við efnahagsumbætur í anda nýfrjálshyggju sem sumar af þessum ríkisstjórnum vildu koma á. Meðal fórnarlamba voru vinstrimenn, mótmælendur, verkalýðsleiðtogar og leiðtogar bændasamtaka, prestar og nunnur, námsmenn og kennarar, menntamenn og grunaðir skæruliðar. 

Áætlunin var háleynileg og því erfitt að meta nákvæmlega hversu mörg morð megi rekja til hennar. Sumir áætla að 60.000 morð megi rekja til áætlunarinnar, og hugsanlega fleiri. Lykilríki Kondóráætlunarinnar voru Argentína, Chile, Úrúgvæ, Paragvæ, Bólivía og Brasilía. Flestir meðlimir herforingjastjórnanna sem ríktu yfir þessum löndum hafa verið ákærðir fyrir glæpi gegn mannkyni og þjóðarmorð. Fjöldi látinna og horfinna í löndunum er að minnsta kosti talinn vera milli 7.000 og 30.000 í Argentínu, 3.000 og 10.000 í Chile, 116 og 546 í Bólivíu, 434 og 1.000 í Brasilíu, 200 og 400 í Paragvæ og 123 og 215 í Úrúgvæ. 

Skjöl frá utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna sýna fram á að Leyniþjónusta Bandaríkjanna hafði leiðandi hlutverk í áætluninni. Bandaríkjastjórn sá ríkjunum fyrir tæknilegri aðstoð og hergögnum í gegnum leyniþjónustuna í forsetatíð Lyndon B. Johnson, Richard Nixon, Gerald Ford, Jimmy Carter og Ronald Reagan. Síðar tóku Ekvador og Perú þátt í áætluninni. 

Að undirlagi CIA hóf Argentína stuðning við herforingjastjórnir Mið-Ameríkuríkjanna Hondúras, Níkaragva, El Salvador og Gvatemala, við að láta pólitíska andstæðinga hverfa. Aðgerðir Argentínu í Mið-Ameríku stóðu frá 1977 til 1986.

Eftir að áætluninni lauk um 1990 hófu þátttakendur aðgerðir til að koma í veg fyrir rannsóknir og vitnaleiðslur gegn þeim. Árið 1992 uppgötvaðist Ógnarskjalasafnið á lögreglustöð í Paragvæ með 60.000 skjölum og 593.000 síðum á örfilmum. Skjölin sögðu frá 50.000 morðum, 30.000 „mannshvörfum“ og 400.000 handtökum í tengslum við áætlunina. Sum ríkin hafa notað skjöl úr safninu til að höfða mál á hendur þátttakendum.

## Tengt efni
* Skítuga stríðið
Sporðgranaætt

**Sporðgranaætt** (fræðiheiti: *Loricariidae*) er stærsta ætt grana (*Siluriformes*). Ættkvíslir eru 92 og hafa yfir 680 tegundir hafa verið taldar. Lengd þeirra er frá um 2 sentimetrum til metra. 

Sporðgranar eiga sér útbreiðslusvæði í ferskvatni í Mið-Ameríku (Kosta Ríka og Panama) og hitabeltissvæða Suður-Ameríku. Tegundir hafa fundist í allt að 3000 metra hæð. 

Megineinkenni þeirra eru harðar plötur sem þekja búk þeirra, sogmunnur og par fálmara. Útlit getur verið fjölbreytt og litir fjölskrúðugir. Flestar tegundirnar eru virkari á nóttunni og dvelja undir til að mynda steinum eða trjárótum yfir hábjartan dag. Sumar tegundir geta lifað utan vatns í margar klukkustundir. 

Aðalfæða sporðgrana eru þörungar, hryggleysingjar og rotnandi efni. Sumar tegundir bera egg á sér meðan aðrar verpa í fast undirlag, t.d. leðju.

Sporðgranar eru vinsælir gæludýrafiskar. Oft eru þeir seldir sem *pleco* en ein vinsælasta tegundin er Hypostomus plecostomus sem getur orðið allt að hálfur metri að lengd. Meðal vinsælla ættkvísla eru: Ancistrus, Hypostomus, Hypancistrus og Pterygoplichthys.


Liposarcus multiradiatus 01 ssj 20050321.jpg|*Pterygoplichthys multiradiatus*.
Hypancistrus_zebra4305.jpg|*Hypancistrus zebra*.
Hemiancistrus subviridis - Gelber Phantomwels (2).jpg|*Hemiancistrus subviridis*.
Panaque teeth.jpg|Sogmunnur og tennur *Panaque nigrolineatus*.
Antennenwels auf einer Kokusnussschale Ancistrus dolichopterus P1010134.JPG|*Ancistrus dolichopterus*; brúsknefur.


## Heimild

* 

## Tilvísanir
Skrautfiskar

**Skrautfiskar** eru vinsælt áhugamál. Þá heldur fólk fiskum í sérsmíðuðum fiskabúrum eða í garðtjörnum. 

Fiskar hafa verið ræktaðir sem fæða í tjörnum í þúsundir ára. Einhverjum þessara fiska sem þóttu skrautlegir vildi fólk varðveita vegna fegurðargildis. Í Kína og Japan hafa kynbætur á vatnakarpa leitt til skrautafbrigðanna koi og gullfisks, en þeir voru fyrst ræktaðir til matar. Auðugir Rómverjar og munkar á miðöldum í Evrópu héldu körpum í tjörnum. Á miðri 19. öld varð Frakkinn Pierre Carbonnier frumkvöðull í ræktun hitabeltisfiska. Setti hann upp almenningsfiskabúr í París. 

Fiskum er haldið í ferskvatni, ísöltu-vatni eða saltvatni. Vinsælast er að halda fiskum í ferskvatni. Dýrara og flóknara er að halda út saltvatnsfiskum. Þeir geta verið afar litskrúðugir. Einnig er hægt að halda kóröllum, krabbadýrum og ýmsum lindýrum í saltvatni.

Að ýmsu er að huga þegar annast á skrautfiska. Fjölda tegunda á lítra, síunar- og dælutæki, fæðuval, val á munum í búrið og hvort tegundir fara saman. Úrgangsefni geta safnast (niðurbrot niturs) upp ef ekki er hugað að vatnsskiptum og síun. Stærri búr þola meira hnjask á efnasamsetningu en lítil. Á Íslandi er kranavatnið ekki klórbætt eins og víða erlendis og því er hægt að nota það. 25°C meðalhiti í búrum hitabeltisfiska þykir mátulegt en hiti frá 18-27 C° er innan æskilegra marka.

