open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Starfræn erfðamengjafræði

**Stafræn erfðamengjafræði** miðar að því að skilja starfsemi gena og DNA raða í erfðamengjum lífvera. Hluti erfðamengisins ber í sér margvíslegar upplýsingar, sem hafa áhrif á starfsemi, eiginleika og eðli lífverunar. Annar hluti erfðamengisins hefur engin eða ákaflega lítil áhrif á eiginleika lífverunar — slíkt DNA er kallað rusl DNA (junk DNA). 

Markmið fræðigreinarinnar er að finna og skilgreina gen, finna hvar þau eru tjáð, hvaða stjórnraðir móta tjáningu gensins, hvaða þættir bindast við slíkar stjórnraðir, hvernig erfðaefnið er eftirmyndað (sjá DNA eftirmyndun) og hvaða áhrif stökkbreytingar í erfðamenginu hafa á svipfar lífverunnar.
Einnig er leitast við að skilja samspil þátta, t.d. prótína og stýrilraða og hvernig slíkt samspil breytist með tíma og þroskastigi. Samvirkni gena (epistasis/genetic interaction) má einnig greina með erfðafræðilegum aðferðum, tölfræðilegum greiningum og prótínmengjafræði.

## Tengt efni
* prótínmengjafræði (proteomics)
* lyferfðamengjafræði (pharmacogenomics)
* efnaskiptamengjafræði (metabolomics)
* Science magazine er með sérstaka síðu sem helguð var Stafrænni erfðamengjafræði .
* European Science Foundation styrkir sérstakt Evrópskt verkefni í stafrænni erfðamengjafræði 
## Lykill að erfðamengjafræði
* Skrifað af nemendum og kennurum í Erfðamengjafræði (LÍF524G og LÍF120F) við Líf og umhverfisvísindadeild HÍ, haustið 2010.
Brýþonsk tungumál

**Brýþonsk tungumál** (einnig þekkt sem **bresk tungumál**) eru þau keltnesku tungumál sem töluð eru í Wales, Cornwall og Bretagne. Fyrir komu Engilsaxa voru þau töluð um allt Bretland. Brýþonsk tungumál eiga rætur að rekja til bresku sem töluð var í Bretlandi sunnan við Firth of Forth á járnöld og tíma Rómverja. Norðan við Firth of Forth var töluð péttneska, sem er talin vera skyld bresku. Á 4. og 5. öld flutti fólk til Bretagne frá Bretlandseyjum og tók tungumálið með sér. Á eftirfarandi öldum skiptist breska í nokkrar ólíkar mállýskur sem þróuðust smám saman í velsku, kornbresku, bretónsku og kumbrísku. Nú eru aðeins velska og bretónska talaðar sem móðurmál, en smá endurlífgun kornbresku hefur verið undanfarin ár. Vegna útbreiðslu gelísku og ensku á fyrri öldum er kumbríska nú dáin út. Útflytjendur sem tala brýþonsk tungumál búa í Englandi, Frakklandi og Argentínu.

* Eyjakeltnesk tungumál
** Breska
*** Vestur-brýþonska
**** Kumbríska
**** Velska
*** Suðvestur-brýþonska
**** Kornbreska
**** Bretónska
Merkigil

**Merkigil** er eyðibýli í Austurdal í Skagafirði og var nyrsti bærinn í dalnum austanverðum. Jörðin þótti góð bújörð en hún er umkringd djúpum og hrikalegum gljúfrum og háum fjöllum og aðdrættir því afar erfiðir.

Vestan við land Merkigils er gljúfur Austari-Jökulsár en norðan við það er Merkigil, mikið klettagil sem skilur í sundur Kjálka og Austurdal. Yfir það var jafnan farið þegar fara þurfti í kaupstað eða út á Kjálka og í Blönduhlíð. Vegna þess hve þröngt einstigið er sem liggur fyrir framan klettasnös eina í gilinu var ekki hægt að fara þar um með fyrirferðarmiklar klyfjar og var því ull og annað slíkt flutt yfir Nýjabæjarfjall og niður í Eyjafjörð og síðan til Akureyrar.

Á Merkigili bjuggu margir góðu búi fyrr á öldum en þekktasti bóndi þar er ekkjan Monika Helgadóttir, sem bjó þar fyrst með Jóhannesi manni sínum frá 1926 en þegar hann lést á besta aldri 1947 frá átta ungum börnum, því yngsta nokkurra vikna, hélt Monika áfram búi þar með rausn og byggði meðal annars steinsteypt íbúðarhús á bænum 1949. Var allt efni í húsið flutt yfir Merkigilið á hestum. Monika varð þjóðkunn þegar Guðmundur G. Hagalín skrifaði um hana bókina *Konan í dalnum og dæturnar sjö* árið 1954.

Monika barðist lengi fyrir því að fá brú á Austari-Jökulsá yfir í Merkigil og tókst það loksins. Er brúin oft kennd við hana og kölluð Monikubrú. 

Þegar öll börn Moniku voru flutt að heiman árið 1972 og hún ein eftir gerði hún samning við Helga Jónsson um að fá jörðina ef hann hjálpaði henni með búskap og að lifa á Merkigili en hann var þar áfram allmörg ár. Hún lést árið 1988. Helgi varð síðasti bóndi á Merkigili því hann hrapaði til bana í Merkigili árið 1997. Hann hafði þá í mörg ár verið eina sóknarbarnið í Ábæjarsókn.

## Tilvísanir

## Heimildir
* Hallgrímur Jónasson: *Árbók Ferðafélags Íslands*. Skagafjörður. Ferðafélag Íslands, 1946.
* Hjalti Pálsson (ritstj.): *Byggðasaga Skagafjarðar* IV. bindi. Akrahreppur. Sögufélag Skagfirðinga, 2007. ISBN 978-9979-861-15-7
Guðmundur Magnússon (f. 1966)

**Guðmundur Magnússon** (fæddur 13. ágúst 1966) er íslenskur stjórnmálamaður.

Guðmundur ólst upp í Árbæjarhverfi sem var að byggjast upp á þessum árum kringum 1960-1970.
Foreldrar eru Magnús Guðmundsson kjötiðnaðarmeistari og Ásta Gunnarsdóttir húsmóðir. 

