open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fjarvinna

**Fjarvinna** er vinnufyrirkomulag þar sem starfsmenn vinna vinnu sína utan vinnustaðar, til dæmis á flakki, á heimaskrifstofu, á starfsstöð langt frá vinnu eða í samnýttu skrifstofurými. Fjarvinna reiðir sig oft á öfluga fjarskiptatækni. Fjarvinna getur verið nauðsyn fyrir lítil fyrirtæki og sprotafyrirtæki sem ekki hafa yfir föstu húsnæði að ráða. Ástæða fjarvinnu getur líka verið dreifing viðskiptavina.

Kostir fjarvinnu geta meðal annars verið að minnka starfsmannaveltu og draga úr ferðalögum í og úr vinnu. Fjarvinna getur líka aukið möguleika fyrirtækis til að ráða starfsmenn sem eiga erfitt með að mæta reglulega á vinnustað, til dæmis vegna fötlunar, annarra starfa eða fjarlægðar frá heimili. Ókostir fjarvinnu geta meðal annars verið einangrun frá samstarfsfólki, skortur á hvatningu og samskiptum augliti til auglitis sem eru mikilvæg til að byggja upp tengsl og traust innan fyrirtækis. Vinnumat getur líka orðið flóknara fyrir bæði starfsmann og vinnuveitanda og það getur haft áhrif á framgangsmöguleika.

## Tenglar
* Tryggvi Rúnar Jónsson (2006). Fjarvinna: Ávinningur eða ánauð?. MA-ritgerð við viðskipta- og hagfræðideild HÍ.
Háskóli Sameinuðu þjóðanna

**Háskóli Sameinuðu þjóðanna** er fjölþjóðleg mennta- og rannsóknarstofnun, stofnuð 1973. Höfuðstöðvar skólans eru í Tókýó í Japan, en kennsla og rannsóknir fara fram á yfir tíu stöðum víðsvegar um heiminn. 

Skólinn býður upp á fjórar námsleiðir á Íslandi í samstarfi við innlendar stofnanir:
* Jafnréttisfræði (UNU-GEST)
* Jarðhitafræði (UNU-GTP)
* Landgræðslufræði (UNU-LRT)
* Sjávarútvegsfræði (UNU-FTP)

## Ytri tenglar
* UNU-GEST 
*UNU-GTP 
*UNU-LRT
*UNU-FTP 
* Heimasíða skólans
Óendurnýjanlegar auðlindir

**Óendurnýjanlegar auðlindir** (e. Non-renewable resources) eru stofnar eða birgðir af náttúruauðlindum sem eru varðveitanlegar, en óendurnýjanlegar. Auðlindir geta orðið óendurnýjanlegar ef gengið er um of á stofn eða birgðir þeirra, það er að auðlindin hefur ekki undan að endurnýjast í samanburði við notkun og neyslu mannfólksins. Dæmi um slíkar auðlindir eru olía og kol. Á móti, sem dæmi um endurnýjanlegar auðlindir, eru vind- og sólarorka og er það vegna þess að endurnýjanleiki þeirra getur átt sér stað í takt við notkun og neyslu.   

## Nýting og sjálfbærni
Öll jarðefni eru óendurnýjanleg, heildarmagn þeirra er gefið og það verða ekki til auknar birgðir af þeim. Jarðefni skiptast í jarðefnaeldsneyti og önnur jarðefni. Jarðefnaeldsneyti eins og kol og olía eru bæði óendurnýjanleg og óendurvinnanleg. 
Það kostar að nýta auðlindina og breyta henni í hrávöru sem seld er á markaði. Munurinn sem skapast þar á milli kallast renta. Til að ná fram sjálfbærni við óendurnýjanlegar auðlindir þarf að nota rentuna til þess að fjárfesta í nýjum auðlindum. 

Auðlindir sem búið er að nýta verða ekki nýttar aftur en það er hægt að ná fram sjálbærni með eftirfarandi leiðum: 

•	Með því að hugsa notkunina á tiltekinni auðlind eins og umskiptaferli, þar sem auðlindinni verður að lokum skipt út fyrir staðgönguvöru eða aðra auðlind sem meira er til af. 

•	Með því að nota rentuna sem skapast við nýtingu auðlindarinnar til þess að fjárfesta í öðrum tegundum auðlinda og þannig viðhalda heildarframleiðni hagkerfisins þrátt fyrir að fyrri auðlindin skerðist 

## Dæmi um óendurnýjanlegar auðlindir

### Jarðefnaeldsneyti
Jarðefnaeldsneyti eru unnin úr lífrænum efnum sem hafa myndast og verið föst á milli setlaga jarðarinnar í milljónir ára.  

•	*Hrá- og jarðolía- *Er óendurnýjanleg auðlind sem hefur byggst upp í fljótandi formi í millilögum jarðskorpunnar. Sótt með því að bora ofan í jörðina og henni pumpað upp úr.  Vökvinn er svo hreinsaður og nýttur í mismunandi vörur, t.d. plast, gervibragðefni, bensín, dísel og própan. 

•	*Gastegundir- *Safnast saman undir jarðskorpunni og þarf einnig að bora eftir þeim. Algengustu gastengundirnar sem nýttar eru á þennan hátt eru metan og etan.

•	*Kol- *Myndað úr samþjöppuðu lífrænu efni og er sótt með námuvinnslu. Kol eru helst nýtt við kyndun húsa og í virkjunum. 

### Kjarnorkueldsneyti
Kjarnorkueldsneyti er önnur af tveimur gerðum óendurnýjanlegra auðlinda sem nýttar eru til orku. Það er sótt með námuvinnslu og hreinsun á úrani. Kjarnorkueldnseyti er mjög mikilvægt til þess að viðhalda umhverfi Jarðarinnar þar sem það er það hreinasta af öllum óendurnýjanlegu auðlindunum.

## Heimildir
Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík 2010

Kosið var til borgarstjórnar í sveitarstjórnarkosningunum 29. maí 2010 og ný borgarstjórn tók til starfa 11. júní 2010. Á fundi borgarstjórnar 18. júní 2013 var Elsa Hrafnhildur Yeoman kosin forseti borgarstjórnar til eins árs, Björk Vilhelmsdóttir var kosin 1. varaforseti og Karl Sigurðsson var kosinn 2. varaforseti. 

## Úrslit
Kosningarnar fóru á þessa leið:

**skipting borgarfulltrúa í Reykjavík 2010**

**Eftirfarandi fulltrúar skipuðu borgarstjórn**:

## Myndun borgarstjórnarmeirihluta
Besti flokkurinn bauð fram í fyrsta sinn og fékk sex borgarfulltrúa kjörna. Oddviti flokksins, Jón Gnarr, myndaði meirihluta með Samfylkingunni að kosningum loknum. Dagur B. Eggertsson, oddviti Samfylkingarinnar varð formaður borgarráðs. 

## Kjörtímabil
Meirihlutasamstarf Besta flokksins og Samfylkingarinnar entist allt kjörtímabilið. Haustið 2013 tilkynnti Jón Gnarr að hann myndi ekki bjóða sig fram á ný og að Besti flokkurinn rynni saman við Bjarta framtíð.
Upplýsingahuld

**Upplýsingahuld** ― Meginreglan um upplýsingahuld segir að sérhverja veigamikla hönnunarákvörðun (þ.e. ákvörðun um hvernig eigi að útfæra) skuli fela í einingu. Tilgangurinn er að geta seinna skipt um skoðun og breytt útfærslunni án þess að það valdi keðjuverkandi villum í heildarkerfinu.
Braggi

**Braggi** er bogalaga bygging klædd að utan  með  bárujárni. Byggingin er eins og hálfur sívalningur.  Braggar voru notaðir sem skemmur, gripahús og herskálar. Í Seinni heimsstyrjöldinni voru herskálar oft braggar. Bretar reistu mörg braggahverfi úr forsniðnum bragga einingum sem þeir komu með til Íslands þegar þeir hernámu landið. Alls risu um 6000 breskir braggar en þegar Bandaríkin tóku við hernáminu þá reistu þeir til viðbótar 1500 bragga. Bresku braggarnir voru Nissen-braggar en bandarísku braggarnir voru svonefndir Quonset-braggar.
Braggahverfin  sem hermenn skildu eftir voru svo um langt skeið notuð sem íbúðarhúsnæði. 

