open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Smáorð

**Smáorð**  eru flokkur óbeygjanlegra orða (án fall- eða tíðbeyginga).

Í íslensku greinast smáorð í:

*Forsetningar
*: Hafa það eina hlutverk að stýra falli á fallorði.
*Atviksorð
*: Meginhlutverk þeirra er að standa oftast með sögnum og stundum lýsingarorðum eða jafnvel öðrum atviksorðum og bæta við merkingu þeirra. Þau fallbeygjast ekki.
*Samtengingar
*Upphrópanir
*Nafnháttarmerki
*: Orðið **** fyrir framan sögn í nafnhætti (**að** hoppa, **að** drepa).

## Tengt efni
*Nokkrir punktar um orðflokka og beygingar

## Tilvísanir
Jóakim Aðalönd

**Jóakim Aðalönd** (enska: *Scrooge McDuck*) er móðurbróðir Andrésar Andar. Hann var skapaður af Carl Barks, einum þekktasta teiknara Disney-myndasagna. Hann kom fyrst fram í myndasögunni „Christmas on Bear Mountain“ og á að vera ríkasta önd í heimi. Fyrsti peningur sem hann vann sér inn var 10 krónur og var happapeningurinn hans. Það er mikið talað um fjársjóðsferðir hans og Gullæðið í Klondike.

## Happaskildingurinn
Jóakim aðalönd vann sér fyrst inn peninga í Skotlandi með því að bursta skó og fá pening fyrir. Pabbi hans, Friðrik Aðalönd, vann lengi að því að búa til skóburstunarsett fyrir hann í afmælisgjöf svo hann gæti farið að vinna fyrir sér þar sem fjölskyldan var mjög fátæk. Þegar hann var búinn að vera lengi að ráfa út um allt og enginn vildi skóburtstun hrinti faðir hans áætluninni sinni í framkvæmd. Hann bað verkamann með grútskítuga skó að fara til Jóakims og biðja um skóburstun. Þegar Jóakim var búinn lognaðist hann út af, af þreytu. Þegar hann vaknaði aftur varð hann himinlifandi þegar hann sá að hann hefði unnið sér inn sinn fyrsta skilding. Þess vegna varð hann fyrir miklum vonbrigðum þegar hann sá að þetta var Bandarískur skilldingur. Þá sagði hann við sjálfan sig: „Ég verð harðari en harðjaxlarnir, slægari en svindlaranir og vinn heiðarlega fyrir mér.“ Mun seinna, eftir að hann var orðin ríkasta önd í heimi reyndu margir að stela happaskildingnum af Jóakim þar á meðal: Hexía de Trix (það fer eftir sögum hvort hún vildi bræða skildinginn í eldfjallinu Vesúvíusi til að verða máttugasta seiðkona í heiminum eða öðlast mátt Mídasar); Bjarnabófarnir (oftast vegna .ess að þeir voru að vinna með Hexíu); Jói Rokkafellir (hann reynir það ekki oft, en er það oftast því að hann vill prófa hvort að happaskildingurinn virki fyrir hann líka) og að lokum Gull-Ívan Grjótharði (hann vill að Jóakim fari að ganga illa svo hann verði ríkari en hann). En það virðist vera að þessi skildingur hafi í raun og veru veitt Jóakim heppni, því alltaf þegar einhver stelur honum af honum fer honum að ganga illa. Samt neitar hann því alltaf að þessi skildingur hafi hjálpað honum nokkuð.
Stjórnvitringurinn (Platon)

***Stjórnvitringurinn***, ***Stjórnspekingurinn*** eða ***Stjórnmálamaðurinn***  er samræða eftir forngríska heimspekinginn Platon. 

Verkið er í formi samræðu milli Sókratesar, Þeódórosar, nemanda hans, annars nemanda að nafni Sókrates (sem er nefndur Sókrates yngri) og ónafngreinds aðkomumans frá borginni Eleu. 

Samræðan er eins konar framhald samræðunnar *[[Fræðarinn (Platon)|Fræðarinn]]*, þar sem þeir Sókrates, Þeætetos og aðkomumaðurinn eiga í rökræðum.

John M. Cooper segir megintilgang samræðunnar vera þann að útskýra að sérfræðiþekkingar sé þörf þeim sem stjórnar. Stjórnvitringurinn er sá sem býr yfir þessari sérfræðiþekkingu um hvernig eigi að stjórna réttlátlega og vel og með hagsmuni borgaranna að leiðarljósi. Þetta á ekki við um þá sem fara með völdin í raun, eins og aðkomumaðurinn bendir á. Þeir gefa í skyn að þeir búi yfir þessari þekkingu en eru í raun og veru bara eftirhermur.

## Tengt efni
* *[[Lögin (Platon)|Lögin]]*
* *[[Ríkið (Platon)|Ríkið]]*

## Tenglar
* 
* 

## Heimildir
* 
* Cooper, John M. & Hutchinson, D. S. (ritstj.), *Plato: Complete Works* (Indianapolis: Hackett Publishing Co., 1997). ISBN 0-87220-349-2.
Íþróttabandalag Akraness

:ÍA er oft notað fyrir *[[Knattspyrnufélag ÍA]]*.

**Íþróttabandalag Akraness** (ÍA) er íþróttabandalag íþróttafélaga á Akranesi og starfar samkvæmt lögum Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands og íþróttalögum.
## Íþróttamaður Akraness
Íþróttamaður Akraness hefur verið valinn á hverju ári frá 1977 en þar áður hafði valið farið fram árin 1972 og 1965.

**2011-2020**
*2017: Valdís Þóra Jónsdóttir, Golf
*2016: Valdís Þóra Jónsdóttir, Golf
*2015: Ágúst Júlíusson, Sund
*2014: Ágúst Júlíusson, Sund
*2013: Jakob Svavar Sigurðsson, Hestaíþróttir
*2012: Inga Elín Cryer, Sund
*2011: Inga Elín Cryer, Sund

**2001-2010**
* 2010: Valdís Þóra Jónsdóttir, Golf
* 2009: Valdís Þóra Jónsdóttir, Golf
* 2008: Valdís Þóra Jónsdóttir, Golf
* 2007: Valdís Þóra Jónsdóttir, Golf
* 2006: Eydís Líndal Finnbogadóttir, Karate
* 2005: Pálmi Haraldsson, Knattspyrna
* 2004: Kolbrún Ýr Kristjánsdóttir, Sund
* 2003: Kolbrún Ýr Kristjánsdóttir, Sund
* 2002: Kolbrún Ýr Kristjánsdóttir, Sund
* 2001: Kolbrún Ýr Kristjánsdóttir, Sund

**1991-2000**
* 2000: Birgir Leifur Hafþórsson, Golf
* 1999: Kolbrún Ýr Kristjánsdóttir, Sund
* 1998: Kolbrún Ýr Kristjánsdóttir, Sund
* 1997: Þórður Emil Ólafsson, Golf
* 1996: Birgir Leifur Hafþórsson, Golf
* 1995: Sigurður Jónsson, Knattspyrna
* 1994: Sigursteinn Gíslason, Knattspyrna
* 1993: Sigurður Jónsson, Knattspyrna
* 1992: Birgir Leifur Hafþórsson, Golf
* 1991: Ragnheiður Runólfsdóttir, Sund

**1981-1990**
* 1990: Ragnheiður Runólfsdóttir, Sund
* 1989: Ragnheiður Runólfsdóttir, Sund
* 1988: Ragnheiður Runólfsdóttir, Sund
* 1987: Ólafur Þórðarson, Knattspyrna
* 1986: Ragnheiður Runólfsdóttir, Sund
* 1985: Ragnheiður Runólfsdóttir, Sund
* 1984: Bjarni Sigurðsson, Knattspyrna
* 1983: Sigurður Lárusson, Knattspyrna
* 1982: Ingi Þór Jónsson, Sund
* 1981: Ingólfur Gissurarson, Sund

**1965-1980**
* 1980: Ingi Þór Jónsson, Sund
* 1979: Ingólfur Gissurarson, Sund
* 1978: Karl Þórðarson, Knattspyrna
* 1977: Jóhannes Guðjónsson, Badminton/Knattspyrna
* 1972: Guðjón Guðmundsson, Sund
* 1965: Ríkharður Jónsson, Knattspyrna

## Tilvísanir


## Heimildir
* 
*
Nafnháttarmerki

**Nafnháttarmerkið**  er einfaldasti orðflokkurinn, en eina orðið í honum er óbeygjanlega smáorðið „“ á undan sögn í nafnhætti (til dæmis „**að** tala“, „**að** lesa“) en þaðan kemur einmitt nafn orðflokksins. Nafnháttarmerki eru hvorki notuð á eftir núþálegu sögnunum „munu“, „skulu“, „mega“ og „vilja“ (til dæmis *ég *'skal** koma'') né í samhliða upptalningu í síðari lið eða liðum (''hann kann hvorki **að** lesa né skrifa'', ''hún var góð **að** reikna og skrifa''). Sagnir eru oft í nafnhætti þó að nafnháttarmerkið sé ekki til staðar.

