open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gullna reyfið

**Gullna reyfið** var hrútsreyfi úr gulli í grískri goðafræði. Þess gætti ógurlegur dreki en Jason, fyrirliði Argóarfara, náði því og flutti til Hellas.

Aþamant Eólsson, konungur Minýja í Orkomenos, átti við Nefele (= ský), konu sinni, tvö börn, soninn Frixos (= hið niðandi regn) og dótturina Hellu (= hið lifandi ljós). Er Aþamant sneri baki við Nefele og kvæntist Ino, steig Nefele til himins og sendi landi Minýja hræðilegan þurrk. Ino vildi Frixos feigan. Taldi hún því mann sinn á að fórna honum Seifi, til þess að guðinn sendi aftur regn. Nefele sendi þá börnum sínum hrút með gullreyfi, og varð systkinunum undankoma auðið á baki hrútsins. Á flóttanum steyptist Helle af baki í sjóinn í sund það, er síðan er við hana kennt og kallað Hellusund. Frixos komst til Pontos. Liggur land það fyrir austan Pontos Evxinos eða Svartahaf. Fórnaði hann Seifi hinum gullna hrút og hengdi reyfið upp í lundi einum. Hélt síðan dreki einn ógurlegur vörð um það. Þaðan flutti Jason gullreyfið til Hellas. 

## Heimildir
* Jón Gíslason, *Goðafræði Grikkja og Rómverja*
Helíos

**Helíos** (forngríska *Ἥλιος*) var sólargoð í grískri goðafræði sem er talið líklegt að borist hafi frá Asíu til Grikklands. Hann hélt þar ólíkt mörgum öðrum goðum náttúruþýðingu sinni óbreyttri. 

Dýrkun Helíosar var ávallt bundin við fáeina staði, einkum eyna Ródos. Þar var goðinu haldin vegleg hátíð árlega. Skáldin lýsa Helíosi sem fögrum sveini í æskublóma með leiftrandi augu. Undan gylltum hjálmi hans hrynja gullnir lokkar. 

Á hverjum degi flytur hann goðum og mönnum dagsljósið. Ekur hann á gullnum vagni afmarkaða braut um himinhvolfið. Fjórum eldfnæsandi gæðingum beitir hann fyrir vagn sinn. Hefur hann ferð sína í austurátt frá Eþíópíu og lýkur henni í vesturátt á eynni *Þrinakíu* (Sikiley), eins og segir í *[[Ódysseifskviða|Ódysseifskviðu]]*. Sú eyja var það land, sem Grikkir þekktu þá vestast. Um næturskeiðið siglir Helíos á gullnökkva yfir Ókeansstraum til austursins, þar sem hann á sér veglega höll. 

Helíos var sonur Hyperíons (forngríska *Ὑπερίων* = hinn efri) og Þeiu, en þau voru bæði Títanar. Helíos sér og heyrir allt og ekkert fer framhjá honum. Leyndustu afbrot dregur hann fram í dagsins ljós. Í hátíðlegum eiðum og særum var hann því ákallaður sem vitni. 

Helíos, hinn óþreytandi ekill sólbrautarinnar, var tignaður (einkum í Róm), sem verndarvættur kappakstursbrautanna. 

## Faeþón
Með Klymene, dóttur Ókeanosar, átti Helíos son, er Faeþón (forngríska *Φαέθων* = sá skínandi) hét. Er hann var frumvaxta, gekk hann fyrir föður sinn í sólarhöllinni og beiddist þess að fá leyfi til að aka sólarvagninum einn dag. En sveininn skorti afl til að stjórna hinum flugólmu gæðingum. Svifu þeir of nærri jörðinni, og lá við sjálft, að hún brynni upp í loga sólar. Til að afstýra frekari ófarnaði laust Seifur Faeþón reiðarslagi, og steyptist hann niður í fljótið Eridanos. Systur hans grétu hann, uns þær urðu að öspum, en tár þeirra að rafi. Ovidius segir snilldarvel frá þessu í *Myndbreytingunum* (*Metamorphoses*). 

## Risinn á Ródos

Stærsta stytta fornaldar er sögð hafa verið líkneskja Helíosar við hafnarmynni Ródoseyjar. Var styttan reist í minningu um sigur í sjóorrustu árið 304 f.Kr., en hrundi 60 árum seinna í jarðskjálftum. Hún var 31 metri á hæð, talin eitt af sjö furðuverkum heimsins. Stóð risinn sínum fæti á hvorum hafnarhaus við innsiglinguna. Sigldu skip þöndum seglum hindrunarlaust milli fóta honum. 

## Heimildir
* Jón Gíslason, *Goðafræði Grikkja og Rómverja*
Almatyfylki

**Almatyfylki** (kasakska: Алматы облысы , rússneska: Алматинская область) er fylki í Suður-Kasakstan. Höfuðborg fylkisins er Taldukórgan, og ekki Almaty. Borgin Almaty er ekki í fylkinu, Almaty er sjálfstæð borg og fylki saman. Almaty fylki er mjög fjalllent í suðri, með stórum vötn í norðri. Balkasjvatn liggur í Almaty fylkinu í norðri. Almaty Fylki á landmæri að Kírgistan í suðri á Tíansjan fjöllum og Xinjiang Austur Túrkestan fylki í Kína í austri.

## Saga
Áðan árið 1917 var Suðaustur-Kasakstan (eða í dag, Almaty Fylki) hluti af Túrkestan. Þessi hluti hét Sémiretjie (rússneska: Семиречье) á rússnesku. Þann 10. mars 1932, meðan Sovétríkin, Sémiretjie var núna Alma-Ata Fylki. Höfuðborgin var Almaty, eða sem hét Alma-Ata meðan Sovétríkin, sem þýðir í kasöksku *eplafaðir*. Fá sinni, Sovétríkin ríkisstjórnin flutti höfuðborg til Taldukórgan, og stundum Taldukórgan var öðruvísi kjördæmi og ekki hluti af Almaty Fylki. Þegar Kasakstan varð sjálfstætt lýðveldið árið 1991 bjó ríkisstjórn Kasakstans til Almaty Fylkisins. Árið 2001 flutti höfuðborgin til Taldukórgan í Almaty Fylkinu.

## Staðir í Almatyfylkinu

* Dostýk
* Medeú
* Sjimbúlak
* Taldukórgan

## Tenglar
* Opinber vefsíðan Almatyfylkisins (á kasöksku og rússnesku)
David Hilbert

**David Hilbert** (23. janúar 1862 í Königsberg í Prússlandi – 14. febrúar 1943 í Göttingen í Þýskalandi) var þýskur stærðfræðingur, sem er talinn vera einn áhrifamesti stærðfræðingur 19. og fyrri hluta 20. aldar.

Hann þróaði og varði ötullega mengjafræði Georgs Cantor.
Hades

**Hades** var holdgervingur dauðans í grískri goðafræði, en nafn hans er talið komið af indóevrópsku orði sem þýðir *hinn óséði*. Stundum er Hades einnig haft um alla undirheima, og nafn hans þá nokkurskonar hluti fyrir heild. 

Hjá Hadesi er að finna hið sama tvískinnungseðli og hjá Persefónu eiginkonu hans. Eftir hinum eldri hugmyndum er hann sá miskunnarlausi og heiftrækni óvinur alls lífs, er Hómer segir, að leiðastur sé mönnum allra goða. En smám saman ryðja sér til rúms mildari hugmyndir um hann: Hann veitir jurtum og öllum gróðri næringu úr skauti jarðar. Í neðanjarðargöngum og klefum á hann ógrynni auðs, dýra málma og verðmæta steina, sem hann gefur mönnunum. Í þeirri veru nefndist hann *Plúton*, hinn auðgi. 

