open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Forngotlenska

**Forngotlenska** eða forneygotneska (forngutniska) var sú mállýska norrænu sem töluð var að fornu á eyjunni Gotland. Hún er það frábrugðin hinum fornausturnorrænu mállýskunum, fornsænsku og forndönsku, að hana ber að telja sem eigið mál. Úr henni er nútíma sænska mállýskan gotlenska komin.

Rótin *Gut* í nafninu *gutniska* er sú sama og í *Got*. íslenska - *gotar* = sænska - *gutar* (gotlenningar). Margir málvísindamenn hafa talið að forngotlenska og gotneska (tungumál Gota sem nú eru útdauð) séu nátengd.

Fornnorræna tvíhljóðið *au* (eins og í *auga*> *augä*) hélst í vesturnorrænu, en breytist í austurnorrænu í sérhljóðið *ø* (*øga*). Sama gerðist með tvíhljóðið *ai* í *stain* (steinn) sem í austurnorrænu varð að *e* (*sten*). Þar sem vesturnorræna hafði tvíhljóðið *ey* (og austurnorrænan *ø*), hafði forngotlenska *oy*.

Helsta heimild um forngotlensku er Gotasaga frá 13. öld.

Hér er brot úr Gotasögu:
:*þissi þieluar hafþi ann sun sum hit hafþi. En hafþa cuna hit huita stierna þaun tu bygþu fyrsti agutlandi fyrstu nat sum þaun saman suafu þa droymdi hennj draumbr. So sum þrir ormar warin slungnir saman j barmj hennar Oc þytti hennj sum þair scriþin yr barmi hennar. þinna draum segþi han firi hasþa bonda sinum hann riaþ dravm þinna so. Alt ir baugum bundit bo land al þitta warþa oc faum þria syni aiga. þaim gaf hann namn allum o fydum. guti al gutland aigha graipr al annar haita Oc gunfiaun þriþi. þair sciptu siþan gutlandi i þria þriþiunga. So at graipr þann elzti laut norþasta þriþiung oc guti miþal þriþiung En gunfiaun þann yngsti laut sunnarsta. siþan af þissum þrim aucaþis fulc j gutlandi som mikit um langan tima at land elptj þaim ai alla fyþa þa lutaþu þair bort af landi huert þriþia þiauþ so at alt sculdu þair aiga oc miþ sir bort hafa sum þair vfan iorþar attu.*

Á nútíma íslensku mundi textinn vera á þessa leið:
:*Son hann Þjálfi átti sem hét Hafði. Og kona Hafða hét Hvítastjarna. þau tvö byggðu fyrst manna á Gotlandi. Fyrstu nótt sem þau þar saman sváfu þá dreymdi hana draum; sá hún þrjá orma vafðir saman í barmi hennar, og þótti henni sem þeir skriða niður barm hennar. Þennan draum sagði hún Hafða bónda sínum. Hann réð draum þann svo: "Allt er baugum bundið og verður allt land þitt búið og munum við þrjá syni eiga." Þeim gaf hann nöfn ófæddum, Goti sem Gotland á að eiga; Greipur sem annar hét; og Gunnfjón sá þriðji. Þeir skiptu síðan Gotlandi í þrjá þriðjunga, þá fékk Greipur sá elsti norður þriðjunginn, og Goti miðju þriðjunginn, en Gunnfjón sá yngsti fékk suður þriðjunginn. Seinna, af þessum þremur jókst eftir langan tíma svo fólk í Gotlandi það mikið að landið gat ekki öllum veitt fæði. Þá létu þeir fara burt af landi þriðja hvern þegn, og allt máttu þau eiga og með sér burt hafa sem ofanjarðar áttu.*

Eins og sjá má af þessum samanburði var forngotlenska í flestu mjög lík íslensku ef stafsetning er aðlöguð.
Eem

**Eem** (þekkt sem **Sangamon** í Norður-Ameríku, **Ipswichian** í Bretlandi og **Riss-Wurm** í Ölpunum) er næstsíðasta hlýskeið síðustu ísaldar á pleistósen. Það hófst fyrir 131.000 árum. Loftslag á Eem er talið hafa verið jafnstöðugt og á hólósen, en þó hafa verið hlýrra. Hlýjast var á Eem fyrir 125.000 árum þegar skógar náðu allt norður að Nordkapp (nú freðmýri) í Norður-Noregi. Harðviður eins og hesliviður og eik uxu allt norður að Oulu í Finnlandi. Sjávarstaða á Eem var hærri en nú, sem bendir til þess að jöklar hafi verið talsvert minni en í dag. Skandinavía var eyja vegna vatnafars á stórum svæðum Norður-Evrópu og Vestur-Síberíu.

Á hámarki Eem-hlýskeiðsins var almennt hlýrra en nú er, þótt að kaldara hafi verið á vissum svæðum. Tré uxu allt norður að Baffin í stað Kuujjuaq og skilin á milli slétta og skóga lágu vestar í Norður-Ameríku, eða nálægt Lubbock í Texas í stað Dallas í Texas þar sem þau liggja í dag. Á Eem urðu síðan snögg umskipti yfir í kaldari og þurrari skilyrði en eru nú, og fyrir 114.000 árum lauk Eem-hlýskeiðinu og jökulskeið hófst á ný.
Orð

**Orð** er merkingarbær eining í tungumáli eða eining sem leggur af mörkum til merkingar setningar.

Orð eru mynduð úr einu eða fleiri myndani. Þau myndun sem ekki er hægt að skipta í smærri einingar kallast rætur orðsins. Sá hluti orðs sem ekki breytist í beygingu nefnist stofn orðsins. Orðstofn getur verið settur saman úr fleiri en einu myndani, oft rót auk aðskeytis. Orð sem eru sett saman úr tveimur eða fleiri orðstofnum er nefnt samsett orð.

Orðum er raðað í orðflokka eftir eiginleikum sínum og hlutverki.

Orðið *orð* er ekki alls kostar nákvæmt hugtak, þannig má svara spurningunni um hve mörg orð væru í setningunni frægu um kindina á Á sem er móðir til annarrar kindar á sama bæ (Á á Á á á á Á) á nokkra mismunandi vegu. Ef ritvinnsluforrit væri spurt að þessu myndi svarið vera að það væru 7 orð í þessari setningu en hins vegar koma þrjú af þessum mismunandi orðum tvisvar fyrir. Fyrir mismunandi orð má til nákvæmni tala um uppflettiorð en fyrir orðafjöldann stök eða stök orð. Enn fremur er hugtakið *orðmynd* notað um hverja þá hljóðarunu sem ber merkingu og þannig er aðeins ein orðmynd í þessari setningu.

Venjulega eru bil höfð milli orða, í málum s.s. íslensku sem nota stafróf (fyrir utan í gömlum handritum eins og sjá má á mynd, til að spara skinn), en til að mynda ekki milli orða í t.d. kínversku sem notar tákn fyrir orð en ekki stafróf. 

## Sjá einnig
* Orðsifjafræði
The Shins

**The Shins** er popp/rokk-hljómsveit frá Portland í Oregon-ríki í Bandaríkjunum. Platan Oh, Inverted World kom út árið 2001 og nýjasta plata þeirra, Chutes Too Narrow, kom út árið 2003. Hljómsveitin er sögð spila hressa tónlist í anda The Beach Boys. 

## Meðlimir
* James Russell Mercer, söngvari og gítaristi
* Martin Crandall, hljómborðsleikari og gítaristi
* Dave Hernandez, bassaleikari
* Jesse Sandoval, trommari

## Sagan
The Shins byrjuðu að spila árið 1997 en hljómsveitin var þá hliðarverkefni James Russel og Jesse sem voru í hljómsveitinni **Flake**. Árið 1999 hætti Flake en á þeim tímapunkti hét hún reyndar **Flake Music**. Meðlimirnir púsluðu þá saman The Shins og inn kom Dave í stað bassaleikara Flake Music. 

Þegar *Oh, Inverted World*-platan kom út var hún sögð frumleg og með skemmtilegum textum. *Chutes too narrow* hlaut jafnvel betri dóma þegar hún kom út.

