Vatnahverfi (Grænland)

*Aðalgrein: [[Norrænir Grænlendingar]]*
**Vatnahverfi** var byggð í Eystribyggð norrænna manna á Grænlandi. Svæðið er almennt talið af fornleifafræðingum og sagnfræðingum hafi verið besta beitar og heyskaparland í byggðum norrænna Grænlendinga. Landnám norrænna mann í Vatnahverfi hófst í lok 10. aldar og bjuggu þar í nærri 500 ár áður en þeir hurfu frá svæðinu og öllu Grænlandi, líklega einhvern tímann á síðari hluta 15. aldar. 

Vatnahverfið var á skaga sem teygir sig norðaustur frá Labradorhafi inn að Jespersensjökli um 60 km inn í land á milli Hrafnsfjarðar (grænlenska: Alluitsup kangerlua) og Einarsfjarðar (grænlenska: Igalikup kargerlua) og nær yfir um 500 km2. Vatnahverfi er aðeins nefnt einu sinni í fornsögum, en samt er það eina norræna örnefnið sem notað hefur á nútímakortum. Eins og nafnið bendir til eru mörg stöðuvötn, ár og lækir  á svæðinu og fjölmörgar norrænu rústir. 
Landslagið er fjöllótt,  gróðurríkt meðfram ströndinni og inn til lands. Jespersensjökullinn er áberandi til norðurs. Á tímabilum herja á suðaustan hvassviðri og fornleifarannsóknir hafa leitt í ljós að uppblástur var mikil kvöð fyrir bændur í Vatnahverfi.
## Landnám

Landnám Vatnahverfis hófst af fylgdarmönnum Eiríks rauða sem fylgdu honum frá Íslandi árið 985 e.Kr. Í Grænlendingasögu:  „Svo segja fróðir menn, að á því sama sumri, er Eiríkur rauði fór að byggja Grænland, þá fór hálfur þriði tugur skipa úr Breiðafirði og Borgarfirði, en fjórtán komust út þangað. Sum rak aftur, en sum týndust. Það var fimmtán vetrum fyrr en kristni var lögtekin á Íslandi.“  Þar segir einnig að maður nefndur Hafgrímur hafi komið með Eiríki í þessari för og numið Hafgrímsfjörð og Vatnahverfi. Svipaða frásögn er einnig að finna í Landnámabók. C-14 aldursgreining á beinum af húsdýrum og mönnum frá bæði í Eystri- og Vesturbyggð styrkja þessar frásögur.

Eiríkur og aðrir landnámsmenn reistu oftast bæi sína fjarri Labradorhafi við innfirði þar sem veður var mildara og landið hæfði betur búskaparháttum þeirra. Þannig var byggðin að mestu í Vatnahverfi, þar sem meirihluti bæjanna voru á norðurhelmingi skagans í 30 km fjarlægð eða meira frá hafinu. Vatnahverfi var ólíkt öðrum byggðarlögum að því leiti að fjölmörg bæjarstæði voru við vötn og ár frekar en við fjarðarstrendur eins og oftast var í öðrum byggðum. Mörg bæjarstæði voru í 3-6 km fjarlægð frá fjarðarströndinni. Alls hafa fornleifafræðingar skráð 436 húsatóftir á 81 stöðum í Vatnahverfi, af því er talið að 50 hafi verið bóndabæir. https://natmus.dk/organisation/forskning-samling-og-bevaring/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/previous-projects/vatnahverfi/ Mikið af þessum húsum hafa verið skemmur eða sel.  Að meðaltali er álitið að 8 til 10 einstaklingar hafi búið á hverjum bæ – eða um það bil 500 þegar byggðin stóð í blóma.

## Sveitin

Garðar (Igaliku Kujalleq) var félagsleg og efnahagsleg miðstöð svæðisins. Dómkirkjan var hér og erlendir kaupmenn komu við í sjaldgæfum heimsóknum þeirra til Grænlands. Leifar eldri kirkja við bæina Undir Höfða í norðanverðu Vatnahverfi og Langaneskirkjan í suðurhlutanum benda til að stórbændur hafi haft mikil völd.

Fyrir utan bæinn í Görðum voru bæirnir í Vatnahverfi meðalstórir til smáir. Sauðfé og geitur voru mikilvægustu húsdýrin en selveiðar og sjósókn talsverður þáttur í fæðuöflun. Meðal annar nefnir Ivar Bárðarson í *Grænlandslýsingu* sinni að mikil silungaveiði sé í vötnunum í Vatnahverfi.

