open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hálflína

**Hægri hálflína** er, í stærðfræði, hlutmengi af mengi rauntalna, \mathbb{R} sem uppfyllir það skilyrði að ef talan *a* er stak í hálflínunni, þá eru allar tölur sem eru stærri en *a* einnig í hálflínunni. **Vinstri hálflína** er samskonar, nema þá eru allar tölur minni en *a* stök í hálflínunni. 

## Formleg skilgreining
Hlutmengi I \subset \mathbb{R} kallast hálflína ef *I* uppfyllir ofangreind skilyrði. Mengið \mathbb{R} er bæði hægri og vinstri hálflína, og ef a \in \mathbb{R} þá eru eftirfarandi mengi einnig hálflínur:

* (a, +\infty) (opin hægri hálflína)
* [a, +\infty) (lokuð hægri hálflína)
* (-\infty, a) (opin vinstri hálflína)
* (-\infty, a] (lokuð vinstri hálflína)

## Almennari skilgreining
Almennt er hægt að skilgreina hálflínur fyrir öll mengi sem hafa skilgreind hlutröðunarvensl. Þá eru hálflínur í \mathbb{Q}, mengi ræðra talna, oft notaðar sem grunnur til þess að skilgreina mengi rauntalna út frá.

Ef *R* eru hlutröðunarvensl á eitthvað mengi *A*, þá er hægri hálflína á menginu skilgreind sem (a, \infty) = \{x \in A : a R x\}, gefið að \infty sé túlkað sem yfirtala mengisins.
Opið mengi

**Opið mengi** er mengi sem inniheldur engan af jaðarpunktum sínum. Fyllimengi opins mengis er lokað mengi og iður opins mengis er mengið sjálft. Mengi geta verið bæði opin og lokuð, eða hvorki opið né lokað. Grunnmengi eru til dæmis bæði opin og lokuð, og mengi sem inniheldur suma, en ekki alla jaðarpunkta sína er hvorugt.

Sammengi opinna mengja er opið mengi og sömuleiðins endanleg sniðmengi opinna mengja. 

## Tengt efni
* Lokun
* Þakning
Jaðar (mengjafræði)

**Jaðar** í mengjafræði á við mismengi lokunar og iðurs tiltekins mengis, en stök þess mengis kallast **jaðarpunktar** og þeir geta verið teljalegir eða óteljalegir.

## Skilgreining
Punktur *p* kallast jaðarpunktur í menginu *S* ef og aðeins ef sérhver lokuð kúla um *p* á sér stök bæði úr *S* og úr fyllimengi þess, *S<sup>c</sup>*. Fyllimengið hefur sama jaðar og *S* sjálft.

Mengi allra jaðarpunkta mengisins kallast *jaðar* þess, og er það gjarnan táknað \partial S. Aðgát skal þó höfð, þar sem að táknið \partial er einnig notað til þess að tákna hlutafleiður.

## Tengt efni
* Opið mengi
* Lokað mengi
* Opin kúla
* Lokuð kúla
1309

Árið **1309** (**MCCCIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 24. janúar - Klængskirkja í Skálholti brann þegar eldingu laust niður í stöpulinn.
* 24. maí - Karlamagnús Magnússon vó Kolbein Bjarnason Auðkýling riddara til að hefna fyrir níðkveðskap sem Kolbeinn hafði látið yrkja um hann. Karlamagnús var sonur Magnúsar agnars Andréssonar, Sæmundssonar frá Odda.
* Vor - Farsótt gekk um Norðurland og var þetta vor kallað manndauðavorið.

;Fædd

;Dáin
* 24. maí - Kolbeinn Bjarnason Auðkýlingur, riddari og jarl.
* Höskuldur ábóti á Þingeyrum.

## Erlendis
* 9. mars - Klemens V páfi flutti aðsetur páfa til Avignon.
* 15. ágúst - Rótey (Ródos) gafst upp fyrir Jóhannesarriddurum

;Fædd

;Dáin
* 5. maí - Karl 2., konungur Napólí og Sikileyjar.
1361

Árið **1361** (**MCCCLXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Smiður Andrésson kom til landsins með hirðstjórn.
* 18. júní - Smiður Andrésson hirðstjóri lét taka Árna Þórðarson, fyrrverandi hirðstjóra, af lífi í Lambey í Fljótshlíð vegna aftöku Markúsar barkaðar og fjölskyldu hans á sama stað 1360.
* Jón Guttormsson skráveifa varð lögmaður sunnan og austan.
* Prestar í Eyjafirði og Þingeyjarsýslu neituðu að beygja sig undir Jón skalla Eiríksson Hólabiskup en hann bannfærði þá.
* *Ólafssúðin*, sögð stærsta skip sem til Íslands hafði komið, fórst í hafi á leið til Noregs og með því Gyrðir Ívarsson Skálholtsbiskup, sem hafði bjargast naumlega úr skipstapa árið áður, og nærri áttatíu menn aðrir.
* Einokunarverslun fyrri komið á þar sem kaupmenn frá Björgvin fengu einkaleyfi til verslunar í öllu ríki Noregskonungs.

### Fædd

### Dáin
* 14. mars - Eysteinn Ásgrímsson munkur, höfundur Lilju.
* 18. júní - Árni Þórðarson hirðstjóri (f. 1315).
* 13. október - Arngrímur Brandsson, skáld og ábóti í Þingeyraklaustri.
* Gyrðir Ívarsson Skálholtsbiskup.
* Jórunn Hauksdóttir, abbadís í Kirkjubæjarklaustri.

## Erlendis
* Júlí - Valdimar atterdag lagði Gotland undir sig.
* 10. október - Svarti prinsinn giftist Jóhönnu, meynni fögru af Kent.
* Nóvember - Hákon Magnússon gerði uppreisn gegn föður sínum, Magnúsi Eiríkssyni smek, og hneppti hann í fangelsi.
* Borgin Buda varð höfuðborg Ungverjalands.
* Borgin Danzig gekk í Hansasambandið.

### Fædd
* 26. febrúar - Venseslás 4., konungur Bæheims (d. 1419).

### Dáin
* 18. september - Lúðvík 5., hertogi af Bæjaralandi (f. 1315).
* 21. nóvember - Filippus 1., hertogi af Búrgund, dó úr plágunni (f. 1346).
* Ingibjörg Hákonardóttir, drottning Svíþjóðar og ríkisstjóri Noregs og Svíþjóðar (f. 1301).
Fyllimengi

**Fyllimengi** á við tiltekið mengi *A* og er mengi þeirra staka í grunnmenginu, sem ekki eru stök í *A*, táknað með *A* C eða A'.  M.ö.o. má skilgreina fyllimengi sem mismengi grunnmengis og gefins mengis.

Sé *A* mengi, þá er A^\mathrm{C} = \{x \in U : x \notin A\}, þar sem að *U* er grunnmengi.

Stundum er fyllimengi táknað með yfirstrikun, \bar A, en sá ritháttur stangast á við ritháttinn fyrir lokun mengis. Af þeim sökum hefur táknunin *A*C orðið vinsælli, en *C*-ið táknar enska orðið *complement*.
1363

Árið **1363** (**MCCCLXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Skarðsbók Jónsbókar skrifuð.
* Magnús Eiríksson smek lét leysa Þorstein Eyjólfsson úr varðhaldi í Noregi en þar hafði hann setið frá því árinu áður.
* Klukkur og kross frá Breiðárkirkju lögð til Stafafellskirkju og hefur Breiðá þá líklega verið farin eða að fara undir Breiðamerkurjökul.

### Fædd

### Dáin
* Katrín Filippusdóttir á Reykhólum, sem var brúðurin í brúðkaupinu fræga í Haga 1330.

*
## Erlendis
* 9. apríl - Hákon 6. Magnússon giftist Margréti Danaprinsessu.
* Magnús Eiríksson smek missti konungsvöld í Svíþjóð og Albrekt af Mecklenburg varð konungur í staðinn.
* Filippus djarfi varð hertogi af Búrgund.

