open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ripon

**Ripon** er borg í sveitarfélaginu Harrogate í Yorkshire í Englandi. Borgin liggur við mót tveggja þveráa Ure-ár: Laver og Skell. Borgin er hvað þekktust fyrir dómkirkjuna, sem er helsta kennileiti borgarinnar. Þar er jafnframt frægur skeiðvöllur og markaður. Sögu borgarinnar má rekja yfir 1.300 ár aftur í tímann.

Borgin var stofnuð sem *Inhrypum* af Vilfreði heilögum á tíma konungsríkisins Norðymbralands. Á þeim tíma naut borgin mikilvægis í Bretlandseyjum sem miðstöð kirkjunnar. Ripon var um skeið undir stjórn Víkinga og lenti síðar undir stjórn Normanna. Nokkur uppbygging var í Ripon á tíma Plantagenetættarinnar, sem gerði borgina að miðstöð ullar- og klæðaframleiðslu. Iðnaður óx nokkuð í borginni á 16. og 17. öld, en borgin varð ekki mikið fyrir áhrifum iðnbytlingarinnar.

Ripon er þriðja smæsta borg Englands eftir íbúafjölda. Árið 2011 voru íbúar hennar 16.702. Hún liggur 18 km suðvestan við Thirsk, 26 km sunnan við Northallerton og 19 km norðan við Harrogate. 

## Heimild
*
Badmintonspaði

**Badmintonspaði** er fylgihlutur í íþróttinni badminton sem notaður er til að slá svokallaða flugu milli nets á velli.

Spaðarnir eru oftast búnir til úr samsettum kolefnatrefjum en einnig úr stáli eða áli. Áður fyrr var notaður viður. Í badmintonspöðum er net og á handfanginu grip. Netið er oft úr nylon.
Salford

**Salford** er borg á stórborgarsvæði Manchester í Englandi. Salford liggur um það bil 1.6 km austan við miðborg Manchester, við ána Irwell. Áin myndar hluta af borgarmörkunum við Manchester. Árið 2011 voru íbúar Salford 103.886 manns, en íbúar sveitarfélagsins voru 233.933.

Salford var áður í Lancashire. Ranulf de Blondeville féllst á stofnskrá fyrir borgina árið 1230. Þetta gerði að það verkum að borgin naut virtari menningarlegrar og viðskiptalegrar stöðu en nágrannaborg þess. Við iðnbyltinguna á 18. og 19. öld sneri þessi staða við.

Þrátt fyrir þetta var Salford samt mikilvæg miðstöð bómullar- og silkisvinnslu og höfn á 18. og 19. öld, enda borgin liggur við skurð sem nær frá Manchester til Írlandshafs. Iðnaði hnignaði á 20. öld og atvinnulífið í borginni hrundi. Í dag er Salford borg andstæðna: rík hverfi svo sem Salford Quays liggja beint að nokkrum fátækustu og hættulegustu hverfunum á Bretlandi.

Háskólinn í Salford er með aðsetur í borginni. Breska ríkisútvarpið BBC og sjónvarpsstöðin ITV eru með skrifstofur í borginni.

## Heimild
*
Actinidia faveolata

***Actinidia faveolata*** er útdauð tegund af kívífléttum sem fundist hefur í jarðlögum Síberíu og Evrópu.

## Tilvísanir
Actinidia henryi

***Actinidia henryi*** er klifurrunni í Actinidiaceae ætt. Hún er einlend í Kína (Guangdong, Guangxi, Guizhou, Hunan og Yunnan).

## Tilvísanir
Actinidia hubeiensis

***Actinidia hubeiensis*** er klifurrunni í Actinidiaceae ætt. Hún er einlend í Kína (Hubei).

## Tilvísanir
Actinidia indochinensis

***Actinidia indochinensis*** er klifurrunni í Actinidiaceae ætt. Hún er ættuð frá Kína (Fujian, Guangdong, Guangxi, Yunnan) og norður Víetnam.

## Tilvísanir
Actinidia latifolia

***Actinidia latifolia*** er klifurrunni í Actinidiaceae ætt. Hún er ættuð frá Kína (Anhui, Fujian, Guangdong, Guangxi, Guizhou, Hainan, Hunan, Jiangxi, Sichuan, Taiwan, Yunnan, Zhejiang) og Kambódíu, Laos, Malaysia, Thailand, Víetnam.

## Tilvísanir
Actinidia obovata

***Actinidia obovata*** er klifurrunni í Actinidiaceae ætt. Hún er ættuð frá Kína (Guizhou og Yunnan.).

## Tilvísanir
Actinidia rubricaulis

***Actinidia rubricaulis*** er klifurrunni í Actinidiaceae ætt. Hún er ættuð frá Kína (Chongqing, NW Guangxi, Guizhou, Hubei, Hunan, Sichuan, Yunnan.) og Taílandi.

## Tilvísanir
Fáni Máritíus

**Fáni Máritíus** samanstendur af fjórum jafnlöngum og breiðum lágréttum borðum í litunum rauður, blár, gulur og grænn.

Rautt stendur fyrir blóð sem var úthellt í sjálfstæðisbaráttunni þótt raunar ekki hafi verið háð neitt stríð. Blár táknar Indlandshaf sem umlykur eyjuna.

Gulur stendur fyrir *ljós sjálfstæðis sem yfir Máritíus skín*. Grænn stendur fyrir góða veðrið og búsældina í landinu. 

Fáninn tók gildi 12. mars 1968, sama dag og landið fékk formlega sjálfstæði frá Bretlandi.


## Aðrir fánar Máritíus

file:Civil Ensign of Mauritius.svg|
Grind (mengjafræði)

**Grind** er hlutraðað mengi þar sem sérhver tvö stök eiga sér minstu yfirtölu og stærstu undirtölu.
Chelsea Manning

**Chelsea Elizabeth Manning** (fædd undir nafninu **Bradley Edward Manning** þann 17. desember 1987) er bandarískur aðgerðasinni og uppljóstrari. Hún er fyrrverandi hermaður í Bandaríkjaher en var dæmd sek fyrir herrétti í júlí árið 2013 fyrir brot gegn njósnalögum eftir að hún lak um 750.000 leynilegum eða viðkvæmum hernaðarskjölum til WikiLeaks. Manning dvaldi í fangelsi frá 2010 til 2017 og aftur frá 2019 til 2020.

Manning er trans kona og gaf út tilkynningu þess efnis árið 2013 að hún hefði upplifað sig kvenkyns frá æsku og vildi ganga undir nafninu Chelsea Manning. Hún lýsti jafnframt yfir áhuga á að hefja hormónameðferð.

Manning var staðsett með bandarísku herliði í Írak sem upplýsingagreinir árið 2009 og hafði því aðgang að ýmsum leyniskjölum. Snemma árs 2010 lak hún ýmsum af þessum leyniskjölum í WikiLeaks og viðurkenndi verknaðinn fyrir kunningja sínum, Adrian Lamo. Lamo lét rannsóknardeild hersins vita af því að Manning stæði fyrir lekanum og Manning var í kjölfarið handtekin í maí sama ár. Meðal gagnanna sem Manning lak voru myndbönd af loftárásum Bandaríkjahers á Bagdad árið 2007 og á afganska þorpið Granai árið 2009; 251.287 leynileg skilaboð frá bandarísku erindrekum og 482.832 hernaðarskýrslur. WikiLeaks birti gögnin frá apríl 2010 til apríl 2011.

Manning var ákærð fyrir 22 glæpi, þar á meðal fyrir að koma óvininum til hjálpar, sem var alvarlegasta ákæruatriðið og hefði getað leitt til dauðadóms gegn henni. Manning var haldið í herfangelsi í Virginíu frá júlí 2010 til apríl 2011 í einangrunarvist en var síðan færð í herfangelsi í Leavenworth-virki í Kansas og var þar leyft að blanda geði við aðra fanga. Manning lýsti sig seka af 10 ákæruatriðum í febrúar árið 2013. Réttarhöld um hin ákæruatriðin hófust þann 3. júní árið 2013 og þann 30. júlí var hún sakfelld fyrir 17 af upprunalegu ákærunum og breyttar útgáfur af fjórum til viðbótar. Manning var hins vegar hreinsuð af ákæru um að aðstoða óvininn. Hún var dæmd til 35 ára fangelsisvistar í Leavenworth-virki. Þann 17. janúar árið 2017 lét Barack Obama, fráfarandi forseti Bandaríkjanna, milda dóminn yfir Manning í sjö ára fangelsi frá handtöku hennar árið 2010. Manning var því látin laus og hefur upp frá því unnið fyrir sér sem fyrirlesari.