## Tilvísanir


## Tenglar

* Sævar Þ. Jóhannesson - Kampanöfn og örnefni tengd hersetu á Íslandi 1940-1945
Lóa (myndasögur)

:*Fyrir íslenska myndasöguhöfundinn, sjá [[Lóa Hlín Hjálmtýsdóttir]].*
**Lóa** (franska: Lou!) er heiti á vinsælum frönskum myndasögum um táningsstúlkuna Lóu eftir listamanninn Julien Neel. Sagan telur átta bækur á frummálinu. Sagnaflokkurinn hefst þegar Lóa er tólf ára, en átján ára þegar honum lauk. Sögurnar hafa allar komið út á íslensku á vegum Frosks útgáfu. Teiknimyndaþættir fyrir sjónvarp hafa verið gerðir um ævintýri Lóu og leikin kvikmynd árið 2014.

## Söguþráður
Lóa er sjálfstæður og skapandi unglingur sem elst upp hjá ungri einstæðri móður. Móðirin er sveimhugi sem skrifar vísindaskáldsögur og eyðir mestum tíma í að spila tölvuleiki. Ástarmál þeirra mæðgna eru fyrirferðarmiklar í sögunum, en jafnframt fjalla þær um vináttu, söknuð og vandamál hversdagslegs lífs á broslegan hátt. Lóa eldist með hverri bók og viðfangsefni og hugsanir söguhetjunnar verða fullorðinslegri.

## Bækur
#  *Trúnaðarkver* (*Journal infime*, 2004) [ísl. útgáfa 2012]
#  *Grafarþögn* (*Mortebouse*, 2005) [ísl. útgáfa 2013]
#  *Á hverfanda hveli* (*Le cimetière des autobus*, 2006) [ísl. útgáfa 2014]
#  *Ástarsæla* (*Idylls*, 2007) [ísl. útgáfa 2016]
#  *Laser Ninja* (*Laser Ninja*, 2009) [ísl. útgáfa 2017]
#  *Kofinn* (*L'Age de Cristal*, 2012) [ísl. útgáfa 2018]
#  *Framtíðarsýn* (*La cabane*, 2016) [ísl. útgáfa 2019]
#  *Blússandi meðbyr* (*En route vers de nouvelles aventures*, 2018) [ísl. útgáfa 2019]
Oddur Önd

**Daffy Duck ** (Oddur Önd) er teiknimyndapersóna sem kemur fyrir í þáttum eins og Looney Tunes og Merrie Melodies frá Warner Bros. samsteypunni. Daffy kom fyrir í 133 *Looney Tunes/Merrie Melodies-*teiknimyndum á gullöld teiknimyndaiðnaðarins, en aðeins Kalli kanína og Gölli Grís komu fram í fleiri þáttum.

Daffy Duck er einn þeirra fjölmörgu persóna sem komu fram í kvikmyndinni Hver skellti skuldinni á Kalla Kanínu frá árinu 1988.

## Tilvísanir


## Heimildir
Almannagæði

**Almannagæði** (eða **samgæði**, e. public good) er hagfræðilegt hugtak sem á við um vörur og þjónustu („gæði“) þar sem nýting eins aðila hefur ekki áhrif á nýtingu annars, og allir hafa jafnan aðgang að þessum gæðum þannig að nýting eins skerðir ekki nýtingu annarra. Sem dæmi um almannagæði má nefna landvarnir og andrúmsloft.

## Skilgreining
Almannagæði (eða samgæði) eru gæði sem ekki er hægt að girða fyrir að fólk noti og notkun eins aðila á gæðunum minnkar ekki notagildi annarra. Almannagæði eru ekki útilokandi og skapa ekki samkeppni milli einstaklinga um notkun þeirra.

## Flokkun gæða
Á mörkuðum hagkerfisins er verslað með vörur og þjónustu, sem í einu orði eru kölluð „gæði.“ Þessi gæði er hægt að flokka á fjóra vegu út frá tveimur viðmiðum. Almannagæði eru einn af þessum fjórum flokkum. Tvíþættur greinarmunur er gerður á þeim gæðum, sem eru án markaðsverðs, og ekki er verslað með á mörkuðum hagkerfisins. Annars vegar er skoðað hvort hægt sé að útiloka fólk frá því að njóta gæðanna, og hinsvegar ef að einn aðili noti gæðin, minnki notagildi þeirra fyrir aðra.

Viðmiðin tvö og flokkarnir fjórir eru eftirfarandi, með dæmum fyrir hvern flokk:

### Dæmi
Eins og sést í töflunni eru landvarnir eitt helsta dæmið um almannagæði. Landvarnir eru þess eðlis að það er ekki hægt að útiloka fólk frá því að nota þær; sé einstaklingur staddur innan lands sem viðheldur landvörnum þá nýtir hann þeirra gæða sjálfkrafa. Þá dregur notkun eins aðila á landvörnum ekki úr notagildi annars. Önnur einföld dæmi um almanngæði eru vegir, flugeldasýningar og andrúmsloft.

## Vandamál við almannagæði

Eitt alvarlegt vandamál við almanngæði er svokallaður „sníkilsvandi“ (e. *free rider problem*), en einnig er talað um „ómagavanda.“ Hér er átt við einstaklinga sem nýta sér almannagæðin en greiða ekki fyrir að nota þau. Þeir eiga gjarnan auðvelt með að komast upp með það, og það bitnar á öðrum sem greiða fyrir að fá að njóta gæðanna á sama hátt, t.d. í gegnum skattfé. Almannagæði eru oft fjármögnuð af ríkissjóði, og því er hægt að segja að þeir sem svíkjast undan skatti séu „laumufarþegar“ (e. *free rider*) hvað varðar almannagæði sem eru rekin af ríkinu.

Dæmi um sníkilsvandann er t.d. þegar einstaklingur horfir á flugeldasýningu án þess að hafa átt nokkurn þátt í að greiða kostnaðinn af henni. Einnig er notkun vita þekkt dæmi þegar kemur að sníkilsvandanum. Vitar veita opinbera þjónustu og eru reknir af ríkinu, en þeir sem nota vita hverju sinni greiða ekki gjald fyrir þá notkun.

Þá verða almannagæði oft fyrir barðinu á neikvæðum ytri áhrifum (úthrifum), sem geta haft mikinn aukalegan kostnað í för með sér. T.d. þegar efnahagsstarfsemi mengar andrúmsloftið eða umhverfið. Þá leiðir notkun á vegum einnig til vegslits, og viðhald á vegum kostar fé.

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* 
* 

## Tengt efni
* Hagfræði
Giorgio Demetrio Gallaro

**Giorgio Demetrio Gallaro**, (f. 16. janúar, 1948) er biskup italo-albanees-kaþólsku kirkjunnar í Piana degli Albanesi á Ítalíu. Hann var skipaður prestur árið 1972 og frá 1987 til 2015 starfaði hann hjá *Melkite Greek Catholic Eparchy of Newton*. 31. mars 2015 var hann síðan settur biskup í Piana degli Albanesi. og tók við af Sotìr Ferrara., 

## Tilvísanir



## Ítarefni

* Catholic-Hierarchy
* Biskupsdæmið í Piana degli Albanesi
Diskaþurrkskápur

**Diskaþurrkskápur**  er sérstök gerð af veggskáp í eldhúsi. Skápurinn er staðsettur fyrir ofan eldhúsvask og er  með þurrkgrindum og opinn að neðan. Diskar og annað leirtau er  vaskað upp og sett  blautt  beint  inn í skápinn án þess að þurrka. Þessi skápagerð er  finnsk  hönnun eftir Maiju Gebhard sem tók eftir að sænsk gerð af uppþvottagrindum sem ætluð var til að standa á borði var aldrei notuð þar sem fólk vaskaði upp diska og þurrkaði með viskustykki og setti inn í skáp. Með því að hengja þurrkgrindina inn í skáp fyrir ofan vask sparaðist tími og umstang. Gebhard reiknaði út að venjuleg húsmóðir eyddi næstum 30 þúsund klukkustundum af ævi sinni í uppvask og diskaþurrkun. Diskaþurrkskápurinn var þróaður milli 1944 og 1945. 