## Útgefið efni
* When You Land Here It's Time to Return, 1997. (Gefin út í nafni Flake Music)
* Oh, Inverted World, 2001.
* Chutes Too Narrow, 2003.
* Wincing the Night Away, 2007.
Tarja Halonen

**Tarja Kaarina Halonen** (f. 24. desember 1943) er finnskur stjórnmálamaður og var kjörinn 11. forseti Finnlands í febrúar árið 2000 og tók við embættinu þann 1. mars árið 2000. Hún var endurkjörin þann 29. janúar 2006 og sat til ársins 2012. Hún var fyrsti kvenkyns forseti Finnlands. 

Halonen fæddist í Helsinki árið 1943. Hún útskrifaðist frá Háskólanum í Helsinki árið 1968 með meistaragráðu í lögfræði.

## Tengt efni
* Listi yfir forseta Finnlands
Carolus Linnaeus

**Carolus Linnaeus** eða **Carl von Linné** (23. maí 1707 – 10. janúar 1778) var sænskur grasafræðingur og læknir sem lagði grunninn að nútímaflokkunarfræði lífvera. Hann er líka álitinn einn af upphafsmönnum vistfræðinnar og mikilvægur boðberi upplýsingarinnar á Norðurlöndum.

Hann lærði grasafræði við Háskólann í Lundi og varð sannfærður um að lykillinn að flokkun blóma lægi í fræflum og frævum þeirra. Um þetta skrifaði hann ritgerð sem varð til þess að hann fékk stöðu aðstoðarprófessors við háskólann. Hann fékk styrk til rannsókna í Lapplandi, sem þá var að miklu leyti ókannað, og ritaði eftir þá reynslu bókina *Flora Lapponica,* sem kom út árið 1737.

Eftir þetta flutti Linné til Hollands þar sem Jan Frederik Gronovius sýndi honum drög sín að bók um flokkunarfræði, *[[Systema Naturae]]*. Í bókinni voru langar latneskar lýsingar, sem notaðar voru á þeim tíma, svo sem *„physalis amno ramosissime ramis angulosis glabris foliis dentoserratis“,* styttar í tveggja nafna kerfi þar sem fyrra nafnið átti við ættkvísl og það síðara við tegund: *Physalis angulata*. Slíkt tveggja nafna kerfi höfðu Bauthin-bræður, Gaspar og Johann Bauthin, fyrst notað 200 árum fyrr, en það var Linné sem gerði notkun þess almenna meðal líffræðinga.

Linné giftist 1739 og tveimur árum síðar fékk hann stöðu við læknisfræðideild Uppsalaháskóla, en skipti fljótlega yfir í stöðu innan grasafræðinnar. Hann hélt áfram vinnu sinni við flokkun lífvera og færði sig út í flokkun spendýra og steinda.

Árið 1757 aðlaði Adolf Friðrik Svíakonungur hann og tók hann þá upp nafnið „von Linné“. Faðir hans, sem var prestur, hét upphaflega Nils Ingemarsson en hafði tekið upp eftirnafnið *Linnaeus* (linditré) eftir ættaróðalinu *Linnegård* þar sem honum þótti það betur hæfa presti.
Samband evrópskra sjónvarpsstöðva

**Samband evrópskra sjónvarpsstöðva (SES)** (enska: *European Broadcasting Union*, skst: *EBU*; franska: *L'Union Européenne de Radio-Télévision*, skst: *UER*) eru samtök opinberra sjónvarpsstöðva í Evrópu og við Miðjarðarhafið. Það var stofnað 12. febrúar 1950 og stendur meðal annars fyrir Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva og Danskeppni evrópskra sjónvarpsstöðva. Árið 2022 voru aðildarstofnanir sambandsins 112 frá 54 löndum, auk 31 áheyrnarstofnana frá öðrum 20 löndum.  Höfuðstöðvar samtakanna eru í Genf, en tæknileg skrifstofa er í Brussel. Formaður samtakanna er Noel Curran.

## Aðildarstofnanir

## Tilvísanir
Jökulruðningsvatn

**Jökulruðningsvatn** (enska: *Moraine Lake*) er vatn í Banffþjóðgarðinum í Alberta í Kanada staðsett í dali hinna tíu tinda. Mynd af vatninu var á bakhlið kandadískra tuttugu dollara seðla sem gefnir voru út árin 1970 og 1978.

## Tenglar
* Kanadískir tuttugu dollara seðlar  þ.á m. seðlar með myndum af Jökulruðningsvatni.
Dalur hinna tíu tinda

**Dalur hinna tíu tinda** (enska: *Valley of the Ten Peaks*) er dalur í Banffþjóðgarðinum í Kanada, en í honum eru tíu strýtulaga fjöll ásamt Jökulruðningsvatni.

## Tindarnir
Ljóstillífunarbelti

**Ljóstillífunarbelti** er í vistfræði sá hluti vatns eða hafs þar sem nægt sólarljós til að ljóstillífun getu átt sér stað. Magn gruggs í vatninu getur haft mikil áhrif á dýpt ljóstillífunarbeltisins. Hægt er að mæla gruggmagn vatns á einfaldan hátt með Secchi disk.
Ljósefnafræði

**Ljósefnafræði** er undirgrein efnafræðinnar og ljósfræðinnar sem fæst við rannsóknir á víxlverkun ljóss og efnis. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **ljósefnafræðingar**.
Ljósfræði

**Ljósfræði** er undirgrein eðlisfræðinnar og fæst við rannsóknir á eiginleikum ljóss og víxlverkun þess við efni.
Lífvera

**Lífvera** er lifandi vera, stöðugt lífkerfi sem bregst við áreiti, nærist og æxlast sem ein heild. Lífverur geta verið einfruma, gerðar úr einni frumu, eða fjölfruma, ýmist með ósérhæfðum eða sérhæfðum frumum.

## Tenglar
*
Sjón

**Sjón** er í líffærafræði hæfileikinn til að skynja ljós og túlka það (**sjá** það). Augað er einn mikilvægasti hluti sjónfæra en aðrir hlutar þess eru sjóntaugin og heilinn.
Kox

**Kox** (**koks** eða **sindurkol**) er kolefniseldsneyti unnið úr kolum (oftast linkolum) með lágt ösku- og brennisteinsinnihald.

## Vinnsla

Í dag er kox unnið úr linkolum (áður fyrr var einnig notast við steinkol) með því að hita þau upp í 1.000&nbsp;⁰C í lofttæmdum ofni, en við það gufa rokgjörn efni eins og vatn, kolagas og kolatjara upp úr þeim. Nota má kolagasið sem eldsneyti (áður fyrr notað sem ljósagas).

## Orðsifjar
Orðið kox (hk. no.) er líklegast komið af þýska orðinu „koks“, en orðið er notað sem sagnorð í öðrum tungumálum um það að vinna kox. Sagnmynd orðsins er stundum notað í daglegu tali um einhverskonar mistök („ég koxaði á viðtalinu“) eða uppgjöf vélar („sláttarvélin koxaði þegar ég lenti á steini“). Sindur er orð yfir smiðjuúrgang, en kox var lítið annað en úrgangsefni þar til það var byrjað að nýta það sem eldsneyti á 17. öld.

## Tilvísanir
Ljósfræðilegt fyrirbrigði

**Ljósfræðilegt fyrirbrigði** er í ljósfræði er fyrirbrigði sem á sér stað sökum víxlverkunar ljóss og efnis.
Augnfyrirbrigði

**Augnfyrirbrigði** er hugtak haft yfir fyrirbæri sem sökum virkni augnhluta sjónkerfisins birtast furðulegan eða villandi hátt. Ólíkt sjónvillu sem orsakast af úrvinnslu sjónarinnar í heilanum. Dæmi um augnfyrirbrigði er *[[muscae volitantes]]*.

Dæmi um augnfyrirbrigði eru augngrugg og ljóshrif.
Lífljómun

**Lífljómun** (**lífsljómun**, **lífljóm** eða **lífskin**) er það þegar lífvera gefur frá sér ljós með náttúrulegum hætti. Dæmi um lífverur sem lífljóma eru flestir djúpsjávarfiskar.