Árið 2018 bauð Manning sig fram á móti Ben Cardin, sitjandi öldungardeildarþingmanni Demókrataflokksins, í forvali flokksins fyrir Maryland-fylki. Í forkjörinu þann 26. 2018 hlaut Manning aðeins 5,7% og Cardin vann endurútnefningu flokksins með 80,5% greiddra atkvæða.

Í mars árið 2019 var Manning handtekin á ný fyrir að neita að bera vitni í tengslum við rannsókn bandarísku lögreglunnar á WikiLeaks.

## Tilvísanir
Ely

**Ely** (framburður: ) er borg í Cambridgeshire í Englandi. Hún liggur um það bil 23 km norðan við Cambridge og um það bil 129 km vegalengd frá London. 

Aðalþrúður prinsessa stofnaði klaustur í Ely árið 673, en Danir eyðilögðu það árið 870. Aðalvaldur af Winchester endurreisti klaustrið árið 970. Bygging dómkirkju hófst árið 1083 og hélt áfram til ársins 1539 þegar klaustrið var lagt niður við siðaskiptin. Dómkirkjan var endurbyggð í upprunalegum stíl árin 1845–1870. Þar sem Ely var sókn var hún lengi töluð borg, en hlaut þeirrar stöðu opinberlega árið 1974.

Ely liggur á leirhóli í mýri sem heitir Fens. Mikið mór myndaðist í mýrinni áður en hún var framreist á 17. öld. Atvinnulífið í sveitinni í kringum Ely einkennist af landbúnaði. Fyrir framræsinguna snerist það að mörgu leyti um mógröf og álaveiða. Borgin var miðstöð leirkeragerðar í mörg hundruð ár. 

## Heimild
*
Actinidia rufa

***Actinidia rufa*** er klifurrunni í Actinidiaceae ætt. Hún er ættuð frá Taívan, Japan og Kóreu.

## Tilvísanir
Actinidia rufotricha

***Actinidia rufotricha*** er klifurrunni í Actinidiaceae ætt. Hún er einlend í Kína (Guangxi, Guizhou, Yunnan.).

## Tilvísanir
Armagh

**Armagh** (framburður: /ɑːrˈmɑː/, írska: *Ard Mhacha*) er borg og sókn á Norður-Írlandi. Hún er kirkjuleg höfuðborg Írlands: erkibiskupar alls Írlands sitja í borginni, bæði fyrir kaþólsku kirkjuna og mótmælendakirkjuna. Í dag eru tvær dómkirkjur í borginni. Borgin einkennist af byggingum í georgískum stíl. Gömul stjörnustöð er í borginni sem stofnuð var árið 1789.

Armagh var viðurkennd sem borg opinberlega árið 1994. Árið 2011 voru íbúar hennar 14.749. Hún er því fámennasta borg Norður-Írlands og fimmta fámennasta borg Bretlands.

## Heimild
*
St Asaph

**St Asaph** (velska: *Llanelwy*) er borg og sveitarfélag við ána Elwy í Wales. Árið 2011 voru íbúar 3.355 og er hún því önnur fámennasta borg Bretlands. Borgin liggur nálægt nokkrum sjávarbæjum svo sem Rhyl, Prestatyn, Abergele, Colwyn Bay og Llandudno. 

Dómkirkja var reist í borginni á 14. öld. Hún er tilenkuð Asaff heilögum, öðrum biskupi sóknarinnar. Enska heiti borgarinnar er dregið af nafni biskupsins. St Asaph var viðurkennd opinberlega sem borg árið 2012.

## Heimild
*
Actinidia tetramera

***Actinidia tetramera*** er klifurrunni í Actinidiaceae ætt. Hún er einlend í Kína (Chongqing, Gansu, Henan, Hubei, Shaanxi, Sichuan, Yunnan.).

## Tilvísanir
St Davids

**St Davids** (velska: *Tyddewi* „hús Davíðs“) er borg og sveitarfélag í Wales. Borgin liggur við ána Alun. Davíð heilagur, verndardýrlingur Wales, er grafinn í borginni og er hún því nefnd eftir honum. St Davids er fámennasta borg Bretlands, en íbúar hennar voru 1.841 árið 2011.

Á 6. öld stofnaði Davíð heilagur klaustur við bakka Alun-ár. Á þeim tíma hét svæðið *Mynyw* á velsku. Byggðin sem óx upp í kringum klaustrið var kölluð *Tyddewi* eða „hús Davíðs“. Dómkirkja var reist þar en var henni oft rænt af Víkingum. Hún brann til kaldra kola árið 1087. Normannar reistu nýja dómkirkju, sem lifir af ennþá daginn í dag, og geymdu marga muni þar (á meðal þeirra voru líkamsleifar Davíðs heilags).

St Davids var fyrst viðurkennd sem borg á 16. öld. Borgin missti viðurkenninguna árið 1886 en endurheimti hana árið 1994. 

## Heimild
*
Fóstur

**Fóstur** er afkvæmi sem er enn í móðurkviði. Það þróast út frá fósturvísi (sem er frumstig þroskans). Í manninum byrjar fósturstigið níu vikum eftir frjóvgun (sama tímabil kallast 11. vika meðgöngu) og er fram að fæðingu. Þar sem fóstur þroskast smátt og smátt eru ekki greinileg mörk sem aðgreina fósturvísi frá fóstri, en í fóstri eru þó öll líffærin orðin til (þó þau séu ekki orðin fullþroska, og sum ekki enn komin á réttan stað).

Fóstur geta næstum aldrei lifað af utan móðurkviðs fyrr en eftir 23 vikna meðgöngu (5 mánuðir og 3 vikur). Um 20–35% barna sem fæðast við 23 viku meðgöngu lifa af, 50–70% sem fæðast 24–25 viku (6 mánuðir til 6 mánuðir og 1 vika), og yfir 90% barna sem fæðast eftir 26–27 viku (6 og hálfur mánuður til 6 mánuðir og 3 vikur). Það er mjög sjaldgæft að barn sem vegur minna en hálft kíló lifi af.

## Tilvísanir
Wells

**Wells** er borg og sókn í Somerset í Englandi. Íbúar hennar voru 10.536 árið 2011. Dómkirkja er í borginni og því hefur Wells lengi verið viðurkennd sem borg. 

Borgin er nefnd eftir þremur lindum (*well* þýðir „lind“ á ensku) sem eru tileinkaðar Andrési postula. Ein þeirra liggur undir markaðstorginu en hinar tvær á jörð dómkirkjunnar. Rómverjar stofnuðu byggð í kringum lindirnar sem óx á tíma Engilsaxa þegar Ine af Wessex stofnaði klaustur þar árið 704.

Á 17. öld varð Wells miðstöð klæðaverslunar. Borgin er einnig þekkt fyrir þáttöku í Ensku borgarastyrjöldinni og Uppreisn Monmouths. Margt er um sögulegar byggingar í borginni og því hafa margar kvikmyndir og sjónvarpsþættir verið tekin upp í Wells.

## Heimild
*
Bangor (Wales)

**Bangor** er borg og sveitarfélag í Gwynedd í norðvesturhluta Wales. Hún er elsta borg Wales og ein fámennasta borg Bretlands. Hún var sögulega hluti af sýslunni Caernarfonshire og er ein af sex borgum í Wales. 

Íbúar Bangor voru 18.808 manns árið 2011, en þar af voru 10.500 manns nemendur þar sem háskóli er í borginni. Árið 2001 töluðu 46,6% íbúa sem ekki eru nemendur velsku.

Sögu borgarinnar má rekja til 6. aldar þegar dómkirkja var reist þar. Sóknin er ein sú elsta á Bretlandi, þó dómirkjunni sjálfri hafi verið breytt nokkrum sinnum í gegnum tímann.