Dæmi um ferskvatnsskrautfiska eru:
*Síklíður
*Gotfiskar (t.d. gúppí og mollí)
*Tetra
*Betta
*Vatnakarpar (t.d gullfiskar og koi)
*Bryngranar (stundum kallaðar *ryksugur* á alþýðumáli)
*Sporðgranar 


Maylandia_lombardoi.jpg|Síklíður, karl- og kvendýr.
Orange fantail and black telescope eye breeds of Goldfish.jpg|Gullfiskar.
Poecilia_sphenops.jpg|Mollí-fiskur.
Guppy_breeds.jpg|Gúppí-afbrigði.
NeonTetra.JPG|Neon tetra.
2004-02-02_Pterygoplichthys_pardalis_on_blue_gravel.jpg|Sporðgrani af tegund pterygoplichthys pardalis.
Corydoras griseus Armbruster.jpg|Bryngrani: Corydoras griseus.
Betta04.jpg|Betta splendens

## Heimild

* 

## Tengill
*Fiskabúr
*Listi yfir ferskvatnsbúrfiska
*Listi yfir vísindaheiti á gæludýrafiskum (enska Wikipedia)
Chilocorinae

**Chilocorinae** er undirætt af ættinni *[[Coccinellidae]]*. 
Þær lisa á mismunandi skjaldlúsum. Þær eru með gljándi hlífðarvængi sem hafa yfirleitt enga bletti eða mynstur. Þær eru yfirleitt hjálmlaga.

## Tilvísanir
Aedes albopictus

***Aedes albopictus*** (eða *Stegomyia albopicta*) eða **asísk tígris-moskítófluga** er moskítófluga sem upprunnin er í hitabelti og heittempruðu belti í Suðaustur-Asíu. Þessi gerð moskítóflugna hefur hins vegar á nokkrum áratugum breiðst út í mörgum löndum og er talið að hún berist með varningi og ferðafólki. Tígris-moskítóflugan einkennist af því að fætur flugunnar eru með svörtum og hvítum rákum og bolurinn  með litlum svörtum og hvítum rákum.
Þessi moskítófluga hefur orðið áberandi meindýr á mörgum stöðum því útbreiðsla tengist fólksfjölda (fremur en mýrlendi) og þessa moskítóflugur fljúga og nærast allan daginn og líka í dögun og þegar rökkvar. Flugan er kölluð tígris-moskítófluga út af því að rákirnar minna á tígrísdýr. *Aedes albopictus* er hýsill og smitberi fyrir marga hættulega veirusjúkdóma svon sem Dengue og Zika.

## Tilvísanir
Santo Amaro

**Santo Amaro** er hverfinu í borginni Recife, í stöðu Pernambuco, Brasilíu.

Íbúafjöldi er 27.939 íbúar, með karlkyns þátttöku 12.680 (45,38) íbúa og kvenkyns íbúa 15.259 (54,62) íbúa.

## Heimild
Pardofelis

***Pardofelis*** er ættkvísl í kattardýraætt. Þessi ættkvísl er nú talin vera með eina tegund í suðaustur Asíu: hlébarðaköttur. Tvær aðrar tegundfir sem áður voru taldar til ættkvíslarinnar, eru nú taldar til *[[Catopuma]]*.

Orðið *pardofelis* er samsett úr latnesku orðunum *pardus* (pardusdýr), og *felis* (köttur) sem tilvísun í bletti einu tegundinnar (eða einkennistegund), hlébarðakattarins.

## Tilvísanir
Spilavíti

**Spilavíti** er bygging eða stofnun þar sem stundað er fjárhættuspil. Spilavíti eru oftast í nágrenni hótela, veitingastaða, verslunarmiðstaða, skemmtiferðaskipa og annarra staða þar sem ferðamenn leita eftir afþreyingu. Það er umdeilt hvort þær tekjur sem spilavíti skapa vegi á móti félagslegum og efnahagslegum áhrifum þeirra.

### Staðan á Íslandi
Spilavíti hafa verið bönnuð á Íslandi í rúm 100 ár, eða síðan 1926 þegar fyrst voru sett lög um happdrætti og hlutaveltur. Þrátt fyrir þetta bann veðja Íslendingar mikið í erlendum netspilum og spilavítum. Árið 2023 vörðu Íslendingar næstmestum fjármunum í veðmál af öllum Evrópuríkjum, á eftir Írum. Hver Íslendingur eyðir að meðaltali 80 þúsund krónum á ári í veðmál.

Veðmálamarkaðurinn á Íslandi hefur fimmfaldast að stærð á síðustu 20 árum. Árið 2003 fóru 91% veðmála fram hjá innlendum rekstraraðilum, en síðan þá hefur hlutdeild erlendra aðila fimmfaldast. Þessi þróun endurspeglar breyttar neysluvenjur Íslendinga, sem sækja í auknum mæli í þjónustu erlendra netspilasíða, bæði fyrir íþróttaveðmál og spilavítisleiki.

Lagt hefur verið til að leyfa spilavíti á Íslandi. Nokkrir þingmenn hafa lagt fram frumvarp þar að lútandi. 

## Tengill
Umfjöllun RÚV í þættinum Kveikur 20. mars 2018

## Tilvísanir
Charles Watson-Wentworth, 2. markgreifinn af Rockingham

**Charles Watson-Wentworth, annar markgreifinn af Rockingham**, (13. maí 1730 – 1. júlí 1782) kallaður **hinn háttvirti Charles Watson-Wentworth** til ársins 1733, **Higham vísigreifi** frá 1733 til 1746 og **greifinn af Malton** frá 1746 til 1750, var breskur stjórnmálamaður úr röðum Vigga sem var tvisvar forsætisráðherra Bretlands. Hann gegndi aðeins tveimur mikilvægum embættum á ferli sínum, embættum forsætisráðherra og leiðtoga lávarðadeildar breska þingsins, en hann naut þó mikilla áhrifa á seinni ráðherratíð sinni.

## Æviágrip
Rockingham var afkomandi fyrsta greifans af Strafford og ólst upp á fjölskyldusetrinu Wenworth Woodhouse nærri Rotherham í Suður-Yorkshire. Hann hlaut nám í Westminster-skóla og St John's-háskóla í Cambridge. Árið 1746 hélt hann til Carlisle til að ganga til liðs við hertogann af Cumberland í stríðinu gegn Karli Játvarði Stúart. Fjórum árum síðar var hann gerður greifi af Malton á Írlandi og bar þann titil þar til hann erfði markgreifatign föður síns.

### Stjórnmálaferill
Rockingham tók sæti á lávarðadeild breska þingsins næsta ár og varð riddari í reglu Sokkabandsorðunnar árið 1761. Árið 1762 útnefndi Georg 3. konungur læriföður og vin Rockinghams, Bute lávarð, forsætisráðherra. Bute gegndi embættinu í rúmt ár en sagði síðan af sér vegna aukinnar andstöðu. Við honum tók George Grenville, sem tókst ekki heldur að vinna stjórn sinni nægan stuðning. Þegar Grenville sagði af sér árið 1765 tók Rockingham við.

