open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gásadalur

**Gásadalur** (færeyska: **', framburður: [ˈɡ̊ɔasaˌd̥ɛalur]) er bær í [[Vogar (Færeyjum)|Vogum]] í [[Færeyjar|Færeyjum]], vestan við [[Bær (Færeyjum)|Bæ]]. Hann liggur út með [[Mykinesfjörður|Mykinesfirði]] og er umkringdur hæstu fjöllum á eyjunni.

Gásadalur var lengi eina þorpið í [[Færeyjar|Færeyjum]] sem var án vegasambands við aðra bæi. Áður en jarðgöng voru grafin var engin leið til Gásadals nema með þyrlu eða fótgangandi. Pósturinn varð að bera póstinn yfir fjallið þrisvar í viku. Þegar [[Danmörk|danska]] [[kvikmynd]]in "1700 metrar frá framtíðinni" kom út, varð hann heimsþekktur.

Frá árinu [[2003]] hefur verið hægt að ganga í gegnum jarðgöngin (ef vasaljós gleymist ekki) og frá árinu [[2005]] geta íbúar Gásadals, sem eiga lykil, farið akandi á bíl. Jarðgöngin sjálf eru 1.410 metrar að lengd. Þau verða opnuð almennri umferð árið 2006, þegar allri vinnu við þau lýkur.

Íbúarnir segja að hefðu jarðgöngin ekki komið, væri bærinn horfinn, en þrátt fyrir það er óvíst hvort Gásadalur vex aftur. Meirihluti íbúanna er 60 ára eða eldri og engin börn eru lengur í Gásadal.

Samkvæmt **sögu Gásadals** hefur bærinn fengið nafn eftir konu í [[Kirkjubær (Færeyjum)|Kirkjubæ]], sem kölluð var [[Gæsa]]. Hún hafði borðað kjöt á föstunni þó að það væri bannað. Því voru allar eigur hennar gerðar upptækar og hún varð að flytja til dalsins í Vogum. Önnur saga, sem er trúlegri en hin, segir að nafnið sé dregið af grágæsum, sem hafa löngum flogið til Gásadals á sumrin. Aðrar sögur fjalla að mestu um [[huldufólk]].

Í Gásadal er engin kirkja. Því eru guðsþjónustur haldnar í skólanum. Áður en kirkjugarðurinn var byggður árið [[1873]] var fólk grafið í Bæ og borið yfir fjallið. ''Líksteinn'' á leiðinni þangað var staður, þar sem líkmennirnir hvíldu sig. Á leiðinni til Bæjar er líka uppspretta, sem heitir **', þar sem prestur nokkur skírði óvenjulega sjúkt barn, sem þurfti að leita læknis í Bæ.

## Myndasafn

Mynd:Faroe stamp 453 gasadalur.jpg|Frímerki frá Gásadal (útg. 2003).
Mynd:Mykines and Gasadalur.jpg|Á leiðinni til Gásadals
Mynd:Tunnel to Gasadalur, Faroe Islands.jpg|Jarðgöngin
Mynd:Gasadalur, Faroe Islands 1.JPG|Bærinn
Mynd:Stream in gasadalur.jpg|Dalsá
Mynd:Stock fish in gasadalur.jpg|Skreið
Mynd:Parish hall in gasadalur.jpg|Gamli skólinn, sem nú er kirkja
Mynd:Village idyll in Gasadalur, Faroe Islands.jpg|Í Gásadal
Mynd:Gasadalur, Faroe Islands 4.jpg|Sólskin...
Mynd:Gasadalur, Faroe Islands 5.jpg|...en þoka skellur á
Mynd:Stairway from gasadalur to the sea.jpg|Tröppur frá 1940
Mynd:Heinanova north of Gasadalur.jpg|Heinanøva (612m).


## Slóðir
*www.hagstova.fo (það nýjasta frá hagfræði)
*www.faroestamps.fo  (upplýsingar um Gásadal á ensku, Þýsku, frönsku, dönsku og færeysku)
*www.fms.fo (upplýsingar um jarðgöngin til Gásadals)
*Stamps.fo (Póstsagan í Gásadali)
Vogar (Færeyjum)

**Vogar** (færeyska: ******), stundum kallaðir **Vogey** (færeyska: ******), eru þriðja stærsta eyjan í Færeyjum. Eyjan liggur sunnan og vestan við Straumey og er næstvestust allra eyjanna, en aðeins Mykines er vestar. Íbúar Voga voru 3.367 árið 2020. Á eynni er eini flugvöllur Færeyja, Vogaflugvöllur.

Hæsta fjallið á eynni er Árnafjall (722 m). Á Vogum eru tvö stærstu stöðuvötn Færeyja, Saurvogsvatn (eða Leitisvatn) og Fjallavatn. Lögun Voga er oft sögð minna á hundshaus og er þá Fjallavatn auga hundsins en Saurvogsfjörður kjafturinn. Fjöldi hólma og skerja er í kringum eyna.

## Byggðir
Byggðirnar á eynni eru Saurvogur, Bær, Gásadalur, Miðvogur, Sandavogur og Vatnseyrar, en síðastnefnda byggðin hefur nokkra sérstöðu því hún er sú eina í öllum Færeyjum sem ekki er við sjó, heldur á strönd Saurvogsvatns. Þarna var raunar engin byggð fyrr en 1921, þegar þrjár fjölskyldur settust þar að.

Bær og Gásadalur eru á vesturströnd eyjarinnar og var Gásadalur án vegasambands við umheiminn allt til 2004, en þá voru vígð göng þangað. Tvær aðrar afskekktar byggðir fóru í eyði á síðustu öld, Víkar 1910 og Slættanes 1964. Þær voru báðar á norðvestanverðri eynni og er nú sá hluti hennar allur óbyggður. Svo var raunar einnig áður því þessar byggðir voru báðar stofnaðar á 19. öld.

Í Sandavogi var stórbýlið Steig, sem var gert að lögmannssetri árið 1555 og bjuggu flestir lögmenn Færeyja þar eftir það, allt þar til embættið var lagt niður 1816. Síðasti lögmaðurinn á Steig var Jørgen Frants Hammershaimb og þar fæddist sonur hans, V.U. Hammershaimb, prestur og málfræðingur, sem lagði grunn að færeyska ritmálinu. Minnisvarði um hann er á Steig.

## Samgöngur
Á eynni er eini flugvöllur Færeyja, Vogaflugvöllur og eru Vogar því viðkomustaður flestra sem til Færeyja koma. Völlurinn var lagður af Bretum í síðari heimsstyrjöldinni, en eftir að henni lauk var völlurinn lítið sem ekkert notaður í tuttugu ár. Hann var svo endurnýjaður á sjöunda áratugnum og gerður að alþjóðaflugvelli. Vegna flugvallarins voru Vogar öryggissvæði á heimsstyrjaldarárunum og þurftu íbúar annarra eyja sérstakt leyfi til að fara þangað. Mestallt herlið Breta á eyjunum var staðsett á Vogum, aðallega á Vatnseyrum, og voru íbúar þorpsins fluttir burt á meðan hernámið stóð yfir.