## Heimild
*
Actinidia trichogyna

***Actinidia trichogyna*** er klifurrunni í Actinidiaceae ætt. Hún er einlend í Kína (Chongqing, Guizhou, Hubei, Hunan, Jiangxi og Sichuan.).

## Tilvísanir
Actinidia umbelloides

***Actinidia umbelloides*** er klifurrunni í Actinidiaceae ætt. Hún er einlend í Kína (Yunnan.).

## Tilvísanir
Actinidia valvata

***Actinidia valvata*** er klifurrunni í Actinidiaceae ætt. Hún er einlend í Kína (Anhui, Fujian, Guangdong, Hubei, Hunan, Jiangsu, Jiangxi og Zhejiang.).

## Tilvísanir
Fósturvísir

**Fósturvísir** er frumstig þroskans í sumum lífverum. Í lífverum sem fjölga sér með kynæxlun verður fósturvísir til út frá okfrumunni, þeirri frumu sem verður til við frjóvgun þegar eggfruma konu og sæðisfruma karls sameinast. Okfruman skiptir sér í fleiri frumur með frumuskiptingu, og fósturvísir verður til.

Í meðgöngu mannsins kallast barn fósturvísir þar til á 9. viku eftir frjóvgun (sem er 11. vika meðgöngu), eftir það kallast það fóstur.

## Skýringar
Drífa Snædal

**Drífa Snædal** (f. 5. júní 1973) er íslenskur verkalýðsleiðtogi og stjórnmálamaður. Hún er fyrrum forseti Alþýðusambands Íslands.

Drífa fæddist í Reykjavík en ólst upp á Hellu frá fjögurra ára aldri og í Lundi í Svíþjóð frá sex til ellefu ára aldurs. Árið 1993 lauk hún stúdentsprófi frá félagsfræðibraut Fjölbrautaskólans í Breiðholti. Hún útskrifaðist sem tækniteiknari frá Iðnskólanum í Reykjavík árið 1998, úr Háskóla Íslands með viðskiptafræðipróf árið 2003 og með meistaragráðu í vinnumarkaðsfræði með áherslu á vinnurétt frá Háskólanum í Lundi árið 2012.

Drífa varð fræðslu- og kynningarstýra hjá Samtökum um kvennaathvarf árið 2003 og var framkvæmdastýra samtakanna frá 2004 til 2006. Hún starfaði sem framkvæmdastýra Vinstrihreyfingarinnar – græns framboð frá 2006 til 2010. Árið 2012 varð hún framkvæmdastjóri Starfsgreinasambands Íslands.

Drífa sagði sig úr Vinstri grænum árið 2017 til að mótmæla stjórnarsamstarfi þeirra með Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum. Hún var kjörin forseti ASÍ þann 26. október árið 2018, fyrst kvenna. Hún tók þátt í samningaviðræðum um nýja kjarasamninga sem voru undirritaðir í apríl 2019.

Drífa sagði af sér sem forseti ASÍ í ágúst 2022 vegna samskiptaörðugleika við forkólfa verkalýðshreyfinga. Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar, gagnrýndi Drífu í kjölfarið fyrir að hafa sem forseti ASÍ „lokað sig inni í blokk“ með sérfræðingum og efra-millistéttarfólki.

## Tilvísanir
Newry

**Newry** (írska: *An Iúraigh*) er borg á Norður-Írlandi. Áin Clanrye klýfur borgina í tvennt. Newry liggur um það bil 55 km frá Belfast og 108 km frá Dyflinn, og 5 km fá landamærunum við Írska lýðveldið. Íbúar hennar voru 26.967 manns árið 2011.

Newry var stofnuð árið 1144 í kringum klaustur á svæðinu. Hún var mikilvægur kaupstaður og áningarstaður hermanna. Höfn hóf starfsemi í Newry árið 1742 þegar skurður var opnaður frá henni að Lough Neagh. Dómkirkja er í borginni og kaþólska kirkjan er með aðsetur í sókninni. Árið 2002 hlaut Newry stöðu borgar. 

## Heimild
*
Lisburn

**Lisburn** (írska: *Lios na gCearrbhach*) er borg á Norður-Írlandi. Hún liggur 8 km suðvestan við miðborg Belfast við ána Lagan. Íbúar Lisburn voru 71.465 árið 2011.

Á 17. öld var hún mikilvæg miðstöð línframleiðslu. Lisburn var opinberlega viðurkennd sem borg árið 2002.

## Heimild
*
Brighton og Hove

**Brighton og Hove** er borg í Austur-Sussex á suðausturhluta Englands. Borgin liggur um það bil 70 km frá London. Bæirnir Brighton og Hove sameinuðust í eitt sveitarfélag árið 1997 og voru viðurkenndir sem ein borg árið 2001. Íbúar borgarinnar voru um 291.000 árið 2019.

Bærinn Shoreham-by-Sea liggur vestan við borgina, en Peacehaven och Newhaven liggja til austurs.

Brighton & Hove Albion er knattspyrnulið borgarinnar.

## Heimild
*
Hassanal Bolkiah

**Hassanal Bolkiah** (f. 15. júlí 1946) er 29. og núverandi soldáninn af Brúnei. Hann er jafnframt fyrsti og núverandi forsætisráðherra landsins. Hassanal er elsti sonur soldánsins Ómars Alí Saifuddien 3. og drottningar hans, Pengiran Anak Damit. Hann tók við soldánstitli yfir Brúnei eftir að faðir hans sagði af sér þann 5. október árið 1967. Hassanal var þá nýlega útskrifaður úr konunglega herskólanum í Sandhurst í Englandi. Hann hefur ríkt lengst allra núlifandi erfðaeinvalda.

Hassanal hefur í marga áratugi verið talinn einn auðugasti maður heims og hefur þá gjarnan verið metinn sá allra auðugasti. Auðævi sín á hann að þakka gjöfulum olíulindum í Brúnei sem hann getur ráðstafað að vild í krafti valda sinna sem óskoraður einvaldur landsins. Hassanal býr í höll sem er talin sú stærsta í heimi. Í henni eru 1.788 herbergi, 257 salerni, 44 stigar og 18 lyftur. Alls er soldánshöllin um 750.000 fermetrar á stærð. Hann hefur einnig fjárfest í fjölda erlendra lúxushótela og á m.a. Dorchester-hótelið í London.

Faðir Hassanals, fyrrverandi soldáninn Saifuddien, naut enn mikilla valda í stjórn Brúnei þar til hann lést árið 1986. Á þeim tíma hafði Hassanal orð á sér fyrir að vera glaumgosi og fyrir að hafa meiri áhuga á bílum og lúxuslífi en á stjórnmálum. Þegar Hassanal var 19 ára kvæntist Hassanal frænku sinni, prinsessunni Salehu en árið 1982 tók hann sér aðra eiginkonu til viðbótar, flugfreyju að nafni Mariam Bell. Faðir soldánsins samþykkti aldrei ráðahaginn og málið spillti verulega sambandi þeirra.

Auk þess að ráða yfir ríkisstjórn landsins er soldáninn jafnframt trúarleiðtogi Brúneimanna. Á fyrstu áratugum sínum í soldánsembætti aðhylltist hann tiltölulega mildar trúarreglur og bókstafstúlkanir á íslamstrú hlutu ekki mikinn hljómgrunn. Hassanal fór hins vegar að gæla við hugmyndina um að innleiða sjaríalög í landinu á tíunda áratugnum. Árið 2019 lét soldáninn setja ströng sjaríalög í Brúnei sem kveða meðal annars á um að samkynhneigðir karlmenn og konur sem gerast uppvísar um framhjáhald skuli grýtt til dauða. Löggjöfin hefur vakið hörð viðbrögð erlendis og hvatningar um að sniðganga hótel í eigu Brúnei.

## Tilvísanir
Hvítálmur

**Hvítálmur** (fræðiheiti: *Ulmus americana*) er álmtegund sem er ættuð frá austurhluta Norður-Ameríku, frá Nova Scotia vestur til Alberta og Montana, og suður til Florida og mið Texas. Hann er mjög harðgerður og þolir niður að −42 °C. Tré á svæðum sem hafa ekki orðið fyrir barðinu á „hollenskri álmsýki“ geta orðið mörg hundruð ára gömul.