Hades er bróðir Seifs eins og Póseidón. Þegar synir Krónosar skiptu með sér völdum, hlaut hann undirheima. Er mennirnir hafa runnið sitt takmarkaða skeið, flytur hann þá niður í ríki sitt. Í fyrndinni ímynduðu menn sér hann sem ofbeldisfullan og sterkan ræningja, eins og kemur fram í ráni Persefónu, er hann nemur brúði sína á braut á fráum akjóum. Síðar var Hermesi fengið það hlutverk að leiðbeina sálum framliðinna niður í undirheima. Þjónar hann þannig Pluton eða Seifi undirheima á svipaðan hátt og hann er boðbori hins ólympska Seifs. En þótt hugmyndirnar um Hades milduðust með tímanum, stóð Grikkjum ávallt einhver stuggur af honum. Um hann eru tæplega aðrar sagnir sagðar en rán Persefónu. 

Hómer kallar Hades: *hinn hestfræga*, en sagt er að hann hafi haft ágæta akjóa fyrir vagni sínum. 

## Rómverskur Hades
Með Rómverjum nefndist þessi guð Pluto eða *Dis pater*. Voru hugmyndirnar um hann þær sömu og hjá Grikkjum, enda höfðu Rómverjar tekið þennan guð að erfðum frá þeim. 

## Heimildir
* Jón Gíslason, *Goðafræði Grikkja og Rómverja*
Bólusótt

**Bólusótt** (á latínu *Variola* eða *Variola vera*) var bráðsmitandi sjúkdómur sem lagðist á fólk. Talið er að sé búið að útrýma sóttinni. Tvær veirur geta valdið bólusótt, *variola maior* og *variola minor*. *Variola maior* er skæðari og dregur sjúklinginn til dauða í 3–35% tilvika. Á hinn bóginn er *variola minor* mildari og leiðir til dauða í innan við 1% tilvika. Ör á húð eru dæmigerð fyrir þá sem fengið hafa bólusótt. Sjúkdómurinn getur leitt til blindu og ófrjósemi hjá körlum.

Bólusótt olli dauða um 300–500 milljóna manna á 20. öld. World Health Organization (WHO) áætlar að 1967 hafi 15 milljónir smitast af sjúkdómnum og tvær milljónir látist. Í kjölfar bólusetningarherferða á 19. og 20. öld tókst að útrýma bólusótt árið 1979. Engum sjúkdóm hefur verið fullkomlega útrýmt síðan. Árangrinum er ekki síst að þakka því að aðeins ein veira eða tvær valda sjúkdómnum.

## Tilvísanir
Þrakía

**Þrakía** (gríska: Θρᾴκη *Þrake*) var í fornöld heiti á ríki sem náði yfir mestan hluta þess sem nú er Búlgaría, norðausturhluti Grikklands og hluti Evrópuhluta Tyrklands auk austurhluta bæði núverandi Serbíu og Makedóníu. Þrakverjar tóku snemma upp siði nágranna sinna Grikkja, en voru álitnir barbarar af hinum síðarnefndu þar sem þeir töluðu ekki grísku sem móðurmál.

Í dag er Þrakía heiti á landsvæði sem nær yfir suðurhluta Búlgaríu (Norður-Þrakía), norðausturhluta Grikklands (Vestur-Þrakía) og Evrópuhluta Tyrklands (Austur-Þrakía).
Táris

**Táris** (gríska: *Ταυρίς*, *Ταυρίδα*; latína: *Taurica*) var í fornöld heiti á Krímskaga. Nafnið kemur úr grísku og vísar til íbúa landsins sem Grikkir kölluðu Tára. 

Í grískri goðafræði fer Artemis með Ífígeníu, dóttur Agamemnons, til Táris eftir að hafa bjargað henni frá því að vera fórnað af föður sínum. Í Táris varð hún prestur í Artemisarhofinu þar sem konungur Táris neyddi hana til að fórna öllum útlendingum sem komu til landsins. Frá þessu segir í harmleik Evripídesar, *[[Ífígenía í Táris]]*.

Á 6. öld f.Kr. var gríska nýlendan Kersonesos stofnuð á suðurhluta skagans. 

Á 2. öld f.Kr. varð Táris hluti af helleníska konungsríkinu Bosporus.
Aktöbefylki

**Aktöbefylki** (kasakska: Ақтөбе облысы, rússneska: Актюбинская область) er fylki í Vestur-Kasakstan. Höfuðborg fylkisins er borgin Aktöbe. Aktöbe Fylki er 2 . stærstt fylki í öllu Kasakstan (fyrst er Karagandy Fylki). Aktöbe Fylki á landamæri að Rússland í norðri og Úsbeskistan í suðri. Nafnið Aktöbe þýðir á kasöksku *Hvítt fell*. 

## Tenglar
* Opinber vefsíðan Aktöbefylkisins (á kasöksku og rússnesku)
Jón Skaftason

**Jón Skaftason** (f. á Akureyri 25. nóvember 1926 — 3. júní 2016) var hæstaréttarlögmaður og alþingismaður fyrir Framsóknarflokkinn. Hann var kvæntur Hólmfríði Gestsdóttur (f. 3. apríl 1929), húsmóður. Saman eignuðust þau þrjá syni og eina dóttur.

Foreldrar Jóns voru Skafti Stefánsson (f. 6. mars 1894, d. 27. júlí 1979), útgerðarmaður á Siglufirði, og Helga Sigurlína Jónsdóttir (f. 16. okt. 1895, d. 11. júní 1988), húsmóðir. Jón lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri 1947 og lögfræðiprófi frá Háskóla Íslands 1951. Hann varð héraðsdómslögmaður 1951 og hæstarréttarlögmaður 1961. Hann var fulltrúi hjá ríkisskattanefnd 1952-54, fulltrúi í fjármálaráðuneyti 1955-1961, rak lögfræðiskrifstofu í Reykjavík, Kópavogi og Keflavík 1955-1960, bæjarfulltrúi í Kópavogi 1958-1962, alþingismaður Framsóknarflokksins 1959-1978, deildarstjóri í viðskiptaráðuneytinu 1978-1979, yfirborgarfógeti í Reykjavík 1979-1992 og sýslumaður í Reykjavík 1992-1994. Jón gegndi fjölda annarra trúnaðarstarfa, meðal annars var hann gæslustjóri Söfnunarsjóðs Íslands 1959-1961, sat í Norðurlandaráði 1970-78 og var formaður Dómarafélags Íslands 1986-87.

## Tenglar
*
Menntun

**Menntun** er hugtak sem oftast er notað um **kerfisbundið nám** þar sem fólk lærir hjá viðurkenndum fagaðilum, til dæmis kennurum. Til eru ótal kennsluaðferðir sem nýta mismunandi tækni til kennslunnar allt eftir atvikum.

Menntun fer oftast fram í menntakerfi ríkis en einnig eru til einkareknir skólar. Í mörgum löndum er lögbundið grunnnám sem hefst þegar börn eru á aldrinum 4-7 ára og lýkur þegar þau eru um 11-12 ára eða jafnvel síðar. Þá er börnum kennd stærðfræði, lestur, móðurmálið, erlend tungumál, saga, samfélagsfræði, íþróttir, heimilsfræði og margt fleira eftir námsskrá.

Framhaldsskólanám hefst í flestum löndum að grunnnámi loknu, við aldurinn 13 ára og stendur yfir í um fimm ár. Að því loknu er hægt að stunda nám í háskóla.

## Tengt efni
* Háskóli
* Iðnnám
* Skóli
* Skyldunám

## Tenglar

* 
* 
* 
* 
* 
*
Astrópía

***Astrópía*** er íslensk kvikmynd sem frumsýnd var 22. ágúst 2007. Leikstjóri er Gunnar B. Guðmundsson og með aðalhlutverk fer Ragnhildur Steinunn Jónsdóttir ásamt fleirum.