Framleiðsla hófst á diskaþurrkskápum árið 1948. Mælieiningar fyrir skápana voru staðlaðar árið  1982. Skáparnir eru opnir að neðan þannig að vatn geti runnið af diskum  beint í vaskinn fyrir neðan skápinn.

Louise R. Krause (US 1860617) fékk einkaleyfi á þurrkskáp(dish drying cabinet) árið 1932. Samoin yhdysvaltalainen Angiolina Scheuermann fékk einkaleyfi (US 1733907) á þurrkkerfi (Drainer and Depository for Dishes) árið  1929. Kaapissa . Saksassa Margarete Schütte-Lihotzkyn hannaði árið 1926 í  Frankfurter Kücheen sérstakan skáð.

## Tilvísanir
Stika

**Stika** er mælieining og fornt nafn á kvarða. Hin gamla íslenska stika var 2 álnir eða nær 38 þumlungar. 

## Heimild
* Tugamál og tugavog Ísafold, 54. tölublað (05.08.1899), Blaðsíða 213
* Mælingar um víða veröld, Kennsluleiðbeiningar, Námsgagnastofnun,2008
Baggi

**Baggi**  er mælieining þyngdar en áður fyrr var heyi rakað saman í sátur og þær bundnar í bagga sem hver um sig var 40 til 50 kíló og voru baggarnir fluttir á hestum í heim í hlöðu, einn baggi á hvorri hlið. Tveir baggar voru þannig mælieining sem kölluð var  hestburður.
Uppvask

**Uppvask** eða **uppþvottur** er það ferli  að þvo, hreinsa og þurrka   eldunaráhöld og leirtau  eftir notkun. Stundum er vaskað upp í eldhúsvaski og stundum í uppþvottavél. Uppvask getur farið fram í eldhúsi eða annars staðar. Mismunandi hefðir eru við hreinsun og þurrkun. Algengt  er að nota uppþvottabursta, svamp, klúta,  stálull og viskustykki við uppvask. Einnig er algengt að nota uppþvottalög og gúmmihanska til að hlífa höndum við hreinsiefnum. Oft nota þeir sem vaska upp svuntu til hlífðar.

Munur er á hitastigi vatns og hvernig það er notað. Í Asíu og Suður-Ameríku er vanalegt að nota rennandi vatn og þá vanalega kalt vatn. Á Vesturlöndum er leirtau oft sett í heitt vatn, oftast í vaski eða íláti með afrennsli og þá er vaskur fyrst fylltur með óhreinu leirtau  og heitu freyðandi sápuvatni. Þá eru diskar þvegnir einn af öðrum og sápa hreinsuð af þeim og þeir settir á uppþvottagrind til að þorna eða annar sér um að þurrka. 

Í sumum löndum Evrópu eru diskar vaskaðir upp í sérstökum bala í vaskinum.
Kalkofn

**Kalkofn** er ofn sem notaður var til að vinna kalsíumoxíð úr kalksteini. Kalkofnsvegur í Reykjavík dregur nafn sitt af  turnlaga kalkofni sem var við enda götunnar  þar sem lækurinn rann til sjávar .
Kalkbrennsla hefur tíðkast um þúsundir ára og verkþekking við slíka brennslu barst til Noregs með enskum munkum á víkingatímanum. Kalkbrennslan fór fram í steinofnum sem bændur byggðu við fjall þar sem finna mátti kalkstein.  Notað var þurrt timbur og var eldsneytið sett neðst og síðan ofninn fylltur með kalksteini. Kalkið var brennt við 1000 gráður. Þannig fékkst brennt kalk og ef vatni var bætt í það (leskjað) og bætt við sandi þá var það notað sem steinlím við múrun. Á árunum 1500 til 1800 var mikill útflutningur af brenndu kalki frá Noregi til Svíþjóðar og Danmerkur.

## Kalkofninn í Reykjavík og kalknám í Esjunni

Ástæða þess að ekki voru byggð hér steinhús heldur eingöngu hlaðnir torfbæir var skortur á kalki sem steinlími en kalk  var mjög dýrt í innflutningi. Kalksteinn fannst í Esjunni um 1863. Einnig fannst kalklag í Helgustaðafjalli í Reyðarfirði. Sumarið 1873 voru gerðar tilraunir með að brjóta kalk upp við Mógilsá og brenna í kalkbrennsluofni hjá Rauðará. Sumarið 1876 var byrjað að byggja kalkbrennsluofn á lóð úr Arnarhólslandi við lækjarósinn (Þar sem lækurinn í Lækjargötu rann til sjávar) og var stígur frá honum niður að sjó svo auðvelt væri að koma kalksteini þangað.  Kalkofninn var fullgerður árið 1877. Hann var turnlaga. Kalksteinn var brotinn í Esjunni og var hann sprengdur með púðri. Kalksteinninn var fluttur með hestum frá námunni niður að sjó og þaðan á bátum til Reykjavíkur. Vinnslan árið 1877 mun hafa verið um 630 tunnur og kostaði hver tunna 6 krónur. Kalkvinnslan stóð ekki nema nokkur ár. Flutningur frá námunni var dýr og erfiður og vatn sem haft var í kalkið reyndist blandað sjávarseltu og óhæft til kalkgerðar. Steinhús í Lækjargötu 10 er límt saman með kalki úr Esjunni.

Árin 1916-17 var gerð önnur tilraun með kalknám í Esju og var þá notað dýnamít og hrundi námugangur í einni sprengingu þar og var þá kalknámi hætt.

## Heimild
* Kalknám í Esjunni og kalkbrennsla í Reykjavík, Lesbók Morgunblaðsins, 39. tölublað (23.10.1949), Blaðsíða 461
* Kalkovner Akershusmuseet
Ljár

**Ljár** er heyvinnsluverkfæri sem notað er til að skera hey og korn. Ljárinn er festur við orf en það er skaft með handföngum. Ljárinn er   langt bogið hnífsblað sem fest er hornrétt á orfið.  Með því að stilla handföngin eftir hæð og armlengd sláttumanns þannig að grasið sé slegið eins nálægt rót æskilegt er en samt ekki of nálægt svo ljárinn slævist ekki af því að lenda á steinum og jörð.
Séniver

**Séniver** er brennt vín frá Hollandi kryddað með einiberjum og stundum fleiri kryddjurtum eins og anís, hvönn, kerfli og kúmeni. Gamaldags (*oude*) séniver er gert með því að eima maltvín upp að 50% styrkleika. Nýmóðins (*jonge*) séniver er gert úr blöndu af eimuðu maltvíni og áfengi gerðu úr öðru korni eða sykri.

Séniver er upprunnið á Flandri á 13. öld. Gin er enskur líkjör sem byggist á séniver og er nánast eins og *jonge* séniver.
Olíusandur

**Olíusandur, **(e.* Oil sands*), einnig kallað **tjörusandur** og **jarðbikssandur**, er svæði þar sem unnið er að óhefðbundnum aðferðum í olíuvinnslu.

Um er að ræða náttúrulega blöndu af sandi, leir og vatni sem er gegnsýrt með þykku lagi af jarðolíu. Oft er þetta kallað jarðbik. Jarðbik fyrirfinnst víðsvegar á jörðinni en stærstu svæðin eru að finna í Kanada.

Olíusandsbirgðir eru nýlega taldar með sem hluti af olíubirgðum heimsins, þar sem hækkandi markaðsverð og ný tækni hafa valdið því að úrvinnsla er nú orðin arðbær. Olía unnin úr olíusandi er kölluð óhefðbundin olía eða hrátt jarðbik til aðgreiningar frá hinum hefðbundnu olíubrunnum.