Lengst af, eða í 80 ár, hefur *U. americana* verið talinn fjórlitna (þ.e. með tvöfaldan venjulegan fjölda litninga, 2n=56), sem er óvenjulegt innan ættkvíslarinnar. Hinsvegar hefur rannsókn sem var gerð 2011 af Agricultural Research Service hjá USDA sýnt að um 20% villtra hvítálma eru tvílitna (2n=28)  og gætu eins verið í raun önnur tegund. Að auki eru nokkkur þrílitna tré í ræktun og hafa þau sýnt nokkuð þol gegn hollensku álmveikinni

Hvítálmur getur orðið um 30m hár og 152 sm í þvermál. Hann er hraðvaxta í æsku og byrjar snemma að fella fræ. Hann stýrist ekki af daglengd og vex fram í fyrstu frost.

## Flokkun
*Ulmus americana* var fyrst lýst og nefndur af Carl Linnaeus í riti hans *[[Species Plantarum]]*, útgefnu 1753. Engar undirtegundir eða afbrigði eru viðurkennd. Illa hefur gengið að blanda honum við aðrar tegundir.


File:Lovers' Elm, Gwynne estate, Dufferin Street.jpg|*U. americana*, Toronto, c.1914 
Image:ElmBark.jpg|Börkur
Image:Ulmus americana (5102579562).jpg|Blað
Image:Ulmus americana (5101983801).jpg|Blöð
Image:Ulmus americana seedlings.jpg|Smáplöntur


## Tilvísanir

## Tenglar
** Flora of North America: distribution map for ''Ulmus americana''
* ''Ulmus americana'' images
* Saving the American Elm, by Bruce Carley
* Keith Warren, J. Frank Schmidt & Son Co. (2002): 'The Status of Elms in the Nursery Industry in 2000'
* Plant atlas synonyms 
* The International Plant Names Index
* Michigan State University ''Plant Encyclopedia'': ''Ulmus americana'' fact-page and photographs pg. 1 
** Michigan State University ''Plant Encyclopedia'': photographs pg. 2 
* 'Elms of the Monumental Core' (Washington D.C.) — *National Park Service (2009), by James L. Sherald*.
Cathaya

***Cathaya*** er ættkvísl í þallarætt, Pinaceae, með aðeins eina núlifandi tegund, ***[[Cathaya argyrophylla]]***. *Cathaya* er í undirættinni Laricoideae, ásamt *[[Pseudotsuga]]* og *[[Larix]]*. Önnur tegund, *C. nanchuanensis*, er nú talin samnefni , þar sem hún er að engu leyti frábrugðin *C. argyrophylla* í útliti.

Einn eða tveir grasafræðingar sem voru ósáttir við nýja ættkvísl í svo velþekktri ætt reyndu að troða henni í eldri ættkvíslir, sem *[[Pseudotsuga]] argyrophylla* og *[[Tsuga]] argyrophylla*. Hún er hinsvegar fjarskyld þeim ættkvíslum, og þessi nöfn ekki notuð.

## Steingerfingar
Steingervingum af *Cathaya* sp. hefur verið lýst frá fyrri hluta Pleistósen í suðurhluta Portúgal. Þeir eru algengir í evrópskum brúnkolalögum frá milli 10–30 milljón árum.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Gymnosperm Database: ''Cathaya argyrophylla''
*Conifers Around the World: ''Cathaya argyrophylla''
Cathaya argyrophylla

***Cathaya argyrophylla***  er lauffellandi barrtré sem verður um 20 m hátt og með stofnþvermál að 40 sm.

*Cathaya argyrophylla* vex á takmörkuðu svæði í suður Kína, í héruðunum Guangxi, Guizhou, Hunan og suðaustur Sichuan. Hún vex á bröttum þröngum fjallahlíðum í 950–1800 m hæð, í kalkjarðvegi. Mikið hafði verið eytt með skógarhöggi áður en hún var uppgötvuð af fræðimönnum og vernduð 1950.


Cathaya argyrophylla - Arnold Arboretum - DSC06796.JPG
Cathaya argyrophylla 1.jpg
Cathaya argyrophylla 2.jpg

## Lýsing
Barrnálarnar eru 2,5 til 5 sm langar, með fíngerðri hæringu á jöðrum ung, og vaxa í kring um stofninn í spíral. Könglarnir eru 3 til 5 sm langir, með um 15–20 köngulskeljar, hver með tvö vængjuð fræ. Börkurinn er dökkbrúnn.

## Tilvísanir

* Christopher J. Earle, 2007: Informationen zur Art bei The Gymnosperm Database.  (Lýsing og flokkun)
* Liguo Fu, Nan Li, Thomas S. Elias & Robert R. Mill: *Pinaceae* in der *Flora of China*, Volume 4, S. 37: Gattung und Art. (Lýsing og útbreiðsla)
## Tenglar
*Gymnosperm Database: ''Cathaya argyrophylla''
*Conifers Around the World: ''Cathaya argyrophylla''
Pseudotsuga lindleyana

***Pseudotsuga lindleyana***, er barrtré sem er einlent í Mexíkó.  DNA röðun og útlitseinkenni benda til að hún sé skyldust fjalladegli (*P. menziesii* var. *glauca*) og væri helst talin þriðja afbrigðið innan *[[Pseudotsuga menziesii|P. menziesii]]*.

## Útbreiðsla
*Pseudotsuga lindleyana* er ættuð frá Sierra Madre Occidental, Sierra Madre Oriental, og dreift í fjöllum suður til Oaxaca.

Mexíkóstjórn skráir tegundina sem "undir sérstakri vernd" vegna smárra stofna og einangraðra og að hann virðist með laka frjósemi og nýliðun vegna innræktunar.

## Tilvísanir

## Tenglar
* The Gymnosperm Database: ''Pseudotsuga lindleyana''
Kínadegli

***Pseudotsuga sinensis*** er sígrænt tré í þallarætt. Það er tré sem verður að 50 m hátt með stofnþvermál að 2 m. Það er vex í Kína (Anhui, Fujian, Guangxi, Guizhou, Hubei, Hunan, Jiangxi, Shaanxi, Sichuan, Yunnan, og Zhejiang) og Taiwan sem og nyrsta hluta Víetnam.

*Pseudotsuga sinensis* var. *wilsoniana*, taívandöglingur, er stundum talin sjálfstæð tegund, *Pseudotsuga wilsoniana*. Það afbrigði er landfræðilega einangrað (bara í Taívan) en ekki svo frábrugðið útlitslega frá var. *sinensis* frá Kína.

## Tilvísanir
Waterford

**Waterford** (írska: *Port Láirge*) er borg á Írlandi. Hún er í Waterford-héraði á suðausturhorni Írlands. Hún er elsta og fimmta fjölmennasta borg í Írska lýðveldinu. Hún er áttunda fjölmennasta borg á eyjunni Írlandi. Árið 2016 voru íbúar borgarinnar sjálfrar 53.504 en íbúar stórborgarsvæðisns 53.504.

Nafn borgarinnar er dregið af fornnorræna orðinu *Veðrafjǫrðr* eða „fjörður hrúta“ á nútímaíslensku. Í dag er borgin þekktust fyrir Waterford-kristal, glertegund sem framleidd var í borginni frá 1783 til 2009 þegar fyrirtækið Waterford Wedgwood varð gjaldþrota. Eftir aðkomu borgarstjórnar og verslunarráðs Waterford var safn opnað um glerframleiðslu árið 2010 og framleiðsla hófst þar aftur sama ár. 

Auk þess var lággjaldaflugfélagið Ryanair stofnað í borginni, en jómfrúarflug félagsins var þaðan til London Gatwick árið 1985.

## Heimild
*
Furubikar

**Furubikar** (fræðiheiti: *Gremmeniella abietina*), **furugremi** eða **greinaþurrksveppur**, er tegund af svepp sem sýkir barrtré og veldur þar greinaþurrksýki. Megineinkennið er dauði barrs, en getur að lokum leitt til dauða trjánna. Í skógrækt er lítið reynt að fást við smitið vegna kostnaðar. Felling reita með smiti er valin fram yfir eitrun þar sem sveppaeitur er skaðleg öðrum lífverum. 

## Útbreiðsla
Evrópski stofninn er um mestalla Evrópu, þar á meðal Evrópuhluta Rússlands. Ameríski stofninn takmarkast við norðan við 44°N.

