Kommúnistaflokkur Íslands

**Kommúnistaflokkur Íslands** (KFÍ) var íslenskur stjórnmálaflokkur sem starfaði á árunum 1930–1938. Flokkurinn var stofnaður þegar róttækir félagsmenn sögðu skilið við Alþýðuflokkinn. Flokkurinn var lagður niður 1938 þegar hann sameinaðist hluta Alþýðuflokksins í Sameiningarflokki alþýðu – sósíalistaflokknum. Saga Kommúnistaflokkins endurspeglar bæði innlenda stéttabaráttu og alþjóðlegar hugmyndastefnur á fyrstu áratugum 20. aldar. Þótt flokkurinn hafi starfað í tiltölulega stuttan tíma hafði hann varanleg áhrif á þróun vinstrihreyfingar á Íslandi. 

Kommúnistaflokkur Íslands hefur sérstöðu í stjónmálasögu Íslands þar sem hann einn flokka sameinað það þrennt að aðhyllast hugmyndafræði um vopnaða byltingu, vera í miðstýrðum alþjóðasamtökum og hlotið umtalsvert fylgi í kosningum.

Brynjólfur Bjarnason var eini formaður flokksins.

## Aðdragandi
Gífurleg umskipti urðu á íslensku þjóðfélagi í kringum aldamótin 1900. Einkenni þessarar breytinga var þróun atvinnulífs með áherslubreytingu frá sveit til sjávar og myndum sjávarþorpa og þar af leiðandi fólksflutningum úr sveitum til bæja og myndun verkalýðsstéttar í þéttbýli. Verkafólk og iðnaðarmenn fóru að skipuleggja sig í verkalýðsfélög eða stéttarfélög. 

Þetta leiddi til þess að Alþýðusamband Íslands var stofnað hinn 12. mars 1916 til að sameina verkalýðsfélög og verkalýðssinna. Jónas Jónsson frá Hriflu fenginn til þess að semja drög að fyrstu lögum sambandsins og þar er sambandinu ætlað að vera samtímis samband verkalýðsfélaga og stjórnmálaafl. Alþýðuflokkurinn var frá upphafi pólitískur armur sambandsins og enginn skipulagsmunur var gerður á þessum tveimur örmum þar til árið 1926 að ákveðið var að stofna sérstakt verkamálaráð annars vegar og stjórnmálaráð hins vegar en með sameiginlegri sambandsstjórn. 

Í sambandinu voru frá upphafi bæði hrein verkalýðsfélög og stjórnmálafélög. Þetta skipulag hélst til 1942.

Snemma á þriðja áratugnum fóru að berast til Íslands róttækar hugmyndir tengdar Rússnesku byltingunni 1917, ekki voru það síst námsmenn erlendis sem báru með sér þessar hugmyndir. Meðal annrs þýddu þeir Einar Olgeirsson og Stefán Pjetursson Kommúnistaávarpið árið 1923 þegar þeir voru í námi í Þýskalandi. }}

Þessar hugmyndir leiddu til pólitísks ágreinings innan hreyfingarinnar milli þeirra róttæku og þeirra sem fylgdu hugmyndum umbótasinna. Ýmis atvik urðu til þess að deilurnar mögnuðust. Eitt af því var svo kallað „hvíta stríð“.  Ólafur Friðriksson, sem þá var ritstjóri Alþýðublaðsins og Ársæll Sigurðsson sóttu þriðja þing Komintern sem haldið var í Moskvu árið 1921 og hafði þingið mikil áhrif á þá, en þeir voru ekki þar sem formlegir fulltrúar ASÍ. Ólafur hafði með sér frá Rússlandi munaðarlausan dreng sem var með augnsjúkdóm og vildu yfirvöld senda hann úr landi og urðu úr því óeirðir og deilur . Forysta ASÍ vildi ekki styðja Ólaf í þessum deilum og þetta væru einkamál hans en ekki málefni. Þessi viðbrögð leiddu til þess að andstæður á milli hinna róttækari og hinna hægfara innan Alþýðusambandsins skerptust mjög. Að „hvíta stríðinu“ loknu stofnuðu ungir íslenskir kommúnistar *Áhugalið alþýðunnar* í samvinnu við Ólaf. Ólafur beitti sér fyrir stofnun Jafnaðarmannafélags Reykjavíkur og sendi félagið fulltrúa á þing Alþjóðasambands kommúnista, Komintern, árið 1922. Andstæðingar hinna róttæku sættu sig ekki við yfirráð þeirra og stofnuðu nýtt félag, Jafnaðarmannafélag Íslands, árið 1922.
## Flokksstofnun
Árið 1922 var Félag ungra kommúnista stofnað og sótti um aðild að ASÍ en var hafnað. Kommúnistar stofnuðu einnig Jafnaðarmannafélagið Sparta 1926, sem fékk ekki heldur inngöngu í sambandið en félagsmenn héldu áfram starfi innan Alþýðuflokksins um tíma. 