Orðið „að“ er ekki alltaf nafnháttarmerki- en það getur til dæmis verið [[atviksorð]], [[forsetning]] og [[samtenging]]. Sjá greinina um [[að|orðið „að“]].

== Dæmi ==
* ''Mig langar **að** koma.''
* ''Ég kann ekki **að** tala latínu.''
* ''Hann hefði langað **að** fara, ef það væri ekki þegar búið **að*' loka búðinni.*

## Heimild
* 

## Neðanmálsgreinar


## Tenglar

* Óbeygð orð.
* Nafnháttarmerki. 
* Smáorð.
Upphrópun

**Upphrópun**  er óbeygjanlegt smáorð sem hrópað eða kallað er upp og lýsir tilfinningum, t.d. undrun, gleði, viðbrögðum, ótta, afstöðu og sorg. Upphrópun getur jafngilt heilli setningu; t.d. *Ha?*  Upphrópun getur stundum orðið að nafnorði, t.d. *Sagðirðu *'ha?**''. Bæta þær þá [[Viðskeyttur greinir|við sig greini]] eins og önnur nafnorð; ''Þú ert nískur á **jáin*'.*

## Dæmi
* Já.
* Nei.
* Góðan dag.
* Hæ.
* Hó. 
* Jæja.
* Þei.
* Uss.
* Svei.
* Æ.
* Ó.
* Ú.
* Ái.
* Iss.
* Oj.

## Heimild
* 
*Óbeygð orð.
*Upphrópanir. 
*Smáorð.
Evripídes

**Evripídes** eða **Evrípídes** (forngríska: *ὁ Εὐριπίδης -ίδου*; um 480 f.Kr. – 406 f.Kr.) var yngstur stóru harmleikjaskáldanna þriggja (hin voru Sófókles og Æskýlos) sem sömdu fyrir Díonýsosarhátíðina í Aþenu. Í fornöld var talið að hann hefði skrifað 92 verk, en fjögur þeirra eru líklega eftir Kritías. Átján verk eru enn til í heilu lagi, en misstór brot af flestum hinna eru þekkt. Hann er einnig þekktur fyrir að hafa samið *[[Kýklópinn|Kýklópann]]*, eina satýrleikinn sem enn er til í heilu lagi. Meðal þekktustu verk hans eru harmleikirnir *[[Alkestis (Evripídes)|Alkestis]]*, *[[Medea (Evripídes)|Medea]]*, *[[Elektra (Evripídes)|Elektra]]* og *[[Bakkynjurnar]]*.

Evripídes er frægur fyrir lýsingar sínar á lyndiseinkunnum og skapbrigðum karla og kvenna, enda er mælt að Sófókles hafi sagt: *Ég lýsi mönnunum eins og þeir ættu að vera en Evripídes eins og þeir eru*. 

## Tenglar

* 
*
Forsetning

**Forsetning**  er óbeygjanlegt smáorð sem stendur oftast á undan fallorði og stýrir fallinu (veldur því að fallorðið standi í aukafalli—þolfalli, þágufalli eða eignarfalli). Margar forsetningar stýra aðeins einu ákveðnu falli:

***um, gegnum, kringum, umfram, umhverfis** stýra þolfalli,
***frá, að, af, andspænis, ásamt, gagnvart, gegn, gegnt, handa, hjá, með fram, mót, móti, undan, úr** stýra þágufalli,
***til, auk, austan, án, handan, innan, meðal, megin, milli, millum, neðan, norðan, ofan, sakir, sunnan, sökum, utan, vegna, vestan** stýra eignarfalli.

Sumar forsetningar (**á, eftir, fyrir, í, með, undir, við, yfir**) geta stýrt tveimur föllum, t.d. *Í stofuna* (þf.), *Í stofunni* (þgf.). Merking ræður þessu; hreyfing eða stefna er alltaf í þolfalli en dvöl eða kyrrstaða í þágufalli; t.d. Hann lagði blaðið *á borðið* (þf.), blaðið liggur *á borðinu* (þgf.).

Forsetning og fallorð mynda sameiginlega **[[forsetningaliður|forsetningarlið]]**; t.d. þeir tala *um bóndann* (fs. + no.). Fleiri en eitt fallorð geta fylgt forsetningunni og myndað forsetningarliðinn; t.d. *frá gamla manninum*. Forsetningarliðir mynda merkingarheild og verða ekki slitnir í sundur þótt orðaröðin breytist; t.d. hann kemur *í dag*, *í dag* kemur hann.

Forsetning getur staðið ein og sér, þ.e. án fallorðs, en verður þá að atviksorði; t.d. ég þakka *fyrir* (fallorði sleppt). Að sama skapi eru margar forsetningar upprunalega atviksorð sem verða að forsetningum þegar þau stýra falli, t.d. garðurinn er *neðan* árinnar.

Orðin **fram, heim, inn, út, upp, niður** eru aldrei forsetningar í íslensku.

## Heimildir
* 
* 

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Afturbeygt fornafn

**Afturbeygða fornafnið**  er fornafn sem er ekki til í nefnifalli heldur beygist það bara í aukaföllum (þolfalli, þágufalli og eignarfalli) og vísar það til frumlagsins í setningunni.

## Afturbeygða fornafnið í mörgum tungumálum
### Í íslensku
Aðeins er til eitt **afturbeygt fornafn í [[íslenska|íslensku]]** eða orðið ***'. Beygist það eins í öllum [[kyn (málfræði)|kynjum]] (hún elskar '''sig''', hann elskar '''sig''', það elskar '''sig''') og báðum [[tala (málfræði)|tölum]] (hann stöðvaði '''sig''', þeir stöðvuðu '''sig''').

Afturbeygðu fornöfnin eru stundum flokkuð svona:
* Afturbeygt persónufornafn: ''sig''
* [[Afturbeygt eignarfornafn]]: ''sinn''
* Samsett afturbeygt fornafn: ''sjálfan sig''



====Dæmi====
Afturbeygða fornafnið vísar aftur til [[þriðja persóna|þriðju persónu]] sem áður hefur verið tiltekin og af því er nafn þess dregið; 
*''Hann talar um '''sig'''.'' ([[karlkyn (málfræði)|kk.]] [[eintala|et.]])
*''Þeir tala um '''sig'''.'' ([[karlkyn (málfræði)|kk.]] [[fleirtala|ft.]])
*''Stúlkan flýtti '''sér''' heim.'' ([[kvenkyn (málfræði)|kvk.]] [[eintala|et.]])
*''Þær flýttu '''sér''' heim.'' ([[kvenkyn (málfræði)|kvk.]] [[fleirtala|ft.]])
*''Barnið naut '''sín'''.'' ([[hvorugkyn|hk.]] [[eintala|et.]])
*''Börnin nutu '''sín'''.'' ([[hvorugkyn|hk.]] [[fleirtala|ft.]])

=== „Afturbeygða eignarfornafnið“ ===
Sumir málfræðingar telja [[eignarfornöfn|eignarfornafnið]] ''sinn'' eiga heima í flokki afturbeygðra fornafna þar eð það vísar aftur til þriðju persónu. Þessi skilgreining er umdeild og á sér ekki hefð í íslenskri málfræði. '''Sinn''' er þó stundum kallað „afturbeygt eignarfornafn“.



