open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
939

**939** (CMXXXIX í rómverskum tölum) var 39. ár 10. aldar og almennt ár sem hófst á þriðjudegi samkvæmt júlíska tímatalinu.

## Atburðir

* Um 14. júlí - Stefán 8. varð páfi.
* 27. október - Játmundur 1. varð konungur Englands.
* Egill Skallagrímsson giftist Ásgerði Bjarnardóttur, ekkju Þórólfs bróður síns.
* Márar á Spáni misstu Madríd úr höndum sér.
* Víetnam fékk sjálfstæði frá Kína.

## Fædd
* Romanus 2., keisari í Býsans.

## Dáin
* 13. júlí - Leó 7. páfi.
* 27. október - Aðalsteinn sigursæli, konungur Englands (f. um 895).
Jón hrak

**Jón hrak**  var íslensk þjóðsagnapersóna sem var sagður hafa verið óbótamaður í lifandi lífi, en eftir dauða hans var hann lagður þversum í gröf við Skriðuklaustur (suður-norður). Var hann jarðaður þannig til þess að hann lægi kyrr og gerði engum mein. Hans er samt hvergi getið í kirkjubókum. Fræg vísa segir frá Jóni hrak, sem er þannig:  

:Kalt er við kórbak,
:kúrir þar Jón hrak. 
:Ýtar snúa austur og vestur
:allir, nema Jón hrak,
:allir, nema Jón hrak. 

Stephan G. Stephansson orti um Jón hrak, heilt kvæði. Þar segir til dæmis: 

:Kirkjubækur þar um þegja -
:þó er fyrst af Jóni að segja,
:hann skaust inn í ættir landsins
:utanveltu hjónabandsins.
Chester

**Chester** (borið fram ) er borg í sýslunni Cheshire í Norðvestur-Englandi. Borgin stendur við ána Dee og austan landamæra Wales. Íbúar voru 118.200 manns í borginni árið 2011  og um 332.000 á þéttbýlissvæðinu árið 2014. Hún er stærsta og þéttbyggðasta borgin á þéttbýlissvæði Chester West and Chester. Borgin fékk borgarréttindi árið 1541.

Chester var stofnuð sem „castrum“, þ.e. rómverskt virki, undir nafni *[[Deva Victrix]]* árið 79 e.Kr. Legio II Adiutrix lagði grunninn að borginni meðan á stjórn Vespasíanusar keisara stóð. Aðalgöturnar fjórar: Eastgate, Northgate, Watergate og Bridge Street, liggja eins og þær sem voru upphaflega lagðar fyrir um það bil 2000 árum síðan. Deva, ein þriggja rómverskra herstöða, varð stór borg í Rómverska skattlandinu Brittanía. Eftir að Rómverjar yfirgáfu skattlandið á 5. öld tryggðu Saxar borgina gegn Dönum og gáfu borginni nafn hennar. Verndarengill Chester, Werburgh, er grafinn í dómkirkjunni í Chester.

Chester var ein síðasta borgin í Englandi sem Normannar hertóku á tímum normannskra landvinninga. Vilhjálmur 1. bastarður skipaði að kastali yrði byggður til þess að styrkja borgina. Árið 1071 stofnaði hann stöðu jarlsins af Chester.

Í borginni eru nokkar miðaldabyggingar en sumar þeirra voru gerðar upp á Viktoríutímabilinu. Í Chester eru borgarmúrar sem eru enn í mjög góðu ástandi, því ef litið er framhjá einum stað á múrnum þá er hann næstum því óskemmdur.

Á tímum Iðnbyltingarinnar voru byggðar járnbrautir, síki og vegir. Á þeim tíma stækkaði borgin mikið. Nokkur dæmi af viktoríönskum arkitektúr, eins og ráðhúsíð í Chester og Grosvenor-minjasafnið, eru í Chester.

Í Chester er einn stærsti dýragarður Bretlands.

## Heimildir

*
István Sándorfi

**István Sándorfi** (franska: *Étienne Sandorfi*, 12. júní 1948 í Búdapest – 26. desember 2007 í París) var ungverskur málari.

## Æviferill
Sándorfi var aðeins átta ára gamall þegar hann byrjaði að teikna og aðeins 12 ára hóf hann að mála með olíulitum. Þar sem faðir hans vann fyrir bandarískt fyrirtæki í Ungverjalandi hlaut hann 5 ára fangelsisdóm og var ekki látinn laus fyrr en nokkrum dögum fyrir þjóðbyltinguna miklu 1956. Fjölskyldan flutti þá til útlanda, fyrst til Þýskalands og Austurríkis, en árið 1958 til Frakklands þar sem Sándorfi bjó til æviloka. Í París nam hann listafræði við *École nationale supérieure des arts décoratifs* sem og við *École nationale supéreure des beaux-arts de Paris*. Fyrstu málverkasýninguna hélt hann árið 1966 í París, en eftir það sýndi hann í mýmörgum löndum, allt fram í andlátið. Hann notaði gjarnan sjálfan sig sem módel þar sem han kunni ekki við að aðrir horfðu á sig mála. Oftar en ekki notaði hann óvenjulega hluti í málverkum sínum, en einnig óvenjulegar aðstæður og stellingar. Á 8. og 9. áratugnum notaði hann aðallega bláa og fjólubláa liti en eftir það málaði hann gjarnan meira kvenleg form og dauða hluti. Eftir 1988 málaði hann aðallega kvenfólk. Þrátt fyrir frægð sína á seinni árum hélt Sándorfi ekki sýningu í heimalandi sínu fyrr en árið 2006 í Búdapest og 2007 í Debrecen. Sándorfi lést eftir stutt veikindi þann 26. desember 2007 og var jarðaður í Búdapest, að eigin ósk. Hann á tvær dætur: Ange (f. 1974) og Eve (f. 1979).

## Sýningar
* 1966 - Galerie des Jeunes, París • Galerie de la Barbière, Le Barroux
* 1970 - Galerie 3+2, París
* 1973 - Musée d'Art Moderne de la Ville de París
* 1974 - Galerie Daniel Gervis, París
* 1975 - Galerie Beaubourg, París
* 1976 - Bucholz Galerie, München
* 1977, 1980 - Galerie Isy Brachot, Brussel
* 1978, 1981, 1983 - Galerie Isy Brachot, París
* 1979 - FIAC, Galerie Isy Brachot, París
* 1981 - Galerie Isy Brachot, Basel
* 1982 - Amaury Taitinger Gallery, New York
* 1984 - FIAC, Galerie Isy Brachot, París
* 1986 - Galerie Lavignes-Bastille, París - Galerie de Bellecour, Lyon
* 1987 - Lavignes-Bastille Gallery, Los Angeles - Hôtel de Ville, Nancy
* 1988 - Armory Show '88, Lavignes-Bastille Gallery, New York - Abbaye des Cordeliers, Châteauroux (retrospektív) - Louis K. Meisel Gallery, New York - FIAC, Galerie Lavignes-Bastille, París
* 1991 - Galerie Prazan-Fitussi, París
* 1993 - Galerie Guénéguaud, París - Galerie Mann, París
* 1994, 1997 - Jane Kahan Gallery, New York
* 1999 - Galerie Tempera, Brussel
* 1999-2000 - Gallerihuset, Kaupmannahöfn
* 2006 - Erdész-Maklári Galéria, Búdapest
* 2007 - A test színeváltozása. Életműkiállítás, MODEM, Debrecen.


## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
* Artportál: Sándorfi István 
* Fans of Sándorfi' art 
* Manche Bilder
* Bilder 
* Sándorfi ist gestorben 
* In Memoriam István Sándorfi
Salisbury

**Salisbury** (borið fram  eða , á staðum ) er borg í Wiltshire í Suður-Englandi. Borgin liggur á suðvesturhluta sýslunnar, við Salisbury Plain, og á samrennsli fimm áa: Nadder, Ebble, Wylye og Bourne, sem eru allar þverár árinnar Avon. Þaðan rennur Avon suður til strandar og út í sjóinn við Christchurch í Dorset. Borgin er stundum nefnd **New Sarum** sem aðgreining frá Old Sarum, þar sem byggt var upphaflega. Íbúar eru u.þ.b. 50.000 manns.