Kommúnistaflokkurinn var stofnaður árið um 29. nóvember 1930 þegar róttækir sósíalistar og kommúnistar sögðu skilið við Alþýðuflokkinn. Kommúnistaflokkurinn var stofnaður í Fjalakettinum, en á sama tíma stóð yfir þing Alþýðusambandsins í Iðnó.  Flokksstofunin hafði verið lengi í undirbúningi, enda hafði Komintern lagt á um þá almennu reglu að stofna skildi kommúnískan flokk um leið og tækifæri væri til þess og uppfylltu íslensku kommúnistarnir  þar með þá kröfu.   Tveir erindrekar Kominterns voru á Íslandi við flokksstofnunina þeir Hugo Sillén, og Viggo Hansteen

Með flokksstofununinni hófst opið stríð á milli jafnaðarmanna og kommúnista sem átti eftir að standa í áratugi, og marka djúp spor í stjórnmál landsins. Næstu ár verkalýðsbaráttunnar einkenndust af hörðum deilum jafnaðarmanna og kommúnista, svo hörðum að hendur voru jafnvel látnar skipta, „krati“ varð skammaryrði í röðum hinna róttækustu og „komminn“ fyrirlitinn af jafnaðarmönnum. Framan af var Alþýðuflokkurinn sterki aðilinn í þeirri baráttu, en hann varð engu að síður fyrir miklu áfalli við stofnun Kommúnistaflokksins. 
## Komintern
Kommúnistaflokkur Íslands var stofnaður sem deild í Alþjóðasambandi kommúnista - Komintern - og var algjörlega sniðinn eftir rússnesku fyrirmyndinni, eins og skýrt var kveðið á um í svokölluðu Moskvutesum. Þar var skilgreint allt starf kommúnistaflokka, skipulag, stjórnlist og baráttuaðferður.  Hollusta við Sovétríkin var kjarninn í kommúnísku flokksstarfi á fjórða áratugnum og kommúnistar áttu að vera tilbúnir til að verja og skýra öll orð og gerðir sovétstjórnarinnar. Komintern var stofnað 1919 af byltingarflokkum víða um heim en með miðstöð í Sovétríkjunum. Sambandið var skipulagt sem alheimsflokkur kommúnista og þáttökuflokkar voru deildir innan þess. Aðildarflokkunum var skilyrðislaust ætlað að fylgja samþykktum þinga Komintern. 

Þegar KFÍ var stofnað einkenndist stefna Komintern af því sem hefur verið nefnt „vinstri“ tíminn, tímabilið á milli 6. og 7. heimsþings – 1928 til 1935,  þegar sambandið einkenndist af einangrunarstefnu og baráttu gegn sósíaldemókrötum. Skilgreining Komintern á þessum tíma var að sósíaldemókratar væru höfuðstoð auðvaldsins, „svívirðilegustu verkalýðssvikarar og verkalýðnum margfalt hættulegri en römmustu íhaldssálir“.Stéttarsamvinna þeirra var álítin mikilvægari stoð undir veldi borgarastéttarinnar en fasisminn. Mikil áhersla var lögð á að yfirvinna áhrif sósíaldemókrata innan verkalýðshreyfingarinnar.  