Rockingham útnefndi bandamenn sína, Henry Seymour Conway og Grafton lávarð, í ríkisstjórnina. Jafnframt gerðist írski stjórnmálamaðurinn og heimspekingurinn Edmund Burke einkaritari Rockinghams og var náinn vinur hans og samstarfsmaður alla tíð. Á fyrri ráðherratíð sinni nam Rockingham úr gildi Stamp-lögin árið 1765 og lækkaði með þeim skatta í bresku nýlendunum. Innanríkisvandamál ollu því að Rockingham neyddist til þess að segja af sér árið 1766 og William Pitt eldri tók við sem forsætisráðherra.

### Sjálfstæði Bandaríkjanna
Rockingham var í stjórnarandstöðu næstu sextán árin. Hann studdi stjórnarskrárbundin réttindi breskra nýlendubúa og studdi jafnframt viðurkenningu á sjálfstæði Bandaríkjanna. Árið 1782 varð hann forsætisráðherra í annað sinn og viðurkenndi sem slíkur sjálfstæði Bandaríkjamanna. Þannig batt hann enda á þátttöku Breta í bandaríska frelsisstríðinu. Ráðherratíð Rockinghams entist ekki lengi því hann lést 14 vikum síðar.

Í Bandaríkjunum eru sýslur í New Hampshire, Norður-Karólínu og Virginíu nefndar eftir Rockingham.

## Heimild
*
Freestyle Script

**Freestyle Script** er leturgerð það hönnuð með Martin Wait í 1981. Feitletraður útgápa af Freestyle Script var hönnuð í 1986. Útgefendur eru Adobe, ITC og Letraset. Freestyle Script hefur 4 útgáfur: Regular, Bold, SH Reg Alt, og SB Reg Alt.
## Neðanmálsgreinar
Einstaklingar í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla

Í íslenskum lögum og reglugerðum er talað um „einstaklinga í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla“  eða *politically exposed person* (PEP).  Hugtakið lýsir einstaklingi sem hefur verið falið að gegna opinberu embætti. PEP getur þannig verið í meiri áhættu fyrir hugsanlega þátttöku í mútumálum og eða öðrum spillingarmálum í krafti stöðu sinnar. Hugtakið PEP er vanalega notað um viðskiptavini fjármálastofnanna á meðan “foreign official” vísar til áhættu vegna tengsla þriðja aðila í öllum atvinnugreinum.

Skilgreining Financial Action Task Force on Money Laundering á Foreign og Domestic PEP’s: 

Erlend (Foreign) PEP´s: Erlendir einstaklingar sem gegna opinberu embætti, t.a.m þjóðhöfðingjar, ráðherrar, þingmenn, háttsettir embættismenn, dómarar, ráðamenn í hernum, stjórnendur opinberra fyrirtækja eða stofnanna og leiðtogar stjórnmálaflokka.

Innlend (Domestic) PEP´s: Einstaklingar sem gegna opinberu embætti innanlands, t.a.m þjóðhöfðingjar, ráðherrar, þingmenn, háttsettir embættismenn, dómarar, ráðamenn í hernum, stjórnendur opinberra fyrirtækja eða stofnanna og leiðtogar stjórnmálaflokka. 

Kröfurnar ná jafnframt yfir fjölskyldumeðlimi eða nána samstarfsmenn og alla einstaklinga aðra sem opinber vitneskja eða vitneskja er um innan fjármálastofnunar að vera tengdur persónulega eða tengdur í viðskiptalegum skilningi.
 
Flestar fjármálastofnanir meta PEP sem hugsanlega áhættu og framkvæma frekara eftirlit með bankareikningum aðila sem falla undir þennan flokk. Kannað er með stjórnmálaleg tengsl við upphaf viðskiptasambands og er það hluti af áreiðanleikakönnun fjármálastofnunarinnar (e. onboarding).  Í nýrri tilskipun um peningaþvætti (Fourth Anti- Money Laundering Directive)  er þess krafist að reikningar sem falla undir PEP verði skimaðar (screening) til að fylgjast með áhættumatinu sem þeim tengist.

## Heimildir
Esso

**Esso** er vörumerki í eigu bandaríska olíufyrirtækisins ExxonMobil. Það er dregið af skammstöfuninni S.O. sem stóð fyrir Standard Oil. Merkið var einkum notað utan Bandaríkjanna þar sem það var háð takmörkunum vegna deilna um eignarhald Standard Oil-vörumerkisins. 

Olía var seld undir merkjum Esso á Íslandi frá því skömmu fyrir Síðari heimsstyrjöld. Árið 1947 var Olíufélagið h.f. stofnað af SÍS og nokkrum olíusamlögum utan Reykjavíkur. Olíufélagið fékk einkaumboð á sölu olíu undir merkjum Esso. Árið 2007 sameinaðist Olíufélagið h.f. varahlutaversluninni Bílanaustum og til varð N1.
Nickelodeon

**Nickelodeon** (oft stytt í „Nick“) er bandarísk áskriftarstöð sem hleypt var af stokkunum þann 1. apríl 1979. Nickleodeon var fyrsta kapalrásin sem var eingöngu með barnaefni.
Lundabaggi

**Lundabaggar** er gamall íslenskur réttur sem vinsæll er á þorrablótum. Þegar um var að matreiða lundabagga þá voru ópillaðir kindaristlar ristir eftir endilöngu, skafnir, þvegnir og lagðir í saltvatn um tíma. Þeim var síðan vafið utan um kjötstrengli, alltaf lundir í fyrri tíð en eftir að farið var að selja kjötstrokka í kaupstað var oft haft annað kjötmeti með í lundabagga. Utan um vafninginn var langoftast saumuð þind, en það gat líka verið magáll eða vömb. Hann var soðinn og fergður meðan hann var að kólna. Lundabaggi var stundum borðaður nýr en oftast súr en þó tíðkaðist sum staðar að salta hann og reykja. Einnig þekktist að hálfsjóða lundabagga áður en þeir voru hengdir upp í reyk, á sama hátt og magála.

## Heimildir
* Hallgerður Gísladóttir (1999). *Íslensk Matarhefð*. Mál og Menning: Reykjavík.
Ion Antonescu

**Ion Antonescu** (15. júní 1882 – 1. júní 1946) var rúmenskur herforingi og stjórnmálamaður sem var einræðisherra Rúmeníu sem forsætisráðherra og *Conducător* landsins í seinni heimsstyrjöldinni. Eftir stríðið var hann sakfelldur fyrir stríðsglæpi og tekinn af lífi.

Antonescu var atvinnuhermaður og hafði komist til metorða í rúmensku bændauppreisninni árið 1907 og í fyrri heimsstyrjöldinni. Antonescu hataðist við gyðinga og studdi fasíska stjórnmálaflokka eins og Kristilega þjóðarflokkinn og Járnvörðinn á millistríðsárunum. Hann var sendur sem herfulltrúi til Frakklands og varð síðar starfsmannastjóri og varnarmálaráðherra í ríkisstjórn Octavians Goga. 