Árið 1988 kvæntist Guðmundur núverandi eiginkonu Lisbeth Thompson og eiga þau sama þrjú börn.

Guðmundur stundaði nám við Árbæjarskóla á sínum grunskólaaldri og lagði hann stund á íþróttir frá unga aldri. Hann gekk ungur til liðs við Íþróttafélagið Fylkir í Árbæjarhverfi sem stofnað var 28. maí 1967. Guðmundur hefur leikið með öllum flokkum félagsins í knattspyrnu og einnig yngri flokkum félagsins í handknattleik. Síðar á ferlinum lék Guðmundur knattspyrnu með meistaraflokkum KR, ÍBÍ og Selfossi. Einnig hefur Guðmundur leikið fjölda leikja með ungmennalandsliðum Íslands í knattspyrnu. 

Árið 1988 stofnaði Guðmundur fyrirtækið Margt smátt sem sérhæfir sig í sölu og framleiðslu á sérmerktum auglýsinga og gjafavörum. Árið 2005 störfuðu um það bil 25 starfsmenn hjá félaginu og starfsemin var að Guðríðarstíg 6-8 í um 1500 fermetra húsnæði. 2005 seldi Guðmundur og fjölskylda hlutabréf sín í félaginu. Í dag er Guðmundur Magnússon stjórnarformaður og hluthafi fyrirtækisins Áberandi ehf. 

Árið 2010 tók Guðmundur sæti í bæjarstjórn Seltjarnarness fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Guðmundur gegnir stöðu forseta bæjarstjórnar og er meðal annars formaður fjáhags og launanefndar bæjarins. Guðmundur varð annar í prjófkjöri Sjálfstæðismanna í nóvember 2009.

## Tenglar
* Heimasíða Margt smátt ehf.
* Heimasíða Áberandi ehf.
Kraftganga

**Kraftganga** kallast það að ganga með hraði, um 7 til 9 km/klst. Kraftganga getur verið á svipuðum hraða og hægt skokk, en öfugt við skokk þarf annar fóturinn alltaf að vera í jörðu.
Codex Vaticanus

**Codex Vaticanus** (Skammstafað **B** (Wettstein), **03** (Gregory) eða **δ1** (Von Soden)) er handrit sem er til af biblíunni. Það er skrifað með hástöfum á forngrísku og var unnið á 4. öld e.Kr. 

Handritið er nú 759 blöð (27 x 27 cm).

Textinn er í 3 dálkum, 40-44 línur á hverri síðu.

Handritið er geymt í Biblioteca Vaticana (Gr. 1209).

## Tengt efni
* Listi yfir hástafahandrit Nýja testamentisins
* Codex Sinaiticus
* Codex Alexandrinus

## Tilvísanir

## Tenglar

* Center for the Study of NT Manuscripts. Codex Vaticanus
*
Aðaldalur

**Aðaldalur** er dalur í Suður-Þingeyjarsýslu. Hann liggur upp frá botni Skjálfandaflóa, milli Skjálfandafljóts að vestan og Laxár og Hvammsheiðar að austan og nær allt suður að Vestmannsvatni. Suðurhluti dalsins er klofinn sundur af Garðsnúpi, sem gengur til norðurs úr Fljótsheiði. Reykjadalur gengur til suðurs frá Aðaldal og eru engin glögg landfræðileg skil milli dalanna. Laxárdalur gengur svo til suðausturs frá Aðaldal upp til Mývatnssveitar. Aðaldalur var áður sérstakt sveitarfélag, Aðaldælahreppur, en er nú hluti af Þingeyjarsveit.

Út við Skjálfandaflóa eru breiðir sandar en síðan tekur Aðaldalshraun við og þekur mestan hluta sléttlendisins, enda er það um 100 ferkílómetrar. Aðalhraunbreiðurnar eru tvær; eldra hraunið rann úr Ketildyngju fyrir um 3500 árum og fyrir um 2000 árum rann annað hraun yfir það úr Þrengslaborgum í Mývatnssveit. Hraunið er víða vel gróið, vaxið birki, eini, hrís og lyngi. Norðausturhluti þess var þó áður gróðursnauður en um miðja síðustu öld var sett þar upp sandgræðslugirðing og hefur gróðurfarið breyst mjög til batnaðar síðan. Sunnan til í dalnum er víða nokkuð votlent. Að dalnum liggja víðast vel grónar heiðar.

Allmargir bæir eru í Aðaldal en byggðin er dreifð. Norðan til eru bæirnir yfirleitt í jaðri Aðaldalshrauns. Þéttust er byggðin í kringum Laxárvirkjun og svo við Hafralækjarskóla, en þar er jarðhiti. Þar skammt frá er félagsheimilið Ýdalir. Kirkjur eru á Grenjaðarstað og í Nesi í Aðaldal. Flugvöllur er í Aðaldalshrauni og er það Flugfélagið Ernir sem sér um áætlunarflug þangað.

Millinafnið Aðaldal var samþykkt 8. desember 2011.

## Heimildir
* 
* 
*
Laxárdalur (Austur-Húnavatnssýslu)

**Laxárdalur** er dalur í Austur-Húnavatnssýslu sem oft er kallaður **Laxárdalur fremri** til aðgreiningar frá Laxárdal í Skagafjarðarsýslu, sem er handan við fjallgarðinn milli Skagafjarðar og Húnavatnssýslu og er stundum kallaður *Laxárdalur ytri*.

Laxárdalur liggur samsíða Langadal, frá Refasveit og næstum fram að Bólstaðarhlíð og Vatnsskarði. Þar var áður allmikil byggð, um tuttugu bæir, en nú er aðeins einn eftir í byggð. Dalurinn er grösugur og nokkuð búsældarlegur en mjög snjóþungur. 

Norður eftir dalnum rennur Laxá í Laxárdal, sem kallast Laxá í Refasveit eftir að hún kemur fram úr dalnum og sameinast Norðurá. Vatnaskil eru nokkuð sunnan við miðjan dal, á móts við Litla-Vatnsskarð og rennur Auðólfsstaðaá þaðan til suðurs og síðan til vesturs um Auðólfsstaðaskarð í Blöndu.

