open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ritvél

**Ritvél** er vélrænt tæki með tökkum, notað til að skrifa texta. Þegar takki er sleginn er járnpinni drifinn fram og bókstafur stimplaður á blað. Frá uppfinningu hennar um árið 1870 fram á miðja 20. öld hafa ritvélar verið mikilvæg verkfæri fyrir rithöfunda og skrifstofumenn. Frá og með lokum níunda áratugarins var ritvinnsluforrit á einkatölvum komið í noktun í stað ritvéla. Ritvélar eru enn vinsælar í þróunarlöndum og nokkrum sérmörkuðum til skrifstofunotkunar.

Ritvélin var ekki fundin upp af einum manni. Eins og bíll, sími og ritsími gáfu nokkrir einstaklingar hugmyndir og innsýnir sem leiddu til framleiðslu af farsælu tæki. Sem sagt halda sagnfræðingar að ritvélin hafi verið fundin upp um það bil 52 sinnum áður en farsæl hönnun var uppgötvuð.

Skipan takkanna heitir QWERTY, og var upprunalega þróuð á ritvélum og er enn í notkun í dag á tölvulyklaborðum.

Ásamt stórum fyrirtækjum sem hafa framleitt ritvélar eru:
* E. Remington and Sons
* IBM
* Imperial Typewriters
* Oliver Typewriter Company
* Olivetti
* Royal Typewriter Company
* Smith Corona
* Underwood Typewriter Company

## Tengt efni
* Hnappaskipan
* Ritverk
* Ritvinnsla
* QWERTY
* Kalkipappír
* Vélritun

## Heimildir

## Tenglar

*
QWERTY

**QWERTY** (borið fram  er vinsælasta hnappaskipanin í notkun á tölvulyklaborðum í dag. Nafnið er dregið af fyrstu bókstöfunum sex sem eru staðsettir efst til vinstri á lyklaborði. QWERTY-hnappskipanin er byggð á skipan sem Christopher Latham Sholes hannaði árið 1874. Remington var fyrsta fyrirtækið sem notaði skipanina, á ritvélum. Hún var hönnuð til að draga úr vélrænum villum með ritvélum, af því að vélritarar voru að vélrita of fljótt.

Upprunalega skipan sem var notuð af Remington var svona:

Núverandi skipan er ólík þessari fyrir ofan. Fyrir neðan er sú QWERTY-skipan notuð á lyklaborðum í Bandaríkjunum:

Og þessi er skipan notuð á Íslandi:

## Tengt efni
* AZERTY
* Hnappaskipan
Goðheimar

**Goðheimar** (danska: *Valhalla*) er dönsk teiknimyndasögusería. Upphaflega var hún gefin út af Interpresse forlaginu en síðan 1997 hefur Carlsen Comics séð um útgáfuna. 

## Saga Goðheima

Seint á áttunda áratugnum fékk ungur teiknari að nafni Peter Madsen það tækifæri að búa til teiknimyndasögur um veröld víkinganna. Hann fékk Hans Rancke-Madsen til að hjálpa sér við skriftir og þeir ákváðu að byggja sögurnar á norrænni goðafræði. Þeir voru undir áhrifum frönsk/belgísku hreyfingarinnar sem hafði getið af sér Tinna, Ástrík og fleira sem nú er talið sígilt. Þeir notuðu Eddurnar sem heimildir við gerð bókanna og helstu sögupersónurnar voru þekkt goð eins og Þór og Óðinn auk manna og þursa. Fyrstu teiknimyndasögurnar sáust í danska dagblaðinu Politiken árið 1978 og fyrsta bókin kom út ári seinna við góðar undirtektir.

Þó að Eddurnar séu undirstaðan í teiknimyndasögunum er skáldaleyfið mikið notað og margt gengur greinilega í berhögg við þær. Kímnin er ekki langt undan og bækurnar geta tæpast talist barnabækur sökum mikils ofbeldis og nektar. Mikil vinna var lögð í hverja bók og stundum liðu mörg ár á milli þeirra.

Árið 2007 komu Goðheimar fyrst á internetið þegar Jótlandspósturinn birti fjórtándu bókina í heild sinni, eina blaðsíðu í hverri viku.

Árið 2009 kom út síðasta bókin í seríunni, Vølvens syner, sem gjallar um fimbulvetur og ragnarök.

Bækurnar hafa verið þýddar á mörgum tungumálum, t.d. Norðurlandatungumálunum, hollensku og indónesísku. Fyrstu fimm bækurnar voru þýddar á íslensku (fyrstu þrjár af Guðna Kolbeinssyni, hinar af Bjarna Frímanni Karlssyni) og gefnar út af Iðunni á árunum 1979-1989. Þær voru svo endurútgefnar af Iðunni á árunum 2010-2014 og næstu bækur í bókaflokknum hafa komið út að mestu árlega síðan.

## Listi yfir bækurnar
Eftirfarandi er Listi yfir bækurnar.

## Sögupersónur

Sögupersónur Goðheima eru þær persónur sem koma fyrir í fornritunum auk nokkurra skáldaðra. Aðalfókusinn er á systkinin Þjálfa og Röskvu og dvöl þeirra í Ásgarði. Þeir Æsir sem koma mest við sögu eru Þór, Óðinn og Loki. Einnig má nefna Baldur, Heimdall, Frigg, Sif auk margra annarra. Vanir koma einnig mikið við sögu, þá sérstaklega systkinin Freyr og Freyja. Æsirnir og Vanirnir eru hetjur Goðheima, hafa mikla hæfileika og krafta en eru jafnframt breyskir eins og mennirnir.
Jötnarnir eru yfirleitt hinir vondu í bókunum, forljótir og yfirleitt heimskir. Þeir geta þó búið yfir miklum kröftum og verið stórvarasamir. Á meðan Æsirnir og Vanirnir verða góðkunningjar lesenda bókanna er sjaldgæfara er að sömu jötnar komi fram í fleiri en einni bók. Meðal helstu jötna ber að nefna Hými, Þrym og Útgarða-Loka. Ein þekktasta persóna Goðheima er jötnastrákurinn Karkur en hann kemur hvergi fram í fornritunum.
Einnig ber að nefna að fjölmörg dýr og kynjaskepnur koma fram í bókunum, svo sem Fenrisúlfur, Miðgarðsormur og Sleipnir.

## Tilvísanir
Fáni Þýskalands

**Þýski fáninn** er þjóðfáni Þýskalands. Litir fánans komu fyrst fram 1152 við krýningu Friedrich I (kallaður Barbarossa) til keisara í Frankfurt am Main. Fáni þessi var notaður til 1806, er þýska keisararíkið var lagt niður á valdatíma Napoleons. Á þjóðþinginu í Frankfurt am Main 1848 var fáninn aftur tekinn í notkun með orðunum: „Aus Nacht, durch Blut, zum Licht.“ (Úr nóttinni, með blóði, til ljóssins). Seinna var líka sagt: „Svört er nóttin, rautt er stríðið (blóðið), gullin er framtíðin.“

Bismarck lagði þennan fána niður og notaði annan á tímum Prússlands. Þrílita fáninn var hins vegar aftur tekinn í notkun í Weimar-lýðveldinu 1919-1933, en þá tók Hitler sig til og umbreytti fánum og merkjum ríkisins. Loks varð þrílita fáninn að þjóðfána Þýskalands við stofnun sambandslýðveldins 1949.