Fyrstu neðansjávargöngin í Færeyjum, Vogagöngin, milli Voga og Straumeyjar, voru opnuð árið 2002. Þau eru um 4900 m löng.
Beringssund

**Beringssund** er sund sem afmarkast af Desnjév-höfða (austasta odda Asíu) og Prince of Wales-höfða (vestasta odda Ameríku). Sundið er um 85 km breitt og dýpt þess um 30-50 m. Það tengir Tjúktahaf (Chukchi-haf, hluti Norður-Íshafsins) í norðri og Beringshaf (hluti Kyrrahafsins) í suðri. Sundið er nefnt eftir danska landkönnuðinum Vitus Bering sem fór yfir það árið 1728. Í miðju sundinu eru Diomedes-eyjar, litla og stóra, og eru 4 km á milli þeirra. Litla Diomedes-eyja tilheyrir Alaska og er því hluti af Bandaríkjunum. Á vesturströnd hennar er lítið þorp þar sem búa um 150 manns. Stóra Diomedes-eyja tilheyrir Rússlandi og er óbyggð fyrir utan fámenna herstöð. Landamæri Rússlands og Bandaríkjanna liggja um sundið milli eyjanna og sömuleiðis alþjóðlega daglínan og er því sinn dagurinn á hvorri eyju.
Desnjév-höfði

**Desnjév-höfði** (rússneska: *Mys Dezhneva*) er austasti hluti Asíu og sá höfði sem afmarkar Beringssund til vesturs. Höfðinn er nefndur eftir rússneska landkönnuðinum Semion Dezhnev sem uppgvötaði hann árið 1648. Undir höfðanum að norðvestanverðu er austasta byggð Asíu, lítið 800 manna þorp, sem heitir Uelen.

## Tengt efni
* Prince of Wales-höfði, höfðinn sem afmarkar Beringssund til austurs.
Kúsjanaveldið

**Kúsjanaveldið** var ríki sem stóð á 1. öld til 3. aldar og var á hátindi veldis síns um 105-250. Það náði frá Tadsjikistan að Kaspíahafi til Afganistan og teygði sig niður eftir Gangesfljóti. Ríkið var stofnað af Kúsjönum, ættkvísl úr Júesí þjóðflokknum frá Sinkíang í Kína, sem hugsanlega voru skyldir Tokkörum. Ríkið átti í viðskiptum við Rómverja, Sassanída í Persíu og Kína og var um skeið miðstöð samskipta milli austurs og vesturs.
Tokkarar

**Tokkarar** voru indó-evrópsk þjóð sem bjó í Tarímdældinni, þar sem nú er sjálfstjórnarhéraðið Sinkíang í norðvesturhluta Kínverska alþýðulýðveldisins. Menning þeirra stóð frá 1. árþúsundinu f.Kr. til 8. aldar e.Kr. Til eru ritaðir textar á tokkarísku frá 6. öld.
Nám

**Nám** er tiltölulega varanleg breyting á hugsun, hegðun og heilastarfsemi lífveru sökum reynslu hennar.
Prince of Wales-höfði

**Prince of Wales-höfði** (enska: *Cape Prince of Wales*) er vestasti hluti Ameríku og sá höfði sem afmarkar Beringssund til austurs.

## Tengt efni
* Desnjév-höfði, höfðinn sem afmarkar Beringssund til vesturs.

## Tengill
* Gögn um höfðann hjá Jarðfræðistofnun Bandaríkjanna (USGS)
Tjúktahaf

**Tjúktahaf** (rússneska *Чукотское море*, enska *Chukchi Sea*) er hafsvæði í Norður-Íshafi á milli Tjúktaskaga og Alaska. Beringssund tengir það við Beringshaf og Kyrrahaf. Vesturmörk þess eru við Wrangel-eyju og austurmörk við Beaufort-haf. 

Tjúktahaf þekur um 582 þúsund ferkílómetra svæði og einungis er hægt að sigla um það í fjóra mánuði á ári. Meira en helmingur hafsins er innan við 50 metrar á dýpt.

Hafið heitir eftir tjúktum sem búa við strendur þess.

Helsti hafnarbærinn er Uelen í Rússlandi með um 800 íbúa.
Abel Tasman

**Abel Janszoon Tasman** (1603 – október 1659) var hollenskur landkönnuður, þekktastur fyrir leiðangra sína austurleiðina til Kyrrahafsins árin 1642 og 1644, í þjónustu Hollenska Austur-Indíafélagsins. Þetta voru fyrstu ferðir Evrópumanna til eyjanna Van Diemenslands (sem nú heitir Tasmanía) og Nýja-Sjálands. Hann kortlagði einnig stóra hluta Ástralíu. Hlutverk hans var að kanna Nýja-Holland (Ástralíu) og sjá hvort það væri hluti stóra meginlandsins *[[Terra australis]] incognita* („óþekkt land í suðri“) sem menn töldu að væri til. Austur-Indíafélagið vonaði að hann myndi þannig uppgötva nýtt, áður óþekkt meginland, og náttúruauðlindir þess.

Nafni Tasmans hefur verið haldið á lofti í ýmsum örnefnum:
* Eyjan Tasmanía og örnefni þar eins og
** Tasmanskagi
** Tasmanbrúin
** Tasman-hraðbrautin
* Tasmanhaf
* Tasmanjökull og Abel Tasman-þjóðgarðurinn á Nýja-Sjálandi.
Francis Galton

Francis Galton (16. febrúar 1822 í Birmingham á Englandi – 17. janúar 1911), breskur mannfræðingur, landkönnuður, uppfinningamaður, tölfræðingur, frumkvöðull í arfbótum og upphafsmaður þeirra vísinda er rannsaka greind. Móðir hans var hálfsystir föður Charles Darwin en faðir hans auðugur bankamaður. Strax í barnæsku sýndi Galton einstaka hæfni, t.d. orðinn læs og skrifandi fyrir þriggja ára aldur og gat vitnað í kviður Hómers sex ára. Þrátt fyrir þetta veganesti út í lífið varð hann uppreisnarseggur á unglingsárum. Að lokum hóf hann nám í læknisfræði. Hluti námsins var að fást við lyfjagerð og hann ákvað að prófa öll lyf á sjálfum sér. Við 18 ára aldurinn urðu kaflaskipti í lífi Galtons því þá ákvað hann að reyna fyrir sér í stærðfræði við Cambridge háskólann í Englandi. Honum gekk ekki eins vel og hann hafði vonast til. En meðan á dvöl hans stóð fékk hann hugmyndina að svokallaðri normalkúrfu. Hún útskýrist þannig að meðalmennskan er algengust á öllum sviðum, t.d. í hæð og greind, en algengið minnkar síðan í báðar áttir frá meðaltali. Það eru t.d. fáir afburðagreindir.

Galton var sá fyrsti til að hefja rannsóknir á mismuni einstaklinga, með tilliti til greindar. Hann beitti þróunarkenningu Darwins, frænda síns, óspart við rannsóknir sínar. Galton hafði mikla trú á erfðaþáttum og hélt því fram að umhverfi og uppeldi einstaklingsins skipti engu máli, allt erfðist.
Ein af rannsóknum Galtons fólst í því að kanna hvort að frægir menn myndu eignast fræga syni. Hann komst að því að 48 af hverjum 100 frægum feðrum eignuðust fræga syni. 

Það sem Galton er einna frægastur fyrir í dag eru greindarvísitölu próf sem hann fann upp. Einnig er hann þekktur fyrir að vera frumkvöðull í ýmis konar rannsóknum og má þar nefna tvíburaðaferðina sem er könnun á tvíburum sem eru aldir upp á sitthvorum staðnum. Þannig má sjá hvort vegi meiri, erfðir eða umhverfi.
Dulvitund

**Dulvitund** (**undirvitund** eða **undirmeðvitund**) í almennri notkun, er hugtak sem fjallar um hugsanir, viðhorf, hvatir, óskir og tilfinningar sem viðkomandi er ekki meðvitaður um.