Nútímaborgin var stofnuð árið 1220; hún var kölluð *Sorviodunum* af Rómverjum. Við komu Saxa varð borgin kölluð *Searesbyrig*. Frá og með 1086 hafði heitið breyst í *Salesberie*. Fyrsta dómkirkjan í Salisbury var byggð á milli 1075 og 1092. Árið 1120 var stærra bygging byggð á þeim sama stað. Síðar var dómkirkjan flutt.

Salisbury liggur í dal og berggrunnurinn er aðallega úr kalki. Þegar vetrar eiga árnar til að flæða yfir vegna staðsetningar borgarinnar á láglendi.

## Heimildir

*
Laíka

**Laíka** (rússneska: **Лайка**, sem þýðir bókstaflega „sú sem geltir“) var sovéskur hundur (~1954 – 3. nóvember 1957) sem varð fyrsta dýrið til að fara á sporbaug um jörðina. Lítið var vitað um áhrif geimferða á lifandi verur fyrir tíma Laíku. Sumir vísindamenn töldu að flugtakið eða skilyrði í geimnum myndu draga menn til dauða og fannst verkfræðingum því nauðsynlegt að senda fyrst önnur dýr. Laíka, flækingshundur sem hét upprunalega **Kúdrjavka** (rússneska: Кудрявка, *Litla krullhærða*), gekkst undir þjálfun með tveimur öðrum hundum og var að lokum valin til að fara með geimfarinu Spútnik 2 sem var skotið á loft 3. nóvember 1957. Spútnik 2 var ekki hannað til að snúa til baka og var Laíku því ætlað að deyja.

Laíka dó nokkrum klukkustundum eftir flugtak vegna ofhitnunar. Hin raunverulega ástæða fyrir dauða hennar var ekki gerð opinber fyrr en árið 2002. Fyrir þann tíma var sagt að hún hefði dáið af súrefnisleysi eða (eins og Sovétmenn héldu upphaflega fram) að endir var bundinn á líf hennar áður en súrefnið kláraðist. Tilraunin sýndi hins vegar fram á að lifandi farþegi gæti lifað af slíkt lofttak og þyngdarleysi. Hún ruddi brautina fyrir geimferðum manna og veitti vísindamönnum áður óþekktar upplýsingar um viðbrögð dýra við aðstæðum í geimnum. 11. apríl 2008 afhjúpuðu rússnesk yfirvöld minnismerki um Laíku nálægt herrannsóknarstöð í Moskvu þar sem geimferðin var undirbúin. Minnismerkið sýnir Laíku standandi ofan á geimflaug.

## Tenglar
Adriana Lima

**Adriana Francesca Lima** (f. 12. júní 1981) er brasilísk fyrirsæta sem er best þekkt fyrir að sýna undirföt fyrir Victoria's Secret frá árinu 2000.
Adriana er gift serbneska körfuboltamanninum Marko Jaric. Þau eiga eina dóttur, Valentina, sem fæddist 15.nóvember 2009.
Aðalráður ráðlausi

**Aðalráður ráðlausi** (enska: *Æthelred the Unready*, fornenska: *Æthelred unræd*, um 968 – 23. apríl 1016) var konungur Englands á árunum 978 til 1013 og aftur frá 1014 til dauðadags.

Aðalráður var sonur Játgeirs friðsama og Álfþrúðar konu hans. Hann varð konungur þegar hálfbróðir hans, Játvarður píslarvottur, var myrtur 18. mars 978. Það voru menn móður hans sem myrtu Játvarð en sjálfur var Aðalráður aðeins um 10 ára að aldri og hefur varla átt beinan þátt í verkinu. Morðið varð þó til þess að gera hann óvinsælan þegar í upphafi valdaferils hans, ekki síst þar sem bróðir hans var fljótt talinn helgur maður og varð seinna dýrlingur.

Víkingar höfðu að mestu látið England í friði eftir að Játgeir lagði Danalög undir sig um miðja 10. öld en snemma á valdaferli Aðalráðs fóru þeir aftur að láta á sér kræla og Danir gerðu strandhögg á ýmsum stöðum á 9. áratug aldarinnar. Árið 991 fóru Englendingar halloka fyrir dönskum víkingum í bardaga við Maldon í Essex. Árið 994 sigldu víkingar flota upp Thames og stefndu á London. Aðalráður samþykkti að greiða þeim stórfé til að losna við árásir þeirra. Þeir sneru þó aftur 997 og herjuðu víða á Suður-England næstu árin. Aðalráður samþykkti hvað eftir annað að greiða víkingunum geysimikið fé og voru þessar greiðslur kallaðar Danagjöld.

Aðalráður greip til þess 13. nóvember 1002 að skipa svo fyrir að allir norrænir menn búsettir á Englandi, karlar, konur og börn, skyldu drepnir, þar sem þeir hefðu lagt innrásarmönnum lið. Ekki er ljóst hve víðtæk slátrunin var en talið er að mannfall hafi verið töluvert. Á meðal hinna drepnu var Gunnhildur systir Sveins tjúguskeggs Danakonungs, maður hennar og barn, og í hefndarskyni réðist Sveinn á England ári síðar og varð vel ágengt. Danir herjuðu mjög á England næstu árin og innheimtu stórfé í Danagjöld. 

Árið 1013 sneri Sveinn aftur og hugðist nú leggja England undir sig. Hann hafði í árslok brotið mótstöðu Englendinga á bak aftur að mestu og hrakið Aðalráð í útlegð í Normandí. Sveinn lýsti sjálfan sig konung Englands. En í byrjun febrúar 1014 dó hann. Danir tóku Knút son hans þegar til konungs en enskir höfðingjar sendu eftir Aðalráði og tóku hann aftur til konungs gegn því að hann féllist á allar kröfur þeirra. Er það fyrsti skrásetti samningurinn sem gerður var á milli konungs og þegna hans. Aðalráður réðist síðan gegn Knúti, sem var óviðbúinn, hörfaði undan og hvarf frá Englandi að sinni.

Knútur sneri þó aftur haustið 1015 og lagði mestallt England undir sig um veturinn. Sonur Aðalráðs, Játmundur járnsíða, hafði gert uppreisn gegn föður sínum en stóð þó með honum gegn innrásarliðinu og höfðu þeir feðgar búist til varnar í London þegar Aðalráður dó 23. apríl 1016. Um haustið kom til bardaga milli Knúts og Játmundar; Knútur hafði betur en samþykkti þó að deila ríkinu með Játmundi. Hann lést hins vegar 30. nóvember og Knútur varð þá einn konungur Englands.

Fyrri kona Aðalráð var Ælfgifu, jarlsdóttir frá Norðymbralandi.Þau áttu allmörg börn, þar á meðal Játmund járnsíðu. Árið 1002 giftist Aðalráður svo Emmu af Normandí, systur Ríkharðs 2. hertoga af Normandí. Sonur þeirra var Játvarður góði.

## Heimild
*
Angkor

**Angkor** eru miklar borgarrústir í norðvesturhluta Kambódíu, rétt norðan við Tonle Sap-vatnið og í nágrenni við borgina Siem Reap. Angkor var höfuðborg og þungamiðja í því stórveldi sem ýmist er nefnt saman nafni eða Khmer-veldið og stóð frá 9. öld og langt fram á 15. öld. 