Það má geta þess að Austur-Þýskaland notaði sama fána við stofnun þess lands 1949, en árið 1959 var skjaldarmerki ríkisins bætt í miðju hans, hringlaga merki með hamri og sirkli umkringdu rúgöxum. Við sameiningu landanna beggja 1990 var austur-þýski fáninn lagður niður og núverandi þrílita fáni látinn gilda fyrir sameinað Þýskaland.
Búrfellsdalur (Snæfellsnesi)

**Búrfellsdalur** er dalur austan Búrfells í Neshreppi utan Ennis (nú Snæfellsbæ) á Snæfellsnesi. Þar var mótekja stunduð.
Skjaldarmerki Þýskalands

**Skjaldarmerki Þýskalands** er svartur örn sem horfir til vinstri. Örninn er tákn sem Karlamagnús notaði árið 800, er hann ríkti yfir allri Vestur Evrópu. Örninn tók hann frá Rómverjum, enda var hugmynd hans sú að endurreisa gamla keisararíkið. Guli (eða gullni) liturinn merkir konungdæmi. Þegar ríki Karlamagnúsar var skipt í Verdun-samningunum árið 843, tók austasta ríkið, núverandi Þýskaland, upp þetta merki.
Skjaldarmerki Austur-Þýskalands

**Skjaldarmerki [[Austur-Þýskaland|Þýska alþýðulýðveldisins]]** var hringlaga, innri rauður flötur og á honum gulur hamar og sirkill og þar í kring vöndur af rúgaxi. Hamarinn táknaði verkamannastéttina, sirkillinn menntamenn og rúgurinn bændurna. 

Í fyrsta skjaldarmerkinu voru einungis hamarinn og rúgurinn sem tákn Þýska alþýðulýðveldisins sem „ríki verkamanna og bænda“ (*Arbeiter- und Bauernstaat*).

Skjaldarmerkið var lögleitt 26. september 1955 og gert að hluta af Austur-þýska fánanum 1. október 1959. 
 
Mynd:Coat of arms of East Germany (1950–1953).svg|Fyrsta skjaldarmerkið  (12. janúar 1950 -  28. maí 1953)
Mynd:DDR2.PNG|Seinna skjaldarmerkið  (28. maí 1953 -  26. september 1959)
Freyjubrá

**Freyjubrá** (eða **prestafífill**) (fræðiheiti: *Leucanthemum vulgare* eða *Chrysanthemum leucanthemum*) er garðplöntutegund af körfublómaætt. Hún er allhávaxin með hvítum blómkörfum, gul í miðju. 

## Tilvísanir
Eignarfallsflótti

** Eignarfallsflótti** nefnist sú tilhneiging að beygja ekki orð í eignarfalli eða að gefa því óhefðbundið eignarfall. Þetta er dæmi um málbreytingu.

## Dæmi

* *Ég er að fara til Kristín*'u**.'' Samkvæmt málhefði hefði átt að segja „til Kristínar“ en hér smitast beygingin af [[Veik beyging|veikri beygingu]] margra kvenkynsnafnorða, t.d. „til stelp**u**“.
* ''Lokað vegna bygging**u*' brúarinnar.* Samkvæmt málhefð hefði átt að segja „Lokað var vegna byggingar brúarinnar.“

## Tengt efni
* Nefnifallssýki
* Þágufallssýki

## Heimildir

* Helga Eggertsdóttir. ''Eignarfallsflótti.'' 2009.
Svartiskógur

**Svartiskógur** eða **Myrkviður** (þýska: *Schwarzwald*) er stærsti fjallgarður Þýskalands utan Alpanna, bæði hvað varðar umfang og hæð, og tekur alls yfir um 12.000 ferkílómetra svæði. Hæsti tindur fjallanna er Feldberg, sem nær í 1.493 m.y.s. Hann er hæsti tindur Þýskalands utan Alpanna.

## Landafræði
Svartiskógur er í suðvesturhorni Þýskalands og nær frá svissnesku landamærunum í suðri að heita má alla leið til Karlsruhe í norðri, eða um 200 km, en breiddin er um 60 km. Fyrir vestan er Rínardalurinn en fyrir austan tekur fjallgarðurinn Svafnesku alparnir við. Svartiskógur er alþakinn skógi, sem löngum hefur verið notaður til smíða. Áður voru helstu trjátegundirnar beyki og greni og þær eru enn algengastar í dölum og lægðum en uppi í hlíðunum og á fjallstindum er rauðgreni algengast. Einnig er mikið um furu. Vegna skógarhöggs og breyttrar landnýtingar þekur skógur nú miklu minna landsvæði en áður var.

Helsta borgin í Svartaskógi er Freiburg. Á svæðinu eru upptök margra fljóta, meðal annars Dónár (í Donaueschingen) og Neckar. Í Svartaskógi eru vatnaskil milli vesturs og austurs og renna því ár þaðan bæði til Atlantshafs og Svartahafs. Bergið er auðugt að ýmsum málmum og á miðöldum var Svartiskógur eitt helsta námavinnslusvæði Evrópu. Þar voru meðal annars silfur-, blý-, kopar- og járnnámur. Svartiskógur er nú mikilvægt ferðamannasvæði sem meðal annars er þekkt fyrir tréskurðarlist og gauksklukkur. Svæðið er líka vel þekkt fyrir matargerð.

## Nafnafræði
Svartiskógur hét *Marciana Silva* á timum Rómverja, en það merkir *Landamæraskógur*. Vegna þess hve þéttur skógurinn var náði sólin hvergi nærri að skína á skógarbotninn og þar varð því mjög skuggsælt, sem varð til þess að Germanir nefndu svæðið *Svartaskóg*.

## Heimildir
*
Fáni Austur-Þýskalands

**Fáni Þýska alþýðulýðveldisins** (Austur-Þýskaland) var svart, rauð og gulröndóttur og með skjaldarmerki ríkisins í miðju. Fáninn var tekinn í notkun 1. október 1959 og var opinber fáni ríkisins þar til Austur- og Vestur-Þýskaland voru sameinuð 3. október 1990. Hlutföll fánans voru 3:5.

Þegar Þýska alþýðulýðveldið var stofnað 7. október 1949 tók það upp sama svart, rauð og gulröndótta fána og notaður hafði verið í Weimar-lýðveldinu. Fánar þýsku ríkjanna tveggja, Austur- og Vestur-Þýskaland, voru því nákvæmlega eins í nokkur ár. Árið 1955 tók Austur-Þýskaland upp nýtt skjaldarmerki og árið 1959 var fánanum breytt á þann veg að skjaldarmerkið var sett í miðju fánans. Í skjaldarmerkinu veru myndir af hamari, sirkli og kornaxi, tákn verkamanna, menntamanna og bænda. 

Notkun austur-þýska fánans var bönnuð í Vestur-Þýskalandi.

## Tengt efni
* Fáni Þýskalands

## Tilvísanir
Búrfellsdalur

**Búrfellsdalur** getur átt við eftirfarandi:
* Búrfellsdal upp af Þingvallasveit
* Búrfellsdal á norðanverðu Snæfellsnesi
* Búrfellsdal í Svarfaðardal
Peder Schumacher Griffenfeld

**Peder Schumacher Griffenfeld** (24. ágúst 1635 – 12. mars 1699) var danskur stjórnmálamaður og ríkiskanslari Danmerkur frá 1673 til 1676. Hann hóf störf sem bókavörður og skjalavörður Friðriks 3. 1663 og varð brátt eins konar ríkisritari. Sem slíkur átti hann þátt í að semja Konungslögin um einveldið 1665. 1666 varð hann ritari við Kansellíið og 1668 skipaður kansellíráð. 1669 varð hann dómari við hæstarétt. Eftir krýningu Kristjáns 5. varð hann stöðugt valdameiri. 1671 var hann aðlaður og 1673 fékk hann titilinn greifi af Griffenfeld um leið og hann var skipaður ríkiskanslari. Ýmis atvik urðu til þess að hann féll í ónáð þegar Skánarstríðið stóð sem hæst og hann var fangelsaður og dæmdur fyrir landráð 1676. Dauðadómi var breytt í lífstíðarfangelsi. 1698 fékk hann leyfi konungs til að setjast að í Þrándheimi þar sem hann lést ári síðar.
COMECON

**Samtök um gagnkvæma efnahagsaðstoð** oftast nefnt **COMECON** á íslensku (úr ensku: *Council for Mutual Economic Assistance*; rússneska: Совет экономической взаимопомощи, *Sovjet ekonomítsjeskoj vsaímopomossji*) var efnahagsbandalag kommúnistaríkja á tímum Kalda stríðsins. Bandalagið var stofnað 1949 sem svar Austurblokkarinnar við Efnahags- og framfarastofnuninni sem var stofnuð árið áður. Aðild var lengst af bundin við Sovétríkin og kommúnistaríkin í Austur- og Mið-Evrópu en 1972 fékk Kúba inngöngu og 1978 Víetnam. Önnur kommúnistaríki áttu sum áheyrnarfulltrúa á þingum samtakanna. Eftir byltingarárið 1989 var COMECON varla til nema að nafninu og á síðasta fundi samtakanna 28. júní 1991 var samþykkt að leggja þau niður.
Zugspitze

**Zugspitze** er hæsta fjall Þýskalands og nær 2.962 m.y.s.

## Landafræði
Zugspitze er í þeim hluta Alpanna sem Þjóðverjar kalla *Wettersteingebirge*. Þau marka landamæri Bæjaralands í Þýskalandi og Tírols í Austurríki, rétt suðvestan við skíðabæinn Garmisch Partenkirchen. Við tindinn eru tveir jöklar, Schneeferner og Höllentalferner. Báðir eru hopandi.