Skömmu eftir að KFÍ var stofnað urðu miklar deilur innan flokksins um afstöðuna til sósíaldemókrata. Þar voru annars vegar „vinstrimenn“ („réttlínumennirnir“) undir forystu Brynjólfs Bjarnasonar og þeirra sem verið höfðu verið við nám í Moskvu og svo „hægrimenn“ („tækifærissinnar) sem nutu leiðsagnar Einars Olgeirssonar og Stefáns Pjeturssonar. Framámenn í flokknum sem ekki voru sammála við stefnuna voru reknir eða þeim hótað brottrekstri, til dæmis Einari Olgeirssyni sem þó slapp.  

Stefna Komintern snérist á sjöunda heimsþingi þess 1935 frá einangrunar- og öfgastefnu í samfylkingarstefnu. Voru sósíaldemókratar nú álitnir bandamenn og baráttufélagar og í samræmi við þetta snéri KFI einnig stefnunni við .

### Flokksskólar
Komintern rak þrjá leynilega skóla í Moskvu til að þjálfa byltingarmenn og flokksstarfsmenn fyrir kommúnistaflokka. Nemendur í Vesturskólanum komu frá Norðurlöndum, Mið-Evrópu og Balkanlöndunum. Austurskólinn var ætlaður var byltingarmönnum frá Kína og öðrum austlægum löndum. Lenínskólinn tók á móti nemendum frá 56 löndum.

Nemendur lærðu sögu Sovétríkjanna, marxísk fræði og hagfræði, en hlutu einnig þjálfun í vopnaburði og skipulagningu óeirða. 

KFÍ sendi um tuttugu Íslendinga í þjálfun í Vesturskólanum og Lenínskólanum. Fyrsti íslenski nemandinn þar var Jens Figved, sem hlaut þjálfun þar 1929–1931, en síðasti nemandinn í Vesturskólanum var Benjamín H. J. Eiríksson, sem hlaut þar þjálfun 1935–1936. Lenínskólinn var lagður niður í hreinsunum Stalíns 1938, og var síðasti íslenski nemandinn í honum Ásgeir Blöndal Magnússon 1937–1938.

### Fjárstuðningur Komintern
Í skjölum sem nú eru í vörslu Landsbókasafns og í þeim skjölum Komintern sem urðu aðgengileg í nokkur ár eftir upplausn Sovétríkisins kemu í ljós að verulegir fjármunir komu frá Komintern til margháttaðra verkefna sem  tengdust starfsemi Kommúnistaflokksins.  Það má nefna útgáfumál, sem oft voru fjárhagslega erfið, kaup á prentvélum, húsnæðismál, fjármögnun kosningabaráttu og almennt stjórnmálastarf.  Hins vegar er ekki vitað hversu mikið fjármagn þetta var og ekki heldur hvaða þýðingu það hafði fyrir starf flokksins.

## Starf KFÍ
Kommúnistahreyfingin var frá upphafi nátengd baráttu verkalýðshreyfingarinnar fyrir auknum réttindum og bættum kjörum, enda hafði KFI meiri ítök innan verkalýðshreyfingarinnar en systurflokkarnir annars staðar á Norðurlöndum. KFI var fyrst og fremst verkalýðsflokkur, sem endurspeglast í að um tveir þriðju hlutar félaga í Kommúnistaflokknum voru sjómenn og almennt verkafólk.  Miklar deilur voru milli atvinnureka og verkafólks á þessum árum og verkföll tíð. Kommúnistar voru skjótir til að grípa til aðgerða stæðu einhver félög höllum fæti. Enda sögðu Alþýðuflokksmenn að kommúnistar hefðu verið lagnir við að nýta sér ástandið, deilur sem ella hefðu gleymst sem smáskærur urðu að hörðum og þekktum stéttaátökum í meðförum þeirra. 

Máli skipti að Einar Olgeirsson, einn helsti foringi íslenskra kommúnista, hafði forustu um uppbyggingu verkalýðshreyfingarinnar á Norðurlandi, enda réðu íslenskir kommúnistar lögum og lofum innan Verkalýðssambands Norðurlands á 3. og 4. áratugnum. 