Miðsvæði borgarrústanna er Angkor Thom, sem var aðalborgarsvæðið og er umkringt múr og sýkisgröf. Þekktustu byggingarnar eru Angkor Vat-musterið rétt fyrir sunnan Angkor Thom og Bayon sem liggur inni í sjálfu borgarsvæðinu. Allt í kringum Angkor eru stór lón og leyfar af vatnsveitukerfi sem var grundvöllur Angkor-veldisins þar sem það gerði hrísgrjónarækt í stórum stíl mögulega.

Það eru um 72 stærri rústir á svæðinu og um þúsund minni. Þær eru innan svæðis sem er um 24 kílómetrar frá austri til vesturs og 8 kílómetrar frá norðiri til suðurs. Það eru einungis steinbyggingarnar sem hafa varðveistts, þær timburbyggingar sem að öllum líkindum hafa verið á svæðinu eru allar horfnar. 

Angkor var skráð á Heimsminjaskrá UNESCO árið 1992. Umfangsmikið viðhaldsverkefni er í framkvæmd á Angkor-svæðinu meðal annars til að halda undan frumskóginum, gera við grunna og skapa frárennsli svo byggingarnar skemmist ekki meir en orðið er. Angkor er orðin mikil ferðamannamiðstöð og koma þangað árlega um ein milljón ferðamanna. 

## Saga

Angkor var höfuðborg og trúarleg þungamiðja Khmerveldisins frá miðri 9. öld. Borgin var stofnuð af Jashovarman konungi og skipulögð í samræmi við heimssýn hindúismans með musteri helguðu Shiva í miðju. Eftirmenn Jashovarmans héldu síðan áfram að stækka borgina. Stærsta og þekktasta musterið, Angkor Vat, var reist á árunum frá 1112 til 1150 af Surjavarman II. 

Hersveitir Cham tóku borgina og lögðu að nokkru í rúst árið 1177, en hún var síðan endurbyggð af Jayavarman VII, sem var búddisti. Hann lét meðal annars reisa það svæði mustera sem nefnt er Angkor Thom norðan við Angkor Vat, með hið fræga musteri Bayon sem miðpunkt. Á þessum tíma var mahajana búddismi ráðandi og voru fjölmörg musteri endurbyggð og breytt frá hindúískum helgidómum í búddíska. Á næstu ártugum og öldum skiptust á konungar sem ýmist aðhylltust hindúisma eða búddisma þar til theravada búddismi varð endanlega ríkistrú á 14. öld. 

Eftir ósigur Ponhea Jat konungs 1431 í stríði við herlið Síams konungs var Angkor aflögð sem höfuðborg og aðsetur konungs. Þess i stað varð Phnom Penh aðsetur ríkisvaldsins, enda þótti sú borg vara betur staðsett gagnvart árásum Siam. Musterin í Angkor, einkum Angkor Vat, héldu áfram að vera helgistaðir og pílagrímastaðir fyrir Kambódíska búddista allt fram á þennan dag. 

Angkor féll hins vegar í gleymsku og hvarf að miklu í frumskóginn þangað til að franskir könnuðir og fornleifafræðingar í lok 19. aldar hófu rannsóknir á svæðinu. Eftir áratugi af styrjöldum á seinni hluta 20. aldar var þetta starf tekið upp á nýtt 1993 fjármagnað af og i samstarfi milli Frakklands, Japan og UNESCO.
West Ham

**West Ham** er hverfi í Austur-London sem liggur í borgarhlutanum Newham. West Ham er 9,8 km austan við Charing Cross. Í austri liggur hverfið að staðnum þar sem Sumarólympíuleikarnir 2012 munu eiga sér stað. Í vesturhluta eru aðallega viktoríönsk raðhús og hús sem byggð voru eftir seinni heimsstyrjöldina. Hverfið hefur löngu verið afskipt en er núna í endurnýjun með Plaistow, annað hverfi sem liggur nálægt. Knattspyrnuliðið West Ham United F.C. dregur nafn sitt úr heiti hverfisins.

Samkvæmt engilsaxneskri stofnskrá var byggð í hverfinu Ham fyrst skráð sem *Hamme* árið 958. Árið 1086 var byggðin skráð í Dómsdagsbókinnni sem *Hame*. Elsta skráð notkun á heitið *Westhamma* sem aðgreining frá East Ham var árið 1186. Orðið er upprunnið úr fornensku orði *hamm*, sem þýðir „þurrt landssvæði sem liggur milli tveggja áa eða flæðilanda“. Heitið á við staðsetningu hverfisins milli ánna Lee, Thames og Roding og flæðilöndin þeirra. Að fornu var West Ham 4.500 ekra hreppur í hundraðinu Becontree í sýslunni Essex. Hreppurinn skiptist í þremur hverfum og innihélt þorpið Upton.

West Ham-lestarstöð er í hverfinu og þaðan er hægt að fara til Mið-London í neðanjarðarlestakerfi Lundúnaborgar og til Southend í háhraðalestum. Einnig verður hægt að fara þaðan í Docklands Light Railway. Gegnum hverfið renna nokkrir vatnsfarvegir sem skipta því frá Bromley-by-Bow. Til norðurs og austurs blandast West Ham saman með Stratford og Plaistow, og með Canning Town til suðurs.

## Heimildir
*
1057

Árið **1057** (**MLVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Ísleifur Gissurarson kom til Íslands með biskupsvígslu og settist að í Skálholti.
* Veturinn var mikill harðindavetur og dó fjöldi fólks af sulti.

**Fædd**

**Dáin**

## Erlendis
* 3. ágúst - Stefán IX (Frédéric de Lorraine) varð páfi.
* 15. ágúst - Makbeð Skotakonungur féll í orrustu gegn Melkólfi syni Dunkans Skotakonungs. Lulach, stjúpsonur Makbeðs, varð konungur en var ráðinn af dögum 1058 og þá varð Melkólfur konungur.

**Fædd**

;Dáin
* Febrúar - Játvarður útlagi, enskur konungssonur (f. 1016).
* 28. júlí - Viktor II páfi (f. um 1014).
* 15. ágúst - Makbeð Skotakonungur.
Vatnsdalsá

**Vatnsdalsá** er á sem rennur um Vatnsdal í Austur-Húnavatnssýslu. Áin er dragá sem safnar í sig vatni af Haukagilsheiði og Grímstunguheiði og þar sem hún rennur niður í Vatnsdal í miklum gljúfrum eru í henni allmargir fossar. Efstur þeirra er Skínandi og neðar Kerafoss og Rjúkandi. Neðar í ánni eru Dalsfoss og Stekkjarfoss. Við hann er laxastigi. Aðrar ár og lækir renna í Vatnsdalsánna eins og til dæmis Tunguá, Álka og Kornsá.

Vatnsdalsá er ein besta laxveiðiá landsins og þar er einnig mjög góð silungsveiði. Mikið er um stórlaxa í ánni en stangveiðar hófust þar 1936; áður var eingöngu stunduð netaveiði í ánni. Besti veiðistaðurinn er Hnausastrengur. Eingöngu er veitt á flugu í Vatnsdalsá.

Vatnsdalsá rennur í stöðuvatnið Flóðið, sem myndaðist við skriðuföll í Vatnsdal árið 1720, en áin sem úr því rennur nefnist Hnausakvísl.
Tómasarkver

**Tómasarkver** er kennt við Tómas postula, og er meðal apókrýfra rita Biblíunnar, eða nánar tiltekið Nýja testamentisins.

Einn merkasti handritafundur 20. aldar átti sér stað nærri bænum Nag Hammadí í Suður-Egyptalandi árið 1945. Á meðal um 40 áður óþekktra rita sem þar litu dagsins ljós, voru *Tómasarguðspjall*, og *Tómasarkver*. Tómasarkverið er þar í koptískri þýðingu, en talið er að frumtextinn hafi verið á grísku.

Tómarsarkver telst til svokallaðra opinberunarsamræðna á milli hins upprisna Jesú og lærisveina hans.