Ýmsir fræðimenn hafa fjallað um hugtakið á undan Sigmund Freud, en hann lagði þó mesta áherslu á það. Hann taldi að í dulvitundinni, eða undirmeðvitundinni lægi rót alls vanda falin. Snúast því kenningar hans flestar um þennan mikilvægasta hluta sálarlífsins að hans mati, með einum eða öðrum hætti. Hann hélt því fram að öllu sem okkur þætti óþægilegt að hugsa um væri ýtt niður í undirvitundina en þar héldi það samt sem áður áfram að hafa áhrif á hegðun okkar og líðan þegar það reyndi að brjóta sér leið upp úr undirvitundinni. Birtingarform þessa eru m.a. draumfarir, mismæli og kækir.
Wilhelm Wundt

**Wilhelm Wundt** (16. ágúst 1832 í Neckarau í Baden – 31. ágúst 1920) var þýskur sálfræðingur.

## Æviágrip
19 ára gamall ákvað Wundt að fara á læknisfræðibraut því að þar var hægt að læra um mannlegt atferli og sálarlíf, nokkuð sem hann hafði mikinn áhuga á. Hann útskrifaðist síðan úr læknisfræðinámi með hæstu einkunn árið 1856. Wundt fékk áhuga á lífeðlisfræði, einkum lífeðlisfræði skynjunar, þar sem hann taldi að hún gæti aukið skilning manna á sálarlífinu. Wundt varð dósent við háskólann í Heidelberg. Árið 1858 gerðist hann aðstoðarmaður Hermanns von Helmholtz. Þar skrifaði hann *Framlag til kenningar um skyntúlkun* árin 1858 – 62. Wundt beitti sér fyrir því að viðfangsefni sálfræðinnar væru rannsökuð með tilraunaaðferð raunvísinda.

Margir rekja upphaf sálfræðinnar til Wilhelms Wundts þar sem hann var sá fyrsti til að stofna rannsóknarstofu þar sem sálfræðileg viðfangsefni voru tekin til skoðunar. Rannsóknarstofuna stofnaði hann í Leipzig í Þýskalandi árið 1879. Wundt var frumkvöðull á mörgum sviðum sálfræðinnar og var meðal þeirra fyrstu til að gefa út bæði kennslubækur og tímarit sem fjölluðu um sálfræði. Þess vegna hefur hann fengið viðurnefnið „faðir sálfræðinnar“.

Wilhelm Wundt kom fram með formgerðarstefnuna. Hún fól í sér að viðfangsefni sálfræðinnar ætti að vera meðvituð hugarstarfssemi og það ætti að rannasaka hana með sjálfsskoðun. Atferlissinnar eru þó algjörlega á móti sjálfsskoðun meðal annars af því að menn geta ekki verið hlutlægir þegar þeir rannsaka sjálfa sig og eiga þá til að sveigja niðurstöðurnar að eigin væntingum. Sjálfsskoðun er ekki lengur notuð.

Wundt lést árið 1920 og hafði þá skrifað um 500 bækur og greinar tengdar sálfræði og er formgerðarstefna sú stefna sem að er kennd við hann. 

## Tengt efni
* Formgerðarstefna
* Hermann von Helmholtz
* Sálfræði

## Tenglar
*
Hermann Ebbinghaus

**Hermann Ebbinghaus** (24. janúar 1850 - 26. febrúar 1909) fæddist í Barmen í Þýskalandi. Hann lærði heimspeki við Háskólann í Bonn og útskrifaðist með Doktorsgráðu þaðan 1873. Hann hafði mikinn áhuga á sálfræði og hóf að gera tilraunir á því sviði. 

Árið 1885 gaf hann út bókina *Um minni* þar sem að hann birti niðurstöður sínar varðandi minni. Í tilraunum sínum rannsakaði hann minni með því að gera tilraunir á sjálfum sér. Þetta verk er talið tímamótaverk í sálfræði og hafði mikil áhrif á tilrauna sálfræði.

## Minnisrannsóknir
Hermann Ebbinghaus var fyrstur manna til að rannsaka minni mannsins á vísindalegan hátt. Hann áorkaða mörgu yfir ævi sína. Meðal annars bjó hann til gleymskukúrfu sem er ennþá í fullu gildi í dag. Einnig bjó hann til sparnaðareinkunnina.

Gleymskukúrfan felur í sér að við gleymum allt að 80% sem við lærum. Hann sagði að fyrstu klukkustundirnar gleymdum við hraðar en næstu sólarhring, því þá helst minnið nokkuð stöðugt. Hann hélt líka að það sem okkur þætti ómerkilegt væri mun erfiðara að muna. Þessi atriði eru viðurkennd í dag. Fólk hefur gagnrýnt hvernig hann fór að á sínum tíma, en þar eigum við við að hann lék bæði hlutverk rannsakandans og þátttakandans. Merkustu niðurstöður hans eru að endurtekning sé grundvallaratriði í minni og fari eftir þeim tíma sem liðið hefur frá því að námið átti sér stað. Hann rannsakaði þessa kenningu með því að leggja á minnið lista af merkingarlausum þriggja stafa orðum frá 8-64 skipti. Ef hann las eitthvað oft var hann líklegri til að muna það daginn eftir. 

Hann setti einnig fram kenninguna um sparnaðareinkunn. Hann rannsakaði hversu oft hann þurfti að lesa eitthvað, sem hann var búinn að læra, til að sjá að hversu mikinn tíma hann sparaði, þegar hann var að læra þetta upp á nýtt. Út frá því gat hann ályktað að það sem við höfum lært einu sinni áður eigum við auðveldara með að læra aftur. Jafnan sem hann fór eftir var:
 
:100X = Frumnám-endurnám/Frumnám
:100X = 10–6/10=40%
Greindarvísitala

Árið 1912 kom þýski sálfræðingurinn William Stern fram með þá hugmynd að hægt væri að reikna út greindarvísitölu út frá greindarprófum. Hann reiknaði greindarvísitölu út frá prófi sem franski sálfræðingurinn Alfred Binet hafði búið til. Þetta gerði Stern með ákveðinni formúlu; með því að deila í aldursstig (greindaraldur) sem prófið sýndi með lífaldri próftakans. Talan sem kom út átti að sýna hæfni fólks til að læra og hvar það stóð miðað við jafnaldra sína.

## Tilvísanir
Sáleðlisfræði

**Sálareðlisfræði** fæst við að rannsaka sambandið milli áreitis og skynjunar með vísindalegum aðferðum.

Í kringum árið 1860 hóf maður að nafni *Gustav Theodor [[Fechner]]* fyrstur manna  rannsóknir á sálfræðilegum efnum með vísindalegum aðferðum og er hann því oft nefndur faðir sáleðlisfræðinnar. Annar sem lagði líka grunninn var *Ernst Heinrich [[Weber]]*, en hann reið á vaðið í sáleðlisfræðilegum mælingum. 

Fechner rannsakaði sambandið á milli áreitis og skynjunar. Hann var fjöllærður maður og hélt því fram að allir hlutir væru gæddir einhvers konar sál. Hann setti fyrir sig það verkefni að kanna tengsl milli styrks áreita annars vegar og styrks skynjunar hinsvegar. Þessa fræðigrein sína nefndi hann svo sáleðlisfræði og það nafn hefur haldist fram til dagsins í dag.

Sáleðlisfræði er líka nefnd skynfræði vegna þess að hún fjallar aðallega um skynnæmi.
Flaska

**Flaska** er lítið ílát með háls sem er mjórri en meginhlutinn auk stút efst á hálsinum sem er oftast hringlaga og er oft lokað með tappa. Flöskur eru oftast gerðar úr gleri, plasti eða áli og eru venjulega notaðar til að geyma vökva til dæmis vatn, mjólk, gosdrykki, vín, eldsneyti og svo framvegis 

Neðst á flösku er botn hennar, það er flöskubotninn. Undir honum er stundum böðlastaup sem er dæld sem gengur upp í botninn. Upp af botninum tekur við bolur flöskunnar, en þar sem hún mjókkar upp á við eru axlir hennar (sbr. axlafull flaska). Þá tekur við háls og efst er stúturinn. 