## Hlekkir
* 
* Sjá bíóbrot (trailer) fyrir Astrópíu  á topp5.is
Siðmenning

**Siðmenning** er hugtak sem gjarnan er notað um þróuð, tæknivædd samfélög eða þjóðfélög. Það sem helst einkennir siðmenntuð þjóðfélög er háþróaður landbúnaður, sérhæfð verkaskipting og þéttbýliskjarnar sem oft mynda borgir.

Siðmenning hefur mismunandi merkingu eftir því í hvaða samhengi hugtakið er notað. Forn siðmenning Forn-Egypta í Afríku, Maya-indíána eða Azteka í Suður-Ameríku, svo dæmi séu nefnd, eru menningarsamfélög sem einu sinni stóðu í blóma en liðu undir lok. Siðmenning nútímans á rætur sínar að rekja aftur til Mesópótamíu og Egyptalands, en menning þeirra stóð á hátindi sínum fyrir um 5000 árum (3000 f.Kr.).

## Tenglar
* 
*
Lýðfræði

**Lýðfræði** er fræðigrein sem leitast við að halda til haga tölulegum upplýsingum um þjóðfélagið í heild eða ákveðna þjóðfélagshópa. Meðal þeirra upplýsinga sem safnað er eru aldur, kyn, laun, menntun, hjúskaparstaða, heimili, starf, staðsetning, o.fl. Þessar upplýsingar nýtast einna helst í hagfræði og viðskiptafræði. Hagstofa Íslands tekur saman og geymir lýðfræðilegar upplýsingar um Ísland.
Heimsvaldastefna

**Heimsvaldastefna** er stjórnmálastefna stórveldis, sem miðar að því að gera það að heimsveldi með því að seilast til áhrifa í öðrum löndum og hagnýta þau áhrif til fjárfestinga eða annarra efnahagslegra umsvifa, til dæmis við nýtingu náttúruauðlinda eða markaða. Oft er þeim hagsmunum fylgt eftir með utanríkisstefnu landsins, og/eða með hervaldi, stundum til að fá ríkisstjórnir annarra landa til að láta af andstöðu sinni en stundum til þess að leggja viðkomandi land undir heimsveldið sem skattland, nýlendu eða verndarsvæði.

Nútímakenningar um heimsvaldastefnu urðu til á 19. öld meðal vestrænna hagfræðinga og annarra fræðimanna, og stjórnmálamanna sem fengust við stjórn nýlenduvelda Breta, Frakka og fleiri þjóða.

## Kenning marxismans um heimsvaldastefnu
Bretinn John A. Hobson, sem gaf út bók sína *Imperialism* (*Heimsvaldastefna*) árið 1902. Hún hafði mikil áhrif á samtímamenns hans, meðal annars Lenín, sem gaf út bók með sama nafni árið 1917, og aftur gaf tóninn í kenningum marxista um heimsvaldastefnu. Samkvæmt Lenín lauk tímabili nýlendustefnunnar við upphaf fyrri heimsstyrjaldar, en þá hófst tímabil eiginlegrar heimsvaldastefnu, sem hann kallar „hæsta þróunarstig auðvaldsskipulagsins“ og jafnframt síðasta stig þess. Að mati marxista stendur það tímabil mannkynssögunnar enn. Muninn segir Lenín felast í því að á nýlendutímanum séu enn til lönd sem stórveldin hafi ekki brotið undir sig, þau geti því keppt um áhrif án þess endilega að troða hvert öðru um tær. Á tímabili heimsvaldastefnunnar sé ekki pláss fyrir frekari útþenslu stórveldanna nema á kostnað hvers annars, og sú innbyrðis barátta leiði til heimsstyrjaldar, „uppskiptastyrjaldar“ sem hann kallar svo. Rót útþenslunnar rekja Lenín og fleiri til samþjöppunar auðmagns: Vegna hennar myndist auðhringa, sem komist á endanum í einokunarstöðu á markaði heimalands síns. Þegar þeir eigi ekki fleiri fjárfestingartækifæri í heimalandinu, þurfi þeir að leita út fyrir landamærin eftir nýjum fjárfestingartækifærum svo þeir geti haldið áfram að græða peninga.

## Tengt efni
* Menningarleg heimsvaldastefna
* Nýlendustefna
Svín (ætt)

**Svín** (fræðiheiti: *Suidae*) er ætt spendýra af ættbálki klaufdýra. Kvendýrið nefnist *gylta* (eða *sýr*) og karldýrið *göltur*, en afkvæmin *grísir*. Svín hafa mikla aðlögunarhæfni og fyrirfinnast jafnt í regnskógum, votlendi og laufskógum. Villisvín finnast víða um heim, meðal annars í Evrópu, en ein tegund þeirra, vörtusvín eiga heimkynni í Afríku.

## Tenglar
*
Veraldarvefurinn

**Veraldarvefurinn** eða **Vefurinn** (skammstafað **WWW** eftir enska heitinu *World Wide Web*) er kerfi með tengdum skjölum, oftast HTML-skjölum, sem finna má á Internetinu. Með netvafra getur vefnotandi skoðað vefsíður sem innihalda tengla á texta, hljóð, myndir og kvikmyndir. Vefurinn var hannaður 1989  af Bretanum Tim Berners-Lee sem vann þá hjá CERN í Genf og kynntur almenningi árið 1991.

Veraldarvefurinn er upplýsingasvæði sem birtir alls kyns skjöl í gegnum vefsíður með tengitexta samkvæmt HTML-staðlinum, þar sem vefsíður og ýmis önnur vefúrræði eru tengd saman með tenglum sem vísa í netslóðir þeirra. Skjölin eru ýmist birt í netvafra notenda eða margmiðlunarforritum. Vefforrit eru vefir sem virka eins og notendahugbúnaður og dæmi eru um vefsíður sem virka sem skrifstofuhugbúnaður, myndvinnsluforrit og tölvupóstforrit. Vafrar eru algengasti hugbúnaðurinn sem notaður er til að vafra um Veraldarvefinn, en síðustu ár hefur notkun sérhæfðra notendaforrita til að nota tiltekna vefi farið vaxandi. Samfélagsmiðlar eru til dæmis hannaðir sem vefþjónusta sem birtist meðal annars sem vefsíður, en líka sem ýmsar gerðir smáforrita.

Skyld vefúrræði sem birtast undir sama léni mynda oft einn vef. Vefir eru geymdir og birtir af vefþjónum sem keyra á netþjóni. Netvafrar og önnur forrit sem birta upplýsingar af Veraldarvefnum nota HTTP-samskiptastaðalinn til að eiga samskipti við vefþjóna.

Veraldarvefurinn er ein þekktasta birtingarmynd Internetsins þannig að í daglegu tali er oft talað um „Netið“ eða „Internetið“ þegar í raun er aðeins átt við Veraldarvefinn. Veraldarvefurinn hefur haft mjög mikil áhrif á daglegt líf fólks um allan heim og milljarðar manna nota Vefinn daglega til að eiga samskipti sín á milli, sækja sér upplýsingar og afla sér þekkingar.

## Tilvísanir
Mercedes-Benz-safnið

**Mercedes-Benz-safnið** er bílasafn í Stuttgart, Þýskalandi, þar sem höfuðstöðvar bílaframleiðandans Daimler eru.
Rúgbrauðsgerðin

**Rúgbrauðsgerðin** er almennt heiti á húsinu Borgartúni 6. Húsið var reist árið 1947 undir starfsemi rúgbrauðsgerðar. 4. apríl 1970 skemmdist húsið mikið í eldi og eftir það voru þar innréttaðir ráðstefnusalir ríkisins. Á tímabili voru þar reglulega haldnir sáttafundir í kjaradeilum sem ríkissáttasemjari kom að.
Alþingisbækur Íslands

***Alþingisbækur Íslands*** eða ***Acta comitiorum generalium Islandiæ*** (latína „gjörðir Alþingis Íslendinga“) er ritröð sem Sögufélag gaf út í 17 bindum með styrk frá Alþingi. Fyrsta bindið kom út í heftum 1912–1914 og það síðasta 1991.

