Wolfgang Kapp

**Dr. Wolfgang Kapp** (24. júlí 1858 – 12. júní 1922) var þýskur íhaldssamur stjórnmálamaður og þjóðernissinni. Hann er þekktastur fyrir að hafa leitt Kapp-valdaránstilraunina (þýska: Kapp Putsch) sem átti sér stað 13. mars 1920. Kapp-valdaránið, einnig þekkt sem Kapp-Lüttwitz-valdaránið, var misheppnuð tilraun íhalds- og öfgahægrimanna, í samráði við hluta af þýska hernum leiddum af Walther von Lüttwitz hershöfðinga (1859 – 1952), til að steypa þýska Weimar-lýðveldinu. Valdaránsmönnum og tókst að leggja undir sig Berlín í nokkra daga og lýstu Kapp ríkisstjóra áður en þeir neyddust til að gefast upp í kjölfar fjöldaverkfalla almennings.

Kapp var doktor í lögfræði og gegndi ýmsum stjórnsýsluembættum í Prússlandi. Hann sat um hríð á ríkisþingi þýska keisaradæmisins (þýska: *Reichstag*). Kapp var meðal stofnenda og varaformaður þýska föðurlandsflokksins, DVLP, (þýska: *Deutsche Vaterlandspartei*) sem var einn áhrifamesti og fjölmennasti stjórnmálaflokkur í Þýskalandi undir lok fyrri heimsstyrjaldar.

Kapp flýði til Svíþjóðar eftir valdaránstilraunina og dvaldist þar til ársins 1922 en sneri þá aftur til Þýskalands. Hann var handtekinn við komu sína en lést úr krabbameini áður en hann gat setið fyrir rétti.

Faðir Wolfgangs var Friedrich Kapp, frjálslyndur stjórnmálamaður og aðgerðasinni.

## Æviágrip
Wolfgang Kapp fæddist 24. júlí 1858 í New York-borg í Bandaríkjunum. Hann var einkasonur hjónanna Friedrich Kapp og Luise Engels. Faðir hans, Friedrich, var þýskur lögfræðingur, rithöfundur og frjálslyndur stjórnmálamaður sem flutt hafði til Bandaríkjanna árið 1850. Hann hafði neyðst til að yfirgefa Þýskaland í kjölfar byltinganna 1848. Móðir hans, Luise, var dóttir prússneska majór-hershöfðingjans Friedrich Ludwig Engels. Friedrich gaf út ýmis rit um sögu og stjórnmál þar sem hann gagnrýndi m.a. nýlendustefnu Þýskalands og þrælahald í Bandaríkjunum.

Þegar Wolfgang var 13 ára fluttist fjölskyldan aftur til Þýskalands og settist að í Berlín. Faðir hans gekk til liðs við National-liberalflokkinn (þýska: *Nationalliberale* *Partei*, NLP) og átti eftir að stija í borgarráði Berlínar, á prússneska þinginu (þýska: *Landtag*) og að lokum inni á ríkisþingi þýska keisaradæmisins (þýska: *Reichstag*). Wolfgang lærði lögfræði við háskólann í Tübingen og háskólann í Göttingen, lauk doktorsgráðu sinni í Berlín og öðlaðist lögmannsréttindi árið 1886. Hann starfaði fyrst um sinn sem aðstoðarmaður í fjármálaráðuneyti Prússlands, á árunum 1891–1890 vann hann við stjórnsýslu í Guben og öðlaðist þar sérþekkingu á löggjöf um landbúnað. Árið 1906 var hann skipaður aðalforstjóri landareigna í Austur-Prússlandi og hélt hann þeirri stöðu allt til ársins 1920 með stuttri pásu 1916 – 1917. Kapp byggði stefnu sína sem forstjóri einkum á hugmyndum Heinrichs vom Stein, prússnesks embættismanns sem setti fram umbætur í Prússlandi í upphafi 19. aldar sem m.a. bundu enda á bændaánauð.

Kapp giftist konu sinni, Margarethe Rosenow (1853 – 1929), dóttur landeigandans Ludwig Rosenow, árið 1884 og eignuðust þau þrjú börn saman.