## Saga

Wettersteingebirge og Zugspitze voru nær óþekkt allt fram á 19. öld. Ástæðan er sú að meðan Þýskaland og Austurríki tilheyrðu þýska ríkinu, var Grossglockner í Austurríki hæsta fjall ríkisins. Fyrstur til að klífa Zugspitze var Josef Naus árið 1820 en hann var stjórnandi austurrísks leiðangurs. 1899-1900 var reist veðurathugunarstöð á tindinum sem hefur verið mönnuð allar götur síðan, nema á árum heimstyrjaldarinnar síðari. Árið 1923 var fyrsta kapallyftan tekin í notkun, Austurríkismegin. Seinna var annarri bætt við og gengur hún á fjallið Þýskalandsmegin. Í dag er stjörnuathugunarstöð á tindinum, auk veitingasala, sýningarsala, verslana og aðstaða fyrir ferðamenn.

## Heimildir
*
Encarta

**Microsoft Encarta** er rafrænt alfræðirit sem Microsoft gaf út frá 1993 til 2009. Árið 2008 innihélt enska útgáfan meira en 62.000 greinar, og auk þess mikinn fjölda mynda, kvikmynda, hljóðs, korta, skýringarmynda, verkefna o.s.frv.. Encarta varð til þegar Microsoft keypti útgáfurétt að alfræðiorðabók forlagsins Funk & Wagnalls eftir að útgefendur Encyclopedia Britannica höfðu áður hafnað tilboði fyrirtækisins. Síðar keypti Microsoft alfræðiritin *[[Collier's Encyclopedia]]* og *New Merit Scholar's Encyclopedia* frá Macmillan og felldi þau inn í Encarta. Alfræðiritið var gefið út á geisladiski en vefútgáfa kom síðar. Microsoft ákvað 2009 að hætta útgáfu alfræðiritsins sem hafði dalað mikið í vinsældum.
Horblaðka

**Horblaðka**, **álftakólfur** eða **reiðingsgras** (fræðiheiti: *Menyanthes trifoliata*) er eina jurtin í ættkvíslinni *Menyanthes*. Hún er lág með jarðlægum ljósgrænum þrískiptum blöðum. Blöðin eru egglaga. Jurtin breiðir úr sér með rótarskotum neðanjarðar. Jurtin er útbreidd um allt norðurhvel jarðar, aðallega í votlendi.

Á Íslandi er horblaðka algeng á láglendi um allt land. Hún hefur þótt góð lækningajurt einkum til að lækna skyrbjúg. Hún hefur líka verið notuð til að beiskja öl þar sem hún er beisk án þess að vera barkandi. Magnús Stephensen ritar meðal annars um hana í *[[Klausturpósturinn|Klausturpóstinn]]* 1820:

: „I humalls stad má seydi jurtarinnar brúka til ölbruggunar; gjörir þad ölid bædi heilnæmt og áþeckt því nafnfræga enska öli, er nefnist Porter.“

## Heimildir
Vingameiður

**Vingameiður** (eða **Vindgameiður**) var nafnið á trénu sem Óðinn hékk á í níu nætur til að öðlast rúnaþekkingu. Í Vingameiði seldi Óðinn lægra eðli sitt í hendur hinu æðra og gaf sig hinum guðdómlega Óðni á vald, þ.e. alviskunni. Hann segir í Hávamálum:

:Veit eg að eg hékk 
:vindgameiði á 
:nætur allar níu, 
:geiri undaður 
:og gefinn Óðni, 
:sjálfur sjálfum mér, 
:á þeim meiði 
:er manngi veit 
:hvers af rótum renn. 

:Við hleifi mig sældu 
:né við horni-gi. 
:Nýsta eg niður, 
:nam eg upp rúnar, 
:æpandi nam, 
:féll eg aftur þaðan.  

Þessi útgáfa er einnig til:

:Veitk at eg hékk
:vingameiði á
:nætur allar níu, 
:geiri undaður
:og gefinn Óðni
:sjálfur sjálfum mér. 
:Þá namk frævask
:og fróður vera. 

## Tilvísanir
Lu Xun

**Lu Xun** (25. september 1881 – 19. október 1936) var kínverskur höfundur smásagna, ritstjóri, þýðandi, gagnrýnandi og skáld. Hann er talinn meðal merkari kínverskra rithöfunda á 20. öld.

Lu Xun (í hefðbundinni kínversku: 鲁迅;) eða Lu Hsün var rithöfundarnafn Zhou Shuren (周树 人). Hann fæddist 25. september 1881 í Shaoxing, Zhejiang héraði í Kína. Árið 1902 ferðaðist hann til Japans á að opinberum námsstyrk, til að nema við læknaskólann í Sendai. Áhugi á bókmenntum varð yfirsterkari og hann sneri aftur til Kína, þar sem hann gaf út þýðingar á nokkum ritverkum Vesturlanda. Hann starfaði um tíma í menntamálaráðuneytinu í Beijing. Á árunum 1918-26 samdi hann 25 sögur á kínversku. 

Meðal verka hans eru *Dagbók brjálæðings* (1918), um mann sem trúir því að hann sé fangi mannæta, *Hin sanna saga Ah Q* (1921-22), sem segir af bónda sem sér árangur í eigin vanhæfni, jafnvel allt til aftöku hans, sagan er gagnrýni á þáverandi þjóðernishyggju og sterka tilhneigingu afneita þeim kalda veruleika sem við kínverjum blasti, og *Nýársfórnin* (1924), sem lýsir kúgun kvenna. Frá 1926 skrifaði Lu háðsádeiluritgerðir og starfaði sem yfirmaður (og einn stofnenda) samtaka vinstri sinnaðra rithöfunda í Shanghai.

Lu Xun er talinn af mörgum vera frumkvöðull kínverskra nútímabókmennta. Honum hefur gjarnan verið skipað á bekk með þeim rithöfundum sem þóknanlegir voru stjórn kommúnista eftir 1949. Mao Zedong var aðdánandi verka Lu Xun. En þó að Lu Xun hafi haft samúð með hugsjónum á vinstri væng stjórnmálanna gekk hann aldrei til liðs við Kínverska kommúnistaflokkinn.

Lu Xun lést úr berklum 19. október 1936.

## Tenglar
* Nákvæmt yfirlit yfir helstu verk Lu Xun
* Yfirlit yfir helstu ritverk Lu Xun og ensk þýðing þeirra í heild sinni
Mjaðarlyng

**Mjaðarlyng** (eða **bruggbuski**) (fræðiheiti: *Myrica gale*) er jurt af porsætt sem er algeng í Norður- og Vestur-Evrópu en vex ekki villt á Íslandi. Hún er skammær ilmandi runni með aflöng grágræn blöð. Hún vex aðallega í mýrum.

Kvenreklar þessarar jurtar voru notaðir sem bætiefni í mungát fyrr á öldum áður en humlar urðu allsráðandi. Slík mungát var kölluð porsmungát, porsöl eða pors.
Skammá

**Skammá** er á sem rennur úr Réttarvatni í Arnarvatn stóra á Arnarvatnsheiði. Í ánni er foss rétt við þar sem áin rennur í Arnarvatn. Eins og nafnið ber með sér er áin afar stutt. Neðarlega í Skammá eru góður og vinsæll veiðistaður.
Réttarvatn

**Réttarvatn** er stöðuvatn á Arnarvatnsheiði. Réttarvatn er 2,1 km² og dýpst um 2 m. Vatnið er í 549 m hæð yfir sjó. Úr Réttarvatni rennur Skammá í Arnarvatn stóra. Vatnið er talið eitt af bestu veiðivötnunum á Arnarvatnsheiði.