Alþingisbækurnar eru gerðabók Alþingis við Öxará frá 1570 til 1800. Engar opinberar alþingisbækur voru haldnar fyrr en alþingisskrifari var skipaður 1593. Fyrir þann tíma létu lögmenn skrá gerðir þingsins í bækur sínar og eru elstu leifar þeirra frá því um 1570. Í alþingisbókunum eru skýrslur um þingstörf í báðum lögmannsdæmum, dómar, samþykktir þingsins, bænarskrár, konungsbréf, tilkynningar o.fl. Bækurnar voru afritaðar í mörgum eintökum og sendar sýslumönnum og fleirum sem þurftu á þeim að halda. 
Mikill hluti Alþingisbókanna er aðeins varðveittur í handritum. Einhverjar eyður eru í elsta hlutanum. Árni Magnússon lagði sérstaka áherslu á að ná saman Alþingisbókum, og mun hafa eignast fullkomið safn af þeim, en þær voru í þeim hluta Árnasafns sem brann 1728. 
Hluti Alþingisbókanna var prentaður, fyrst í Skálholti 1696 og 1697, síðar á Hólum í Hjaltadal (1704 og síðar, nokkrum sinnum féll útgáfan niður) og loks í Hrappsey 1773–1795 og í Leirárgörðum 1796–1800. Stundum eru prentuðu eintökin staðfest af alþingisskrifara.

## Heimildir
* Einar Laxness: *Íslandssaga a–h*, 2. útgáfa, Vaka-Helgafell, Rvík 1998.

## Tenglar
*Alþingisbókin
*Bókaútgáfa Sögufélags: Alþingisbækur Íslands

## Neðanmálsgreinar
Félagsskordýr

**Félagsskordýr** eru skordýr sem mynda samfélög (bú) þar sem ríkir mikil sérhæfing milli einstaklinga. Í slíkum samfélögum er stærstur hluti einstaklinga ófrjór og hefur það hlutverk að hugsa um þá einstaklinga sem sjá um æxlunina með því að safna mat eða verja búið. 

Þekktustu dæmin um félagsskordýr eru býflugur, geitungar, maurar og termítar.
Helförin

**Helförin**  er hugtak sem er notað til þess að lýsa skipulögðum fjöldamorðum á evrópskum gyðingum í seinni heimsstyrjöldinni. Fjöldamorðin voru liður í áætlun þýskra nasista undir stjórn Adolfs Hitler til þess að útrýma gyðingum. Um 6 milljónir gyðinga fórust í styrjöldinni og stór hluti þeirra í sérstökum útrýmingarbúðum. 

Ofsóknir og fjöldamorð nasista jukust í nokkrum stigum. Sett voru lög sem úthýstu gyðingum úr samfélaginu nokkrum árum áður en síðari heimsstyrjöldin braust út. Þegar Þriðja ríkið náði yfirráðum yfir nýju landi í Austur-Evrópu og Rússlandi voru stofnuð sérstök gyðingahverfi til þess að halda gyðingum aðskildum. Sérstakar sveitir þýska hersins myrti mikinn fjölda gyðinga og annarra stjórnmálaandstæðinga nasista innan gyðingahverfanna og annars staðar þar sem þeirra varð vart. Gyðingar í Vestur-Evrópu voru oftast fluttir austur í sérstakar þrælkunarbúðir sem voru reistar víða en flestar í Austur-Evrópu. Skipulagðar útrýmingarbúðir voru teknar í notkun á síðari árum stríðsins.

## Afneitun helfararinnar
Sumir menn afneita helförinni eða segja hana ekki hafa gerst með þeim hætti sem almennt er viðurkennt. Í mörgum vestrænum ríkjum liggja þungar refsingar við afneitun helfararinnar.

## Heiti
Íslenska orðið 'Helförin' er yfirsetning á enska orðinu Holocaust. Bandaríski myndaflokkurinn Holocaust (1978), var sýndur í íslenska sjónvarpinu 1980 og hlaut heitið Helförin.

Sem algengt nafnorð á holocaust (úr grísku, 'brennifórn') langa sögu sem orð fyrir fjöldamorð. Fyrir seinni heimsstyrjöldina var talað um möguleikann á öðru stríði sem „önnur holocaust“ (þ.e. endurtekning fyrri heimsstyrjaldarinnar). Með vísan til atburða stríðsins notuðu rithöfundar á ensku frá 1945 hugtakið í tengslum við atburði eins og eldsprengjuárásirnar á Dresden eða Hiroshima, eða áhrif kjarnorkustríðs, þó frá 1950 hafi það verið notað  í auknum mæli á ensku til að vísa til þjóðarmorðs nasista á evrópskum gyðingum (eða Judeocide). Seint á áttunda áratugnum varð þjóðarmorð nasista almennt viðurkennd, hefðbundin merking orðsins, þegar það er notað óvönduð og með hástöfum, notkun sem dreifðist einnig til annarra tungumála á sama tíma.

## Tilvísanir

## Ítarefni
* Dean, Martin: *Robbing the Jews - The Confiscation of Jewish Property in the Holocaust, 1935 - 1945* (Cambridge University Press, 2008). 
*Lipstadt, Deborah E.*: Denying the Holocaust: The Growing Assault on Truth and Memory* (Free Press, 2012). 

## Tenglar
* 
*
Austræn heimspeki

**Austræn heimspeki** getur átt við sérhverja heimspeki sem upprunnin er í Indlandi, Kína, Japan, Kóreu og að einhverju leyti í Íran (Persíu).

Deila má um notagildi þess að skipta heimspekinni í vestræna heimspeki og aðra heimspeki fremur en að álíta heimspekina vera hina sömu alls staðar. Aftur á móti eru mikilvægar hefðir í heimspeki sem eru skýrt afmarkaðar bæði sögulega og landfræðilega.

Í fræðilegri orðræðu á vesturlöndum vísar orðið „heimspeki“ oftast til þeirrar heimspekihefðar sem hófst í Grikklandi hinu forna og á sér órofa sögu á vesturlöndum frá fornöld til nútímans. Austræn heimspeki hefur ekki notið jafnmikillar athygli í vestrænum háskólum.

## Tenglar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Jónía

**Jónía** (gríska: *Ιωνία*) var grísk nýlenda á vesturströnd Litlu-Asíu við Eyjahafið. Jóníu tilheyrðu tólf borgir: Míletos, Myous, Príene, Efesos, Kólófón, Lebedos, Teos, Erýþraí, Klasómenaí og Fókaía, ásamt eyjunum Samos and Kíos. Síðar varð Smyrna hluti af jóníska sambandinu. Magnesía við Meander var í Jóníu en taldist ekki jónísk borg þar sem íbúar þar voru frá Magnesíu.
Míla

**Míla** er algeng fjarlægðaeining, sem er skilgreind með mismunandi hætti eftir ríkjum, en er ekki SI-mælieining. Ein **alþjóðlega míla** er jafnlöng 1760 jördum, sem er um 1,609 kílómetrar. Sænsk og norsk míla, skrifuð **mil**, er nú skilgreind sem 10 km. Sjómíla er einkum notuð í siglingum og flugi. Til eru mun fleiri og mislangar skilgreiningar á mílum.
Gallía

**Gallía** var svæði í Vestur-Evrópu, fyrir rómversku landvinningana undir Júlíusi Sesar, sem núna spannar það svæði sem er Norður-Ítalía, Frakkland, Belgía, vesturhluti Sviss og sá partur Hollands og Þýskalands sem er vestan við ána Rín.
Konungsríkið Íbería

**Kákasus-Íbería** er svæði í austur- og suðurhluti Georgíu. Íbería var nafn sem Forn-Grikkir gáfu svæði því sem konungsdæmið Kartli spannaði yfir. Hugtakið Kákasus-Íbería er notað til að aðgreina það frá Íberíuskaga, þar sem Spánn og Portúgal eru nú.
Krímskagi

**Krímskagi** er skagi sem teygir sig út í Svartahafið. Samkvæmt manntali frá 2014 búa þar tæplega 2,3 milljónir manna. Meirihluti þeirra telja sig Rússa og tala rússnesku. 