## Lífverur utan sjós
* Liðdýr:
** Eldflugur
** Glóormar
*** Phrixothrix ættkvísl bjallna
** certain mycetophilid flies
** Ýmsar margfætlur
** Ýmsar þúsundfætlur
* Liðormar
* Sveppir (see Foxfire)
** *[[Omphalotus olearius]]*
** *[[Omphalotus nidiformis]]*
** Honey mushroom
** *[[Panellus stipticus]]*
** Fáeinar tegundir *[[Mycena]]* flokksins
* a terrestrial mollusc
** *Dyakia striata*

## Fiskar
* cookie-cutter shark
* Marine hatchetfish
* Anglerfish
* Flashlight fish
* Pineconefish
* Porichthys
* Gulper eel
* Many rattails

## Sjávarhryggleysingjar
* many cnidarians
** Sea pens
** coral
** *[[Aequorea victoria]]*, a jellyfish
* Ctenophores or "comb jellies"
* certain echinoderms (e.g Ophiurida)
* certain nudibranchs
* certain clams
* certain crustaceans
** ostracods
** krill
* certain Octopodes
** Bolitaenidae
* certain squid
** the order Teuthida
** Colossal Squid
** Mastigoteuthidae
** Sepiolidae
** Sparkling Enope Squid

## [[Svif]] og [[örvera|örverur]]
* *[[Dinoflagellate]]*
* *[[Vibrionaceae]]* (t.d. *[[Vibrio fischeri]]*, *[[Vibrio harveyi]]* og *[[Vibrio phosphoreum]]*)

## Tenglar
* ''Lífsljómun''; grein í Náttúrufræðingnum 1993
Djúpsjávarfiskur

**Djúpsjávarfiskur** er í fiskifræði hver sá saltvatnsfiskur sem á heimkynni sín fyrir neðan ljóstillífunarbeltið. Langflestir djúpsjávarfiskar eru færir um að lífljóma. Dæmi um djúpsjávarfiska eru laxsíldir, lampaglyrnur og stirnar.


## Tengill
Olía

**Olía** er almennt heiti á hvers kyns lífrænum vökva sem ekki blandast vatni. 

Olía er annars vegar þau kolvetni sem finnast í jörðu og eru fljótandi við herbergishita og afurðir unnar úr þeim og hins vegar ýmis tríglyseríð sem eru vökvar við herbergishita, unnin úr plöntum og dýrum (til dæmis ólífuolía og lýsi). Ástæðan fyrir því að þessir tveir flokkar efna eru báðir nefndir olíur er sögulegs eðlis.

## Orðsifjar
### Úr jarðlegnum dýraleifum
Orðið „olía“ í þegar átt er við vökva úr jarðlegnum dýraleifum er líklega tökuorð úr danska orðinu *olje* sem kemur líklega úr latnesku orðunum *oleum* („olía“), *olīvum* („ólífuolía“).

### Fituefni úr ólífum
Orðið „olía“ í þegar átt er við fljótandi fituefni úr ólífum er líklega tökuorð úr miðlágþýska orðinu *olie* sem kom úr latnesku orðunum *oleum* („olía“), *olīvum* („ólífuolía“).

## Ýmsar tegundir olíu
* Matarolía
* Ilmolía
* Gírolía
* Fiskiolía
* Hitunarolía
* Jarðolía
* Mótórolía
* Málningarolía
* Hráolía
* Magaolía
* Gerviolía
* Fylgiolía
* Grænmetisolía

## Tengt efni
* Olea
* Oleum

## Neðanmálsgreinar
Ellen Johnson Sirleaf

**Ellen Johnson Sirleaf** (fædd 29. október 1938) var forseti Líberíu frá 2005 til 2018. Hún er hagfræðingur að mennt og stundaði nám við Harvardháskóla í Bandaríkjunum. Árið 1985 var hún dæmd í tíu ára fangelsi fyrir að gagnrýna herstjórnina sem þá réð ríkjum í Líberíu. Stuttu síðar var henni þó sleppt og hún fór í útlegð sem hún var í til ársins 1997. 

Hún var kjörin forseti í kosningum sem fram fóru árið 2005 og tók við embætti 16. janúar 2006. Hún var endurkjörin árið 2011 og er fyrsta konan sem kjörin hefur verið þjóðhöfðingi í Afríkuríki.

Ellen Johnson Sirleaf fékk friðarverðlaun Nóbels árið 2011, ásamt löndu sinni Leymah Gbowee og Tawakel Karman frá Jemen. Þeim var veitt þessi viðurkenning fyrir friðsamlega baráttu sína fyrir öryggi kvenna og rétti til fullrar þáttöku í friðarstörfum.

Ellen Johnson Sirleaf er þeirrar skoðunar að hjónaband samkynhneigðra eigi áfram að vera ólöglegt í Líberíu.

George Weah tók við Sirleaf sem forseti Líberíu þann 22. janúar 2018.

Í desember 2021 lést James Sirleaf einn af sonum Ellen Sirleaf í bústað sínum í Líberíu við óþekktar aðstæður.

## Ferill
* 1972 - 1973: Fjármálaráðherra Líberíu
* 1980 - um 1985: Fjármálaráðherra Líberíu
* 1982 - 1985: Varaforseti Afríkudeildar Citibank, Nairobi 
* 1986 - 1992: Varaforseti og stjórnarmaður Equator Bank, Washington, D.C. 
* 1992 - 1997: Stjórnandi Þróunarhjálpar SÞ í Afríku
* 1997: Forsetaframbjóðandi
* 2006 - 2018: Forseti Líberíu

## Ritverk
* *From Disaster to Development* (1991)
* *The Outlook for Commercial Bank Lending to Sub-Saharan Africa* (1992)

## Tenglar
Skagafjörður

**Skagafjörður** er fjörður á Norðurlandi, milli Tröllaskaga til austurs og Skaga til vesturs. Nafnið er einnig haft um héraðið umhverfis fjörðinn og inn af honum. Þar er samnefnt sveitarfélag; Skagafjörður. Mikill landbúnaður er stundaður í héraðinu og er umfangsmikil útgerð stunduð á Sauðárkróki og Hofsósi.

Á firðinum eru þrjár eyjar, Málmey, Drangey og Lundey. Auk þess er höfði við austurströnd fjarðarins sem heitir Þórðarhöfði. Fjörðurinn er um 40 km langur og 15 km breiður.

Héraðsvötn renna til sjávar í tveimur kvíslum sitt hvoru megin við Hegranesið en þau verða til þar sem Austari-Jökulsá og Vestari-Jökulsá, sem báðar eiga upptök sín í Hofsjökli, koma saman neðan við bæinn Tunguháls.

## Sveitir og byggðir
Skagafjörður hefur frá fornu fari skipst í ýmis byggðalög og fóru mörk þeirra ekki alltaf alveg saman við hreppamörk. Langholt skiptist til dæmis milli Staðarhrepps og Seyluhrepps og jarðir sem töldust til Vallhólms voru í þremur hreppum. Sum nafnanna sem hér eru talin eru nú lítið notuð og einstakar sveitir hafa farið í eyði. Á hinn bóginn hafa bæst við þrír þéttbýlisstaðir, Sauðárkrókur, Varmahlíð og Hofsós.

* Skagi
* Laxárdalur (ytri)
* Reykjaströnd
* Gönguskörð
* Sauðárkrókur
* Borgarsveit
* Hegranes
* Sæmundarhlíð
* Staðarsveit (eða „út frá Stað“)
* Langholt
* Staðarfjöll (eyðibyggð)
* Vallhólmur
* Varmahlíð
* Víðimýrarhverfi
* Skörð
* Efribyggð
* Neðribyggð
* Fremribyggð
* Tungusveit
* Svartárdalur
* Vesturdalur
* Austurdalur
* Kjálki
* Norðurárdalur
* Blönduhlíð
* Hofsstaðapláss
* Viðvíkursveit
* Hjaltadalur
* Kolbeinsdalur
* Óslandshlíð
* Unadalur
* Deildardalur
* Höfðaströnd
* Hofsós
* Sléttuhlíð
* Hrolleifsdalur (í eyði)
* Bakkar
* Flókadalur
* Fljót (skiptast í Vestur-Fljót og Austur-Fljót)
* Stífla
* Lýtingsstaðarhreppur

## Hreppir í Skagafirði
Árið 2022 sameinuðust Akrahreppur og Sveitarfélagið Skagafjörður í nýtt sveitarfélag sem heitir einfaldlega Skagafjörður. Áður höfðu aðrir hreppir, utan Akrahrepps, sameinast árið 1998.