## Vinnsla

Olía unnin úr olíusandi er nær eingöngu bundin við Kanada í dag, þó stór jarðbikssvæði er að finna í Kazakhstan, Rússlandi og Venesúela. Árið 2006 var unnið á 81 mismunandi olíusandssvæðum í Kanada og nam vinnslan um 44% af heildarolíuframleiðslu landsins. Áætlað er að það hlutfall hækki á komandi áratugum þar sem jarðbiksvinnslan mun aukast á sama tíma og hin hefðbundna vinnsla dregst saman.

Til að sækja olíu úr jarðbikssandinum þá eru notuð aðferð sem þarfnast talsvert meira af vatni og orku heldur en sú sem notuð er í hefðbundinni olíuvinnslu og fylgir henni talsverð umhverfisáhrif bæði loftmengun auk jarðvegsraskanna.

## Umhverfisáhrif

Árið 2011 gaf olíuráð Bandaríkjanna (National Petroleum Council) út skýrslu þar sem fram koma ýmsar áhyggjur af olíuvinnslu á jarðbikssvæðum. Einkum er minnst á heilsu- og öryggisatriði hvað varðar hina miklu vatnsnotkun sem nauðsynleg er í vinnslunni. Bent er á að rennslið leiði til röskunnar á dýralíf og búsvæði, að aukin jarðvegseyðing eigi sér stað og að frárennslisefni t.d. þungmálmar, blandist við nálæg vatnskerfi.

Ýmiss umhverfissamtök hafa gagnrýnt olíusandsvinnslu bæði vegna loftmengunnar sem hlýst þar af og samsöfnun af þungmálmum sem fyrirfinnast í sandinum. Einnig hefur Evrópusambandið nýlega lýst yfir miklum áhyggjum af umhverfisáhrifum olíusandsvinnslu sem hefur leitt til ágreinings á milli ESB og Kanada.

## Sjá einnig

Olíuleirsteinn

## Tilvísanir
Exxon Valdez-olíulekinn

**Exxon Valdez olíulekinn** átti sér stað þann 24. mars 1989, við strendur Alaska á svæði sem nefnist Prince William Sound. Olíuskipið Exxon Valdez strandaði þá á rifi og láku um 40 til 140 milljón lítrar af hráolíu í hafið.  Að endanum þakti olían um 2.100 km af strandlengju og um 28.000 ferkílómetra af sjó. Olíulekinn er eitt mesta umhverfisslys sögunnar af manna völdum og sá stærsti í bandarískri lögsögu þangað til Deepwater Horizon-slysið varð í Mexíkóflóa, árið 2010.
## Hreinsun
Þar sem Prince William Sound er afskekkt svæði og langt frá byggð, urðu öll viðbrögð stjórnvalda og einkageirans hæg. Tæki notuð til hreinsunar komust ekki á áfangastað nógu snemma og náði á endanum eingöngu að hreinsa um 10% af allri olíu sem lak í hafið.
## Áhrif á umhverfið

Ítarlegar rannsóknir hafa verið gerðar á bæði langtíma og skammtíma áhrifum vegna lekans. Allt að 250.000 sjófuglar létust í kjölfar lekans, um 2.800 sjóotrar, um 300 selir, um 250 skallaernir, um 22 háhyrningar og umtalsverður fjöldi af lax og síld.  Árið 2003, fimmtán árum eftir slysið, kom í ljós að olían í hafinu væri þaulsetnari en áður hafði verið talið og að fjölmargar dýrategundir á svæðinu væru langt frá því að ná fyrri stofnstyrk. Var áætlað að það tæki allt að þrjátíu ár til að aðstæður myndu komast í eðlilegt horf.

Exxon Mobil hélt því fram árið 2006 að Prince William Sound svæðið hefði náð að jafna sig og að vistkerfin þar döfnuðu vel. Bentu þeir á sínar eigin rannsóknir. Hinsvegar hafa bæði sjálfsstæð náttúrusamtök sem og hafrannsóknarstofnun Bandaríkjanna (NOAA) hafnað þeim fullyrðingum.

Árið 2014, gaf NOAA út skýrslu um stöðu svæðisins þá 25 árum eftir slysið. Kom þar í ljós að fjölmargir dýrastofnar hefðu náð að jafna sig og komnir aftur í líkar tölur fyrir slys. Hinsvegar væru aðrir stofnar í bráðri hættu og talið að háhyrningahjarðir myndi deyja út. Ennfremur er áætlað að um 87 fermetra svæði sé enn þakið olíu og niðurbrot þess sé um 4% á ári.

## Pólitískar og efnahagslegar afleiðingar
Í kjölfar slyssins setti Bandaríkjaþing lög (*Oil Pollution Act 1990*) sem fyrirskipuðu aukið eftirlit með olíutönkum við strendur Bandaríkjanna auk þess að fyrirskipa, í skrefum, tvöfaldan skipskrokk á öllum olíuskipum. Efnahagslegar afleiðingar fyrir Alaskafylki voru fjölmargar. Ýmiss fyrirtæki lögðust af vegna lekans. Slysið olli einnig miklu tjóni í fiskimiðum, ferðamannageiranum, íþróttum og tómstundum og það sem kallað er „tilveruverðmæti“ (*existence value*), sem er það verðmæti sem almenningur leggur á óspillt svæði.

## Tilvísanir
Joseph Pulitzer

**Joseph Pulitzer **(10. apríl 1847 – 29. október 1911) var ungversk-bandarískur dagblaðaútgefandi og stjórnmálamaður. 

Hann sat á þingi fyrir Demókrataflokkinn um árabil.

Pulitzer er best þekkur fyrir blaðamannaverðlaunin sem veitt eru árlega fyrir framúrskarandi fjölmiðlun í Bandaríkjunum. Verðlaunin eru nefnd eftir Pulitzer, enda ánafnaði hann Columbia-háskóla 250 000 dollara til stofnunar þeirra.

## Heimildir
Svunta

**Svunta** er hlífðarklæðnaður sem hylur fremri hluta líkama. Svunta er  notuð af hreinlætisástæðum eða til að hlífa fötum en getur einnig haft táknræna merkingu. Svunta er hluti af einkennisbúningi eða vinnufatnaði sumra starfsstétta svo sem þjónustufólks, hjúkrunarfólks og fólks í heimilisstörfum. Svuntur eru stundum bornar til skrauts. Svuntur eru úr margs konar efnum. Svuntur úr gúmmí eru notaðar af fólk sem vinnur með hættuleg efni og blýsvuntur eru notaðar af starfsfólki sem vinna nálægt röntgengeislatækjum. Svuntur sem trésmiðir nota hafa oft marga vasa fyrir verkfæri. Vatnsþéttar svuntur úr PVC eða öðrum efnum eru notaðar vil matreiðslu og uppvask.
Vistfræðileg hagfræði

**Vistfræðileg hagfræði** (*e. ecological economics*) er sambland af vistfræði og hagfræði, auk þess sem hún felur í sér sálfræði, mannfræði, fornleifafræði og sögu. Innan greinarinnar er skoðað hvernig mannfólkið hefur umgengist umhverfi sitt hingað til og hvernig þessari umgengni eigi að vera háttað í framtíðinni, þess vegna er hún nokkurs konar hagfræði sjálfbærrar þróunar.

## Saga og þróun

Með þeim fyrstu til að tjá áhuga fyrir vistfræði og hagfræði í ritum sínum voru þeir K. William Kapp og Karl Polanyi á fimmta áratug nítjándu aldar og svo á þeim sjötta í ritum Kenneth Boulding og Herman Daly. Var það samt sem áður ekki fyrr en í kringum 1980 sem að skipulagðar ráðstefnur nútíma vistfræðilegra hagfræðinga áttu sér stað.  Sú fyrsta af þessu tagi var haldin í Svíþjóð árið 1982. Árið 1987 gaf Juan Martinez-Alier  svo út bókina Ecological Economics, tveimur árum seinna, 1989, voru  stofnuð samtökin International society for ecological economics og hófu þau útgáfu tímaritsins Ecological economics .
 