Flesti bæir í Vatnahverfi voru á milli Hafgrimsfjarðar og Austfjarðar (sem sem skiptast út frá Einarsfirði) á norðvesturhluta skagans. Sjálfur hefur Hafgrímur sennilega sest að í þeim firði sem ber nafn hans og  þar sem enn má sjá rústir af stórum bæ. Við bæinn var einnig lítil kirkja sem Helge Ingstad taldi vera Langaneskirkjuna sem lýst er í *Einars þáttr Sokkasonar* . Svæðið er kallað Eqaluit („laxastaðurinn“) af nútíma Grænlendingum.
 Byggðin við Austurfjörð (í dag nefnt Igaliku Kujalleq) var einnig þéttbyggð, væntanlega vegna nálægðar við Garða sem var í um 15 km í norðvestur, þar sem var dómkirkja og biskupssetur Grænlendinga hinna fornu. Það var einnig lítil kirkja í Austurfirði, kölluð kirkjan Undir höfða. Klumpur af brendum og bráðnuðum leir og gleri sem fannst í rústum kirkjunnar bendir til þess að hún hafi brunnið.
Bæirnir í Vatnahverfi virðast hafa verið frekar vel stæðir og góðir til búskapar með fjölda húsdýra, nautgripa, sauðféðs, geitur, svín, hesta og hunda.

Frjókornagreining í Vatnahverfi sýnir að gróðurfar við landnám var mjög ólíkt eftir því hvort það var í hlíðum og á undirlendi við firðina eða inn í landi. Fyrir landnám einkenndist gróður inn í landi af 20% af kjarr- og skóglendistegundum, *Betula pubescens* (Ilmbjörk), *Betula glandulosa* (Fjalldrapi) og *Salix* (víðir). Nær fjörðunum einkenndist gróður af grösum og öðrum jurtum. Aldirnar eftir landnám þar til byggðin fór í eyði minkað hlutfall frjókorna frá trjám og runnum mjög og jókst á grasi. Einnig má sjá að stór svæði höfðu bunnið, líklega til að auka beit og heyöflun.

## Brottfluttningur
Vatnahverfi fór í eyði um miðja 15. öld eða á síðari hluta þeirrar aldar eins og allar byggðir norrænna manna á Grænlandi.  Í páfabréfi Nikulás páfa V. frá 1448 segir að enginn biskup hafi verið á Grænlandi síðustu 30 árin og í bréfi Alexanders VI. páfa frá 1492 kemur fram að þangað hafi ekki komið sigling í 80 ár. Þrátt fyri að ekkert samband var við Grænland hélt kaþólska kirkjan áfram að útnefna Garðabiskupa. 18 biskupar voru skipaðir eftir að  eftir að sambandið slitnaði, sá síðasti 1537, enginn þeirra komust til  biskupsdæmisins og aðeins einn þeirra, Mattías Knútsson biskup, hefði að sögn lýst yfir vilja til þess.
 
Ýmsar tilgátur eru um hvers vegna Grænlendingar hurfu af sjónarsviðinu en engar þeirra hefur með nokkru móti verið hægt að sanna. Það hefur verið stungið upp á að álag eins og árásir inúíta, farsóttir eða sjóræningjaárásir og jafnvel erfðafræðileg hrörnun hafi stuðlað að endalokum norrænna Grænlendinga en ekkert í fornleifarannsóknum né  DNA  rannsóknum styður slíkar kenningar. Engin af uppgröfnum rústum sýnir merki þess að íbúar hafa flúið í skelfingu, hvorki frá árásum né farsóttum. Engar vísbendingar eru um átök við inúíta eða um vísvitandi skemmdir á húsum. 
Fyrir utan gullhring sem fannst á beinagrind biskups í gröf hans á Görðum og biskupsstaf hans úr rostungstönn, hafa engin raunveruleg verðmæti fundist í neinum norrænum rústum á Grænlandi.  Haft er eftir Jette Arnenborg, Grænlandssérfræðingi á danska þjóðminjasafninu í Kaupmannahöfn, "*Íbúarnir virðist hafa tekið alla dýrmæta muni, þar á meðal kirkjuklukkur, með sér og skilið eftir fyrirferðarmikla muni. Ég held að þeir hafi einfaldlega ákveðið að yfirgefa svæðið*." 

## Tilvísanir

## Tenglar

* Heimastjórn Grænlands 
* Náttúrufræðistofnun Grænlands
* Opinber ferðavefur
* Tölfræðistofnun Grænlands
* Staðreyndir um Grænland á Norden.org
* https://www.visindavefur.is/svar.php?id=706  Hvenær og hvers vegna lagðist byggð norrænna manna á Grænlandi niður?

### Greinar af Tímarit.is
* ''Ferðarolla frá Grænlandi - ágrip af sögu Grænlands''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1969
* ''Fornminjarannsóknir á Grænlandi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1927
* ''Grænland''; grein í Lesbók Morgnblaðsins 1931
* ''Grænland''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1934
* ''Næstu nágrannar vorir''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1957
* ''Á ókönnuðum slóðum á Grænlandi''; grein í Alþýðublaðinu 1950
* ''Nokkrir dagar'' (eftir Dr. Kristján Eldjárn); grein í Tímanum 1962
* ''Mikilvægi Grænlands''; grein í DV 1998
* ''Í vist með grænlenzkum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1944
* ''Á súð við Grænland''; grein í Sjómannablaðinu Víkingi 1950