## Tengt efni
* Siðaskiptin á Íslandi
* Jón Arason
* Hólar í Hjaltadal
* Sturlungaöld
* Guðmundur Arason
* Ásbirningar
* Kolbeinn Tumason
* Kolbeinn ungi Arnórsson
* Flugumýrarbrenna
* Örlygsstaðabardagi

## Heimild
* 
* ''Skagafjarðarútsýn''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1934
Robert Oppenheimer

**Julius Robert Oppenheimer** (22. apríl 1904 – 18. febrúar 1967) var bandarískur eðlisfræðingur af þýskum gyðingaættum og yfirmaður vísindarannsókna við Manhattan-verkefnið, sem var sett á laggirnar í seinni heimsstyrjöldinni í því skyni að smíða fyrstu kjarnorkusprengjuna í Los Alamos-rannsóknarstöðinni í Nýju Mexíkó. Oppenheimer sem nefndur hefur verið „faðir atómsprengjunnar“ harmaði smíði kjarnorkusprengjunnar og eyðingamátt hennar eftir að hún var notuð á japönsku borgirnar Hiroshima og Nagasaki. 

Þegar eyðingarmáttur sprengjunnar kom í ljós lét Oppenheimer eftir sér hin fleygu orð „Nú er ég Dauð­inn, eyð­ing­ar­afl heims­ins“ (e. *Now I am become Death, the destroyer of worlds*), sem er vísun í hindúaritninguna Bhagavad Gita. 
Árið 2023 kom út kvikmyndin Oppenheimer sem fjallar um störf Oppenheimer í tengslum við framleiðslu fyrstu kjarnorkusprengjunnar.

## Tilvísanir
Listi yfir stærðfræðilegar tilgátur

Þetta er **listi yfir [[stærðfræði]]legar [[Tilgáta|tilgátur]]**. Í stærðfræði eru mjög mörg óleyst vandamál.

## Ósannaðar tilgátur
* Tilgáta Goldbachs
* Frumtalnatvíburatilgátan
* Tilgáta Riemanns
* Tilgáta Poincaré
* Tilgáta Collatz
* P vs. NP vandamálið
* Ýmis Opin Hilbert vandamál

## Vandamál með óþekktar lausnir
* Er fasti Eulers (a = 0.5772...) ræð eða óræð?
Tilgáta Collatz

**Tilgáta Collatz** er eitt frægasta óleysta vandamálið í stærðfræði, og segir að ítrunarfallið 

:f(n) = \begin{cases} n/2, & \mbox{ef }n\mbox{ er slétt tala} \\ 3n+1, & \mbox{ef }n\mbox{ er oddatala} \end{cases}

endi alltaf á tölunni 1, t.d. 4, 2, 1, sama hvaða gildi á n sem byrjað er með. Þessi tilgáta er ósönnuð.

Tilgátan er nefnd eftir stærðfræðingnum Lothar Collatz, sem kom fram með hugmyndina árið 1937, tveimur árum eftir að hann varð doktor. Hún er líka þekkt sem **3n + 1 vandmálið**, **3n + 1 tilgátan**, **Ulam tilgátan** (eftir Stanisław Ulam), **vandamál Kakutani** (eftir Shizuo Kakutani), **tilgáta Thwaites** (eftir Sir Bryan Thwaites), **[[reiknirit]] Hasse** (eftir Helmut Hasse) eða **Syracuse vandamálið**. 

Pál Erdős sagði um Collatz tilgátuna: „Stærðfræðin  er jafnvel ekki tilbúin fyrir svona vandamál.“ Hann bauð 500 dollara fyrir lausn þess. Jeffrey Lagarias staðhæfði 2010 að  Collatz tilgátan „er  ákaflega flókið vandamál, algerlega utan seilingar nútíma stærðfræði“.

Árið 2020 hafði tilgátan verið athugað af tölvu fyrir öll upphafsgildi upp að 268 ≈ 2,95 × 1020. 

Riho Terras sannaði að næstum allar náttúrlegar tölur gefa endanlegan stoppunartíma, og Terence Tao endurbætti þá niðurstöðu 2019. Varðandi þá vinnu skrifaði Quanta Magazine að Terrence „kom með merkilegustu niðurstöðu um Collatz tilgátuna í marga áratugi“.
Mannréttindavaktin

**Mannréttindavaktin** (enska: **Human Rights Watch**) eru alþjóðleg samtök sem berjast fyrir auknum mannréttindum og fylgjast með þróun mannréttinda og mannréttindabrota um allan heim. Samtökin eru óháð ríkisstjórnum og með aðalstöðvar í New York í Bandaríkjunum.

Samtökin voru upphaflega stofnuð 1978 undir heitinu *Helsinkivaktin* (e: *Helsinki Watch*) til að fylgjast með framferði Sovétríkjanna sem höfðu skrifað undir Helsinki-sáttmálann. Fleiri vaktir voru stofnaðar sem fylgdust með öðrum ríkjum og 1988 sameinuðust þær undir núverandi heiti.

Sérstaða Mannréttindavaktarinnar felst einkum í mannréttindaskýrslum sem þykja ítarlegar og áreiðanlegar vegna mikillar vinnu sem er lögð í þær. Skýrslurnar varpa oft ljósi á mannréttindabrotum og leiða til þrýstings á viðkomandi stjórnvöld og önnur samtök til þess að leiðrétta vandann. Jafnrétti kynjanna, jafnrétti vegna kynhneigðar, pyntingar, notkun barna í hernaði, spilling stjórnvalda og dómskerfis eru meðal þeirra mála þar sem samtökin hafa verið hvað virkust.

## Tengill
* Vefur samtakanna
Læknar án landamæra

**Læknar án landamæra** (franska: Médecins Sans Frontières) eru góðgerðarsamtök sem voru stofnuð 1971 af hópi franskra lækna undir forystu Bernard Kouchner. Samtökin voru stofnuð með það að leiðarljósi að allir eigi rétt á læknishjálp og að neyð þeirra sé mikilvægari en landamæri. Samtökin fengu Friðarverðlaun Nóbels 1999. 

## Tenglar
* Médecins Sans Frontières
* Medecins Sans Frontieres Ástralía / Doctors Without Borders
* Médecins Sans Frontières Austurríki / Ärzte ohne Grenzen
* Médecins Sans Frontières Belgía (Dutch: Artsen Zonder Grenzen)
* Médecins Sans Frontières Brasilía / Médicos Sem Fronteiras
* Médecins Sans Frontières Kanada 
* Médecins Sans Frontières Danmörk / Læger uden Grænser
* Médecins Sans Frontières Frakkland 
* Médecins Sans Frontières Þýskaland / Ärzte ohne Grenzen
* Médecins Sans Frontières Grikkland / Γιατροί Χωρίς Σύνορα
* Médecins Sans Frontières Hong Kong / 無國界醫生 
* Médecins Sans Frontières Ítalía / Medici Senza Frontiere
* Médecins Sans Frontières Japan / 国境なき医師団
* Médecins Sans Frontières Lúxemborg
* Médecins Sans Frontières Holland / Artsen zonder Grenzen
* Médecins Sans Frontières Noregur / Leger Uten Grenser
* Médecins Sans Frontières Spánn / Medicos Sin Fronteras
* Médecins Sans Frontières Svíþjóð / Läkare Utan Gränser
* Médecins Sans Frontières Sviss / Ärzte ohne Grenzen
* Médecins Sans Frontières Bretland 
* Médecins Sans Frontières Bandaríkin / Doctors Without Borders

* Friðarverðlaun Nóbels
** Tilkynning nefndarinnar 
** Médecins Sans Frontières fá friðarverðlaunin afhent
Fóbos

