Fjallablöðkur

**Fjallablöðkur** (fræðiheiti: *Lewisia*) er ættkvísl plantna nefnd eftir Meriwether Lewis sem kynntist tegundunum árið 1806. Náttúrulegt búsvæði tegundanna er á klettum og hlíðum á móti norðri í vesturhluta Norður Ameríku. Indíánar söfnuðu rótunum í forða og gera jafnvel enn, þær hafa einnig verið notaðar við særindum í hálsi.

## Lýsing
Lewisíur eru fjölærar fjallaplöntur ættaðar frá vesturhluta Norður-Ameríku. Blómin mynda hvirfingu sem getur verið í fjölda lita. *Lewisia cotyledon* verður að 0.5 m að hæð og breidd.

Flestar tegundir ættkvíslarinnar eru lauffellandi, þar á meðal einkennistegundin *Lewisia rediviva*; *Lewisia longipetala* er eina hálflauffellandi tegundin. Sumar tegundirnar, svo sem *Lewisia cotyledon*, eru sígrænar.

## Flokkun
Meriwether Lewis er skráður sem fyrsti Evrópumaðurinn eða Ameríkaninn sem fann *Lewisia*, en þær höfðu lengi verið þekktar af innfæddum sem bitur-rót. Lewis fann eintak 1806 við Lolo Creek, á fjallgarðinum sem síðar var nefndur "Bitterroot Mountains". Plöntunni var síðar gefið fræðiheitið, *Lewisia rediviva*, af Frederick Traugott Pursh.

### Listi yfir tegundir
Það eru 19 tegundir og allnokkur afbrigði af *Lewisia*, þar á meðal:
* *[[Lewisia brachycalyx]]* Engelm. ex A.Gray: Bandaríkin (Kalifornía, Arizona, Utah), Mexíkó (Baja California) - Fingrablaðka
* *[[Lewisia cantelovii]]* J.T.Howell: Bandaríkin  (Kalifornía, Nevada) - Gljúfrablaðka
* *[[Lewisia columbiana]]* (J.T.Howell ex A.Gray) B.L.Rob. - Geislablaðka
***Lewisia columbiana* var. *columbiana*: Kanada (British Columbia), Bandaríkin (Washington, Oregon)
** *Lewisia columbiana* var. *rupicola* (English) C.L.Hitchc.: Kanada (British Columbia), Bandaríkin (Washington, Oregon) 
** *Lewisia columbiana* var. *wallowensis* C.L.Hitchc.: Bandaríkin (Idaho, Montana, Oregon)
* *[[Lewisia congdonii]]* (Rydb.) S.Clay: Bandaríkin (Kalifornía) - Tröllablaðka

* *[[Lewisia cotyledon]]* (S.Watson) B.L.Rob. Bandaríkin - Stjörnublaðka 
***Lewisia cotyledon* var. *cotyledon*: Bandaríkin (Oregon, Kalifornía)
** *Lewisia cotyledon* var. *heckneri* (C.V.Morton) Munz: Bandaríkin (Kalifornía)
** *Lewisia cotyledon* var. *howellii* (S.Watson) Jeps.: Bandaríkin (Oregon, Kalifornía)
* *[[Lewisia disepala]]* Rydb.: Bandaríkin (California) - Álfablaðka
* *[[Lewisia glandulosa]]* (Rydb.) Dempster : Bandaríkin (Kalifornía) - 
* *[[Lewisia kelloggii]]* K.Brandegee - Snæblaðka
***Lewisia kelloggii* var. *hutchinsonii* Dempster: Bandaríkin (Kalifornía)
** *Lewisia kelloggii* var. *kelloggii*: Bandaríkin (Kalifornía, Idaho)
* *[[Lewisia leeana]]* (Porter) B.L.Rob.: Bandaríkin (Kalifornía, Oregon) - Urðablaðka
* *[[Lewisia longipetala]]* (Piper) S.Clay: Bandaríkin (Kalifornía) - 
* *[[Lewisia maguirei]]* A.H.Holmgren: Bandaríkin (Nevada) - Ljúflingsblaðka
* *[[Lewisia nevadensis]]* (A.Gray) B.L.Rob.: Bandaríkin (Washington, Oregon, Kalifornía, Nevada, Utah, Colorado, New Mexico) - Engjablaðka
* *[[Lewisia oppositifolia]]* (S.Watson) B.L.Rob.: Bandaríkin (Oregon, Kalifornía) - Brekkublaðka
* *[[Lewisia pygmaea]]* (A.Gray) B.L.Rob.: Kanada (Yukon Territory, British-Columbia), Bandaríkin (Alaska, Washington, Oregon, Idaho,  Nevada, Utah, Colorado, California, Arizona) - Dvergblaðka

* *[[Lewisia rediviva]]* Pursh (Bitterroot; Einkennisjurt Montana) - Huldublaðka
***Lewisia rediviva* var. *minor* (Rydb.) Munz: Bandaríkin (Kalifornía, Nevada, Utah)
** *Lewisia rediviva* var. *rediviva*: Canada (British-Columbia), Bandaríkin (Montana, Washington, Oregon, Idaho, Wyoming, Nevada, Utah, Colorado, California, Arizona)
* *[[Lewisia sacajaweana]]* B.L.Wilson: Bandaríkin (Idaho) - 
* *[[Lewisia serrata]]* Heckard & Stebbins : Bandaríkin (Kalifornía) - 
* *[[Lewisia stebbinsii]]* Gankin & W.R.Hildreth: Bandaríkin (Kalifornía) - 
* *[[Lewisia triphylla]]* (S.Watson) B.L.Rob.: Kanada (British-Columbia), Bandaríkin (Washington, Oregon, Idaho, Wyoming, Nevada, Utah, Colorado, Kalifornía, Arizona) - Hnúðblaðka
* *[[Lewisia ×whiteae]]* Purdy: USA (Oregon) Blendingur af *Lewisia leeana* og *Lewisia cotyledon*

## Útbreiðsla og búsvæði
Fjallablöðkur vaxa villtar í vesturhluta Norður-Ameríku. Á vaxtarstöðum sínum á norðurhliðum kletta verða þær fyrir miklum veðuröfgum.

## Nytjar
Allar tegundir *Lewisia* eru ætar. *Lewisia rediviva* er með stóra rót og hefur þess vegna verið fæða margra ættfokka Indíána á útbreiðslusvæð hennar. Rótin er flysjuð fyrir suðu/gufusuðu; eldun á rótinni dregur úr bitru bragðinu. Reyndar eru áhöld um það hversu bitur hún er og hvort hún þurfi suðu eða að flysja hana.

*L. rediviva* hefur einnig verið notuð til lækninga; að tyggja rótina hefur verið notað við særindum í hálsi. Hún hefur einnig verið notuð til að auka mjólk í brjóstum.

Í garðyrkju hafa tegundirnar verið settar í steinbeð vegna þess að það líkir eftir náttúrulegum aðstæðum þeirra. Steinhæðir eru líka með gott afrennsli sem tegundirnar þurfa til varnar roti í rótum.

## Tilvísanir

## Viðbótarlesning
* sjá Snið:Harvnb í tilvísunum
*