open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lárpera

**Lárpera** eða **avókadó**  (fræðiheiti: *Persea americana*) (Nahuatl *Aguacatl*: agua-kah-tl) er ávöxtur af lárperutré  sem er upprunnið í Mexíkó. Það er blómplanta af ættinni  Lauraceae. Tréð ber egglaga ávöxt sem kallast **lárpera.** Lárpera hefur verið ræktuð í mörg árþúsund. 

Lárperutré verða 20 m og laufblöðin  verða 12–25 sm löng. Perulega ávöxturinn er flokkuður sem ber en hann er 7 til 20 sm langur og vegur frá 100 til 1000 grömm og í honum er fræ sem er 5–6,4 sm langt. 

Venjulega vaxa um 120 lárperur árlega á hverju lárperutré. Í ræktun þá er uppskera að meðaltali 7 tonn á hektara á ári en er sums staðar 20 tonn á hektara. Sum kvæmi af lárperutrjám þola frost, þau harðgerustu allt að –6°C, en þó aðeins í stuttan tíma. Það tekur 5–15 ár fyrir lárperutré að byrja að blómstra.

## Tenglar
* ''Lárpera er ekki bara lárpera''; greinarhluti í Morgunblaðinu 1999
* ''Lárperukrem og lárperuhlaup''; grein í Morgunblaðinu 1996
Itzehoe

**Itzehoe** er bær í sambandslandinu Slésvík-Holtsetalandi í N-Þýskalandi. Íbúar bæjarins er um 32.000 (2021). Bærinn er höfuðstaður Kreis(héraðs) Steinburg.

Bærinn liggur vid ánna Stör, sem er skipaleið að Saxelfi, 51 km norðvestan við Hamborg og 24 km norðan við Glückstadt.

Sögulegar byggingar bæjarins eru meðal annars, Sankti Laurentiikirkjan frá 12. öld, hið sögufræga ráðhús, og eru elstu hlutar þess frá árinu 1695, Klosterhof og leifar af Cistercienserklaustri, sem byggt var árið 1256.
Ásmundur Sveinsson

**Ásmundur Sveinsson** (20. maí 1893 – 9. desember 1982) var íslenskur myndhöggvari sem er frægastur fyrir einföld formhrein fígúratív og abstrakt verk sem mörg hafa verið stækkuð mikið og steypt sem minnismerki. Meðal verka hans má nefna *Sonatorrek* við Borg á Mýrum og *Sæmund á selnum* við Háskóla Íslands. 

Ásmundur lærði upphaflega tréskurð hjá Ríkarði Jónssyni. 1919 fór hann til Kaupmannahafnar og þaðan til Stokkhólms þar sem hann nam höggmyndalist í sex ár við Listaakademíuna. Eftir útskrift þaðan flutti hann til Parísar þar sem hann lærði hjá Charles Despiau. 

Hann flutti aftur til Íslands 1929 og hóf að búa til höggmyndir af fólki við störf með einfölduðum formum (*Járnsmiðurinn*, *Þvottakonan* og *Vatnsberinn* t.d.). Smám saman þróaðist list hans út í hreinar abstrakt eða kúbískar myndir. 

1933 lét hann reisa hús við Freyjugötu eftir eigin teikningum í Bauhausstíl. Það hús er nú kallað Ásmundarsalur og er í eigu Listasafns ASÍ. 1942 hóf hann svo byggingu húsanna við Sigtún þar sem Ásmundarsafn er núna til húsa en hann ánafnaði Reykjavíkurborg listaverkasafni sínu og húsunum áður en hann lést.
MacBook Air

**MacBook Air** er fartölva frá Apple, sem kynnt var 15. janúar 2008. Tölvan er 0,41 til 1,93 cm að þykkt og var þynnsta fartölva heims þegar hún kom á markað.
Urðakirkja

**Urðakirkja** er kirkjan að Urðum Svarfaðardal sem var byggð 1902 en gamla kirkjan hafði fokið í Kirkjurokinu haustið 1900 og brotnað í spón. Hún er turnlaus og í svipuðum byggingarstíl og hinar kirkjur dalsins, á Tjörn og Völlum. Urðakirkja var bændakirkja og það var Sigurhjörtur Jóhannesson bóndi á Urðum sem lét reisa kirkjuna og kostaði allmiklu til hennar. Í henni er altaristafla eftir Arngrím málara frá Gullbringu. Sigurhjörtur gaf söfnuðinum kirkjuna 1918. Gamall kirkjugarður er við kirkjuna en nýrri garður er á hæð upp af kirkjunni ofan þjóðvegar. Elsta heimild um Urðakirkju er í Auðunnarmáldaga frá 1318. Þar segir að hún sé helguð með guði, Maríu mey og Andrési postula.

Urðasókn nær yfir allan innsta hluta dalsins frá Þverá í Svarfaðardal og fram í Kot en einnig  yfir Skíðadal vestan ár allt fram að Þverá í Skíðadal, þar tekur Vallasókn við. Urðir hafa aldrei verið prestssetur, kirkjan var annexía frá Tjörn. Kirkjan var friðuð 1. janúar 1990.

## Heimildir
* 
* 
* 

### Neðanmálsgreinar


## Tenglar
*Urðakirkja á kirkjukort.net
Urðir

**Urðir** er bær og kirkjustaður í Svarfaðardal. Urðasókn nær yfir allan innsta hluta dalsins. Bærinn heitir eftir berghlaupsurðum í hlíðinni fyrir ofan staðinn og setja þær mikinn svip á landslagið. Urðir er landnámsjörð og í Landnámu er getið um Þorvarð á Urðum. Hann er þó ekki nefndur í Svarfdælu enda fátt sagt frá Urðamönnum í þeirri sögu. Jörðin hefur lengst af verið í bændaeign og var höfðingjasetur fyrr á öldum. Þorsteinn Eyjólfsson hirðstjóri og lögmaður bjó á Urðum á seinnihluta 14. aldar og síðan Arnfinnur sonur hans, sem einnig var hirðstjóri. Urðir komu mjög við sögu í deilum Jóns Sigmundssonar lögmanns, sem þá hafði umráð yfir staðnum, og Gottskálks biskups grimma. Þeim lauk með því að biskup sölsaði jörðina undir Hólastól um 1508. Guðbrandur biskup, dóttursonur Jóns náði eignunum aftur undan stólnum og hafði umráð yfir staðnum meðan hann lifði og afkomendur hans lengi síðan. 

Kirkja hefur lengi verið á Urðum, annexía frá Tjörn. Hennar er getið í Auðunarmáldaga frá 1318. Þar segir að hún sé helguð heilagri Maríu og Andrési postula. Urðakirkja var byggð 1902 en gamla kirkjan fauk af grunni í Kirkjurokinu haustið 1900 og brotnað í spón. Hún er turnlaus og í svipuðum byggingarstíl og hinar kirkjur dalsins, á Tjörn og Völlum. Í henni er altaristafla eftir Arngrím málara frá Gullbringu. Þar er einnig gamall predikunarstóll, málaður af Jóni Hallgrímssyni (1741-1808) en hann var sonur Hallgríms Jónssonar sem var einn þekktasti myndlistarmaður landsins á 18. öld. Á stólnum eru myndir af helgum mönnum og dýrum.

Stjórnmálamaðurinn Sigfús Sigurhjartarson fæddist á Urðum árið 1902.

## Heimildir
* 
*
GSG 9

**GSG 9 der Bundespolizei**, áður **Grenzschutzgruppe 9** (þýska fyrir Landamæra Varnarhópur 9) er vopnuð þýsk sérsveit sem sérhæfir sig aðstæðum sem komu upp við hryðjuverk. GSG 9 heyrir undir Bundespolizei sem er ríkislögregla Þýskalands og þannig ekki hluti af hinni hefðbundu lögreglu sem starfrækir sína eigin sérsveit (SEK). Höfuðstöðvar sérsveitarinnar eru staðsettar í Sankt Augustin, öll verkefni og meðlimir sérsveitarinnar eru bundin trúnaði. Meðlimir sveitarinnar telja um það bil 400 manns.