**Fóbos** er annað tveggja tungla reikistjörnunnar Mars. Hitt tunglið er Deimos. Fóbos er nær reikistjörnu sinni enn nokkurt annað tungl í sólkerfinu, eða í innan við 6.000 km hæð. Tunglið er nefnt eftir syni Aresar, en Ares er hið gríska nafn guðsins sem Rómverjar nefndu Mars. Bandaríkjamaðurinn Asaph Hall fann Fóbos 18. ágúst 1877. Nokkrum dögum áður hafði Hall fundið Deimos, nánar tiltekið 12. ágúst. Umferðartími Fóbosar er aðeins 7 klukkustundir og 39 mínútur, sem er styttra en marsdagur, og því virðist tunglið koma upp í vestri og setjast í austri

## Tenglar
* Upplýsingar um Fóbos á Stjörnufræðivefnum

## Neðanmálsgreinar
Frumefnin fimm

**Frumefnin fimm** á venjulega við um við, eld, jörð, málm og vatn í austur-asískri heimspeki eða vatn, eld, jörð, loft og eter í vestrænni heimspeki.
Kanslari

**Kanslari** er embættistitill í stjórnsýslu. Titillinn á rætur að rekja til embættismanna innan hins heilaga rómverska ríkis, sem sinntu útgáfu skjala og vottorða á vegum yfirvalda.

Kanslaratitillinn hefur tengst ýmsum starfssviðum og verið notaður í mörgum Evrópulöndum í tímans rás. Þekktastir munu þó vera Þýskalandskanslarar.

## Ýmis kanslaraembætti:
* Kanslari Austurríkis
* Kanslari Sviss
* Kanslari Þýskalands
Varahljóð

**Varahljóð** eru þau samhljóð sem eru mynduð við varir. Í íslensku tákna stafirnir m, v, f, p og b allir varahljóð. Í öðrum málum má finna fleirri varahljóð svo sem W, og óraddað W, og í nokkrum afrískum málum má finna varamælt smellihljóð, einskonar kissihljóð.
Híeróglýfur

**Híeróglýfur** (eða fornegypskar **helgirúnir**) er annað tveggja ritkerfa sem voru notuð af Forn-Egyptum. Híeróglýfur eru að stofni til atkvæðaskrift en innihalda einnig tákn fyrir heil orð (myndleturstákn) og líka tákn sem ákvarða merkingarsvið þess orðs sem þau standa með (t.d. hvort orðið á við manneskju, dýr, athöfn eða hlut).

Fyrir um 1700 árum glataðist þekkingin á því hvernig ætti að lesa helgirúnirnar og enginn gat ráðið þær fyrr en Rósettusteinninn fannst 1799 í Egyptalandsherferð Napóleons. Almennt álitu menn helgirúnirnar (sem voru vel þekktar, meðal annars gegnum skrif grískra sagnfræðinga) vera frumstæða tegund myndleturs þar sem táknin stæðu hvert fyrir eitt orð og sem bæri að lesa líkt og myndasögu. Fundur Rósettasteinsins og ráðning helgirúnanna markaði þannig upphaf fornleifarannsókna í Egyptalandi á nýöld. 

## Tenglar
*
Hljómfall

**Hljómfall** er það kallað þegar í töluðu máli sveiflast tónhæðin upp og niður eftir setningagerð og áherslum.
Hljóðan

**Hljóðan** er minnsta merkingargreinandi eining málsins. Ólíkt málhljóðum eru hljóðön huglægar eindir í hljóðkerfi málsins sem finnast með því að skoða venslin milli hljóða. Hljóðan er lykilhugtak í skilningi formgerðarsinna á hljóðkerfum. Litið er á það sem svo að talstraumurinn sé skorinn niður í búta sem aðskildar einingar. Þessi sneiðing er grundvöllur fyrir allri umritun hljóða með stöfum.
Oortský

**Oortskýið** er tilgáta um hnöttótta þyrpingu eða "ský" af halastjörnum í 50.000 til 100.000 stjarnfræðieininga fjarlægð frá sólinni, sem samsvarar u.þ.b. fjarlægðinni einu ljósári. 

Engar beinar athuganir hafa verið gerðar sem staðfesta tilvist Oortskýsins, en það er talið vera uppspretta flestra ef ekki allra halastjarna sem fara um sólkerfið (sumar halastjörnur gætu átt upptök í Kuiperbeltinu) og byggir tilgátan á athugunum á sporbrautum halastjarna.

## Tenglar
* Upplýsingar um Oortskýið á Stjörnufræðivefnum
Stjarnfræðieining

**Stjarnfræðieining** (enska: *astronomical unit*) er mælieining fyrir fjarlægð notuð í stjörnufræði, skammstöfuð SE (enska: *AU*). Er meðalfjarlægðin milli jarðar og sólar, þ.e.a.s. meðalgeisli jarðbrautarinnar. Skilgreining: 1 SE = 149.597.870.691 ± 30 metrar (um 150 milljón kílómetrar).

## Tenglar
* Upplýsingar um stjarnfræðieininguna á Stjörnufræðivefnum
Júra

**Júra** er jarðsögulegt tímabil sem nær frá endalokum trías fyrir 201,3 milljón árum til upphafs Krítar fyrir 146 milljón árum. Eins og með önnur jarðsöguleg tímabil eru jarðlögin sem marka upphaf og endi júratímabilsins vel skilgreind en nákvæmum aldursgreiningum skeikar sem nemur 5 til 10 milljónum ára. Júra er miðtímabil miðlífsaldar og er betur þekkt sem tímabil risaeðlanna. Upphaf tímabilsins miðast við trías-júrafjöldaútdauðann. Tveir aðrir fjöldaútdauðaatburðir áttu sér stað á tímabilinu; thouars-útdauðinn fyrir um 183 milljón árum og tíþónútdauðinn undir lok tímabilsins. 

Nafngiftin júra kemur frá Alexandre Brogniart eftir miklum sjávarkalksteinslögum í Júrafjöllum þar sem Þýskaland, Frakkland og Sviss mætast. Í upphafi Júratímabilsins hóf risameginlandið Pangea að brotna upp í Gondvana í suðri og Lárasíu í norðri. Við þetta urðu til fleiri strendur og loftslagið varð rakt svo margar af eyðimörkum Tríastímabilsins voru þaktar regnskógum. Dýralíf Tríastímabilsins sem einkenndist af frumeðlum breyttist svo að risaeðlur urðu ríkjandi. Fyrstu fuglarnir komu fram á þessum tíma eftir að hafa þróast frá einni grein kjöteðla. Fyrstu eðlurnar komu einnig fram og fyrstu spendýrin. Krókódílar gerðust vatnadýr. Í höfunum lifðu sæeðlur eins og fiskeðlur og svaneðlur. Flugeðlur voru ríkjandi í lofti.
Tríastímabilið

**Tríastímabilið** er jarðsögulegt tímabil sem nær frá 245 til 202 milljónum ára. Trías er fyrsta tímabil miðlífsaldar. Bæði upphaf og lok trías markast af miklum fjöldaútdauðum. Fjöldaútdauðinn sem batt endi á trías hefur nýlega verið aldursgreindur nákvæmar en fyrr, en eins og með flest jarðsöguleg tímabil eru jarðlögin sem marka upphaf og endi vel skilgreind en raunaldur er ónákvæmur sem svarar nokkrum milljónum ára.

Einkennandi jarðlög tríastímabilsins eru rauður sandsteinn og gufunarset sem gefa til kynna hlýtt og þurrt loftslag. Engin ummerki eru um jökulskeið og land var að öllum líkindum hvergi nálægt pólsvæðunum. Risameginlandið Pangea var að rifna í sundur á trías en hafði þó ekki skilist í sundur. Fyrstu sjávarsetlögin í upphafi rifferlisins, sem skildu að New Jersey og Marokkó eru frá síðtrías. Þar sem strandlengja risameginlandsins var takmörkuð eru sjávarsetlög frá trías fremur sjaldgæf, þrátt fyrir að þau séu áberandi í Vestur-Evrópu þar sem tríasjarðlög voru fyrst rannsökuð. Í Norður-Ameríku eru tríassjávarsetlög t.d. takmörkuð við nokkrar opnur í vestri. Því er jarðlagafræði tríastímabilsins að mestu bundin við lífverur sem lifðu í lónum og saltríku umhverfi, t.d. *[[Estheria]]*-krabbadýrin. 