Það eru tveir stofnar af sveppinum, Norður-Amerískur og Evrópskur. Evrópski er ágengari, og getur smitað og drepið heilu trén á fáum árum, meðan sá ameríski smitar fáeina metra á trénu. Ein ástæða fyrir skaða af evrópska stofninum er að trén geta ekki varið sig á veturna þar sem stofninn er virkur niður að -5°C

Furubikar hefur víða komið upp í skógrækt á Íslandi og valdið miklum skaða.

## Tilvísanir

* Forest Insect & Disease Leaflet 130 - Scleroderris Canker of Northern Conifers
Hæðakirna

**Hæðakirna** (fræðiheiti: *Brigantiaea fuscolutea*) er flétta af kirnuætt. Hæðakirna er eina fléttan af kirnuætt sem finnst á Íslandi.

## Útlit
Hæðakirna vex mosagreinum eða sinu á jarðvegsyfirborði. Þar myndar hún hvítt eða gráleitt þunnt þal yfir mosann. Yfirborð hæðakirnu er smákornótt þar sem kornin eru um 0,1-0,2 mm í þvermál. Askhirslur hæðakirnu eru disklaga og vaxa upp úr þalinu. Þær eru gulleitar vegna litarefnisins parietíns, 1-3 mm í þvermál, stundum með dekkri þalrönd.

Askgróin eru 1-2 í aski, glær, egglaga, 30-75 x 15-37 µm að stærð. Gróin eru marghólfa múrskipt.

## Útbreiðsla
Hæðakirna vex gjarnan utan í hæðum og á jarðvegi í mólendi, sérstaklega þar sem loftslag er nokkuð rakt. Hún er algeng um allt land nema helst á láglendi Suður- og Vesturlands og í innsveitum Norðausturlands.

## Greining
Nokkuð auðvelt er að greina hæðakirnu ef hún hefur þroskað askhirslur en án askhirslna er auðvelt að rugla henni saman við skilmur (*Ochrolechia*). Hæðakirna hefur þó þynnra þal en skilmurnar auk þess sem það er heldur grárra á litinn.

## Efnafræði
Hæðakirna inniheldur fléttuefnin parietín og atranórin.

Þalsvörun hæðakirnu er K+ gul en askhirslur eru K+ rauðar, C+ gul, KC+ gul og P-.

## Tilvísanir
Glæður

**Glæður** (fræðiheiti: *Xanthoria*) er ættkvísl fléttna af glæðuætt. Glæður hafa blaðkennt þal sem inniheldur gula litarefnið parietín. Þannig er auðvelt að greina þær frá merlum sem hafa hrúðurkennt þal.

Á Íslandi finnst aðeins ein tegund af glæðum, veggjaglæða (*X. parietina*). Áður voru fleiri ættkvíslir taldar til ættkvíslar glæða en nýlega hafa erfðafræðirannsóknir leitt í ljós að þær tilheyra öðrum ættkvíslum og þær hafa því verið greindar frá glæðum. Á Íslandi eru fjórar tegundir sem áður flokkuðust til ættkvíslar glæða en hafa nýlega verið greindar frá glæðum en bera enn heiti sem endar á -glæða. Þær eru klettaglæða (*Rusavskia elegans*), hellisglæða (*R. sorediata*), reyniglæða (*Polycauloina polycarpa*) og fuglaglæða (*P. candelaria*).

## Tilvísanir
Klettaglæða

**Klettaglæða** (fræðiheiti: *Rusavskia elegans*) er fléttutegund af glæðuætt. Klettaglæða tilheyrði áður ættkvísl glæða (*Xanthoria*) en var færð í ættkvíslina *Rusavskia* árið 2003 í ljósi nýrra rannsókna.

## Útlit og búsvæði
Klettaglæða skærappelsínugult eða rauðgult þal en neðra borðið er hvítt eða gulleitt. Askhirslur eru algengar, appelsínugular að lit með örlítið ljósari þalrönd. Klettaglæða vex á klettum og mannvirkjum og er sérstaklega algeng á norðausturlandi. Klettaglæða líkist veggjaglæðu í útliti en þekkist best á mjórri og kúptum randbleðlumsem liggja þéttar að undirlaginu en á veggjaglæðu. Einnig hefur hún yfirleitt dekkri lit.

## Efnafræði
Klettaglæða inniheldur þekkta fléttuefnið parietín sem gefur henni gulan eða appelsínugulan lit. Parietín er tilheyrir flokki anthrakínón-efna og var klettaglæða fyrsta íslenska fléttan sem anthrakínón-efni var einangrað úr.

Þalsvörun klettaglæðu er K+ vínrauð, C-, KC- og P-.

## Tilvísanir
Norðri, Suðri, Austri og Vestri

**Norðri, Suðri, Austri og Vestri** eru fjórir dvergar í norrænni goðafræði sem standa hver á sínum enda jarðarinnar og halda uppi himninum, sem í heimsmynd goðafræðinnar er höfuðkúpa jötunsins Ýmis. Hlutverk þeirra er því sambærilegt við títaninn Atlas úr grískri goðafræði.

Nöfn Norðra, Suðra, Austra og Vestra birtast í dvergatalinu í *[[Völuspá]]* en einu lýsinguna á hlutverki þeirra er að finna í *[[Gylfaginning]]u* í Snorra-Eddu. Í frásögninni þar segir að æsirnir hafi sett dvergana fjóra á enda veraldar til að halda uppi himninum eftir víg Ýmis:

## Tilvísanir
Núrsúltan Nazarbajev

**Núrsúltan Äbisjuly Nazarbajev** (f. 6. júlí 1940) er kasaskur stjórnmálamaður sem var forseti Kasakstans frá sjálfstæði landsins frá Sovétríkjunum árið 1991 þar til hann sagði af sér árið 2019.

Fyrir sjálfstæði landsins hafði Nazarbajev verið aðalritari kasaska sovétlýðveldisins frá árinu 1989. Stjórn Nazarbajevs sætti frá byrjun ásökunum um einræði, spillingu og mannréttindabrot. Nazarbajev var endurkjörinn forseti árin 1999, 2005, 2011 og 2015 án verulegrar mótstöðu. Engin kosning í Kasakstan hefur uppfyllt lýðræðiskröfur eftirlitsmanna frá stofnun ríkisins.

Eftir um þrjátíu ár sem leiðtogi Kasakstans sagði Nazarbajev af sér sem forseti þann 19. mars árið 2019. Hann var þó áfram „leiðtogi þjóðarinnar“ samkvæmt stjórnarskrá Kasakstans og átti auk þess að sitja sem formaður öryggisráðs landsins til æviloka. Nazarbajev sagði hins vegar upp sæti sínu í öryggisráðinu eftir mannskæð fjöldamótmæli í janúar 2022, sem beindust sumpart gegn áframhaldandi tangarhaldi hans á kasöskum stjórnmálum.

Afmælisdagur Nazarbajevs, 6. júlí, hefur verið þjóðhátíðardagur Kasakstans frá árinu 2008. Árið 2019, daginn eftir afsögn forsetans, var höfuðborgin Astana nefnd Nur-Sultan í höfuðið á Nazarbajev. Nafni borgarinnar var aftur breytt í Astana í september árið 2022. 

## Tilvísanir
Fáni Gvæjana

**Fáni Gvæjana**, líka þekktur sem **gyllti örvaroddurinn**, hefur verið þjóðfáni Gvæjana frá því landið fékk sjálfstæði frá Bretlandi í maí 1966. Hann var hannaður af bandaríska fánafræðingnum Whitney Smith, en þó án hvítu og svörtu línanna sem aðgreina litfletina. Litirnir tákna skóga og landbúnað (grænn), árnar (hvítur), auðlindir jarðar (gylltur), þolgæði (svartur) og atorku (rauður). 

Á nýlendutímanum var fáni Gvæjana breski bláfáninn með mynd af skipi á feldinum.
Grábytta

**Grábytta** (fræðiheiti: *Limnephilus griseus*) er skordýrategund sem var fyrst lýst af Carl von Linné 1758.  Hún er útbreidd á norðurslóðum og er algengasta vorflugan á Íslandi.

*Limnephilus griseus* er með fimm lirfustig og púpustig í tjörnum og ám. Karlarnir virðast klekjast á undan kerlum.. 