GSG 9 eru hluti af ATLAS samstarfinu sem sérsveit ríkislögreglustjóra er einnig hluti af.
## Saga
Blóðbaðið í München árið 1972 hafði mikil áhrif á þýsku lögregluna þar sem að hún var ekki í stakkbúin undir svo hrottalega árás. Lögreglumenn höfðu ekki æft né hlotið fræðslu varðandi hryðjuverka árásir, þetta varð til þess að allir gíslarnir létu lífið ásamt því að fimm af átta hryðjuverkamönnunum og einn lögreglumaður létu einnig lífið. Þann 17. apríl, 1973 var GSG 9 formlega stofnuð til að stöðva t.d. hryðjuverka árásir og gíslatökur.

Eitt af eftirminnilegustu verkefnum GSG 9 var 13. október árið 1977 þegar fjórir palestínskir hryðjuverkamenn rændu Boeing 737 þotu með 86 farþegum og heimtuðu að þýska lögreglan myndi sleppa Rote Armee Fraktion hryðjuverkamönnum sem þeir voru með í haldi. Hryðjuverkamennirnir tóku flugmannin af lífi og tóku við stýri. Þeir flugu til nokkurra staða í miðausturlöndum og lentu í Mogadishu, Sómalíu og beðu eftir að mönnunum væri sleppt úr haldi. Aðfaranótt 18. október ruddust GSG 9 sérsveitarmenn inní þotuna sem var þá staðsett í Somalíu. Eftir um aðeins fimm mínútna skotbardaga voru þrír hryðjuverkamenn látnir og einn illa særður. Allir gíslar komumst lífs af fyrir utan flugstjóra vélarinnar sem var myrtur þegar hryðjuverkamennirnir rændu vélinni. Í kjölfar atviksins var kanslara Þýskalands Helmut Schmidt ásamt GSG 9 hrósað fyrir að gera árás á hryðjaverkamennina í staðþess að reyna semja við þá. Þýsk yfirvöld gáfu út eftir atvikið að þeir myndu aldrei aftur reyna að semja við hryðjuverkamenn eins og þeir höfðu gert nokkrum árum áður.

Á milli áranna 1972 og 2003 hafði GSG 9 tekið þátt í yfir 1500 verkefnum og aðeins beitt skotvopnum 5 sinnum. Vert er þó að taka framm að flest verkefni þeirra eru trúnaðarmál og ekki opinberar upplýsingar.

## Skotvopn
GSG 9 er vopnuð með eftirfarandi skotvopnum:
* Heckler & Koch MP5 
* Heckler & Koch MP7A1 
* Heckler & Koch G36, G36K og G36C
* Heckler & Koch 416 
* G8 
* PSG1
* AMP Technical Services DSR-1 
* SG 550 
* Steyr AUG 
* Glock 17
* USP
* Heckler & Koch Mark 23 Mod 0 45 caliber skammbyssur
* Smith & Wesson og Ruger .357 Magnum Sexhleypu

## Tenglar
* Opinber vefsíða þýsku lögreglunnar
Lausasnjóflóð

**Lausasnjóflóð** er ásamt flekaflóði önnur tveggja gerða snjóflóða. Lausasnjóflóð á sér stað þegar lausasnjór rennur af stað í halla undan egin þyngd og fer að vinda upp á sig. Ólíkt flekaflóði byrja lausasnjóflóð á einum ákveðnum punkti, þau breikka þaðan og fallbraut flóðsins verður dropalaga. Lausaflóð sem nær nægum skriðþunga kann jafnvel að renna niður á jafnsléttu.

## Heimild
Snjóflóðaýlir

**Snjóflóðaýlir** (eða **snjóflóðaýla**) er útvarpssenditæki ætlað til að finna fólk og aðra hluti sem hafa grafist í snjóflóði. Ýlar sem flamleiddir eru í dag senda út og taka á móti á 457 kHz .

## Tengt efni
* Snjóflóðastöng
* Skófla

## Neðanmálsgreinar

*  http://www.astm.org/cgi-bin/SoftCart.exe/DATABASE.CART/WITHDRAWN/F1491.htm?E+mystore
Skriðjökull

**Skriðjökull** eða **aurjökull**, **falljökull** eða **hlaupjökull** er hluti af jökli sem rennur út úr meginjöklinum. Skriðjöklar einkennast af framrennsli íssins og sprungnu yfirborði. Flestir skriðjöklar renna aðeins nokkur hundruð metra á ári. Dæmi eru þó um að óstöðugri skriðjöklar renni allt að nokkrum kílómetra. 

Skriðjöklar mynda svo kallaðar jökulrákir á klöppum, sem þeir skríða yfir.

## Tilvísanir
Beredskapstroppen

**Beredskapstroppen** eða svokölluð **Delta** er hin vopnaða sérsveit norsku lögreglunnar, séræfð í hryðjuverkaaðstæðum sem gætu komið upp. Höfuðstöðvar þeirra eru staðsettar í Ósló.
Sérsveitin eyðir 50 % af tíma sínum í æfingar og þeir eyða hinum 50 % af tíma sínum sem venjulegir lögregluþjónar í Ósló. Sérsveitin hefur um það bil 70 sérsveitarmenn.

Víkingasveitin (íslenska sérsveitin) æfir oft með þeirri norsku. Á árinu 2007 voru sérsveitirnar tvær með miklar æfingar hér á Íslandi. Æfingarmyndböndin voru sýnd á Ríkisútvarpinu.

## Skotvopn
*Heckler & Koch MP5
*Glock 17
Baulárvallavatn

**Baulárvallavatn** er stöðuvatn á Snæfellsnesi, inn af Dufgusdal. Vatnið er um 1,6 ferkílómetrar að stærð og 47 metra djúpt, þar sem það er dýpst. Vatnið er í um 193 metra hæð yfir sjávarmáli og er í því urriði, enda telst það vera gott veiðivatn. Í vatnið rennur Vatnaá, Moldargilsá, Baulá, Draugagilsá og Rauðsteinalækur. Úr því rennur Straumfjarðará, sem er fræg fyrir góða laxveiði.
Áður fyrr var vatnið einkum þekkt fyrir skrýmsli sem þar voru talin vera. Býlið Baulárvellir, sem stóð við Baulá sunnan vatnsins fór í eyði 1864 en er þekktast fyrir Baulárvallaundur þau sem þar urðu 1838.
## Þjóðsaga
Til er þjóðsaga sem segir frá atburðunum við Baulárvallavatn sem leiddu til þess að bærinn Baulárvellir lagðist í eyði.