Krímskaginn hefur oftar en einu sinni komist í heimsfréttirnar. Krímstríðið var háð á miðri 19. öld á milli Rússa og vestrænna bandamanna ásamt Ottóman-Tyrkjum. Á Jalta-ráðstefnunni sem haldin var í Jalta á Krímskaga undir lok seinni heimsstyrjaldar réðu sigurvegararnir ráðum sínum um skiptingu Evrópu að stríðinu loknu.

Skaginn tilheyrði Úkraínu uns Rússar hertóku hann og limuðu hann inn í Rússland árið 2014. Í Rússlandi telst hann jafnt sjálfstjórnarsvæði sem er lýðveldi.

## Innlimun Rússlands á Krímskaga

Í febrúar 2014 komu upp eldfimar aðstæður á Krímskaganum í kjölfar úkraínsku byltingarinnar. Í framhaldi af því hertók rússneski herinn Krímskaga, setti á fót nýja ríkisstjórn skipaða bandamönnum Rússlands og hélt atkvæðagreiðslu meðal Krímverja þar sem kosið var á milli þess að vera áfram hluti af Úkraínu eða að ganga til liðs við rússneska sambandslýðveldið. Opinber niðurstaða hennar var að afdráttarlaus meirihluti, eða yfir 90%, kaus að slíta sambandinu við Úkraínu og sameinast Rússlandi. Deilt hefur verið um lögmæti, framkvæmd, kjörsókn og meintar niðurstöður atkvæðagreiðslunnar og meirihluti alþjóðasamfélagsins hefur því ekki viðurkennt innlimun Rússlands á Krímskaga. Úkraína er með mál til meðferðar hjá Mannréttindadómstóli Evrópu um mannréttindabrot tengd valdatökunni.

## Innrás Rússa í Úkraínu 2022
:*Sjá aðalgrein [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022]]*
Rússland gerði innrás í Úkraínu í febrúar 2022. Til að veikja mátt rússneska hersins gerðu Úkraínumenn árás á herstöðvar Rússa á Krímskaga í ágúst sama ár og veiktu flota og herflugvöll umtalsvert með því að sprengja skip og herþotur.  Árásir héldu áfram árið 2023. 

## Tengill

* Rússarnir komu fyrir aðeins 230 árum: Hver er saga Krímskaga?

## Tilvísanir
W

**W** eða **w** er 23. bókstafurinn í latneska stafrófinu en er ekki notaður í því íslenska.

## Tengill
*Eru til íslensk orð, gömul eða ný, sem innihalda bókstafinn w? - Vísindavefurinn
Z

**Z** eða **z** (borið fram **zeta**) er 26. bókstafurinn í latneska stafrófinu. 
Z er einn af hinum fjórum viðbótarbókstöfum íslenska stafrófsins (hinir þrír eru c, q og w) en var hann lagður af úr íslensku ritmáli í september 1973 til að einfalda íslenska stafsetningu.

Enn er leyft að nota zetuna í sérnöfnum af erlendum uppruna (t.d. Zakarías, Zophonías, Zimsen og svo framvegis) og ættarnöfnum sem hafa verið gerð af manna nöfnum og hafa tannhljóð í enda stofns (eins og t.d. Haralz, Eggerz, Sigurz o.s.frv.). Örfá tökuorð eins og „pizza“ eru enn oft skrifuð með zetu.

Bókstafurinn táknar raddað tannbergsmælt önghljóð í alþjóðlega hljóðstafrófinu.

## Heimildir


## Tenglar
* ''Hvers vegna var bókstafurinn z svona mikið notaður á Íslandi en því svo hætt?''; af Vísindavefnum
* ''Er réttmætt að skrifa zetu inni í orðum í dag?''; af Vísindavefnum
* ''Skýrleiki íslenzks ritmáls og z-stafsetning''; grein í Morgunblaðinu 1977
* ''Enn um Z...''; grein í Morgunblaðinu 1977
* ''Annars allir drepnir''; grein í Morgunblaðinu 1976
* ''Málrækt - zeturækt''; grein í Morgunblaðinu 1974 , bls. 25
* ''Gagngerð skoðun á stafsetningarreglum að hefjast''; grein í Morgunblaðinu 1975
* ''Velvakandi''; grein í Morgunlaðinu 1967
Samgöngur

**Samgöngur** er hugtak sem notað er um ferðir manna og varnings á milli tveggja staða, oft með farartæki sem ferðast á vegum. Samgöngur eru veigamikill hluti efnahags ríkja og eru sömuleiðis mikilvægar fyrir viðskipti þeirra á milli.

Í grófum dráttum má skipta samgöngum í innviði, farartæki og aðgerðir. Til innviðisins heyrir vegakerfið, lestarkerfið, flugvellir, hafnir, síki og hvers konar mannvirki ætluðum auðveldari samgöngur. Faratækin geta verið reiðhjól, mótorhjól, bílar, flugvélar, skip, lestir, o.s.frv. Aðgerðir lúta svo að stjórnun faratækjanna og þess laga- og reglugerðarumhverfis samgangna sem er til staðar. Samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið fer með samgöngumál á Íslandi.

## Tengill

* Samgönguvefurinn - Vefur sem var starfræktur um samgöngur á Íslandi
Sameining Ítalíu

**Sameining Ítalíu** (ítalska: *Risorgimento*, bókst. „endurreisn“) er heiti á þeim atburðum í sögu Ítalíu sem leiddu til þess að öll ríkin sunnan Alpafjalla sameinuðust í eitt ríki: Ítalíu. Þetta ferli er venjulega talið ná frá lokum Napóleonsstyrjaldanna með Vínarþinginu 1815 til 1870 þegar fransk-prússneska stríðið hófst og ítalska konungsríkið, stofnað árið 1861, gat lagt Róm undir sig. Róm var þó ekki gerð að höfuðborg fyrr en árið eftir. 

Síðustu héruðin sem urðu hlutar Ítalíu voru Tríeste og Trentó sem Ítalir lögðu undir sig í fyrri heimsstyrjöldinni.
Blóm

**Blóm** eru æxlunarfæri dulfrævinga (blómstrandi jurta). Í blóminu verða til fræ við frjóvgun plöntunnar, þegar frjókorn sest á eggbú plöntunnar. 

Blóm eru oft á tíðum mjög skrautleg. Þar sem dýr sjá um að bera frjókornin milli plantnanna hafa blómin þróað með sér aðferðir til að laða þau að, t.d. með því að seyta sætum vökva og gefa frá sér lykt, auk þess að skarta miklum litum. Blóm eru eftirsótt af mönnum til að fegra umhverfið, sem uppspretta litarefna og einnig sem fæða.
Tré

**Tré** eru stórar fjölærar trjáplöntur. Tré eru yfirleitt með einn áberandi stofn sem ber greinarnar og þar með laufskrúðið hátt uppi. Munur á trjám og runnum liggur ekki alltaf í augum uppi, en stundum er miðað við að tré séu jurtir sem geta orðið minnst sex metra háar fullvaxnar. Sum tré eru langlíf og geta einstakar tegundir orðið mörg þúsund ára gömul og náð yfir 100 metra hæð.

Nokkur tré sem vaxa saman í klasa eru nefnd lundur og svæði sem vaxið er trjám er kallað skógur.

Tré er að finna í nokkrum flokkum jurta sem hafa þróað með sér stofn: Lauftré eru tré af fylkingu dulfrævinga og barrtré eru tré af fylkingu berfrævinga. Að auki mynda sumar jurtir trjástofn með laufinu: pálmatré, köngulpálmar og trjáburknar. Flest tré tilheyra um fimmtíu ættum jurta.