Það getur verið erfitt að greina muninn á milli vistfræðilegrar hagfræði og umhverfishagfræði. Í grófum dráttum má segja að umhverfishagfræðin notist við almenna, nýklassíska aðferðafræði (e.neo-classical) á meðan vistfræðileg hagfræði hafnar þeirri nálgun og bætir við víðtækari félagshagfræðilegri nálgun við greiningar. 

Umhverfishagfræðin notast við fræðilegan ramma og þekktar hagrænar aðferðir til að greina vandamál og meta meðal annars hagræn áhrif vegna loftslagsbreytinga.

Vistfræðileg hagfræði reynir að takast á við flókin málefni eins og aðferðir til að breyta hagkerfinu í því skyni að ná fram sjálfbærni eða breytingum á neysluhegðun almennings. Reynir hún einnig að taka með í greiningar sínar félagslegar og efnahagslegar aðgerðir.

## Heimildir
Konungsjörð

**Konungsjörð** eða **krúnujörð** er landareign í eigu konungs. Í Ástralíu og Nýja Sjálandi er hugtakið krúnujörð notað yfir land í almenningseign.

Í Danmörku eignaðist konungur miklar landareignir við siðaskiptin sem áður voru í eigu kirkna og klaustra. Við afnám einveldis í Danmörku 1848-9 gengu þessar eignir til ríkisins. Á Íslandi var hafist handa við að selja stólsjarðir Hólastóls og Skálholtsstóls undir lok 18. aldar, meðal annars til að fjármagna nýju dómkirkjuna í Reykjavík og stofnun nýs biskupsembættis þar. Hafist var handa við sölu konungsjarða fljótlega eftir það og um 1840 var farið að tala um „þjóðjarðir“. Eftir að Landssjóður var stofnaður fékk hann forræði yfir þjóðjörðum en ekki var farið að tala um „ríkisjarðir“ fyrr en á 3. áratug 20. aldar.
Deepwater Horizon

***Deepwater Horizon*** var fljótandi olíuborpallur í eigu Transocean en leigður til BP. Hann var smíðaður árið 2001 af Hyundai Heavy Industries í Suður-Kóreu. Árið 2009 boraði hann dýpstu borholu sem gerð hafði verið (yfir 10km djúpa) á Tiber-olíusvæðinu á bandarísku hafsvæði í Mexíkóflóa. Þann 20. apríl 2010 varð sprenging á pallinum þar sem hann var að bora á Macondo-könnunarsvæðinu austar í flóanum, með þeim afleiðingum að 11 starfsmenn létust og upp kom óslökkvandi eldur. Tveimur dögum síðar sökk borpallurinn og olía streymdi úr borholunni í 87 daga sem varð versti olíuleki bandarískrar sögu.
Hjólbörur

**Hjólbörur** eru lítill handvagn með einu hjóli að framan og tveimur handföngum sem einn maður getur haldið um til að ýta hjólbörunum á undan sér. Hjólbörurnar deila þannig þyngdinni milli hjólsins og burðarmannsins sem þá getur ekið þyngra hlassi en hann gæti annars borið.
Sigourney Weaver

**Susan Alexandra Weaver**, betur þekkt sem **Sigourney Weaver** (f. 8. október 1949 i Manhattan, New York-borg) er bandarísk leikkona. Hún sló fyrst í gegn í kvikmyndinni Alien árið 1979.

## Tenglar
*
Blakvængja

**Blakvængja** er loftfar sem er þyngra en loft og helst á flugi vegna verkana loftsins á einn eða fleiri fleti sem blakað er. Slík loftför eru hönnuð til að líkja eftir fuglum sem blaka vængjum á flugi og flugi leðurblakna  og skordýra. Oftast eru slík líkön byggð í sama skala og dýrin sem líkt er eftir. Gerð hafa verið mannaðar blakvængjur. Blakvængjur geta verið vélknúnar eða knúnar með vöðvaorku flugmanns. 

Munkurinn Eilmer af Malmesury flaug í blakvængju á 11. öld og sagnir eru um skáld frá 9. öld Abbas Ibn Firnas. Roger Bacon skrifaði árið 1260 um flugtækni. Leonardo da Vinci fór árið 1485 að rannsaka flug fugla. Hann komst að þeirri niðurstöðu að menn væru of þungir og of veikburða til að nota vængi sem tengdir væru við handleggi og hannaði tæki þar sem sá sem flýgur liggur á planka og stýrir tveimur vængjum.

## Tengill
* Lög og reglur í flugmálum (Samgöngustofa)
Sviffluga

**Sviffluga** er loftfar sem svífur án þess að vera knúið áfram með hreyfli.
Svifflugur eru dregnar á loft annað hvort af  spili eða flugvél. Í spiltogi getur sviffluga náð  250-350 m. hæð en í flugtogi er svifflugan yfirleitt dregin í 500-600 metra hæð. Sviffluga getur haldist lengi á lofti ef nægilegt uppstreymi er. Algengt er að svifflug hérlendis vari í 2 - 3 klukkustundir en met í þolflugi á Íslandi er rúmar 16 klukkustundir.

## Heimildir
* 
* Hvað er svifflug? (Vefur Svifflugfélags Íslands)
Dulspeki

**Dulspeki** er hugmynda- eða fræðikerfi um fyrirbæri sem virðast ekki vera skýranleg nema á yfirnáttúrlegan hátt.

Dulspeki var vinsæl á seinni hluta 19. aldar þegar fólk fór að hafa meiri áhuga á hinu yfirnáttúrulega og trúarhreyfingar á borð við spíritisma og guðspeki komu fram. Á Íslandi voru nokkur dulspekifélög stofnuð: Tilraunafélagið 1905, Guðspekifélagið 1912, og Sálarrannsóknafélagið 1918. Rithöfundurinn Einar H. Kvaran var mikill spíritisti og átti sinn þátt í að breiða út dulspeki hérlendis.

Frá 1970–2000 voru nýaldarhreyfingar *(New Age)* vinsælar í Bretlandi og Bandaríkjunum, sem trúðu á mátt andans.
Steinunn Jóhannesdóttir

**Steinunn Jóhannesdóttir**  eða Steinunn Alice J. Hayes (19. janúar 1870 - 14. mars 1960) var fyrsta íslenska konan sem tók læknapróf. Hún var fædd og uppalin á Hvalfjarðarströnd og fór að heiman 16 ára þegar hún réð sig sem vinnukonu í Reykjavík. Árið 1888 þegar hún var 18 ára gömul flutti hún til Vesturheims og fór þá fyrst til Winnipeg í Kanada og síðan til Norður-Dakóta og svo til Chicago. Þar fór hún á trúboðsskóla og tók prestvígslu. Hún starfaði sem aðstoðaprestur í Indíana og var svo trúboðsprestur meðal Kínverja í Oregon og aðstoðarprestur í Los Angeles í kirkju babtista. Hún fór í læknanám í University of Southern California, School of Education og lauk því 11. febrúar 1902. Hún giftist skólabróður sínum úr læknanáminu, Charles Arthur Hayes, en hann var skurðlæknir og trúboði. Þau fóru til Kína árið 1902 og störfuðu þar í 40 ár sem læknar og trúboðar. Þau fóru fyrst í kínverskunám á eyjunni Macao og síðar til Hong Kong og Canton. Árið 1909 fóru þau í eins árs leyfi og fengu fararleyfi til Íslands og Bandaríkjanna. 
Þegar Japanir réðust inn í Kína í aðdraganda seinni heimsstyrjaldarinnar var mikill straumur særðra og hungraðra flóttamanna í trúboðsstöðina hjá þeim og voru það þúsundir á dag þegar mest var. Dvöl Steinunnar og Charles í Kína lauk með fangavist frá 1939 - 1942. Þeim var fyrst bannað að stunda trúboð, síðan voru þau hneppt í stofufangelsi og máttu ekki sinna læknisstörfum og svo voru þau sett í fangelsi. Þau komust frá Kína í fangaskiptum og komust til Shanghai árið 1942 og þaðan með skipi  til Bandaríkjanna.