Einkum virkaði flokkurinn vel sem baráttutæki í daglegri baráttu verkalýðs, þar sem var aðalvettvangur starfsins. Honum gekk vel að fylkja verkalýð til baráttu, líka á mesta „vinstri“ tímanum. Sem vísbendingu um það má nefna að á þeim tíma var Nóvudeilan háð (1933) og Borðeyrardeilan (1934) þar sem flokkurinn tók forustuna og sýndi mikla skipulagshæfni. Hann tók á sama tíma forustu í baráttu atvinnuleysingjanna og skipulagði mjög stórar kröfugöngur gegn atvinnuleysi. Kommúnistar náðu með öðrum orðum víða góðum árangri vegna góðrar skipulagningar og mikils baráttuvilja. Það hafði í för með sér að fólk, a.m.k. sums staðar á landinu, leit til þeirra sem mikilvægra bandamanna í baráttunni fyrir bættum kjörum. Fyrir vikið var staða Kommúnistaflokksins í íslenskum stjórnmálum óvenjusterk miðað við nágrannalöndin og flokkurinn umtalsvert áhrifameiri í íslensku samfélagi en fjöldi flokksfélaga sagði til um.
### Kosningaúrslit
KFÍ tók þátt í fjórum Alþingiskosningum

### Skipulag
Kommúnistaflokkurinn var skipulagður að fyrirmynd gamla Bolsévíkaflokksins í Rússlandi. Miðstjórnavaldið var mjög sterkt og flokksskipulagið miðað við þrotlaust daglegt starf og baráttu. Allir flokksfélagar störfuðu í sellum sem var frumeining flokksins og fundir voru haldnir vikulega og oftar ef þurfti. Ætlast var til að mynduð væru lið (*fraktionen*) á vinnustöðum og í öllum félagsskap utan flokksins.  Fljótlega varð ljóst að það skipulag sem Komintern fyrirskipaði hentaði ekki alltaf vel í litlu þjóðfélagi eins og á Íslandi á fjórða áratugnum.

Í sellunum lásu og ræddu flokksmenn kenningar marx-lenínismans og tóku afstöðu til allra flokksmála. Þær framkvæmdu skipanir flokksstjórnar og héldu uppi fræðslustarfi og öfluðu lesenda til málgagna flokksins.
### Blöð
Áhrif flokksins á verkalýðsbaráttuna og pólitíska umræðu voru meiri en kosningafylgið sagði til um. Meðal annars höfðu blöð flokksins talsverða útbreiðslu  vikublaðið Verkalýðsblaðið var málgagn flokksins á árunum 1930−1936, en síðan varð dagblaðið Þjóðviljinn málgagn flokksins frá 1936. Á Akureyri gáfu kommúnistar út blaðið  Verkamanninn og Einar Olgeirsson gaf út tímaritið  Rétt  (frá 1926) sem var einn helsti vettvangur vinstrisinnaðra bókmenntaskrifa .

### Félög ungra kommúnista
Eftir að flokkurinn var stofnaður varð Félag ungra kommúnista (FUK) meginuppistaðan í Samtökum ungra kommúnista (SUK) og varð ungliðahreyfing flokksins. Þegar flokkurinn gekk inn í Sósíalistaflokkinn fylgdi SUK með og skiptu um nafn og varð að Æskulýðsfylkingunni.

### Hiðarsamtök
All mörg samtök voru stofuð af KFÍ sem formlega og opinberlega voru án beinna flokkstengsla en voru í raun undir stjórn af flokksins. 
* *Alþjóðasamhjálp verkalýðsins* (ASV). Upphaflega var það stofnað til að safna vegna hungursneyðar í Rússlandi 1921. ASV starfaði í mögum löndum til að hjálpa verkalýð í vinnudeilu, náttúruhamförum og öðrum þrengingum. Hluti af alþjóðasamtökunum *[https://de.wikipedia.org/wiki/Internationale_Arbeiterhilfe Internationale Arbeiterhilfe]*
* *Íþróttafélag verkamanna* sem var hluti af alþjóðahreyfingu „rauðu íþróttafélaganna“, *[https://en.wikipedia.org/wiki/Red_Sport_International Red Sport International]*. Íþróttafélög verkamanna störfuðu í mörgum löndum á þriðja og fjórða áratugnum og voru jafnvel haldnir sérstakir verkamannaleikar til samkeppnis við Ólympíuleikana.  
* *Varnarlið verkalýðsins* var stofnað 1932. Aðalhlutverk VarnarlIðsins átti að vera að vernda verkalýðin gegn lögreglu og hvítliðasveitum. Þar átti að auki að gegna hlutverki verkfallsvarða í verkföllum. Fyrirmynd varnarliðsins var *[https://en.wikipedia.org/wiki/Roter_Frontkämpferbund Roter Frontkämpferbund]* sem var tengt þýska kommúnistaflokknum.
* *Sovétvinafélagið*, hlutverk þess var að kynna Sovétríkin sem fordæmi að því framtíðarskipulagi sem kommúnistar vildu koma á. Það var undafari Menningartengsla Íslands og Ráðstjórnarríkjanna (MÍR).
* *Rauða hjálpin*, hlutverk félagsins var að aðstoða kommúníska sakborninga í málaferlum bæði með fjársöfnun til styrktar þeirra sem voru ákærðir og með því að úvega verjanda. Hluti af alþjóðasamtökunum *[https://en.wikipedia.org/wiki/International_Red_Aid Internationale Rote Hilfe]*. 
* *Félag byltingarsinnaðra rithöfunda*, tilgangur félagsins var að starfa á alþjóðlegum grundvelli byltingarsinnaðra rithöfunda og að efla róttæka skáldskaparstefnu. Í félaginu voru margir af kunnugustu rithöfundum og skáldum á Íslandi á 20. öld. Félagið gaf meðal annars út tímaritið Rauðir pennar.