===Í latínu===
Aðeins er til eitt '''afturbeygt fornafn í [[latína|latínu]]''' og er það orðið ***se**'. Beygist það í öllum föllum nema nefnifalli og ávarpsfalli. 

#### Dæmi
* per se (í sjálfu sér, út af fyrir sig)

## Tengt efni
* Persónufornafn

## Tilvísanir
Flateyjarhreppur (S-Þingeyjarsýslu)

**Flateyjarhreppur** var hreppur í Suður-Þingeyjarsýslu norðvestanverðri. Náði hann yfir Flatey á Skjálfanda og fimm bæi á Flateyjardal uppi á landi.

Hreppurinn var stofnaður árið 1907 en hafði fram að því tilheyrt Hálshreppi. Flateyjardalur fór í eyði 1953 en byggð hélst úti í Flatey til ársins 1967 en þá fluttust síðustu íbúarnir á brott. Flateyjarhreppur var sameinaður Hálshreppi á ný 1. mars 1972.
Helgastaðahreppur

**Helgastaðahreppur** var hreppur í Suður-Þingeyjarsýslu, kenndur við bæinn Helgastaði í Reykjadal.

Helgastaðahreppi var skipt í tvennt undir lok 19. aldar, í Aðaldælahrepp og Reykdælahrepp.
Ábendingarfornafn

**Ábendingarfornöfn**  eru fornöfn (áður fyrr nefnt **vísifornafn**) sem „benda á“ aðra hluti eða fyrirbæri en þaðan er kemur nafnið. 

## Ábendingarfornöfn í íslensku

Í íslensku eru aðeins þrjú orð sem flokkast sem ábendingarfornöfn en það eru fornöfnin **', **' og **'.

''Hitt'' beygist eins og [[greinir]]inn nema í [[nefnifall]]i og [[þolfall]]i í hvorugkyni þar sem ábendingarfornafnið er h''itt'' en greinirinn ''hið''.

''Sá'' og ''þessi'' beygjast þannig:





Eins og [[greinir]] tengja hliðstæð ábendingarfornöfn [[nafnorð]]ið sem þau standa með við þekktar persónur, hluti eða hugmyndir; ***þessi*' maður er ágætis náungi*, ***hinn** maðurinn er óþokki*.

Sérstæð ábendingarfornöfn jafngilda fornafni og nafnorði; ***sá** er góður*.

*'Óákveðin ábendingarfornöfn*' eru orðin *slíkur, sjálfur, samur (sami), þvílíkur'' og beygjast þau sem sterk lýsingarorð.

## Tengt efni
* Ábendingarorð (orð sem breyta um merkingu eftir samhengi)

## Heimildir
* 
* 

## Neðanmálsgreinar
Spurnarfornafn

**Spurnarfornöfn**  eru í íslensku fornöfnin **hver**, **hvor**, **hvaða** og **hvílíkur**. *Hvað* var upphaflega sérstakt fornafn en hefur runnið saman við *hver* og er nú aðeins notað sérstætt.

*Hver* er notað um einn af fleiri en tveimur (t.d. ***hver''' stelpnanna fór út?'') og beygist þannig:



''Hvor'' beygist eins og eignarfornafnið vor en hvaða hefur sömu mynd í öllum kynjum og föllum og báðum tölum. Það notað um annan af tveimur; t.d. ***hvor** strákanna skrópaði''? ''Hvílíkur'' beygist eins og [[Sterk beyging#Sterk beyging lýsingarorða|sterkt lýsingarorð]] (ríkur). Það er oftast notað í upphrópunum; t.d. ***hvílík*' vitleysa!*

*Hver* og *hvor* geta einnig verið [[óákveðin fornöfn]] en þá má setja *sérhver* í stað hver og *hvor um sig* fyrir hvor; t.d. *hver  (sérhver) er sjálfum sér næstur*, *hann gaf hvorum drengjanna (hvorum um sig) snoppung*.

==Sjá einnig==
* Þótt *'hvor** sé spurnarfornafn þá teljast **hvor tveggja**, **annar hvor** og **hvor og nokkur''' til óákveðinna fornafna.

## Heimildir
* 

## Tilvísanir
Tilvísunarfornafn

**Tilvísunarfornafn**  er fornafn sem er að margra dómi ekki til í íslensku. Orðin *sem* og *er* eru þá talin tilvísunartengingar enda eru þau óbeygjanleg (standa í sama kyni og tölu og fallorðið sem þau vísa til) og standa fremst í aukasetningum eins og aðrar tengingar.

Fornafnið *er* er lítið notað í talmáli. Bæði *sem* og *er* teljast oft aðrir orðflokkar:
*Sögn: 
*:*Ég *'sem** ræðu.'' 
*:''Dagur **er** liðinn.''
*[[Samtenging]]: 
*:''Þetta fór **sem** ætlað var.'' 
*:**Er** birta tók var lagt af stað.''

Það þykir málgalli, þegar [[tengiorð]]inu **að** er hnýtt aftan í tilvísunarfornafnið **sem**,
þannig að sagt er til dæmis: Þetta er maðurinn sem **að** kom í gær.  Í skáldskap er þó stundum gripið til þessa, ekki síst þegar fylla þarf upp í [[Braglína|braglínuna]], svo að [[hrynjandi]]n verði rétt. Dæmi um það er lína [[Jónas Hallgrímsson|Jónasar Hallgrímssonar]]:
:Þá er það víst, að bestu blómin gróa
:í brjóstum, sem **að''' geta fundið til.

## Heimildir
* 
*
Tíðbeyging sagna

Eiginlegar **tíðir** sagna í íslensku eru tvær; **[[nútíð]]**  og **[[þátíð]]** . Íslenskan gerir formlegan greinarmun á nútíð og þátíð sagna; *hann *'talar*** (nt.), ''hann '''talaði*** (þt.). 

Með „nútíð“ er þó ekki einungis átt við verknað sem stendur yfir nákvæmlega þá stundina sem sögnin er yrt heldur einnig ýmsum tímahorfum; nýliðnum tíma, óliðnum tíma, reglubundnum tíma o.s.frv. Af þessu ræðst tíðbeyging sagna. Með hjálparsögnunum **hafa** og **munu** má mynda sex samsettar tíðir sagna:
* **[[Núliðin tíð]]:** Ég *hef talað*
* **[[Þáliðin tíð]]:** Ég *hafði talað*
* **[[Framtíð (málfræði)|Framtíð]]:** Ég *mun tala*
*: Framtíð var lengi vel talin sérstök tíð sagnbeygingar. Hugtakið var notað yfir orðasambönd sem voru samsett úr hjálparsögninni munu og nafnhætti aðalsagnarinnar. Dæmi: *Ég mun koma*. 
* **[[Þáframtíð]]:** Ég *mun hafa talað*
*: Þáframtíð er samsett beyging sagna með hjálparsögnunum *munu* og *hafa.* Þáframtíð lýsir óvissu um að verknaður eða ástand hafi átt sér stað eða því að staðhæfingin er höfð eftir öðrum (t.d. *hann mun hafa komið*)
* **[[Skildagatíð]]:** Ég *myndi tala*
* **[[Þáskildagatíð]]:** Ég *myndi hafa talað*
Þessar sex tíðir hafa allar sérstaka merkingu sem snertir stöðu atburðar eða verknaðar miðað við tímann í setningunni. **Núliðin** og **þáliðin** tíð gefa til kynna að verknaði sé lokið. **Framtíð** með **munu** lýsir óloknum verknaði en henni fylgir oft vafi. Hrein framtíð er oftast mynduð með nútíðarsniði; „Ég *tala* á morgun“. **Þáframtíð** segir að verknaði sé lokið en sýnir óvissu. **Skildagatíðirnar** tákna skilyrtan verknað.

Hjálparsagnir geta verið fleiri en ‚hafa‘ og ‚munu‘, til dæmis ‚skulu‘, ‚vilja‘, ‚vera‘, ‚verða‘ og ‚ætla‘.

