Hvítfálki

**Hvítfálki** eða **Grænlandsfálki**, einnig **Snæfálki** (Falco rusticolus candicans) er stærsti fálki í heimi. Hann eru deilitegund af fálkum (Falco rusticolus) sem eru hánorræn tegund ránfugla sem verpa og lifa í kringum norðurheimskautssvæðið. 
## Útbreiðsla
Heimkynni hvítfálkans eru Grænland og eyjarnar í kanadíska eyjaklasanum, meðal annars Baffinsland, Ellesmere-eyja og Viktoríu-eyja. Íslenski fálkinn (Falco rusticolus islandicus) er önnur deilitegund fálka. Hvítfálkar eru algengir flækingar til Íslandi. 
## Einkenni
Liturinn á hvítfálkunum er frá næstum alhvítum fjaðrabúningi yfir ljósgráum allt að dökkgráum. Það er enginn erfðafræðilegur munur á mismunandi litargerðum og ungar í sama hreiðri geta verið misdökkir.

Hlutfall dekkri fálka er meira hjá þeim sem verpa á Suður-Grænlandi en hjá þeim sem verpa lengra norður.  Því lengra norður sem kemur verða fálkarnir ljósari og norðan Uummannaq á austurströndinni og Scoresby-sunds  á vesturströndinni eru nánast allir fuglar alhvítir.

Ung fálkar eru dekkri og brúnni en fullorðnir fuglar og eru aðgreindir með bláleitri goggrót og fótum og dekkra stél. Um þriggja ára aldur fá hvítfálkarnir fjaðraham fullorðna fugla. Fullorðnir hvítfálkar eru alhvítir með langa, breiða, odddregna vængi og langt hvítt stél, dökka vængbrodda og rákir að ofan og hafa gulan gogg, goggrót og fætur. Fálkinn flýgur með hröðum, kraftmiklum vængjatökum, grípur oft til renniflugs, er hraðfleygur og mjög fimur á flugi. 

Kynbundinn munur er á stærð fálka, kvenfuglinn er stærri og þyngri en karlfuglinn og vega kvenfuglar 1,5-2,0 kg en karlfuglar 1,1-1,3 kg. Vænghaf hvítfálka er 109-134 cm og lengd: 53-63 cm. Þyngd: karldýr 1180g og kvendýr 2100g. 

Aðeins um 50% ungfugla lifa af fyrsta árið. Villtir fullorðnir hvítfálkar geta orðið 8-10 ára. 
## Fæða
Lengi var talið að hvítfálkinn lifði enungis á freðmýrum  og fjöllum; nýlegar rannsóknir sýna hinsvegar að hvítfálkinn dvelur töluvert á veturna á hafís langt frá landi. Þar étur hann selahræ sem ísbirnir leifa og tilfallande sjávarfugla. Aðalfæða fálkans er rjúpa (Lagopus muta eða L. mutus), sem hann slær með klónum á flugi eða grípur á jörðu niðri. Hann veiðir flestar tegundir fugla, en það fer eftir svæðum hvaða bráð verður fyrir valinu, á stórum svæðum á Grænlandi er mikið af fæðunni sjófuglar eins og lunda (Fratercula arctica), æðarfugl (Somateria mollissima), haftyrðil (Alle alle) og álku (Alca torda). Annars staðar veiðir hvítfálkinn sérstaklega mikið af rjúpum og pólhérum (Lepus arcticus) og allum tegundum af fuglum, allt frá fullorðnum heiðagæsum niður í þúfutittlinga (Anthus pratensis) og auðnutittlinga (Carduelis flammea), þeir geta einnig tekið yrðlinga og minka. Á norðaustur-Grænlandi eru kragalæmingjar (Dicrostonyx groenlandicus) mikilvægur hluti fæðunnar.
## Varp

Það kemur fyrir að hvítfálkar verpa í fyrsta sinn tveggja ára, en venjulega hefja þeir varp á aldrinum 3 eða 4 ára. Fálkarnir verpir oft ekki eftir harða vetur og vor vegna fæðuskorts. Á Grænlandi verpir hvítfálkinn á íslausum svæðum við ströndina allt frá norðurströndinni suður til Hvarfs. Hvítfálkinn verpir í klettum, til dæmis giljum, gljúfrum, gjárveggjum, stöpum. Hann gerir sér hreiður með því að grafa skál á grasi gróinni syllu eða í skúta. Fálkarnir nota oftast sama hreiðrið ár eftir ár og hefur það verið kallað óðal á íslensku. Við rannsóknir á hreiðrum á Grænlandi kom í ljós að eitt af hreiðrunum hafði veriðð í notkun í 2700 ár. 

Varpið hefst oftast í byrjun apríl á Grænlandi og er oftast 3–4 egg. Kvennfuglinn liggur á eggjum í 35 daga á meðan karlfuglinn sér henni fyrir fæðu. Ungarnir eru fleygir í lok júlí, en foreldrarnir halda áfram að færa þeim fæðu í einn mánuð í viðbót. 

Stofstærð hvítfálka á Grænlandi er talinn vera á bilinu 225 til 500 pör og á kanadísku eyjunum  1900 til 3700 pör

## Fálkaveiðar

Vitað er að lifandi Hvítfálkar voru ein allra verðmætasta útfluttningsvara norrænu Grænlendinganna. Löngu fyrir landnám Íslands og Grænlands voru fálkar eftirsóttir af kóngum og öðrum valdamönnum um Evrópu, Mið-Asíu og allt í kring um Miðjarðarhafið til að nota við fálkaveiðar. Hvítfálkarnir voru álitnir mesta gersemin og þeir voru meira virði en þyngd þeirra í gulli. Ekki eru miklar heimildir um útfluttningin frá Grænlandi en í Konungs Skuggsjá segir um Grænland “: *þar eru margir fálkar sem fólk erlendra landa myndi meta mikils. Fálkarnir eru hvítir og þeir eru fleiri á Grænland, en nokkurs staðar annars staðar*” (*Valir*  *eru margir i því landi, svo að í öðrum londum þætti mikil gersemi vera: hvítir valir, eru þar algengari en í engu landi öðru*”)  

Í bardaganum um Nikopolis í einni af síðustu krossferðunum seint á fjórtándu öld handtók tyrkneski súltáninn Beyezid son Filippusar hins djarfa, konungs Frakklands. Filipus bauð 200.000 gulldúkata sem lausnargjald en Beyezid hafnaði tilboðinu.  Þess í stað krafðist Beyezid að fá tólf hvíta fálka sem voru mikil meiri verðmæti.

Magnús lagabætir Hákonarson Noregskonungur sendi árið 1276, átta gráa og þrjá hvíta fálka sem friðargjöf til **[[Játvarður 1.|Játvarðs 1.]]** Englandskonungs. Þetta var vinargjöf sem tákn um samstöðu gegn Noregs og Englandskonunga geng Skotum.

## Sjá einnig
*Fálki
*Smyrill
*Turnfálki

## Tilvísanir

## Tenglar
* ''Veiðihaukar''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1932 
* ''Veiðihaukar''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1932 
* ''Veiðihaukar''; 3. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1932 
* ''Veiðihaukar''; 4. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1932 
* ''Veiðihaukar''; 5. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1932 
* ''Fálkahúsið og fálkaverslun konungs''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967
* ''Fálkahúsið og fálkaverslun konungs''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967 
* ''Stórpólitísk fuglaveiði''; grein í Tímanum 1987

## Heimildir

*