## Böðlastaup
Á léttvínsflöskum og ýmsum flöskum öðrum er böðlastaup sem er dæld neðan í flöskubotni. Böðlastaupið er hugsað sem vörn gegn því að flaskan springi þegar hún er lögð á borð þar sem fyrir er aðskotahlutur. Einnig er talið að það styrki flöskuna almennt. Ýmsar aðrar útskýringar eru til sem útskýra böðlastaupið. Þar má til dæmis nefna: 
* Það auðveldi hvort tveggja gerjun og komi í veg fyrir að á botni hennar myndist botnfall. 
* Það auðveldi stöflun flaskna, til dæmis á þetta við um kampavínsflöskur. 
* Það auðveldi þeim sem helli úr flöskunni, bæði hvað varðar grip (þumalgrip) og jafnvægi.
Rómverskir tölustafir

**Rómverskir tölustafir** er talnakerfi sem rætur sínar að rekja til Rómaveldis og var aðlagað frá etrúskum tölustöfum. Kerfinu sem notað var til forna var örlítið breytt á miðöldum til að mynda kerfið sem notað er enn í dag.

Það er byggt á ákveðnum bókstöfum sem gefið hefur verið tölulegt gildi:
:I eða i fyrir einn,
:V eða v fyrir fimm,
:X eða x fyrir tíu,
:L eða l fyrir fimmtíu,
:C eða c fyrir eitt hundrað (*centum*),
:D eða d fyrir fimm hundruð, tekið með því að helminga gríska stafinn Phi,
:M eða m fyrir eitt þúsund (*mille*), eða gríski stafurinn Φ (Phi).
: M̅ milljón 1 000 000

Rómverskir tölustafir eru víða notaðir í dag í tölusettum listum, klukkum, blaðsíðunúmerum á undan aðalefni bókar, tölusetningu framhaldsmynda, tölusetningu ritverka í meira en einu bindi, kaflanúmer í bók og tölusetningu sumra íþróttaleika, eins og til dæmis Ólympíuleikanna. Einnig eru rómverskir tölustafir iðulega notaðir til þess að tákna ártöl, svo sem útgáfuár bóka. 

Reglur um rómversku tölurnar eru þannig, að sé stafur með lægra gildi á undan staf með hærra gildi, þá er sá lægri dreginn frá hinum hærri. Annars er lagt saman. Þannig er til dæmis IV = 4 og LXXXVII = 87 (50+10+10+10+5+2). Ártalið 1964 er MCMLXIV (1000+900+60+4) og 2005 er MMV.

Það er dálítið á reiki hvort notaðir eru hástafir eða lágstafir. Þó eru þeir stundum notaðir saman til þess að tákna margfeldi, þannig að til dæmis mM þýðir 1000 sinnum 1000 (sem sagt milljón), en MM er summan 1000 plús 1000 (sem sagt 2000).

Fyrir upplýsingar um reikning með rómverskum tölustöfum, sjá rómverskur reikningur og rómversk talnagrind.
Línuleg algebra

**Línuleg algebra** er grein innan stærðfræðinnar sem lýtur að rannsóknum á vigrum, vigurrúmum, línulegum vörpunum og línulegum jöfnuhneppum. Þar sem vigurrúm eru mikilvæg í nútíma stærðfræði er línuleg algebra mikið notuð, bæði í hreinni algebru og í fallagreiningu. Línuleg algebra hefur ennfremur víðtækt notagildi í hnitarúmfræði, náttúruvísindum og félagsvísindum, þar sem oft er hægt að umrita ólínuleg líkön í línuleg líkön, til dæmis með beitingu velda, róta eða logra. 

## Tenglar
* Fyrirlestrar í línulegri algebru hjá MIT 
* „Linear Algebra Toolkit“.
* „Linear Algebra Workbench“: margföldun og andhverfur fylkja, lausnir jöfnuhneppa, eigengildi, o.fl.
* Línuleg algebra hjá MathWorld.
* Frí kennslubók í línulegri algebru  á PDF sniði.
Smolensk

**Smolensk** (rússneska: *Смоленск;*, hvítrússneska: *Смаленск*) er borg í vesturhluta Rússlands við ána Dnjepr. Borgin er höfuðstaður sýslunnar Smolenskfylki. Íbúafjöldi árið 2003 var 351.100 manns.

Nafn borgarinnar er dregið af nafni árinnar Smolnja en uppruni þess nafns er á huldu. Hugsanlega er það dregið af *smola* sem merkir bæði tjara og trjákvoða. Grenitré vaxa umhverfis borgina og hún var eitt sinn miðstöð fyrir vinnslu og verslun með trjákvoðu. Annar möguleiki er gamla slavneska orðið *smol* sem merkir „svört jörð“.
Gleymskukúrfa

**Gleymskukúrfan** var búin til af Hermann Ebbinghaus. Hún er byggð á niðurstöðum tilrauna og sýnir hversu hratt við gleymum. Hún sýnir t.d. fram á að að fyrst eftir nám er gleymskan mest.
Alfred Binet

**Alfred Binet** (f. 11. júlí 1857 í Nice, d. 18. október 1911 í París) var franskur sálfræðingur.

Alfred átti mikinn þátt í þróun rannsókna í sálfræði og var mikill byltingarsinni í greindarprófum. Hans fyrsta verkefni í sambandi við það var að búa til greindarpróf fyrir börn á grunnskólaaldri. Prófið átti að greina gáfur barnanna til að hlífa hinum minna gefnu fyrir skólagöngu sem er ofviða þeirra gáfum. Þau próf sem hann prófaði eru ekki ósvipuð þeim sem eru notuð í dag. Greindarprófin hafði hann verið að þróa í einhvern tíma og hafði m.a. rannsakað greindarpróf Francis Galtons og lagði þau fyrir tvær dætur sínar sem voru einungis þriggja og fimm ára á þeim tíma. Binet komst t.d að því að í sumum tilvikum stóð eldri dóttirin sig betur heldur en fullorðnir. Augljóslega er greind barna og fullorðna ekki fólgin í gerð taugakerfisins og skynjunarhæfni, en þessi þættir höfðu verið lykilatriði í greindarprófi Galtons. Eftir margar rannsóknir komst Binet að því að aldur fólks skipti sköpum í greindarprófum sem þessum og að greind fælist í æðri hugarstarfsemi en ekki t.d. skynjunarhæfileikum eins og Galton hafði lagt áherslu á. 

Til eru 5 mismunandi verkefni fyrir börn á mismunandi aldri. Binet notaði þau til að finna út greindaraldur barna. T.d. ef 7 ára barn leysir öll verkefni fyrir 6 ára, 4 fyrir 7 ára, 2 fyrir 8 ára og 1 fyrir 9 ára. Við tökum það verkefni sem barnið svaraði öllu réttu, en það var 6 ára. Síðan bætast við fimmtungur árs fyrir hvert rétt leyst verkefni. Greindaraldur barnsins er því 7 og 2/5 eða 7,4. 
Síðar meir notaði sálfræðingurinn William Stern þessa aðferð Binets til þess að reikna út greindarvísitölu fólks. Stern reiknaði greindarvísitöluna með því að deila greindaraldri í lífsaldur og margfaldaði það með 100. Rétt er að benda á að Lewis Terman endurbætti þessa jöfnu með því að margfalda með 100 til að fá út prósentutölu. 