Seint á fjórða áratugnum lenti Antonescu í deilum við konung Rúmeníu, Karl 2., og var handtekinn. Honum tókst þó að rísa til pólitískra áhrifa í stjórnmálakreppu ársins 1940 og stofnaði alræðisríki í bandalagi við foringja Járnvarðarins, Horia Sima. Antonescu gekk í bandalag við Öxulveldin og öðlaðist traust Adolfs Hitler. Síðan losaði hann sig við Járnverðina í misheppnaðri uppreisn þeirra árið 1941. Auk þess að vera forsætisráðherra gegndi Antonescu embættum utanríkis- og varnarmálaráðherra. Stuttu eftir að Rúmenar gengu til liðs við Öxulveldin í innrásinni í Sovétríkin og endurheimtu þannig Bessarabíu og Norður-Búkóvínu varð Antonescu einnig marskálkur Rúmeníu.

Antonescu er óvenjulegur meðal fremjenda Helfararinnar því ríkisstjórn hans tók sjálf af lífi um 400.000 manns óháð nasistum, aðallega bessarabíska, úkraínska og rúmenska Gyðinga og Rómafólk. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar í Helförinni einkenndust af bæði fjöldamorðum og nauðungarflutningum. Ríkisstjórnin lagði þó meiri áherslu á eignarhald en manndráp, sýndi flestum gyðingum í gamla rúmenska konungdæminu linkind og neitaði að lokum að framkvæma lokalausnina líkt og var gert í öðrum löndum á valdi Öxulveldanna.

Bandamenn hófu loftárásir á Rúmeníu árið 1944 og dauðsfall var mikið meðal rúmenskra hermanna á austurvígstöðvunum. Antonescu reyndi því að semja um frið við bandamenn en án árangurs. Þann 23. ágúst 1944 framdi Mikael Rúmeníukonungur valdarán gegn Antonescu og handtók hann. Antonescu var framseldur til Sovétríkjanna en síðan sendur heim til Rúmeníu, þar sem réttað var yfir honum og hann dæmdur til dauða. Hann var tekinn af lífi í júní árið 1946. Jafnframt voru margir samstarfsmenn Antonescu sakfelldir og teknir af lífi, þar á meðal eiginkona hans, Maria. Réttarhöldin voru harðlega gagnrýnd fyrir að leggja of mikla áherslu á hugmyndafræði rúmenska kommúnistaflokksins sem þá var tekinn við völdum. Rúmenskir þjóðernissinnar reyndu því síðar að hvítþvo Antonescu og halda honum á lofti sem þjóðhetju. 

## Tilvísanir


## Heimild
*
Síklíðaætt

**Síklíðaætt** (fræðiheiti: *Cichlidae*) er ætt af yfirættbálki borra (perciformes) og undirættbálki labridae. Ættin telur að minnsta kosti 1650 tegundir (2000-3000 áætlaðar) og er ein stærsta ætt hryggleysingja. Undirættir eru 9. Stærð er frá 2,5 sm til metra. 

Sumar tegundir eru mikilvæg fæðuuppspretta manna t.d. beitarfiskur. Einnig eru margir gæludýrafiskar innan ættarinnar. Meðal vinsælla tegunda eru Pterophyllum scalare, Astronotus ocellatus (kallaður oscar/óskar í daglegu tali) og Archocentrus nigrofasciatus.
 
Útbreiðsla þeirra er aðallega í Afríku og Suður-Ameríku. Tegundir finnast einnig í Mið-Ameríku og Mexíkó. fáar tegundir eru í Asíu. Þróun síklíða við Stóru vötn Afríku var hröð og hafa fjölbreyttar tegundir myndast þar. Síklíður við Malaví-vatn eru algengir skrautfiskar.

Síklíður eru ferskvatnsfiskar yfirleitt en einhverjar tegundir eru við ísalt vatn og örfáar í saltvatni. Fæða þeirra er aðallega þörungar og plöntur. Einhverjar tegundir éta lindýr, fiska og rotnandi lífræn efni. Síklíður makast annað hvort með einum maka eða mörgum.


Lamprologusstappersimalemcl.jpg|Lamprologus stappersi.
Discus fish.jpg|Symphysodon aequifasciatus.
Flowerhorn.jpg|Blómhornasíklíða.
Pseudotropheus demasoni.jpg|Pseudotropheus Demasoni.
Adult male livingstonii.png|Nimbochromis livingstonii


## Heimild

*
Perúyllir

**Perúyllir** (fræðiheiti: *Sambucus peruviana*) er trjátegund í ættinni *[[Adoxaceae]]*. Hún er ættuð frá Mið-Ameríku og Suður-Ameríku.

## Lýsing
Tré að 8 m há með hlykkjóttum bol. Blöðin samsett, með 7 til 9 smáblöðum, jaðar tenntur, hærð að neðan. Hvít, ilmandi blómin eru í klösum, 18 til 22 sm löngum. The fruits are black berries 1.2&nbsp;cm in diameter, with 3-5 seeds.

## Útbreiðsla og búsvæði
*Sambucus peruviana* finnst frá Costa Rica og Panama suður Andesfjöllin til norðvestur Argentínu milli 2800 og 3900 m. hæð.

## Nytjar
Berin eru notuð í sultur, drykki og vín. Blöðin eru talin hafa lyfja áhrif; verkjastillandi, bólgueyðandi, sótthreinsandi og svitadrífandi. The wood is hard and resistant, used for construction, tools and making of quenas.

## Tilvísanir
Kanaríeyjayllir

**Kanaríeyjayllir** (fræðiheiti: *Sambucus palmensis*) er trjátegund í ættinni *[[Adoxaceae]]*. Hann er einlendur í Kanaríeyjum og vex þar í „lárviðarskógum“. Hann verður 6 m hár og er með svartleit ber.

## Tilvísanir
Madeirayllir

**Madeirayllir** (fræðiheiti: *Sambucus lanceolata*) er tegund af ylli einlend á Madeiraeyjum í Atlantshafi.

## Tilvísanir

**Sambucus lanceolata* Banks ex Lowe, Trans. Cambridge Philos. Soc. 4: 31 1831.
Japansrauðyllir

**Japansrauðyllir** (fræðiheiti: *Sambucus sieboldiana*) er lauffellandi runni ættaður frá Austur-Asíu.

## Lýsing
Þetta er lauffellandi runni eða lítið tré sem verður að 4 m hár. Hann blómstrar hvítum blómum að vori.

## Orðsifjar
Fræðiheitið *sieboldiana* vísar til þýska lænisins og grasafræðingsins Philipp Franz von Siebold (1796-1866).

## Nytjar
Hann er bæði notaður sem skrautplanta og til matar.

### Matargerð
Hægt er að elda blöð og brum, en þau geta verið eitruð. Blöðin er hægt að nota í te.

## Eiturefni
Tegundir af þessari ættkvísl eru eitraðar og þekkt er að berin valdi magavandamálum hjá sumum, en engar heimildir eru um það hjá *S.&nbsp;sieboldiana*; öll eiturefni myndu eyðileggjast við eldun, eða myndu hafa lítil eituráhrif.