Árið 2007 kom *Tómasarkver* út í íslenskri þýðingu í bókinni: *Frá Sýrlandi til Íslands. Arfur Tómasar postula*. Þar er ítarleg umfjöllun um kverið. 

## Heimildir
* Jón Ma. Ásgeirsson og Þórður Ingi Guðjónsson: *Frá Sýrlandi til Íslands. Arfur Tómasar postula*. Háskólaútgáfan, Reykjavík 2007, 390 s.

## Tengt efni
* Tómasarguðspjall
August Strindberg

**Johan August Strindberg** (22. janúar 1849 – 14. maí 1912) var sænskur rithöfundur og leikritahöfundur. Þekktastur er hann utan Svíþjóðar fyrir leikrit sín, s.s. *[[Fröken Júlíu]]*, *[[Faðirinn (leikrit)|Föðurinn]]*, *[[Draugasónötuna]]* og *[[Til Damaskus]]. * Í heimalandi sínu er Strindberg sagður vera „faðir nútímabókmennta“. Hann er einnig þekktur fyrir málverk sín, sem hafa selst í seinni tíð fyrir háar upphæðir.

## Tenglar
* ''Síðasta gönguferð Augusts Strindbergs''; grein í Mbl.is 1998
Játvarður útlagi

**Játvarður útlagi** (1016 – febrúar 1057) var enskur konungssonur á 11. öld sem lifði nær alla ævi sína í útlegð og lést skömmu eftir að hann var kallaður heim til Englands til að erfa ríkið.

Faðir hans var Játmundur járnsíða, sonur Aðalráðs ráðlausa. Kona hans var Ealdgyth (Edit; nafn hennar er þó óvíst). Játmundur tók við ríki eftir lát föður síns vorið 1016 en lést sjálfur 30. nóvember sama ár. Knútur ríki tók þá við konungdæmi samkvæmt samkomulagi sem þeir Játmundur höfðu gert með sér. 

Játmundur átti tvo barnunga syni, Játvarð og Játmund. Knútur sendi þá til Ólafs skautkonungs í Svíþjóð og ætlaðist til að þeim væri þar komið fyrir kattarnef en af því varð ekki. Þeir voru nokkru síðar sendir til Ingigerðar dóttur Ólafs, sem var drottning í Kænugarði, og þaðan til Ungverjalands, þar sem þeir ólust upp. Játmundur lést þar en Játvarður var lengi undir verndarvæng Hinriks 3. keisara. Játvarður góði föðurbróðir hans, sem var barnlaus, kallaði hann til Englands til að gera hann að erfingja sínum en Játvarður lést skyndilega skömmu eftir komu sína til landsins, í febrúar 1057. Líklegt er að hann hafi verið myrtur en óvíst er hver bar ábyrgð á því.

Kona Játvarðar hét Agata. Þau áttu soninn Játgeir, sem var útnefndur erfingi afabróður síns en var of ungur til að geta staðið gegn Haraldi Guðinasyni, mági konungs, sem tók völdin eftir lát hans og varð konungur þótt veldistími hans yrði ekki langur. Dóttir Játvarðar og Agötu var heilög Margrét, drottning Skotlands.

## Heimild
*
Bjarni Herjólfsson

**Bjarni Herjólfsson** var íslenskur maður sem sagt er frá í *[[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]]* og stendur þar að hann hafi fundið Vínland (eða Markland), það er að segja hann sá það tilsýndar ásamt hásetum sínum.  Minnisvarði um hann mun innan tíðar rísa á Eyrarbakka, upp við bæinn Drepstokk.

Bjarni sigldi frá Eyrum (þar sem síðar reis Eyrarbakki) og ætlaði að finna föður sinn á Grænlandi. Á leið sinni þangað koma hann og hásetar hans auga á land *ófjöllótt og skógi vaxið*. Vildu hásetar sækja vatn en Bjarni sigla áfram og finna land sem jökull væri á, það er að segja Grænland. Var það og gert. 

Leifi heppna er í Grænlendinga sögu lýst sem sporgöngumanni hans, en hann fer þó þar á land. Það er ósamkvæmni milli sagna, því samkvæmt Eiríks sögu rauða finnur Leifur Vínland á leið frá Skotlandi til Grænlands. 

Þannig segir frá fundi Bjarna í ''Grænlendinga sögu'':

## Tilvísanir

## Tenglar
*Grænlendinga saga; af Snerpu.is
*
*
*
Bryn Mawr-háskóli

**Bryn Mawr-háskóli**, stundum nefndur **Bryn Mawr** (borið fram: brɪnˈmɑr, *brin-mar*) er einkarekinn kvennaháskóli í Bryn Mawr í Pennsylvaníu í Bandaríkjunum, um 16 km vestan Philadelphiu. Nafnið „Bryn Mawr“ merkir á velsku „stór hæð“.

Bryn Mawr var stofnaður árið 1885 og er einn af systraskólunum sjö og á í nánu samstarfi við Swarthmore-háskóla og Haverford-háskóla. Við skólann nema um 1400 grunnnemar og rúmlega 400 framhaldsnemar.

Meðal þekktra fyrrverandi nemenda skólans má nefna Emily Greene Balch sem hlaut friðarverðlaun Nóbels árið 1946.

## Tenglar
* Vefsíða skólans
Wisconsin-háskóli í Madison

**Wisconsin-háskóli í Madison** er ríkisrekinn rannsóknarháskóli í Madison í Wisconsin í Bandaríkjunum. Hann var stofnaður árið 1848 og er flaggskip Wisconsin-háskólanna.
Tufts-háskóli

**Tufts-háskóli** er einkarekinn rannsóknarháskóli í Massachusetts í Bandaríkjunum. Skólinn var stofnaður árið 1852. Við skólann nema rúmlega 5 þúsund grunnnemar og tæplega fimm þúsund framhaldsnemar. Einkunnarorð skólans eru *pax et lux* á latínu (eða „friður og ljós“).

## Tenglar
* Heimasíða skólans
Swarthmore-háskóli

**Swarthmore-háskóli** er einkarekinn háskóli í Swarthmore í Pennsylvaníu, um 18 km suðvestur af Philadelphiu. Skólinn var stofnaður árið 1864.

## Tenglar
* Vefsíða skólans
Haverford-háskóli

**Haverford-háskóli** er einkarekinn háskóli í Haverford í Pennsylvaníu, úthverfi Philadelphiu. 

Skólinn var stofnaður árið 1833. 

Tæplega tólfhundruð nemendur stunda nám við skólann, allir í grunnnámi.

## Tenglar
* Heimasíða skólans
Jón Jónsson lærði

**Jón Jónsson lærði** (1759 – 1846) var prestur í Grundarþingum í Eyjafirði á árunum 1795-1839. Hann bjó fyrst á Grund en lengst af í Möðrufelli, þar skammt frá, og er jafnan kenndur við þann bæ. Síðustu árin var hann prestur í Möðruvallaklaustursprestakalli og bjó þá í Dunhaga í Hörgárdal.

Jón var fæddur á Guðrúnarstöðum í Eyjafirði og var sonur séra Jóns Jónssonar prests í Gnúpufelli og konu hans Sigríðar Bjarnadóttur. Hann þótti mikill kennimaður og vel lærður eins og viðurnefni hans benti til. Hann aðhylltist heittrúarstefnuna og skrifaði fjölda bæklinga og smárit til að koma henni á framfæri. Meðal annars átti hann í ritdeilu við Magnús Stephensen vegna sálmabókarinnar sem Magnús gaf út og kölluð var *Leirgerður*. Hann lét sig fleira varða en trúmál og skrifaði um ýmis önnur efni, meðal annars búvísindi og lækningar, og orti líka kvæðabálka til fróðleiks almenningi. Hann hafði skóla á heimili sínu og kenndi þar ungum piltum. Lærðu sumir af helstu mennta- og embættismönnum þjóðarinnar undir skóla hjá Jóni, meðal annars var Jónas Hallgrímsson þar um tíma. 