## Bæir

### í byggð:
* Mánaskál (komin aftur í byggð 2014.)
* Skrapatunga (Komin aftur þegar Benedikt og Guðrún keyptu býlið 2001).

### í eyði:
* Balaskarð
* Gautsdalur (fór í eyði 2014)
* Úlfagil
* Mýrakot
* Núpur
* Illugastaðir
* Refsstaðir
* Núpsöxl
* Kirkjuskarð
* Sneis
* Tungubakki
* Eyrarland
* Vesturá
* Grundarkot
* Kárahlíð
* Hvammur
* Litla-Vatnsskarð
* Mörk
* Mjóidalur
* Skyttudalur
* Þverárdalur
* Selhagi
Ingiríður Rögnvaldsdóttir

**Ingiríður Rögnvaldsdóttir** (d. eftir 1161) var sænsk konungsdóttir á 12. öld og síðar drottning Noregs, móðir Magnúsar Hinrikssonar Svíakonungs og Inga krypplings Noregskonungs.

Ingiríður var dóttir Rögnvaldar stutthöfða Svíakonungs, sonar Inga eldri. Fyrsti maður hennar var Hinrik halti, sonur Sveins Ástríðarsonar Danakonungs. Sögur herma að hjónaband þeirra hafi ekki verið gott og að Ingiríður hafi einhverju sinni reynt að strjúka með ungum elskhuga sínum, klæddd karlmannsfötum, en maður hennar náði henni og hafði hana í haldi þar til hann féll í orrustu 4. júní 1134. Sonur þeirra var Magnús, sem varð konungur Svíþjóðar stuttan tíma um 1160. Aðrir synir þeirra voru Rögnvaldur, sem var ríkisjarl í Svíþjóð þegar bróðir hans ríkti þar, og Búris.

Ingiríður giftist þá Haraldi gilla Noregskonungi og átti með honum soninn Inga, sem síðar var kallaður krypplingur. Það hjónaband er einnig sagt hafa verið óhamingjusamt og Haraldur var drepinn 14. desember 1136 í rúminu hjá einni af mörgum frillum sínum. Strax um nóttina ráðgaðist Ingiríður drottning við helstu höfðingja sem voru við hirðina og átti stóran þátt í því að smádrengirnir Ingi sonur hennar og Sigurður munnur, stjúpsonur hennar, voru lýstir samkonungar. Hún var einn helsti ráðgjafi Inga alla tíð sem hann ríkti.

Ingiríður átti svo í sambandi við mann sem kallaðist Ívar sneis og eignaðist með honum soninn Orm, sem kallaður var konungsbróðir og varð seinna helsti herforingi Magnúsar konungs Erlingssonar. Þau giftust þó ekki en þriðji eiginmaður Ingiríðar var Óttar birtingur, valdamikill norskur höfðingi. Hann var drepinn af launmorðingja í Niðarósi um 1146. 

Ingiríður giftist svo í fjórða sinn Árna Ívarssyni á Stoðreimi, öðrum valdamiklum höfðingja, og var hann eftir það kallaður konungsmágur. Þau fóru til Danmerkur eftir fall Inga konungs og er ekkert minnst á Ingiríði eftir það. Þau áttu fjögur börn, Filippus í Herðlu, Inga, Nikulás, sem varð biskup og einn helsti foringi Baglanna, og Margéti, móður baglakonungsins Filippusar Símonarsonar.

## Heimildir
* 
* 
*
Codex Alexandrinus

**Codex Alexandrinus** (Skammstafað **A** (Wettstein), **02** (Gregory) eða **δ4** (Von Soden)) er handrit sem er til af biblíunni. Það er skrifað með hástöfum á forngrísku og var unnið á 5. öld e.Kr. Handritið er geymt í British Library (MS Royal 1. D. V-VIII) í London.

Handritið er nú 773 blöð (32 x 26 cm).

Textinn er í tveimur dálkum, 29 línur á hverri síðu.

Rómverjabréfið 2,5 αποκαλυψεως ] ανταποδοσεως

## Tengt efni
* Listi yfir hástafahandrit Nýja testamentisins
* Codex Sinaiticus
* Codex Vaticanus
* Codex Ephraemi

## Tilvísanir

## Tenglar
* Codex Alexandrinus  CSNTM
* Biblían in PDF 
*
Codex Ephraemi Rescriptus

**Codex Ephraemi Rescriptus** (Skammstafað **C** (Wettstein), **04** (Gregory) eða **δ3** (Von Soden)) er handrit sem er til af biblíunni. Það er skrifað með hástöfum á forngrísku og var unnið á 5. öld e.Kr. Handritið er geymt í Bibliothèque nationale de France (Gr. 9) í París.

Handritið er nú 209 blöð (33 x 27 cm).

Textinn er í 1 dálki, 40-46 línur á hverri síðu.

## Tengt efni
* Listi yfir hástafahandrit Nýja testamentisins
* Codex Sinaiticus
* Codex Vaticanus
* Codex Alexandrinus

## Tilvísanir

## Tenglar

* Tischendorf, ''Codex  Ephraemi Syri rescriptus, sive Fragmenta Novi Testamenti'', Lipsiae 1843
* Tischendorf, ''Codex Ephraemi Syri rescriptus, sive Fragmenta Veteris Testamenti'', Lipsiae 1845
* Codex Ephraemi Rescriptus at the *Encyclopedia of Textual Criticism* 
* ''Codex Ephraemi Syri Rescriptus'' 
* Image from Codex Ephraemi
Evdoxos

**Evdoxos frá Knídos** (fæddur 410 eða 408 f.Kr., dáinn 355 eða 347 f.Kr.) var forngrískur stærðfræðingur, stjörnufræðingur og heimspekingur. Hann var nemandi og síðar samstarfsmaður Platons við Akademíuna í Aþenu.
Dexippos (heimspekingur)

**Dexippos** (Δέξιππος; uppi um 350) var forngrískur heimspekingur og nemandi nýplatonistans Jamblikkosar. Dexippos samdi skýringarrit um ritverk Platons og Aristótelesar. Eitt þeirra er varðveitt, um *Umsagnir* Aristótelesar.
Málmfríður af Kænugarði

**Málmfríður af Kænugarði** (um 1105 – eftir 1137) var rússnesk prinsessa á 12. öld, drottning Noregs frá því fyrir 1120 til 1130 og síðan drottning Danmerkur 1134-1137.