### Fædd
* 2. júlí - María, drottning Sikileyjar (d. 1401).

### Dáin
* Blanka af Namur, drottning Noregs og Svíþjóðar.
Mangaka

**Mangaka** (japanska: 漫画家) er japanskt heiti á höfundum teiknimynda. Utan Japans er orðið fyrst og fremst notað yfir höfundum manga. Viðskeytið *-ka* þýðir *sérfræðingur*.

## Tengt efni
* Listi af mangaka
1380

Árið **1380** (**MCCCLXXX** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Haust - Ísland komst undir Danakonunga við lát Hákonar 6. Noregskonungs.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis
* 27. júlí - Henry Bolingbroke, síðar Hinrik 4. Englandskonungur, gekk að eiga Mary de Bohun.
* Haust - Ólafur Hákonarson, konungur Danmerkur, varð konungur Noregs og þar með hófst ríkjasamband sem stóð til 1814.
* 8. september - Stórfurstinn af Moskvu vann sigur á her tatara í orrustunni við Kulikovo.
* 16. september - Karl 6. Frakkakonungur (f. 1368) tók við ríki eftir lát föður síns, Karls 5.

### Fædd
* 27. nóvember - Ferdínand 1., konungur Aragóníu (d. 1416).

### Dáin
* 29. apríl - Heilög Katrín frá Siena (f. 1347).
* 13. júlí - Bertrand du Guesclin, franskur herforingi (f. um 1320).
* 11. september? - Hákon 6. Magnússon Noregskonungur (f. 1340).
* 16. september - Karl 5. Frakkakonungur (f. 1338).
* 29. desember - Elísabet af Póllandi, drottning Ungverjalands, kona Karls 1. (f. 1305).
1384

Árið **1384** (**MCCCLXXXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Sveinbjörn Sveinsson varð ábóti í Þingeyraklaustri.
* Sumarið var hart og spilltust mjög akrar og hey.
* Í *[[Setbergsannáll|Setbergsannál]]* segir: „Útkoma eins ókunnugs herramanns til Íslands, er villtist í hafi og ætlað hafði til Ægypten. Á hans skipi var sagt að verið hefði 900 manns og allt stórvaxið fólk ...“

### Fædd

### Dáin
* Gunnsteinn ábóti í Þingeyraklaustri.

## Erlendis
* Maí-september - Umsátur hers Kastilíumanna um Lissabon.
* 16. nóvember - Heiðveig krýnd konungur Póllands.
* Nóvember - Róbert, krónprins Skotlands, gerði hallarbyltingu og tók völdin af föður sínum, Róbert 2.

### Fædd
* 11. ágúst - Jólanda Aragóníudrottning (d. 1442).

### Dáin
* 10. september - Jóhanna af Dreux, hertogaynja af Bretagne (f. 1319).
* 20. september - Loðvík 1., hertogi af Anjou (f. 1339).
Lokun

**Lokun** getur átt við:
* Lokaðan hjúp
* Mengi sem er lokað undir vörpun
* Lokun (tölvunarfræði)
1349

Árið **1349** (**MCCCXLIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Gyrðir Ívarsson varð biskup í Skálholti.
* Eysteinn Ásgrímsson varð officialis í Helgafellsklaustri.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 9. janúar - Gyðingum í Basel í Sviss safnað saman og þeir brenndir þar sem fólk taldi þá bera ábyrgð á plágunni.
* 14. febrúar - Um tvö þúsund gyðingar voru brenndir á báli í Strassborg. Alls er talið að sextán þúsund gyðingar hafi verið drepnir í borginni þetta ár.
* 24. ágúst - Svarti dauði brýst út í Póllandi.
* Svarti dauði talinn yfirstaðinn á Írlandi.
* Svarti dauði barst til Björgvinjar þegar þangað rak enskt skip og öll áhöfnin var látin úr pestinni.
* Gífurlegur manndauði í Noregi. Allir biskupar dóu nema Salómon biskup í Osló og tveir biskupar sem voru staddir í landinu, Ormur Ásláksson Hólabiskup og Jón skalli Grænlandsbiskup, og tveir sem vígðir voru í sóttinni, annar þeirra Gyrðir Ívarsson Skálholtsbiskup.
* Klemens VI páfi ógilti hjónaband jarlsins af Salisbury og Jóhönnu af Kent á þeirri forsendu að hún væri þegar gift Tómasi Holland, jarli af Kent.
* Jarðskjálfti olli miklum skemmdum í Róm. Meðal annars hrundi suðurveggur Colosseum.
* Birgitta Birgisdóttir (seinna heilög Birgitta) fór til Rómar til að telja páfann á að leyfa sér að reisa klaustur í Vadstena.

;Fædd
* 9. september - Albert 3., hertogi Austurríkis (d. 1395).

;Dáin
* 11. september - Bonne, fyrri kona Jóhanns 2. Frakkakonungs (f. 1315).
* 6. október - Jóhanna 2., drottning Navarra, dóttir Loðvíks 10. Frakkakonungs (f. 1312).
* William frá Ockham, enskur heimspekingur (f. 1285).
1394

Árið **1394** (**MCCCXCIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 20. júlí - Björn Einarsson í Vatnsfirði reið að Núpi í Dýrafirði með 90 manna lið, þar á meðal Vigfús Ívarsson hirðstjóra og Þorstein Eyjólfsson lögmann, og tókust þar sættir með honum og Þórði Sigmundssyni á Núpi í deilum þeirra.
* Ágúst - Vilchin Hinriksson Skálholtsbiskup kom til Íslands með svokölluðu Heinreksskipi og byrjaði á að fara í Skálholt og halda þar sjö daga veislu þar sem var "veitt svo ríkmannlega að hver drakk sem hann lysti nótt og dag og var ei drukkið annað en þykkt öl og enn dýrara".

### Fædd

### Dáin

## Erlendis
* 17. september - Karl 6. rak alla gyðinga frá Frakklandi.
* 19. september - Benedikt XIII (Pietro de Luna) varð mótpáfi.
* Ottómanar hófu átta ára umsátur um Konstantínópel og lögðu Þessalíu undir sig.

### Fædd
* 4. mars - Hinrik sæfari, prins af Portúgal (d. 1460).
* 4. júní - Filippa af Englandi, drottning Danmerkur, Svíþjóðar og Noregs, kona Eiríks af Pommern (d. 1430).
* 24. nóvember - Karl hertogi af Orléans, franskt skáld (d. 1465).
* 10. desember - Jakob 1. Skotakonungur (d. 1437).

### Dáin
* 4. júní - María de Bohun, kona Hinriks 6., síðar Englandskonungs.
* 7. júní - Anna af Bæheimi, drottning Englands, fyrri kona Ríkharðs 2. (f. 1366).
* 16. september - Klemens VII mótpáfi (f. 1342).
* 24. mars - Konstansa, eiginkona John af Gaunt, hertoga af Lancaster (f. 1354).
1327

Árið **1327** (**MCCCXXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Jón Halldórsson Skálholtsbiskup stefndi Lárentíusi Kálfssyni Hólabiskupi vegna deilna um yfirráð yfir Möðruvallaklaustri.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 20. janúar - Játvarður 2. Englandskonungur var neyddur til að segja af sér og settur í dýflissu.
* 1. febrúar - Játvarður 3. varð konungur Englands. Í raun var það þó Roger Mortimer, elskhugi móður hans, sem stýrði landinu næstu þrjú árin.
* Nóvember - Alfons 4. varð konungur Portúgals.
* Ingibjörg Hákonardóttir af Noregi giftist Knúti Porse.