Steinunn kom í tveggja vikna heimsókn til Íslands árið 1909 með manni sínum og syni. Hún hélt þá fræðsluerindi um störf þeirra í Kína. Hún kom aftur í heimsókn til Íslands árið 1950.

## Heimildir
* Margrét Georgsdóttir, Um fyrstu íslensku konurnar í læknastétt, Læknablaðið 2005/91
* Hólmfríður Daníelsson, Íslenskur læknir sem var lengi í Kína, Lesbók Morgunblaðsins, 8. tölublað (06.03.1960), Blaðsíða 123
Marhálmur

**Marhálmur** (fræðiheiti: *Zostera marina* eða *Zostera angustifolia*) er graskennd jurt af marhálmsætt. Marhálmur finnst víða við vesturströnd Íslands. Hann vex út í sjó á grunnum leirkenndum botni.

## Heimildir
* Marhálmur (Flóra Íslands)
* Marhálmur (Námsgagnastofnun Fjaran og hafið)

## Tilvísanir
Sankti Bartólómeusareyja

**Sankti Bartólómeusareyja** er lítil eldfjallaeyja á Hléborðseyjum í nyrðri hluta Litlu-Antillaeyja í Karíbahafi sem sem telst til hinna sameiginlegu frönsku landsvæða. Þessi 25 ferkílómetra eyja er umkringd sand- og kóralrifjum. Íbúar hafa sitt eigið svæðisráð og framkvæmdastjórn. Eyjan telst ekki hluti af Evrópusambandinu en evra er engu að síður gjaldmiðill eyjunnar.

Sankti Bartólómeusareyja er eldfjallaeyja umkringd sand- og kóralrifjum. Hún er 25 ferkílómetrar að stærð.  Eyjan er um 35 km suðaustan við Saint Martin og norðan við eyjuna Sankti Kristófer. Púertó Ríkó er 240 km vestar. 

Íbúar sem eru franskir ríkisborgarar eru tæplega tíu þúsund. Höfuðstaður eyjarinnar er Gustavia sem er jafnframt aðalhöfnin.  

## Saga

Frumbyggjar í Karíbahafi kenndri við Taíno ættflokkinn kölluðu eyjuna Ouanalao. Kristófer Kólumbus var fyrsti Evrópumaðurinn sem kom á eyjuna árið 1493. Hann nefndi eyjuna eftir bróðir sínum Bartolomeo. Eyjan varð nokkur hundruð árum síðar nýlenda frakka. Franska Vestur-Indíufélagið eignaðist eyjuna um tíma en árið 1674 varð hún formlegur hluti franska konungsríkisins.

Breska konungsríkið yfirtók eyjuna árið 1758 í nokkur ár. Louis XVI frakkakonungur gaf síðan eyjuna til Svíþjóðar árið 1784 í skiptum fyrir viðskiptiréttindi í Gautaborg. 

Eyjan er sú eina í Karíbahafi sem lengi var sænsk nýlenda, en Gvadelúp var einnig um skamma hríð undir sænskri stjórn undir lok Napóleonsstyrjaldanna. Tákn úr skjaldarmerki Svíþjóðar eru enn í skjaldarmerki eyjarinnar. Tunga og menning íbúa er samt frönsk að uppruna.  

Sankti Bartólómeusareyja var lengst af frönsk hjálenda undir sömu stjórn og Gvadelúpeyjar sem franskt handanhafshérað. Árið 2003 samþykktu íbúar aðskilnað frá Guadeloupe í þjóðaratkvæðagreiðslu. Eyjan er ein af fjórum hjálendum í Litlu-Antillaeyjum sem mynda Frönsku Vestur-Indíur ásamt Saint-Martin, Gvadelúp og Martíník. 

Íbúar óskuðu eftir að vera utan Evrópusambandsins og var það samþykkt formlega í ársbyrjun 2012.
Gjaldmiðill eyjunnar er þó Evra Evrópusambandsins.

## Lýðfræði

Á árinu 2014 bjuggu 9.171 íbúar á eyjunni. Ólíkt mörgum öðrum eyjum í Karíbahafi eru flestir íbúar eyjunnar hvítir.

## Efnahagur

Eyjaskeggjar hafa einkum þróað verslun og viðskipti í gegnum höfnina í höfuðstaðnum Gustavia. Þar er fríhöfn og ferðaþjónusta fyrir efnafólk einkum frá frá Norður-Ameríku með lúxus hótelum. Velmegun eyjarinnar af þessum viðskiptum endurspeglast í háum lífskjörum borgaranna. Matur er að mestu innfluttur frá Bandaríkjunum og Frakklandi. Eyjan er vinsæll ferðamannastaður einkum á veturna. Ferðaþjónusta dregur að um 200.000 gesti á hverju ári.

## Tilvísanir


## Tenglar

* Ferðaheimur: Karíbasvæðið- Sagan

## Heimildir
*
Erich Ludendorff

**Erich Friedrich Wilhelm Ludendorff** (9. apríl 1865 – 20. desember 1937) var þýskur hershöfðingi í fyrri heimsstyrjöldinni, sem leiddi Þjóðverja til sigurs gegn Belgum í orrustunni við Liège, og í orrustunni við Tannenberg gegn Rússum, árið 1914. Hann var í kjölfarið skipaður birgðastjóri þýska keisarahersins (þýska: *Erster Generalquartiermeister*) og hafði ásamt Paul von Hindenburg keisaramarskálki, forystu yfir stríðsátaki Þýskalands fram til ósigursins í stríðinu árið 1918.

Eftir að stríðinu lauk gerðist hann virkur í þýskum stjórnmálum á millistríðsárunum og varð einn helsti forystumaður öfgahægristefnu í Þýskalandi á tímum Weimar-lýðveldisins. Hann var einn af forsprökkum „rýtingsstungu-kenningarinnar“ svokölluðu, ósannri kreddu og samsæriskenningu, um að Þjóðverjar hefðu ekki tapað stríðinu heldur verið sviknir heima fyrir af marxistum, sósíaldemókrötum og gyðingum. Adolf Hitler og Nasistaflokkurinn tóku seinna upp þennan málstað og urðu helstu talsmenn hans. Árið 1923 tók Ludendorff ásamt Hitler þátt í misheppnaðri valdaránstilraun í München, sem nefnd hefur verið Bjórkjallarauppreisnin. Á meðan Hitler var handtekinn og dæmdur í fangelsi fyrir uppátækið, var Ludendorff náðaður með sæmd. Eftir að Hitler var látinn laus úr haldi tók hann við af Ludendorff sem helsti leiðtogi öfgahægrimanna í Þýskalandi. Ludendorff bauð sig fram til forseta gegn fyrrverandi kollega sínum Paul von Hindenburg,  í forsetakosningunum 1925, en þurfti að lúta í lægra haldi með aðeins 1,1% atkvæða. Eftir það fór lítið fyrir honum í þýskum stjórnmálum fram til dauðadags árið 1937.

## Heimildir
* 
* 
* 

## Tengt efni
* Bjórkjallarauppreisnin
* Fyrri heimsstyrjöldin
* Orrustan við Liège

## Tenglar
* ''Erich Ludendorff hershöfðingi''; grein í Sunnudagsblaði Vísis, 23. janúar 1938, bls. 4
Isavia

**Isavia ohf.** er opinbert hlutafélag í eigu íslenska ríkisins sem sér um rekstur og viðhald flugvalla á Íslandi og flugleiðsöguþjónustu á flugstjórnarsvæði Íslands sem nær auk Íslands yfir stórt svæði í Norður-Atlantshafi, meginhluta Grænlands og Færeyjar. Félagið varð til árið 2009 með sameiningu **Flugstoða ohf.** og **Keflavíkurflugvallar ohf.** sem batt enda á tímabil mikilla skipulagsbreytinga í íslenskum flugmálum sem stafaði annars vegar af vilja til þess að aðskilja rekstur flugvalla og flugþjónustu frá stjórnsýslu- og eftirlitshlutverki Flugmálastjórnar Íslands (nú Samgöngustofu) og hins vegar brotthvarfi Varnarliðsins og yfirtöku íslenska ríkisins á rekstri Keflavíkurflugvallar.
Múlakot

**Múlakot** er bær í Fljótshlíð. Bæjarhúsin voru reist í áföngum á árunum 1898 til 1946 á rústum torfbæjar sem enn má sjá í kjallara hússins. Múlakot var lengi gisti- og greiðasölustaður. Hluti bygginga og listigarður í Múlakoti eru friðuð. 