:*Við Baulárvallavatn stóð eitt sinn bærinn Baulárvellir. Um eða eftir miðja [[19. öld]] bjó þar maður er Jón hét og var kallaður Jón Sundmann og Kristín kona hans. Jón var mikill íþróttamaður og hirti heimili sitt lítið enda voru þau mjög snauð. Einu sinni um vetur þegar Jón var að heiman, eins og oft áður, var Kristín ein heima með börnin. Ís var á vatninu og mikill snjór kringum bæinn. Eitt kvöldið heyrast mikil óhljóð frá vatninu. Kristín og börnin hræðast mjög. Kristín lokar þá bænum vel áður en hún fer að sofa og sygnir allar dyr. Þegar hún er komin í rekkju getur hún ekki sofnað. Hún hafði vakað í stutta stund þegar hún heyrir mikla bresti og undirgang og finnst henni þessi ógangur þokast nær og nær þar til bærinn fer allur að skjálfa. Konar sér þá ekkert nema endalokin fyrir sér og fyllist skelfingu. Hún heyrir að komið er upp að bænum að framan með svo miklum gauragangi að brakar í hverju tré. Finnur hún svo kaldan gust í baðstofunni að það er sem hún sé úti. Hún þykist því vita að bæjahúsin hafi verið rofin að framan. Hún heyrir þessi læti í langan tíma og taldi hún þetta hafa staðið í allt að þrjá tíma. Til morguns liggur hún skelfingu lostin í rúmi sínu. Þá fer hún á fætur og klæðist. Þykir henni ekki fagurt um að litast. Hún sér að allur frambærinn með eldhúsi og búri er brotinn niður. Þekjan og veggirnir sem höfðu verið gaddfreðnir voru muldir í smátt. Mikil slóð lá frá bænum og út í vatnið og þar stór vök skammt undan landi, þó var allt að álnarþykkur ís á vatninu. Krístín vildi ekki gista á Baulárvöllum aðra nótt og lagði því að stað með börnin til byggða. Veður var gott en nokkur ófærð og óslétt undir fæti. Þegar hún er komin niður í miðjan Dufgusdal mætir hún bónda sínum og segir honum alla söguna. Hann verður mjög undrandi og fylgir henni til byggða. Menn voru þá sendir til Baulárvalla að skoða vegsummerki og var þá allt eins og Kristín hafði sagt. Kristín náði sér aldrei eftir þennan arburð og ekki hefur verið búið á Baulárvöllum eftir þetta. Saga þessi er sögð af þeim mönnum sem voru sjónarvottar af vegsummerkjum á Baulárvöllum. Skrímslum er kennt um ókyrrð í vatninu. Menn trúa því að Baulárvallavatn sé tvíbytna og sé auga úr því undir jörð og út í sjó. Einnig er sagt að göng séu úr Baulárvallavatni og yfir í Elliða en þar í hamrinum má sjá gatið greinilega*.

## Heimildir
* 
*
Sigurjón Sighvatsson

**Sigurjón Sighvatsson** (f. 15. júní 1952 í Reykjavík) er íslenskur kvikmyndaframleiðandi og athafnamaður. Hann hefur framleitt yfir 30 kvikmyndir og sjónvarpsefni.

Sigurjón útskrifaðist með B.A.-gráðu í ensku og bókmenntafræði frá Háskóla Íslands. Hann fékk Fulbright-styrk til þess að fara í framhaldsnám við Háskólann í Suður Kaliforníu þaðan sem hann lauk mastersgráðu í listum.

## Tenglar
* Kvikmyndaferill Sigurjóns á IMDB
* Kaupir hálfrar aldar gamalt hús á 215 milljónir króna
Listi yfir þekktar tilraunir/Stjörnufræði

* Eratosþenes reiknar út ummál jarðar (240 f.Kr.)
* Galileo Galilei skoðar tungl Júpíters gegnum stjörnukíki og sér að þau virðast snúast um plánetuna. Þetta styður sólmiðjukenninguna og gengur gegn jarðmiðjukenningunni um alheiminn (1609)
* Arno Penzias and Robert Wilson detect the cosmic microwave background radiation, giving support to the theory of the Big Bang  (1964)
Listi yfir þekktar tilraunir/Líffræði

Eftirfarandi er **listi yfir þekktar tilraunir í líffræði**. Sjá listi yfir þekktar tilraunir fyrir aðra lista
* Robert Hooke, með hjálp smásjár, skoðar frumur (1665).
* Anton van Leeuwenhoek uppgötvar örverur (1676).
* Edward Jenner prófar fyrsta bóluefnið (1796).
* Baunaplönturannsóknir Gregor Mendel leiða hann til tilgátna um undirstöðukenningar erfðafræðinnar (ríkjandi gen annars vegar og víkjandi hins vegar, 1-2-1 hlutfallið, sjá Mendelskar erfðir) (1856-1863).
* Louis Pasteur notar svanahálsflöskur til að hindra baktríur og gró þeirra frá því að menga seyði (1859). Tilraunin er af mörgum sögð endanleg afsönnun kenningarinnar um sjálfkviknun lífs og er því framhald rannsókna Francescos Redi, Lazzaros Spallanzani og fleiri um þetta efni.
* Frederick Griffith framkvæmir tilraun sína, þar sem lifandi frumum er breytt með „breytingarþætti“, sem seinni rannsóknir sýna að er í raun kjarnsýra (1928).
* Karl von Frisch ræður fram úr "dansinum" sem hunangsflugur nota til að miðla milli sín upplýsingum um staðsetningu blóma (1940).
* Salvador Luria og Max Delbrück sýna fram á að gagnlegar stökkbreytingar varðveitast með náttúruvali, fremur en að verða til fyrir tilstilli þess (1943).
* Barbara McClintock ræktar maísplöntur eftir lit, sem að leiðir til uppgötvunar á stökklum (1944).
* Hershey-Chase tilraunin notar gerilveirur til að sanna að kjarnsýra sé erfðaefnið (1952).

* Miller-Urey tilraunin sýnir fram á að lífræn efnasambönd geta sjálfkrafa myndast úr ólífrænum efnasamböndum (1953). 

* Meselson-Stahl tilraunin sannar að kjarnsýruafritun sé hálfgeymin (1958).
* Crick, Brenner et al. tilraunin gaf innsýn í tjáningu gena (1961)
* Nirenberg og Matthaei tilraunin réði fram úr genakóðanum (1961).
* Nirenberg og Leder tilraunin sýndi fram á þrenningarnátturu genakóðans og gerði kleift að ráða fram úr táknmáli hans (1964).
Listi yfir þekktar tilraunir/Efnafræði

Eftirfarandi er **listi yfir þekktar tilraunir í efnafræði**. Sjá listi yfir þekktar tilraunir fyrir aðra lista
* Neil Bartlett blandar saman xenoni og flúori og smíðar þar með fyrstu eðallofttegundar-sameindina, xenontetraflúoríð (1962)
Listi yfir þekktar tilraunir/Eðlisfræði