## Heimildir
* 
* 
* 

## Tilvísanir
Nicolas Poussin

**Nicolas Poussin** (15. júní 1594 – 19. nóvember 1665) var franskur listmálari sem hafði mikil áhrif á franska klassíska skólann í myndlist. Hann bjó lengst af í Róm utan þrjú ár þegar hann var hirðmálari hjá Loðvík 13. Myndefni hans var nánast allt tekið úr bókmenntum og sögu fornaldar. Fyrst um sinn málaði hann í stíl Caravaggios, líkt og flestir gerðu á þeim tíma, en síðar þróaði hann stíl sem markaði afturhvarf til einfaldleika klassíska stílsins sem átti eftir að einkenna evrópska myndlist meira en hundrað árum síðar. Hann var því heldur lítils metinn í Frakklandi barrokktímans á síðari hluta 17. aldar en varð fyrirmynd franskra listamanna á 18. og 19. öldinni eins og Jacques-Louis David og Paul Cézanne.
Gavrilo Princip

**Gavrilo Princip** (serbnesk kyrillíska: *Гаврило Принцип*; 25. júlí 1894 – 28. apríl 1918) var Bosníuserbi sem barðist fyrir þann málstað að allir Suður-Slavar fengju sjálfstæði frá Austurríki-Ungverjalandi og að Bosnía yrði hluti Serbíu. Hann myrti Frans Ferdinand erkihertoga, ríkisarfa Austurrísk-ungverska keisaradæmisins og eiginkonu hans, Soffíu af Hohenberg, þegar þau voru í opinberri heimsókn í Sarajevó 28. júní 1914. Atvikið, sem varð þekkt sem morðin í Sarajevó, varð til þess að Austurríki lýsti yfir stríði á hendur Serbum, sem aftur leiddi af sér fyrri heimsstyrjöldina.

Princip var dæmdur fyrir morðið á Frans Ferdinand í lok október 1914 ásamt fjórum samverkamönnum sínum. Þar sem hann hafði ekki verið 20 ára þegar hann framdi morðið mátti ekki dæma hann til dauða samkvæmt austurrískum lögum. Því var Princip dæmdur í 20 ára fangelsi, sem var hámarks refsing. Hann var sendur í fangelsi í Theresiendstadt, sem er í norðvesturhluta núverandi Tékklands. Aðbúnaður þar var slæmur og Princip þjáðist þar bæði af næringarskorti og sýktist af berklum sem leiddu til þess að taka þurfti af honum annan handlegginn. Princip lést í fangelsinu þann 28. apríl árið 1918.

## Tilvísanir
Nafnháttur

**Nafnháttur**  er einn fallhátta sagna. Nafnháttur er nafn sagnarinnar svipað og nefnifall nafnorðs, og þekkist oft á nafnháttarmerkinu **að** sem undanfara. Nafnháttur er algengastur í nútíð.

Nafnháttur er oftast sú fyrsta kennimynd sagnar sem gefin er upp í orðabókum.

## Nafnháttur í íslensku
### Endingar

Sagnir í nafnhætti enda oftast á *-a*:
* *að les*'a***
* ''að skrif'''a***
* *að skoð*'a***
* ''að elsk'''a***
* *að hopp*'a*** 
* ''að von'''a***
en í nokkrum sögnum hefur *-a* fallið á brott eftir *-á*:
* *að sp*'á**
* ''að sj**á**
* ''að f**á***
Einnig eru til [[miðmyndarsögn|miðmyndarsagnir]] sem enda á ''-st'':
* ''að elska'''st***
* *að stela*'st***
* ''að lengja'''st***
Aðeins tvær sagnir enda á *-u* og eru þær báðar núþálegar (nafnháttarmerkið ‚að‘ er ekki notað með þeim):
* *mun*'u**
* ''skul**u***
og aðeins ein endar á ''-o'':
* ''að þv'''o***

### Dæmi
* *Að *'ganga**.'' ([[nafnháttarmerki]] + **nafnháttur**)
* ''Að **hoppa**.'' ([[nafnháttarmerki]] + **nafnháttur**)
* ''Að **vera**.'' ([[nafnháttarmerki]] + **nafnháttur**)
* ''Að **fara**.'' ([[nafnháttarmerki]] + **nafnháttur**)
* ''Að **geta**.'' ([[nafnháttarmerki]] + **nafnháttur''')

## Tenglar
Auguste Rodin

**François-Auguste-René Rodin** (12. nóvember 1840 – 17. nóvember 1917) var franskur myndhöggvari. Hann var úr verkamannafjölskyldu en fékk ungur áhuga á myndlist. Hann ferðaðist til Ítalíu 1875 og varð fyrir miklum áhrifum frá verkum Michelangelos. Fyrstu verk hans sem sýnd voru opinberlega fengu á sig þá gagnrýni að þau væru of raunsæ og hann var ásakaður fyrir að taka mót af lifandi fólki. Þetta varð til þess að hann gætti þess síðar að hafa höggmyndir sínar ekki í réttri stærð. Með tímanum varð hann vinsæll meðal auðmanna í Frakklandi og víðar og fékk fjölda verkefna við gerð minnismerkja og brjóstmynda. Á heimssýningunni 1900 fékk hann sinn eigin bás en um aldamótin var hann orðinn einn af þekktustu listamönnum Frakklands og var með stóra vinnustofu með hóp nemenda og aðstoðarfólks. Upp úr aldamótunum fékkst hann einkum við að gera risaútgáfur af fyrri verkum sínum eins og *Hugsuðinum*. 1905 gerðist Rainer Maria Rilke einkaritari hans í eitt ár.
Saga rokksins 1988 - 1993

***Saga rokksins 1988-1993*** var önnur breiðskífa hljómsveitarinnar HAM sem kom út árið 1993. Platan var tilnefnd til íslensku tónlistarverðlaunanna í flokkinum besta plata ársins.

*Saga rokksins* var tileinkuð gítarleikaranum Flosa og innihélt eftirfarandi lög:
:01      Musculus    
:02 	Sanity    
:03 	Dimitry    
:04 	Death   
:05 	Gefðu mér ást    
:06 	Lonesome duke    
:07 	Transylvania II    
:08 	Æskublóm    
:09 	Trúboðasleikjari    
:10 	Svín    
:11 	Auður Sif    
:12 	Transylvania I   
:13 	Hold
Lengi lifi

***Lengi lifi*** er breiðskífa hljómsveitarinnar HAM og inniheldur upptökur frá yfirlýstum lokatónleikum hljómsveitarinnar á skemmtistaðnum Tunglinu þann 4. júní 1994. Stuttu eftir tónleika Ham, brann Tunglið. 

Árið 2009 var platan valin í 39. sæti yfir 100 bestu plötur Íslandssögunnar af notendum vefjarins Tónlist.is.

Á *Lengi lifi* eru eftirfarandi lög:
#Intro    
#Austur  
#Youth    
#Dimitri    
#2000    
#Musculus    
#Auður Sif   
#Marenering    
#Örlög    
#Animalia    
#Manifesto    
#Demetra    
#Voulez-vous    
#Partýbær   
#Sanity   
#Hold    
#Airport   
#Svín
Jackson Pollock

**Paul Jackson Pollock** (28. janúar 1912 – 11. ágúst 1956) var áhrifamikill bandarískur listmálari í bandarísku hreyfingunni sem var kennd við abstrakt expressjónisma, eða þá grein hennar sem kölluð var *[[action painting]]*, eftir Síðari heimsstyrjöldina. Þekktasta tækni hans fólst í því að láta málningu drjúpa úr pensli á liggjandi léreft. Þetta varð til þess að hann fékk auknefnið „Jack the Dripper“. Hann hélt sína fyrstu einkasýningu í sýningarsal Peggy Guggenheim í New York árið 1943.

Árið 1945 giftist hann listakonu frá Brooklyn, Lee Krasner.

Pollock átti við þunglyndi og áfengissýki að stríða og lést að lokum í bílslysi þar sem hann ók undir áhrifum.
Reykjahreppur

**Reykjahreppur** var hreppur í Suður-Þingeyjarsýslu, kenndur við bæinn Reyki í Reykjahverfi.

Hreppurinn varð til úr syðri hluta Tjörneshrepps, þegar honum var skipt í tvennt 1. janúar 1933. 
9. júní 2002 sameinaðist Reykjahreppur Húsavíkurkaupstað undir nafninu *[[Húsavíkurbær]]*.
Dauður hestur

**Dauður hestur** er breiðskífa hljómsveitarinnar HAM sem kom út eftir að hljómsveitin hafði lagt upp laupana. Platan inniheldur upptökur sem upphaflega voru aðeins ætlaðar fyrir kvikmyndina *[[Sódóma Reykjavík]]*. Í þessum málum sem öðrum fóru Ham liðar yfir strikið og notuðu fjárveitingar frá framleiðendum kvikmyndarinnar til þess að taka upp heila plötu í stað þeirra nokkurra laga sem eru á plötu með kvikmyndatónlist úr *Sódómu Reykjavík*.  