Málmfríður var dóttir Mstislavs 1. stórhertoga af Kænugarði, sem kallaður er *Haraldur* í Heimskringlu, líklega eftir móðurafa sínum Haraldi Guðinasyni, og Kristínar Ingadóttur af Svíþjóð, dóttur Inga eldri Svíakonungs. Einhverntíma á árunum 1116-1120 giftist Málmfríður Sigurði Jórsalafara Noregskonungi og er sagt að hjónaband þeirra hafi ekki verið gott. Þau eignuðust eina dóttur, Kristínu, sem varð móðir Magnúsar konungs Erlingssonar.

Þegar Sigurður Jórsalafari dó 1130 fór Málmfríður til Danmerkur en Ingibjörg systir hennar var gift Knúti lávarði, bróðursyni Níelsar konungs. Magnús sterki, sonur Níelsar, myrti Knút raunar skömmu síðar. Málmfríður giftist Eiríki eymuna, hálfbróður Knúts og árið 1131 kom hún á hjúskap milli systurdóttur sinnar, Kristínar dóttur Knúts, og Magnúsar Noregskonungs, stjúpsonar síns. Þegar Eiríkur og Málmfríður hröktust frá Danmörku 1133 undan feðgunum Magnúsi og Níelsi fóru þau til Noregs og leituðu á náðir Magnúsar. Kristín drottning komst að því að maður hennar hugðist svíkja þau í tryggðum og varaði þau við. Þau gengu þá í staðinn í bandalag við Harald gilla, meðkonung Magnúsar, og Magnús sagði skilið við Kristínu.

Eiríkur varð konungur Danmerkur 1134 eftir fall Magnúsar og Níelsar og Málmfríður varð þá drottning. Það stóð þó ekki lengi því Eiríkur var myrtur 1137. Eftir það er Málmfríðar ekki getið. Þau Eiríkur voru barnlaus.

## Heimildir
* 
*
Codex Bezae

**Codex Bezae** (Skammstafað **D** (Wettstein), **05** (Gregory) eða **δ5** (Von Soden)) er handrit af Nýja testamentinu. Það er skrifað með hástöfum á forngrísku og var unnið á 5. öld e.Kr. Handritið er geymt í Cambridge-háskóla (Nn. II 41) í Cambridge.

Handritið er nú 406 blöð (26 x 21,5 cm).

Textinn er í 1 dálki, 33 línur á hverri síðu.

## Tengt efni
* Listi yfir hástafahandrit Nýja testamentisins
* Codex Laudianus

## Tilvísanir

## Tenglar
* F. H. Chase, ''The Old Syriac Element in the Text of Codex Bezae''. MacMillan, 1893. 
* J. Rendel Harris, ''Codex Bezae: A Study of the so-called Western Text of the New Testament''. Cambridge: University Press, 1891. 
* J. Rendel Harris, ''Four lectures on the western text of the New Testament'' (London 1894)
* M.-É. Boismard – A. Lamouille, *Le texte occidental des Actes des Apôtres. Reconstitution et réhabilitation*, 2 vol., Paris 1984. 
* A. F. J. Klijn, *[http://books.google.pl/books?id=VpY3AAAAIAAJ&pg=p66 A Survey of the Researches Into the Western Text of the Gospels and Acts]* (1949–1959), Novum Testamentum, Volume 3, Numbers 1-2, 1959, pp.&nbsp;1–53. 
* W. A. Strange, *The Problem of the Text of Acts*, (SNTS MS, 71), Cambridge 1992. 
* D. C. Parker, *Codex Bezae: An Early Christian Manuscript and its Text*. Cambridge: University Press, 1992. 
* *Codex Bezae, Studies from the Lunel Colloquium, June 1994*, ed. D.C. Parker & C.-B. Amphoux, Leiden: Brill, 1996. 
* Scrivener F. H. A., ''Bezae Codex Cantabrigiensis: being an exact Copy, in ordinary Type, of the celebrated Uncial Graeco-Latin Manuscript of the Four Gospels and Acts of the Apostles, written early in the Sixth Century, and presented to the University of Cambridge by Theodore Beza A.D. 1581. Edited, with a critical Introduction, Annotations, and Facsimiles'', Cambridge: Deighton, Bell, and Co, 1864. 
* Weiss Bernard, ''Der Codex D in der Apostelgeschichte'', Texte und Untersuchungen (Leipzig 1897)
* James D. Yoder, "The Language of the Greek Variants of the Codex Bezae," *Novum Testamentum* 3 (1959), pp.&nbsp;241–248.
* The Gospels and Acts according to codex Bezae; texts, translation and comments 
* ''L’Évangile de Luc et les Actes des Apôtres selon le Codex Bezae Cantabrigiensis'', annotated translation by Sylvie Chabert d’Hyères. Paris: L’Harmattan, 422 p., 2009.
Margrét friðkolla

**Margrét friðkolla Ingadóttir** (d. 1130) var sænsk konungsdóttir sem varð drottning Noregs 1101-1103 og síðar Danmerkur frá 1105 til dauðadags og var þá hinn raunverulegi stjórnandi landsins.

Margrét var dóttir Inga eldri Steinkelssonar, konungs Svíþjóðar. Þegar Svíar og Norðmenn sömdu frið í Konungahellu 1101 var hjónaband milli hennar og Magnúsar berfætts Noregskonungs hluti af samkomulaginu og var Margrét send til Noregs með fríðu föruneyti. Viðurnefnið *friðkolla* er rakið til þessara friðarsamninga. Hjónabandið var þó skammvinnt því Magnús féll á Írlandi 1103. Þau höfðu ekki átt barn saman. 