Kona hans var Helga Tómasdóttir, dóttir séra Tómasar Skúlasonar prests á Grenjaðarstað. Einkasonur þeirra, Jón, var ekki látinn læra hjá föður sínum, heldur sendur til Danmerkur og í skóla á Helsingjaeyri. Hann kom ekki aftur til Íslands fyrr en um 20 árum síðar og þá með danska konu og börn; eitt þeirra var Þóra Andrea Nikólína, sem síðar skrifaði eina fyrstu íslensku matreiðslubókina. Hann var jafnan nefndur Jón helsingi. 

Jón lærði og Helga áttu líka fjórar dætur, Sigríði, Margréti, Álfheiði og Guðrúnu. Jón var skapríkur, strangur og siðavandur, fylgdist vel með líferni sóknarbarna sinna og tók þungt á siðferðisbrotum. Þegar elsta dóttir hans, Sigríður (þá komin um þrítugt og trúlofuð Hákoni syni Jóns Espólín sýslumanns, sem var rúmum tíu árum yngri) eignaðist barn með vinnumanni á heimilinu bað hann söfnuðinn fyrirgefningar við messu og veitti dóttur sinni opinbera aflausn. Hann lét hana sitja á krókbekk, sem var virðingarminnsti staðurinn í kirkjunni. En þegar sýslumannsfrúin á Grund, Valgerður Árnadóttir Briem, sá Sigríði sitja þar settist hún hjá henni og sat jafnan á krókbekk þaðan í frá, þau fimmtíu ár sem hún lifði. Sigríður giftist síðar Hákoni og varð prestsfrú í Stærra-Árskógi.

Jón lærði flutti sig svo yfir í Möðruvallaklausturprestakall 1839, þá tæplega áttræður, og hélt áfram að prédika, skrifa og senda frá sér alls konar boðskap til dauðadags, enda var hann einstakur eljumaður. Hann þótti mjög formfastur og þéraði til dæmis tengdasyni sína alla tíð, þótt hann væri hálfgerður uppeldisfaðir eins þeirra.

## Heimildir
* 

## Tenglar
* Handrit tengd Jóni Jónssyni lærða á Handrit.is
Alin

**Alin** eða **öln** (ft. álnir) er forn mælieining sem miðast við fjarlægðina frá olnboga að fingurgóm. Alin er mismunandi eftir löndum og tímabilum innan hvers lands. Upphafleg lengdareining á Íslandi var lögalin, sem var 19 danskir þumlungar, eða um 48 sentimetrar að lengd. Í byrjun sextándu aldar var tekin upp hamborgaralin, sem var 22 þumlungar eða um 57,8 sentimetrar að lengd, en árið 1776 var dönsk alin löggilt á Íslandi með konunglegri tilskipun. Var hún 24 þumlungar eða 62,8 sentimetrar að lengd.

Alin hefur þannig verið mismunandi og sömuleiðis þær einingar sem byggja á alin. Í hverri  alin eru tvö fet og hvert fet er tvö kvartil. Um 1200 var stikumálið leitt í lög. Stika var jöfn tveimur fornum lögálnum eða um 98 sm.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Tugamál og tugavog, Ísafold, 54. tölublað (05.08.1899), Bls. 213
* ''Um hina fornu íslensku alin''; grein í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1910
* Álnir og kvarðar. – Árbók Hins íslenzka fornleifafélags, Megintexti (01.01.1968), p. 45-78
Hákon Grjótgarðsson

**Hákon Grjótgarðsson Hlaðajarl** var jarl í Noregi á 9. öld. Hann var einnig kallaður *Hákon ríki*. 

Faðir hans var Grjótgarður Herlaugsson jarl á Hálogalandi og í Naumudal. Hann seildist eftir yfirráðum til suðurs og hefur líklega ráðið yfir allri strandlengjunni frá Lófót suður til Þrándheimsfjarðar. 

Þegar Haraldur hárfagri kom til að leggja undir sig Þrændalög hélt Hákon til móts við hann, gerði við hann bandalag og barðist með honum. Ása dóttir hans varð ein af mörgum konum Haraldar konungs. Tveir synir Hákonar, Grjótgarður og Herlaugur, féllu í orrustunni við Sólskel um 875. Að launum fyrir liðveisluna fékk Hákon Þrændalög að léni og einnig Firðafylki og Sogn. Hann settist að á Hlöðum við Þrándheim og voru arftakar hans nefndir Hlaðajarlar.

Hákon féll í orrustu við Atla jarl hinn mjóva í Stafanesvogi en Atli lést skömmu síðar af sárum sínum. Arftaki Hákonar var Sigurður sonur hans.

## Heimildir
* 
*
Skúli Guðmundsson

**Skúli Guðmundsson** (25. mars 1924 Reykjavík – 22. janúar 2002 Reykjavík) var íslenskur frjálsíþróttamaður sem keppti fyrir Knattspyrnufélag Reykjavíkur og Københavns Idræts Forening í Danmörku. Hann setti íslandsmet í Kaupmannahöfn í Hástökki 30. júlí 1950 sem stóð í tíu ár (1,97 metra). Hann keppti fyrir Íslands hönd á Evrópumeistaramótsmet 1946 i Ósló og lenti þar í 7. sæti - stökk 1,90 metra.
Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1943 og gegndi embætti forseta Framtíðarinnar, nemendafélags MR, ári áður. 

## Tilvísanir


## Tenglar

* Skúli Guðmundsson - Upplýsingar úr afrekaskrá Frjálsíþróttasambands Íslands 
* Grein - SKÚLI GUÐMUNDSSON - mbl.is
Skjaðak

**Skjaðak** er haft um sérstaka skemmd í öli við gerjun, en líklega einnig um sveppagróður á korni. Skjaðak er líklega írskt tökuorð í íslensku. 

Gamlar jarteiknabækur bera með sér að ölgerðin misheppnaðist stundum á Íslandi, það kom „skjaðak" í ölið, einhver óholl eða eitruð gerð. Var þá heitið á helga menn og urðu þeir jafnan vel við. Ísleifur biskup blessaði mungát það er skjaðak var í og var þaðan í frá vel drekkandi. Eins hjálpaði Þorlákur helgi vel, lífs og liðinn.
Hryðjuverkin 29. mars 2010 í Moskvu

**Hryðjuverkin 29. mars 2010** voru hryðjuverkaárásir í neðanjarðarlestakerfi Moskvu, framkvæmdar af tveimur hryðjuverkakonum þann 29. mars 2010. Tvær sprengjur sprungu í lestarvögnum, sú fyrri kl. 7.56 á Lúbjanka-lestarstöðinni og sú síðari kl. 8.38 á Park Kúltury lestarstöðinni. Einnig var reynt að sprengja þriðju sprengjuna um 40 mínútum síðar en tilraunin tókst ekki.

Talið er að 37 manns hafi látist vegna sprengjanna. 

## Heimildir
* 

## Tilvísanir
Hjarðarholt (Dalasýslu)

**Hjarðarholt** er bær, kirkjustaður og áður prestssetur í Laxárdal í Dalasýslu, gamalt höfuðból sem kemur töluvert við sögu í Íslendingasögum og Sturlungu.

Samkvæmt Laxdælu reisti Ólafur pái Höskuldsson sér bæ á svæði sem þótti reimt því það hafði áður verið í eigu illvirkjans Víga-Hrapps og var sagt að hann gengi aftur, svo að landið lagðist í auðn eftir lát hans. Ólafur lét það ekki á sig fá, byggði bæ sinn og kallaði hann Hjarðarholt. Þar ólust þeir Kjartan Ólafsson og Bolli Þorleiksson upp.