Tré utan hitabeltis fara í vetrardvala; hætta að vaxa og mynda brum sem mynda síðar laufblöð/barr. Þau flytja næringarefni úr laufum í rætur og hætta að sjúga vatn upp úr jarðveginum. Einnig mynda þau af sykrur og prótín sem gera frumuvökvann að einskonar frostlegi. Sígræn tré verja bæði sprota og nálar á þennan hátt en sumargræn tré losa sig við laufblöðin og þurfa því bara að verja sprotana. 

Tré nærast á kolvetnissamböndum, en einnig fitum og próteinum. Trén framleiða þessi efni sjálf í laufblöðum sínum úr koltvísýringi. Önnur efni sem nauðsynleg eru í þessa framleiðslu svo sem nitursambönd, fosfat og kalí. Þau og önnur snefilefni koma úr jarðvegi.

## Trjáeiningar
* ***árhringur*** er árlegur viðarauki vaxandi trés, sést í áranna rás sem sammiðja hringir í þverskurði trésins. Hægt er að komast að aldur trjáa með því að telja þá. 
* ***birkja*** er birkisafi, vökvinn milli trés og barkar. 
* ***bolur*** er trjástofn. 
* ***brum*** er laufgaðar smágreinar, en einnig nýsprottin lauf. 
* ***börkur*** er ysta lag (korklag) á tré eða greinum, næfrar. 
* ***grein*** er álma sem kvíslast út frá meginstofninum og á þeim vaxa laufblöð (eða barr). 
* ***króna*** er toppur trjáa, sbr. *laufkróna*, *trjákróna*. 
* ***kvoða*** er raflitað, límkennt úrgangsefni trjáa, sbr. trjákvoða. 
* ***[[laufblað]]***
* ***rót*** er sá hluti trjáa sem heldur þeim föstum og aflar þeim vatns og steinefna. 
* ***stofn*** er bolur, aðalhluti trésins. 
* ***tagl*** er efri endi eða toppur trés (andr. rót), en getur líka merkt trosnaður trjátoppur.

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Hæstu tré heims í hættu''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966
Trompet

**Trompet** er málmblásturshljóðfæri sem hefur hæsta tónsviðið af þeim, fyrir ofan franskt horn, básúnu, baritónhorns og túbu. Trompet er látúnshólkur sem er sveigður í flatan, einfaldan spíral. Hljóðið er framkallað með því að blása með samanherptum vörum í munnstykkið og framkalla þannig staðbylgju í loftinu inni í hólknum. Tóninum er breytt með vörunum og með því að breyta lengd loftrásarinnar með þremur stimpillokum.
Ræsiforrit

**Ræsiforrit** er stutt forrit sem er vistfast eða auðvelt að setja í innra minni og ræsir stærri forrit, eins og í tölvum ræsir það upp stýrikerfið þegar notandi kveikir á tölvunni.
Tölvuskjár

**Tölvuskjár** eða bara **skjár** ef augljóslega er verið að tala um tölvuskjá, er rafmagnstæki sem sýnir myndir frá tölvu. Vanalega var skjárinn lampaskjár (með bakskautslampa) en í dag er hann oftast flatur kristalsskjár.

## Tengt efni

* Snertiskjár
Notendaviðmót

**Notendaviðmót** eða **notendaskil** leyfir fólki að „tala við“ ákveðnar vélar, drif, tölvuforrit eða annað. Auðvelt notendaviðmót gerir notendanum auðveldara fyrir að læra á forritið.
Du Fu

::: *Þetta er kínverskt nafn: kenni- eða fjölskyldunafnið er Fu, eiginnafnið er Du.*

**Du Fu** eða **Tu Fu** (12. febrúar 712 - 770) var kínverskt skáld. Ásamt Li Bai (Li Po), er hann oft nefndur besta kínverska skáldið.
Li Bai

**Li Bai** (李白 *Lǐ Bái*, 701–762), líka þekktur sem **Li Bo**, kurteisisnafn **Taibai** (太白), listamannsnafn **Qinglian Jushi** (青蓮居士) var kínverskt skáld sem hefur verið hylltur frá upphafi til okkar daga sem snillingur og rómantískt skáld sem hóf hefðbundinn kveðskap í nýjar hæðir. Hann og vinur hans Du Fu (712-770) voru mest áberandi þátttakendur í blómaskeiði kínverskrar ljóðlistar á tímum Tangveldisins, sem er oft kallað „gullöld kínverskrar ljóðlistar“. Hugtakið „undrin þrjú“ vísar í ljóð Li Bai, sverðalist Pei Min og skrautskrift Zhang Xu.

Honum eru eignuð um þúsund ljóð sem vitað er um. Þekktasta safnritið með ljóðum hans er bók með helstu ljóðum Tangveldisins, *Heyaue yingling ji*, tekið saman af Yin Fan árið 753, og 34 ljóð eftir hann eru í safnritinu *[[Þrjúhundruð Tangljóð]]* sem kom fyrst út á 18. öld. Á svipuðum tíma tóku fyrstu þýðingarnar á Evrópumálum að birtast. Ljóðin fjalla um gleði vináttunnar, náttúruna, einveru og drykkju. Meðal þeirra frægustu er „Vaknað eftir drykkjuskap á vordegi“, „Vegurinn til Shu“ og „Hljóðlát næturhugsun“, sem enn eru birtar í námsbókum í Kína. Á Vesturlöndum er enn verið að gefa út þýðingar af ljóðum Lis. Ævi hans hefur fengið á sig goðsagnakenndan blæ, með sögum af drykkjuskap, riddaramennsku og þjóðsögunni um það að hann hafi drukknað við að teygja sig drukkinn úr bát sínum í spegilmynd tunglsins.

Ljóð Lis endurspegla ævi hans, staðina sem hann heimsótti, vini sem hann kvaddi fyrir ferðalög til fjarlægra staða, draumkenndar ímyndanir hans sjálfs, samtímaatburði sem hann frétti af, tímalausar lýsingar á náttúrunni og svo framvegis. Á ævi hans urðu mikilvægar breytingar sem skipta máli fyrir túlkun verka hans. Fyrstu ljóðin hans eru samin á „gullöld“ þar sem ríkti friður og velsæld í Kína, undir stjórn keisara sem studdi listirnar og tók þátt í þeim. Þetta breyttist allt skyndilega, fyrst með An Lushan-uppreisninni, þegar stríð og hungursneyð lögðu Norður-Kína í rúst. Á þeim tíma fá ljóð Li Bai annað yfirbragð. Ólíkt yngri félaga sínum, Du Fu, lifði Li Bai ekki þegar endir var bundinn á þessa rósturtíma, en mikið af ljóðum hans hefur lifað og notið stöðugra vinsælda í Kína og annars staðar.

## Tilvísanir
Valkyrja

**Valkyrja** er kvenkyns persóna úr norrænni goðafræði sem hafði það hlutverk að sækja fallna hermenn og koma þeim til Valhallar.

## Tenglar
Samfelldni

**Samfelldni** er mikilvægt hugtak í örsmæðareikningi og grannfræði. 
Lýsa má samfelldni falls (losaralega) þannig að fallið sé samfellt ef að hvergi finnast ,,göt" á því, þ.a. að hver punktur ,,taki við" af öðrum, þ.e. fall *f* er samfellt í punkti *y* ef það er skilgreint í *y* og tölugildið |*f*(*y*) - *f*(*x*)| nálgist núll, þegar punkturinn *x* "stefni á" *y*. Annars er fallið sagt **ósamfellt**. 

## Samfelldni raungilds falls
Raungilt fall  f: X \rightarrow Y , sem skilgreint er á hlutmengi rauntalnanna, er sagt samfellt ef það hefur markgildi fyrir einhvern punkt *y* í iðri formengisins *X* og að markgildið \lim_{x\to y}f(x) sé til og jafnt fallgildinu í *y*, þ.e. 