## Undirtegundir
Tegundin skiftist í eftirfarandi undirtegundir:

* *L. g. selene*
* *L. g. senex*
* *L. g. taeniatus*

## Tilvísanir
Dröfnumý

**Dröfnumý** (fræðiheiti: *Macropelopia nebulosa*) er tegund af flugu í rykmýsætt. Það er í Evrasíu og Norður-Afríku. Það er algengt um allt Ísland.

## Tenglar
Snípuludda

**Snípuludda** (fræðiheiti: *Ornithomya chloropus*) er flugutegund sem var fyrst lýst af Ernst Evald Bergroth 1901. Hún sníkir á landfuglum og er algeng á norðurslóðum, þar á meðal á Íslandi.

## Tilvísanir
Jarðygla

**Jarðygla** (fræðiheiti: *Diarsia mendica*) er fiðrildi af ygluætt. Hún er útbreidd um Evrasíu og finnst víða á Íslandi. Lirvan nærist á fjölda jurtategunda og jafnvel trjáa.
Hún finnst í mjög mörgum litbrigðum og er breytilegasta tegund ættarinnar. Vænglitir geta verið frá sinulit yfir í dökkbrúnt, en eru ljósari litirnir fremur í suðurhluta útbreiðslusvæðisins og dekkri norðar.


File:Moths of the British Isles Plate112.jpg
File:Moths of the British Isles Plate113.jpg

## Undirtegundir
* *D. m. borealis* Zett. - Skandinavía, norður og mið Rússlandi, Íslandi.
* *D. m. mendica* F. - mið og norður Evrópa, nema nyrst í Fennóskandíu.
* *D. m. orkneyensis* - Orkneyjar
* *D. m. thulei* Stgr. - Hjaltlandseyjar
* *D. m. lamentunda* Alph. - Síbería, Kamsjatka, Mongólía, Kína og Tíbet.
* *D. m. monochroma* - Alborz og önnur svæði í Íran.
* undirtegund sem ekki hefur verið lýst í norðurhluta Tyrklands, Armeníu, Kákasus og önnur svæði Transcaucasia.

## Tilvísanir

*Chinery, Michael *Collins Guide to the Insects of Britain and Western Europe* 1986 (Reprinted 1991)
*Skinner, Bernard *Colour Identification Guide to Moths of the British Isles* 1984
Kjarrvefari

**Kjarrvefari** (fræðiheiti: *Apotomis sororculana*) er fiðrildi af veffiðrildaætt. Hann finnst um mestalla Evrópu og austur til Síberíu. Á Íslandi er hann á láglendi um land allt.

Vænghafið er 17–20&nbsp;mm. Áberandi eru stórir hvítir blettir utarlega á framvængjum.

Lirfurnar nærast á *[[Birki]]* tegundum. Þær spinna saman tvö blöð og fela sig á milli þeirra.

## Tilvísanir

* Aarvik, L., Berggren, K. og Hansen, L.O. (2000) *Catalogus Lepidopterorum Norvegiae*. Lepidopterologisk Arbeidsgruppe, Norsk entomologisk forening/Norsk Institutt for Skogforskning. 192 sider.ISBN 82-995095-1-3
* Vefsíðan ''Svenska Fjärilar'', með myndum: 
* Fauna Europaea, utbredelsesdatabase for europeiske dyr:
Apotomis

*Apotomis* spp. er tegundarík ættkvísl fiðrilda í veffiðrildaætt (Tortricidae). Ein tegund hefur fundist á Íslandi, en 13 eru í Noregi.

## Tegundir
* *[[Apotomis]]* Hübner, 1825 
***[[Apotomis afficticia]]* Heinrich, 1926
***[[Apotomis albeolana]]* (Zeller, 1875)
***[[Apotomis algidana]]* Krogerus, 1946
***[[Apotomis apateticana]]* (McDunnough, 1922)
***[[Apotomis basipunctana]]* (Walsingham, 1900)
***[[Apotomis betuletana]]* (Haworth, 1811)
***[[Apotomis biemina]]* Kawabe, 1980
***[[Apotomis bifida]]* (McDunnough, 1938)
***[[Apotomis boreana]]* Krogerus, 1946 – í Evrópu
***[[Apotomis brevicornutana]]* (McDunnough, 1938)
***[[Apotomis capreana]]* (Hübner, 1817)
***[[Apotomis coloradensis]]* Adamski in Adamski & Peters, 1986
***[[Apotomis cuphostra]]* (Butler, 1879)
***[[Apotomis davisi]]* Kawabe, 1993
***[[Apotomis deceptana]]* (Kearfott, 1905)
***[[Apotomis demissana]]* (Kennel, 1900)
***[[Apotomis flavifasciana]]* (Kawabe, 1976)
***[[Apotomis formalis]]* (Meyrick, in Caradja & Meyrick, 1935)
***[[Apotomis fraterculana]]* Krogerus, 1946
***[[Apotomis frigidana]]* (Packard, 1866) – í Evrópu
***[[Apotomis funerea]]* (Meyrick, 1920)
***[[Apotomis fuscomaculata]]* Kawabe, 1993
***[[Apotomis geminata]]* (Walsingham, 1900)
***[[Apotomis generosa]]* (Meyrick, 1909)
***[[Apotomis infida]]* (Heinrich, 1926)
***[[Apotomis inundana]]* (Denis & Schiffermüller, 1775)
***[[Apotomis jucundana]]* Kawabe, 1984
***[[Apotomis kazarmana]]* Falkovitsh, 1966 – í Evrópu
***[[Apotomis kusunokii]]* Kawabe, 1993
***[[Apotomis lacteifacies]]* (Walsingham, 1900)
***[[Apotomis lemniscatana]]* (Kennel, 1901)
***[[Apotomis lineana]]* ([Denis & Schiffermuller], 1775) – í Evrópu
***[[Apotomis lutosana]]* (Kennel, 1901) – í Evrópu
***[[Apotomis moestana]]* (Wocke, 1862)
***[[Apotomis monotona]]* (Kuznetzov, 1962)
***[[Apotomis paludicolana]]* (Brower, 1953)
***[[Apotomis platycremna]]* (Meyrick, in Caradja & Meyrick, 1935)
***[[Apotomis removana]]* (Kearfott, 1907)
***[[Apotomis sauciana]]* (Frölich, 1828)
***[[Apotomis semifasciana]]* (Haworth, 1811)
***[[Apotomis sororculana]]* (Zetterstedt, 1839) - Kjarrvefari
***[[Apotomis spinulana]]* (McDunnough, 1938)
***[[Apotomis spiraeana]]* (Kuznetzov, in Danilevsky, Kuznetsov & Falkovitsh, 1962)
***[[Apotomis spurinfida]]* Adamski in Adamski & Peters, 1986
***[[Apotomis stagnana]]* Kuznetzov, 1962
***[[Apotomis tertiana]]* (McDunnough, 1922)
***[[Apotomis trifida]]* Adamski in Adamski & Peters, 1986
***[[Apotomis trigonias]]* Diakonoff, 1973
***[[Apotomis turbidana]]* (Hübner, 1825)
***[[Apotomis vaccinii]]* Kuznetzov, 1969
***[[Apotomis vigens]]* Falkovitsh, 1966

## Heimildir
* Fauna Europaea Web Service (2004) Fauna Europaea version 1.1, www.faunaeur.org 
* Aarvik, Leif, Berggren, Kai, Hansen, Lars Ove. 2000. *Norges Sommerfugler. Catalogus Lepidopterorum  Norwegiae.* Norsk entomologisk forening. 192 sider.
* Tortricidae.com

## Tilvísanir

*  www.nhm.uio.no/fakta/zoologi/insekter/norlep/  Norges sommerfugler – Et norskspråklig nettsted om norske sommerfugler.
Sóttarlöpp

**Sóttarlöpp** (fræðiheiti; *Dilophus femoratus*) er flugutegund sem var lýst af Johann Wilhelm Meigen 1804. Hún finnst í  Evróðu suður til Norður-Afríku og austur yfir Norður-Asíu til Kyrrahafs. Á Íslandi er hún á láglendi um landið allt.