## Kveðskapur
Um vatnið orti Jónas Hallgrímsson

:**Réttarvatn**

:Efst á Arnarvatnshæðum
:oft hef eg klári beitt;
:þar er allt þakið í vötnum,
:þar heitir Réttarvatn eitt.

:Og undir Norðurásnum
:er ofurlítil tó,
:og lækur líður þar niður
:um lágan Hvannamó.

:Á öngum stað eg uni
:eins vel og þessum mér;
:ískaldur Eiríksjökull
:veit allt sem talað er hér.

## Heimildir
*Réttarvatn
Hafsbotn

**Hafsbotn** eða **sjávarbotn** er botn hafsins, sem byrjar þar sem land fer undir sjó. Haffræði í rýmstu merkingu nær til allra rannsókna á hafinu sjálfu, lífverum þess og hafsbotninum.  Í setlögunum, sem hlaðist hafa upp í hafinu, er t.d. skráð saga hafsins milljónir ára aftur í tímann. Ýmis sjávardýr lifa við hafsbotninn og hinar ýmsar jurtir vaxa upp af honum. Athuga ber að orðið hafsbotn er á íslensku einnig haft um innsta hluta víkur eða fjarðar.

Kringum öll lönd er svo kallaður grunnsævispallur, er nefnist landgrunn, sem er grunnsævi út frá landi, frá fjöru að 200 m dýptarlínu. Landgrunnið við Ísland hefur skarpa, bogadregna brún á 200 m dýpi. Frá henni liggur brekka (forbrekkan), sem víða hefur um 4° halla.
Usedom

**Usedom** (pólska: *Uznam*) er næststærsta eyja Þýskalands. Hún liggur við pólsku landamærin í Eystrasalti.

## Orðsifjar
Usedom er nefnd eftir samnefndum bæ á eyjunni. Hann hét upphaflega *Uznoimia civitas* á latínu. Talið er að Uznoimia sé dregið af slavneska orðinu *straumur*, enda umlykja armar fljótsins Odru eyjuna á báða vegu. Eftir þýska landnámið tóku Þjóðverjar upp orðið en breyttu því hljóðfræðilega í *Usedom*.

## Saga
Vindar bjuggu á eyjunni til forna. Þýskt landnám hófst þar á 12. öld. En 1630 gekk Gústaf Adolf II Svíakonungur á land við Peenemünde og hertók eyjuna áður en hann hélt lengra suður til að taka þátt í 30 ára stríðinu. Konungur lét lífið í stríðinu en eyjan hélst engu að síður sænsk allt til 1713, er Prússar fengu hana við lok Norðurlandaófriðarins mikla. Á Potsdam-ráðstefnunni 1945 var ákveðið að leggja landamæri Póllands og Þýskalands um eyna. Þýska borgin Swinemünde varð því pólsk og var heitinu breytt í Świnoujście.

## Landafræði
Usedom er skipt eyja. Vesturhlutinn tilheyrir Þýskalandi, en austurhlutinn er pólskur. Alls er eyjan 445 km² að stærð, en þýski hlutinn er 373 km². Eyjan myndar mikið lón sem heitir Stettiner Haff, en fljótið Odra rennur í gegnum það og sitthvoru megin við Usedom.

Fjölmargir bæir eru á eyjunni. Þeirra helstir eru Peenemünde Þýskalandsmegin og Świnoujście (Swinemünde) Póllandsmegin. Norðanmegin eru góðar baðstrendur sem mikið eru sóttar af ferðamönnum. Baðbærinn Ahlbeck er meðal vinsælustu baðstaða Þýskalands við Eystrasalt.
Eyjólfur Jónsson Johnsonius

**Eyjólfur Jónsson Johnsonius** (1735 – 21. júlí 1775) var íslenskur vísindamaður á 18. öld og var gerður að konunglegum stjörnuskoðara á Íslandi árið 1773.

Eyjólfur var frá Háafelli í Hvítársíðu. Hann var stúdent frá Skálholtsskóla og lærði síðan guðfræði við Kaupmannahafnarháskóla en hóf síðan störf sem stjörnuathugunarmaður í stjörnuturninum í Kaupmannahöfn og var þar nokkur ár við stjörnuathuganir. Hann var skrifari landsnefndarinnar fyrri 1770-1771 en fékk síðan fyrirheit um prestsembætti á Staðarstað á Snæfellsnesi þegar það losnaði og var jafnframt útnefndur konunglegur stjörnuskoðari. Þá stóð til að reisa stjörnurannsóknarstöð á Staðarstað. Af þessu varð þó ekki, einkum vegna bágrar heilsu Eyjólfs. Þegar hann dó sumarið 1775 hafði verið ákveðið að reisa stjörnuathugunarstöð í Lambhúsum á Álftanesi og var það gert; þar stundaði Norðmaðurinn Rasmus Lievog veður- og stjörnuathuganir í allmörg ár.
Alþingiskosningar 1959 (júní)

**Fyrri alþingiskosningar 1959** voru þær seinustu sem haldnar voru með þáverandi kjördæmaskiptingu. Kosið var 28. júní 1959. Aðeins var setið eitt þing og svo boðað aftur til kosninga um haustið. Minnihlutastjórn Alþýðuflokksins, sem kölluð var Emilía í höfuðið á formanni flokksins Emil Jónssyni, sat allan tímann í skjóli Sjálfstæðisflokksins.

## Niðurstöður
Niðurstöður kosninganna voru þessar:

*Kjörnir alþingismenn 1959 (fyrri)

## Tengt efni
Kosningasaga
Alþingiskosningar 1956

**Alþingiskosningar 1956** voru haldnar 24. júní. Fyrir kosningarnar höfðu Framsóknarflokkurinn og Alþýðuflokkurinn myndað eins konar kosningabandalag sem fékk síðar viðurnefnið Hræðslubandalagið. Þetta fólst í sér að Framsóknarmenn í Reykjavík og stærri bæjum voru hvattir til að kjósa Alþýðuflokkinn og Alþýðuflokksmenn í sveitum og smærri bæjarfélögum voru hvattir til að kjósa Framsóknarflokkinn. Flokksleiðtogarnir vonuðust til að kjördæmaskipanin myndi vera þeim í hag og þeir gætu náð meirihluta á þinginu. Þetta tókst ekki og því þurftu þeir að kippa hinu nýstofnaða Alþýðubandalagi Hannibals Valdimarssonar og Sósíalistanna með í ríkisstjórn. Eftir kosningarnar tók þriðja ráðuneyti Hermanns Jónassonar við sem ríkisstjórn Íslands.

## Niðurstöður
Niðurstöður kosninganna voru þessar:

*Sósíalistaflokkurinn bauð fram með Hannibal Valdimarssyni og stuðningsmönnum hans sem Alþýðubandalagið
*Kjörnir alþingismenn 1956

## Heimildir
* Helgi Skúli Kjartansson, Ísland á 20. öld, 2003
## Tengt efni
Kosningasaga
Weser

**Weser** (oftast nefnd **Vísará** á íslensku) er þriðja lengsta fljót innanlands í Þýskalandi og er 744 km að lengd.

## Orðsifjar
Heitið *Weser* er myndað af orðinu *uis* eða *vis*, sem merkir að *renna* eða *flæða* á fornri germönsku. Áin Werra hét einnig *Weser* upphaflega, en heitið breyttist í *Werraha* á 11. öld og svo í *Werra*. Því er oft litið svo á að áin Fulda sé þverá Weser, en ekki upptakakvísl. Þegar lengd Weser er mæld, er stundum viðað við samflæði Werra og Fulda. Þá væri lengd Weser aðeins 451,4 km. Ef miðað er við að Werra sé sama fljótið, þá er lengdin hins vegar 751 km.