Próf Binets og Termans eru fyrirmyndir annarra greindarprófa sem nú eru notuð. Prófin voru þýdd yfir á öll möguleg tungumál og þar á meðal íslensku af Matthíasi Jónssyni og voru þau lögð fyrir um 4.000 íslensk börn á aldrinum 2-16 ára í kringum 1950.
Lönd eftir landsframleiðslu

Hægt er að skoða tvenns konar lista:
* **[[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)]]**, miðað við núverandi gengi gjaldmiðla á gjaldeyrismarkaði.
* **[[Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)]]**, miðað við kaupmáttarjöfnuð.
Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)

**Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)** er listi yfir lönd og nokkrar hjálendur eftir vergri landsframleiðslu miðað við markaðsvirði (nafnverð). Þessar tölur taka ekki með í reikninginn ólíkt verðlag í mismunandi löndum, og þær geta verið mjög breytilegar frá ári til árs þar sem þær eru háðar gengi gjaldmiðla í hverju landi fyrir sig. Gengisbreytingar hafa því mikil áhrif á stöðu landanna innbyrðis frá ári til árs. Með því að kaupmáttarjafna landsframleiðsluna má koma í veg fyrir þessar sveiflur, en listi yfir lönd eftir landsframleiðslu (KMJ) er matskenndari en þar sem miðað er við nafnvirði.

Listinn er þrefaldur og sýnir tölur frá þremur ólíkum stofnunum, AGS, Heimsbankanum og tölfræðideild Sameinuðu þjóðanna.

## Listi

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ) - VLF reiknuð miðað við kaupmáttarjöfnuð.
* Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ) - VLF á mann miðað við kaupmáttarjöfnuð.
* Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði) - VLF á mann miðað við opinbert gengi eða markaðsgengi.
Kaupmáttarjöfnuður

**Kaupmáttarjöfnuður** (KMJ) er aðferð til að reikna út annars konar gengi milli gjaldmiðla tveggja landa. Kaupmáttarjöfnuður mælir hversu mikið hægt er að kaupa af vörum og þjónustu miðað við alþjóðlegan mælikvarða (venjulega Bandaríkjadal eða alþjóðadal) þar sem verðlag getur verið mjög breytilegt frá einu landi til annars.

Kaupmáttarjöfnuður er notaður við samanburð á lífsgæðum milli landa. Verg landsframleiðsla (VLF) er upphaflega reiknuð í gjaldmiðli þess lands, sem leiðir af sér að allur samanburður felur í sér að umreikna þarf miðað við gengi. Notkun raungengis er álitin óraunhæf þar sem það endurspeglar ekki ólíkt verðlag í löndunum sem borin eru saman. Munurinn á kaupmáttarjöfnuði og raungengi getur verið umtalsverður.

## Skilgreining
KMJ er gengi sem er reiknað út frá jöfnuði kaupmáttar tiltekins gjaldmiðils miðað við annan gjaldmiðil. KMJ tekur mið af því að sum vara eins og fasteignir, þjónusta (t.d. heilbrigðisþjónusta) og þungar verðlitlar vörur (möl, korn) eru ýmist ekki hluti af viðskiptum milli landa eða eru með flutningskostnað sem eykur endanlegt verð þeirra umtalsvert. Verðmunur þessara vara kemur því ekki fram í raungenginu. Ólíkt „raun“-gengi sem ræður verði gjaldmiðla á hinum opinbera markaði er KMJ reiknaður út frá hlutfallslegu virði gjaldmiðils byggt á verði „innkaupakörfu“ sem hægt er að kaupa fyrir gjaldmiðilinn í því landi þar sem hann er notaður. Venjulega er horft á verð á mörgum vöruflokkum sem eru vegnir miðað við mikilvægi þeirra í hagkerfinu. Algengast er að reikna KMJ miðað við vöruverð á einhverju VLF-svæði, miðað við verð sambærilegrar vöru í Bandaríkjunum og komast þannig að gengi miðað við bandaríkjadal. Þegar VLF er þannig umreiknuð fæst betri mælikvarði á lífsgæði á tilteknum svæðum.

### Dæmi
Verg landsframleiðsla á mann í Kína um það bil 1.400 bandaríkjadalir, en um 6.200 dalir ef byggt er á kaupmáttarjöfnuði. Í Japan er VLF á mann um það bil 37.600 dalir, en aðeins 31.400 dalir ef miðað er við KMJ.

## Tengt efni
* Gjaldeyrir
* Landsframleiðsla
* Neysluvísitala
* Þjóðarframleiðsla
Sefasýki

**Sefasýki** nefnist það afbrigði taugaveiklunar sem lýsir sér í líkamlegum einkennum svo sem lömun, blindu eða tilteknu minnisleysi án þess að nokkur líkamleg orsök finnist.

Sálfræðingurinn Sigmund Freud er jafnan tengdur við þessa geðröskun, en hann komst að þeirri niðurstöðu að orsök hennar væri að finna í dulvitaðri andlegri togstreitu, oftar en ekki kynferðislegri, sem mætti oftast rekja til barnæsku einstaklingsins. Rannsóknir Freuds á sefasýki leiddu til sálfræðistefnu sem kallast sálgreining. 
Sigmund Freud starfaði með JEan Martin Charcot sem var fyrstur manna til að líta á sefasýki sem raunverulegan sjúkdóm en á þessum tíma horfði fólk á sefasýkissjúklinga með fyrirlitningu.

Sefasýki er af mörgum talin vera rusl-greining, þ.e.a.s., þeir sem ekki greinast með annað eru taldir vera með sefasýki.
ISNET93

**ISNET93** (eða **ISN93**) er viðmiðunarhnitakerfi vegna GPS mælinga sem tekið var upp fyrir Ísland af Landmælingum Íslands árið 1993. Kerfið er hornsönn Lambert-keiluvörpun. Mælikvarði vörpunarinnar er 1:1 á breiddargráðunum 64°15' og 65°45' norður. Skurðpunktur ásanna er hornréttur í 65° norður og 19° vestur, og hefur sá skurðpunktur hnitin (500000, 500000), gefið upp á hnitaforminu (norður, austur), og hnitin eru í metrum talin, og fara hnitin minnkandi til vesturs og suðurs.

Viðmiðunarhnitakerfið byggist á jarðmiðjukerfinu ITRF93.6 (enska: *International Terrestrial Reference Frame 1993.6*), sporvölunni GRS-80 (enska: *Geodetic Reference System 1980*'), og niðurstöðum GPS mælinga sem framkvæmdar voru árið 1993. Þetta þýðir að Z-ás kerfisins fellur saman við snúningsás jarðar, en X- og Y-ásarnir spanna miðbaugsflötinn. X-ásinn liggur í fleti Greenwich núllbaugsins, en Y-ásinn er hornréttur á X-ásinn til austurs. GPS mælingarnar fóru fram á 119 mælistöðvum, sem mynda ÍSNET93, og er þeim dreift út um allt land. Jarðrek má greina með því að skoða tilfærslu þessarra punkta frá upphaflegum mæligildum, og sökum jarðreks og annarra jarðfræðilegra og stjarnfræðilega þátta þarf að endurnýja grunnstöðvanetið á nokkurra ára fresti. Næsta íslenska grunnstöðvanetið eftir ISNET93 er ISNET05.