Eftirfarandi er **listi yfir þekktar tilraunir í eðlisfræði**. Sjá listi yfir þekktar tilraunir fyrir aðra lista
* Arkímedes tók eftir því að líkami hans léttist í baði þegar hann ruddi frá sér vatninu. Þetta leiddi til fyrstu réttu kenningarinnar um uppdrif í vökvum. (um 250 f.Kr.)
* Erastoþenes reiknaði ummál jarðar með því að finna hornið sem geislar sólar mynda við lóðrétta stefnu á einum stað jarðar á sama tíma og þeir eru lóðréttir á öðrum stað, þekktri vegalengd sunnar. (240 f.Kr.).
* Galileo Galilei notar rúllandi kúlur til þess að afsanna kenningu Aristótelesar um hreyfingu hluta. (1602 - 1607).
* Isaac Newton klauf sólarljósið með glerstrendingi og sýndi með því fram á litróf. 
* Ole Rømer notaði tímamælingu á tunglmyrkvum Júpíterstungla borið saman við fjarlægð þeirra frá jörðu til þess að meta hraða ljóssins í fyrsta skipti. Hraðinn sem hann fékk út var 225.000 km/s (rétt gildi er 299.792 km/s) (1672).
* Henry Cavendish gerði tilraun, sem við hann er kennd (1798)
* Thomas Young gerði tilraun með að láta ljós falla í gegnum tvær samsíða rifur með millibili af svipaðri stærðargráðu og bylgjulengd ljóssins (um 1805).
* Hans Christian Ørsted uppgötvaði samband rafmagns og segulmagns með því að gera tilraunir með segulnál í rafsviði. (1820).
* Christian Doppler gerði tilraun með að þeyta lúðra á járnbrautarlest, sem ók hjá, og komst að því að tíðni tónsins þegar lestin nálgaðist var hærri en tíðnin þegar hún fjarlægðist. Þetta kallast Doppler-hrif. (1845).
* Léon Foucault sýndi (1851) fram á möndulsnúning jarðar með pendúl, sem við hann er kenndur. 
* Michelson-Morley experiment sýndi fram á veikleika kenningarinnar um ether.  (1887)
* Guglielmo Marconi sýndi 1895 að útvarpsbylgjur geta farið milli tveggja punkta þó að hindrun sé á milli.
* Henri Becquerel uppgötvar geislavirkni (1896)
* Joseph John Thomson's uppgötvar rafeindina (1897)
* Robert Millikan sýndi (1909) með dropatilraun sinni að rafhleðsla er skömmtuð.
* Heike Kamerlingh Onnes sýndi fram á ofurleiðni (1911)
* Ernest Rutherford sýndi með gullþynnutilraun sinni (1911) að jáhleðsla atóms og massi þjappast að mestu í miðju frumeindarinnar, m.ö.o. sýnir hann fram á tilvist frumeindarkjarnans. 
* Arthur Eddington fer með föruneyti til  Principe-eyja til að fylgjast með sólmyrkva. (gravitational lensing). Þannig tekst þeim að sjá hvernig þyngdarafl beygir stöjörnuljós, eins og Albert Einstein's hafði spáð með almennu afstæðiskenningunni (1919)
* Otto Stern og Walter Gerlach framkvæma tilraun, sem við þá er kennd (1920) og sýnir fram á spuna agna.  
* Enrico Fermi klýfur atóm (1934)
*John Bardeen og Walter Brittain framleiða fyrsta nothæfa smárann (1947)
*Clyde L. Cowan og Frederick Reines sannreyna tilvist fiseindar með fiseindartilraun (1955)
* Scout-eldflaugartilraunin sannar tímavik þyngdarafls (1976)
* Stanley Pons og Martin Fleischmann tilkynna myndun hita í tilraun sinni með kaldan kjarnasamruna (1989)
*Eric A. Cornell og Carl E. Wieman mynda Bose-Einstein þéttingu (1995)
Lee Radziwill

**Caroline Lee Bouvier Canfield Radziwiłł Ross** (fædd 3. mars 1933 í Southampton, New York; d. 15. februar 2019) var bandarísk yfirstéttarkona sem starfaði sem stjórnandi í almennatengslafyrirtæki. Hún reyndi fyrir sér sem leikkona en fékk afar slæma dóma og hætti eftir nokkrar tilraunir. Hún var yngri systir forsetafrúarinnar Jacqueline Kennedy Onassis. 

Lee Radziwill var þrígift. Fyrsti eiginmaður hennar var Michael Temple Canfield, sem var sagður óskilgetinn sonur Georgs prins, hertogans af Kent. Þau giftu sig í April 1953 og skildu árið 1959. Sama ár 19. mars giftist hún pólskum prinsi, Stanisław Albrecht Radziwiłł. Þau eignuðust soninn Anthony Radziwill og dóttirina Anna Christina Radziwill. Þau skildu árið 1974. 

Árið 1978 var Lee trúlofuð hóteleigandanum Newton Cope, en fimm mínútum áður en brúðkaupið átti að fara fram, var það blásið af.

Þann 23. september 1988 giftist hún bandaríska kvikmyndaleikstjóranum Herbert Ross. Þau skildu árið 2001, rétt áður en hann lést. 

## Tenglar
* ''Lee Radziwill''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967
Listi yfir þekktar tilraunir/Sálfræði

Eftirfarandi er **listi yfir þekktar tilraunir í sálfræði**. Sjá listi yfir þekktar tilraunir fyrir aðra lista
* Ivan Pavlov rannsakar klassíska skilyrðingu hjá hundum (tíundi áratugur 19. aldar og fyrsti áratugur 20. aldar)
* John Broadus Watson og Rosalie Rayner kanna klassíska skilyrðingu hræðsluviðbragðs hjá Alberti litla (1920)
* B.F. Skinner gerir tilraunir á virkri skilyrðingu (fjórði áratugur 20. aldar-sjöundi áratugur 20. aldar)
* Solomon Asch sýnir hvernig hópþrýstingur getur fengið fólk til að samþykka skoðanir sem augljóslega eru rangar (1951)
* Harry Harlow sýnir með rannsóknum sínum á apaungum að hlýja er mikilvægari en matur fyrir myndun geðtengsla við móður (1957-1974)
* Stanley Milgram gerir Milgramtilraunirnar svokölluðu á hlýðni og undirgefni (1963)
* Philip Zimbardo er í forsvari fyrir hina frægu fangelsisrannsókn Stanford-háskóla (1971)
* Allan og Beatrice Gardner kenna apanum Washoe táknmál (áttundi áratugurinn)
*Martin Seligman rannsakar lært hjálparleysi (áttundi áratugurinn)
* David Rosenhan sýnir að geðlæknar eru ekki í stakk búnir til að greina á milli þeirra sem eru geðveikir og þeirra sem eru það ekki (1972)
* Elizabeth Loftus og John C. Palmer sýna fram á að leiðandi spurningar geta leitt til falskra minninga (1974)
Dómkirkjan í Hróarskeldu

**Dómkirkjan í Hróarskeldu** var reist úr rauðum múrsteini á ofanverðri 12. öld. Byggingin er blanda af rómverskum stíl og gotneskum. 

## Lýsing dómkirkjunnar
Dómkirkjan í Hróarskeldu er næstlengsta kirkja í Danmörku - kirkjuskipið er 84 m á lengd og upp í hvelfingar hennar eru 24 m, en turnspírurnar mun hærri. Innst í kirkjuskipinu er kórinn - aðskilinn frá útveggjum með súlnagöngum. Hann er tvískiptur, og nefnist fremri hlutinn *kórsbræðra*- eða *kanúkakórinn*. Þar eru raðir af stólum með veggjum fram, 44 að tölu, og eru þeir kallaðir *munkastólar*. Yfir sætunum er Biblían útskorin í myndum, 22 á hvorum vegg, að sunnanverðu Gamla testamentið - á norðanveggnum það nýja. Undir gólfi dómkirkjunnar hafa fundist leifar af grunni eldri kirkju.
## Söguágrip
## Tenglar
* ''Gefið loft, gefið loft, gefið lífsanda loft''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967
Rúgbrauð

**Rúgbrauð** er brauð sem bakað er úr rúgmjöli, annaðhvort eintómu eða blönduðu öðru mjöli, oftast hveiti eða heilhveiti.

Á Íslandi er seytt rúgbrauð algengast. Það er dökkbrúnt, þétt og nokkuð sætt brauð sem oftast er bakað í lokuðu íláti í ofni við vægan hita í langan tíma, oft yfir nótt. Hverabrauð er íslenskt rúgbrauð sem er grafið í heitan jarðveg á hverasvæði og látið vera þar uns það er bakað.

## Tengt efni
* Flatkaka
Pokékúla

**Pokékúla** (japanska モンスターボール, *monsutā bōru* frá ensku *monster ball*; ‚skrímslakúla‘) er 
hnöttóttur búnaður sem Pokémon-þjálfarar nota til að fanga villt Pokémon-skrímsli og geyma í Pokémon tölvuleikjunum og anime-þáttunum. Þegar Pokékúla kemst í tæri við Pokémon-skrímsli breytist það í orku sem sogast inn í kúluna sem lokar skrímslið inni. Villt Pókemon-skrímsli geta streist gegn kúlunni og sloppið en skrímsli sem búið er að veikja eiga erfiðara með það. Margar tegundir Pokékúlna fyrirfinnast í Pokémon-heiminum en sú algengasta er hálfrauð og -hvít.
Hinrik 8.