;Fædd

;Dáin
* 21. september - Játvarður 3. Englandskonungur, myrtur (f. 1284).
* 27. október - Elizabeth de Burgh, Skotadrottning, kona Róberts 1.
* 2. nóvember - Jakob 2., konungur Aragon (f. 1267).
* 19. desember - Agnes af Frakklandi, hertogaynja af Búrgund.
1328

Árið **1328** (**MCCCXXVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Munkurinn Ingimundur Skútason kom frá Noregi með bréf erkibiskups um Möðruvallamál.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 24. janúar - Játvarður 3. Englandskonungur gekk að eiga Filippu af Hainaut.
* 1. febrúar - Karlleggur Kapet-ættar dó út í Frakklandi með Karli 4.
* 1. febrúar - Karl 6. varð fyrsti konungur Frakklands af Valois-ætt.
* 1. febrúar - Jóhanna 2. varð drottning Navarra og þar með slitnaði konungssamband Frakklands og Navarra.
* 4. apríl - Niðarósdómkirkja brann.
* 1. maí - Edinborg-Northampton-sáttmálinn: Konungur Englands viðurkennir sjálfstæði Skotlands.
* 22. maí - Nikulás V varð mótpáfi.
* 17. júlí - Davíð, krónprins Skotlands (síðar Davíð 2.) giftist Jóhönnu, dóttur Játvarðs 2. Englandskonungs. Hann var þá fjögurra ára en brúðurin nýorðin sjö ára.

;Fædd
* 29. september - Jóhanna af Kent, kona Játvarðar svarta prins (d. 1385).
* 9. október - Pétur 1., konungur Kýpur (d. 1369).
* Benedikt XIII (Pedro Martínez de Luna) páfi (d. 1423).

;Dáin
* 1. febrúar - Karl 4. Frakkakonungur (f. 1294).
* 12. október - Klementía af Ungverjalandi, Frakklandsdrottning, seinni kona Loðvíks 10. (f. 1293).
1367

Árið **1367** (**MCCCLXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Einar Gilsson varð lögmaður norðan og vestan.
* Þorsteinn Eyjólfsson sigldi til Noregs og heimsótti svo Magnús konung smek, sem sat í varðhaldi í Svíþjóð.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 18. janúar - Ferdínand 1. varð konungur Portúgals.
* 3. apríl - Orrustan við Nájera: Pétur Kastilíukonungur komst aftur í hásætið með aðstoð Játvarðar svarta prins og herliðs hans, sem vann sigur á liði Hinriks hálfbróður Péturs og frönsku herliði.
* 16. október - Úrban V páfi gerði fyrstu tilraunina til að færa páfastól aftur til Rómar frá Avignon. Hann var neyddur til að snúa þangað aftur 1370 og dó skömmu síðar.
* Karl 5. Frakkakonungur stofnaði fyrsta konunglega bókasafnið í Frakklandi.
* Róbert 3. Skotakonungur gekk að eiga Anabellu Drummond.
* Grænlandsknörrinn fórst (sumar heimildir segja 1369).

;Fædd
* 6. janúar - Ríkharður 2. Englandskonungur (d. 1400).
* 3. apríl - Hinrik 4. Englandskonungur (d. 1413).

;Dáin
* 18. janúar - Pétur 1. Portúgalskonungur (f.1320).
1323

Árið **1323** (**MCCCXXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Eiríkur Sveinbjarnarson varð hirðstjóri, líklega framan af með Katli Þorlákssyni.
* Jón Halldórsson Skálholtsbiskup kom til Íslands en hann hafði verið vígður ári áður.

;Fædd

;Dáin
* Þórir Haraldsson, áður ábóti í Munkaþverárklaustri.

## Erlendis
* Miklar frosthörkur í Norður-Evrópu, svo að Eystrasalt var ísilagt víða.
* Vitinn í Alexandríu, eitt af sjö undrum veraldar skemmdist mikið í jarðskjálfta og hrundi endanlega örfáum árum síðar.
* 18. júlí - Tómas frá Aquino tekinn í heilagra manna tölu af Jóhannesi XXII páfa.

;Fædd

;Dáin
* 16. október - Amadeus 5. af Savoja (f. 1252).
1376

Árið **1376** (**MCCCLXXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Sigurður Guðmundsson varð lögmaður sunnan og austan í annað sinn.

### Fædd

### Dáin
* 29. apríl - Nikulás Þorsteinsson, prestur í Holti í Önundarfirði, veginn í Holtskirkju á Pétursmessu.

## Erlendis
* Mars - Vopnahléssamningur milli Englendinga og Frakka framlengdur fram í apríl 1377.
* 31. mars - Gregoríus XI páfi bannfærði alla stjórnendur Flórens og setti borgina í bann.
* 3. maí - Ólafur 4. Hákonarson Noregskonungur varð konungur Danmerkur eftir afa sinn, Valdimar atterdag, sem dó haustið áður.
* Tímúr leiddi her sinn gegn Hvítu hirðinni.

### Fædd
* Soffía af Bæjaralandi, drottning Bæheims (d. 1425).

### Dáin
* 8. júní - Játvarður svarti prins, sonur Játvarðar 3. Englandskonungs og ríkisarfi Engands (f. 1330).
1377

Árið **1377** (**MCCCLXXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Lögmennirnir, Sigurður Guðmundsson og Þorsteinn Eyjólfsson, fóru um landið og létu hylla Magnús konung og síðan var honum svarið land á Alþingi.
* Runólfur Magnússon varð ábóti í Þykkvabæjarklaustri.

### Fædd

### Dáin
* Eyjólfur Pálsson, ábóti í Þykkvabæjarklaustri.

## Erlendis
* 17. janúar - Gregoríus XI páfi flytur páfastól aftur til Rómar frá Avignon með hjálp heilagrar Katrínar.

### Fædd
* Filippo Brunelleschi, ítalskur arkitekt (d. 1446). 

### Dáin
* 21. júní - Játvarður 3. Englandskonungur (f. 1312).
* 1. desember - Magnús Eiríksson smek (f. 1316).
* Álfur, síðasti biskup á Grænlandi.
* Rikardis af Schwerin, Svíadrottning, kona Albrechts af Mecklenburg (d. 1377).
* Guillaume de Machaut, franskt tónskáld og ljóðskáld (um 1300).
1329

Árið **1329** (**MCCCXXIX** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Snorri Narfason lögmaður lét skera sundur vébönd kringum lögréttu á Alþingi. Fyrir það var hann sviptur lögmannsembættinu.
* Arngrímur Brandsson prestur í Odda og síðar ábóti í Þingeyraklaustri kom til landsins með *organum* sem hann hafði smíðað sjálfur og er það fyrsta orgelið sem sögur fara af á Íslandi.

### Fædd

### Dáin
* Hallbera Þorsteinsdóttir abbadís í Reynistaðarklaustri (eða 1330).

## Erlendis
* 7. júní - Davíð 2. varð Skotakonungur.
* Játvarður 3. Englandskonungur sór Filippusi 6. Frakkakonungi hollustueið sem hertoginn af Akvitaníu, sem var lén Frakkakonungs.
* Valdimar 3. Danakonungur lagði niður konungdóm, 15 ára að aldri, og Kristófer 2. tók aftur við, þó aðeins á Sjálandi og Skáni.
* Jóhannes XXII páfi bannfærði Nikulás V mótpáfa.

### Fædd
* 26. september - Anna af Bæjaralandi, keisaradrottning og drottning Bæheims, kona Karls 4. keisara (d. 1353).

### Dáin
* 7. júní - Róbert 1. Skotakonungur (f. 1274).
1343

Árið **1343** (**MCCCXLIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Grímur Þorsteinsson varð hirðstjóri.
* Jón Sigurðsson varð biskup í Skálholti.
* Ormur Ásláksson, sem kjörinn var biskup á Hólum 1342, fékk vígslu og kom til landsins.
* Jón Sigurðsson biskup lét handtaka þrjá munka í Þykkvabæjarklaustri og setja í járn. Þeir höfðu ári áður meðal annars barið Þorlák Loftsson ábóta og hrakið hann á burt og orðið berir að saurlífi. Einn munkanna var líklega Eysteinn Ásgrímsson, höfundur Lilju, og var hann settur í hálsjárn.
* Jón biskup lét brenna nunnu í Kirkjubæjarklaustri á báli fyrir að hafa bölvað páfa og veðdregið sál sína djöflinum.
* Jórunn Hauksdóttir varð abbadís í Kirkjubæjarklaustri.
* Einar Hafliðason sagnaritari varð prestur á Breiðabólstað í Vesturhópi og þjónaði brauðinu í 50 ár.
* Skip sem látið hafði úr höfn í Hvalfirði strandaði og brotnaði við Nýjahraun sunnan Hafnarfjarðar (Kapelluhraun).