:\lim_{x \to y}{f(x)}= f(y).

## Samfelldni í grannrúmi
Fyrir almennt grannrúm gildir að fall  f: X \rightarrow Y  er samfellt þegar fyrir sérhvert opið mengi  U \in Y  gildir að  f^{-1}(U)  er opið í *X*. Segja má að *f* sé samfellt í punkti *x* ef um sérhverja grennd *V* um *f(x)* er til grennd *U* um *x*, þ.a.  f(U) \subset V .

## Samfelldni í firðrúmi
Ef (X,d_x), (Y,d_y)  eru firðrúm er fallið  f: X \rightarrow Y  sagt samfellt í *x* ef  að fyrir öll ε > 0 er til δ > 0 þ.a.  d_x(x,y) . 

Fyrir venjulegu firðina *d*(*x*,*y*) = |*x* - *y*| á rauntalnaásnum er skilgreiningin jafngild sígildri " \epsilon - \delta " skilgreiningu á samfelldni, sem sett er fram með eftirfarandi hætti:

\forall \epsilon > 0 \exists \delta > 0 \forall x,y \in A : |x-y|
Orðflokkur

**Orðflokkur** er ákveðin gerð af orðum, svo sem nafnorð, sagnorð, lýsingarorð, fornöfn, forsetningar, atviksorð, samtengingar og töluorð.

## Orðflokkar í íslensku

## Merkingarleg einkenni
Nafnorð eru heiti á lifandi verum, hlutum eða hugtökum, sagnorð tákna oft það sem að gerist eða gerðist, töluorð segja til um upphæð eða fjölda o.s.frv.

## Formleg einkenni
Hér er einkum átt við ýmis beygingaratriði, t.d hvort orðið fallbeygist, tíðbeygist, bæti við sig greini o.s.frv.

## Setningarleg einkenni
Forsetningar standa alltaf með fallorði í aukafall, lýsingarorð geta staðið með nafnorðum, atviksorð standa oft með sagnorðum o.s.frv.

## Ytri tenglar
* Flash forrit sem orðflokkagreinir
Mary Harris Jones

**Móðir Jones**, réttu nafni **Mary Harris Jones**, (f. 1. ágúst 1837 - d. 1. nóvember 1930) var írskur verkalýðsleiðtogi.

Mary fæddist á Írlandi, faðir hennar var bóndi. Hún fluttist til Bandaríkjanna þar sem hún giftist og eignaðist þrjú börn. Fjölskylduna missti hún alla er guluveikisfaraldur herjaði árið 1867. Annað áfall dundi svo á fjórum árum seinna, 1871, þegar hún missti aleiguna í Chicago-brunanum mikla. Þá hóf hún að vinna fyrir og skipuleggja hagsmunasamtök almennings, hún gekk í Knights of Labour, undanfara Industrial Workers of the World sem hún tók þátt í að stofna 1905. Hún tók þátt í störfum United Mine Workers og Sósíalistaflokki Ameríku

## Tenglar
* Æviágrip
* Mother Jones, vefrit nefnt í höfuðuð á henni.
Títanar

**Títanar** (grísku: *Τιτάν*, ft. *Τιτάνες*) voru tólf tröllvaxin afkvæmi Gaiu og Úranosar í grískri goðafræði og sem í eina tíð voru æðri öðrum guðum. Títanar réðu alheiminum á Gullöldinni. Ef litið er til Hesíódosar kemur fram í bók hans *[[Goðakyn]]i* (um uppruna heimsins og ættir guðanna) að títanar voru tólf, en aðrir höfundar hafa talið þá allt frá 6 til 24. 

Mest títana voru þau: Ókeanos, hinn mikli *Útsær* er umflýtur jörðina, og kona hans Teþys, hin endurnærandi *Rekja*, foreldrar allra linda og fljóta; Hyperíon og Þeia, tvær ljósverur, gátu Helíos (sól), Selenu (Mána) og Eos (Morgunroða); Þemis (réttlætisgyðja) og Mnemosyna (minnið), voldug goðmögn í skipun heimsins; Krónos og Rhea, er tóku stjórn heimsins af Úranosi og Gaiu. Í upphafi var Úranos voldugastur guð. En er synir hans, Kýklópar, ætluðu að verða honum ofjarlar, byrgði hann þá niðri í Tartarosi, þar sem þeir máttu ekki líta ljós sólarinnar. Gaiu líkaði það stórilla, og hvatti hún Títani til að freista þess að frelsa bræður sína. 

Sá yngsti, Kronos, þorði einn að hætta á það stórræði. Í iðrum sínum lét jörðin spretta hið fyrsta járn og smíðaði úr því sigð. Með því vopni limlesti Kronos, föður sinn og hratt honum af veldisstóli. Upp af blóði Úranosar spruttu Erinýjur, nornir blóðhefndanna og Gígantar, vopnaðir og herskáir jötnar svipaðir títönum. En fyrir glæp sinn hófst Kronos til valda. 

Sjá Títanastríð. 

Skipið Titanic (*Títaník*) var skýrt í höfuðið á títönum. 

## Hinir tólf Títanar í stafrófsröð
* Föba
* Hyperíon
* Japetos
* Kojos
* Kríos
* Krónos
* Mnemosyna
* Ókeanos
* Rhea
* Teþys
* Þeia 
* Þemis

## Heimildir
* Jón Gíslason, *Goðafræði Grikkja og Rómverja*
Gaia

**Gaia**, **Gaja** eða **Ge** (forngrísku: Γαῖα eða Γη) eða *móðir jörð*  er nokkurs konar persónugervingur jarðar og var í fyrstu talin eitt helsta goðmagn grískrar goðafræði. Hún var dóttir Kaosar. 

Það kvað aldrei mikið að dýrkun hennar, því að goð sem gædd voru enn meiri persónulegum þrótti, yfirskyggðu hana, t.d. Rhea, Hestía, Demetra og Þemis. Meira bar á dýrkun Tellusar (samskonar rómversk gyðja) í Róm, enda þótt Ceres og önnur skyld goð yrðu henni einnig yfirsterkari. 

Höfuðþýðing Gaiu er í því fólgin, að hún getur af sér allt líf og eflir allan vöxt í ríki náttúrunnar. Hugsuðu menn sér hana fyrst og fremst sem móður, er sér öllum börnum sínum farborða af ást og umhyggjusemi. Ásamt Demetru og öðrum skyldum gyðjum heldur hún sérstaklega verndarhendi yfir æskulýðnum. Sem verndari hans var hún einkum tignuð í Aþenuborg. 

Í Róm var Tellus jafnframt tignuð sem hjónabandsgyðja. Einnig voru henni færðar hátíðlegar fórnir við upphaf og endi sáningar. 

## Heimildir
* Jón Gíslason, *Goðafræði Grikkja og Rómverja*
Píkareska skáldsagan

**Píkareska skáldsagan** (spænsku: *la novela picaresca*) er tegund evrópskrar bókmenntagreinar sem í upphafi var skáldsaga um léttlynda og bragðvísa persónu sem lendir í hinum ýmsu ævintýrum. Á íslensku hefur þessi bókmenntagrein verið nefnd **hrekkja- og prakkarasaga** eða **grallarasaga,** **prakkarasaga** eða **skelmissaga**. Ekkert eitt heiti hefur enn fest sig í sessi. 

## Stutt yfirlit
*Píkaresk skáldsaga* hefur með tíð og tíma fengið víðari merkingu og er haft um skáldsögur sem eru litaðar af uppátækjasemi og skrautlegum lýsingum. Jafn ólíkar bækur og Birtingur eftir Voltaire og Skræpótti fuglinn eftir Jerzy Kosiński hafa stundum verið settar í þennan flokk. Bækur sem flokkast undir prakkarasöguna eru oft sögur um andhetjur, menn sem eru á einhvern hátt óæðri (litið til stéttar, virðingar o.s.frv.) en þeir sem eru í kringum þá. En vegna skelmiseiginda í upplagi þá láta persónur prakkarasagna fátt á sig bíta og gefast ekki upp hvað sem yfir dynur. Þetta er þó ekki einhlýtt, því stundum er sagan aðeins fjörleg saga um persónu sem lendir í furðulegum ævintýrum. Föst skilgreining er illfinnanleg. 