Þessi plata er ólík öðrum plötum Ham fyrir þær sakir að öll lögin eru sungin á ensku. Platan bar einnig heitin *Dead Horse*, *En død hest* og *Equus Mortuus*.

## Lagalisti
Platan inniheldur eftirfarandi lög:
:01  	Deathbillies on the run    
:02 	Bulldozer   
:03 	Party Town (the groove of Hafnir city)  (Partýbær) 
:04 	Dimitri    
:05 	Sodoma Theme    
:06 	Manifesto    
:07 	Animalia  (upprunalega Rapemachine)  
:08 	On the run again    
:09 	Birth of the marination (Marínering)   
:10 	Sanity
:11 	Retrofire
Listi yfir kirkjur á Íslandi

Eftirfarandi er **listi yfir kirkjur á Íslandi**. Frá fornu fari er talið frá fyrstu kirkju í Skálholtsbiskupsdæmi sem er Skeggjastaðakirkja í Múlaprófastsdæmi og svo réttsælis hringinn í kringum landið. Hér er miðað við stöðu prófastsdæma og prestakalla um aldamótin 2000 - 2001. Kirkjur á Íslandi eru á fjórða hundrað. Stjörnumerktar kirkjur (*) eru ekki sóknarkirkjur.

* Kort af kirkjunum

*Kirkjugarður er í göngufæri frá kirkjunni

## Tenglar

*kirkjukort.net  - Myndir og upplýsingar fyrir allar kirkjur landsins
* Kirkjunetið  - Myndir af öllum kirkjum Íslands
Fylgihnöttur

**Fylgihnöttur** er geimfyrirbæri á sporbaug um mun massameira geimfyrirbæri, svo nefndan *móðurhnött*. Reikistjarna er fylgihnöttur sólstjörnu, en oftast er átt við reikistjörnur sólkerfisins. Fylgihnettir reikistjarna nefnast tungl, en tunglið er eini fylgihnöttur jarðar. 

## Tengt efni
* Dvergreikistjarna
* Halastjarna
* Smástirni
* Tvístirni
Þrívítt form

**Þrívíð form** eru rúmfræðileg form, sem hafa þrjár víddir: lengd, breidd og hæð. Dæmi:

## Kúla

Kúla er einfaldasta þrívíða formið, og einkennist af því að allir punktar á yfirborði hennar eru í sömu fjarlægð frá miðju hennar.

## Sívalningur

Sívalningur hefur hringlaga grunnflöt, og hliðar hans standa beint upp af grunnfletinum.

## Keila

Keila hefur hringlaga grunnflöt, en hliðar hans stefna inn að miðju eftir því sem ofar dregur og enda í punkti.

## Teningur

Teningur hefur ferningslaga grunnflöt og ferningslaga hliðar sem standa upp af grunnfletinum
Falur Harðarson

**Falur Harðarson** (fæddur 1968 í Keflavík) er íslenskur körfuknattleiksmaður. Hann hóf ungur að æfa körfuknattleik og lék lengst af með Keflavík en lék einnig eitt ár með finnska liðinu ToPo Honka og einn vetur með KR. Hann lék einnig í fjögur ár í háskóla í Suður-Karólínu, Bandaríkjunum. 

Falur lék 106 A-landsleiki á ferlinum, síðast árið 2000.

Falur var dæmdur í keppnisbann fyrir óprúðmannlega hegðun gagnvart dómara þegar hann sló bolta úr höndum hans í kappleik gegn ÍA og var rekinn úr húsí samstundis 

Eftir "farsælan" feril sem leikmaður tók Falur við þjálfun meistaraflokks karla hjá Keflavík ásamt Guðjóni Skúlasyni (2004-2005) og leiddu þeir félagar liðið til sigurs í Íslandsmótinu.
Jacques Chirac

**Jacques René Chirac** (29. nóvember 1932 – 26. september 2019) var franskur stjórnmálamaður og fyrrverandi forseti Frakklands. Hann var kosinn í embætti árið 1995 og aftur 2002 en síðara kjörtímabil hans rann út árið 2007. Í krafti embættis síns var hann einnig meðfursti Andorra og stórmeistari Frönsku heiðursfylkingarinnar. Áður var Chirac borgarstjóri Parísar 1977 til 1995 auk þess að gegna embætti forsætisráðherra tvívegis; fyrst 1974 til 1976 og aftur 1986 til 1988. Áður en hann náði kjöri sem forseti hafði Chirac boðið sig fram án árangurs í forsetakosningunum árin 1981 og 1988.

Chirac sigraði frambjóðanda Sósíalistaflokksins, Lionel Jospin, í forsetakosningunum árið 1995. Í byrjun forsetatíðar sinnar viðurkenndi Chirac ábyrgð og þátttöku franskra stjórnvalda í Vichy-stjórninni í ofsóknum á gyðingum á meðan á þýska hernáminu stóð í seinni heimsstyrjöldinni. Hann neyddist síðar til að hefja stjórnarsamband við sósíalistana og gera Jospin að forsætisráðherra eftir ósigur hægrimanna í þingkosningum árið 1997. Á kjörtímabilinu var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrárbreytingar þar sem kjörtímbabil forsetans var stytt úr sjö árum í fimm. 

Chirac vann endurkjör til forseta árið 2002 í seinni umferð með 82,2 % atkvæða á móti Jean-Marie Le Pen, frambjóðanda frönsku Þjóðfylkingarinnar. Þetta er enn í dag stærsti kosningasigur sem unninn hefur verið í forsetakosningum fimmta franska lýðveldisins. Á seinna kjörtímabili Chirac fóru vinsældir hans nokkuð dalandi en jukust á ný þegar Chirac neitaði að taka þátt í Íraksstríðinu fyrir hönd Frakklands. Hann mælti einnig fyrir því í atkvæðagreiðslu að ný stjórnarskrá fyrir Evrópusambandið yrði samþykkt en hún var að endingu felld. Chirac sóttist ekki eftir þriðja kjörtímabili og settist í helgan stein þegar kjörtímabilinu lauk árið 2007.

Sem fyrrverandi forseti fékk Chirac síðan sæti á stjórnlagaþingi Frakklands og sat þar til ársins 2011, en þá sagði hann sig úr því af heilsufarsástæðum. Í desember sama ár var Chirac dæmdur til tveggja ára fangelsisvistar vegna spillingarmála sem komu upp frá borgarstjóratíð hans í París.

## Tilvísanir
Claude Monet

**Claude Monet** (14. nóvember 1840 – 6. desember 1926) var franskur listmálari sem er einn af upphafsmönnum impressjónismans; listastefnu sem kom upp meðal listamanna í París á síðari hluta 19. aldar. Hann fékkst fyrst og fremst við landslagsmálverk sem hann málaði undir berum himni.

Monet var giftur Camille Doncieux og áttu þau synina Jean og Michel. Eftir dauða Camille árið 1879 fór Monet að búa hjá Alice Hochedé sem sjálf átti 6 börn. Þegar fréttir bárust af dauða Ernest Hochedé 1892 gátu Alice og Monet loksins gift sig. Þau bjuggu í bænum Giverny en í garðinum þar málaði Monet margar frægustu myndir sínar.
Smaladrengirnir

**Smaladrengirnir**  er hljómsveit, sem var stofnuð árið 1996 og voru fyrstu meðlimir hennar Bragi Þór Valsson, Óskar Þór Þráinsson, Viktor Már Bjarnason og Fjalar Sigurðarson. Fyrsta verkefni sveitarinnar var að spila í Gettu betur fyrir hönd MH. Ári síðar gengu þeir Hugi Þórðarson, Hjörtur Þorbjörnsson og Jóhannes Baldvin Jónsson í sveitina, og á vormánuðum 1998 Daníel Brandur Sigurgeirsson, en þá voru þeir Viktor og Fjalar hættir.