## Stjórnmálaskoðanir

Öfugt við föður sinn, þróaði Kapp snemma með sér íhaldssamar og þjóðernislegar stjórnmálaskoðanir. Á uppvaxtarárum sínum í Bandaríkjunum hélt móðir hans uppi sterkum tengslum við gamla landið og sem átti sinn þátt í að byggja upp sjálfsmynd Kapps sem strangtrúaðan þjóðernissinna.

### Fyrri heimsstyrjöldin, 1914 –1918
Wolfgang Kapp varð að þjóðþekktu nafni árið 1916 út frá ritgerð sinni, „Die nationalen Kreise und der Reichkanzler" (íslenska: „*Þjóðarhringirnir og ríkiskanslarinn*“) en þar gagnrýndi hann harðlega utanríkisstefnu ríkisstjórnarinnar og höndlun hennar á matvælaskortinum í landinu. Ritgerðin var ekki ætluð almennum lesendum en harðyrt mótsvar Bethmann Hollwegs ríkiskanslara og neitun Kapps um endurkjör sem forstjóri landeigna leiddi til þess að hún varð víðlesin.

### Þýski föðurlandsflokkurinn, 1917 – 1918
Kapp stofnaði þýska föðurlandsflokkinn í september 1917 ásamt öðrum hægrimönnum og varð Alfred von Tirpitz aðmíráll fyrsti formaður hans. Tirpitz var eins konar hetja hægrisins á árum heimsstyrjaldarinnar en honum hafði verið vikið úr starfi af Bethmann Hollweg ríkiskanslara árið 1916.  Flokkurinn mótmælti friðarákvæði ríkisþingsins sem samþykkt var í júli 1917 og keyrði á þjóðlegum gildum og áframhaldi stríðsins. 2. febrúar tók Kapp sæti fyrir flokkinn á ríkisþinginu sem var jafnframt seinasta ríkisþing þýska keisaradæmisins. Á þinginu talaði hann fyrir því að ríkið viðhéldi „kraftmikilli“  stefnu gagnvart stríðinu. Flokkurinn leið undir lok í Nóvember 1918 eftir að þýska keisaradæmið leið undir lok og samið var um frið.

## Kapp-Lüttwitz valdaránið

### Aðdragandi
Hægriöfl Þýskalands, sem höfðu um árabil talað fyrir áframhaldi stríðsins, misstu töluvert traust meðal almennings á síðustu dögum stríðsins. Þau stóðu því nánast lömuð gagnvart atburðum 9. nóvembers 1918, þegar Vilhjálmur II keisari yfirgaf landið og borgaralegu flokkarnir lýstu yfir stofnun lýðveldis í Weimar og bundu enda á þýska keisaradæmið í Nóvemberbyltingunni svokölluðu. Þýski föðurlandsflokkurinn liðaðist í sundur og hægri öfl landsins höfðu þar með ekki bolmagn til að veita mótsstöðu gegn byltingunni.

Kapp og aðrir meðlimir föðurlandsflokksins sáu heimsmynd sína setta á hvolf og hreyfingu sína sundraða og óskipulagða. Ósigur Þýskalands og yfirtaka borgaralegu flokkanna leiddi til þess að hægrið tók upp enn róttækari og öfgafyllri stefnu en hún hafði fylgt á stríðsárunum.  Kapp hóf sumarið 1919 að undirbúa vopnaða yfirtöku á landinu til að hrinda Weimar-stjórninni frá völdum. Hann hóf að setja saman tengslanet stjórnmálamanna og annarra áhrifamikilla einstaklinga undir dulnefninu „Nationale Vereinung“ (íslenska: *þjóðarsamtökin*). Kapp komst í samband við ýmsa fulltrúa þýska hersins sem voru andsnúnir nýju ríkisstjórninni, má þar helst nefna Walther von Lüttwitz og Hermann Erhardt en Lüttwitz átti eftir að leiða valdaránið. Erich Ludendorff hershöfðingi mun einnig hafa verið hluti af tengslaneti Kapps.