## Landafræði

Weser myndast við sameiningu ánna Werra og Fulda nálægt borginni Münden syðst í Neðra-Saxlandi. Weser rennur að mestu leyti til norðurs og norðvesturs, uns hún mundar í Norðursjó hjá hafnarborginni Bremerhaven. Á leið sinni til sjávar sker hún sig í gegnum fjalllendið *Weser Bergland*. Mýmargar borgir standa við fljótið. Þeirra helstar eru Münden, Hameln, Bremen og Bremerhaven.

Weser er ákaflega mikilvæg vatnaleið. Hægt er að sigla frá Bremerhaven alla leið til Münden. Til þess þarf að fara um 8 skipastiga, sem sumir hverjir gegna hlutverki vatnsorkuvera.
Kvittun

**Kvittun** er skrifleg staðfesting að peningar hafi verið teknir sem greiðsla fyrir vörur eða þjónustu. Kvittun er afsalsbréf sem staðfestir færsluna. Kvittanir eru ólíkar reikningum af því að vörur eða þjónusta á reikningi hafa ekki verið borgaðar fyrir. Almennar upplýsingar sem finnast á kvittunum eru listi yfir það sem viðskiptamaðurinn hefur keypt, samtals greiðsluupphæð með sköttum, afsláttum og svo framvegis, upphæð sem var greidd, og greiðsluaðferð. 

Nú á dögum finnast oft skilaboð frá smásalanum, upplýsingar um ábyrgð eða tryggingu, sértilboð og afsláttarmiðar á kvittunum. Oft eru líka strikamerki á kvittunum sem smásalinn getur notað til að leita að færslunni seinna. Notkun strikamerkja hjálpar til við að staðfesta að kvittun sé ófölsuð.

Oftast eru kvittanir prentaðar með hitaprentara sökum hraðvirkni þeirra.

## Tengt efni
* Færsla
* Greiðsla
* Reikningur
Greiðsla

**Greiðsla** er tilfærsla peninga frá einum aðila (oftast lögaðila) til annars. Greiðslur eru oftast inntar af hendi fyrir vörur, þjónustu eða hvort tveggja. 

Einfaldasta og elsta greiðsluformið eru vöruskipti þar sem maður skiptir á einni vöru fyrir aðra. Nú til dags eru ýmsar greiðsluaðferðir í notkun; maður getur til dæmis borgað með peningum, ávísun, debetkorti, kreditkorti eða millifærslu. Í nútímaverslunum er reikningur kvittun gefin út til staðfestingar á greiðslu. Á milli fyrirtækja getur greiðsla verið í formi verðbréfa. 

Ákveðið tilvik greiðslu heitir færsla. Sá sem framkvæmdir greiðslu er kallaður **greiðandi**, en sá sem þiggur greiðslu **greiðsluþegi**. Í daglegu tali er sögnin að borga oftast notuð um greiðslur en sögnin að greiða er jafnframt notuð.

## Tengt efni
* Peningar
* Sala
* Verslun
* Viðskipti
Fehmarn

**Fehmarn** er þriðja stærsta þýska eyjan með 185 km² og var stærsta eyja fyrrverandi Vestur-Þýskalands. Hún liggur í Eystrasalti við vesturströnd Slésvík-Holtsetalands.

## Orðsifjar
Eyjan hét upphaflega *fe mer*, en það er slavneska og merkir *liggjandi í sjónum*. Danir héldu þessu heiti en rituðu það *Femern*. Þjóðverjar tóku þetta heiti upp, en breyttu því í núverandi heiti. Þó er sundið milli eyjarinnar og meginlandsins enn í dag kallað *Femernsund*, bæði á dönsku og þýsku.

## Landafræði
Fehmarn er í Eystrasalti og er tilheyrir sambandsríkinu Slésvíkur-Holtsetalandi. Hún er rétt sunnan við dönsku eyjuna Láland (danska: Lolland), en fyrir norðan þýsku borgina Lübeck. Brú tengir eyjuna við borgina Heiligenhafen á meginlandinu.

Fjölmargir bæir eru á Fehmarn. Þeirra helstir eru Burg og Puttgarden. Frá síðarnefnda bænum ganga ferjur yfir til Rødby á Lálandi. Samanlagt búa 14 þúsund manns á eyjunni.

Náttúruverndarsvæðið *Wallnau* vestast á Fehmarn er meðal mikilvægustu fuglagriðstaði í Norður-Þýskalandi.

## Saga

Fyrstu heimildir um Fehmarn eru frá 960, en þá bjuggu slavar þar. Árið 1022 var eyjan sett undir biskupinn í Óðinsvéum og var eyjan dönsk allar götur til 19. aldar. 1864 gengu prússneskar hersveitir á land og hertóku eyjuna meðan dönsku hermennirnir voru í fastasvefni. Var þetta liður í stríði þjóðanna um yfirráðin í Slésvík-Holtsetalandi. Síðan þá hefur eyjan verið þýsk. 1963 var brú lögð frá meginlandinu til Fehmarn. 1970 hélt Jimi Hendrix tónleika á Fehmarn, þeir síðustu fyrir andlát hans. Hann lést aðeins 12 dögum síðar.
Þjónusta

**Þjónusta** er óáþreifanleg vara sem er ekki hægt að eiga en kemur viðskiptavini engu að síður til góða. Nokkur dæmi um þjónustu er barnagæsla, bílaviðgerð og farsímasamningur.

Lög um þjónustukaup skilgreina þjónustu sem "Með þjónustu er átt við heildarframlag seljanda sem honum ber greiðsla fyrir."

Þjónusta sem óáþreifanleg vara er afurð sem sannarlega uppfyllir loforð seljanda við kaupanda. Dæmi um þjónustu er þegar iðnmeistarar staðfesta og taka ábyrgð á að verk unnin á byggingarstað standist kröfur byggingareglugerðar. Í því tilviki er virði kaupanda fólgið í að fá staðfestingu á að byggingin standist kröfur og viðmið laga og reglna um mannvirki. Án þessarar staðfestingar og ábyrgðar iðnmeistara um hlítingu við lög og reglur, væri andvirði byggingarinnar minna enda væri óheimilt að taka það til notkunar.

Vörutegund getur verið bæði áþreifanleg vara og þjónusta á sama tíma. Flestar vörutegundir eru milli áþreifanlegra vara og þjónustu. Í veitingahúsum er til dæmis boðið upp á bæði vörur (matinn) og þjónustu.

Hagkerfi margra vestrænnna landa byggist nú á þjónustu. Samkvæmt Alþjóðagjaldeyrissjóðnum veittu Bandaríkin mesta þjónustu árið 2005. Næstmesta veittu Japan og Þýskaland. Þá myndaði þjónusta 78,5% hagkerfis Bandaríkjanna.

## Heimildir
Þýska orrustuskipið Bismarck

**Þýska orrustuskipið ''Bismarck*** var annað af tveimur [[orrustuskip|orrustuskipum]] af *Bismarck*-tegund sem byggð voru fyrir þýska sjóherinn í kringum [[seinni heimsstyrjöldin|seinni heimstyrjöldina]]. *Bismarck*, sem var 50.000 lestir, kennt við *járnkanslarann* [[Otto von Bismarck]]. Kjölurinn var lagður hjá [[Blohm & Voss]] skipasmíðastöðinni í [[Hamborg]] 1936, en skipið hljóp af stokkunum 1939. Það var tekið í notkun hjá [[Þýski flotinn|þýska flotanum]] [[24. ágúst]] [[1940]]. Það sökkti stolti [[Breski flotinn|breska flotans]], [[orrustubeitiskip]]inu [[HMS Hood|HMS *Hood*]], í snarpri [[sjóorrusta|sjóorustu]] vestur af Íslandi [[24. maí]] [[1941]]. Þremur dögum síðar var *Bismarck* sökkt af Bretum eftir mikinn eltingarleik á [[Atlantshaf]]i. Fylgdarskip Bismarcks, [[beitiskip]]ið [[Þýska beitiskipið Prinz Eugen|*Prinz Eugen*]] slapp til hafnar í [[Frakkland]]i án þess að hafa orðið fyrir skoti.

Systurskip Bismarcks, [[Þýska orrustuskipið Tirpitz|*Tirpitz'']], er stærsta orrustuskip sem smíðað hefur verið í Evrópu, en það tók aldrei þátt í sjóorrustu.