**Hinrik 8.** (28. júní 1491 – 28. janúar 1547) var konungur Englands á árunum 1509 til 1547 og lávarður Írlands og síðar konungur Írlands. Hann er einna helst frægur fyrir að hafa verið kvæntur sex sinnum og að hafa stofnað ensku biskupakirkjuna. Hinrik var sonur Hinriks 7. Englandskonungs og Elísabetar af York. Þrjú af börnum Hinriks urðu þjóðhöfðingjar Englands; Játvarður 6., María 1. og Elísabet 1..

Hinrik var fæddur árið 1491 og átti einn eldri bróður, eina eldri systur og eina yngri systur. Bróðir Hinriks, Arthúr, átti að verða erfingi ensku krúnunnar en hann dó skyndilega árið 1502 og því varð Hinrik erfingi. Hann kvæntist einnig eiginkonu Arthúrs, Katrínu af Aragon. Með Katrínu átti Hinrik dóttur, Maríu, sem síðar varð Englandsdrottning.

Hinrik reyndi síðar að fá páfa til þess að ógilda hjónabandið við Katrínu þar sem hann vildi kvænast annari konu, Anne Boleyn, en það vildi páfinn ekki gera. Afleiðing þessara deilna varð sú að Hinrik sleit tengsl ensku kirkjunnar við páfann og gerðist sjálfur höfuð kirkjunnar. Hann kvæntist svo Anne Boleyn og eignaðist með henni dóttur sem skírð var Elísabet.

Árið 1536 var Anne Boleyn tekin af lífi eftir ásakanir um framhjáhald. Nokkrum dögum síðar kvænist Hinrik Jane Seymour. Þau eignuðust soninn Játvarð en Seymour lést árið 1537.

Fjórða kona Hinriks var Anne af Cleves sem hann kvæntist árið 1540 en það hjónaband entist aðeins í nokkra mánuði og var dæmt ógilt. Sama ár kvæntist Hinrik Catherine Howard. Árið eftir fóru af stað sögur um framhjáhald Catherine sem hún játaði og var því tekin af lífi árið 1542.

Hinrik kvæntist sinni síðustu eiginkonu árið 1543, Catherine Parr, sem hann var kvæntur þar til hann lést árið 1547. Játvarður, sonur hans og Jane Seymour, tók við krúnunni af Hinrik, sem Játvarður 6. Englandskonungur.

## Tenglar
* ''Hinrik konungur VIII og konur hans sex''; grein í Tímanum 1976
* ''Afburða stjórnmálamaður eða kynóður harðstjóri?''; grein í Morgunblaðinu 1971
Stamford Bridge

**Stamford Bridge** (**Stanfurðubryggja**) er heimavöllur enska knattspyrnuliðsins Chelsea í Hammersmith og Fulham, London (hið eiginlega Chelsea hverfi er austar). Völlurinn tekur 40.834 manns í sæti. Hann var opnaður 28. apríl 1877 og var þá notaður af frjálsíþróttasambandinu London Athletics Club. Árið 1905 bauð eigandi vallarins, Gus Mears, Fulham að spila á vellinum en þeir afþökkuðu boðið og þá var Chelsea stofnað. 

Fyrir utan knattspyrnu hafa einnig farið fram viðureignir í krikket, rúgbý og amerískum fótbolta á Stamford Bridge. Árin 1920 — 22 voru úrslitaleikir FA-bikarsins spilaðir á vellinum.

Völlurinn var gerður upp á 10. áratugnum og varð einn sá veglegasti í Bretlandi. Nú eru nú tvö hótel, safn, barir og veitingastaðir á svæðinu í kringum leikvanginn.
Craven Cottage

**Craven Cottage** er leikvangur enska knattspyrnuliðsins Fulham. Leikvangurinn er með þeim elstu á Englandi. Árin 2002-2004 var leikvangurinn stækkaður, lið Fulham spilaði þá heimaleiki sína á Loftus Road. Völlurinn er staðsettur á Stevenage Road við ánna Thames í London. Nú er verið að stækka völlinn upp í 29.600 sæti.

## Aðsóknarmet
* 8. október 1938    - 49.335 manns (Fulham - Milwall) í ensku 2. deildinni
* 26. september 2009 - 25.700 manns (Fulham - Arsenal) í ensku úrvalsdeildinni
Villa Park

**Villa Park** er heimavöllur Aston Villa í Birmingham. Völlurinn tekur 43.300 manns í sæti og er staðsettur við Trinity Road í Birmingham. Áhorfendametið er 76.588 manns en það gerðist í mars 1946 þegar Aston Villa tók á móti Derby County. Völlurinn er 105 metrar á lengd og 69 metrar á breidd.
Ewood Park

**Ewood Park** er heimavöllur Blackburn Rovers frá árinu 1890. Hann er í borginni Blackburn og tekur 31.367 áhorfendur.
Hinrik 7. Englandskonungur

**Hinrik 7.** (28. janúar 1457 – 21. apríl 1509), var konungur Englands og lávarður af Írlandi á árunum 1485 – 1509. Hann var fyrsti konungurinn af Tudorættinni.

Hinrik var sonur Edmund Tudor og lafði Margrétar Beaufort, sem var aðeins þrettán ára þegar hún fæddi einkason sinn og þá þegar orðin ekkja því að Edmund, sem var stuðningsmaður Hinriks 6. af Lancaster-ætt, dó í fangelsi tveimur mánuðum fyrir fæðingu hans. Hinrik ólst að mestu leyti upp hjá föðurfjölskyldu sinni í Wales og þegar Játvarður 4. af York-ættinni varð konungur árið 1471, flúði Hinrik til Frakklands þar sem hann var að mestu leyti næstu fjórtán árin.

Árið 1485 sneri Hinrik aftur til Englands en þá var Ríkharður 3. af York-ættinni, bróðir Játvarðar 4., konungur Englands. Hinrik batt enda á Rósastríðið þegar hann varð konungur eftir að hafa sigrað her Ríkharðs 3. í bardaganum við Bosworth þar sem Ríkharður féll.

Hinrik giftist Elísabetu af York dóttur Játvarðs 4. árið 1486. Með hjónabandinu má segja að ættirnar tvær hafi verið sameinaðar og þar með dró mjög úr líkum á frekari átökum. Elsti sonur þeirra, Arthúr, fæddist árið 1486 og fékk hann titilinn prinsinn af Wales þar sem hann átti að taka við krúnunni af föður sínum. Arthúr dó hins vegar skyndilega árið 1502 og því varð næstelsti sonur Hinriks, sem einnig hét Hinrik, erfingi krúnunnar.

Hinrik vildi halda góðum tengslum við Spán, sem þá var að sameinast í eitt ríki, og í því skyni hafði hann gift Arthúr son sinn Katrínu af Aragóníu. Eftir lát Arthúrs vildi hann viðhalda þessum tengslum og eftir lát Arthúrs fékk hann leyfisbréf frá Júlíusi II páfa fyrir giftingu Katrínar og Hinriks sonar síns, en slíkt hjónaband var annars óheimilt samkvæmt reglum kaþólsku kirkjunnar. Og eftir að Elísabet kona Hinriks lést af barnsförum 1503 fékk hann einnig undanþágu til að giftast Katrínu sjálfur ef honum sýndist svo. Þá höfðu reyndar aðstæður breyst á Spáni og Hinrik fékk bakþanka og sló ákvörðunum um giftingu Katrínar á frest, enda var Hinrik prins aðeins tólf ára. 

Sjálfur hafði Hinrik 7. einhvern hug á að giftast aftur og sendi meðal annars fulltrúa sína til Napólí árið 1505 til að meta Jóhönnu ekkjudrottningu þar sem hugsanlega drottningu Englands en ekkert varð þó úr neinu og Hinrik dó úr berklum 21. apríl 1509. Tæpum tveimur mánuðum síðar giftust Hinrik 8. og Katrín.
Hamarsfjörður

**Hamarsfjörður** er grunnur fjörður eða lón á Austurlandi milli Melrakkness og Búlandsness. Fyrir sunnan fjörðinn er Álftafjörður en Berufjörður að austan. Fyrir utan Álftafjörð og Hamarsfjörð liggur sandrif og lokar það fjörðunum. 
Inn af firðinum liggur Hamarsdalur, og í fjörðinn rennur Hamarsá.