## Menning
Ólafur Túbals listamaður bjó í Múlakoti. Móðir hans Guðbjörg Þorleifsdóttir gerði árið 1897 lystigarð sem er nú einn elsti og merkasti garður á Íslandi. Ásgrímur Jónsson málaði olíumyndirnar *Múlakot* og *Morgunn í Fljótshlíð* á staðnum. Ólafur Túbals fékk fyrstu tilsögn í myndlist hjá Ásgrími. Ólafur fór seinna til listnáms í Danmörku og dvöldu margir vinir hans meðal listamanna í  Múlakoti á sumrin, þar á meðal Gunnlaugur Scheving, Jón Engilberts, Kristín Jónsdóttir og Júlíana Sveinsdóttir. Ólafur var leiðsögumaður listmálarans Johannes Larsen sem ferðaðist um Ísland sumurin 1927 og 1930.

## Skógrækt
Í Múlakoti er trjásafn í umsjón Skógræktar ríkisins og er það eitt af þjóðskógum Íslands. Þar var fyrsta gróðrarstöð Skógræktarinnar á Suðurlandi, stofnuð á fjórða áratugi 20. aldar. Skógræktin eignaðist jörðina árið 1990. 

Í skóginum er að finna hæstu einstöku tré landsins af ýmsum tegundum, þar á meðal hæsta álminn, hæstu hengibjörkina og hæstu blæöspina. Þar er einnig að finna sjaldgjæfar tegundir svo sem ask, hlyn, fjallaþin og gullregn. Aspir, sem vaxið hafa af rótarskotum frá 1963, hafa náð 26 metra hæð (2015) og eru meðal hæstu trjáa landsins.

## Tengt efni
* Tumastaðir í Fljótshlíð, þar sem einnig er þjóðskógur í umsjón Skógræktar ríkisins.

## Heimildir
* Múlakot í Fljótshlíð (Minjastofnun Íslands) 
* Þjóðskógur að Múlakoti (Skógrækt ríkisins) 
* 
* Mynd Ásgríms Jónssonar af torfbæ í Múlakoti 1913
* Mynd Ásgríms Jónssonar af bænum í Múlakoti
Helle Thorning-Schmidt

**Helle Thorning-Schmidt** (f. 14. desember 1966) er dönsk fyrrum stjórnmálakona og forsætisráðherra Danmerkur frá 2011 til 2015. Hún varð formaður sósíaldemókrata árið 2005. Hún var fyrsta konan sem gegndi embætti forsætisráðherra í Danmörku. 

Thorning-Schmidt sat á Evrópuþinginu fyrir Danmörku frá 1999 til 2004. Hún var kosin á danska þingið í þingkosningum 2005 og skömmu síðar kjörin eftirmaður Mogens Lykketoft sem leiðtogi sósíaldemókrata.

Hún er stjórnmálafræðingur með gráðu í Evrópufræðum frá Evrópuháskólanum.
Guðbjörg Þorleifsdóttir

**Guðbjörg Þorleifsdóttir** (27. júlí 1870 – 8. júlí 1958) var húsfreyja að Múlakoti í Fljótshlíð. Hún kvæntist Túbal Magnússyni frá Kollabæ í Fljótshlíð þann 26. júní 1893 og stóðu þau fyrir búi í  Múlakoti til 1934 en þá tók sonur þeirra Ólafur Túbals við búskapnum. Árið 1897 hóf Guðbjörg skóg- og blómarækt í Múlakoti en þá sótti bróðir hennar skógarhríslu í Nauthúsagil og var það fyrsta tréð í garðinum. Guðbjörg helgaði sig garðræktinni og varð garður hennar þjóðkunnur. Hann hefur nú verið friðaður ásamt elstu húsum í Múlakoti.

## Heimildir
* Guðbjörg Þorleifsdóttir, Tíminn, 156. tölublað (18.07.1958), Blaðsíða 8
Stjórnarskrá Danmerkur

**Stjórnarskrá Danmerkur** (danska: *Danmarks Riges Grundlov*) er stjórnarskrá Danmerkur. Fyrsta útgáfa hennar var samin árið 1849 og undirrituð af Friðriki 7. Hún kveður á um að Danmörk sé fullvalda ríki undir þingbundinni konungsstjórn. Hún kveður einnig á um réttindi og skyldur þegnanna. Henni hefur verið breytt fjórum sinnum frá 1849. Núverandi útgáfa er frá 1953.
Forsætisráðherra Danmerkur

**Forsætisráðherra Danmerkur** (danska: *Statsminister*, bókstl. „ríkisráðherra“ er stjórnarleiðtogi Danmerkur. Embættið var búið til þegar stjórnarskrá Danmerkur var samþykkt 1849 og einveldið var lagt niður. Fyrsti forsætisráðherra Danmerkur var Adam Wilhelm Moltke.

Forsætisráðherra leiðir ríkisstjórn Danmerkur sem er formlega skipuð af Danakonungi. Skipun forsætisráðherra ræðst í reynd af stuðningi þingsins. Frá upphafi 20. aldar hafa flestar ríkisstjórnir Danmerkur verið samsteypustjórnir og minnihlutastjórnir sem þýðir að til að koma stefnumálum sínum áfram þarf stjórnin að reiða sig á stuðning minni flokka. 

Núverandi forsætisráðherra Danmerkur er Mette Frederiksen í samsteypustjórn Jafnaðarmannaflokksins, Venstre og Moderaterne.

## Tilvísanir
Ólafur Túbals

** Ólafur Karl Óskar Túbalsson**, betur þekktur sem **Ólafur Túbals** (13. júlí 1897 – 27. mars 1964) var íslenskur myndlistarmaður, gestgjafi og bóndi að Múlakoti í Fljótshlíð. 

Ólafur var sonur hjónanna Túbals Magnússonar og Guðbjargar Þorleifsdóttur, en hún ræktaði landsfrægan lystigarð í Múlakoti. Ólafur fékk fyrstu tilsögn í myndlist hjá Ásgrími Jónssyni. Hann var við nám við Konunglega listaháskólann í Kaupmannahöfn árið 1928–1929. Margir vinir Ólafs dvöldu meðal listamanna í Múlakoti á sumrin, þar á meðal  Gunnlaugur Scheving, Jón Engilberts,  Kristín Jónsdóttir og Júlíana Sveinsdóttir.  Ólafur var leiðsögumaður danska listmálarans Johannes Larsen sem ferðaðist um Ísland sumurin 1927 og 1930.

## Heimildir
* Ólafur Túbals (UMM myndlistarvefur) 
* Bóndinn, gestgjafinn og málarinn Ólafur Túbals, Samvinnan, 12. Tölublað (01.12.1950), Blaðsíða 10
Konungsríkið Danmörk

**Konungsríkið Danmörk** (danska: *Danmarks Rige*) eða **danska samveldið** (*rigsfællesskabet*) er opinbert heiti yfir tengslin milli Danmerkur og sambandslanda hennar: Færeyja og Grænlands. Saman mynda þessi þrjú lönd konungsríkið Danmörku. 

Færeyjar og Grænland eru með heimastjórn sem fer með stærstan hluta löggjafar- og framkvæmdavalds í þessum löndum, en Danmörk sér um varnarmál og utanríkismál að hluta. Færeyjar fengu heimastjórn árið 1948 og Grænland árið 1979 með lagasetningu frá danska þinginu. Grænland fékk svo enn frekara forræði í eigin málum árið 2009. 