### Fædd

### Dáin
* 21. desember - Helgi Sigurðsson ábóti í Viðeyjarklaustri.
* Agatha Helgadóttir abbadís í Kirkjubæjarklaustri.
* Vilborg Sigurðardóttir, kona Eiríks Sveinbjarnarsonar hirðstjóra í Vatnsfirði.
* Þórður Guðmundsson, fyrrverandi ábóti í Helgafellsklaustri.
* Snorri Ketilsson riddari á Kolbeinsstöðum andaðist í Rómarferð.

## Erlendis
* 20. janúar - Jóhanna 1. varð drottning Napólí þegar Róbert afi hennar dó.
* Jón skalli Eiríksson var vígður Grænlandsbiskup en fór aldrei til Grænlands, enda fréttist eftir að hann var vígður að Árni Grænlandsbiskup væri enn á lífi og gegndi starfi sínu.
* Magnús Eiríksson sagði af sér sem konungur Noregs og Hákon 6. Magnússon var hylltur sem konungur. Hann var þó enn barn að aldri svo að í raun stjórnaði Magnús landinu áfram.
* Eiríkur Magnússon var útnefndur ríkisarfi í Svíþjóð.
* Játvarður svarti prins varð prins af Wales.

### Fædd
* Konstansa af Aragóníu, Sikileyjardrottning, kona Friðriks einfalda (d. 1363). 
* (sennilega) - Geoffrey Chaucer, enskt skáld (d. 1400).

### Dáin
* 20. janúar - Róbert vitri Napólíkonungur (f. 1277).
* 16. september - Filippus 3. Navarrakonungur (f. 1306).
Saltsýra

**Saltsýra** er vatnsleyst vetnisklóríðgas (HCl(g)). Hún er afar sterk og er mikið notuð í iðnaði. Magasýrur mannsins eru að mestu saltsýra. Þar sem sýran er afar ætandi ætti að gæta ýtrustu varúðar við meðhöndlun hennar.
1311

Árið **1311** (**MCCCXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Skattbændatal gert í annað sinn á Íslandi. Skattbændur reyndust vera 3812 að tölu.
* Sturluhlaup frá Kötlu lagði Lágeyjarhverfi á Mýrdalssandi í eyði. Kúðafjörður fylltist af sandi og möl.
* Myrkur á Austfjörðum og öskufall víða um land, segir í annálum.
* Árnakirkja í Skálholti var vígð. Hún brann árið 1526.
* Jarðskjálfti á Suðurlandi og féll 51 bær.

### Fædd

### Dáin
* Bárður Högnason, lögmaður norðan og vestan.

## Erlendis

### Fædd
* 13. ágúst - Alfons 11., konungur Kastilíu (d. 1350).
* Jóhanna 2., drottning Navarra, dóttir Loðvíks 10. Frakkakonungs (d. 1349).
* Pétur 1., hertogi af Bourbon (d. 1356).
* Margrét 2., keisaraynja (d. 1356).

### Dáin
* Bárður Högnason lögmaður og sendimaður Noregskonungs.
Þjóðstjórn

**Þjóðstjórn** er ríkisstjórn sem mynduð er með aðild allra eða flestra þeirra stjórnmálaflokka sem fulltrúa eiga á löggjafarþingi. Slíkar stjórnir eru yfirleitt myndaðar þegar alvarlegt kreppuástand eða stríðsástand ríkir og tryggja þarf stöðugleika. Samkvæmt skilgreiningu eru þjóðstjórnir því meirihlutastjórnir. 

Á Íslandi hefur einu sinni verið mynduð þjóðstjórn, Þjóðstjórnin þann 17. apríl 1939, með þátttöku Framsóknarflokks, Alþýðuflokks og Sjálfstæðisflokks undir forsæti Hermanns Jónassonar. Ástæðan var yfirvofandi styrjöld í Evrópu.

## Tengt efni
* Utanþingsstjórn

## Tenglar
* ''Þjóðstjórnin tekur við í dag''; grein í Morgunblaðinu 1939
* ''Þjóðstjórnin''; grein í Morgunblaðinu 1939
Maurasýra

**Maurasýra** er einföldust karboxylsýra. Formúla sýrunnar er CH2O2 eða HCOOH. Maurasýra heitir svo því maurar og ýmis önnur skordýr sprauta maurasýru frá sér þegar þau bíta eða stinga. Sýruna er einnig að finna í plöntum, svo sem í brenninetlunni. Við methanól eitrun veldur samsöfnun maurasýra í sjóntaug skaða sem leitt getur til blindu.

Maurasýra er notuð sem aukaefni í mat, sem rotvarnarefni & bakteríukontrolerandi, og hefur E-númerið E236.
Saltpéturssýra

**Saltpéturssýra** (kallað *aqua fortis* eða „sterkt vatn“ í gullgerðarlist) er eitruð sýra sem er afar ætandi. Fræðiheitið er **vetnisnítrat** og efnafræðiformúlan HNO3. 

Hrein saltpéturssýra er litlaus vökvi með þéttleikann 1,522 g/cm³. Hún verður að föstu efni við -42&nbsp;°C og myndar þá hvíta kristalla en sýður við 83&nbsp;°C. Niturdíoxíð (NO2) losnar úr saltpéturssýru við suðu og jafnvel við herbergishita samkvæmt þessari efnaformúlu:

:4HNO3 → 2H2O + 4NO2 + O2 (72&nbsp;°C)

Því ætti að geyma saltpéturssýru við hitastig undir 0&nbsp;°C til að hindra slíkt efnahvarf. (NO2) sem er leyst upp í saltpéturssýru litar sýruna gula eða rauða við hærra hitastig. Hrein saltpéturssýra verður hvít þegar hún kemst í snertingu við loft en sýra blönduð niturdíoxíði myndar rauðbrúna gufu.

## Notkun

Saltpéturssýra er fyrst og fremst notuð til áburðarframleiðslu. Er hún þá blönduð með ammóníaki en þá verður til ammoníumnítrat sem er hættuminna efni. Þessi áburðarblanda er um 75-80% af um 26M tonna árlegri framleiðslu (1987). Einnig er sýran notuð við gerð sprengiefna, svo sem nítróglýseríns, trínítrótólúens (TNT) og sýklótrímetýltrínítramíns, og til að hreinsa og leysa upp málma. Auk þess er hún notuð í hreinsivörur til hreinsunar á verkfærum í matvæla-og mjólkurframleiðslu og er þá algengt að blanda 5-30% saltpéturssýru saman við 14-40% fosfórsýru.

## Slysahætta af saltpéturssýru
Saltpéturssýra getur verið mjög skaðleg. Sem dæmi má nefna slys sem varð í Tyrklandi árið 1965 þar sem 23 farþegar í rútu biðu bana eftir að hafa stokkið ofan í skurð fullan af saltpéturssýru þegar rútan lenti í árekstri við flutningabíl fullan af sýrunni. Sýran lak ofan í skurðinn sem báðir bílarnir ultu ofan í og héldu farþegarnir að kviknað hefði í bílunum og reyndu að bjarga sér með því að stökkva ofan í skurðinn. Átján manns létust samstundis en fimm á sjúkrahúsi. Sum líkin brunnu svo illa að ekki einu sinni beinin voru eftir.

Kviknað getur í saltpéturssýra þegar hún kemst í samband við ýmis lífræn efni svo sem terpentínu.

## Tilvísanir


## Tengt efni
* Saltpétur
Staðarhóls-Páll (Páll Jónsson)

**Páll Jónsson**, iðulega kallaður **Staðarhóls-Páll**, (um 1534 – 10. apríl 1598) var af Svalbarðsætt, sonur Jóns Magnússonar ríka á Svalbarði og Ragnheiðar á rauðum sokkum. Hann var sýslumaður og bjó um tíma á Staðarhóli í Dalasýslu en lengst af á Reykhólum í Reykhólasveit. 