## Sögufrægir staðir í Hamarsfirði
Bragðavellir er bær í Hamarsfirði í Djúpavogshreppi.  Þar fannst elsti peningur sem fundist hefur á Íslandi en það er rómverskur koparpeningur sem sleginn var í borginni Cyzicus í Litlu-Asíu á árunum 270-75 e. Kr. Hann fannst í húsarústum á Bragðavöllum í Hamarsfirði árið 1933 en 1905 hafði fundist þar annar rómverskur peningur, lítillega yngri, frá 276-82 e. Kr., sem sleginn var í Róm. Í hvorugt skiptið var gerð nein fornleifarannsókn á staðnum þannig að erfitt er að segja mikið um af hverju þessir peningar lágu þarna. Af öðrum gripum sem fundust á Bragðavöllum má þó ætla að rústirnar séu miklu yngri en peningarnir, frá víkingaöld eða síðar. Fræðimönnum hefur orðið mjög tíðrætt um þessa peninga og hefur verið stungið upp á að þeir sýni að Rómverjar hafi komið hingað, að peningarnir hafi komið með Pöpum eða að þeir hafi komið með norrænum mönnum á víkingaöld.

Djáknadys er steinhrúga rétt neðan við þjóðveginn í Hamarsfirði.  Sagt er að Djákninn á Hamri og presturinn á Hálsi hafi hist þar og ósætti komið upp milli þeirra sem endaði með því að þeir drápu hvorn annan.  Þeir eiga að vera dysjaðir þar og þeir sem aka þar framhjá í fyrsta skipti eiga að henda steini í dysina til þess að ferðalagið verði óhappalaust.

Valtýskambur er steinkambur í Hamarsfirði. Maður að nafni Valtýr var dæmdur til dauða fyrir sauðaþjófnað en fékk tækifæri til að bjarga lífi sínu með því að standa á haus fremst á Valtýskambi meðan á messutíma stóð.  Það tókst honum og fékk að launum líf sitt.

Strýta er eyðibýli í Hamarsfirði. Þar fæddust listamennirnir Ríkarður Jónsson myndhöggvari og Finnur Jónsson listmálari.  Safn Ríkarðs Jónssonar er til húsa í Löngubúð.

## Tenglar

* Djúpivogur
* Ríkarðssafn
Búlandsnes

**Búlandsnes** er nes á milli Hamarsfjarðar og Berufjarðar. Á því norðanverðu (eða austanverðu, eins og innfæddir segja) liggur þorpið Djúpivogur. Á nesinu rís fjallið Búlandstindur og undir honum lítið dalverpi, Búlandsdalur.
Ríkharður 3. Englandskonungur

**Ríkharður 3.** (2. október 1452 – 22. ágúst 1485) var konungur Englands frá 1483 til 1485. Ríkharður var síðasti konungur Englands af York-ættinni.

Ríkharður var sonur Ríkharðs Plantagenet, 3. hertoga af York og Cecily Neville. Hann var einnig bróðir Játvarðs 4. Englandskonungs. Ríkharður var tryggur stuðningsmaður Játvarðs meðan hann var konungur og varð ríkur og valdamikill í hans valdatíð.

Þegar Játvarður 4. lést árið 1483 voru synir hans tveir á undan Ríkharði í röðinni um að erfa krúnuna. Sá eldri var 12 ára og tók við krúnunni sem Játvarður 5.. Játvarður var hins vegar fljótlega tekinn til fanga og læstur inni í Lundúnaturni ásamt 9 ára bróður sínum, Ríkharði af Shrewsbury, 1. hertoganum af York. Fljótlega var því lýst yfir að drengirnir væru ekki lögmætir erfingjar krúnunnar og Ríkharður 3. varð konungur Englands. Ekkert spurðist til drengjanna tveggja eftir þetta og eru örlög þeirra ráðgáta enn í dag, þótt flestir telji að Ríkharður hafi látið taka þá af lífi.

Ríkharður var giftur Anne Neville, en hún dó árið 1485 og átti Ríkharður þá engan lögmætan erfingja því sonur þeirra hafði dáið árið áður.

Sama ár mætti Ríkharður Hinrik Tudor í bardaganum við Bosworth þar sem nokkrir af hershöfðingjum Ríkharðs sviku hann og gengu í lið með Hinriki. Útkoma bardagans var sú að her Ríkharðs beið ósigur og hann sjálfur lést. Hinrik var þá krýndur konungur sem Hinrik 7.

Líkamsleifar Ríkharðs uppgötvuðust í september árið 2012 eftir uppgröft undir bílastæði í Leicester. Philippa Langley, handritshöfundur frá Edinborg, hafði átt frumkvæði að verkefni til að finna líkamsleifar Ríkharðs og aflaði sér stuðnings frá Háskólanum í Leicester. Hún hafði fært rök fyrir því að bein Ríkharðs væru að finna undir bílastæðinu, þar sem áður hafði verið kirkja. Þriggja mánaða erfðarannsókn á beinagrindinni staðfesti síðan að þetta væru bein Ríkharðs. Bein Ríkharðs voru grafin á ný í Leicesterskíri þann 22. mars árið 2015.

## Tilvísanir
Aikido

**Aikido** er japönsk bardagalist stofnuð af Morihei Ueshiba, oft kallaður O-sensei (Hinn mikli kennari, en sensei þýðir kennari á japönsku og „o-“ er virðingarforskeyti). Ekki er lögð áhersla á árásir heldur er markmiðið að nota árás andstæðingsins gegn honum. Köst og lásar skipa höfuðsess í aikido.

## Tenglar
* Vefsíða Aikikai Reykjavík (félag um Aikido-iðkun á Íslandi)
* Almenn kynning á Aikido: aikidofaq.com.
Setning (setningafræði)

:*Fyrir setningar í rökfræði, sjá [[setning (stærðfræði)]].*

**Setning** er hugtak í setningarfræði. Setning er orðasamband sem inniheldur nákvæmlega eina sögn í persónuhætti (ósamsetta eða samsetta). Margar setningar geta verið í hverri málsgrein, og tengjast setningarnar saman með samtengingu eða kommu. 

Setningar skiptast í aðalsetningar og aukasetningar.

## Dæmi
* *Karlinn ([[frumlag|frl.]]) lést ([[sagnorð|so.]]) á sjúkrahúsi í gær.*

## Sjá einnig
* Málsgrein
* Efnisgrein

## Tilvísanir
Aðalsetning

**Aðalsetning** er tegund af setningu og hugtak í setningafræði. Aðalsetning er annaðhvort fremst í málsgrein eða tengd við aðra setningu með aðaltengingu.

Aðalsetningar segja alltaf fulla hugsun; til dæmis „Maðurinn fór út í búð“. Önnur aðferð til að finna út hvort setningin sé aðalsetning er að sjá hvort það séu aðaltengingar í setningunni. Þær eru:

* en
* heldur
* enda
* eða
* ellegar
* og

Einnig fleyguðu tengingarnar, þ.e.a.s. samsettar samtengingar; til dæmis „hvorki né“ og „bæði og“. Allar aðrar samtengingar eru aukatengingar.

## Tengt efni
* Aukasetning
* Samtenging
Aukasetning

**Aukasetning** er hugtak í setningarfræði, og tegund af setningu. Aukasetning hefst oftast á aukatengingu (allar aðrar samtengingar en aðaltengingar).

## Sjá einnig
* Aðalsetning
* Aðaltenging
Málsgrein

**Málsgrein** (einnig nefnt **setningasamstæða**) er hugtak í setningarfræði.  Málsgrein getur verið ein setning eða nokkrar setningar og nær hún frá stórum upphafsstaf og að punkti, dæmi: „Ég kem þegar þú hringir.“.