Danska er opinbert tungumál í konungsríkinu og stjórnaraðsetur þess er í Danmörku. Þing Danmerkur er staðsett í Kaupmannahöfn. Þar eiga Færeyingar og Grænlendingar tvo fulltrúa hvor. Æðsti dómstóll ríkisins er hæstiréttur Danmerkur.
Skjaldarmerki Danmerkur

**Skjaldarmerki Danmerkur** eru þrjú stikandi blá ljón með kórónur á höfði ásamt níu hjörtum á gylltum feldi. Kórónur og klær ljónanna eru gyllt, en hjörtun rauð. 

Elsta dæmið um notkun skjaldarmerkisins er innsigli Knúts 6. frá um 1194. Skjaldarmerkið kemur fyrir í skjaldarmerkjabók árið 1270. Upphaflega sneru ljónin höfðum sínum fram og fjöldi og útlit hjarta var breytilegur. Hjörtun eru líka oft kölluð blöðkur (sbr. horblaðka). Núverandi útgáfa skjaldarmerkisins er frá 1819 en þá var norska ljónið fjarlægt úr samsetta konungsskjaldarmerkinu. Skjaldarmerkinu var síðast breytt með konunglegri tilskipun árið 1972.

Til 1959 var Danmörk með tvö skjaldarmerki: stóra og litla skjaldarmerkið. Því var breytt þannig að stóra skjaldarmerkið varð skjaldarmerki dönsku konungsfjölskyldunnar en litla skjaldarmerkið skjaldarmerki ríkisins. 

## Konungsskjaldarmerki

Konungsskjaldarmerki Danmerkur er mun flóknara. Það er fjórskipt með silfruðum krossi með rauðum jaðri. Í fyrsta og fjórða hluta eru skjaldarmerki Danmerkur. Í öðrum hluta er skjaldarmerki Suður-Jótlands og í þriðja hluta eru skjaldarmerki Grænlands og Færeyja á bláum grunni undir þremur kórónum sem eru merki Kalmarsambandsins (samanber skjaldarmerki Svíþjóðar). Til 1948 var skjaldarmerki Íslands (Fálkamerkið) þar líka. Í miðju skjaldarmerkinu er lítill skjöldur með merki Aldinborgarættar.

Skjaldberar eru tveir villimenn. Umhverfis skjaldarmerkið hanga keðjur Fílaorðunnar og Dannebrogsorðunnar. Yfir öllu saman er svo hermelínfóðruð konungsskikkja og efst situr kóróna Kristjáns 5.
Paul Elvstrøm

**Paul Elvstrøm** (25. febrúar 1928 – 7. desember 2016) var danskur siglingamaður. Hann vann gullverðlaun á fjórum Ólympíuleikum í röð árin 1948, 1952, 1956 og 1960. Hann varð einnig heimsmeistari í siglingum á átta mismunandi bátum, þar á meðal Snipe, Soling, Star, Flying Dutchman og Finn.

Hann keppti á átta ólympíuleikum og er einn af fjórum íþróttamönnum sem hefur unnið fjögur gullverðlaun í röð (hinir eru breski siglingamaðurinn Ben Ainslie og bandarísku frjálsíþróttamennirnir Carl Lewis í langstökki og Al Oerter í kringlukasti). Fyrstu verðlaunin fékk hann í Firefly-kænu en seinni þrjú í Finn. Síðustu tvö skiptin keppti hann á Tornado-tvíbytnu. 

Hann var frumkvöðull í þeirri aðferð að setja allan líkamann útbyrðis og halda sér með táböndum og í notkun bómustrekkjara. Hann er einnig þekktur sem hönnuður bátabúnaðar. Hann fann til dæmis upp algenga tegund austurneglu sem er enn framleidd undir vörumerkinu Andersen. Hann stofnaði fyrirtækið Elvstrøm Sails árið 1954. 

Hann var valinn „íþróttamaður aldarinnar í Danmörku“ árið 1996.
Frederiksberg

**Frederiksberg** er bær á höfuðborgarsvæði Danmerkur sem nær yfir um 9 ferkílómetra. Íbúar eru rúm 100 þúsund. Bærinn er umkringdur Kaupmannahöfn á allar hliðar og engin sýnileg mörk milli bæjarins og höfuðborgarinnar. Bærinn dregur nafn sitt af Friðriksborgarhöll sem Friðrik 4. reisti þar 1700-1703. Svæðið varð þá vinsælt sumarhúsaland aðalsins í Kaupmannahöfn. Eftir að danska þingið aflétti banni við varanlegum byggingum utan múra Kaupmannahafnar um miðja 19. öld óx Frederiksberg hratt og íbúar voru 80.000 um aldamótin 1900. 

Í Frederiksberg eru mörg græn svæði og fáar breiðar götur. Bærinn þykir með betri hverfum Kaupmannahafnar að búa í.
Ion

**Ion** einnig kallaður **Real Deal** (f. 1984 í Róm) er Ítalskur rappari og leikari. Fæddur á Ítalíu en foreldrar hanns frá Vestur-Kongó og Túnis.

## Útgáfur
### Sólóplötur
* 2009 – *Forever Free*  
* 2012 – *REAL DEAL*  

### Með Goodfellas
* 2010 - *Crew Internazionale*
* 2014 - *GoodFellas vol.1*

## Kvikmyndir
* 2011 - *Tiberio Mitri - Il Campione e la miss*
* 2013 - *Tulpa - Perdizioni mortali*
Norður-Jótland

**Norður-Jótland** (danska: *Region Nordjylland*) er hérað í Danmörku sem samanstendur af norðanverðu Jótlandi, eða því svæði sem liggur á milli Kattegat, Skagerrak og Norðursjávar. Það nær yfir meginhluta Himmerlands, norðanvert Krúnujótland, Mors og Jótland fyrir norðan Limafjörð (Nørrejyske Ø). Stærsta borg Norður-Jótlands er Álaborg.

Íbúar Norður-Jótlands eru frá og með 2008 578.839, en þar af búa 126.556 eða 21,86% í Álaborg. Norður-Jótland er fámennasta hérað Danmerkur. Íbúar Norður-Jótlands eru 9,64% af íbúafjölda Danmerkur.

## Sveitarfélög

* Brønderslev Kommune
* Frederikshavn Kommune
* Hjørring Kommune
* Jammerbugt Kommune
* Læsø Kommune
* Mariagerfjord Kommune
* Morsø Kommune
* Rebild Kommune
* Thisted Kommune
* Vesthimmerlands Kommune
* Aalborg Kommune

## Stærstu þéttbýli

Þetta er listi yfir stærstu þéttbýlisstaði Norður-Jótlands frá og með 2011.

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Johannes Larsen

**Johannes Larsen** (1867 – 1961) var danskur listmálari. Hann myndskreytti útgáfu af Íslendingasögum sem gefin var út í tilefni af Alþingishátíðinni árið 1930 og ferðaðist um Ísland sumurin 1927 og 1930 í þeim tilgangi.

Vibeke Nørgaard Nielsen skrifaði bókina *Sagafærden* um tvær ferðir Johannes Larsens til Íslands og er bókin byggð á dagbókum hans. Bókin hefur komið út á íslensku undir titlinum *Listamaður á söguslóðum*. Sigurlín Sveinbjarnardóttir þýddi bókina. Gerð hefur verið heimildarmynd eftir sögunni.

## Heimildir
* *[http://christianshavnskvarter.dk/2014/02/sagafaerden-en-udstilling-i-nordatlantens-brygge/ SAGAFÆRDEN Johannes Larsens mesterlige tegninger fra Island]*
* Maleren Johannes Larsens sagarejser til Island – Dokumentarfilm

## Tengill
* Ljósmynd af Johannes Larsen og fleirum  við Urriðafoss árið 1927
Kristinn R. Þórisson

**Kristinn R. Þórisson** er íslenskur vísindamaður sem stundar rannsóknir í gervigreind. Hann er stofnandi Icelandic Institute for Intelligent Machines (IIIM).

## Tenglar
* Icelandic Institute for Intelligent Machines