Sumarið 1998 léku Smaladrengirnir í Galtalæk og voru þá skipaðir þeim Braga, Óskari, Huga, Hirti, Jóhannesi og Daníel. Eftir það hættu þeir Hjörtur og Jóhannes og komst hópurinn þar með í endanlega mynd. 

Vorið 1999 tók hópurinn þátt í Músíktilraunum og lék lögin *Whiskey on the way*, *Í Músíktilraunum*, og *Fiskarnir tveir*. Ekki tókst þeim að komast úr undankeppninni en fengu þá umsögn hjá gagnrýnendum keppninnar að þeir hefðu sæmt sér vel á Íslandsmótinu í félagsvist. Tvö þessara laga rötuðu svo á fyrstu og einu breiðskífu hljómsveitarinnar, Strákapör, sem var gefin út haustið 2001.

Hópurinn hefur svo leikið við ýmis tækifæri, þá aðallega á árshátíðum, afmælum, þorrablótum, kaffisamsætum, fermingum og öðrum samkomum.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* Strákapör (2001)
Pablo Picasso

**Pablo Picasso** (25. október 1881 – 8. apríl 1973) var spænskur listmálari, myndhöggvari, keramiklistamaður og leikmyndasmiður. Hann er einn af áhrifamestu listamönnum 20. aldar. Hann er einkum þekktur fyrir að hafa þróað kúbismann ásamt Georges Braque. Meðal þekktustu verka hans eru *[[Les Demoiselles d'Avignon]]* (1907) og *[[Guernica]]* (1937) sem lýsir sprengjuárásinni á Guernica í spænsku borgarastyrjöldinni. 

Picasso var sonur listamanns og listaskólakennara í Malaga og sýndi snemma mikla myndlistarhæfileika. Árið 1895 flutti fjölskyldan til Barselóna þar sem hann hóf nám hjá föður sínum. Hann hóf nám við listaskólann Real Academia de Bellas Artes de San Fernando í Madríd 1897 en hvarf frá námi eftir nokkra mánuði og setti upp sína eigin vinnustofu. Þar tók hann upp ættarnafn móður sinnar, Picasso, til að honum yrði ekki ruglað saman við föður sinn. Árið 1904 flutti hann til Parísar þar sem hann bjó mestalla ævina eftir það, til 1961 þegar hann fluttist til Cannes. Áhugi á myndlist frá Afríku 1906 varð til þess að myndlist Picassos þróaðist út í það sem síðar var kallað kúbismi. Árið 1907 sýndi hann verkið *Les Demoiselles d'Avignon* sem markar upphaf þeirrar listastefnu, þótt hún næði ekki hátindi sínum fyrr en tveimur árum síðar. Ásamt Henri Matisse er hann oft talinn einn af helstu forvígismönnum nútímalistar.

List Picassos er oft skipt í tímabil. Elstu tímabilin eru bláa tímabilið (1901-1904), bleika tímabilið (1904-1906) og Afríkutímabilið (1907-1909), samsettur kúbismi (1909-1912) og greinandi kúbismi eða kristalskúbismi (1912-1919). Frá 1919 og fram á 3. áratuginn vann Picasso myndir í nýklassískum stíl og eftir miðjan 3. áratuginn þróaðist stíll hans út í súrrealisma. Eftir 1930 vann hann áfram með ólíka stíla og viðfangsefni sem hann blandaði oft saman.

Eftir síðari heimsstyrjöld var Picasso bæði heimsfrægur og vellauðugur. Fá dæmi eru um listamenn sem hafa notið jafnmikillar velgengni í lifanda lífi. Hann átti í stormasömum ástarsamböndum við miklu yngri konur og giftist tvisvar: Olgu Koklovu 1918 og Jacqueline Roque 1961, en átti líka börn með Marie-Thérèse Walter og Françoise Gilot.

## Tenglar
* ''Mestu máli skiptir að vinna''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1971
* ''Eirðarlaus umbrotaár í París og Barcelona''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1973
* ''Viðfangsefnin í list Picassos''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1986
Raffaello Sanzio

**Raffaello Sanzio da Urbino** betur þekktur sem **Rafael** (6. apríl 1483 – 6. apríl 1520) var ítalskur listmálari og byggingameistari á endurreisnartímanum. Einkenni á verkum hans eru einföld form, áreynslulaus myndbygging og sjónræn útfærsla nýplatónsku hugmyndarinnar um mikilfengleika mannsins. Rafael er gjarnan nefndur í sömu andrá og aðrir tveir endurreisnarmeistarar frá Toscana á sama tímabili: Leonardo da Vinci og Michelangelo.

Faðir hans var hirðmálari í menningarborginni Úrbínó. Árið 1504 hélt hann til Flórens. Árið 1508 flutti hann til Rómar þar sem hann var strax ráðinn af Júlíusi 2. til að mála sum af herbergjunum í páfahöllinni í Vatíkaninu. Árið 1515 fékk hann það verkefni að sjá um skráningu og varðveislu fornra höggmynda í Vatíkansafninu. Þrátt fyrir að deyja tiltölulega ungur, var hann mjög afkastamikill, rak stórt verkstæði og skildi eftir sig mikið magn verka. Hann hafði mikil áhrif í Róm á meðan hann lifði en utan borgarinnar var hann aðallega þekktur fyrir prentmyndir sem Marcantonio Raimondi gerði eftir verkum hans.

Eftir andlát Rafaels urðu áhrif keppinautar hans, Michelangelos, meiri og útbreiddari. Stilling og jafnvægi mynda hans komst aftur í tísku á 18. og 19. öld þar sem hann hafði áhrif á Nasarenana og Düsseldorf-skólann. Forrafaelítarnir á Englandi snerust hins vegar gegn þessum áhrifum hans. Ferli Rafaels hefur verið skipt í þrjú tímabil, eftir Giorgio Vasari: fyrstu árin í Úmbríu, síðan um fjögur ár (1504-1508) þar sem hann tileinkaði sér málaralist frá Flórens, og að síðustu 12 ára hápunktur ferils hans í Róm, sem hirðmálari tveggja páfa.

## Tilvísanir
Andy Warhol

**Andy Warhol** (6. ágúst 1928 – 22. febrúar 1987) var bandarískur myndlistarmaður, rithöfundur og kvikmyndagerðarmaður. Hann var einn af frumkvöðlum popplistar í Bandaríkjunum á 6. áratugnum. Hann er einkum þekktur fyrir litsterk málverk og silkiþrykk með myndum af hversdagslegum hlutum. Hann fékkst einnig við myndir af frægum persónum eins og Marilyn Monroe, Elvis Presley, Elizabeth Taylor og Jacqueline Kennedy Onassis. Hann gerði yfir sextíu kvikmyndir og vann verkefni í kringum hljómsveitina Velvet Underground.

Andy Warhol var 4. barn foreldra sinna, þeirra Ondrej Varhola og Júliu. Andy átti 2 eldri bræður, Paul (1923) og John (1925).
Foreldrar Andy voru tékkóslóvakískir innflytjendur en þau komu til Bandaríkjanna árið 1921.
Andy útskrifaðist frá Schenley High School árið 1945. Eftir útskrift var draumurinn að verða kennari í listgreinum en plönin breyttust snögglega þegar hann komst óvænt inn í Carnegie Institute of Technology og lærði hann þar aulýsingateiknun. Andy útskrifaðist árið 1949 með BA-gráðu í fagurlist og grafískri hönnun.
Flatey (Skjálfanda)

**Flatey** er eyja á Skjálfanda um 2,5 kílómetra frá landi utan við Flateyjardal. Hún er um 2,62 ferkílómetrar að flatarmáli og rís hæst 22 metra yfir sjó.