## Tilvísanir
Möðrufeti

**Möðrufeti** (fræðiheiti: *Epirrhoe alternata*) er fiðrildi af fetaætt.  Hún finnst í Evrópu og allt í kring um norðurheimskautsbaug. Á Íslandi er hún á láglendi um landið allt.

Vænghafið er 27–30&nbsp;mm. Framvængirnir geta verið frá grábrúnu yfir í svart, með hvítum röndum. Afturvængirnir eru ljósari gráir með hvítum röndum. Norðlægari stofnar eru yfirleitt ljósari.

Lirfan er yfirleitt brún eða græn en getur verið með mjög breytilegt mynstur. Hún lifir á möðrum.

## Tilvísanir

*Chinery, Michael *Collins Guide to the Insects of Britain and Western Europe* 1986 (Reprinted 1991)
*Skinner, Bernard *Colour Identification Guide to Moths of the British Isles* 1984

## Tenglar
*Common carpet up UKmoths
*BugGuide (North America)
*Lepidoptera of Belgium 
*Lepiforum.de
*Vlindernet
Epirrhoe

***Epirrhoe*** er ættkvísl af fiðrildum sem var lýst af Hübner 1825. 

## Tegundir

* *[[Epirrhoe actinaria]]*
* *[[Epirrhoe affusa-radiata]]*
* *[[Epirrhoe albescens]]*
* *[[Epirrhoe albigressa]]*
* *[[Epirrhoe albinata]]*
* *[[Epirrhoe albofasciata]]*
* *[[Epirrhoe albotaeniatula]]*
* *[[Epirrhoe alchemillata]]*
* *[[Epirrhoe alternata]]* Möðrufeti
* *[[Epirrhoe altivaga]]*
* *[[Epirrhoe aparinata]]*
* *[[Epirrhoe approximata]]*
* *[[Epirrhoe brunnea]]*
* *[[Epirrhoe brunneata]]*
* *[[Epirrhoe brunnescens]]*
* *[[Epirrhoe callima]]*
* *[[Epirrhoe chalybeata]]*
* *[[Epirrhoe cingulata]]*
* *[[Epirrhoe commixta]]*
* *[[Epirrhoe confusa]]*
* *[[Epirrhoe continuata]]*
* *[[Epirrhoe contristata]]*
* *[[Epirrhoe crispoides]]*
* *[[Epirrhoe defasciata]]*
* *[[Epirrhoe degenerata]]*
* *[[Epirrhoe demarginata]]*
* *[[Epirrhoe dissoluta]]*
* *[[Epirrhoe divisa]]*
* *[[Epirrhoe djakonovana]]*
* *[[Epirrhoe dubiosata]]*
* *[[Epirrhoe dynata]]*
* *[[Epirrhoe echigoensis]]*
* *[[Epirrhoe effusa]]*
* *[[Epirrhoe emina]]*
* *[[Epirrhoe eophanata]]*
* *[[Epirrhoe eulampa]]*
* *[[Epirrhoe eustropha]]*
* *[[Epirrhoe excentricata]]*
* *[[Epirrhoe fulminata]]*
* *[[Epirrhoe funerata]]*
* *[[Epirrhoe gabriella]]*
* *[[Epirrhoe galiata]]*
* *[[Epirrhoe galliata]]*
* *[[Epirrhoe hastadoides]]*
* *[[Epirrhoe hastatoides]]*
* *[[Epirrhoe hastulata]]*
* *[[Epirrhoe indistincta]]*
* *[[Epirrhoe inexpectata]]*
* *[[Epirrhoe interrupta]]*
* *[[Epirrhoe islandica]]*
* *[[Epirrhoe kerteszi]]*
* *[[Epirrhoe kezonmetaria]]*
* *[[Epirrhoe kurzi]]*
* *[[Epirrhoe lacteata]]*
* *[[Epirrhoe limbopunctata]]*
* *[[Epirrhoe limbosignata]]*
* *[[Epirrhoe luctuata]]*
* *[[Epirrhoe luctuolata]]*
* *[[Epirrhoe maculata]]*
* *[[Epirrhoe medeifascia]]*
* *[[Epirrhoe melanotica]]*
* *[[Epirrhoe mirabilata]]*
* *[[Epirrhoe myokosana]]*
* *[[Epirrhoe nigrata]]*
* *[[Epirrhoe nigrescens]]*
* *[[Epirrhoe obscura]]*
* *[[Epirrhoe obscurata]]*
* *[[Epirrhoe ochreata]]*
* *[[Epirrhoe ochreoreducta]]*
* *[[Epirrhoe orientalis]]*
* *[[Epirrhoe orientata]]*
* *[[Epirrhoe plebeculata]]*
* *[[Epirrhoe pseudoalternata]]*
* *[[Epirrhoe pseudoluctuata]]*
* *[[Epirrhoe pseudorivata]]*
* *[[Epirrhoe pseudotristata]]*
* *[[Epirrhoe psyroides]]*
* *[[Epirrhoe pupillata]]*
* *[[Epirrhoe quadriannulata]]*
* *[[Epirrhoe radiata-effusa]]*
* *[[Epirrhoe reducta]]*
* *[[Epirrhoe reductula]]*
* *[[Epirrhoe rivata]]*
* *[[Epirrhoe rivatula]]*
* *[[Epirrhoe rubrosuffusata]]*
* *[[Epirrhoe secessa]]*
* *[[Epirrhoe separata]]*
* *[[Epirrhoe seraphimae]]*
* *[[Epirrhoe sociata]]*
* *[[Epirrhoe sperryi]]*
* *[[Epirrhoe stenotaenia]]*
* *[[Epirrhoe subgressa]]*
* *[[Epirrhoe subtristata]]*
* *[[Epirrhoe supergressa]]*
* *[[Epirrhoe sylvaticata]]*
* *[[Epirrhoe tartuensis]]*
* *[[Epirrhoe tenuifasciata]]*
* *[[Epirrhoe timozzaria]]*
* *[[Epirrhoe trappa]]*
* *[[Epirrhoe tristata]]*
* *[[Epirrhoe unilobata]]*
* *[[Epirrhoe virginea]]*
* *[[Epirrhoe vivida]]*
* *[[Epirrhoe xenos]]*

## Tilvísanir
Álmlús

**Álmlús** (fræðiheiti: *Tetraneura ulmi*) er skordýrategund sem sníkir á álmi og er með rifs sem millihýsil.
Henni var fyrst lýst af Carl von Linné 1758.

## Tilvísanir
Kyn (líffræði)

**Kyn** (einnig **kynferði**) vísar til ákveðinnar sérhæfingar hjá sumum lífverum sem nýta sér kynæxlun. Þar sést skipting niður í karlkyn og kvenkyn. Við kynæxlun sameinast kynfrumurnar (sæðisfruman og eggfruman) og ný lífvera verður til. Þær kynfrumur sem nýja lífveran hefur ákvarða líffræðilegt kyn hennar. Karlkynið framleiðir litlar kynfrumur (sæðisfrumur í dýrum, frjókorn hjá plöntum) en kvenkynið framleiðir stórar kynfrumur (eggfrumur). Þær lífverur sem framleiða bæði karlkyns og kvenkyns kynfrumur kallast tvíkynjungar.

Oft sést breytileiki milli karlkyns og kvenkyns einstaklinga, það getur komið fram kynvals.

Í mönnum og öðrum spendýrum er karlkynið vanalega með einn X-litning og einn Y-litning, en kvenkynið vanalega með tvo X-litninga. Fuglar og sum skordýr nota aðra litninga til að ákvarða kyn. Krabbadýr ákvarða ekki kyn af litningum heldur af umhverfi sínu, svo sem hversu mikil næring sé til staðar.

## Tenglar
* Eru kynin tvö? - Vísindavefurinn
* Hvað eru til mörg kyn í náttúrunni? - Vísindavefurinn
Júníus Meyvant

**Júníus Meyvant** er sviðsnafn tónlistarmannsins Unnars Gísla Sigurmundssonar.  

Júníus vann til verðlauna sem besti nýliði ársins og besta smáskífa ársins á Íslensku tónlistarverðlaununum árið 2015.  Einnig vann hann árið 2017 fyrir bestu popp-plötuna; *Floating Harmonies*. Sama ár hélt hann til Bandaríkjanna og spilaði meðal annars í New York og Seattle. Í kjölfarið samdi hann við bandaríska tónlistarútgáfu fyrir plötuna *Across the Borders*. 

