Búdapest

**Búdapest** er höfuðborg Ungverjalands og jafnframt miðpunktur, stjórnmála, menningar, viðskipta, iðnaðar og samgangna fyrir Ungverjaland í heild sinni. Árið 1873 sameinuðust borgirnar á bökkum Dónár, Buda og Óbuda á hægri bakkanum, þeim vestari, og Pest á vinstri bakkanum, þeim eystri í eina borg, Búdapest. Nú er borgin sú tíunda stærsta innan Evrópusambandsins. Tæp 1,7 milljón manns (2025) búa í borginni sem er nokkru færri en á hátindi íbúafjöldans um miðjan níunda áratug 20. aldar en þá bjuggu um 2,1 milljón manns í borginni.

## Saga
Rómverjar reistu bæinn *[[Aquincum]]*, 89 e.Kr. á grunni fornra keltneskrar byggðar nærri því sem síðar varð Óbuda, frá 106 fram undir lok 4. aldar e. Kr. var bærinn miðpunktur svæðisins sem kallaðist lægri Pannonia. Pest varð vettvangur *Contra Aquincum* (ellegar *Trans Aquincum*), staðar af minna mikilvægi. Nafnið Pest (eða *Peshta*) er talið upprunnið af tyrknesku tungumáli. Svæðið varð heimahagar ýmsra slavneskra hópa.

Í kringum árið 900 komu Ungverjar austan úr mið-Asíu og settust að þar sem nú er Ungverjaland og stofnuðu konungsríkið Ungverjaland einni öld síðar. Endurbygging Pest gekk fljótt fyrir sig að aflokinni innrás Mongóla árið 1241, en Buda, varð höfuðborg Ungverjalands árið 1361.

Yfirtaka Tyrkjaveldis á mestöllu Ungverjalandi á 16. öld tafði vöxt borganna, en þær féllu Tyrkjum í skaut árið 1541. Austurríki undir stjórn Habsborgara endurheimti borgirnar 1686 en frá 1526 höfðu Habsborgararnir jafnframt verið konungar Ungverjalands, þótt þeir hefðu misst yfirráð yfir landinu að mestu.

Pest óx hraðar á 18. og 19. öld. Meðan íbúafjöldi Pest tuttugufaldaðist fimmfaldaðist íbuafjöldinn einungis hinumeginn Dóná.

Ungverjar komu á fót byltingarstjórn árið 1849 og voru ekki hrifnir af endurreisn Habsborgaravalds og fengu loks sjálfstjórn innan Austurríska-Ungverska keisaradæmisins. Samanlagður íbúafjöldi borganna sjöfaldaðist frá 1840 til 1900 og varð 730.000 manns. 

Á tuttugustu öldinni var mestur vöxtur í úthverfum borgarinnar, sérstaklega í Újpest og Kispest, með auknum hlut borgarinnar í iðnaðarframleiðslu landsins. Mannfall Ungverja í Fyrri heimsstyrjöldinni og missir tveggja þriðju landsvæðis síns tafði vöxtinn einungis um stundarsakir, en Búdapest var orðin höfuðborg í smærra en fullvalda ríki. Árið 1930 var íbúatalan komin í eina milljón og því til viðbótar bjuggu 400.000 manns í úthverfum. 

Milli 20% og 40% af 250,000 gyðingum í Búdapest féllu fyrir Nasistum og Boga kross-hreinsunum 1944 og 1945. http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005458, http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005264  Engu að síður er Búdapest með hæsta hlutfall gyðinga af evrópskum borgum . 

1. janúar 1950, var landsvæði Búdapest stækkað umtalsvert. Borgin bætti fyrir skaðann sem hún hlaut í umsátri Sovétmanna 1944 á sjötta og sjöunda áratugnum og var með því skólabókardæmi um nýtanleika í byggingarstíl fremur en fegurð, sem var afleiðing kommúnistastjórnarinnar (1947–1989) upp frá 1960. 
### Íbúaþróun

* 1800: 54.200 íbúar
* 1830: 102.700
* 1850: 178.000
* 1880: 370.800
* 1900: 733.400
* 1925: 957.800
* 1990: 2.016.100
* 2003: 1.719.343
* 2013: 1.735.711
* 2017: 1.750.268

## Hverfi Búdapest

Upphaflega voru hverfin 10 við sameiningu borganna þriggja 1873. 1950 var Búdapest sameinuð nokkrum nágrannasveitarfélögum og hverfin urðu 22. Nú eru hverfin 23, 6 í Buda, 16 í Pest and 1 á eyjunni milli þeirra.
### Vegir
Allar aðalbrautir Ungverjalands liggja til Búdapest. milli 1990-1994, voru götunöfn færð til fyrra horfs, þess sem þekktist á síðari hluta 19. aldar, kommúnískum nöfnum var hafnað.

### Neðanjarðarlestir
Neðanjarðarlestakerfi Búdapest, Metro, er næstelsta kerfi sinnar tegundar í Evrópu og opnaði árið 1896. Upprunalega leiðin er merkt M1, kölluð gula leiðin. Hún var endurgerð til að þjóna áhugamönnum um söguna. M2 (rauð) og M3 (blá), voru teknar í notkun síðar. M4 og  M5 voru byggðar síðar.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Official Budapest portal 
* Gervihnattamynd

### Fyrir ferðamenn
* Búdapest  *(Ungverjaland fyrir gesti)*
* Búdapest á heimsminjaskrá 
* 
* LonelyPlanet.com 
* Erlend sendiráð í Búdapest
* Metro lines, suburban railway- and tramway network in Budapest 
(please translate the link name, its necessary for turists)
* Budapest public transport map 

### Myndasöfn
* Myndir af Búdapest 
* Búdapest: sögulegt yfirlit og myndir 
* Búdapest panorama hringsjá
* Listrænarmyndir frá Búdapest 

### Ýmislegt
* Hverfi í Búdapest
* Almenningssamgöngur í Búdapest 
* Samfélag Gyðinga í Búdapest