## Tilvísanir

## Heimildir
*
Björn Jónsson (aðgreining)

**Björn Jónsson** getur átt við eftirfarandi:

* Björn Jónsson á Skarðsá (1574–1655), lögréttumann og höfund Skarðsárannáls
* Björn Jónsson (1738–1798), fyrsta lyfsala á Íslandi með full réttindi
* Björn Jónsson (1846–1912), stofnanda og ritstjóra Ísafoldar 1874–1909 og ráðherra Íslands 1909–1911
* Björn Jónsson (1916–1985), forseta Alþýðusambands Íslands 1972–1980
Þjóðfundur 2009

**Þjóðfundur** var haldinn í Laugardalshöll í Reykjavík 14. nóvember 2009 og kom til vegna allrar þeirra almennu umræðu sem fór af stað í kjölfar Bankahrunsins 2008. Verkefni fundarins var að taka afstöðu til þess hvernig samfélag Íslendingar vilja byggja í framtíðinni.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Heimasíða fyrir Þjóðfund 2009 
* Forsætisráðherra tjáir sig um Þjóðfund
Alþingiskosningar 1959 (október)

**Seinni alþingiskosningar 1959** voru haldnar eftir að þingið hafði samþykkt kjördæmabreytingu. Í fyrsta skiptið var kosið eftir landshlutum en ekki sýslum og bæjum. Reykjavík var þó áfram eigið kjördæmi. Þingmönnum var einnig fjölgað úr 52 í 60.

Kosningarnar voru haldnar 25.-26. október 1959 og kosningaþátttaka var 90,4%. Að loknum kosningum mynduðu Sjálfstæðisflokkurinn og Alþýðuflokkurinn hina langlífu Viðreisnarstjórn, með tæpum þingmeirihluta þó. Þetta voru seinustu kosningarnar sem Þjóðvarnarflokkurinn bauð fram undir eigin merkjum.

## Niðurstöður
Niðurstöður kosninganna voru þessar:

*Kjörnir alþingismenn 1959 (seinni)

## Heimildir
* Hagstofa Íslands
## Tengt efni
Kosningasaga
Þriggja alda kerfið

**Þriggja alda kerfið** er hugmynd að tímabilaskiptingu forsögulegs tíma mannkynssögu sem danski fornleifafræðingurinn Christian Jürgensen Thomsen setti fram á 3. áratug 19. aldar til að auðvelda flokkun gripa í Danska þjóðminjasafninu. Í þessu kerfi eru þrjár aldir nefndar eftir meginefnivið tækja sem smíðuð voru á hverjum tíma. Aldirnar eru:
* Steinöld
* Bronsöld
* Járnöld

Tímabilið sem hver öld nær yfir er misjafnt eftir heimshlutum. 

Sumir höfundar hafa viljað skipta öldunum frekar upp. Þekktust er skipting steinaldar í fornsteinöld og nýsteinöld samkvæmt uppástungu John Lubbock frá 1865.
Hrappseyjarprentsmiðja

**Hrappseyjarprentsmiðja** var prentsmiðja og bókaútgáfa sem starfrækt var í Hrappsey á Breiðafirði 1773-1794 og var fyrsta íslenska prentsmiðjan sem prentaði eingöngu veraldleg rit en ekki guðsorðabækur.

## Upphaf prentsmiðjunnar
Ólafur Ólafsson Olavius fékk konungsleyfi til að stofna prentsmiðju í Skálholtsbiskupsdæmi með því skilyrði að þar yrði ekki prentað guðsorð, á því átti Hólaprentsmiðja einkarétt. Ólafur hafði áður látið prenta ýmis rit í Kaupmannahöfn, meðal annars fyrstu útgáfu Njálu. Ólafur fékk lán til tækjakaupa hjá Boga Benediktssyni í Hrappsey, sem jafnframt átti hlut í verksmiðjunni og var hún reist í eynni. Ári síðar keypti Bogi hlut Ólafs og átti prentsmiðjuna lengst af einn og rak ásamt náfrænda sínum Guðmundi Ólafssyni en Magnús Ketilsson, sýslumaður Dalamanna, stýrði hins vegar útgáfunni að mestu. Í þjóðsögum Jóns Árnasonar er sagt að Bogi hafi keypt prentsmiðjuhúsið á góðu verði eftir að maður hafði hengt sig í því og sumum þótti reimt þar.  Dætur Boga áttu að hafa reynt eitt sinn að sofa þar, þegar gestanauð var mikil á Stafafelli en varð ekki svefnsamt.

## Útgáfan
Frá Hrappseyjarprentsmiðju komu bækur af ýmsu tagi, svo sem Alþingisbækur Íslands, fræðslurit ýmiss konar, sum skrifuð af Magnúsi, sem var einn helsti frumkvöðull upplýsingarstefnunnar á Íslandi, Atli eftir Björn Halldórsson í Sauðlauksdal, *[[Búnaðarbálkur (Eggert Ólafsson)|Búnaðarbálkur]]* Eggerts Ólafssonar, kvæðabækur og fleira. Jón Þorláksson, síðar prestur á Bægisá, vann um tíma við prentsmiðjuna og gaf út bækur sínar þar. Fyrsta íslenska tímaritið, *[[Islandske Maanedstidender]]*, var líka gefið út í Hrappsey á árunum 1773-1776. Var það á dönsku og gefið út sem umbun til þeirra dönsku styrktarmannanna sem hjálpuðu til við stofnun og rekstur prentsmiðjunnar. Guðmundur Ólafsson, náfrændi og uppeldisbróðir Boga úr Breiðafjarðareyjum, starfaði einnig við prentsmiðjuna en hann skrifaði upp mikið af fornum ritum til útgáfu. Afi þeirra Boga, Bjarni Bjarnason var annálaritari og lögréttumaður í Langey, átti gamalt og merkilegt handrit sem síðar komst í hendur Árna Magnússonar handritasafnara. „Auðugur, skýr og margfróður. Talaði nokkur erlend tungumál“, segir í Dalamönnum en mæður þeirra Ólafs og Boga voru systur, fæddar með árs millibili.

## Endalokin
Hrappseyjarprentsmiðja var seld Landsuppfræðingarfélaginu árið 1794 og flutt suður í Leirárgarða í Borgarfirði.

## Heimildir
* 
* Heimildir: Stríðshjálp 1681, 1703, ÍÆ.I.130/158, Lrm., Esp.4511, Æ.A-Hún.54, DI. I, Dalamenn, Sýsl.II.48
Jan Peter Balkenende

**Jan Peter Balkenende** (f. 7. maí 1956) er fyrrum forsætisráðherra Hollands fyrir kristilega demókrata. Hann er doktor í lögfræði og með gráðu í sagnfræði.
Campobasso

**Campobasso** er borg á Suður-Ítalíu og höfuðstaður héraðsins Mólíse. Borgin er einkum þekkt fyrir hnífasmíði. Íbúar eru rúm 50 þúsund.
Langbarðar

**Langbarðar**, svo nefndir sökum þess hve sítt þeir létu skegg sitt vaxa, voru germanskur þjóðflokkur frá Norður-Evrópu sem settist að við Dóná á Þjóðflutningatímabilinu, eftir langa ferð frá ósum Saxelfar, sem hófst á 2. öld e.Kr. Þaðan réðust þeir með öðrum þjóðflokkum inn í Ítalíu árið 568, undir stjórn Álfvins Langbarðakonungs. Þeir stofnuðu þar ríki sem náði yfir mestalla Ítalíu, að frátöldu Páfaríkinu, sem náði yfir Róm og nærsveitir, Sikiley og strandhéruð Suður-Ítalíu sem heyrðu undir Býsantíum. Konungsríki Langbarða stóð til ársins 774 en þá lögðu Frankar það undir sig. 