Páll nam í Munkaþverárklaustri og einnig utanlands. Hann var talinn einn mestur lagamaður á sinni tíð og þótti heldur harðdrægur í viðskiptum. Hann kvæntist Helgu Aradóttur, sem var dóttir Ara sonar Jóns biskups Arasonar 2. janúar 1558, og unnust þau mjög í fyrstu en ástir þeirra kólnuðu brátt og versnaði allur vinskapur. Kvað Páll þá heldur ósnoturlega um hana (sjá ), en hafði áður ort til hennar eldheit ástarljóð. Þau slitu svo að lokum samvistir. Páll var frumlegt skáld og í kveðskap hans gætir talsvert ljóðrænnar náttúrurómantíkur sem fremur minnir á miðevrópskan skáldskap þess tíma en íslenskan.

## Eitt og annað
* Staðarhóls-Páll fór eitt sinn, að sögn, að finna bróður sinn og reið í skóg nálægt bæ hans. Þar hitti hann smalamenn og spurði sá hver hann væri. Hann lést heita: „Vítt út um veginn og djúpt ofan í jörðina", og bað hann segja það húsbónda sínum, og reið við það heim. Er þetta síðan haft fyrir gátu um Páls nafn. 
* Staðarhóls-Páll kraup Kristjáni 5. konungi aðeins á annað hné, og undruðust þjónlyndir hirðmenn að íslenskur bóndi gerði slíka fúlmennsku. Þá mælti Páll bóndi: „Ég krýp hátigninni með öðrum fætinum, en stend á rétti mínum með hinum."

## Heimild
* *Sýnisbók íslenskra bókmennta frá 1550 til 1900*, Kristján Eiríksson tók saman, Reykjavík 2003.
Stefán Ólafsson (f. 1619)

**Stefán Ólafsson** (um 1619 – 29. ágúst 1688) var skáld, prestur og prófastur í Vallanesi. Hann fæddist á Kirkjubæ í Hróarstungu, sonur síra Ólafs Einarssonar skálds en Einar Sigurðsson í Eydölum var afi hans. Stefán var ungur settur til mennta, fyrst í Skálholtsskóla en síðar í Kaupmannahafnarháskóla. Hann sökkti sér á þeim árum mjög niður í norræn fræði og þýddi meðal annars Völuspá á latínu. Eftir fimm ára dvöl í Kaupmannahöfn sneri Stefán aftur til Íslands sumarið 1648. Árið eftir varð hann prestur í Vallanesi og síðar prófastur og þar bjó hann til dauðadags. Stefán orti mikið, bæði sálma og veraldleg kvæði. Er sumt af skáldskap hans létt og lipurt, gjarnan ort við lög og ætlað til söngs. 

## Heimild
*  Liódmaeli eignud Sira Stepháni Ólafssyni
*  Kvæði eptir Stefán Ólafsson I (Kaupmannahöfn 1885)
*  Kvæði eptir Stefán Ólafsson II (Kaupmannahöfn 1886)
* *Sýnisbók íslenskra bókmennta frá 1550 til 1900*, Kristján Eiríksson tók saman, Reykjavík 2003.
Blásýra

**Blásýra** (sjaldnar **vetnissýaníð**) er afar rokgjarnt efni með efnaformúluna HCN. Blásýra er litlaus, baneitruð og gufar upp við 26&nbsp;°C eða rétt fyrir ofan herbergishita.

Um 300 ppm af HCN í andrúmslofti er nóg til að drepa mann á nokkrum mínútum. Það hefur verið notað sem eitur og er meðal annars virka efnið í Zyklon B.

Heitið „blásýra“ er líka notað fyrir önnur skyld efni sem innihalda sýaníð (C≡N) hóp, þá helst kalíumsýaníð (KCN) sem er alþekkt þar sem margir þekktir einstaklingar (þ.m.t. nasistaforingjar) hafa fyrirfarið sér með því efni.
Ummyndun

**Ummyndun** eða **myndbreyting** er þegar fólk, dýr eða hlutir breyta um form. Í bókmenntum eru ummyndanir stundum tengdar göldrum, t.d. í *[[Ódysseifskviða|Ódysseifskviðu]]* Hómers, *[[Gullasninn|Gullasnanum]]* eftir rómverska rithöfundinn Apuleius og í bókunum um Harry Potter.
Spádómur

**Spádómur** er umsögn um framtíðina. Þeir sem hafa þennan hæfileika nefnast *spámenn* eða *spákonur*.

## Tengill
* ''Er eitthvert mark takandi á spádómum og þess háttar?''; af Vísindavefnum
1348

Árið **1348** (**MCCCXLVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Jón Guttormsson skráveifa var dæmdur á náð konungs fyrir illvirki og sigldi á konungsfund það ár að biðja sér griða. 
* Jón Sigurðsson Skálholtsbiskup kom til Íslands frá Noregi en þegar skip hans og önnur skip sigldu til Íslands var Svarti dauði ekki kominn til Noregs svo að Íslendingar sluppu við pestina að sinni.

### Fædd

### Dáin
* Holti Þorgrímsson hirðstjóri.
* Jón Sigurðsson, biskup í Skálholti frá 1343.

## Erlendis
* 7. apríl - Karlsháskóli stofnaður í Prag.
* Fyrstu tilfelli svarta dauða í Mið- og Vestur-Evrópu.
* Júní - Svarti dauði barst til Englands.
* Heilagur Georg tók við af Játvarði góða sem verndardýrlingur Englands.
* Magnús Eiríksson Svíakonungur fór í stríð gegn Hólmgarði og Svíar biðu ósigur í orrustunni við Schabtschin en lögðu Hnetuborg undir sig.
* Játvarður 3. Englandskonungur stofnaði sokkabandsorðuna.
* Svarti dauði herjaði í Kaíró.

### Fædd
* Andronikos 4. Palaeologos, Býsanskeisari.
* Rikardis af Schwerin, Svíadrottning, kona Albrechts af Mecklenburg (d. 1377).

### Dáin
* 2. september - Jóhanna, prinsessa af Englandi (f. um 1333).
* 12. september - Jóhanna halta, Frakklandsdrottning, fyrri kona Filippusar 6. (f. 1293).
1387

Árið **1387** (**MCCCLXXXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Eiríkur Guðmundsson varð hirðstjóri.
* Narfi Sveinsson varð lögmaður sunnan og austan.
* Ritun Flateyjarbókar hófst.
* Björn Jórsalafari kom til landsins eftir að hafa hrakist með skipi til Grænlands tveimur árum áður.
* Mikael Skálholtsbiskup setti Þorgerði abbadís í Kirkjubæ af og vígði Halldóru Runólfsdóttur í hennar stað, en hún var svo sett af nokkrum mánuðum síðar.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis
* 1. janúar - Karl 3. varð konungur Navarra eftir að faðir hans, Karl 2., lést.
* 5. janúar - Jóhann 1. varð konungur Aragóníu og Valensíu eftir að faðir hans, Pétur 4., lést.
* 16. janúar - Sigmundur, síðar keisari hins Heilaga rómverska keisaradæmis, eiginmaður Maríu Ungverjalandsdrottningar, lét myrða tengdamóður sína, Elísabetu af Bosníu, og lýsti sjálfan sig meðkonung Ungverjalands.
* 23. ágúst - Margrét Valdimarsdóttir mikla varð ríkisstjóri yfir Noregi og Danmörku við lát sonar hennar, Ólafs 4.
* Geoffrey Chaucer byrjaði að semja *[[Kantaraborgarsögur]]*.

### Fædd
* 6. júlí - Blanka 1., drottning Navarra (d. 1441).
* 16. september - Hinrik 5. Englandskonungur (d. 1422).

### Dáin
* 1. janúar - Karl 2. illi, konungur Navarra (f. 1332).
* 5. janúar - Pétur 4. Aragóníukonungur (f. 1319).
* 16. janúar – Elísabet af Bosníu, drottning Ungverjalands (f. 1340).
* 23. ágúst - Ólafur 4. Hákonarson (f. 1370).
1342

Árið **1342** (**MCCCXLII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Munkar í Þykkvabæjarklaustri börðu Þorlák Loftsson ábóta og hröktu hann úr klaustrinu.
* Jón Hallsson úr Dal undir Eyjafjöllum fangaði Arnór Þórðarson sýslumann og lét fóthöggva hann og fingurhöggva.
* Ormur Ásláksson varð biskup á Hólum.