Byggð var í eyjunni frá 12. öld fram til 1967 þegar hún lagðist af vegna einangrunar og skorts á endurnýjun fólks. Náði íbúafjöldi mest að vera 120 manns um 1943. Fiskveiðar voru aðalatvinnuvegur eyjaskeggja auk kvikfjárræktar en hlunnindi voru einnig nokkur af rekaviði, fuglavarpi og sel. Frá upphafi 20. aldar var í eyjunni starfrækt kaupfélag og barnaskóli sem m.a. íbúar á Flateyjardal sóttu þjónustu til enda hafnaraðstaða í eyjunni mun betri en í landi. Á móti kom að eyjaskeggjar sóttu kirkju að Brettingsstöðum á Flateyjardal allt þar til byggð í dalnum lagðist af (1953) og kirkjan var flutt út í Flatey (vígð að nýju 1960). Haustið 1967 ákváðu þær fimm fjölskyldur sem eftir voru í eyjunni að flytja burt.

Í eyjunni standa enn nokkur myndarleg hús sem haldið er við af afkomendum íbúa. Þar er viti reistur árið 1963. Hann er um 10 metra hár ferstrendur appelsínugulur turn. Ljóseinkenni hans er Fl(3)W 15s (þrjú hvít blikkljós á 15 sekúndna fresti).

## Tilvísanir

## Tenglar
* ''Með fuglum og fólki í Flatey''; grein í Morgunblaðinu 1995
Snæfjallaströnd

**Snæfjallaströnd** heitir landsvæðið við norðanvert Ísafjarðardjúp frá Kaldalóni að Jökulfjörðum. Sunnan við svæðið er Langadalsströnd.

Engir bæir eru í byggð á ströndinni en nokkur eyðibýli. Skammt utan við ströndina er Æðey.
Mahathir bin Mohamad

**Mahathir bin Mohamad** (f. 10. júlí 1925) er fyrrum forsætisráðherra Malasíu. Hann var forsætisráðherra frá 1981 til 2003 og aftur frá 2018 til 2020. Í fyrri stjórnartíð hans tók efnahagslíf landsins miklum breytingum og framleiðsluiðnaður varð meginatvinnuvegur í stað landbúnaðar. Landið nútímavæddist hratt og lífsgæði jukust. Mahathir stjórnaði landinu í anda þjóðarkapítalisma, þar sem hagsmunir þjóðarinnar og stórfyrirtækja eru sagðir fara saman. Á fyrstu stjórnartíð hans fór ríkið út í ýmis risaverkefni eins og byggingu Petronas-turnanna sem voru hæsta bygging heims til ársins 2003.

## Tilvísanir
Ísafjarðardjúp

**Ísafjarðardjúp** heitir einn dýpsti fjörður á Íslandi og er hann eitt megineinkenni Vestfjarða enda sker hann næstum Vestfjarðarkjálkan sundur. Oft er nafn fjarðarins stytt og hann nefndur Djúpið. Í eldri heimildum er allur fjörðurinn nefndur Ísafjörður en Ísafjarðardjúp hétu hinir djúpu álar sem ganga út úr firðinum. Ísafjarðardjúp er um 20 km breitt við mynni þess, á milli Grænuhlíðar og Óshlíðar en er innar um 7 til 10 km að breidd. Frá mynni Djúpsins inn í botn innsta fjarðarins, Ísafjarðar, er um 75 km.

Inn úr Ísafjarðardjúpi ganga margir aðrir firðir og víkur; sunnan við Djúpið eru Bolungarvík, Skutulsfjörður, Álftafjörður, Seyðisfjörður, Hestfjörður, Skötufjörður, Mjóifjörður, Vatnsfjörður, Reykjarfjörður, Ísafjörður. Norðan Djúpsins er Kaldalón, Langadalsströnd og Snæfjallaströnd. Norðan við sjálft Djúpið eru Jökulfirðir.

Við Djúpið standa fjórir þéttbýlisstaðir; Bolungarvík, Hnífsdalur (hluti Ísafjarðarbæjar), Ísafjörður (við Skutulsfjörð) og Súðavík (við Álftafjörð).

Þrjár eyjar eru á Djúpinu; Æðey, Vigur og Borgarey.

## Tilvísanir
Síðasti sameiginlegi forfaðir allra núlifandi lífvera

**Síðasti sameiginlegi forfaðir allra núlifandi lífvera** (stundum nefndur **LUCA**, sem stendur fyrir enska hugtakið „*last universal common ancestor*“) er tilgáta um fyrstu frumuna sem gat af sér öll þrjú lén lífs á jörðinni: gerla, fyrnur og heilkjörnunga. Engar leifar af slíkri lífveru hafa fundist og ólíklegt að þær muni finnast þar sem nánast ekkert heilt berg er lengur til staðar á jörðinni frá þeim tíma. Vísindamenn hafa reynt að gera sér í hugarlund hvernig slík lífvera gæti hafa litið út út frá rannsóknum í sameindaþróunarfræði. Talið er að LUCA hafi verið til að minnsta kosti fyrir 3,6 milljörðum ára, og hugsanlega fyrir allt að 4,3 milljörðum ára.

Þegar ættartré þeirra lífvera sem nú byggja jörðina er skoðað, virðist ljóst, meðal annars af sameiginlegri notkun allra lífvera á samsvarandi kjarnsýrum, að þessar lífverur eiga allar ættir sínar að rekja til sameiginlegs uppruna, fremur en að líf hafi þróast frá mörgum upprunastöðum. Fyrsti sameiginlegi forfaðir allra lífvera er tilgáta um líf sem ekki var fruma, en var fyrirrennari LUCA og annarra þróunarlína sem síðan hurfu. Eitt af því sem vísindamenn greinir á um er hvort vírusar komu fram á undan eða eftir LUCA.

Þótt engin ummerki hafi fundist um LUCA eru líffræðingar almennt sammála um tilvist hans, þar sem lífefnafræðilegir eiginleikar allra núlifandi lífvera eru í grundvallaratriðum þeir sömu. Þannig er hægt að geta sér til um gerð LUCA með því að skoða sameiginleg einkenni nútímaerfðaefna. Þannig hefur LUCA verið með tvöfalt lípíðlag, haft erfðaefni með ríbósóm, og verið fær um umritun og þýðingu frá DNA og RNA til próteina.

## Tilvísun
Kjarnsýra

**Kjarnsýra** er lífefnafræðileg stórsameind sem gerð er úr línulegum fjölliðum af ýmist deoxýríbókirnum (DNA) eða ríbókirnum (RNA). Hlutverk kjarnsýra felst ýmist í að varðveita erfðaupplýsingar (DNA, RNA sumra veira) eða að hafa hvötunar-, stjórnunar- eða boðberavirkni (RNA). 

## Tengill
*
Paul Cézanne

**Paul Cézanne** (19. janúar 1839 – 22. október 1906) var franskur listmálari sem brúar bilið á milli impressjónisma 19. aldar og framúrstefnu fyrri hluta 20. aldar. Hann er þannig talinn til póstimpressjónista. Hann varð snemma fyrir áhrifum frá impressjónistanum Camille Pissarro og fékkst lengi vel við mannsmyndir í landslagi en áhersla hans á rúmfræðilegu formin í myndinni gerðu að hann varð síðar mikill áhrifavaldur hjá kúbistunum. Hann bjó við tiltölulega einangrun í Provençe í Suður-Frakklandi og sýndi lítið alla ævi.
Mjóifjörður

**Mjóifjörður** getur átt við eftirfarandi:
*Íslenskir firðir:
**Mjóifjörður á Austfjörðum.
**Mjóifjörður við Ísafjarðardjúp.
Michelangelo Buonarroti

**Michelangelo di Lodovico Buonarroti** (6. mars 1475 – 18. febrúar 1564) var ítalskur myndhöggvari, listmálari og arkitekt sem uppi var á endurreisnartímanum. Hann var fjölhæfur listamaður, vann ótrúlegt magn stórra listaverka og skildi jafnframt eftir sig mikið af bréfum, skissum og minningaritum. Hann er sá listamaður 16. aldar sem hvað mest er vitað um. Með frægustu verkum hans eru höggmyndirnar *[[Davíð (Michelangelo)|Davíð]]* og *[[Pietà]]*, freskurnar í loftinu í Sixtínsku kapellunni og hvolfþakið á Péturskirkjunni í Róm.