## Orðsifjafræði
Uppruni orðsins *pícaro* "pörupiltur; skálkur", sem haft er að viðurnefni og um persónur þær, sem kom fram í þessum prakkarasögum, er á einum stað sögð skyld spænsku sögninni *picar*, en hún jafngildir þeirri íslensku *að pikka*: það er að segja maður sem pikkar eða kroppar - hnuplar; gæti sú skýring vel átt við *el pícaro* í þeirri sögu sem fyrst telst til þessa bókmenntagreinar.

## Fyrsta prakkarasagan
Sú bók sem er talin setja rásina fyrir prakkarasöguna er Lazarus frá Tormes (*Lazarillo de Tormes*) eftir ókunnan rithöfund  og sem út kom í Burgos 1554. Vissulega má benda á að Satýrikon eftir Petróníus eða Gullasninn eftir Apuleius geti talist til þessarar bókmenntagreinar, og sjálfsagt má fara enn lengra aftur, en það er með *Lazarus frá Tormes* sem hún verður til sem grein, fær vængi og tekur flug. Nokkrum mánuðum eftir að Lazarus kom út í Borges birtist hún aftur, aukin nokkrum innskotsþáttum, í Alcala de Henares. Og eftir það í allavega útgáfum. 

## Þróun prakkarasögunnar
Sagan um Lazarus var snemma þýdd á aðrar tungur, og innan tíðar breiddist hið nýja skáldsöguform út um Evrópu eins og eldur í sinu. Hafði hún áhrif á franskan, þýskan og enskan skáldskap og má þar nefna bækur eins og Tom Jones eftir Henry Fielding og Simplicius Simplicissimus eftir Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen. Saga Lazarusar hafði töluverð áhrifa á Miguel de Cervantes og hann skrifaði söguna Króksi og Skerðir (*Rinconete y Cortadillo*) undir áhrifum frá Lazarusi, og finna má píkareskt handbragð á Don Kíkóta. Nýlegar skáldsögur sem flokkast gætu undir prakkarasögur eru: Pascual Duarte og hyski hans eftir Camilo José Cela og Blikktromman eftir Günter Grass. 

## Heimildir
* Eftirmáli Guðbergs Bergssonar að þýðingu sinni á *Lazarus frá Tormes*
Aqmolafylki

**Aqmolafykli** (kasakska: Ақмола облысы, rússneska: Акмолинская область) er fylki í Norður-Kasakstan. Höfuðborg fylkisins er borgin Köksjetá. 

## Tenglar
* akmo.gov.kz
Atýráfylki

**Atýráfylki** (kasakska: Атырау облысы, rússneska: Атырауская область) er fylki í Vestur-Kasakstan. Höfuðborg fylkisins er borgin Atýrá. Fylkið liggur rétt á Kaspíahöf og er mjög ríkt. Olía er mjög mikilvæg hérna, af því að mikið olía í Kasakstan kemur beint úr Atýrá fylkinu. Leiðslan olíu fer frá Atýrá til Grósnij, Téténíu í Rússlandi sem er mjög mikilvægt fyrir Rússland og lönd í Mið-Asíu og auðvitað fyrir Kasakstan. Atýrá fylki á landmæri að Rússlandi, og er minnstur fylki í Kasakstan með Suður-Kasakstan Fylkinu líka.

Fólk frá Atýrá eru mjög stólt af lönd þeirra. Þau eru „Austur-Kasakskar“ og allajafna hata útlendingar. Þó mikið fólk frá útlendum, til dæmis frá Þýskalandi, Úkraínu, og Bandaríkjunum, kemur til Atýrá Fylkisins til að vinna og læra um olíu. Mikið fyrirtæki frá útlendum og vestri fjárfesta í Atýrá Fylkinu af því að þetta er örruglega ríkasti hluti í Mið-Asíu með olíu.

## Tenglar
* Opinber vefsíða Atýráfylkisins (á kasöksku og rússnesku) 
* Landsbúnaður vefsíðan Atýráfylkisins (á ensku)
Ood

**Ood** er kynstofn úr bresku sjónvarpsseríunni Doctor Who sem kom fyrst fram í þættinum The Impossible Planet sem sýndur var fyrst 3. júní árið 2006. 

## Líffræði
Ood eru tvífættar verur með mennsk einkenni að andlitinu undanskyldu. Á andlitinu er ekki að finna augljóst nef eða munn, en í stað þeirra eru fálmar sem minna helst á arma kolkrabba. Ood hefur þó tvö augu.

Ood búa yfir æðri samskiptarvenju sem gerir þeim kleyft að tala sín á milli án orða, en þurfa að notast við samskiptartæki til að eiga samskipti við aðrar verur eins og mannverur. Samskiptatækið birtist áhorfendum sem hvít kúla sem tengist Ood með hvítri snúru sem leiðir upp í fálma þeirra.

Engin kynskipting er á meðal þeirra og fylgja þeir engum nafnavenjum eða titlum, enda líta þeir á sig sem eina heild frekar en einstaklinga. Eigendur þeirra hafa þó komið upp einföldum nafnavenjum til að auðvelda skilgreiningu á milli þeirra og til þess að koma skipunum sínum á framfæri. Þessi nöfn eru oftast Ood 1 Alpha 1 til Ood 1 Alpha 2 o.s.frv.

## Atferli og hegðunarmynstur
Ood eru í framtíðinni viljugir þrælar mannkyns og er haldið fram í þættinum að hvert mannsbarn hafi Ood sem þræl. Ood telja sem svo að þeir hafi engan annan tilgang í lífinu en að taka við skipunum og framfylgja þeim. Í þættinum er því einnig haldið fram að án umsjónar myndu þeir ekki geta séð um sig og sína og að lokum deyja.

Samskiptarmáti
Eins og nefnt er að ofan þá hafa Ood frumstætt hugarafl sem gerir þeim kleyft að hafa samskipti sín á milli án þess að tala. Sviðið sem leyfir þeim þennan samskiptarmáta er frekar lágt og er mælt sem „Basic 5” í þættinum, en hærri gildi er líkt við hækkandi röddu. „Basic 30” er líkt við öskur og „Basic 100” á að orsaka heiladauða.

## Fyrstu kynni
Fyrstu kynni áhorfenda af þessum kynstofn er þegar tíundi Læknirinn og Rose Tyler lenda á skipinu sínu Tardis inn í stöð sem hefur verið byggð á plánetu sem kallar Krop Tor og hringsólast í kringum svarthol án þess að sogast inn í það. 

## Heimildir
* 

## Tenglar
* 
* ''Doctor Who'' á síðu BBC
* ''Doctor Who'' á síðu Sci-Fi
Listi yfir íslenskar heimildarmyndir

__NOTOC__
**Listi yfir íslenskar heimildamyndir**

Hér að neðan eru listar yfir íslenskar heimildarmyndir.
Bob (hljómsveit)

**Bob** er íslensk hljómsveit skipuð þeim:
* Finni Pind, gítar.
* Friðrik Helgasyni, trommur.
* Matthías Arnalds, gítar.
* Skúla Agnarr, bassa.

Haustið 2006 gaf hljómsveitin út frumburð sinn, plötuna dod qoq pop. Platan fékk góða dóma hjá Morgunblaðinu. Hljómsveitin hefur spilað á fjölda tónleika í gegnum tíðina og tóku þeir meðal annars þátt á íslensku tónlistarhátíðinni Iceland Airwaves haustið 2006. Árið 2010 gaf hljómsveitin út stuttskífuna Best of Breed.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Vefsíða Bob 
* Bob á rokk.is