## Tengill
* Reglugerð um viðmiðun ÍSN93, grunnstöðvanet og mælistöðvar til notkunar við landmælingar og kortagerð
Hrekjanleiki

**Hrekjanleiki** eða **afsannanleiki** er mikilvægt hugtak innan vísindaheimspeki. Ýmsir eru þeirrar skoðunar að sé staðhæfing eða kenning ekki gædd þeim eiginleikum að vera afsannanleg, þá sé hún tvímælalaust óvísindaleg. Til að staðhæfing teljist hrekjanleg þarf að vera möguleiki á því að athugun leiði í ljós að staðhæfingin sé ósönn. Til að mynda er setningin; „allar krákur eru svartar“ hrekjanleg því að ein athugun getur leitt í ljós að til sé hvít kráka, sem gerir þá staðhæfinguna ósanna.

*Hrakhyggjumenn* fullyrða að hver sú kenning sem ekki er hrekjanleg sé algjörlega óvísindaleg. Til að mynda halda fylgjendur Karls Popper því fram að sálkönnunarkenningin sé dæmi um hugmyndafræði frekar en vísindi. Sálkönnuður gæti talið sjúkling sinn vera í afneitun varðandi kynhneigð sína og talið afneitunina vera sönnun þess að hann sé samkynhneigður; stundi hann kynlíf með konum er það einfaldlega talinn máttarstólpi afneitunarinnar. M.ö.o., það er engin leið fyrir sjúklinginn að sýna sálkönnuðnum, á sannfærandi hátt, að hann sé ekki samkynhneigður. Þetta er það sem að Popper kallaði lokaðan hring. Slík staðhæfing, að sjúklingurinn sé samkynhneigður, er ekki hrekjanleg innan sálkönnunarinnar.

Staðhæfingar sem ekki eru hrekjanlegar teljast því, samkvæmt hrakhyggjumönnum, ekki til vísinda heldur hjáfræða.

## Heimild

## Tengt efni
* Karl Popper

## Tengill
Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)

**Listi yfir lönd heimsins eftir vergri landsframleiðslu (KMJ)** er listi yfir lönd sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, Heimsbankinn og CIA halda gögn um, eftir vergri landsframleiðslu sem er verðgildi allrar framleiddrar vöru og þjónustu innan landsins tiltekið ár. Verðgildið í dölum er dregið af reiknuðum kaupmáttarjöfnuði og gildir fyrir árið 2020.

## Listinn

## Tilvísanir

## Tengt efni

* Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði) - VLF þar sem gjaldmiðlar hafa verið umreiknaðir miðað við markaðsvirði.
* Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ) - VLF á mann miðað við kaupmáttarjöfnuð.
* Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði) - VLF á mann miðað við markaðsvirði eða opinbert gengi.
David Livingstone

**David Livingstone** (19. mars 1813 – 1. maí 1873) var skoskur landkönnuður og trúboði sem var uppi á Viktoríutímabilinu. Hans er einkum minnst fyrir könnun Sambesí og fund Viktoríufossa og fund hans með Henry Morton Stanley við Tanganjikavatn árið 1871. Þá var Livingstone í síðasta leiðangri sínum að rannsaka upptök Hvítu Nílar sem hann áleit jafnvel vera í Tanganjika eða Lualaba, sem í raun er upptök Kongófljóts.

Livingstone var hatrammur andstæðingur þrælasölu og þeirra grimmdarlegu þrælaveiða sem arabar frá Egyptalandi, Sansibar og Persíu stunduðu í Austur-Afríku á tímum leiðangra hans. Dagbækur hans og bréfasafn sem Stanley flutti til London eftir fund þeirra í bænum Ujiji við Tanganjikavatn áttu mikinn þátt í því að Bretar settu þrýsting á bandamenn sína í þessum löndum að banna þrælasölu með öllu. 

## Tenglar
*
Suðurpóllinn

**Suðurpóllinn** er sá punktur, syðst á Jörðinni, þar sem allir lengdarbaugar koma saman og mætast í einum punkti. Ásamt Norðurpólnum er hann sá punktur á jarðkringlunni sem er fjarlægastur miðbaug. Norðmaðurinn Roald Amundsen komst fyrstur manna á Suðurpólinn þann 14. desember 1911. 

## Segulsuður
Skammt frá hinum landfræðilega suðurpól er segulsuður sem er sá punktur á jörðinni þar sem allar línur jarðsegulsviðsins beinast 'upp á við' í átt að segulnorðri. Staðsetning segulsuðurs er síbreytileg og sífellt þarf að endurreikna nákvæma staðsetningu þess.

## Óaðgengipóllinn - landfræðileg miðja
Sá staður á Suðurskautslandinu þar sem jafnlangt er í allar áttir til strandar Suðurhafsins kallast óaðgengipóllinn. Mun erfiðara er að komast að honum en hinum landfræðilega pól sem er í tæplega 900km fjarlægð. Fyrsti hópur gangandi manna komst á pólinn þann 20. janúar 2007 eftir sjö vikna för en fyrst komust menn að honum árið 1958, þá á vélsleðum.

## Tengt efni
* Norðurheimskautið
 
## Tenglar
*
Tanganjika

**Tanganjika** var ríki í Austur-Afríku innan Breska samveldisins, og hét í höfuðið á Tanganjikavatni sem myndaði vesturlandamæri þess. Það var hluti af nýlendunni Þýsku Austur-Afríku þar til Bretar lögðu hana undir sig í Fyrri heimsstyrjöldinni. Þeir stýrðu svo landinu þar til það fékk sjálfstæði 9. desember 1961. Árið 1964 sameinaðist það Sansibar í ríkinu Tansaníu. Nafnið Tansanía er myndað úr fyrstu stöfum nafnanna Tanganjika og Sansibar.

Fyrsti forseti ríkisins var Julius Nyerere frá árinu 1962-1964.  Hann var forsætisráðherra frá 1961-1962 en þá var Elísabet 2. þjóðhöfðingi landsins.
Hólmlenda

**Hólmlenda** eða **útlenda/innlenda** er svæði sem tilheyrir ákveðnu ríki en tengist því ríki ekki landfræðilega (eyjar eru ekki meðtaldar) og er því umlukið öðru ríki eða ríkjum. Gott dæmi er svæðið umhverfis rússnesku borgina Kalíníngrad sem tilheyrir Rússlandi en er aðskilið frá því af landsvæði sem tilheyrir Póllandi og Litáen.

Hólmlenda er ekki alltaf innlenda þar sem svæðið er ekki endilega umlukið einu ríki heldur getur komið fyrir á landamærum tveggja eða fleiri ríkja. Kalíníngrad á til dæmis landamæri að bæði Litháen og Póllandi og strönd við Eystrasalt og er því ekki innlenda í neinu ríki.

## Tengt efni
* Hjálenda
* Nýlenda
Norðurpóllinn (leikhús)

**Norðurpóllinn** var leikhús og menningarmiðstöð við Norðurslóð á Seltjarnarnesi, stofnað í byrjun árs 2010 og starfaði til ársins 2013. Í janúar 2013 höfðu um 30.000 manns lagt leið sína í Norðurpólinn áður en því var lokað. Leikhúsið var eingöngu rekið með sjálfsaflafé.

## Saga
Starfsemi Norðurpólsins hófst í janúar 2010 í húsi sem áður hýsti starfsemi Borgarplasts. Húsið er 1100 fm iðnaðarhúsnæði sem byggt var árið 1996. Norðurpóllinn er rekið af einkahlutafélaginu Alheimurinn ehf. Stofnendur vour Arnar Ingvarsson, Gríma Kristjánsdóttir, Guðjón Pálmarsson og Íris Stefanía Skúladóttir en í janúar 2011 kom Búi Bjarmar Aðalsteinsson inn í starfsemina í stað Guðjóns.