Árið 1105 giftist Margrét svo Níels, yngsta syni Sveins Ástríðarsonar, sem hafði orðið konungur Danmerkur ári fyrr. Hann þótti ekki stjórnsamur og er sagt að Margrét drottning hafi að mestu séð um að stýra ríkinu. Það mun henni hafa farist vel úr hendi og voru samskipti við Svíþjóð til dæmis sérlega friðsamleg meðan hún lifði. Hún lét slá sína eigin mynt og stendur á peningum *Margareta-Nicalas* (Margrét-Níels).

Margrét dó árið 1130 og eftir lát hennar giftist Níels Úlfhildi Hákonardóttur, ekkju Inga yngri Svíakonungs, sem skildi þó fljótt við Níels og giftist Sörkvi eldri Svíakonungi.

Margrét og Níels áttu synina Magnús sterka og Inga, sem dó á barnsaldri.

## Heimildir
* 
*
Listi yfir hástafahandrit Nýja testamentisins

**Hástafahandrit** Nýja testamentisins urðu flest til á tímabilinu frá 3. öld fram á 10. öld eftir Krist. Einkennandi fyrir þessi handrit er efnið, þ.e. bókfell eða skinn (pergament) sem kom í staðinn fyrir papýrus, bókarformið sem kom í stað rúllu (bókrollu), og stafagerðin, gríska hástafaletrið. Á 9. öld fóru menn að nota lágstafaletur, og leysti það brátt hástafaletrið af hólmi.

Nú eru kunn 322 hástafahandrit með textum úr Nýja testamentinu, en flest þeirra eru aðeins lítil brot. Rannsóknir á hástafahandritunum á 19. og 20. öld höfðu mikla þýðingu fyrir textafræði Nýja testamentisins.

## Listi yfir 45 elstu handritin

## Tilvisanir


## Tenglar
* Hermann von Soden: *Die Schriften des neuen Testaments, in ihrer ältesten erreichbaren Textgestalt hergestellt auf Grund ihrer Textgeschichte*; Berlin 1902–1910.
* Caspar René Gregory: *Die griechischen Handschriften des Neuen Testaments*; Leipzig 1908.
* Frederic Kenyon: *Our Bible and the Ancient Manuscripts*; London: Eyre & Spottiswoode, 1895, 1896, 1898, 1939.
* Kurt und Barbara Aland: *Der Text des Neuen Testaments. Einführung in die wissenschaftlichen Ausgaben sowie in Theorie und Praxis der modernen Textkritik*; Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1981; ISBN 3-438-06011-6.
* Kurt Aland, M. Welte, B. Köster, K. Junack: *Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments*; Berlin, New York: Walter de Gruyter, 1994.
Úlfhildur Hákonardóttir

**Úlfhildur Hákonardóttir** (um 1095 – 1148) var norsk hefðarkona sem var drottning Svíþjóðar frá því um 1117 til 1125, síðan skamma hríð drottning Danmerkur og svo Svíadrottning öðru sinni frá 1134 til dauðadags.

Úlfhildur var dóttir norska höfðingjans Hákonar Finnssonar úr Þjóttu. Hún giftist fyrst Inga yngri Svíakonungi, líklega um 1116. Sagt er að hún hafi fengið hann til að myrða Filippus bróður sinn og meðkonung á eitri árið 1118 og einnig að hún hafi seinna byrlað honum sjálfum eitur. Svo mikið er víst að hún hafði illt orð á sér í Svíþjóð og eftir dauða Inga leitaði hún hælis í Danmörku því henni var ekki vært í Svíþjóð.

Fljótlega eftir að Danadrottning, Margrét friðkolla, dó árið 1130 giftist Níels konungur Úlfhildi. Í Danmörku aflaði hún sér einnig óvinsælda og því hefur jafnvel verið haldið fram að hún hafi staðið að baki níðingsverki Magnúsar sterka stjúpsonar síns, þegar hann myrti Knút lávarð frænda sinn. Úlfhildur sagði skilið við Níels og er sögð hafa farið aftur til Svíþjóðar árið 1132; sumir telja að hún hafi þá strax gifst Sörkvi eldri Svíakonungi en líklegra er að þau hafi ekki gengið í hjónaband fyrr en eftir að Níels lést 1134, að minnsta kosti virðist aldrei hafa verið gerð athugasemd við hjónabandið eða dregið í efa að börn þeirra væru skilgetin, sem örugglega hefði verið gert ef þau hefðu gifst meðan Níels var enn á lífi.

Úlfhildur átti engin börn í fyrri hjónaböndum sínum en með Sörkvi átti hún synina Jóhann, sem var drepinn vegna kvennaráns sem hann framdi, og Karl, sem varð konungur Svíþjóðar 1161, og dótturina Ingigerði, sem giftist stjúpbróður sínum, Knúti Magnússyni Danakonungi.

Úlfhildur lést 1148 og Sörkvir giftist aftur Ríkissu af Póllandi, ekkju Magnúsar sterka, stjúpsonar Úlfhildar. 

Orðspor Úlfhildar hefur löngum verið í þá átt að hún hafi verið hið versta flagð og kvendjöfull en nútímasagnfræðingar telja fremur að hún hafi verið viljasterk og stjórnsöm kona. Hún var framtakssöm og átti samskipti við marga höfðingja víða, var til dæmis mikil vinkona Össurar erkibiskups í Lundi. Hún stofnaði Alvastra-klaustur með Sörkvi manni sínum og er grafin þar.

## Heimildir
* 
*
Kolbeinn Flosason

**Kolbeinn Flosason** var íslenskur lögsögumaður á árunum 1066-1071; Ari fróði segir í Íslendingabók að hann hafi tekið við embætti árið sem Haraldur konungur féll á Englandi.