Helsta heimildin um sögu Langbarða er *[[Historia gentis Langobardorum]]* eftir Pál djákna sem var rituð á árunum frá 787 til 796.
Langbarðabandalagið

**Langbarðabandalagið** (ítalska *Lega Lombarda*) var bandalag borga á Norður-Ítalíu sem var stofnað árið 1167 gegn ofríkistilburðum Friðriks Barbarossa keisara hins Heilaga rómverska ríkis. Friðrik hafði krafist viðurkenningar á rétti sínum sem einvaldur á Ítalíu á þinginu í Roncaglia 1158. Þegar bandalagið var sem stærst voru nær allar borgir Norður-Ítalíu aðilar að því, eða borgirnar Mílanó, Piacenza, Cremóna, Mantúa, Crema, Bergamó, Brescia, Bologna, Padúa, Trevísó, Vicenza, Feneyjar, Veróna, Lodi, Reggio Emilia og Parma. Bandalagið vann sigur á keisaranum í orrustunni við Legnano árið 1176 og eftir sex ára vopnahlé gerðu bandalagið og keisarinn með sér friðarsamningana í Konstanz þar sem borgirnar hétu keisaranum trúnaði en héldu lögsögu yfir héruðum sínum. 

Langbarðabandalagið var endurvakið nokkrum sinnum síðar gegn Friðriki 2. keisara á 13. öld. Bandalagið var leyst upp þegar Friðrik dó 1250.
Þang

**Þang** er íslenskt heiti yfir stóra brúnþörunga sem vaxa í fjörum og tilheyra þangættinni (*fucaceae*). Þangtegundir eiga það sameiginlegt að þær eru festar við botninn með skífulaga festu, upp af henni er kvíslgreind planta, sem ýmist er blaðlaga með miðstreng eða þykk og sporöskjulaga í þverskurði.

Þang setur jafnan mestan svip á fjörur á stöðum þar sem brim er ekki mikið. Lítið fer fyrir því á mjög brimsömum stöðum, sandfjörum eða leirum vegna þess að stórþörungar þurfa fast undirlag, svo sem grjót eða klappir og eitthvert skjól fyrir stórbrimi. 

Margar tegundir þangs hafa verið nýttar sem áburður, fóður, eldsneyti og í iðnaði. Þang var notað til framleiðslu sóda í byrjun 17. aldar, sem var notaður bæði í sápugerð og til glergerðar. Síðar var það notað til joðframleiðslu, þar til mikil eftirspurn hófst eftir gúmmíefnum úr þörungum sem farið var að nota í matvælaiðnaði. Eins og úr þara og öðrum brúnþörungum, er gúmmíefnið algín unnið úr þangi.

## Tegundir við Ísland
Við Ísland vaxa sex þangtegundir sem tilheyra þremur mismunandi ættkvíslum:

* **Fucus**
** Klapparþang (*F. spiralis*)
** Bóluþang (*F. vesiculosus*)
** Sagþang (*F. serratus*)
** Skúfaþang (*F. distichus*)
* **Pelvetia**
** Dvergaþang (*P. canaluculata*)
* **Ascophyllum**
** Klóþang (*A. nodosum*)

## Tilvísanir
Milliríkjadeilur Íslendinga vegna skuldbindinga íslenskra einkabanka erlendis

**Milliríkjadeilur Íslendinga vegna skuldbindinga íslenskra einkabanka erlendis** hafa staðið, aðallega við Breta og Hollendinga, síðan að bankahrunið á Íslandi varð, haustið 2008, í kjölfar efnahagskreppunnar á Íslandi 2008–9. Deilurnar hafa snúist um meintar skuldbindingar ríkissjóðs Íslands vegna inneigna borgara umræddra landa í dótturfélögum einkarekinna, íslenskra viðskiptabanka í umræddum löndum. Nánar tiltekið Icesave á vegum Landsbanka Íslands og Kaupthing Edge á vegum Kaupþings. Samkvæmt tilskipun ESB eiga íslensk stjórnvöld að tryggja innistæður að hámarki 20.877 evrum. Íslenskt stjórnvöld hafa verið treg í taumi varðandi þessar skuldbindingar og hafa Bretar sett hryðjuverkalög gagnvart þeim sem olli þeirri keðjuverkun að einkarekin íslensk bankastarfsemi lagðist á hliðina. Sú skoðun hefur verið sett fram, meðal annars af Bjarna Benediktssyni, formanni Sjálfstæðisflokksins, að yfirvöld Bretlands og Hollands beiti áhrifum sínum til þess að tefja eða koma í veg fyrir afgreiðslu lána til Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum.

## Tengill
* Icesave-deila Íslendinga og Breta BA-ritgerð í stjórnmálafræði eftir Bríeti Konráðsdóttur
Hálfdan Einarsson

**Hálfdan Einarsson** (1732 – 1. febrúar 1785) var skólameistari í Hólaskóla í 30 ár, lengur en nokkur annar. Hann var sæmdur meistaranafnbót af Kaupmannahafnarháskóla 1765 og var eftir það yfirleitt kallaður Meistari Hálfdan. 

Hálfdan var sonur séra Einars Hálfdanarsonar á Prestbakka á Síðu og konu hans, Guðrúnar Sigurðardóttur. Hann varð stúdent frá Skálholtsskóla 1749 og lauk guðfræðiprófi frá Kaupmannahafnarháskóla vorið 1755, en hafði einnig lagt stund á nám í stærðfræði og eðlisfræði, auk fleiri greina. Hann varð skólameistari á Hólum árið 1755, 23 ára að aldri, og gegndi því starfi til dauðadags 1785. 

Hálfdan var vel lærður og þótti góður kennari en nokkuð drykkfelldur. Hann stundaði ritstörf og þýðingar meðfram kennslunni og þýddi meðal annars *[[Konungsskuggsjá]]* á dönsku og latínu, en hún var gefin út að tilstuðlan Ósýnilega félagsins árið 1768. Höfuðverk hans er þó bókmenntasaga Íslands, *Sciagraphia Historiae Liteariae Islandicae*, sem rituð var á latínu og kom út í Kaupmannahöfn 1777. Fyrir það var hann sæmdur þremur heiðursgullpeningum.

Kona Hálfdanar var Kristín, dóttir Gísla Magnússonar biskups á Hólum.
Ósýnilega félagið

**Ósýnilega félagið** (latína: *Societas invisibilis*) var fyrsta bókmennta- og vísindafélag á Íslandi, stofnað um 1760 , einkum til að stuðla að útgáfu á fornritum og vísindaritum. 

Félagið stóð undir nafni að því leyti að fátt er vitað um starfsemi þess. Þó er ljóst að stofnendur voru þeir Gísli Magnússon biskup á Hólum, sem var formaður félagsins, Hálfdan Einarsson skólameistari, sem mun hafa átt frumkvæðið að félagsstofnuninni og verið helsti drifkraftur félagsins, Bjarni Halldórsson á Þingeyrum og Sveinn Sölvason lögmaður á Munkaþverá. Stuðningsmenn félagsins í Danmörku voru þeir Jón Eiríksson konferensráð, Hannes Finnsson, síðar biskup, og Gerhard Schönning prófessor í Sórey.

Félagið starfaði í nokkur ár en gaf aðeins út eina bók, *[[Konungsskuggsjá]]*, sem Hálfdan hafði þýtt á dönsku og latínu. Var hún prentuð í Sórey árið 1768 og kostuð af Sören Pens, kaupmanni á Hofsósi.

Þar sem félagið virðist aldrei hafa verið lagt formlega niður var það endurreist á Hólum haustið 1992 og eru reglulega haldnir fyrirlestrar og erindi við Háskólann á Hólum í nafni þess.

## Heimild
*
Skrei

**Skrei** er árleg koma Atlantshafsþorsks að hrygningarstöðvum, þekkt í Noregi sérstaklega við Lófót. Þorskurinn gengur frá Barentshafi suður með Noregsströnd, á tímabilinu febrúar til apríl. Fiskur þessi þykir hið besta góðgæti, þar sem hann á að vera hvítari og fíngerðari en þorskur almennt.

## Tilvísanir
LaTeX

**LaTeX** er umbrotsmál og ritvinnsluforrit fyrir TeX letursetningarforritið. LaTeX er mikið notað innan háskólastofnana þar sem það er þekkt fyrir fallega letursetningu. Nafnið LaTeX er sett upp sem  innan forritsins.
Sértækir serótónín endurupptökuhemlar

**Sértækir serótónín endurupptökuhemlar** eða **SSRI** (enska *selective serotonine reuptake inhibitors*) er flokkur þunglyndislyfja sem hefur áhrif á virkni serótóníns í heilanum. 