Margar setningar geta verið í hverri málsgrein, og tengjast setningarnar saman með samtengingu eða kommu.

## Dæmi
Að neðan eru þrjár málsgreinar sem innihalda eina eða fleiri setningar. Sagnirnar í hverri setningu eru breiðletraðar:
* Ein málsgrein og ein setning
*: *Kennarinn *'les** upp úr bókinni.''
* Ein málsgrein og tvær [[Setning (setningafræði)|setning]]ar
*: ''Kennarinn **les** upp úr bókinni (setning 1) og nemendur **hlusta** (setning 2).''
* Ein málsgrein og nokkrar [[Setning (setningafræði)|setning]]ar
*:''Ég **hljóp** inn (setning 1) þegar síminn **hringdi** (setning 2) af því að ég **vildi** vita (setning 3) hvort þetta **væri** áríðandi samtal (setning 4) en sem betur **fer** (setning 5) **var** það ekki mikilvægt (setning 6) svo að ég **flýtti** mér út aftur (setning 7) og rétt **náði*' tímanlega í skólann (setning 8).*

## Sjá einnig
*Setning

## Tilvísanir
Sagnfylling

**Sagnfylling**  er hugtak í setningarfræði. Sagnfylling er fallorð í nefnifalli sem stendur með áhrifslausri sögn.

Sagnfylling útskýrir frumlagið nánar. Sagnfylling er eins og andlag fyrir utan það að andlag er ávallt í aukafalli þ.e.a.s. þolfalli, þágufalli eða eignarfalli og sagnfylling alltaf í aðalfalli (nefnifalli).

## Dæmi
* *Krakkarnir eru *'duglegir**.''
* ''Hún'' ''er **skemmtileg**.''
* ''Hverjir eru **bestir*'?*

## Tengt efni
* Umsögn
Einkunn

**Einkunn**  er fallorð sem stendur með öðru fallorði og lýsir því nánar. Einkunn myndar eina heild með fallorðinu. Einkunn getur staðið í öllum föllum (nefnifalli, þolfalli, þágufalli og í eignarfalli). Ef einkunn stendur í eignarfalli kallast hún **[[eignarfallseinkunn]]**.

## Dæmi
*Einkunn með frumlagi:
*: **''Gamli** bóndinn sló túnið.*
*Einkunn með [[andlag]]i:
*: *Ég las **skemmtilega** bók.*
*Einkunn með [[sagnfylling]]u:
*: *Hann er **fallegur** drengur.*
*Einkunn í [[forsetningarliður|forsetningarlið]]:
*:*Ég bý í **stóra** húsinu.*
*[[Eignarfallseinkunn]]
*: *Dætur **kaupmannsins** eru ekki heima.*
*: *Þetta er hundurinn **þeirra**.''
Pereatið

**Pereat** (stundum með viðskeyttum greini; **Pereatið**) er heiti á atviki, s.k. afhrópi, sem átti sér stað í Reykjavík 17.&nbsp;janúar&nbsp;1850.

## Pereatið
Skólasveinar Lærða skólans gerðu hróp að rektor skólans, Sveinbirni Egilssyni, skáldi. Upphaflega var um að ræða deilur um bindindi í skólanum, en Sveinbjörn Egilsson vildi þvinga pilta til þess að vera í bindindisfélagi. Eftir skammaræðu sem Sveinbjörn Egilsson hélt yfir þeim í hátíðasalnum Lærða Skólans, ákvaðu þeir að stökkva vestur á Mela undir forystu Arnljóts Ólafssonar. Þaðan fóru þeir að húsi rektors við Austurstræti og síðan við flest hús í bænum og hrópuðu: *Pereat*, sem er latína og útleggst *„niður með hann“*. Þetta fannst Sveinbirni óásættanlegt og vildi láta reka þá, sem hann taldi sekasta, en stiftsyfirvöld vildu ekki leyfa honum það. Hann ákvað þá að sigla til Kaupmannahafnar og fékk skólayfirvöld þar til liðs við sig. Skólaárið var þá dæmt ógilt og engir brautskráðir um vorið árið 1850. Þessi atburður hafði mjög mikil áhrif á félagslífið í skólanum, enda var það drepið í dróma í hálfan annan áratug.

Einn forsprakki uppátækisins, Steingrímur Thorsteinsson, varð síðar rektor við Lærða skólann.

## Um orðið Pereat
Pereat þýðir orðrétt: *Farist (hann)!* Það er viðtengingarháttur nútíðar af latneska sagnorðinu **. Þessi afhrópun er venjulega þýdd á íslensku sem *Niður með hann*. Enska sögnin *perish* á rætur sínar í þessu sama orði.

## Tengt efni
* Dómkirkjuhneykslið
* Norðurreið Skagfirðinga

## Tilvísanir

## Tenglar
* ''Pereatið 1850''; grein í Skírni 1914 
* ''Pereatið''; hluti af grein í Morgunblaðinu 1965

## Heimildir
*
Yfirborðsflatarmál

**Yfirborðsflatarmál** er flatarmál *sýnilegra* hliða rúmfræðilegs hlutar.  Einfaldasta dæmið er yfirborðsflatarmál stjarfs ferhyrnings þar sem hliðarlengd og -breidd eru margfölduð saman. SI eining flatarmáls er *m²*.  Yfirborð kúlu er fundið með formúlunni *4πr²* þar sem *r* er radíus.
Eignarfallseinkunn

**Eignarfallseinkunn** er einkunn í eignarfalli (nafnorð í eignarfalli sem stendur með öðru nafnorði). Eignarfallseinkunn stendur á eftir nafnorðinu sem hún einkennir eins og eignarfornafn.

## Dæmi
**Dóttir *'skólastjórans**.''
*''Sonur **prestsins**.''
*''Eigandi **bílsins**.''
* ''Dætur **kaupmannsins** eru ekki heima.''
* ''Þetta er hundurinn **þeirra*'.*
Atviksliður

**Atviksliður**  er tegund setningarliðs. Atviksliður er hvert einstakt atviksorð.

## Dæmi
**Hann les *'vel.**''
*''Krakkarnir eru **mjög** duglegir.'' 
*''Krakkarnir eru **ekki** **mjög** duglegir.''

*''Hver er **þarna*'?*
Andheiti

**Andheiti**  er orð sem hefur andstæða merkingu einhvers orðs, eins og *heitt* og *kalt*; *feitur* og *grannur*; og *fram* og *aftur*.

Tungumál hafa oft leiðir til þess að búa til andheiti, íslenska bætir til dæmis við **ó-** fyrir framan orð. *Óheppni* er andheiti *heppni* og *óþægur* er andheiti orðsins *þægur*.

## Sjá einnig
* Samheiti
Sambeyging

**Sambeyging**  eða **fallasamræmi** kallast það að beygja saman nafnorð og lýsingarorð sem eina heild. Ef samnafn fer á undan sérnafni til skýringar er sérnafnið almennt beygt líka nema sérnafnið sé **' (samanstandi af fleira en einu orði).

== Dæmi ==
Dæmi um sambeygingu þar sem lýsingarorðið **' beygist veikt í kvenkyni með kvenkyns nafnorðinu ** með viðskeyttum greini:
: Nefnifall eintala: litla telpan
: Þolfall eintala: litlu telpuna
: Þágufall eintala: litlu telpunni
: Eignarfall eintala: litlu telpunnar
: Nefnifall fleirtala: litlu telpurnar
: Þolfall fleirtala: litlu telpurnar
: Þágufall fleirtala: litlu telpunum
: Eignarfall fleirtala: litlu telpnanna

## Tilvísanir


## Tenglar
* Æfingar um að sambeygja orð.
Fylgiorð

Til **fylgiorða** teljast hliðstæð einkunn, fallstýrð einkunn (eignarfallseinkunn), viðurlag og sagnfylling með andlagi.

