Itō Hirobumi

**Itō Hirobumi** fursti (japanska: 伊藤 博文; framburður: i.toː () çi.ɾoꜜ.bɯ.mʲi 16. október 1841 – 26. október 1909), fæddur undir nafninu **Hayashi Risuke** (japanska: 林 利助), var japanskur stjórnmálamaður sem var fyrsti forsætisráðherra Japans frá 1885 til 1888, og síðan aftur frá 1892 til 1896, árið 1898 og frá 1900 til 1901. Hirobumi var einn af forystumönnum *[[genrō]]*, kynslóðar hátt settra stjórnmálamanna sem mótuðu ríkisstefnu Japans á Meiji-tímabilinu.

## Æviágrip
Upphaflegt ættarnafn Itō var Hayashi. Eiginnafn hans var Risuke þegar hann var barn og Shunsuke þegar hann ólst upp. Hann var kominn af samúræjum sem voru lénsmenn daimyō-ættarinnar Mori af Choschu (eða Nagato, í vesturhluta Japans). Ásamt föður sínum var hann síðar ættleiddur af Itō-ættinni. Hann hlaut grunnmenntun sína í skóla sem Yoshida Shoin, einn af fyrri umbótaleiðtogum Japans, stofnaði og stýrði. Þegar hann var sextán ára gekk Itō í þjónustu eins voldugasta aðalsmannsins í furstadæminu, Kuruhara Ryōzō.

Á unga aldri var Itō í hópi aðalsmanna sem vildu, í andstöðu við Tokugawa-stjórnina í Edo, spyrna gegn vestrænum yfirráðum í Japan með því að færa pólitísk völd aftur til keisarans með stuðningi hersins og með stjórnskipunarumbótum að evrópskri fyrirmynd. Þrátt fyrir ferðabannið sem þá var í gildi í Japan tókst Itō árið 1863 með stuðningi lénsherra síns að læðast um borð í enskt kaupskip í Nagasaki og ferðast með því til Lundúna. Þar vildi hann ganga í skóla og öðlast betri skilning á valdi og menningu Evrópu.

### Meiji-endurreisnin
Itō sneri aftur til Japans ári síðar þegar átök höfðu brotist út á milli lénsherra hans og nokkurra vestrænna ríkja. Hann reyndi að beiðni erindreka að stilla til friðar en tókst það ekki, sem leiddi til auðmýkjandi ósigurs Japana við Shimonoseki (1864). Eftir þetta var Itō engu að síður falið að stilla til friðar í ýmsum fleiri deilum í Japan. Itō hafði unnið sér traust framámanna í Japan með þekkingu sinni á vestrænum málum, sem sannaðist á því að strax eftir Meiji-endurreisnina 1868 var hann ráðinn sem opinber túlkur þegar keisarinn veitti erlendum erindrekum áheyrn í fyrsta sinn. Hann var jafnframt skipaður landstjóri í hafnarbænum Kobe, sem var opinn fyrir erlendum kaupskipum. 

Árið 1869 var Itō kvaddur til Tókýó og gerður aðstoðarmaður fjármálaráðherra. Árið 1870 var hann sendur til Bandaríkjanna til að kynna sér þar peningastjórnun.

### Upphaf Meiji-stjórnarinnar
Með því að mæla með upptöku metrakerfisins og gullfótar í Japan lagði Itō grunn að fjármála- og efnahagsumbótum síðari ára. Hann átti jafnframt frumkvæði að byggingu fyrstu járnbrautarlínanna í Japan (Tokyo-Yokohama og Kobe-Osaka, sem lokið var við árið 1872). Hlutverk hans í umbótastarfinu var þegar talið mikilvægt, þótt hann hafi enn ekki verið forystumaðurinn. Itō tók þátt í sendiför Iwakura Tomomi til Bandaríkjanna og Evrópu frá 1871–73. Eftir heimkomuna vann hann í nokkur ár sem ráðherra opinberra framkvæmda, innanríkisráðherra og í ýmsum öðrum störfum að því að stuðla að framþróun Japans í menningar- og menntamálum. Áhrif Itō jukust jafnt og þétt eftir að hann hjálpaði við að bæla niður Satsumauppreisnina árið 1877, einkum þar sem fyrri umbótaleiðtogar á borð við Kido Takayoshi og Okubo Toshimichi létust um svipað leyti.

### Löggjafi
Eftir að keisarinn gaf út tilskipun um stofnun ríkisþings árið 1881 var Itō falið að semja nýja stjórnarskrá ríkisins. Með þetta í huga fór hann í aðra ferð um Evrópu til að afla sér upplýsinga og var meðal annars viðstaddur krýningu Alexanders 3. Rússakeisara í Moskvu árið 1883 stuttu áður en hann sneri heim. Í aðdraganda upptöku nýrru stjórnarskrárinnar var skipulagningu aðalskerfisins breytt árið 1884. Itō var sæmdur greifatign árið 1885 eftir að hann hafði verið skipaður forsætisráðherra. Hann varð síðar forseti ríkisráðsins árið 1888 og gegndi því embætti nokkrum sinnum eftir að hann hafði sagt af sér öðrum embættum. Eftir að stjórnarskráin var birt í febrúar 1889 og ríkisþingið var kallað saman í nóvember sama ár varð Itō fyrsti forseti efri deildar þingsins.

### Forsætisráðherra
Itō Hirobumi var forsætisráðherra Japans frá 1885 til 1888, og síðan aftur frá 1892 til 1896, árið 1898 og frá 1900 til 1901. Sem forsætisráðherra stýrði hann hernaði Japana í stríði við Kína og samdi ásamt Li Hongzhang um Shinomoseki-sáttmálann sem batt enda á stríðið árið 1895.

Jafnvel þegar Itō var ekki ráðherra naut hann enn mikilla áhrifa, að hluta til í krafti japanskra hefða og stöðu sinnar sem „öldungur“ (*Genrō*) og að hluta til vegna stöðu sinnar sem leiðtogi ríkisráðsins sem hafði verið stofnað með nýju stjórnarskránni. Itō var mótfallinn tillögum um að innleiða þingræði í Japan, bæði sem túlkandi stjórnarskráarinnar og sem stofnandi eins helsta stjórnmálaflokks landsins, Rikken Seiyūkai.

Þegar Itō heimsótti Kína árið 1898 án beinnar aðkomu japanska ríkisins er talið að hann hafi stutt viðleitni Guangxu-keisarans til að innleiða umbætur að japanskri fyrirmynd. Sem óformlegur samningamaður sá Itō um stofnun bandalags Japans við Bretland árið 1902. Itō hafði áfram afskipti að stjórnmálum á tíma stríðs Japans og Rússlands, meðal annars með því að ganga frá samningi milli Japans og Kóreu árið 1904 sem lagði grunn að því að Kórea varð japanskt verndarsvæði. Itō var sæmdur furstatign vegna starfa sinna (hann hafði áður verið gerður markgreifi eftir stríðið við Kína).

### Morðið í Harbin
Eftir Portsmouth-sáttmálann árið 1905, sem batt enda á stríð Japans og Rússlands, var Itō skipaður æðsti fulltrúi Japanskeisara í Kóreu. Þann 26. september 1909 var hann myrtur af kóreskum sjálfstæðissinna, An Jung-geun, í Harbin á fundi með rússneskri sendinefnd.

## Tilvísanir