## Tilvísanir
Kínayllir

**Kínayllir** (fræðiheiti: *Sambucus javanica Reinv.*) er jurtkennd planta í ættinni *[[Adoxaceae]]* sem vex í hitabelti Asíu. 

## Útbreiðsla
Tegundin vex í Indónesíu. Hún vex einnig í Bútan, Búrma, Kambódía, Kína (nema nyrst), Indland, Japan, Laos, Malaysia (Sabah), Filippseyjar, Taíland, og Víetnam
Yfirleitt er litið á tegundina sem illgresi nema í Kína.

## Eitrun
Óléttar konur ættu ekki að nota hana því plantan getur valdið fósturdauða.

## Tilvísanir

## Viðbótarlesning
*Flóra Kína
Svartyllir

**Svartyllir** (fræðiheiti: *Sambucus nigra*) er ýmist flokkaður sem tegund *Sambucus nigra* sem finnast í hlýrri hlutum Evrópu og Norður-Ameríku með nokkrum svæðisbundnum stofnum eða undirtegundum, eða sem hópur af nokkrum svipuðum tegundum í ættinni *[[Adoxaceae]]*.  Hann vex við ýmsar aðstæður, bæði blautum og þurrum jarðvegi, þó helst næringarríkum og í sól.

## Ræktun á Íslandi
Svartyllir hefur verið reyndur hérlendis, en almennt með litlum árangri, og verið meir sem fjölært blóm, en runni vegna kals.

## Tilvísanir
Kákasusrauðyllir

**Kákasusrauðyllir** (fræðiheiti: *Sambucus racemosa* subsp. *racemosa*) er undirtegund af *[[Sambucus racemosa]]*.

## Útbreiðsla
Rauðyllir vex í Evrópu og Norður Ameríku.

Kákasusrauðyllir vex í Armeníu. 

## Flokkun
Þrínefnið *Sambucus racemosa* subsp. *racemosa* var skapað eftir að aðrar undirtegundir af rauðylli voru uppgötvaðar. Hann var áður talin sérstök tegund S. tigranii. 

## Tilvísanir
Ameríkurauðyllir

**Ameríkurauðyllir** (fræðiheiti: *Sambucus pubens*) er tegund af ylli (*[[Sambucus]]*) ættaður frá austurhluta Norður Ameríku. Blómskipunin er rúnnaður skúfur, sem gerir auðveldara með að greina á milli hans og hins algengari *[[Sambucus canadensis|S. canadensis]]*, sem er með opnari og flatari blómskipan. Sumir höfundar hafa talið *S. pubens* til *[[Sambucus racemosa|S. racemosa]]* L.

## Nytjar
Rauð berin eru mikilvæg fæða fugla. Þau eru eitruð mönnum hrá, en eru æt elduð.

## Tilvísanir
Sambucus williamsii

***Sambucus williamsii*** er yllitegund sem vex í Austur Asíu til Kóreu. Tvær undirtegundir eru skráðar: *S. w. williamsii* og *S. w. coreana*.

## Myndir


Flowers Black Elder.jpg



## Tilvísanir

## Ytri tenglar
*http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200022404
Mikael Rúmeníukonungur

**Mikael 1.** (25. október 1921 – 5. desember 2017) var síðasti konungur Rúmeníu. Hann ríkti frá 20. júlí 1927 til 8. júní 1930 og aftur frá 6. september 1940 þar til hann sagði af sér þann 30. desember 1947.

Stuttu áður en Mikael fæddist hafði faðir hans, Karl prins, átt í umdeildu ástarsambandi við konu að nafni Mögdu Lupescu. Árið 1925 var Karl fenginn til að afsala sér erfðarétti sínum að krúnunni og flutti í útlegð til Parísar ásamt Lupescu. Árið 1927 varð Mikael konungur eftir dauða afa síns, Ferdinands 1. Rúmeníukonungs. Þar sem Mikael hafði ekki náð lögaldri var ráð ríkisstjóra skipað undir stjórn frænda hans, Nikulásar prins, patríarkans Mirons Cristea og Gheorghes Buzdugan forseta hæstaréttarins. Ríkisstjórunum tókst illa að stýra ríkinu og árið 1930 sneri Karl aftur, tók við völdum af syni sínum og ríkti sem Karl 2. af Rúmeníu. Mikael varð því ríkisarfi á ný og hlaut titilinn *Voevod* (herstjóri) Alba-Iulia.

Karli 2. var steypt af stóli árið 1940 og Mikael varð konungur á ný. Undir stjórn einræðisherrans Ions Antonescu gekk Rúmenía í bandalag við Þýskaland nasismans í seinni heimsstyrjöldinni. Árið 1944 tók Mikael þátt í valdaráni gegn Antonescu, útnefndi Constantin Sănătescu forsætisráðherra og gekk í lið með bandamönnum. Í mars árið 1945 var Mikael neyddur til að skipa ríkisstjórn hlynnta Sovétríkjunum undir stjórn Petru Groza. Frá ágúst 1945 til janúar 1946 fór Mikael í „konunglegt verkfall“ og reyndi að mótmæla kommúnistastjórn Groza með því að neita að skrifa undir tilskipanir hennar. Í nóvember var Mikael viðstaddur brúðkaup frændfólks síns, Elísabetar prinsessu af Bretlandi (sem síðar varð drottning) og Filippusar prins af Grikklandi, í London. Stuttu síðar, þann 30. desember 1947, kallaði Groza Mikael á fund sinn og neyddi hann til að segja af sér. Mikael var rekinn í útlegð og sviptur bæði eignum sínum og ríkisborgararétti. Hann kvæntist Önnu prinsessu af Bourbon-Parma árið 1948 og eignaðist með henni fimm dætur. Fjölskyldan bjó um skeið í Bretlandi og sá fyrir sér með því að rækta og selja grænmeti en settist síðan að í Sviss.

Kommúnistastjórn Nicolae Ceaușescu var steypt af stóli árið 1989 og næsta ár reyndi Mikael að snúa aftur til Rúmeníu. Hann var hins vegar handtekinn og sendur úr landi þegar hann steig á rúmenska grundu. Árið 1992 var Mikael leyft að heimsækja Rúmeníu á páskunum. Mikill mannfjöldi tók við Mikael og talið er að um milljón manns hafi komið til Búkarest til að hlusta á ræðu sem hann hélt úr hótelglugga sínum. Ríkisstjórn Ions Iliescu stóð uggur af vinsældum Mikaels og neitaði að leyfa honum að heimsækja landið á ný. Eftir að Iliescu bað ósigur í forsetakosningum árið 1997 gegn Emil Constantinescu var Mikael veittur rúmenskur ríkisborgararéttur á ný og honum leyft að heimsækja landið að vild. Einnig var fjölskyldu hans skilað nokkrum landeignum eins og kastölum þeirra við Peleş og Săvârşin.