Á elleftu öld bjó Halldór sonur Snorra goða Þorgrímssonar í Hjarðarholti en árið 1117 bjó þar Guðmundur Brandsson prestur, náfrændi Þorgils Oddasonar. Árið 1197 settist svo Sighvatur Sturluson að í Hjarðarholti.

Hjarðarholt var síðan prestssetur allt fram á 20. öld en þá var prestbústaðurinn fluttur til Búðardals. Á meðal presta í Hjarðarholti má nefna Gleraugna-Pétur Einarsson, bróður Marteins biskups, sem kemur töluvert við sögu siðaskiptanna, og séra Gunnar Pálsson skáld, sem sat staðinn á síðari hluta 18. aldar.

Árið 1899 fann Daniel Bruun stuðlabergslegstein sem notaður var sem þröskuldur í dyrum Hjarðarholtskirkju og kom honum á Þjóðminjasafnið. Hann er talinn elstur íslenskra rúnalegsteina sem varðveist hafa, frá fyrri hluta 14. áldar. Á honum stendur: *her : ligr : hallr : arason*. Hallur þessi er ekki þekktur úr öðrum heimildum.

Núverandi kirkja í Hjarðarholti var vígð árið 1904 og er teiknuð af Rögnvaldi Ólafssyni arkitekt.

## Tilvísun


## Heimildir
* 
*
Hálsbólga

**Hálsbólga** er sýking í hálseitlum og umhverfis þá. Algengasta orsök hálsbólgu er veirusýking, sér í lagi kvef. Bakteríusýking er líka algeng orsök hálsbólgu, sér í lagi ''streptókokkar''.
Sofi Oksanen

**Sofi Oksanen** (f. 7. janúar 1977) er finnskur rithöfundur. Fyrsta bók hennar *Stalinin lehmät* (Kýr Stalíns) kom út árið 2003 og önnur bók hennar *Baby Jane* kom út árið 2005. Þriðja skáldsaga hennar *Puhdistus* (Hreinsun) kom út árið 2008 og hlaut Oksanen Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs árið 2010 fyrir verkið.

## Tilvísanir
Járnseglun

**Járnseglun** er einn flokkur af seguleiginleikum efna. Járnseglandi efni geta myndað sterka segla.

Járnseglandi efnunum má skipta í marga undirflokka en í þekktasta undirflokknum eru ýmsar málmblöndur og svo þrjú frumefni, sem eru segulmögnuð við stofuhita en það eru málmarnir járn, nikkel og kóbalt. Mörg efni geta orðið segulmögnuð við ennþá lægri hita.

## Heimildir
* 
*
Nýjasta tækni og vísindi

**Nýjasta tækni og vísindi** er íslenskur sjónvarpsþáttur sem var upphaflega sýndur á árunum 1967-2004 og hóf svo aftur göngu sína árið 2020 á RÚV.

Þátturinn var í umsjón Örnólfs Thorlaciusar á árunum 1967-1974 en þá kom Sigurður H. Richter dýrafræðingur til liðs við þáttinn og sáu þeir um hann í sameiningu á árunum 1974-1980. Sigurður tók síðan alfarið við stjórn þáttarins þegar Örnólfur var skipaður rektor Menntaskólans við Hamrahlíð árið 1980 og var Sigurður umsjónarmaður þáttarins á árunum 1980-2004.

Nýjasta tækni og vísindi var elsti þátturinn á dagskrá Sjónvarpsins að undanskildum fréttum og Stundinni okkar þegar hann tók langt hlé árið 2004. Hann hóf aftur göngu sína þann 14. september 2020 eftir 16 ára hlé í umsjón Eddu Elísabetar Magnúsdóttur, Sigmars Guðmundssonar og Sævars Helga Bragasonar með innslögum frá Guðmundi Jóhannssyni.

## Tilvísanir
Sjónvarpsveruleiki

**Sjónvarpsveruleiki** á við um marga ólíka hluti í veruleikanum sem eiga það sameiginlegt að þeir væru ekki til eða væru allt öðruvísi en þeir eru ef ekki væri fyrir sjónvarpið. Hugtakið er notað til að lýsa bæði breytingum sem orðið hafa t.d. á íþróttum til að gera þær sjónvarpsvænni, alls kyns viðburðum (t.d. mótmælum) sem eru skipulagðir sérstaklega með sjónvarpið í huga og því hvernig ólíkar fylkingar eða sjónarmið magna upp andstöðu fyrir framan sjónvarpsvélarnar. Í hugtakinu felst gagnrýni á þá bjartsýnu hugmynd sem naut fylgis á 8. áratugnum að sjónvarpið gæti endurspeglað veruleikann á hlutlægan hátt með nýrri hreyfanlegri upptökutækni. Hugtakið sjónvarpsveruleiki vísar til þess að um leið og myndavélin er komin á staðinn tekur veruleikinn mið af henni. Í hugtakinu getur líka falist sá dómur að eitthvað sé óekta og ómarktækt af því það er hannað með fjölmiðla í huga. 

Sjónvarpsveruleiki er dæmi um áhrif fjölmiðla.

## Tengt efni
* Raunveruleikasjónvarp
* Raunveruleikaáhrif
Viking Club, Leeds

**The Viking Club** var klúbbur textafræðinga og sagnfræðinga við Háskólann í Leeds, sem sérhæfðu sig í norrænum og germönskum fræðum. Klúbburinn var stofnaður skömmu eftir 1920, af Eric Valentine Gordon og J. R. R. Tolkien þegar þeir voru prófessorar í Leeds (1920–1925). Á „fundum“ hittust stúdentar og kennarar til að lesa Íslendingasögur á frummálinu og drekka bjór á óformlegan hátt. Klúbbfélagar tóku gjarnan lagið og ortu söngtexta á fornensku, gotnesku, forníslensku og öðrum fornum germönskum tungumálum. T.d. var lagið „Twinkle, twinkle little star“ sungið undir fornenskum texta eftir Tolkien. Úrval af þessum kveðskap birtist 1936 í bókinni *[[Songs for the Philologists]]*, sem er afar fágæt, því að megnið af upplaginu eyðilagðist í eldi (aðeins 14 eintök eru til). 

## Heimild
*
Jóhann Gunnar Sigurðsson

**Jóhann Gunnar Sigurðsson** (2. febrúar 1882 – 20. maí 1906) var íslenskt skáld sem orti í nýrómantískum anda. Hann lést aðeins 24 ára gamall. 
Hann stundaði nám við Lærða skólann og gegndi þar embætti forseta Framtíðarinnar, nemendafélags skólans, árið 1903. 

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Þjáningabræður, sem létuzt á hádegi mannsævinnar''; grein í Alþýðublaðinu 1965
Raunveruleikasjónvarp

**Raunveruleikasjónvarp** er dagskrárgerð í sjónvarpi sem felst í því að sýna dramatísk eða gamansöm atriði sem virðast óundirbúin og ekki leikin. Venjulega eru leikarar í raunveruleikasjónvarpi ómenntaðir (en oft sjónvarpsvanir þó) eða óþekktir. Handrit er notað en leikararnir eru kannski óvitandi um það hvert þeirra hlutverk er nákvæmlega og hver útkoman verður. Oft er einhvers konar sjónvarpsleikur, keppni, þraut eða áheyrnarprufa hluti af dagskránni. Tækni eins og fluga á vegg-myndataka, falin myndavél og raunveruleikaáhrif er notuð til að skapa tilfinningu fyrir því að hlutirnir sem sjást séu ekki leiknir. 

Raunveruleikasjónvarp af einhverju tagi hefur verið til frá upphafi sjónvarpsþáttagerðar. Hugtakið varð fyrst áberandi í umræðu um fjölmiðla seint á 10. áratugnum þegar sprenging varð í framleiðslu sjónvarpsþáttaraða af þessu tagi. Harðar deilur í kringum suma af þessum þáttum, eins og *[[Big Brother]]*, hafa gert raunveruleikasjónvarp að umtalaðasta sjónvarpsefni síðustu ára.