### Fædd

### Dáin
* 7. október - Ketill Þorláksson á Kolbeinsstöðum, riddari og hirðstjóri.
* Eiríkur Sveinbjarnarson í Vatnsfirði, riddari og hirðstjóri (f. um 1277).

## Erlendis
* 7. maí - Klemens VI (Pierre Roger) varð páfi.
* 16. júní - Álaborg í Danmörku fékk kaupstaðarréttindi.
* 26. júní - Svíar unnu sigur á Dönum í orrustu við Kaupmannahöfn.
* 16. júlí - Loðvík 1. varð konungur Ungverjalands.
* 4. september - Jóhannes Komnenos 3. varð keisari í Trebisond.
* Konstantín 4. (Guy de Lusignan)) varð konungur Armeníu.

### Fædd
* 15. janúar - Filippus 2. hertogi af Búrgund (d. 1404).
* Mótpáfinn Klemens VII (d. 1394).
* Levon 5. Lusignan, konungur Armeníu (d. 1393).

### Dáin
* 24. apríl - Benedikt XII páfi.
* 16. júlí - Karl 1., konungur Ungverjalands.
#
1364

Árið **1364** (**MCCCLXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Ólafur Pétursson og Þorsteinn Eyjólfsson urðu hirðstjórar á Íslandi.
* Bann frá 1348 um að útlendingum væri bannað að sigla til skattlanda Noregs var endurnýjað.
* Gunnsteinn var vígður ábóti á Þingeyrum.

### Fædd

### Dáin
* Þórarinn Sigurðsson Skálholtsbiskup.

## Erlendis
* Karl 5. varð konungur Frakklands.
* Bretónska erfðastríðinu lauk með sigri Montfort-ættar í orrustunni við Auray.
* Feðgarnir Magnús Eiríksson smek og Hákon 6. Magnússon settir af sem konungar Svíþjóðar.
* Háskólinn í Kraká stofnaður. Hann er elsti háskóli Póllands.

### Fædd
* Niccolò Niccoli, fræðimaður sem fann upp Ítalíuskrift (d. 1437).

### Dáin
* 8. apríl - Jóhann 2., konungur Frakklands (f. 1319).
* 29. september - Karl 1., hertogi af Bretagne (f. 1319).
* Valdimar 3., Danakonungur (f. um 1314).
1331

Árið **1331** (**MCCCXXXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Egill Eyjólfsson varð Hólabiskup.
* *[[Skálholtsannáll]]* segir að óáran hafi orðið á korni á Íslandi þetta ár.

### Fædd

### Dáin
* 16. apríl - Lárentíus Kálfsson, Hólabiskup (f. 1267).
* 4. apríl - Þórður Kolbeinsson bóndi í Haukadal.
## Erlendis
* 8. september - Stefan Uroš 4. Dušan krýndi sjálfan sig konung Serbíu í Skopje.
* 24. september - Játvarður Balliol varð konungur Skotlands.
* 22. október - Kogon Japanskeisari tók við völdum.
* Haust - Magnús Eiríksson varð fullveðja og tók við völdum í Svíþjóð.
* Arabíski landkönnuðurinn Ibn Battuta ferðaðist um Eþíópíu, Mogadishu, Mombasa, Zansibar og víðar um Austur-Afríku og var ferðasaga hans eina lýsing sem til var á strönd Austur-Afríku öldum saman.

### Fædd
* Blanka af Navarra, Frakklandsdrottning, seinni kona Filippusar 6. (d. 1398).

### Dáin
* 30. desember - Bernardo Gui, rannsóknardómari og persóna í *[[Nafn rósarinnar|Nafni rósarinnar]]* eftir Umberto Eco (f. 1261 eða 1262).
1370

Árið **1370** (**MCCCLXX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Jarðskjálfti á Suðurlandi leggur tólf bæi í rúst og sex láta lífið sunnan við Ölfus.
* Þorgautur Jónsson varð hirðstjóri.
* Árni Jónsson varð ábóti í Munkaþverárklaustri.
* Síðustu heimildir um skip á Gásum.

### Fædd

### Dáin
* Hafliði ábóti í Munkaþverárklaustri.

## Erlendis
* 24. maí - Stralsundsáttmálinn bindur endi á stríð Dana og Hansakaupmanna.
* 20. desember - Gregoríus XI varð páfi.
* Krossbogar úr stáli fyrst notaðir sem stríðsvopn.

### Fædd
* 11. apríl - Friðrik 1. kjörfursti af Saxlandi (d. 1428).
* Um jólaleytið - Ólafur 4. Hákonarson konungur Noregs og Danmerkur (d. 1387).
* Jóhann 7. Palaíológos, Býsanskeisari (d. 1408).
* Jóhannes 23. mótpáfi, 1410-1415.
* Benedikt XIV, mótpáfi 1425-1430.

### Dáin
* 5. nóvember - Kasimír 3. Póllandskonungur (f. 1310).
* 19. desember - Úrban V páfi (f. 1310)
1392

Árið **1392** (**MCCCXCII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Ófaraár mikið í skiptöpum og byrleysum að sögn *[[Lögmannsannáll|Lögmannsannáls]]*. Aðeins eitt skip af tíu sem ætluðu frá Björgvin til Íslands, *Pétursbollinn*, komst til landsins en strandaði og brotnaði í spón á milli Krýsuvíkur og Grindavíkur. Mannbjörg varð en allur varningur tapaðist.
* Pétur Nikulásson Hólabiskup kom til landsins með Pétursbollanum og komst til Hóla fyrir Mikjálsmessu.
* Miklar rigningar á Norðurlandi.
* Vatnsfjarðar-Kristín Björnsdóttir giftist fyrri manni sínum, Jóni Guttormssyni.
 
;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* Fyrstu merkja um geðveiki varð vart hjá Karli 6. Frakkakonungi.
* María Sikileyjardrottning bældi niður uppreisn aðalsmanna.
* Háskólinn í Erfurt var stofnaður.

;Fædd
* 18. desember - Jóhann 8. Palaíológos, Býsanskeisari (d. 1448).
* Filippo Maria Visconti hertogi í Mílanó (d. 1447).
;Dáin

## Dáin
1393

Árið **1393** (**MCCCXCIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 21. nóvember - Bardagi á Núpi í Dýrafirði á milli Björns Einarssonar í Vatnsfirði og Þórðar Sigmundssonar á Núpi. Tveir menn féllu og margir særðust. Menn Þórðar höfðu betur og flúði Björn í kirkju.
* 28. desember - Jörundarkirkja á Hólum í Hjaltadal fauk í óveðri á fjórða dag jóla.

;Fædd

;Dáin
* Einar Hafliðason á Breiðabólstað í Vesturhópi, skrifari Lárentíusar Hólabiskups og höfundur Lögmannsannáls (f. 1307).

## Erlendis
* Her Margrétar Valdimarsdóttur sest um Stokkhólm sem varinn er af her Albrekts af Mecklenburg.
* Vítalíubræður hertaka og ræna Björgvin.

;Fædd
* 24. ágúst - Arthúr 3., hertogi af Bretagne (d. 1458).

;Dáin
* 20. mars - Jóhann Nepomuk, tékkneskur dýrlingur (f. um 1345).
1315

Árið **1315** (**MCCCXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 16. mars - Gvendardagur verður messudagur í Hólabiskupsdæmi þegar bein Guðmundar góða eru tekin upp.
* Auðunn rauði kom til Íslands og tók við biskupsstólnum á Hólum.
* Bygging Auðunarstofu hófst á Hólum.

### Fædd
* Árni Þórðarson hirðstjóri (d. 1361).

### Dáin

## Erlendis

* Kristófer bróðir Eiríks menved Danakonungs flúði land eftir að hafa tekið þátt í samsæri um að koma bróður sínum frá völdum.
* Ágúst - Loðvík 10. krýndur Frakklandskonungur í Reims.
* 13. ágúst - Loðvík 10. gekk að eiga Clemence d'Anjou.
* Alfons 4. Portúgalskonungur tók við ríkjum. 
* Hungursneyðin mikla 1315-1317 hófst eftir miklar rigningar um vorið og uppskerubrest.