Júníus er undir áhrifum tónlistarmanna eins og Sam Cooke, Charles Bradley og Rolling Stones.

## Útgáfur
*EP (2015)
*Floating Harmonies (2016)
*Across the Borders (2019)
*Guru (2022)

## Smáskífur
*Color Decay (2014)
*Hailslide (2015)
*Mister Minister great (2017)
*Honey Babe, don't be late (2017)
*High Alert (2018)
*Let it Pass (2018)
*New Waves (2019)

## Tilvísanir
Reyniglæða

**Reyniglæða** (fræðiheiti: *Polycauloina polycarpa*) er fléttutegund af glæðuætt. Reyniglæða tilheyrði áður ættkvísl glæða (*Xanthoria*). Hún var nýlega færð í ættkvíslina *[[Polycauloina]]* en hefur þrátt fyrir endurflokkunina haldið íslenska heiti sínu.

Reyniglæða er á válista Náttúrufræðistofnunar Íslands yfir tegundir í útrýmingarhættu á Íslandi. Hún er þar metin við hættumörk (LR/nt).

## Útlit
Reyniglæða er gul eða gulgrá að ofan en þalið er hvítt eða grátt á neðra borði með brúnum rætlingum. Þalið er yfirleitt lítið um sig og þakið askhirslum í miðjunni. Askhirslurnar eru 1-3 mm í þvermál, flatar eða lítillega íhvolfar, fagurgular með ljósari eða gráleitri þalrönd.

Gró reyniglæðu eru átta í aski, glær, sporbaugótt, tvíhólfa með þykkum millivegg, 11-15 µm x 6-7 µm að stærð.

## Búsvæði
Reyniglæða vex á trjábolum og er algeng á bolum gamalla trjáa við hús. Hún finnst á þremur svæðum á Íslandi: Við Faxaflóa, þar sem hún er meðal annars algeng á bolum trjáa í görðum í Reykjavík; á Austurlandi, bæði á Egilsstöðum og á Austfjörðum; og í Eyjafirði.

Reyniglæta vex aðallega á reyni og birki en einnig á ösp.

## Efnafræði
Eins og aðrar tegundir af glæðuætt inniheldur reyniglæðan gula litarefnið parietín.

Þalsvörun reyniglæðu er K+ vínrauð, C-, KC-, P-.

## Tilvísanir
Gálgaskegg

**Gálgaskegg** (fræðiheiti: *Bryoria implexa*) er tegund fléttna af litskófarætt. Gálgaskegg er flokkað sem tegund í bráðri útrýmingarhættu á válista íslenskra plantna 1996.

## Útlit
Gálgaskegg er dökkbrúnt, stundum með ólífublæ, matt eða eilítið gljáandi og gert úr löngum þráðum og líkist nokkuð jötunskeggi. Þalið er hangandi, hárkennt, 5-10 cm langt og sívalt. Stofngreinarnar eru 0,2-0,3 mm í þvermál en fínni greinar 0,1 mm í þvermál.

Gálgaskegg hefur ekki sést með askhirslum á Íslandi.

## Útbreiðsla og búsvæði
Gálgaskegg vex á hraundröngum og finnst bæði í Norður-Ameríku og í Evrópu. Það hefur aðeins fundist á einum stað á Íslandi, á Gálgakletti á Álftanesi og þaðan er íslenskt heiti tegundarinnar dregið.

## Efnafræði
Gálgaskegg inniheldur norstictinsýru.

Þalsvörun gálgaskeggs er K+ veik gul svörun, C-, KC-, P+ gul.

## Tilvísanir
Heilbrigði trjágróðurs

**Heilbrigði trjágróðurs: Skaðvaldar og varnir gegn þeim** (ISBN 9979-1-0333-7) er bók um meindýr og sjúkdóma í trjágróðri á Íslandi eftir Guðmund Halldórsson skordýrafræðing og Halldór Sverrisson plöntusjúkdómafræðing. Hún var gefin út af Iðunn árið 1997 og endurútgefin og aukin 2014 (ISBN 978-9979-1-0528-2).

## Tengt efni
* Listi yfir skaðvalda sem fjallað er um í Heilbrigði trjágróðurs
Christabel Pankhurst

**Dame Christabel Harriette Pankhurst** (22. september 1880 – 13. febrúar 1958) var bresk súffragetta. Hún var einn af stofnendum Samfélags- og stjórnmálasambands kvenna (enska: Women's Social and Political Union eða WSPU) og stýrði herskárri aðgerðum samtakanna á meðan hún dvaldi í útlegð í Frakklandi frá 1912 til 1913. Frá árinu 1914 studdi hún stríð Breta gegn Þýskalandi og gerði hlé á kvenréttindabaráttunni. Eftir stríðið flutti hún til Bandaríkjanna og gerðist trúboði fyrir aðventistahreyfinguna.

## Æviágrip
Christabel Pankhurst fæddist í Manchester árið 1880. Faðir hennar var lögfræðingurinn Richard Pankhurst, en móðirin var súffragettan Emmeline Pankhurst. Christabel var elst þriggja dætra hjónanna, á undan Sylviu og Adelu Pankhurst.

Eftir að systurnar höfðu lokið gagnfræðinámi í stúlknaskóla í Manchester tóku þær þátt í stofnun Samfélags- og stjórnmálasambands kvenna ásamt móður sinni árið 1903. Í baráttu sinni fyrir kosningarétti kvenna ruddist Christabel ásamt fleiri súffragettum inn á flokksþing Frjálslynda flokksins árið 1903 til að mótmæla stefnu þeirra í þessum málum. Christabel var handtekin ásamt súffragettunni Annie Kenney fyrir óspektir á almannafæri og kaus að fara í fangelsi frekar en að greiða sekt fyrir uppátækið. Fangelsun þeirra hlaut mikla fjölmiðlaumfjöllun og stuðlaði að aukinni samúð með Samfélags- og stjórnmálasambandinu.

Árið 1906 útskrifaðist Christabel með gráðu í lögfræði frá Háskólanum í Manchester og flutti síðan til Lundúna, þar sem hún gerðist einn af helstu leiðtogum Lundúnadeildar WSPU. Hún var tvisvar handtekin vegna aðgerða sinna; fyrst eftir mótmæli á þingtorginu við Westminster árið 1907 og aftur árið 1909 eftir að hún reyndi ásamt öðrum súffragettum að ráðast inn í neðri málstofu breska þingsins. Vegna aðgerða sinna var Christabel Pankhurst kölluð „drottning múgsins“ (enska: *Queen of the Mob*).

Pankhurst flúði til Parísar árið 1912 og dvaldi þar til næsta árs vegna nýrrar löggjafar sem heimilaði stjórnvöldum að neyða mat ofan í fangelsaðar súffragettur þegar þær fóru í hungurverkfall. Pankhurst neyddist til að snúa heim til Bretlands í aðdraganda fyrri heimsstyrjaldarinnar. Hún var umsvifalaust handtekin eftir heimkomuna en var leyst úr haldi eftir mánuð vegna hungurverkfalls.

Þegar fyrri heimsstyrjöldin braust út árið 1914 studdi Pankhurst að súffragettur gerðu hlé á baráttunni fyrir kosningarétti og ynnu þess í stað með ríkisstjórninni til að vinna bug á „þýsku hættunni“. Súffragetturnar í WSPU voru fengnar til að rétta öllum körlum sem ekki voru í einkennisbúningi hvítar fjaðrir til að tákna heigulsskap þeirra. Eftir stríðið fengu sumar breskar konur kosningarétt og Pankhurst bauð sig því fram á þing í Smethwick-kjördæmi fyrir nýja Kvennaflokkinn í kosningum árið 1918. Í kosningabaráttu sinni kallaði hún á eftir því að harkalega yrði tekið á hinum sigruðu Þjóðverjum en tapaði naumlega fyrir frambjóðanda Verkamannaflokksins.

## Tilvísanir
Álmtifa

**Álmtifa** (fræðiheiti: *Ribautiana ulmi*) er skordýrategund sem var fyrst lýst af Carl von Linné 1758.  Hún er evrópsk og hefur fundist á Íslandi. 

## Tilvísanir