Lengi hefur verið deilt um hver Kolbeinn þessi hafi verið og hafa þrír menn verið nefndir til - eða tveir, eftir því hvernig á málin er litið. Annars vegar er það Kolbeinn Flosason af ætt Svínfellinga en þar koma tveir möguleikar til greina. Í lok Njálu segir svo, eftir að sagt hefur verið frá afdrifum Brennu-Flosa Þórðarsonar: „En börn þeirra Hildigunnar [bróðurdóttur Flosa] og Kára voru þeir Starkaður og Þórður og Flosi. Son Flosa var Kolbeinn er ágætastur maður hefir verið einnhver í þeirri ætt.“ Þessi ummæli um ágæti Kolbeins benda til þess að hann hafi verið alþekktur og ekki ósennilegt að hann hafi einmitt gegnt embætti lögsögumanns. Þó er umdeilt hvort orðin „son Flosa“ eigi við Flosa Kárason eða Flosa Þórðarson, það er að segja hvort Kolbeinn lögsögumaður hafi verið sonur Brennu-Flosa og þá líklega fæddur um 1000, eða sonur Flosa sonar Kára Sölmundarsonar og þá varla fæddur fyrr en 1035 í fyrsta lagi. Um hvorugan manninn (hafi þeir verið til) er neitt meira vitað. Í Ljósvetninga sögu segir að Kolbeinn lögsögumaður hafi verið grafinn í Fljótshverfi en síðan hafi ekkja hans látið flytja líkið til Rauðalækjar í Öræfum og sé sú frásögn rétt styrkir hún þessa ættfærslu því þar var kirkja Svínfellinga.

Sumar heimildir segja aftur á móti að Kolbeinn lögsögumaður hafi verið sonur Flosa, sonar Valla-Brands Áskelssonar á Völlum í Landsveit. Dóttir Kolbeins Flosasonar Valla-Brandssonar var Guðrún, kona Sæmundar fróða Sigfússonar. 

## Heimildir
* 
*
*
Kristín Knútsdóttir

**Kristín Knútsdóttir** (um 1118/1120 – eftir 1139) var dönsk hefðarkona af konungsættinni, sonardóttir Eiríks góða, og drottning Noregs 1133.

Kristín var dóttir danska konungssonarins Knúts lávarðs, hertoga af Slésvík, og konu hans Ingibjargar af Kænugarði. Árið 1131, sama ár og Magnús sterki drap föður hennar, trúlofaðist hún Magnúsi Sigurðssyni Noregskonungi og mun Málmfríður af Kænugarði, móðursystir Kristínar og áður stjúpmóðir Magnúsar hafa haft milligöngu um það. Hún var þó talin of ung til að giftast en fór til Noregs 1133 og giftist Magnúsi.

Málmfríður giftist Eiríki eymuna, hálfbróður Knúts lávarðs, árið 1131 og tók þátt í baráttu hans gegn Níels Danakonungi og Magnúsi sterka syni hans Þau flúðu frá Danmörku 1133 og leituðu hælis hjá Magnúsi og Kristínu í Noregi. Kristín komst að því að Magnús hefði í hyggju að svíkja þau og þau gerðu þá bandalag við Harald gilla, meðkonung  Magnúsar. Magnús rak þá Kristínu frá sér og hefur hún líklega farið heim til Danmerkur, að minnsta kosti þegar Eiríkur eymuni varð konungur sumarið 1134. Snemma árs 1135 lét Haraldur gilli svo blinda og gelda Magnús og setti hann af sem konung. Kristínar er ekkert getið eftir lát hans 1139 og hefur hún sennilega dáið ung.

## Heimildir
* 
*
Knútur lávarður

**Knútur lávarður** (um 1096 – 7. janúar 1131 ) var danskur konungssonur og jarl og síðar hertogi af Slésvík og Holtsetalandi.

Knútur var eini skilgetni sonur Eiríks góða Danakonungs og Bóthildar drottningar. Faðir hans átti einnig frillubörnin Harald kesju, Eirík eymuna og Ragnhildi, sem varð móðir Eiríks lambs. Foreldrar Knúts dóu bæði í Jórsalaferð árið 1103. Knútur þótti þá of ungur til að taka við ríkjum og varð því Níels föðurbróðir hans konungur. Knútur ólst upp hjá Hvide-ættinni á Sjálandi. Árið 1115 gerði Níels föðurbróðir hans hann að jarli af Slésvík og fól honum að berjast gegn ásælni obotríta, slavnesks þjóðflokks í Holtsetalandi. Við þetta varð Knúti svo vel ágengt að obotrítar kusu hann konung sinn árið 1129. Lóthar 3. keisari viðurkenndi yfirráð hans og gerði hann að hertoga af Holtsetalandi. Knútur tók sér þá einnig titilinn hertogi af Slésvík.

Knútur var vinsæll meðal þegnanna og munu þeir Níels konungur og sonur hans, Magnús sterki, hafa óttast vinsældir hans en þó ekki síður tengsl hans við keisarann. Magnús leit á Knút sem hættulegan keppinaut um ríkiserfðir og í ársbyrjun 1131 bauð hann Knúti á fund í Haraldsted-skógi við Ringsted og myrti eða lét myrða hann þar 7. janúar. Morðið þótti mikið níðingsverk og var það upphafið á borgarastyrjöld sem í raun lauk ekki fyrr en 1157, þegar Valdimar sonur Knúts varð einn konungur Danmerkur.

Valdimar barðist hart fyrir því að fá föður sinn tekinn í helgra manna tölu og tókst það árið 1170. Sagan segir að lind hafi sprottið upp á morðstaðnum og var á henni mikil helgi. Kapella var reist á staðnum þar sem Knútur var myrtur og var hún fjölsótt af pílagrímum allt til siðaskipta en féll þá í gleymsku og fannst ekki aftur fyrr en 1883. Lindin helga hefur ekki fundist. Messudagur Knúts lávarðs er dánardagur hans, 7. janúar.

Knútur var giftur Ingibjörgu af Kænugarði, dóttur Mstislavs 1. og Kristínar, dóttur Inga eldri Svíakonungs. Þegar Knútur var myrtur áttu þau þrjár dætur en sjö dögum eftir lát hans fæddi Ingibjörg son sem hún nefndi Valdimar eftir afa sínum. Ein dóttir þeirra Knúts og Ingibjargar var Kristín, sem giftist Magnúsi blinda Noregskonungi.

## Heimildir
* 
*
Listi yfir heilbrigðisstofnanir á Íslandi

Þetta er **listi yfir heilbrigðisstofnanir á Íslandi**.