### Fædd
* 20. maí - Bonne af Lúxemborg, Frakklandsdrottning, kona Jóhanns 2. (d. 1349).

### Dáin
* 9. maí - Húgó 5., hertogi af Búrgund (f. 1282).
* 15. ágúst - Margrét af Búrgund, fyrri kona Loðvíks 10. (f. 1290).
1308

Árið **1308** (**MCCCVIII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Jarðskjálfti á Suðurlandi olli því að átján bæir hrundu og sex manns létu lífið.
* Lárentíus Kálfsson fór til Noregs og var þar settur í fangelsi af kórsbræðrum í Niðarósi.
* Árni Helgason biskup og Haukur Erlendsson lögmaður komu á fót lærðra manna spítala i Gaulverjabæ í Flóa. Það hefur þó fremur verið elliheimili fyrir gamla presta en sjúkrahús.

### Fædd

### Dáin
* Þórður Narfason á Skarði, íslenskur lögsögumaður.
* Guðmundur Þorvarðsson, ábóti í Helgafellsklaustri.

## Erlendis
* 25. janúar - Játvarður 2. Englandskonungur gekk að eiga Ísabellu af Frakklandi. Þau voru krýnd réttum mánuði síðar.
* Hinrik 7. kjörinn keisari hins Heilaga rómverska ríkis.

### Fædd

### Dáin
* 8. nóvember - Duns Scotus, skoskur heimspekingur (f. um 1266).
* Erlendur biskup í Kirkjubæ, þekktasti miðaldabiskup Færeyinga.
1310

Árið **1310** (**MCCCX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Árni Helgason biskup kom til landsins með kirkjuvið í nýja dómkirkju í Skálholti, sem Hákon háleggur og ýmsir norskir höfðingjar höfðu gefið honum.
* Ívar Jónsson hólmur varð hirðstjóri.
* Þórður Kolbeinsson, sonur Kolbeins Auðkýlings, vó Karlamagnús Magnússon, banamann föður síns, í hefndarskyni.
* Guðmundur var vígður ábóti í Þingeyraklaustri.

### Fædd
* Eysteinn Ásgrímsson munkur (d. 1361).

### Dáin

## Erlendis
* 11. maí - 64 musterisriddarar brenndir á báli fyrir villutrú.
* 17. júlí - Friðarsamningar í Helsingjaborg milli Svía, Dana og Norðmanna. 

### Fædd
* 30. apríl - Kasimír 3. Póllandskonungur (d. 1368).
* Jóhanna d'Évreux, Frakklandsdrottning, Frakklandsdrottning, þriðja kona Karls 4. (d. 1371). 
* Úrban V (Guillaume de Grimaud) páfi (d. 1370).

### Dáin
* Arnolfo di Cambio ítalskur myndhöggvari (f. 1232).
Sambandslögin

**Sambandslögin** voru lög um samband Íslands og Danmerkur sem voru samþykkt árið 1918 í þjóðaratkvæðagreiðslu með miklum meirihluta, 90,9% greiddra atkvæða. Kosningaþátttaka var 43,8%.

Danir áttu frumkvæði að því að samið var um ný sambandslög við Ísland. Jón Magnússon, forsætisráðherra Íslands, hafði í upphafi aðeins beðið Dani um leyfi til þess að taka upp sérstakan siglingafána fyrir Ísland. Carl Theodor Zahle, forsætisráðherra Danmerkur, bauð Íslendingum þess í stað til viðræðna um að endurskoða sambandslög landanna í heild sinni. Ríkisstjórn Zahle setti saman nefnd skipaða meðlimum Róttæka vinstriflokksins, Jafnaðarmanna og Vinstriflokksins til þess að semja við Íslendinga um ný sambandslög milli ríkjanna.

Kosið var um skilmálana sem sambandsnefndin hafði samið um í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Ísland varð þar með fullvalda og frjálst ríki í konungssambandi við Danmörku, þjóðirnar höfðu sama þjóðhöfðingja, Danakonung, sem þá var Kristján 10. Danir skyldu fara með utanríkismál Íslendinga í umboði þeirra og ríkisborgararéttur átti að vera gagnkvæmur milli ríkjanna. Auk þess voru ákvæði til bráðabirgða um að Danir sæju um landhelgisgæslu fyrir Íslendinga og hæstiréttur Danmerkur yrði æðsti dómstóll Íslendinga þar til þeir kysu að taka bæði málin í sínar hendur. Hæstiréttur Íslands var stofnaður tveimur árum seinna 1920. Samninginn var hægt að endurskoða eftir 1940.

1. desember er almennt kallaður fullveldisdagurinn til minningar um þá samþykkt Sambandslaganna að Ísland var viðurkennt sem fullvalda og frjálst ríki. Íslenski fáninn var dreginn að húni í fyrsta sinn sem fullgildur þjóðfáni. Lítið var samt um hátíðahöld, og olli spánska veikin þar mestu um. Meira var þó um hátíðarhöld 100 árum síðar. Með fjölmörgum viðburðum um allt land. Þegar aldarafmæli fullveldisins var minnst.  

## Tengt efni
* Uppkastið

## Tilvísanir


## Heimild
* ''Fullveldisviðurkenningin 1918 var engin gjöf''; grein í Morgunblaðinu 1939
*
1330

Árið **1330** (**MCCCXXX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Grímur Þorsteinsson varð lögmaður norðan og vestan í fyrra sinn.
* Mikil og sögufræg brúðkaupsveisla haldin í Haga á Barðaströnd.
* Haukur Erlendsson kom til Íslands með konungs boðskap um kvennamál og fleira (gæti þó hafa verið 1331).
* Réttarbætur settar um gæði vaðmáls og skuldir við kaupmenn.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis

* 19. október - Játvarður 3. Englandskonungur náði sjálfur undir sig stjórnartaumunum og lét hengja Roger Mortimer, elskhuga móður sinnar, Ísabellu drottningar, sem hafði stýrt ríkinu um þriggja ára skeið, og gera eignir hans upptækar.
* Serbar unnu sigur á Búlgörum í orrustunni Við Velbuzhd og héldu áfram sókn sinni inn í Makedóníu.
* Alfons 11. Kastilíukonungur bannaði öllum hirðmönnum sem gerðu sig seka um að borða hvítlauk eða lauk að láta sjá sig við hirðina eða yrða á aðra hirðmenn í fjórar vikur á eftir.

### Fædd
* 15. júní - Svarti prinsinn, Játvarður, sonur Játvarðs 3. Englandskonungs.
* Nicolas Flamel, franskur handritaskrifari, bóksali og alkemisti (d. 1417).

### Dáin
* 21. janúar - Jóhanna af Búrgund, drottning Frakklands, kona Filippusar 5. (f. 1292).
* 26. júlí - Evfemía af Pommern, drottning Danmerkur, kona Kristófers 2. (f. 1285).
* 2. ágúst - Jólanda af Dreux, Skotadrottning (kona Alexanders 3.) og síðar hertogaynja af Bretagne (f. 1263).
* 29. nóvember - Roger Mortimer, fyrsti jarlinn af March og í raun stjórnandi Englands 1327-1330 (f. 1287).
* Pietro Cavallini, ítalskur listmálari (f. 1259).
Einar Sigurðsson í Eydölum

**Einar Sigurðsson í Heydölum**, eða **Eydölum**, (1539 – 15. júlí 1626) var helsta trúarskáld sinnar tíðar. Hann var ungur settur til mennta og nam í Hólaskóla. Var hann alllengi prestur í Nesi í Aðaldal og bjó þar við heldur þröngan kost. Einar missti fyrri konu sína frá ungum börnum en kvæntist fljótlega aftur og átti margt barna með seinni konu sinni. Fljótlega eftir að Oddur sonur hans varð biskup í Skálholti veitti hann föður sínum Heydali í Breiðdal og við þann bæ er Einar jafnan kenndur. Heydalir voru gott brauð og þar stóð hagur hans með blóma. Hann var góðvinur Guðbrands biskups Þorlákssonar á Hólum og naut þess í ýmsu. Biskup leitaði til Einars er hann fór að undirbúa útgáfu kristilegs kvæðasafns sem út kom 1612 og gengið hefur undir nafninu *[[Vísnabók Guðbrands]]*. Fyrsti hluti þeirrar bókar er að mestu eftir Einar. Hann kvað gjarnan trúarleg kvæði undir vikivakaháttum og er *Kvæði af stallinum Kristí* („Nóttin var sú ágæt ein...“) einna þekktast slíkra kvæða eftir hann. Einar er eitt hinna austfirsku skálda.