## Tilvísanir
Rauðyllir

**Rauðyllir** (fræðiheiti: *Sambucus racemosa*) er tegund af ylli sem ýmist er skipt í allnokkrar undirtegundir eða sjálfstæðar tegundir.

## Útbreiðsla og búsvæði
Rauðyllir er uppruninn frá Evrópu, norðurhluta Asíu, og Norður-Ameríku. Hann vex í frjósömum og rökum jarðvegi, á árbökkum og skógum.

## Lýsing
Rauðyllir er runni eða tré allt að 6 metra hátt. Stofninn og greinarnar eru með mjúkum kjarna.

Hvert blað er samsett af 5 til 7 blaðlaga smáblöðum, hvert að 16 sm langt, lensulaga til mjóegglaga, og óreglulega tennt á jaðrinum. Blöðin eru með óþægilega lykt ef þau eru kramin.

Blómskipunin vægt keilulaga. Blómaknúpparnir eru bleikleitir óopnaðir, ilmandi blómin hvít, rjómahvít til gulleit.

Berin eru fagurrauð, jafnvel purpuralituð, með 3 til 5 fræjum.

### Afbrigði og undirtegundir
*''Sambucus racemosa'' subsp. ''kamtschatica'' —  ættaður frá norðaustur-Asíu.
*''Sambucus racemosa'' var. ''melanocarpa'' — Svartberjayllir, ættaður frá vesturhluta Bandaríkjanna og vesturhluta Kanada, þar á meðal Klettafjöllunum og í Sierra Nevada.
*''Sambucus racemosa'' subsp. ''pubens'' — Dúnyllir, Rauðberjayllir
*''Sambucus racemosa'' subsp. ''racemosa'' — Rauðberjayllir.
*''Sambucus racemosa''  var. ''racemosa'' —   
*''Sambucus racemosa'' subsp. ''sibirica'' — Síberíuyllir, ættaður frá Síberíu.
*''Sambucus racemosa'' subsp. ''sieboldiana'' — Japansrauðyllir

## Nytjar
Stofnar, rætur og blöð eru eitruð og berin geta verið eitruð eða valdið velgju ef þau eru étin hrá.

### Til lækninga
Hann hefur verið notaður í hefðbundnar lækningar innfæddra, þar á meðal Bella Coola, Carrier, Gitksan, Hesquiaht, Menominee, Northern Paiute, Ojibwa, Paiute, og Potawatomi. Þar á meðal til uppkasta, stemmandi (hægðir), gegn kvefi og hósta, við húðvandamálum og kvenlækningar og blóðstemmandi.

### Til matar
Berin eru talin örugg til átu ef þau eru elduð, en yfirleitt eitruð hrá. Þau voru nýtt af ýmsum innfæddum ættflokkum, þar á meðal Apache, Bella Coola, Gitxsan, Gosiute, Makah, Ojibwa, Quileute, Skokomish og Yurok.

Berin eru vinsæl hjá fuglum sem svo dreifa berjunum. 

### Ræktun
*Sambucus racemosa* er ræktaður sem skrautplanta eða runni og til að forma landslag.

## Images

File:Sambucus_racemosa_1567.JPG|Ber (Mount Baker-Snoqualmie National Forest)
File:0 Sambucus racemosa - Vallorcine.JPG|Blöð og brum rauðberjayllis
File:Sambucus_racemosa_6269.JPG|Blóm og blöð
File:Sambucus racemosa ies.jpg|Berjaklasi
|Natural range of *S. racemosa* var. *racemosa* (green) and var. *melanocarpa* (blue) in western North America.


## Tilvísanir

## Ytri tenglar
*CalFlora Database: ''Sambucus racemosa'' (red elderberry, American red elder)
*Jepson Manual (JM93) treatment of ''Sambucus racemosa''
*Jepson eFlora (TJM2) treatment of ''Sambucus racemosa''
*Burke Museum Profile 
*UC Photos gallery — ''Sambucus racemosa''
Ameríkuyllir

**Ameríkuyllir** (fræðiheiti: *Sambucus canadensis*) er tegund af ylli sem er útbreiddur um stór svæði Norður-Ameríku austur af Klettafjöllum, og suður um austur Mexíkó og Mið-Ameríku til Panama. Hann vex við fjölbreyttar aðstæður, þó helst þar sem er sólríkt.

## Lýsing

Þetta er lauffellandi runni sem verður að 3 m hár. Blöðin eru gagnstæð, fjöðruð með 5 til 9 smáblöð, smáblöðin eru 10 sm löng og 5 sm breið. Hann blómstrar á sumrin í stórum klösum (20 til 30 sm í þvermál) af hvítum blómum.

Berin eru dökkfjólublá til svört, 3 -5 mm í þvermál, í drúpandi klösum að hausti. Berin og blómin eru æt, en aðrir hlutar plöntunnar eru eitraðir, með kalsíum oxalat kristalla.

## Flokkun
Hann er náskyldur Svartylli (*[[Sambucus nigra]]*), og sumir höfundar telja þá sem sömu tegundina, þá undir nafninu *Sambucus nigra* subsp. *canadensis*.

## Tilvísanir

*"Sambucus canadensis". Germplasm Resources Information Network (GRIN). Agricultural Research Service (ARS), United States Department of Agriculture (USDA). Retrieved 26 December 2017.
*Missouri Plants: ''Sambucus canadensis'' 
*Missouri State Fruit Experiment Station

## Ytri tenglar
*USDA Plants Profile: ''Sambucus nigra'' subsp. ''canadensis'' 
*Vanderbilt University Bioimages photo gallery: ''Sambucus nigra'' ssp. ''canadensis''
Taxus contorta

***Taxus contorta*** er trjátegund í ættkvíslinni *[[Taxus]]*. Hann er upprunninn í tempruðum skógum Afghanistan, norður Indlands, Tíbet og Pakistan.

## Tilvísanir

* Flóra Kína
Taxus celebica

***Taxus celebica*** er stórt sígrænt tré af ýviðarætt (Taxaceae), útbreiddur í Kína upp í 900m hæð.

## Lýsing
Þetta er tré að 14 m hátt og breitt og runnkennt þegar það er ræktað. Barrið er að 4 sm langt — breiðara en á öðrum ýviðartegundum — og endar oft á mjög mjóum og hvössum oddi. Neðan á barrinu eru tvær breiðar og gular loftaugarákir.

Hann eins og aðrar ýviðartegundir er ofnýttur vegna þess að börkur og barr innihalda efni (Taxol) sem er nýtt í krabbameinsmeðferð.

## Tilvísanir
Taxus wallichiana

***Taxus wallichiana*** er trjátegund í ættkvíslinni *[[Taxus]]* sem var lýst af Joseph Gerhard Zuccarini.  IUCN telur tegundina í útrýmingarhættu. Engar undirtegundir eru skráðar Catalogue of Life.

## Tilvísanir

* Flóra Kína
Japansýr

**Japansýr**, einnig nefndur **spjótviður** og **japansbarrlind**, (fræðiheiti: *Taxus cuspidata*) er tegund af ættkvíslinni *[[Taxus]]* sem vex í Japan, Kóreu, norðaustur-Kína og suðaustast í Rússlandi.