## Tengt efni
* Aðalorð
* Viðurlag
ES

**ES**, **es** eða **.es** getur átt við:

## Landafræði og tungumál
* El Salvador, ríki í Suður Ameríku
* Eš, ríki í Tékklandi
* Spánn, ríki í Evrópu, ES (stytting á España) i ISO 3166-1
* Spænska, ES í ISO 639 alpha-2
* **Es** - fornafnið "það" í þýsku
* **Es** - "er" í spænsku

## Vísindi
* E-skip
* Edison screw
* Einsteinium
* Electrical sensitivity, a physical or psychological condition
* Exasecond, an SI unit of time
* Exasiemens, an SI unit of electric conductance

## Tölvutækni
*.es þjóðarlén Spánar

## Aðrar merkingar
*'''E'''vrópu'''s'''ambandið
Aðalorð

Til **aðalorða** heyra fjórir setningarhlutar; frumlag, umsögn, andlag og sagnfylling. Kjarni hverrar setningar er umsögnin. Hún lagar sig í persónu og tölu að frumlaginu í setningunni.

**Kerlingin* (3.pers., et.) ***hló*** (3. pers., et.).
**Þú* (2.pers., et.) ***hlærð*** (2.pers., et.).
**Við* (1.pers., ft.) ***hlæjum*** (1.pers., ft.) 

Frumlag og umsögn geta myndað sjálfstæða setningu ein og sér eins og sýnt er í dæmunum hér að ofan.   

Umsögnin tekur gjarnan með sér fallorð, annað hvort í nefnifalli eða aukafalli (þf., þgf., ef.). Yfirleitt er það svo að um andlag er að ræða ef fallorðið sem kemur á eftir sögninni er í aukafalli en sagnfyllingu ef fallorðið er í nefnifalli.  Frá þessu eru þó undantekningar.
Zymetech

**Zymetech** (áður **Ensímtækni**) er íslenskt líftæknifyrirtæki sem sérhæfir sig í rannsóknum á ensímum unnum úr sjávarlífverum og nýtingu þeirra í lækningavöru og snyrtivörur. 

Fyrirtækið var stofnað árið 1999 af Jóni Braga Bjarnasyni, prófessor í lífefnafræði við Háskóla Íslands og Ágústu Guðmundsdóttur, prófessor í matvælaefnafræði við Háskóla Íslands.  

Penzim húðáburður frá Zymetech kom á markað á Íslandi árið 2000. Undanfarin ár hefur Zymetech lagt áherslu á þróun og markaðssetningu PreCold munnúða gegn kvefi. Sænska líftæknifyrirtækið Enzymatica AB framleiðir sama munnúða undir nafninu ColdZyme í Svíþjóð. Zymetech og Enzymatica  sameinuðust árið 2016 eftir 10 ára samstarf. 

## Tenglar
* Heimasíða fyrirtækisins
Játvarður 5.

**Játvarður 5.** (4. nóvember 1470 – 1483) var konungur Englands í um tvo mánuði árið 1483.

Játvarður var sonur Játvarðs 4. og tók við sem konungur Englands þegar faðir hans lést, 9. apríl 1483, en hann var þá aðeins 12 ára gamall. Játvarður var aldrei krýndur konungur því hann var, ásamt 9 ára bróður sínum, Ríkharði af Shrewsbury, 1. hertoganum af York, lokaður inni í Lundúnaturni skömmu eftir að hafa tekið við krúnunni. Bræðurnir sáust aldrei á lífi, svo vitað sé, eftir að hafa verið lokaðir inni og talið er líklegt að Ríkharður 3. hafi látið taka þá af lífi. Ríkharður var föðurbróðir þeirra og 22. júní 1483 lýsti hann því yfir að hann myndi taka við krúnunni þar sem drengirnir væru ólögmætir erfingjar Játvarðs 4.
Frjáls vilji

**Frjáls vilji** er sú hugmynd að (sumar) lífverur stjórni eigin hegðun, að ákvarðanataka þeirra sé ekki nauðsynlega háð lögmálum náttúrunnar heldur ráði hvernig þær bregðist við ytra áreiti. Áhangendur þessarar hugmyndar kenna sig við frjálshyggju en þeir sem álíta að öll hegðun sé háð áreiti og kringumstæðum aðhyllast löghyggju.
Málsgrein (aðgreining)

**Málsgrein** getur átt við:
*Málsgrein í setningarfræði, sem á við texta frá stórum staf að punkti
*Efnisgrein'' - Í lögfræði er málsgrein sá hluti lagagreinar sem afmarkast af greinaskilum, þ.e. efnisgrein.
Dalvíkurskjálftinn

**Dalvíkurskjálftinn** var mikill jarðskjálfti sem reið yfir Dalvík og byggðarlögin þar í kring laugardaginn 2. júní 1934. Hann er mesti skjálfti sem vitað er um að hafi orðið á þessum slóðum. Fyrsti og mesti kippurinn kom kl. 12.42. Upptök hans eru talin hafa verið mjög skammt frá bænum, hugsanlega á sjávarbotni milli Hríseyjar og lands, um 1 km austur af Dalvík. Stærðin var 6,2-6,3 á Richter kvarða. Hann fannst um allt Norðurland en tjón varð einungis á Dalvík og í næsta nágrenni, það er að segja í utanverðum Svarfaðardal, Árskógsströnd og í Hrísey. Skjálftinn jafnaði fjölmörg hús við jörðu og olli skemmdum á flestum mannvirkjum á svæðinu. Þrátt fyrir eyðilegginguna varð ekki manntjón og allir sluppu óskaddaðir líkamlega úr hamförunum. Stór hluti Dalvíkinga hélt til í tjöldum og bráðabirgðaskýlum lengi sumars á meðan lagfæringar stóðu yfir. Eftir skjálftann hófst mikið endurreisnarstarf og var fjöldi rammgerðra steinhúsa byggður á Dalvík og nágrenni næstu árin sem leystu af hólmi meira eða minna laskaða torfbæi. Á Byggðasafninu á Hvoli er sérsýning um Dalvíkurskjálftann.

Dalvíkurskjálftinn varð á þekktu skjálftabelti sem nefnist Dalvíkurbeltið sem teygir sig frá Dalsmynni um Dalvík og áfram um Fljót og til Skagafjarðar (sjá t.d. Páll Halldórsson 2005, Páll Halldórsson o.fl. 2013). Á jarðskjálftakortum má sjá að allmargir smáskjálftar á síðustu árum raða sér á beltið. Svæðið hefur verið talið hluti af Tjörnes brotabeltinu, ein af þremur meginbrotalínum þess. Dalvíkurbeltið er tiltölulega rólegt, stakir smáskjálftar verða af og til, stærri hrinur eru fátíðar. Stórir skjálftar verða þó endrum og eins t.d. 1838 (inn af Siglufirði), 1934 (Dalvík) og 1963 (Skagafjarðarskjálftinn).

## Heimildir
* Saga Dalvíkur 3. bindi eftir Kristmund Bjarnason, 1984, Dalvíkurbær.
* Páll Halldórsson 2005. Jarðskjálftavirkni á Norðurlandi. Veðurstofa Íslands, Greinargerð 05021-VÍ-ES-10. https://www.vedur.is/um-vi/utgafa/greinargerdir/nr/335
* Páll Halldórsson, Bryndís Brandsdóttir, Júlíus Sólnes og Ragnar Stefánsson, 2013. Norðurland. Í: Júlíus Sólnes, Freysteinn Sigmundsson og Bjarni Bessason (ritstj.). Náttúruvá á Íslandi, 591-610. Reykjavík: Viðlagatrygging Íslands og Háskólaútgáfan.

## Tenglar
*Kærleiksvefur Júlla 
*Byggðasafnið Hvoll