Lyf í þessum flokki eru m.a. (virka efnið í sviga): 
* Cipralex (escitalopram), 
* Cipramil (citalopram), 
* Seról (fluoxetine), 
* Zoloft eða Sertral (sertraline) og 
* Seroxat (paroxetine).

## Virkni serótóníns
Serótónín er eitt af meginboðefnum heilans. Á sjötta áratugnum kom fram kenning að vöntun á serótóníni og noradrenalíni væri orsök þunglyndis. Þessi vöntun er á taugamótum taugafrumna í heilanum og með því að auka þennan styrk, ýmist á serótóníni eða noradrenalíni sem er persónubundið, má minnka þunglyndiseinkenni.

Þegar lyfin eru gefin koma efnafræðileg áhrif þeirra strax fram - á mínútum eða klukkustundum. En klínísk áhrif þeirra - minnkun á þunglyndiseinkennum - kemur fram á vikum. Bendir það til boðefnin ein og sér og vöntun þeirra séu ekki orsök þunglyndis. Þegar styrkurinn á efnunum eykst við notkun þunglyndislyfja aðlagast heilinn breytingunum sem tekur nokkrar vikur að koma fram. Breytt genatjáning spilar þarna inn í. 

Að þetta taki nokkrar vikur að koma fram skýrist t.d. að serótónergar frumur, þ.e. frumur sem losa serótónín á aðrar frumur í heilanum eru gífurlega margar. Undirstúkan er eitt undirsvæða heians sem er ítauguð (fær boð **frá**) frá serótónergum frumum. 

Ein þekkt meingerð í þunglyndi er svokallaður undirstúku-heiladinguls-nýrnahettu öxull (*e. HPA axis*). Kenningin er að undirstúkan losar CRH (*e. corticotropin releasing hormone*) sem hefur áhrif á heiladingulinn. Hann losar ACTH (*e. adrenocortico trophic hormone*) sem hefur bein áhrif á nýrnahetturnar. Þær losa síðan cortisol hormónið sem er hækkað í fólki með þunglyndi. Cortisol hefur síðan þau áhrif á genatjáningu í undirstúku að upptaka á serótónín er aukin. Þegar serótónín er tekið upp eykur það á virkni fyrrnefnds öxuls. 

SSRI lyf verka á þetta kerfi - þau eru sértækir serótónín endurupptökuhemlar og hamla að serótónín sé tekið upp sem aftur hindrar að það verki inni í frumunni. Í því liggur langur virknitími SSRI lyfja m.a., breytt genatjáning tekur vikur að koma fram. 

Einnig veldur CRH hormónið eitt og sér einkennum sem sjást í þunglyndi: þyngdarmissi, minnkaðrar virkni og kvíða.  

## Heimildir
Hrunið

**Hrunið** gæti átt við:
* Hrunið á Wall Street í október árið 1929.
* Verðbréfahrunið í október 1987.
* Færeyska efnahagshrunið 1992-1993
* Bankahrunið á Íslandi haustið 2008.
* *[[Hrunið (bók)|Hrunið]]* bók eftir sagnfræðinginn Guðna Th. Jóhannesson um bankahrunið á Íslandi.
* *[[Hrunið (þættir)|Hrunið]]* þætti framleidda af Ríkissjónvarpinu byggða á bók Guðna.

## Tengt efni
* 2007
Kleomenes I

**Kleomenes I** var konungur Spartverja um 520 f.Kr. til um 489 f.Kr., við upphaf Persastríðanna. Hann lést í fangelsi af ókunnum orsökum en sagt var að hann hefði framið sjálfsmorð vegna sturlunar.

Kleomenes var hálfbróðir Leonídasar I og faðir Gorgóar, konu hans.
Litla-Hraun

**Litla-Hraun** er stærsta fangelsi Íslands. Það er staðsett rétt fyrir utan Eyrarbakka og samanstendur af níu byggingum sem eru allar innan öryggisgirðingar. Þar er einnig að finna íþróttaaðstöðu utanhúss.

Hús var byggt á  Litla-Hrauni kringum 1920 og var það upphaflega byggt sem sjúkrahús. Hjón í sveitinni gáfu lóð undir spítala í Steinskotshrauni árið 1918, efnt var til fjársöfnunar og Guðjón Samúelsson teiknaði sjúkrahús með 20-30 rúmum. Framkvæmdin reyndist dýr og ekki tókst að fá styrki fyrir skuldum og til að opna spítalann. Spítalinn lenti í höndum Landsbanka Íslands og bankinn seldi húsið og lóðina til ríkissjóðs og þar var sett upp fangelsi (betrunarhús/ vinnuhæli)  árið 1929.

## Tengt efni
* Fangelsismálastofnun ríkisins
* Listi yfir fangelsi á Íslandi

## Tenglar
* Litla-Hraun  á vef Fangelsismálastofnunar
* Sú var tíðin
* Litla-Hraun á OpenStreetMap
* Tímarit lögfræðinga, 1. Tölublað (01.01.1960), Blaðsíða 69
Ílát

**Ílát** getur verið tegund af umbúðum eða áhöldum sem notuð er til að innihalda, geyma og flytja vörur, til dæmis:
* Bolli
* Brúsi
* Dós
* Fata
* Flaska
* Kanna
* Karfa
* Karton
* Kassi
* Krukka
* Plastpoki
* Rimlakassi
* Tankur
* Tunna
Légal gildra

**Légal gildra** er gildra í philidor vörn þar sem hvítur fórnar drottningu þar sem mát fylgir ef svartur þiggur fórnina. Gildran heitir eftir Legall de Kermeur (betur þekktur sem Sire de Légal).

Gildran getur komið upp á nokkra vegu og eftir nokkrum leikjaröðum en einfaldasta leiðin er eftirfarandi:
:1.e4 e5
:2.Rf3 d6
:3.Bc4 Bg4
:4.Rc3 g6?
:5.Rxe5! Bxd1??
:6.Bxf7! Ke7
:7.Rd5#
Svali

**Svali** er ávaxtadrykkur sem hlaut miklar vinsældir á Íslandi. Svali var fáanlegur með appelsínu–, epla–, jarðarberja–, sólberja–, sítrónu- og perubragði. Svali var framleiddur af Vífilfelli.

Svali kom fyrst á markað í pelafernum árið 1982. Drykkurinn varð strax mjög vinsæll, appelsínusvali kom fyrstur og síðan bættust við eplasvali og sítrónusvali. Útflutningur hófst á Svala til Bretlands 1986, þar með var í fyrsta skipti fluttur út íslenskur drykkur. Margir þekktir skemmtikraftar hafa komið við sögu í auglýsingum á Svala hér heima og erlendis. Má þar m.&thinsp;a. nefna Jón Pál kraftakarl og Hófí fegurðardrottningu sem unnu að sölu á Svala erlendis, en heima auglýstu leikararnir Halli og Laddi Svalann ásamt söngkonunni Siggu Beinteins. Svalalagið er löngu orðið þekkt, en það samdi Sverrir Stormsker. Árið 1995 var Svalinn gerður hollari, bætt í hann meira af safa og notaður sykur sem fer betur með tennur en venjulegur sykur. Í öllum Svala er 35% safi og meira en dagskammtur af C-vítamíni fyrir börn. Til voru alls sex tegundir af svala, appelsínu, epla, sykurskertur epla og appelsínu, sítrónu og jarðarberja.

Þann 9. nóvember 2022 var tilkynnt að það yrði hætt að framleiða og selja Svala við árslok 2022.

## Heimildir
Boeing 777

**Boeing 777** er bandarísk langdræg breiðþota hönnuð og framleidd af Boeing. Boeing 777 er stærsta tveggja hreyfla farþegaflugvélin á markaðnum. Fyrsta flugvélin var smíðuð árið 1993 og flaug fyrst árið eftir. Hún var hönnuð til að brúa bilið milli hinna breiðþota Boeing, tveggja hreyfla Boeing 767 og fjögra hreyfla 747, hún var einnig arftaki fyrir eldri DC-10 og L-1011 þriggja hreyfla farþegaþota.