Þetta er stór sígrænn runni eða tré, að 10–18 m hátt, með stofn að 60 sm í þvermál. Barrið er lensulaga, flatt, 1 til 3 sm langt og 2 til 3 mm breitt, í spíral eða óreglulega út frá sprotunum, en sveigt svo það myndar þröngt v út frá þeim, nema á toppsprotanum þar sem spíralstaðan sést greinilega.

Blómin einkynja og plönturnar eru sérbýlisplöntur. Kvenblómið er eitt íhvolft fræblað, sem verður að rauðu aldini með einu fræi. Fræ egglaga, samþjöppuð, dálítið 3-4 köntuð. Frækápa rauð. Aldinin á Japansý eru oft nokkur saman í hóp, og því fleiri saman en hjá Taxus baccata.
  
Vitað er að stöku tré frá Sikhote-Alin séu meir en 1000 ára gömul.

## Nytjar
Hann er víða ræktaður í austur Asíu og austur Norður Ameríku sem skrautrunni.

### Ræktun á Íslandi
Hérlendis hefur hann verið ræktaður með góðum árangri. 


Image:Japanese Yew Taxus cuspidata Leaf Closeup 3008px.jpg|Nærmynd af barri
Image:Japanese Yew Taxus cuspidata Bark 3008px.jpg|Börkur


## Eitrun
Allir hlutar runnans eru nægilega eitraðir til að drepa hest, að frátöldum berkönglinum (en fræið sjálft er mjög eitrað). Fyrir hunda eru 2.4g á kg banvæn . Það er þessvegna mælt með því að halda heimilisdýrum frá plöntunni.  Villt dýr eins og elgur og vapitíhjörtur hafa einnig orðið fyrir eitrun af honum.

## Tilvísanir
Taxus globosa

***Taxus globosa***, eða **Mexíkóýr**, er sígrænn runni og ein af 8 megintegundum ýviðar. Mexíkóýviður er sjaldgæf tegund, aðeins þekktur frá fáum stöðum í austur  Mexíkó, Guatemala, El Salvador og Hondúras, og er skráður sem tegund í útrýmingarhættu. Hann verður að jafnaði um 4.6m. Hann er með stórar, oddhvassar, ljósgrænar barrnálar sem vaxa í röð sitthvoru megin á sprotunum.

Það eru margar áætlanir um að framleiða Paclitaxel (krabbameinslyf) kring um heiminn, en mexíkóýr hefur ekki verið rannsakaður vel vegna lágs innihalds af  Taxol (Bringi et al., 1995)  í *in vitro* plöntufrumuræktun. 

## Tilvísanir
Kanadaýr

**Kanadaýr** (fræðiheiti: *Taxus canadensis*) er barrtré frá mið- og austurhluta Norður-Ameríku sem vex í mýrlendum skógum, giljum, árbökkum og við vötn.

Mest allt útbreiðslusvæði hans er norðan við Ohio-á. Hann finnst hinsvegar á stöku stað (ísaldarleifar) í Appalasíufjöllum. Suðlægastu fundarstaðirnir eru í Ashe og Watauga sýslum í Norður-Karólínu.

Þetta er vanalega flatur runni, sjaldan yfir 2,5 m hár. Hann kemur stundum með toppsprota, en aldrei frá hliðargreinum, aðeins frá meginstofni af fræplöntum. Runninn er með þunnan, hreistraðan brúnan börk. Barrið er lensulaga, flatt, dökkgrænt, 1 – 2,5 sm langt og 1 - 2,4 mm breitt, í tvemur flötum röðum sitt hvorum megin á greininni.

Rauður berköngullinn er með stakt fræ. Berin eru étin af fuglum sem skila fræjunum ósködduðum af sér. Karlkönglarnir eru hnattlaga, 3mm í þvermál. Hann er einkynja (annað hvort karl- eða kven-kyns) – ein fárra tegunda í ættkvíslinni.

## Nytjar
Allir hlutar hans eru eitraðir, nema aldinkjötið, eru eitraðir; hann er hinsvegar talinn minna eitraður en *T. baccata*. Ættflokkar á útbreiðslusvæðinu hafa notað lítið magn af blöðum í te eða bakstra við ýmsum kvillum, helst gigt. Ýviðargreinar hafa einnig verið notaðar í svitaböðum við gigt. Nútíma náttúrulæknar vilja frekar nota öruggari og virkari jurtir.

*Taxus canadensis* er nú uppskorinn í norður Ontario, Québec og atlantshafsströnd Kanada þar sem plantan er uppspretta efna í krabbameinslyf (taxane). *T. canadensis* er mun algengari en *[[Taxus brevifolia]]* (Kyrrahafsýr), og hægt er að uppskera barrið af honum á fimm ára fresti án þess að valda plöntunum skaða, í stað þess að taka börkinn og drepa hann.

Algengasta taxanið í *T. canadensis* er 9-dihydro-13-acetylbaccatin III, sem er hægt að umbreyta í 10-deacetylbaccatin III, notað í framleiðslu á paclitaxel. Tvö önnur taxön hafa verið greind í *T. canadensis*, þar á meðal 7β,10β,13α-triacetoxy-5α-(3'-dimethylamino-3'-phenylpropanoyl)oxy-2α-hydroxy-2(3→20)abeotaxa-4(20),11-dien-9-one og 2α,10β-diacetoxy-9α-hydroxy-5α-(3'-dimethylamino-3'-phenylpropanoyl)oxy-3,11-cyclotax-4(20)-en-13-one.

## Tilvísanir
Innrásin í Sovétríkin

**Innrásin í Sovétríkin** eða **Barbarossa-aðgerðin** (*Unternehmen Barbarossa* á þýsku) var innrás Öxulveldanna í Sovétríkin þann 22. júní 1941 í seinni heimsstyrjöldinni, og stærsta hernaðaraðgerð allra tíma. Innrásin var gerð því nasistar við stjórn Þýskalands hugðust innlima vesturhluta Sovétríkjanna og nema þar land fyrir Þjóðverja, nota innfædda Slava í nauðungarvinnu fyrir herrekstur Öxulveldanna og  leggja hald á olíu í Kákasus og landbúnaðarbirgðir á landsvæðum Sovétmanna. Barbarossa-aðgerðin var nefnd eftir Friðriki barbarossa, keisara heilaga rómverska ríkisins á 12. öld.

Á árunum í aðdraganda innrásarinnar höfðu Þýskaland og Sovétríkin undirritað ýmsa stjórnmála- og efnahagssáttmála. Miðstjórn þýska hersins hafði engu að síður byrjað að undirbúa innrás í júlí árið 1940 (undir dulnefninu Ottó-aðgerðin), sem Adolf Hitler samþykkti þann 18. desember það ár. Í aðgerðinni réðust um fjórar milljónir hermanna Öxulveldanna, stærsti innrásarher hernaðarsögunnar, inn í vestanverð Sovétríkin yfir 2900 kílómetra víglínu. Auk hermannanna nýtti þýski herinn sér um 600.000 vélknúin farartæki og um 600.000 til 700.000 hesta. 