## Leikhúsið
Leikhúsið var vettvangur fyrir margvíslega starfsemi tengda listum. Auk aðstöðu til sýninga var vinnuaðstaða fyrir listamenn í húsinu. Norðurpóllinn var eitt af fáum einkareknum leikhúsum á Íslandi. Auk þess er það einstakt fyrir þær sakir að vera svo kallað verksmiðjuleikhús eða verksmiðja sem hefur verið breytt í leikhús. Slík leikhús hafa notið mikilla vinsælda í Evrópu.

## Sýningar
Fyrsta frumsýning í leikhúsinu var þann 17. febrúar og var það uppsetning leikfélags Menntaskólans við Sund á *Aladdín*. Í kjölfarið fylgdi leiksýning byggð á bók Andra Snæs Magnasonar, *[[LoveStar]]*, í uppsetningu Herranætur, leikfélags Menntaskólans í Reykjavík.

Fyrsta frumsýning atvinnuleikhóps var þann 24. apríl 2010. Það var uppsetning á leikverkinu *Glerlaufin* eftir Philip Ridley. Sýningin var í leikstjórn Bjartmars Þórðarsonar. Í leikhópnum voru Jóel Sæmundsson, Ólafur S.K. Þorvaldz, Lilja Guðrún Þorvaldsdóttir og Vigdís Másdóttir.

Sýningin Fjalla-Eyvindur sem sýnd var í Norðurpólnum hlaut tvær tilnefningar til Grímuverðlauna starfsárið 2010-2011. Það var fyrir bestu sýningu og bestu leikkonu í aðalhlutverki.

## Lokun
Seinasta sýning Norðurpólsins var sýnd vorið 2013. Vegna nýs skipurits Seltjarnarnesbæjar var ákveðið að breyta iðnaðarsvæði við Gróttu í íbúabyggð.

## Tilvísanir
Kákasus

**Kákasus** er svæðið milli Svartahafs og Kaspíahafs og inniheldur Kákasusfjöll og láglendið umhverfis þau. Almennt er að telja til Kákasus löndin Armeníu, Georgíu, Aserbaísjan og norðurhlíðar fjallanna í Rússlandi: Krasnodar, Stavropol og sjálfsstjórnarhéruðin Adygea, Kalmikía, Karasjaí-Sjerkessía, Kabardínó-Balkaría, Norður-Ossetía, Ingúsetía, Téténía og Dagestan.

Þrjú lönd á svæðinu gera tilkall til sjálfstæðis en eru ekki viðurkennd af alþjóðasamfélaginu: Abkasía, Nagorno-Karabakh og Suður-Ossetía.

Landfræðilega er Kákasus hluti Asíu en er oft talið til Evrópu af sögulegum og menningarlegum ástæðum.

Þá telst Elbrusfjall hæsta fjall Evrópu.
Uelen

**Uelen** er lítill bær í sjálfstjórnarhéraðinu Tjúkotka undir norðvestanverðum Desnjév-höfða, sem er austasti oddi Asíu, austast á Tjúktaskaga. Höfðinn er vestan við Beringssund. Bærinn er á sömu breiddargráðu og Bolungarvík. Íbúar Uelen eru um 720 manns (2010). Þorpið stendur á malareyri, sem aðskilur Norður-Íshafið að norðan og stórt lón að sunnan. Lónið er um 12 - 15 km á lengd (austur/vestur) og rúmir 2 km á breidd, en eyrin er 200 - 300 m á breidd. Uelen er frægt fyrir útskornar töflur úr þverskorinni rostungstönn og útskornar heilar tennur, en mikið er af rostungum á þessu svæði. Daglínan er á miðju Beringssundi, skammt austan við þorpið og má því segja að dagurinn byrji í Uelen.

## Mynda safn

 Uelen 1 2013-08-02.jpg|Uelen, 2013.
 Uelen beach.jpg|Uelen, 2018.
 Uelen streets.jpg|Uelen, 2018.
 Uelen, Lenin Street.jpg|Uelen, 2018.
 Uelen church.jpg|Uelen, 2018.
 Uelen residents 1913.JPG|Uelen, 1913.
Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)

**Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)** er listi yfir lönd heimsins sem er raðað eftir vergri landsframleiðslu, sem er verðmæti allrar vöru og þjónustu sem framleidd var í landinu það ár  deilt með miðársgildi fjölda íbúa sama ár.

Verðgildi VLF í dölum er hér reiknað út frá kaupmáttarjöfnuði. Slíkir útreikningar eru framkvæmdir af ýmsum stofnunum, þar á meðal Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, Pennsylvaníu-háskóla og Alþjóðabankanum. Þar sem tölurnar byggja að hluta til á áætluðum gildum, geta niðurstöður verið ólíkar eftir því hvaða stofnun á í hlut. Stundum er þessi munur umtalsverður. Kaupmáttarjöfnuður byggir á áætlun fremur en hörðum staðreyndum og ætti að notast með varúð.

Samanburður á auðlegð þjóðanna er líka oft unninn miðað við nafnvirði landsframleiðslunnar, sem endurspeglar ekki ólíkt verðlag í löndunum (sjá Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)). Kostirnir við að nota nafnvirði eru þeir að minni áætlunar er þörf og það endurspeglar með meiri nákvæmni þátttöku íbúa landsins í efnahagslífi heimsins. Almennt séð dreifast tölurnar minna sé miðað við kaupmáttarjöfnuð, en ef miðað er við nafnvirði.

## Listinn

## Tilvísanir

## Tengt efni

* Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)
* Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)
* Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)
Svartahaf

**Svartahaf** er innhaf á mörkum Evrópu og Litlu-Asíu sem þekur um 450 þúsund km² svæði. Það er 1.154 kílómetrar að lengd og 610 kílómetrar á breidd. Mesta dýpt þess er 2.200 metrar. Það tengist við Miðjarðarhaf um Bosporussund, Marmarahaf og Dardanellasund, og við Asovshaf, sem er innhaf úr Svartahafi, um Kertsj-sund.

Stærstu hafnarborgirnar við hafið eru Odesa og Sevastopol og eru þær báðar í Úkraínu.

Eftirtalin lönd eiga strönd að Svartahafi:
* Búlgaría
* Georgía
* Rúmenía
* Rússland
* Tyrkland
* Úkraína
Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)

**Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)** er listi yfir lönd eftir vergri landsframleiðslu, eða verðgildi allrar vöru og þjónustu sem framleidd var í landinu á tilteknu ári, deilt með miðársgildi fólksfjölda sama ár. Þessar tölur taka ekki tillit til ólíks verðlags í mismunandi löndum og niðurstaðan getur verið mjög breytileg frá einu ári til annars eftir sveiflum í gengi gjaldmiðils viðkomandi lands. Slíkar sveiflur geta valdið því að sæti lands á listanum getur breyst mikið frá einu ári til annars, jafnvel þótt svo til enginn munur sé á lífskjörum íbúanna. Því ætti að nota þessar tölur með varúð. 

Samanburður á auðlegð þjóðanna er líka oft framkvæmdur á grundvelli kaupmáttarjöfnuðar (KMJ) til að gera ráð fyrir ólíku verðlagi í löndunum (sjá Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)). Með því að nota kaupmáttarjöfnuð er farið framhjá vandamálinu við gengissveiflur, en sú aðferð hefur líka galla. Kaupmáttarjöfnuð landsframleiðsla endurspeglar ekki verðgildi framleiðslunnar á heimsmarkaði og þarfnast auk þess meiri áætlunar en landsframleiðsla að nafnvirði. Almennt séð er dreifing talna miðað við kaupmáttarjöfnuð minni en ef miðað er við nafnvirði.

## Listinn

Ath: Ekki eru til gögn fyrir Falklandseyjar, Færeyjar, Gíbraltar, Guernsey, Vatíkanið, Mön, Jersey, Niue, Pitcairn, Sankti Helena, Ascension og Tristan da Cunha, Tókelá, Bandarísku Jómfrúaeyjar og Vestur-Sahara.