Á trías varð mikil aðlögun bæði í sjávarlífi og lífi á landi, en á mörkum perm og trías hafði orðið mesti fjöldaútdauði jarðsögunnar þar sem meirihluti lífvera Jarðarinnar dó út. Fyrstu risaeðlurnar urðu til á þessum tíma. Kórallar af *[[hexacorallia]]*-ætt koma fyrst fram á sjónarsviðið og eins fyrstu flugeðlurnar.
Hawaii-skyrta

**Hawaii-skyrta** er skyrta, oftast litrík og yfirleitt stutterma. Þær eru þekktar á Hawaii-eyjum sem *Aloha-skyrtur* en hefðbundnar skyrtur eru engan veginn eins litríkar og nútíma útgáfur, sem þekktar eru um allan heim.

Algeng mynstur á hawaii-skyrtum eru pálmatré og sólsetur. Algengir litir eru m.a. rauður, appelsínugulur og fjólublár.

Hawaii-skyrtur þykja bera merki um smekkleysi af mörgum en þeir sem taka ástfóstri við þær, nær ætíð karlmenn, klæðast þeim gjarnan til að storka tískulögmálunum.

Nútíma hawaii-skyrtan rekur uppruna sinn til fjórða áratugarins þegar kínverskur kaupmaður hóf að selja skærlitrar skyrtur í búð sinni skammt frá Honolulu. Þær urðu fljótt vinsælar meðal ferðamanna.

Eftir seinni heimsstyrjöldina jukust vinsældir hawaii-skyrtunnar til mikilla muna. Ekki síst þar sem Truman Bandaríkjaforseti sást oft í slíkri flík við óformleg tilefni og unndi sér best í slíkum klæðnaði.
Ari Þorgilsson

**Ari Þorgilsson** gæti átt við:

* Ara Þorgilsson fróða (1067 – 1148)
* Ara Þorgilsson sterka (1135 – 1188)
Þorsteinn Davíðsson

**Þorsteinn Davíðsson** (fæddur 12. nóvember 1971) er dómari við Héraðsdóm Reykjaness. Hann er sonur Davíðs Oddssonar, fyrrverandi forsætisráðherra og Ástríðar Thorarensen hjúkrunarfræðings.

Þorsteinn var í sigurliði Menntaskólans í Reykjavík í Gettu betur 1988. Hann útskrifaðist með stúdentspróf frá skólanum 1992 og með embættispróf í lögfræði frá Háskóla Íslands 1999. Hann var aðstoðarmaður dómsmálaráðherra, Björns Bjarnasonar. Þorsteinn starfaði við Héraðsdóm Reykjavíkur áður en hann tók við starfi aðstoðarmanns ráðherra. Árni M. Mathiesen skipaði siðar Þorstein Davíðsson í embætti héraðsdómara á Norðurlandi. Skipan hans í það embætti var ákaflega umdeild og sögð gerð á pólitískum forsendum.  Hún var síðan kærð. 

Í úrskurði Umboðsmanns Alþingis segir um ráðningu hans: 
:Ég dreg ekki í efa að reynsla úr slíku starfi aðstoðarmanns veiti innsýn í fjölmörg viðfangsefni sem getur komið að gagni í starfi héraðsdómara. Starf aðstoðarmanns ráðherra, þótt um sé að ræða dóms- og kirkjumálaráðherra, hefur hins vegar þá sérstöðu að það er fyrst og fremst pólitískt starf og aðstoð við ráðherra í stefnumörkun og ákvarðanatöku í einstökum málum en ekki starf embættismanns að úrlausn stjórnsýsluverkefna á hlutlægum og lögfræðilegum grundvelli.

## Tilvísanir
OCD

**OCD** getur átt við:

*Áráttu-þráhyggjuröskun (e. obsessive compulsive disorder)
**[[Oxford Classical Dictionary]]*
Hughyggja

**Hughyggja** er sú heimspekilega skoðun að umheimurinn samanstandi af hugmyndum frekar en efni og er hægt að stilla henni upp sem andstæðu efnishyggjunnar.

Orðið „hughyggja“ er bæði notað sem þýðing á „idealism“ og „subjectivism“.

Hughyggjan gengur út á það að heimurinn sé huglægur. Frægasta útfærslan á hugmyndinni kemur frá George Berkeley (1685 - 1753) en hann sagði að heimurinn væri ekkert annað en skynjun og það sem er til er einungis það sem menn skynja. Kenningu Berkeley er oft lýst með orðunum: *„Esse est percipi“* eða *„að vera er að vera skynjaður“*. Andstæða hughyggjunnar er hluthyggja. 

## Heimildir og ítarefni
* Eyja Margrét Brynjarsdóttir. „Er veröldin bara hugsanir okkar og erum við bara hugsanir hvers annars?“. Vísindavefurinn 21.6.2001. https://visindavefur.is/?id=1725. (Skoðað 21.3.2014).

## Tengt efni
* George Berkeley
* F.H. Bradley
* Johann Gottlieb Fichte
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel
* Listi yfir heimspekistefnur
* Þýsk hughyggja
Listi yfir fyrirbæri í sólkerfinu

Eftirfarandi er **listi yfir fyrirbæri í sólkerfinu** sem hafa meira en 500 km í þvermál.

*Sólin, G2 stjarna samkvæmt litrófsflokkun.

*Innra sólkerfið og jarðstjörnur:
**Merkúríus
****[[Mercury-crosser smástirni]]*
**Venus
****[[Venus-crosser smástirni]]*
**Jörðin
***Tunglið
***Jarðnærstirni (enska: *Near-Earth Asteroids*)
****[[Earth-crosser smástirni]]*
**Mars
***Deimos
***Fóbos
****[[Mars-crosser smástirni]]*
**Loftsteinabeltið
***1 Seres
***2 Pallas
***3 Júno
***4 Vesta
***Ýmsis smærri loftsteinar eru aðallega innan loftsteinabeltisins á milli sporbrauta Mars og Júpíters.
***Loftsteinar geta líka átt tungl.
***Sjá einnig: 
****Listi yfir merkilega loftsteina
****Listi yfir loftsteina

*Risaplánetur, fylghnettir þeirra, trójusmástirni and Útstirni
***Jó
***Evrópa
***Ganýmedes
***Kallistó
***Trójusmástirni
***Fullur listi yfir fylgihnetti Júpíters
**Satúrnus
***Teþýs
***Díona
***Rea
***Títan
***Japetus
***Enkeladus
***Hýperíon
***Hringir Satúrnusar
***Fullur listi yfir fylgihnetti Satúrnusar
**Úranus
***Aríel
***Úmbríel
***Míranda
***Títanoía
***Óberon
***Fullur listi yfir fylgihnetti Úranusar
**Neptúnus
***Tríton
***Nereid
***Próteus
***Fullur listi yfir fylgihnetti Neptúnusar

*Trans-Neptunian hlutir fyrir utan sporbraut Neptúnusar, þ.á m.:*
**[[Kupier-beltið|Kuiper-beltis]] fyrirbæri, sem skiptast í:
***[[Plútóstirni]]
****[[Plútó (reikistjarna)|Plútó]]
*****[[Karon (tungl)|Karon]]
****[[90482 Orkus]]
****[[2003 EL61]]
***[[Kúbevanó]] (eða *Cubewano*)
****[[50000 Kvavar]]
****[[20000 Varúna]]
***Enn óskilgreint
****[[2005 FY9]]
***[[Dreifður diskur|Dreifðs disks]] (enska: *Scattered Disc'') fyrirbæri
****2003 UB313
**Innra Oort-skýið
***90377 Sedna

Sólkerfið inniheldur einnig

*Halastjörnur (íshlutir á miðskökkum sporbrautum). Sjá einnig Listi yfir lotubundnar halastjörnur
*Smáhlutir, þ.á m.:
**Reikisteinar
**Miðgeimsryk
**Manngerðir hlutir á sporbraut um Jörðu, Sólina, Mars og Satúrnus eru gervihnettir og geimrusl.
Bókmál

**Bókmál** (norska: *bokmål*) er annað af tveimur opinberum ritunarformum norsku. Nýnorska (norska: *nynorsk*) kallast hitt formið. Bókmál er notað af um 85-90% Norðmanna  og er útbreitt um allan Noreg. 