## Sameining
Þegar stefnubreyting Kominterns 1935 varð kunnugt hóf KFÍ að leita eftir samvinnu við Alþýðuflokkin í samfylkingum. Hægri fylking Alþýðuflokksins var treg til samstarfs en KFÍ gekk lengur en flestir systkinaflokkar í Evrópu í samfylkingarviðleitni. Flokkurinn sendi Alþýðuflokknum  sameiningartilboði árið 1936, sem Alþýðuflokkurinn hafnaði og en lagði hins vegar til sameiningu í einn flokk undir merkjum ASÍ og Alþýðuflokksins. Héðin Valdimarsson var þá formaður Dagsbúnar og varaformaður ASÍ og Alþýðuflokksins og hann vildi að flokkarnir héldu áfram sameiningarviðræðum árið 1937. Eftir að viðræðum flokkanna lauk með því að forysta Alþýðuflokksins hafnaði með öllu áframhaldandi viðræðum hélt Héðinn áfram samskiptum við kommúnista, sem leiddu til þess, að honum var vikið úr Alþýðuflokknum í febrúar 1938.  

Héðinn gekk þá ásamt hluta Alþýðuflokksins til sameiningar við kommúnista í nýjum flokki. 

Haustið 1938 var Kommúnistaflokkurinn lagður niður en þess í stað nýr flokkur stofnaður, Sameiningarflokkur alþýðu – Sósíalistaflokkurinn.

Héðinn og flestir fylgismanna hans yfirgáfu Sósíalistaflokkinn í árslok 1939, vegna stuðnings kommúnista í Sósíalistaflokknum við innrás Sovétríkjanna í Finnland.

## Tilvitnanir

## Tengt efni
* Kommúnismi á Íslandi
* Sameiningarflokkur alþýðu - sósíalistaflokkurinn

## Heimildir


## Tenglar
* Klassísk rit jafnaðarsinna á Íslandi
* Verklýðsblaðið, 19. Tölublað (06.12.1930)
* Arnór Hannibalsson: *Moskvulínan.* Reykjavík 1999: Nýja bókafélagið.
* Arnór Hannibalsson: Kommúnismi og vinstri hreyfing á Íslandi. Helgafell, Reykjavík, 1964.
* Einar Olgeirsson: *Kraftaverk einnar kynslóðar.* Jón Guðnason skráði. Reykjavík 1983: Mál og menning.
* Hannes Hólmsteinn Gissurarson: *Íslenskir kommúnistar 1918–1998.* Reykjavík 2011: Almenna bókafélagið. ISBN:9789935426192.
* Kjartan Ólafsson. (2020)  Draumar og veruleiki. Stjórnmál í endursýn. Mál og menning. ISBN  9789979340041
* Jón Ólafsson: *Kæru félagar.* Reykjavík 1999: Mál og menning. ISBN 9979319852
* Þór Whitehead: *Sovét-Ísland. Óskalandið.* Reykjavík 2010: Ugla útgafa ISBN 9789979651666