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ) - VLF á mann miðað við kaupmáttarjöfnuð.
* Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði) - VLF þar sem verðgildi er umreiknað miðað við markaðsgengi.
* Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ) - VLF umreiknað miðað við kaupmáttarjöfnuð.
GRS-80

**GRS-80** (enska: *Geodetic Reference System 1980*) er sporvala sem notuð er í landfræðilegum kúluhnitamælingum, sem hefur þau einkenni að hálfur langás sporvölunnar, a = 6.378.137m, þyngdarstuðull jarðar miðað við jarðarmiðju er GM = 3986005 \cdot 10^8 m^3s^{-2},  aflfræðilegur formstuðull jarðar er J_2 = 108263 \cdot 10^{-8}, og meðal hornhraði jarðar er 7292115 \cdot 10^{-11} \frac{rad}{s^{-1}}. Frá þessu er hægt að reikna að pólfletja sporvölunnar er f = \frac{1}{298,257222101}
Salómonseyjar

**Salómonseyjar** eru eyríki í Suður-Kyrrahafi, austan við Papúu Nýju-Gíneu og norðan við Vanúatú. Eyjaklasinn telur fleiri en 990 eyjar sem samanlagt eru yfir 28 þúsund ferkílómetrar að stærð. Höfuðborg landsins, Honíara, er á eyjunni Guadalcanal. Í Salómonseyjaklasanum er, auk Salómonseyja, Bougainville-eyja sem tilheyrir Papúu-Nýju Gíneu. 

Talið er að menn hafi siglt til eyjanna frá Nýju Gíneu fyrir um 30.000 árum síðan. Spænski skipstjórinn Álvaro de Mendaña kom þangað fyrstur Evrópumanna árið 1568. Hann gaf þeim nafn sitt. Árið 1893 fékk Bretland yfirráð sín yfir eyjunum viðurkennd. Í Síðari heimsstyrjöld fóru miklir bardagar milli bandarískra og japanskra hermanna fram á eyjunum. 

Salómonseyjar fengu heimastjórn árið 1976 og fullt sjálfstæði tveimur árum síðar. Salómonseyjar eru hluti af Breska samveldinu og Bretakonungur er þjóðhöfðingi þeirra.

## Heiti
Árið 1568 kom spænski landkönnuðurinn Álvaro de Mendaña til eyjaklasans, fyrstur Evrópumanna. Hann nefndi eyjarnar *Islas Salomón* eftir Salómon konungi úr *[[Biblían|Biblíunni]]*. Sagt er að hann hafi gefið þeim þetta nafn því hann ímyndaði sér að þær byggju yfir miklum auðæfum og taldi þær vera hina goðsögulegu borg Ófír úr *Biblíunni*. Megnið af nýlendutímanum var opinbert heiti eyjanna Verndarsvæði Bresku Salómonseyja, en árið 1975 var því breytt í Salómonseyjar.

## Landfræði
Salómonseyjar eru eyríki austan við Papúu Nýju-Gíneu. Aðaleyjarnar eru sex talsins en auk þeirra eru yfir 900 minni eyjar. Stærstur hlutinn er á fjalllendum eyjum Salómonseyja, Choiseul-eyju, Shortland-eyjum, Nýju-Georgíueyjum, Santa Isabel-eyju, Russell-eyjum, Flórídaeyjum, Tulagi, Malaita, Marakasike, Ulawa, Owaraha, Makira og aðaleyjunni Guadalcanal. Bougainville-eyja er stærst Salómonseyja en tilheyrir Papúu Nýju-Gíneu. Salómonseyjar ná líka yfir ytri kóralrif og eyjar á borð við Sikaina, Rennell-eyju, Bellona-eyju, Santa Cruz-eyjar og fjarlægu smáeyjarnar Tikopia, Anuta og Fatutaka.

Eyjarnar liggja milli 4. og 13. breiddargráðu suður og 155. og 169. lengdargráðu austur. Fjarlægðin milli vestustu og austustu eyjanna er um 1.500 km. Santa Cruz-eyjar (sem Tikopia tilheyrir) eru norðan við Vanúatú og er um 200 km frá öðrum eyjum.

## Stjórnmál
### Stjórnsýslueiningar
Salómonseyjum er skipt í 10 stjórnsýsluumdæmi: níu héruð og höfuðborgina, Honiara.

Umdæmin eru: 
# Central Province
# Choiseul
# Guadalcanal
# Isabel
# Makira-Ulawa
# Malaita
# Rennell og Bellona
# Temotu
# Western Province
# Honiara

## Tilvísanir
Normaldreifing

e^{-\frac{(x - \mu)^2}{2 \sigma^2}}
| cdf = \frac{1}{2}\left[1 + \operatorname{erf}\left( \frac{x-\mu}{\sigma\sqrt{2}}\right)\right] 
| quantile = \mu+\sigma\sqrt{2} \operatorname{erf}^{-1}(2F-1)
| mean = \mu
| median = \mu
| mode = \mu
| variance = \sigma^2
| skewness = 0
| kurtosis = 0
| entropy = \frac{1}{2} \log(2\pi e\sigma^2)
| mgf = \exp\left(\mu\,t+\frac{\sigma^2 t^2}{2}\right) 
| cf = \exp\left(\mu\,i\,t-\frac{\sigma^2 t^2}{2}\right)
}}

**Normaldreifing**, einnig kölluð **Gauss-dreifing** eftir Carl Friedrich Gauss, er dreifilíkan sem sýnir áætlaða dreifingu tölulegra upplýsinga úr stóru úrtaki (t.d. einkunna í stórum bekk, hæð eða þyngd fólks), og gegnir mikilvægu hlutverki í ýmsum fræðum. Einnig er talað um **normalkúrfu**, þar sem skírskotað er til grafsins sem sýnir dreifinguna. Höfuðsetning tölfræðinnar segir að fyrir nægilega mörg tilfelli munu öll gögn normaldreifast.

Normalkúrfan hefur þá eiginleika að meðaltal, miðgildi og tíðasta gildi stakanna sem hún lýsir eru öll í miðju hennar, þ.e. er sama talan. Það sem veitir kúrfunni notagildi er að ávallt er jafnstórt hlutfall staka innan tiltekins fjölda staðalfrávika frá meðaltalinu. Þannig eru um 68,26% stakanna innan bilsins frá mínus einu upp í plús eitt staðalfrávik frá meðaltalinu, um 95,44% staka eru innan ± tveggja staðalfrávika frá meðaltali og 99,72% innan ± þriggja.

## Z-gildi
Hægt er að umbreyta mælingum sem fylgja normalkúrfunni í svonefndar staðaleinkunnir, einnig kallaðar z-gildi. Staðaleinkunn greinir frá því hver staða mælingar er gagnvart normalkúrfunni. Z-gildi eru í raun staðalfrávik; +1z táknar þannig eitt staðalfrávik fyrir ofan meðaltal, og -2z táknar tvö staðalfrávik fyrir neðan meðaltal. 

Formúlan fyrir staðaleinkunninni er

z=\frac{x-\bar{x}}{S},

þar sem x er mælingin sem á að breyta í z-einkunn, en x̅ er meðaltal allra mælinganna og S staðalfrávik þeirra.

Normalkúrfa sem er mæld í z-gildum, þar sem staðalfrávik er 1 og meðaltal er 0, kallast stöðluð normalkúrfa.

## Tengill
* Hermilíkan af baunavélinni, eða Quincunx, sem sýnir hvernig eiginleikar normaldreifast
* Normal Distribution -- from Wolfram MathWorld