Bókmál byggir aðallega á skrifaðri dönsku. Bókmál og þær mállýskur sem líkjast því hafa orðið fyrir miklum áhrifum af dönsku og þar með af lágþýsku og hafa fjarlægst mjög vesturnorrænan uppruna. 

Danska var eina opinbera ritmálið í Noregi fram til 1890 þegar Stortinget (löggjafarþing Norðmanna) ákvað að gera bæði nýnorsku (sem þá var kallað *landsmål* eða „landsmál“) og bókmál (sem þá var kallað *riksmål* eða ríkismál) að opinberum málformum. 

Fram að 1907 var riksmål nánast nákvæmlega eins skrifað og danska. Frá því hefur bókmálið aðlagast á margan hátt talaðri norsku, sérlega mállýskunum í Ósló og annars staðar í Austur-Noregi. Meðal annars hefur verið skipt á mjúku lokljóðunum b, d, g í dönsku (*æble*, *had*, *bog*) yfir í hörðu lokhljóðin p, t, k í bókmáli (*eple*, *hat*, *bok*). Önnur breyting er að bókstafurinn C hefur horfið úr bókmáli og í stað þess notað S (sem dæmi er á dönsku *central* á bókmáli *sentral*). Einnig eru öll orð af latneskum uppruna sem enda á *-tion* í öðrum málum rituð með *-sjon* á bókmáli (sem dæmi má nefna *station* sem er *stasjon*).

Reyndar er bókmál afar opið fyrir ýmsum margbreytileika í réttritun, eins og sést á því að það er jafn rétt að stafa *melk* eða *mjølk*; *vann* eða *vatn*; *hvit* eða *kvit*; *syk* eða *sjuk*.

## Tenglar

* Forskrift om målvedtak i kommunar og fylkeskommunar 

## Tilvísanir
George Best

**George Best** (fæddur 22. maí 1946 í Belfast, látinn 25. nóvember 2005 í London) var norður-írskur landsliðsmaður í knattspyrnumaður.

Hann þótti einn allra besti knattspyrnumaður heims á stuttum en litríkum ferli sem markaðist af ótrúlegri leikni á vellinum en gífurlegri drykkju og kvennafari utan hans.

Hann lék lengst af með Manchester United og varð evrópumeistari með þeim 1968. Hann var rekinn þaðan vegna óreglu sinnar og tilkynnti að hann væri hættur knattspyrnuiðkun. Hann snéri þó aftur á völlinn nokkru seinna og lék með fjölda liða áður en hann hætti aftur.

Best lék 37 landsleiki fyrir hönd Norður-Írlands og skoraði í þeim 9 mörk. Auk þess hlaut hann Gullknöttinn, sem besti knattspyrnumaður Evrópu, árið 1968.

## Tengill
*BBC:Dánartilkynning
Samfélag trúlausra

**SAMT** er samfélag trúlausra á Íslandi sem var stofnað 1998 af nokkrum félögum Siðmennt.

## Tenglar
* Vefsíða Samfélags trúlausra
* Hvað er trúleysi?
Krít (eyja)

**Krít** (gríska: *Κρήτη*) er stærsta gríska eyjan og hérað í Grikklandi. Hún sú fimmta stærsta í Miðjarðarhafinu og er enn fremur næst-stærsta eyja í Austur-Miðjarðarhafi, næst á eftir Kýpur. Flatarmál hennar er 8.336 km2. Krít hefur oft verið kölluð *þröskuldur Evrópu*. 

## Söguágrip
Fyrstu landnemar á eyjunni eru taldir hafa komið fyrir 130.000 árum. Krít var miðdepill mínóísku menningarinnar (árin 2700-1420 fyrir Krist) sem er talin ein elsta siðmenning í Evrópu. Þekktustu leifar hennar eru í Knossos suður af Heraklíon. Síðar varð Mýkenumenningin frá meginlandi Grikklandi ráðandi. 

Ýmis heimsveldi hafa haft yfirráð á eyjunni: Rómaveldi, Austrómverska keisaradæmið, borgríki Feneyinga og Ottómanveldið. Eftir stutt sjálfstæðistímabil varð Krít hluti af Grikklandi. Nasistar réðust á eyjuna árið 1941 í orrustunni um Krít. Þeir mættu harðri andstöðu frá heimamönnum sem drápu fallhlífahermenn þeirra. Nasistar hefndu sín grimmilega og stunduðu fjöldaaftökur í þeim bæjum þar sem andstaðan var sem mest.

## Landsvæði
Krít spannar 260 kílómetra frá vestri til austurs en er aðeins um 60 kílómetra mest að breidd frá norðri til suðurs.

Fjallgarðar eru á eyjunni og í Lefka Ori (Hvítufjöllum) og Idi- og Dikti-fjöllum ná hæstu fjöllin yfir 2000 metra hæð, hæst í 2456 metra. Gljúfur skera fjöllin og er Samaria-gljúfrið þekktast þeirra.

## Samfélag
Krít og nærliggjandi eyjar mynda eitt af 13 stjórnsýslusvæðum innan Grikklands. Höfuðstaðurinn og stærsta borgin er Heraklíon. Þjónusta, ferðamennska og landbúnaður eru helstu atvinnugreinarnar.
Íbúar voru um 617.000 árið 2021.

Helstu borgir eru:
*Heraklion (Iraklion): 
*Khania (Haniá) 
*Rethymno 
*Ierapetra 
*Agios Nikolaos 
*Sitia

## Heimild
Nýnorska

**Nýnorska** (á norsku: *nynorsk*) er annað af tveimur opinberum ritunarformum norsku. Um það bil 10–15% Norðmanna hafa valið að nota þetta ritmál. Nýnorska er í eiginlegri merkingu tilbúið tungumál þar sem það er einungis ritmál og er skapað úr ýmsum mállýskum og með mikilli hliðsjón af fornnorrænu. Nýnorska er aðallega notuð í Vestur-Noregi.

Danska var eina opinbera ritmálið í Noregi fram til 1890 þegar Stórþingið (þing Norðmanna) ákvað að gera bæði nýnorsku (sem þá var kallað *landsmål*) og dönsku (sem þá var kallað *riksmål*, nú bókmál) að opinberum málaformum. 

Það var hinn sjálfmenntaði málfræðingur Ivar Aasen sem fremur öðrum skapaði nýnorsku í kringum miðja 19. öld. Í takt við þjóðernisvakningu þess tíma óskaði hann sér að til væri hreinna mál og líkara bæði talmáli sveitanna og fornnorrænu en þeirri dönsku sem var eina opinbera ritmálið í Noregi á þessum tíma. Aasen ferðaðist um Noreg á áratugunum 1840–1850 til að viða að sér efni til að skapa nýtt ritmál. 

Baráttan fyrir nýnorskunni var og er enn oft mjög heit og nátengd þjóðernisímynd Norðmanna. Notkun nýnorskunnar jókst stöðugt frá því hún var sköpuð fram að seinni heimsstyrjöldinni. Þá valdi um þriðjungur nemenda að nota hana í stað bókmáls.Eftir það hefur hún hins vegar átt í vök að verjast. 

Nýnorska kemur íslenskumælandi oft kunnuglega fyrir sjónir eins og sjá má af þessu dæmi:

* *Bókmál*: Jeg kommer fra Norge. Jeg snakker norsk.
* *Nýnorska*: Eg kjem frå Noreg. Eg talar norsk.
* *Íslenska*: Ég kem frá Noregi. Ég tala norsku.