Þýski herinn vann mikla sigra og hertók marga mikilvægustu efnahagskjarna Sovétríkjanna, sérstaklega í Úkraínu. Báðar stríðandi fylkingar liðu mikið mannfall. Þrátt fyrir þessa sigra var framsókn Öxulveldanna stöðvuð í orrustunni við Moskvu og síðan snúið við í gagnáhlaupi Sovétmanna. Rauði herinn hristi af sér föstustu skot Öxulveldanna og neyddi Þjóðverjana til að heyja þreytistríð. Þýska hernum tókst aldrei aftur að hrinda af stað samstæðu áhlaupi á öllum austurvígstöðvunum. Eftir að Barbarossa-aðgerðin fór út um þúfur skipaði Hitler ýmsar frekari aðgerðir innan Sovétríkjanna en allar mistókust þær.

Barbarossa-aðgerðin markaði þáttaskil hjá þriðja ríkinu. Aðgerðin hóf átökin á austurvígstöðvum seinni heimsstyrjaldarinnar, þar sem fleiri hermenn börðust en á nokkrum öðrum vígstöðvum í mannkynssögunni. Á austurvígstöðvunum voru margar stærstu orrusturnar háðar, mörg verstu voðaverkin unnin og dauðsfallið varð sem hæst hjá bæði Sovétmönnum og Öxulveldunum. Þjóðverjar tóku um fimm milljónir sovéskra hermanna til fanga og neituðu þeim um lágmarksréttindi sem mælt var fyrir um í Genfarsáttmálanum. Flestir stríðsfangarnir sneru aldrei heim á lífi. Nasistarnir sveltu vísvitandi til dauða eða myrtu um 3,3 milljónir fanga og fjölda almennra borgara með „hunguráætluninni“ sem átti að hreinsa burt slavnesku íbúana svo þýskir landnemar gætu sest að í Austur-Evrópu. Auk þess var rúm milljón sovéskra gyðinga myrt af dauðasveitum og í gasklefum nasista í samræmi við helförina.

## Tenglar
* 

## Neðanmálsgreinar


## Heimildir
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Tilvísanir
Taishō keisari

**Taishō keisari** (大正天皇) (31. ágúst 1879 – 25. desember 1926) var 123. keisari Japans samkvæmt hefðbundinni talningu og ríkti frá 30. júlí 1912 til dauðadags árið 1926.

Einkanafn keisarans var **Yoshihito** (嘉仁). Í Japan er sitjandi keisari ávallt kallaður „keisarinn“ en látinn keisari fær annað nafn, sem er einnig nafn tímabilsins sem valdatíð hans spannaði. Þar sem Yoshihito réð á Taishō-tímabilinu er keisarinn eftir dauða sinn þekktur sem Taishō-keisarinn eða Taishō keisari. 

## Valdatíð
Prinsinn Yoshihito settist á valdastól þann 30. júlí árið 1912 eftir dauða föður síns, Meiji keisara. Sem keisari kom hann sjaldan fyrir almenningsaugu og hélt sig út af fyrir sig. Yoshihito þjáðist af ýmsum taugasjúkdómum og á öðrum áratugnum hafði honum hrakað svo mjög að hann gat varla sinnt almennum skyldum sínum sem þjóðhöfðingi. Eitt af hinum fáu skiptum sem hann birtist opinberlega og átti að flytja ræðu, á opnun japanska þingsins árið 1913, rúllaði hann útprentaðri ræðunni upp í sívalning og horfði á mannfjöldann í gegnum hann eins og með sjónauka. 

Skortur keisarans á persónutöfrum og ræðuhæfni auk geðkvilla hans og annarra bæklana leiddi til þess að virðing fyrir keisaraembættinu beið hnekki og fjöldi manns komst í kast við lögin fyrir að móðga keisarann. Eftir því sem heilsu hans hrakaði hafði keisarinn sífellt minni áhuga á stjórnmálum ríkisins og alkunna varð að embættismenn hans yrðu að taka mikilvægar ákvarðanir fyrir hann. Tveggjaflokkakerfið sem hafði verið að þróast í Japan frá aldamótum náði fullum þroska eftir fyrri heimsstyrjöldina og því var valdatíð Yoshihito stundum kallað „Taishō-lýðræðið“. Vegna óvirkni keisarans færðist pólitískt vald frá hernum til þingsins og borgaralegra stjórnmálaflokka á þessum tíma.

Eftir árið 1918 gat keisarinn ekki lengur birst opinberlega við athafnir hersins eða flotans, árlegar Sjintó-athafnir né jafnvel opnum japanska þingsins. Frá árinu 1919 gegndi keisarinn engu opinberu hlutverki og sonur hans, Hirohito prins, var útnefndur ríkisstjóri til að taka við skyldum hans.

## Tilvísanir
Taxus chinensis

***Taxus chinensis*** er tegund af ýviði. Hann er stór, sígrænn runni eða tré að 14 metra hár og breiðvaxinn í ræktun, útbreiddur í Kína upp í 900 m hæð. Barrið er allt að 4 sm langt og breiðara en á flestum öðrum ýviðartegundum og endar í smáum og beittum oddi. Undir barrinu eru tvær breiðar, gular loftaugarákir og er það þakið smávægilegum ójöfnum.

Efnið taxifolin finnst í *Taxus chinensis var. mairei*. Efnin paclitaxel eða taxol eru framleidd úr því, en þau eru notuð í krabbameinslyf.

## Tilvísanir
Blóðskilun

**Blóðskilun** er þegar blóð er hreinsað með aðstoð gervinýra. Blóðskilun er beitt við sjúkdóma í nýrum. Blóðskilun ferð þannig fram að blóð er leitt út fyrir líkamann um slöngu í gegnum skilunarhylki (gervinýra) með aðstoð vélar og svo skilað aftur til líkamans. Í gervinýranu er himna og um hana eru úrgangsefni, sölt og vökvi fjarlægð úr blóðinu. 

## Heimildir

* Blóðskilun (upplýsingabæklingur frá Landspítala Íslands 2003)
* Blóðskilun (doktor.is) 
* Blóðskilun (Læknablaðið 2001, íðorðapistlar)
* Nýrnasjúkdómar og meðferð við þeim (Félag nýrnasjúkra) 
* Bráður nýrnaskaði á Landspítala 2008-2011 og áhættuþættir og afdrif sjúklinga með alvarlegan skaða (Læknablaðið 2013)
* Kostnaðargreining á meðferð við nýrnabilun á lokastigi(Læknablaðið 2009)
* Blóðskilun á Íslandi í 30 ár, Læknablaðið 1999, 85(1):7-8 (höfundar Runólfur Pálsson; Páll Ásmundsson)