## Heimild
**Sýnisbók íslenskra bókmennta frá 1550 til 1900.* Kristján Eiríksson tók saman, Reykjavík 2003.
Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)

**Bandamenn** í Síðari heimsstyrjöldinni voru þau ríki sem börðust gegn Öxulveldunum. Til bandamanna teljast aðallega Bretland, Frakkland, Sovétríkin, Kína og Bandaríkin en fleiri smærri þjóðir voru líka hluti af bandalaginu.

## Forsaga
Árið 1904 höfðu Frakkland og Bretland gengið í hernaðarbandalag sem var í fullu gildi við upphaf Seinni heimsstyrjaldarinnar. Á fjórða áratugnum voru blikur á lofti í evrópskum stjórnmálum. Ríkisstjórnir Breta og Frakka óttuðust báðar aukinn hernaðarmátt Þýskalands og höfðu fullan hug á að standa saman ef til stríðs við Þjóðverja kæmi.

Frakkar voru líka bandamenn Pólverja. Bretar og Pólverjar voru ekki í bandalagi en forsætisráðherra Bretlands, Neville Chamberlain, hafði heitið Pólverjum stuðningi, ef Þjóðverjar réðust á þá. Sovétmenn höfðu á árinu 1939 gert samning við Þjóðverja um að ríkin tvö myndu ekki ráðast á hvort annað.

## Bandamenn í stríðinu
Þegar Þjóðverjar réðust á Pólland þann 1. september 1939 stóðu Bretar og Frakkar við skuldbindingar sínar gagnvart Pólverjum og sögðu Þjóðverjum stríð á hendur á næstu dögum. Margar nýlendur Breta sögðu Þjóðverjum sömuleiðis stríð á hendur fáum dögum síðar.

Það reyndist Þjóðverjum auðvelt að hernema Pólland og hvorki Bretar né Frakkar veittu Pólverjum neinn verulegan hernaðarstuðning í baráttu þeirra Þjóðverja. 

Bretar sendu her til Frakklands til að hjálpa Frökkum að verjast hugsanlegri þýskri innrás en þegar sú innrás kom reyndust franski og breski herinn þess lítt megnugir að stöðva Þjóðverja. Frakkland beið mikinn ósigur og ríkisstjórn Frakklands gafst upp. Hópur franskra herforingja fór í útlegð til Lundúna þar sem þeir mynduðu útlagastjórn. 

Eftir að Þjóðverjar réðust á Sovétríkin 1941 hófu Bretar og Sovétmenn náið samstarf gegn Þýskalandi. Bandaríkjamenn voru hlutlausir fyrstu mánuði stríðsins en höfðu þá stutt Breta og síðar Sovétmenn leynt og ljóst. Eftir að stríð Bandaríkjamanna við Japani hófst tóku þeir að beita sér beint gegn Japan og Þýskalandi og bandamönnum þeirra.

## Ríki sem á einhverjum tímapunkti voru hluti af bandamönnum í seinni heimstyrjöldinni

Fyrir utan þau ríki sem komu fram áður eru mjög mörg sem teljast hluti af bandamönnum. Þess ber þó að geta að eftir að ljóst var orðið að Þjóðverjar myndi tapa stríðinu í Evrópu og Japanir í Kyrrahafi og ákveðið hafði verið a stofna Sameinuðu þjóðirnar voru sett þau inngönguskilyrði að viðkomandi ríki lýsti Öxulveldunum stríð á hendur. Flest löndin á listanum lögðu ekkert fram til stríðsrekstursins.

* Pólland, 1939 
* Ástralía, 1939
* Nýja Sjáland, 1939
* Breska Indland, 1939
* Nepal, 1939
* Nýfundnaland, 1939
* Tonga, 1939
* Suður-Afríka, 1939
* Kanada, 1939
* Panama, 1941 
* Kosta Ríka, 1941
* Dóminíska lýðveldið, 1941
* El Salvador, 1941
* Haítí, 1941
* Hondúras, 1941
* Níkaragva, 1941
* Gvatemala, 1941
* Kúba, 1941
* Mexíkó, 1942
* Brasilía, 1942
* Bólivía, 1943
* Íran, 1943
* Líbería, 1944
* San Marínó, 1944
* Ekvador, 1945
* Paragvæ, 1945
* Perú, 1945
* Úrúgvæ, 1945
* Venesúela, 1945
* Tyrkland, 1945
* Líbanon, 1945
* Sádí Arabía, 1945
* Argentína, 1945
* Síle, 1945
* Mongólía, 1945
Jón Þorláksson á Bægisá

**Jón Þorláksson á Bægisá** (fæddur í Selárdal í Arnarfirði 13. desember 1744 - dáinn 21. október 1819) var  prestur, kröftugt skáld og einn mikilvirkasti þýðandi 18. aldar. Hann var einn af boðberum upplýsingarinnar á Íslandi. Tímarit þýðenda á Íslandi heitir *[[Jón á Bægisá (tímarit)|Jón á Bægisá]]* í höfuðið á honum.

Jón ólst að nokkru upp í Fljótshlíðinni. Hann var settur í Skálholtsskóla og útskrifaðist þaðan 1763 með góðum vitnisburði. Næstu ár var hann í þjónustu Magnúsar Gíslasonar amtmanns og síðan Ólafs Stephensens amtmanns, tengdasonar Magnúsar. Árið 1768 vígðist Jón til Saurbæjarþinga í Dalasýslu en varð að láta af prestskap vegna barneignar með Jórunni Brynjólfsdóttur í Fagradal og fór allt á sömu leið er hann fékk aftur prestsembætti. Þessu næst fór Jón að vinna hjá Hrappseyjarprentsmiðju sem stofnuð var 1773. Þýddi hann þá kvæði eftir norska skáldið Kristian Tullin og voru þau gefin út, ásamt nokkrum frumortum kvæðum hans, í Hrappsey 1774. Sama ár kvæntist Jón Margréti, dóttur Boga Benediktssonar í Hrappsey og hófu þau búskap í Galtardal. 

Árið 1788 fékk Jón að vígjast til Bægisár í Öxnadal í Hólabiskupsdæmi. Margrét, kona Jóns, og Guðrún, dóttir hans, urðu eftir í Galtardal og bjó Margrét þar til dauðadags 1808. Jón bjó á Bægisá til æviloka 1819 og þar vann hann sín merkustu bókmenntastörf. Þar þýddi hann *[[Tilraun um manninn]]* (e. *An Essay on Man*) eftir enska skáldið Alexander Pope og *[[Paradísarmissir|Paradísarmissi]]* (e. *Paradise Lost*) eftir enska skáldið John Milton. Þá þýddi hann einnig *Messíasardrápu* (þ. *Der Messias*) eftir þýska skáldið Friedrich Gottlieb Klopstock. Jón orti og mikið sjálfur og var margt af því í léttum dúr.

## Heimild
* *Sýnisbók íslenskra bókmennta frá 1550 til 1900*, Kristján Eiríksson tók saman, Reykjavík 2003.

## Tenglar
*  Paradísarmissir (útg. 1828) á Bækur.is  
;Greinar í tímaritum
* „Jón Þorláksson“; æviágrip; Íslenzkar æviskrár frá landnámstímum til ársloka 1940 
* „Skáldið á Bægisá“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1997
* „Skáldið sr. Jón Þorláksson á Bægisá“; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945
* „Skáldið sr. Jón Þorláksson á Bægisá“; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945
* „Missti hempuna tvisvar“; grein í Tímanum 1988