## Æviágrip
Michelangelo fékk áhuga á list þegar hann var sex eða sjö ára gamall því eiginmaður barnfóstru hans var steinsmiður. Michelangelo byrjaði að vinna sem listamaður þegar hann gerðist nemandi Domenico Ghirlandaio 13 ára að aldri. Ári síðar varð Lorenzo de' Medici allsráður í Flórens og bað Ghirlandaio um að senda sér tvo bestu nemendur sína.

Michelangelo er þekktari sem listmálari og myndhöggvari en arkitekt og ljóðskáld því málverk hans og höggmyndir þykja vera einstaklega falleg og lífleg. Hann var kaþólskur og varð trúræknari eftir því sem hann varð eldri. Þá vildi hann helst vinna einn og fékk enga ánægju af t.d. mat og drykk heldur borðaði aðeins til að halda sér á lífi.

## Einkalíf
Michelangelo var líka ljóðskáld. Ljóðin sem hann orti þykja benda til þess að Michelangelo gæti hafa verið samkynhneigður. Michelangelo átti líka platónsku sambandi við skáldið og ekkjuna Victoria Colonna. Þau tjáðu ást sína að mestu í ljóðum sem þau sendu sín á milli. Michelangelo þótti vera afar auðmjúkur. Til dæmis á hann af hafa sagt við einn nemanda sinn, Ascanio Conivi, að hann hefði alltaf lifað sem fátækur maður.

## Í dægurmenningu
Skopstæling er á listaverkum Michelangelo í teiknimyndaþættinum Animaniacs.

## Heimildir
* 
*
Rembrandt

**Rembrandt Harmenszoon van Rijn** (15. júlí 1606 – 4. október 1669) var hollenskur listmálari sem var uppi á tímabili sem kallað hefur verið *[[Gullöld Hollands]]*. Hann er einkum þekktur fyrir myndir af fólki, persónusköpun og sterkar andstæður ljóss og skugga. Hann fékkst einnig við gerð prentmynda með ætingu. Hann málaði næstum hundrað sjálfsmyndir sem gefa einstaka mynd af því hvernig hann leit út á ólíkum æviskeiðum.

## Æviskeið Rembrandts
Rembrandt var fimmta barn málarans Harmens Gerritz(son) van Rijn. Börn hans voru allt í allt níu talsins. Þann 20. maí 1620 innritaðist Rembrandt í bókmennta- og heimspekideild háskólans í Leyden, fæðingarborg sinni í Hollandi. Hann var þá sextán ára. Háskólavistin varð þó ekki löng, því þegar á árinu 1621 er Rembrandt skráður lærisveinn í málarastofu Jacobs Izaacs Swaneburg. Tveimur árum síðar hélt hann í framhaldsnám til Amsterdam hjá Pieter Lastmann og ef til vill einnig hjá Jan Pijnas. 

Árið 1625 kom hann aftur til heimaborgar sinnar og opnaði málarastofu í félagi við jafnaldra sinn, Jan Lievens, og öðlaðist fljótt talsverðan frama. Árið 1632 sest hann að í húsi málarans, listaverkasalans og útgefandans Heyndricks Uylenburchs í Amsterdam. Tveimur árum seinna, eða árið 1634, kvænist hann Saskiu, auðgri dóttur Rombertus van Uylenbuchs, borgarráðsmans í Leewarden og mági Heyndricks. Þau höfðu þá verið trúlofuð frá því í júní árið áður. 1639 keypti Rembrandt stórglæsilegt íbúðarhús þar sem nú heitir Jodenbreestraat fyrir 13 þúsund flórínur. Húsið er enn til staðar og hýsir nú hið litla Rembrandtsafn, kallað Rembrandtshuis. 

Árið 1642, þann 5. júní, lést eiginkona hans, Saskia, og lætur eftir sig soninn Titus, sem fæddist í september árið áður. Rembrandt lét gera grafhvelfingu yfir hana í Oude Kerk (Gömlu kirkju). Árið eftir, 1643, réð hann til sín Geerthge Dircx sem barnfóstru Títusar. Milli þeirra þróaðist síðan samband, sem lauk árið 1649. Sama ár hóf Hendrickjie Stoffels, 23 ára gömul þjónustustúlka störf hjá Rembrandt. Árið 1654 var Rembrandt margsinnis kvaddur fyrir rétt til að svara til saka fyrir að hafa tekið sér Hendrickjie fyrir ástkonu. Hún hlaut þungar áminningar og var bönnuð altarisganga. Um líkt leyti fór að halla undan fæti hjá Rembrandt og fjárhagskröggur að hrjá hann. 

Á árunum 1656-7 lét Rembrandt selja eignir sínar á uppboði og fékk sér minna og yfirlætislausara húsnæði í Rosengraacht. Árið 1661 lést Hendrickje og átta árum síðar 1669 lést Rembrandt sjálfur, 63 ára gamall. 

## Tenglar
* ''Rembrandt''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1963
Gas

**Gas** eða **lofttegund** er efnishamur, sem einkennist af frjálsum frumeindum og sameindum, sem leitast við að fylla geyma, sem þau eru í. Loft er mikilvægasta gasblanda á jörðinni. Rafgas er efnishamur, sem einkum samanstendur af jónum. Sumt gas hegðar sér líkt og vökvar, en mynda ekkert skýrt yfirborð. Gas er mjög háð hita og þrýstingi og kjörgas er algengasta líkan af gasi sem notað er til að reikna breytingar í hita, þrýstingi eða þéttleika. Vatnsgufa er lofttegund. Þegar vatn sýður hættir hiti vatnsins að aukast og helst stöðugur í 100&nbsp;°C. Við hamskiptin verður vatnið að vatnsgufu.
Rafsegulsvið

**Rafsegulsvið** er svið sem allar rafhlaðnar agnir mynda, og er viðfangsefni rafsegulfræði. Ef rafhlaðin ögn er kyrrstæð myndar hún rafsvið, en ef hún er á hreyfingu myndar hún bæði rafsvið og segulsvið. Raf- og segulsegulsvið eru ekki óháð hvort öðru, heldur nátengd hvort öðru þ.a. breytingar á öðru veldur breytingum á hinu. Því er eðlilegt að tala um rafsegulsvið, þegar fengist er við rafhlaðanar agnir í segulsviði (sjá Lorentzkraftur).

Afstæðiskenningin sýndi fram á að hreyfing er afstæð, og ekki er hægt að segja til um hvort ögn er kyrrstæð eða ekki - það fer eftir áhorfandanum. Þar af leiðir að rafsvið og segulsvið eru órjúfanlega bundin, þar sem einn áhorfandi sér rafsvið sér annar segulsvið, og raunar lýsti Einstein segulsviðinu sem afstæða hluta rafsviðsins.

Samverkun rafsviðs og segulsviðs var fyrst lýst á stærðfræðilegan hátt með jöfnum Maxwells.
Rafsvið

**Rafsvið** er svið sem myndast í tímarúmi umhverfis rafhlaðnar agnir. *Styrkur rafsviðs* er táknaður með **E** og hefur SI-mælieininguna volt á metra, tákað með V/m. Rafsegulmagn er heiti á víxlverkun raf- og segulsviðs við rafhlaðna hluti, en því er lýst stærðfræðilega með jöfnum Maxwells.

Coulombslögmál lýsir rafsviðskrafti milli tveggja punkthleðsla.
 

Ef rafsvið fer um rafsvara (*einangrara*) skautast efnið og notast þar við s.k. *hliðrunarrafsvið*, táknað með **D**, sem skilgreint er þannig:

:{\mathbf D} = \epsilon_0 ({\mathbf E} + {\mathbf P}), 

þar sem **P** er *skautunarvigur* og &epsilon;0 er rafsvörunarstuðull lofttæmis.

Vigrarnir **P** og **E** eru innbyrðist háðir:

:{\mathbf P} = \chi {\mathbf E}, 

þar sem &chi; er einingarlaus stærð, s.n. *rafviðtak* og lýsir hvernig efnið bregst við ytra rafsviði. 

Því má einnig rita:

:{\mathbf D} = \epsilon_0 (1 + {\chi}){\mathbf E}, 

eða

:{\mathbf D} = \epsilon {\mathbf E}, 
þar sem {\epsilon } = \epsilon_0 ({1 + {\chi}})  er rafsvörunarstuðull.