### Valdaránið

Valdaránstilrauninni var hrint af stað af Lüttwitz hershöfðingja þann 13. mars 1920, áður en Kapp gat lokið við að undirbúa hana að fullu. Lüttwitz keyrði valdaránið af stað vegna pólitísks þrýstings sem hann sætti í kjölfar krafa bandamanna um smækkun þýska hersins.  Weimar-ríkisstjórnin var samt sem áður óundirbúin og ákvað að veita ekki mótspyrnu þegar hersveit Hermanns Erhardts marseraði inn í Berlín. Hermönnum Lüttwitz tókst að leggja undir sig borgina á meðan ríkisstjórnin flýði, fyrst til Dresden og síðan til Stuttgart. Kapp var gerður að kanslara valdaránsstjórnarinnar í Berlín en brátt kom ósætti milli hans og Lüttwitz upp á yfirborðið  Kapp vildi leysa upp stjórnina og koma á íhaldssömu kerfi í anda gamla keisaravaldsins á meðan Lüttwitz var til í að halda kosningar og viðræður við sosíaldemókrata um að mynda nýja stjórn þar með ítökum beggja hliða. Valdaránsmönnum tókst ekki að handtaka pólitíska andstæðinga sína né ná fullum tökum á landinu. Í kjölfar gríðarstórra fjöldaverkfalla og neitunar ríkisstofnanna og stórs hluta hersins undir stjórn Walthers Reinhardt um að vinna með þeim neyddust Kapp og Lüttwitz til að gefast upp.

## Útlegð í Svíþjóð og dauði
Kapp sagði af sér sem ríkiskanslari 17. mars 1920, aðeins fjórum dögum eftir að hafa verið útnefndur af Lüttwitz hershöfðingja. Hann hélt samstundis úr landi og tókst þannig að forðast handtöku. Hann kom sér til Svíþjóðar og hafði þar búsetu næstu tvö árin. Í apríl 1920 sneri hann aftur til Þýskalands í von um að geta hreinsað mannorð sitt fyrir dómstóli. Hann var handtekinn við komu sína og beið réttarhalda. Við læknisskoðun í fangelsinu uppgötvaðist æxli bakvið vinstra auga hans og aðgerð var framkvæmd til að fjarlægja það. Krabbameinið hafði þá dreifst í önnur líffæri og Kapp lést 12. júní 1922, 63 ára að aldri, áður en hann gat staðið fyrir rétti.

## Arfleifð
Arfleifð Wolfgangs Kapp og valdaránstilraunarinnar árið 1920 er einn afdrifaríkasti kaflinn í sögu Weimar-lýðveldisins. Þótt uppreisn Kapps hafi aðeins staðið yfir í stutta stund, afhjúpaði hún grafalvarlega veikleika í stoðum hins unga þýska lýðræðis sem áttu eftir að draga það til dauða rúmum áratugi síðar.

Einn mikilvægasti lærdómurinn og jafnframt myrkasta arfleifðin var afstaða þýska hersins. Þegar ríkisstjórnin flúði Berlín og skipaði hernum að verja stjórnarskrána, svaraði Hans von Seeckt hershöfðingi með hinum frægu orðum: „Herinn skýtur ekki á herinn.“ Þetta sýndi að lýðveldið átti sér enga raunverulega verndara innan vopnaðra sveita ríkisins. Herinn var orðinn „ríki í ríkinu“ sem kaus að standa aðgerðalaus hjá þegar veist var að lýðræðinu. Þetta setti fordæmi fyrir því að hægri öfgaöfl gætu starfað með ákveðnu refsileysi.

Eftir að valdaránið hrundi vegna allsherjarverkfalls verkamanna, voru eftirmálar dómstóla vægast sagt skelfilegir. Á meðan vinstri sinnaðir uppreisnarmenn voru oft dæmdir til dauða eða þungrar fangelsisvistar fyrir svipaðar sakir, fengu Kapp og félagar nánast enga refsingu. Af yfir 700 ákærðum var aðeins einn dæmdur í fangelsi. Þetta ójafnvægi sýndi að dómskerfið og embættismannastéttin voru enn hliðhollir konungsstefnu og fyrirlitu lýðræði.

Margir þeirra sem tóku þátt í uppreisninni, þar á meðal meðlimir í hinum herskáu *[[Freikorps]]* sveitum, litu á þetta sem fyrsta skrefið í að „hreinsa“ Þýskaland. Þegar Adolf Hitler gerði sína tilraun þremur árum síðar í München, byggði hann á sömu hugmyndafræði og naut góðs af þeim glufum í kerfinu sem Kapp hafði afhjúpað. Arfleifð Wolfgangs Kapp var því ekki ný ríkisstjórn, heldur kerfisbundin eyðilegging á trausti til lýðræðislegra stofnana.

## Heimildir