* Heilbrigðisstofnun Austurlands
* Heilbrigðisstofnunin Blönduósi
* Heilbrigðisstofnunin Fjallabyggð
* Heilbrigðisstofnunin Patreksfirði
* Heilbrigðisstofnunin Sauðárkróki
* Heilbrigðisstofnun Suðausturlands
* Heilbrigðisstofnun Suðurlands
* Heilbrigðisstofnun Suðurnesja
* Heilbrigðisstofnun Vestfjarða
* Heilbrigðisstofnunin Vestmannaeyjum
* Heilbrigðisstofnun Vesturlands
* Heilbrigðisstofnun Þingeyinga

## Tenglar

* Upplýsingar á vef heilbrigðisráðuneytisins
Olíumálning

**Olíumálning** er eins og nafnið gefur til kynna málning sem innheldur olíu sem bindiefni og er mikið notuð af myndlistarmönnum og húsamálurum. Myndlistarmenn búa sumir hverjir til sína eigin olíumálningu með því að blanda litadufti saman við línolíu (úr hörfræjum), valhnetuolíu eða valmúaolíu. Línolía er langalgengust, ýmist hrein, soðin eða í formi fernisolíu. Yfirleitt er blandað í hana efnahvötum til að flýta fyrir þornun. Talið er að olíumálning hafi verið fundin upp á 12. öld, en yfirleitt er talað um að hún líti dagsins ljós á endurreisnartímann og að sá fyrsti til að nota hana hafi verið hinn flæmski listmálari Jan van Eyck. 

Í almennu tali er orðið „olíumálning“ oft notað um alkýðmálningu sem er algeng í húsamálun og hegðar sér á svipaðan hátt og línolíumálning; leysist til dæmis upp með terpentínu. Alkýð er þó ekki olía heldur fjölliða sem inniheldur fitusýruhluta.

## Tenglar
* ''Olíumálning''; af heimasíðu Gallerí list
Charles Joseph Minard

**Charles Joseph Minard** (27. mars 1781 – 24. október 1870 í Bordeaux í Frakklandi) var franskur verkfræðingur og brautryðjandi á sviði hönnunar skýringarmynda.

Minard fæddist í Dijon og lærði stærðfræði við École polytechnique skammt frá París. Hann starfaði sem verkfræðingur við hönnun stíflna, skurða og brúa um alla Evrópu. Hann var skipaður í stöðu við École Polytechnique árið 1830, þá tæplega fimmtugur að aldri, þar sem hann starfaði sem í sex ár. Þá tók hann við stöðu sem skoðunarmaður brúa og vega til ársins 1851 en þá settist hann í helgan stein.

Árið 1869 gaf hann út skýringarkort (f. *Carte figurative des pertes successives en hommes de l'Armée Française dans la campagne de Russie 1812-1813*, sjá mynd) sem sýndi vegferð hers Napóleons 1812 til Rússlands. Á því korti kemur fram

* staðsetning hersins og stærð, hvar stakar herdeildir skiptu liði og mættust á ný
* hvernig mannfall var
* hversu lágt hitastigið var er herinn hörfaði

Vísindamaðurinn Étienne-Jules Marey veitti korti Minards strax athygli og sagði kortið segja skýrari sögu en penna sagnfræðingsins. Edward Tufte segir kortið hugsanlega vera bestu myndrænu framsetningu á gögnum fyrr og síðar í bók sinni *The Visual Display of Quantitative Information*.

## Tenglar
* Þýðing á dánartilkynningu Minards , á vef Edwards Tufte
* Um skýringarrit Minards, á vef Edwards Tufte
* The Graphic Works of Charles Joseph Minard , Michael Friendly, York University (Ontario) Department of Mathematics and Statistics
* Minard biography, Michael Friendly
Kristín Sverrisdóttir af Noregi

**Kristín Sverrisdóttir** (d. 1213) var einkadóttir Sverris Noregskonungs og Margrétar konu hans en hálfbræður hennar voru þeir Sigurður lávarður og Hákon Sverrisson harmdauði.

Eftir dauða Sverris konungs fór Margrét drottning til heimkynna sinna í Svíþjóð og ætlaði að taka dóttur sína með en það leist birkibeinum illa á; líklega hafa þeir takið hættu á að andstæðingar þeirra næðu tökum á henni. Þeir fluttu hana því til Hákonar konungs bróður hennar í Björgvin, þvert gegn vilja móðurinnar. Kristín er sögð hafa verið trygg móður sinni og stórlynd eins og hún.

Þegar friður var saminn milli bagla og birkibeina 1208 var meðal annars ákveðið að Kristín skyldi giftast konungsefni bagla, Filippusi Símonarsyni. Hann skyldi jafnframt stýra Upplöndum og hluta af Víkinni en fékk ekki konungsnafn. Samkvæmt Böglunga sögum var Kristín ósátt, hún vildi ekki mann sem hvorki var af konungsætt né mundi hljóta viðurkenningu sem konungur. Þau giftust þó 1209 og kom Margrét móðir hennar til brúðkaupsins en dó nokkrum vikum síðar. Filippus hélt reyndar áfram að kalla sig konung þrátt fyrir samkomulagið og hefur Kristín vafalaust ekki latt hann til þess og sjálfsagt litið á sig sem drottningu.

Sjálf dó Kristín af barnsförum árið 1213 og áttu þau Filippus ekki barn sem lifði. 

## Heimildir
* 
*
Sverris saga

**Sverris saga** er saga Sverris Sigurðssonar, en hann var færeyskur prestur sem sagðist vera sonur Sigurðar Noregskonungs. Hann hóf uppreisn í Noregi árið 1177, náði þar völdum og ætt hans stýrði síðan Noregi fram til 1387.

Sverrir var ræðuskörungur og herstjórnandi ágætur og virðist hann sjálfur hafa fengið þá hugmynd að láta setja sama sögu sína. Til þess fékk hann Karl Jónsson ábóta á Þingeyrum og virðist sagan einum þræði samin til að staðfesta tilkall Sverris til valda og skýra að hann sé konungur valinn af guði með mikla hæfileika og sonur konungs.
Þóra Þorbergsdóttir

**Þóra Þorbergsdóttir** (1025 – eftir 1067) var norsk hefðarkona og eiginkona Haraldar konungs harðráða Noregskonungs en vafasemt er hvort skuli telja hana drottningu þar sem Haraldur var þegar kvæntur annarri konu, Ellisif drottningu, þegar hann gekk að eiga Þóru. Hún varð þó seinna drottning Danmerkur.