## Tengt efni
* Raunveruleikaáhrif
* Sjónvarpsveruleiki
Molduxi

**Molduxi** er fjall fyrir ofan Sauðárkrók og Borgarsveit í Skagafirði. Fjallið er 706 m á hæð og er auðvelt uppgöngu. Þaðan er víðsýnt yfir Skagafjörð og liggur vinsæl gönguleið upp á fjallið frá Sauðárkróki.

## Heimildir
Tindastóll

:*Tindastóll getur líka átt við um [[Ungmennafélagið Tindastóll|Ungmennafélagið Tindastól]].*

**Tindastóll** er 989 metra hátt fjall innst við vestanverðan Skagafjörð, norðan við Sauðárkrók. Það er eitt þekktasta fjall héraðsins og af því er frábært útsýni í heiðskíru veðri. Nafn fjallsins er oft stytt og það kallað *Stóllinn*, en áður mun það hafa heitið *Eilífsfjall* og er sagt hafa verið kennt við landnámsmanninn Eilíf örn.

Tindastóll er langt og mikið fjall, um 20 kílómetrar á lengd. Undir fjallinu austanverðu meðfram sjónum er sveitin Reykjaströnd en vestan við fjallið er Laxárdalur. Sunnan og suðvestan við Tindastól eru Gönguskörð en nyrst gengur fjallið í sjó fram og er mjög torfært að komast þá leið milli Reykjastrandar og Laxárdals.

Uppi á fjallinu er tjörn og samkvæmt alþekktri þjóðsögu fljóta óskasteinar á tjörninni á hverri Jónsmessunótt. Þangað er oft gengið um Jónsmessu og á öðrum tímum og eru margar vinsælar gönguleiðir á svæðinu. Skíðaland Sauðárkróksbúa er í vestanverðum Stólnum.

## Heimildir
Eyjafjarðará

**Eyjafjarðará** er dragá í Eyjafirði. Hún á upptök syðst í Eyjafjarðardal, þar sem koma saman lækir og ár úr fjöllunum í kring, og rennur norður eftir dalnum og í sjó í botni Eyjafjarðar eða Pollinum, við Akureyrarflugvöll. Hún er 60-70 km löng frá upptökum til ósa. Talið er að botn Eyjafjarðar hafi áður náð allt inn að Melgerðismelum, um 22 kílómetrum innar en núverandi ós árinnar er.

Í ánni er mjög góð sjóbleikjuveiði en þar veiðist einnig urriði og eitthvað af laxi. Ósasvæði Eyjafjarðarár nær nokkuð langt upp með ánni, að Melgerðismelum, og þar er auðugur og margbreytilegur gróður og dýralíf. Þar voru áður engjalönd sem mikið voru nýtt til heyskapar og beitar en nú er hluti af landinu friðaður  og þar er mikið um víði. 25-30 tegundir fugla verpa á þessu svæði.

## Heimildir
* 
*
Markarfljót

**Markarfljót** er jökulá á Suðurlandi. Aðalupptök árinnar eru í Mýrdalsjökli en einnig falla í hana þverár úr Eyjafjallajökli og víðar að. Á vatnasvæði árinnar, sem er um 1200 ferkílómetrar, eru allnokkrar megineldstöðvar. Sandarnir sem Markarfljót rennur um til sjávar og sérstaklega ósar þess eru nefndir *Markarfljótsaurar* (sbr. aurar).

Áin er um 100 kílómetrar á lengd. Efst rennur hún um Laufaleitir milli malar- og leirhjalla en síðan ofan í allhrikalegt og þröngt gljúfur, Fljótsgil. Þar sem það er þrengst heitir Torfahlaup og eru þjóðsögur um að maður hafi stokkið þar yfir. Þar fyrir neðan falla ýmsar þverár í hana, Hvítmaga frá Tindfjallajökli, Kaldaklofskvísl frá Torfajökli og Innri-Emstruá (Nyrðri-Emstruá) frá Mýrdalsjökli. Síðan fellur fljótið bratt ofan í hrikalegt gljúfur, Markarfljótsgljúfur, sem er nærri 200 metra djúpt og er talið hafa orðið til að mestu í gífurlegu hlaupi fyrir um 2000 árum. Neðst fellur Fremri-Emstruá (Syðri-Emstruá) í fljótið í gili en hún kemur úr Mýrdalsjökli.

Þegar kemur á móts við Þórsmörk fellur áin út á eyrar og byrjar að dreifa úr sér, enda er hún þar orðin að stórfljóti. Áður fyrr flæmdist hún mjög víða um á láglendinu, raunar um mestallan hluta Rangárþings sunnanverðs, braut land og eyddi. Raunar er mestallt láglendið þarna orðið til úr framburði Markarfljóts, bæði Landeyjarnar og sléttlendið undir vestanverðum Eyjafjöllum. Eftir lok ísaldar var mikill fjörður þar sem nú eru Landeyjar en hann fylltist smám saman af framburði fljótsins og hlaupum úr jöklunum. Talið er að við landnám hafi meginfarvegir fljótsins verið sjö en síðustu aldirnar voru þeir fjórir, núverandi farvegur, Álar, Affall og Þverá.

Fyrsti varnargarðurinn var byggður við Seljaland um 1910 en flestir núverandi varnargarða voru gerðir á árabilinu 1930-1950 og hefur með þeim tekist að halda fljótinu í skefjum og verja land og mannvirki fyrir ágangi. Óvíst er þó að garðarnir myndu standast stórt jökulhlaup.

Fljótið var mikill farartálmi fyrr á öldum en fyrsta brúin yfir það var byggð árið 1934 nálægt Litla-Dímon, allnokkru ofar en núverandi brú. Einnig er brú á fljótinu á Emstrum.

## Tilvísanir


## Heimildir

* 
*
Sigríður Þorgeirsdóttir

**Sigríður Þorgeirsdóttir** (fædd 1958) er íslenskur heimspekingur og prófessor í heimspeki við Háskóla Íslands. Hún varð árið 1997 fyrst kvenna til að verða fastráðinn kennari í heimspeki við skólann.

## Menntun
Sigríður lauk B.A.-prófi frá Boston-háskóla árið 1981. Hún stundaði framhaldsnám við sama skóla og við Freie háskólann í Berlín. Þaðan lauk hún M.A.-prófi árið 1988. Mastersritgerð hennar nefndist „Der Begriff 'décadence' in der Philosophie Nietzsches“. Sigríður lauk doktorsprófi frá Humboldt-háskólanum í Berlín árið 1993. Bók sem byggðist á doktorsritgerð hennar kom út árið 1996 og nefndist *Vis Creativa : Kunst und Wahrheit in der Philosophie Nietzches*. Sigríður er formaður akademískrar stjórnar EDDU öndvegisseturs og formaður stjórnar GET (Gender Equality Training) sem er alþjóðlegur jafnréttisskóli við HÍ og samstarfsverkefni HÍ og utanríkissráðuneytisins.

## Helstu ritverk
* *Birth, Death, and Femininity: Philosophies of Embodiment* (ásamt R.M. Schott (ritstj.), V. Songe-Möller, S. Heinämaa) (Bloomington: Indiana University Press, 2010).
* *The Body Unbound: Philosophical Perspectives on Religion, Embodiment, and Politics* (ritstj. ásamt Marius Timman Mjaaland og Ola Sigurdson) (Cambridge: Cambridge Scholars Press, 2010).
* *Kvenna megin: ritgerðir um femíníska heimspeki* (Reykjavík: Hið íslenzka bókmenntafélag, 2001).
* *Simone de Beauvoir: heimspekingur, rithöfundur, femínisti* (ritstj. ásamt Irmu Erlingsdóttur) (Reykjavík: Rannsóknastofa í kvennafræðum, Háskólaútgáfan, 1999).
* *Fjölskyldan og réttlætið: ráðstefnurit* (ritstj. ásamt Jóni Á. Kalmanssyni og Magnúsi D. Baldurssyni) (Reykjavík: Háskóli Íslands, Siðfræðistofnun, 1997).
* *Vis Creativa: Kunst und Wahrheit in der Philosophie Nietzches* (Würzburg: Königshausen & Neumann, 1996).