## Neðanmálsgreinar


## Tenglar

* Forskrift om målvedtak i kommunar og fylkeskommunar 
* Norsk netorðabók
* nynorsk.no - nyheter om nynorsk
* Noregs Mållag
* Norsk Målungdom 
* Nynorsk Wikipedia
Gjóska

**Gjóska** (gríska og eldra heiti á íslensku: **tefra**) er samheiti um loftborin, föst gosefni, sem þeyst hafa upp úr eldgíg, storknað að hluta til eða fullu á fluginu og fallið til jarðar.

Gjóska skiptist eftir kornastærð í gjall, vikur og ösku. Hún er blöðrótt og létt í sér og getur flotið tímabundið á vatni (uns hún verður vatnsósa).

Jarðfræðingar nota gjósku í jarðvegslögum til að geta sér til um hegðun fyrri eldgosa.

## Orðsifjar
Sigurður Þórarinsson bað Vilmund Jónsson landlækni að smíða íslenskt orð í stað gríska orðsins *tefra* sem samheiti yfir eldfjallaösku, vikur og gjall. Orðið kom fyrst út á prenti árið 1968 í tímaritinu *[[Náttúrufræðingurinn|Náttúrufræðingnum]]*.

## Heimildir
* 
* 
* 

## Tengill
* Stjörnufræðivefurinn: Gjóska
Pat Morita

**Pat Morita** (fæddur 28. júní 1932 í Isleton, Kaliforníu, dó 24. nóvember 2005 í Las Vegas, Nevada), fæddur **Noriyuki Morita**, var bandarískur grínisti og leikari af japönskum ættum.

Hann lék í fjölda sjónvarpsþátta og kvikmynda. Hann hlaut alþjóðlega frægð fyrir hlutverk sitt í kvikmyndinni *[[The Karate Kid]]* og var einnig tilnefndur til Óskarsverðlaunanna 1984 sem besti leikari í aukahlutverki.

## Tengill
*
Latt auga

**Latt auga** (fræðiheiti: *amblyopia*) er augnkvilli hjá mönnum sem lýsir sér þannig að augun eru ekki samstillt sem aftur leiðir til sjóndepru á öðru auganu þar sem heilinn hafnar taugaboðunum sem berast frá því.

Þetta þýðir það að augun horfa hvort á sinn punktinn. Annað augað verður *ríkjandi* en hitt *víkjandi*, en einstaklingurinn notar ríkjandi augað meira en víkjandi augað, svo að þegar einstaklingur með latt auga horfir á eitthvað er hann mjög líklega að nota ríkjandi augað. Að vísu geta sumir með latt auga notað viljandi annað augað fram yfir hitt, án þess að loka öðru auganu; það er viljastýrt.

Ástæðan fyrir því að annað augað verður latt er sú, að heilinn hafnar taugaboðunum frá því, fyrir einhverra hluta sakir, svo sem óskýrleika eða einhvers annars. 

Hægt er að ráða bót á lötu auga hjá börnum, t.d. með því að loka fyrir ríkjandi augað í nokkra klukkutíma á dag yfir ákveðið tímabil, en með því móti neyðist heilinn til að nota lata augað. Þetta hins vegar virkar ekki í öllum tilfellum, en ástæðurnar fyrir því geta verið ýmsar og stundum alls ekki sýnilegar.

Þeir sem eru með alvarleg tilfelli lats auga eiga erfiðara með þrívíddarskynjun, og þar með að meta fjarlægðir og dýpt.
Krítartímabilið

**Krítartímabilið** er jarðsögulegt tímabil sem nær frá lokum júratímabilsins fyrir um 146 milljónum ára til upphafs tertíertímabilsins fyrir 65,5 milljónum ára. Í lok krítartímabilsins lauk einnig miðlífsöld og nýlífsöld tók við. 

Eins og með flest jarðsöguleg tímabil eru jarðlögin sem marka upphaf og endi krítartímabilsins vel skilgreind en raunaldur er ónákvæmur sem svarar nokkrum milljónum ára. Enginn meiriháttar fjöldaútdauði eða þróunarblossi lífvera skilur krít frá júra. Hinsvegar marka skilin á milli krítar og tertíertímabilsins einn mesta fjöldaútdauða jarðsögunnar, en þar finnst jarðlag, mjög ríkt af frumefninu iridín sem er talið vera tengt Chicxulub-loftsteinagígnum í Yucatan og Mexíkóflóa. Iridínlagið hefur verið aldursgreint sem 65,5 milljón ára gamalt. Árekstur loftsteins við Jörðina á þessum tíma er því almennt talin vera orsökin fyrir fjöldaútdauðanum á mörkum krítar og tertíer og hafa þessi skil í jarðsögunni verið ítarlega rannsökuð.

Nafngiftin „krít“ kemur frá yfirgripsmiklum krítarlögum (kalsíumkarbónatlög úr skeljum hryggleysingja í sjó) á Bretlandi og á aðliggjandi meginlandi Evrópu.

## Fornlandafræði krítartímabilsins
Á krítartímabilinu brotnaði risameginlandið Pangea endanlega upp í þau meginlönd sem nú umlykja Jörðina, þrátt fyrir að þá hafi lega þeirra verið talsvert frábrugðin legu þeirra í dag. Þegar Atlantshafið breikkaði og Suður-Ameríku rak í vestur, brotnaði Gondwana upp þegar Suðurskautslandið og Ástralía skildust frá Afríku (Indland og Madagaskar mynduðu þó ennþá eina heild). Þessi mikla höggun lands myndaði mikla fjallgarða neðansjávar sem leiddi til hækkaðrar sjávarstöðu á allri Jörðinni. Norðan við Afríku hélt Tethys-hafið áfram að minnka. Innan meginlandanna óx víðfeðmt en grunnt haf yfir miðja Norður Ameríku en tók síðar að dragast saman og skildi eftir sig þykk sjávarsetlög á milli kolalaga. 

Aðrar mikilvægar opnur í jarðlög frá krítartímabilinu, finnast í Evrópu og Kína. Á því svæði þar sem nú er Indland, hlóðust upp mikil basalthraunlög, Deccan-flæðibasaltið. Hraunlögin mynduðust á síðkrít og snemma á paleósen. Loftslag á krítartímabilinu var hlýtt og engan varanlegan ís var að finna á pólsvæðunum.

## Tengt efni
* Jarðsöguleg tímabil

## Tenglar
* Eygló Ólafsdóttir, Krítartímabilið og Krítarhafið í Evrópu (nemendaritgerð)
Dansk-norska stafrófið

**Dansk-norska stafrófið** er það stafróf notað á dönsku og norsku. Það samanstendur af 29 bókstöfum:

Við tölvuvinnslu hafa fleiri staðlar verið notaðir:
* DS 2089 (danska) og NS 4551-1 (norska), nú er alþjóðastaðallinn ISO 646 notaður
* IBM PC code page 865
* ISO 8859-1
* Unicode

Bókstafurinn "Å" var tekinn upp í norsku 1917 í stað "Aa". Á sama hátt var "Å" tekið upp í dönsku 1948. Hið eldra ritform "aa" er stundum notað enn í nöfnum og í eldri skjölum. 

Munurinn á dansk-norska stafrófinu og því finnsk-sænska, er að í sænsku er Ä notað í stað Æ, og formið Ö í stað Ø — eins og í íslensku og þýsku. Einnig er röðun þessara bókstafa önnur: Å, Ä, Ö.

Í nútíma dönsku og norsku er stafurinn W greindur sem aðskilinn frá V. Fyrir 1980 var einungis litið á W sem afbrigði af V.
Hiti

**Hiti** er mæling á þeirri hreyfiorku sem býr í óreiðukenndri hreifingu efniseinda (frumeinda, rafeinda, og sameinda). Orkan sem býr í þessari hreyfingu kallast varmi og hún streymir frá heitum hlutum til kaldari hluta. **Kuldi** er skortur á hita. 

**Hitastig** er mælt með hitamæli. Algengustu mælikvarðarnir eru selsíus og Fahrenheit, en SI-mælieiningin sem notuð er í vísindum er kelvin, táknuð með K.  

Alkul er lægsti hugsanlegi hiti og jafngildir 0 K eða -273,15&nbsp;°C. 

## Tengt efni
* Eðlisvarmi
* Varmi