## Tengill
Vefsíða Sigríðar Þorgeirsdóttur
Raunveruleikaáhrif

**Raunveruleikaáhrif** eru í kvikmyndagerð þau áhrif á áhorfandann að honum finnst hann vera að horfa á eitthvað raunverulegt en ekki leikið og skáldað. Raunveruleikaáhrif eru búin til með því að brjóta markvisst ýmsar formreglur kvikmyndagerðar. Dæmi um þetta er t.d. að gera upptökutækin sýnileg með því að láta kvikmyndatökuvélina hristast með hreyfingum leikaranna og gera áhorfendur þannig meðvitaða um kvikmyndatökumanninn, sýna hljóðnema í mynd og láta leikara tala beint í myndavélina, notast við venjulegt fólk og óundirbúið tal í stað menntaðra leikara og handrits. Dæmi um kvikmynd sem notast mikið við raunveruleikaáhrif til að skapa spennu er *[[The Blair Witch Project]]*.

Ýmsar skyldar aðferðir þekkjast úr bókmenntum þar sem sagan er t.d. sett upp sem dagbók eins og í skáldsögunni *[[Drakúla]]*. Roland Barthes tengdi raunsæi í bókmenntum við notkun ekfrasis eða lýsingu á verki og kallaði það raunveruleikaáhrif.

## Tengt efni
* Raunveruleikasjónvarp
* Framandgerving
Hákettir

**Háf-kettir** eða **há-kettir** eru undirflokkur brjóskfiska sem hefur roð en ekki skráp.
Þeir hafa vísi að tálknaloki, en það eru brjóskfiskar ekki með bara beinfiskar.
Á (aðgreining)

**Á** getur átt við:
* Bókstafinn á
* Fljót
* „á“, forsetning í íslensku sem stýrir þolfalli eða þágufalli
*: „**á** mánudaginn“, „skortur **á** fjárráðum“
* „á“, atviksorð í íslensku
*: „Konunni liggur **á**“, „myrkur var **á**“
* „á“, beygingarmynd sagnarinnar að „eiga“
* „á“, þolfall og þágufall eintölu, beygingarmynd nafnorðsins „ær“
Hákon Eiríksson

**Hákon Eiríksson Hlaðajarl** (996 – 1029) réði yfir Noregi með Sveini föðurbróður sínum 1014-1015. Þeir höfðu öll völd í landinu en töldust þó ekki konungar.

Hákon var sonur Eiríks Hákonarsonar Hlaðajarls og Gyðu konu hans, dóttur Sveins tjúguskeggs. Sveinn taldist yfirkonungur Noregs frá því að Ólafur Tryggvason féll árið 1000 en Hlaðajarlarnir Eiríkur og Sveinn stýrðu landinu í umboði hans. Þegar Eiríkur fór í herför til Englands árið 1014 lét hann Hákoni eftir sinn hluta ríkisins og naut hann stuðnings höfðingjans Einars þambarskelfis. Ekki varð veldi hans þó langætt því haustið 1015 kom Ólafur helgi til Noregs og gerði tilkall til konungsembættisins. Hann vann sigur á Sveini í orrustu og handtók Hákon en gaf honum grið og leyfði honum að fara til föður síns gegn því að hann kæmi ekki aftur.

Eftir að Knútur ríki hafði hrakið Ólaf úr landi 1028 gerði hann Hákon að jarli yfir Noregi en ekki entist það heldur lengi því hann drukknaði í Norðursjó ári síðar.

Kona hans var Gunnhildur af Póllandi og áttu þau dótturina Bóthildi.

## Heimild
*
Sveinn Hákonarson

**Sveinn Hákonarson Hlaðajarl** (d. um 1016) réði ríkjum í Noregi ásamt Eiríki hálfbróður sínum frá því um 1000 til 1014 og með Hákoni syni Eiríks 1014-1015, í umboði Sveins tjúguskeggs Danakonungs. 

Sveinn var sonur Hákonar Sigurðssonar Hlaðajarls og konu hans, Þóru Skagadóttur Skoftasonar. Hann átti alsystkinin Heming og Bergljótu. Hálfbróðirinn Eiríkur var elstur og var frillusonur. Hann þótti þó að mörgu leyti fremri bróður sínum og í orrustunni í Hjörungavogi, þar sem þeir voru báðir, ætlaði Sveinn að flýja undan Vagni Ákasyni en bróðir hans kom þá og hrakti Vagn frá og náði að handsama hann.

Þeir bræður flýðu báðir til Svíþjóðar undan Ólafi Tryggvasyni eftir að faðir þeirra var drepinn en Sveinn var ekki með í Svoldarorrustu, þar sem Ólafur féll. Eftir það skiptu þeir Noregi á milli sín - Svíinn Ólafur skautkonungur fékk einnig nokkur héröð - en töldust þó báðir lénsmenn Sveins tjúguskegg og báru ekki konungsnafnbót.

Eiríkur jarl hélt til Englands í herför árið 1014 og lét Hákoni syni sínum eftir veldi sitt. Hákon og Sveinn stýrðu ríkinu saman til hausts 1015, en þá kom Ólafur helgi til landsins og gerði kröfu til konungsstólsins. Hann vann sigur á Sveini í orrustu en Sveini tókst að flýja til Svíþjóðar. Þar ætlaði hann að koma sér upp her og vinna Noreg að nýju en dó áður en af því yrði.

Kona Sveins var Hólmfríður, sem var annaðhvort systir eða dóttir Ólafs skautkonungs af Svíþjóð. Dóttir þeirra var Sigríður, sem giftist Ásláki syni Erlings Skjálgssonar, og líklega einnig Gunnhildur, sem giftist Sveini Ástríðarsyni Danakonungi.

## Heimild
*
996

**996** (**CMXCVI** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* 3. maí - Gregoríus V (Bruno von Kärnthen) kjörinn páfi. Hann var 24 ára frændi Ottós keisara og fyrsti þýski páfinn.
* 23. maí - Ottó 3. kjörinn keisari hins heilaga rómverska keisaradæmis. 
* 24. október - Róbert 2. varð konungur Frakklands.
* 20. nóvember - Ríkharður 2. hinn góði varð hertogi af Normandí.

## Fædd
* Hákon Eiríksson Hlaðajarl (d.1029).

## Dáin
* Mars - Jóhannes XV páfi.
* 24. október - Húgó Capet, Frakkakonungur (f. 938).
* 20. nóvember - Ríkharður 1. af Normandí.
957

**957** (**CMLVII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

## Fædd
* Eiríkur Hákonarson Hlaðajarl og síðar jarl af Norðymbralandi (d. 1023 eða 1024).

## Dáin
1029

Árið **1029** (**MXXIX** í rómverskum tölum)

## Atburðir

## Fædd

## Dáin
* Hákon Eiríksson Hlaðajarl (f. 996).
1028

Árið **1028** (**MXXVIII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* 14. apríl - Hinrik 3. varð keisari hins Heilaga rómverska ríkis.
* Ólafur helgi hrakinn úr landi í Noregi og flúði til Rússlands.
* Knútur ríki hylltur á Eyrarþingi sem konungur Noregs.
* Róbert 1. varð hertogi af Normandí.

## Fædd

## Dáin
* 5. maí - Alfons 5., konungur af Leon og Galisíu.
* Ríkharður 2. hinn góði af Normandí.