Þóra var dóttir Þorbergs Árnasonar, höfðingja á Giska, og konu hans Ragnhildar Erlingsdóttur, sem var dóttir Erlings Skjálgssonar og bróðurdóttir höfðingjanna Finns og Kálfs Árnasona. Haraldur giftist Þóru árið 1048, ári eftir að hann varð einn konungur í Noregi, líklega til að styrkja stöðu sina og efla tengslin við eina voldugustu ætt landsins. Ekki er að sjá af heimildum að neinar athugasemdir hafi verið gerðar við lögmæti hjónabandsins þrátt fyrir tvíkvæni konungsins.

Synir Þóru og Haraldar voru konungarnir Ólafur kyrri og Magnús Haraldsson. Eftir að Haraldur konungur féll í orrustunni við Stafnfurðubryggju 1066 giftist Þóra Sveini Ástríðarsyni Danakonungi og varð þriðja kona hans. Þau áttu soninn Knút Magnús, sem dó ungur.

## Heimildir
*
Svínasúpan

**Svínasúpan** er sjónvarpsþáttur sem sýndir voru á Stöð 2 á árunum 2003-2004. Óskar Jónasson var leikstjóri í báðum þáttaröðum og þættirnir voru framleiddir af Storm. Þáttaraðirnir voru tvær talsins. Leikarar þáttarins eru Auðunn Blöndal sjónvarpsmaður, Edda Björg Eyjólfsdóttir leikona, Guðlaug Elísabet Ólafsdóttir leikkona, Pétur Jóhann Sigfússon leikari, Sverrir Þór Sverrisson (Sveppi) sjónvarpsmaður og Sigurjón Kjartansson tónlistarmaður og útvarpsmaður. Jón Gnarr bættist svo við í annari þáttaröð.  Höfundar hrandrits voru Auðunn Blöndal, Pétur Jóhann Sigfússon, Sigurjón Kjartansson, Sverrir Þór Sverrisson og Þrándur Jensson í báðum þáttaröðum. Yfirumsjón handrits sá Sigurjón Kjartansson um. DVD diskur Svínasúpunnar fór í gullsölu og mæðrastyrksnefnd var veitt eintök af myndisknum við afhendingu gullplötunnar.

Þættirnir voru í báðum þáttaröðum átta talsins. 

## Tilvísanir
Ingiríður Sveinsdóttir

**Ingiríður Sveinsdóttir** (dáin eftir 1093) var dönsk konungsdóttir og drottning Noregs 1067-1093, kona Ólafs kyrra Noregskonungs.

Ingiríður var dóttir Sveins Ástríðarsonar Danakonungs. Ekki er vitað hver móðir hennar var en líklega var það engin af þremur konum Sveins konungs, heldur einhver af mörgum frillum hans. Fimm hálfbræður Ingiríðar urðu konungar Danmerkur.

Sveinn Ástríðarson taldi sig eiga tilkall til norsku krúnunnar eftir að Haraldur harðráði féll á Englandi 1066 en Ólafur kyrri, sonur Haraldar, gerði samkomulag við Svein þar sem hann féll frá tilkalli sínu og Ólafur gekk að eiga Ingiríði dóttur hans. Þau voru barnlaus þrátt fyrir langt hjónaband. Eftir að Ólafur lést 1093 og Magnús berfættur, frillusonur hans, tók við ríkinu er sagt að Ingiríður hafi flutt vestur í Sogn, gengið að eiga Svein Brynjólfsson á Aurlandi og átt með honum dótturina Hallkötlu. Til hennar eru raktar ættir í íslenskum ættartölum.

## Heimildir
*
Gyða af Svíþjóð

**Gyða Önundardóttir** (d. um 1049) eða **Gunnhildur Önundardóttir** var sænsk konungsdóttir á 11. öld og síðar drottning Danmerkur, fyrsta kona Sveins Ástríðarsonar Danakonungs.

Gyða var dóttir Önundar Jakobs Svíakonungs. Kona Önundar var Gunnhildur Sveinsdóttir og ber heimildum ekki saman um hvort Gyða var dóttir hennar eða stjúpdóttir. Fátt er vitað um Gyðu en talið er að hún hafi verið gift Sveini Ástríðarsyni árið 1047 eða 1048, um sama leyti og hann varð konungur Danmerkur. Þó má vera að þau hafi gifst fyrr, þegar Sveinn var í útlegð við sænsku hirðina. Hún lést eftir um eins árs hjónaband og voru þau Sveinn líklega barnlaus.

Önundur Jakob lést árið 1050 og skömmu síðar giftist Sveinn Gunnhildi, fyrrverandi tengdamóður (eða stjúptengdamóður) sinni. Slíkt hjónaband var óheimilt samkvæmt lögum kirkjunnar og neyddust þau til að skilja. Þeim mæðgum er oft ruglað saman, enda hétu þær líklega sama nafni og voru báðar giftar Sveini.

## Heimildir
* 
*
Aðalfall

**Aðalfall** getur átt við:

* Nefnifall í málfræði, þar sem aukafall vísar til fallanna þolfalls, þágufalls og eignarfalls í íslensku
* Aðalfall í hugbúnaðargerð er ákveðið fall í sumum forritunarmálum sem forritið byrjar á því að keyra

## Sjá einnig
* Fall

## Tilvísanir
Gunnhildur Sveinsdóttir

**Gunnhildur Sveinsdóttir** (d. um 1060), samkvæmt sumum heimildum **Gunnhildur Haraldsdóttir**, var norskættuð hefðarkona á 11. öld, drottning Svíþjóðar og síðan drottning Danmerkur.

Faðerni Gunnhildar er óvíst; samkvæmt sumum heimildum var hún Haraldsdóttir en líklegra er talið að hun hafi verið dóttir Sveins Hákonarsonar Hlaðajarls og Hólmfríðar, sem var dóttir eða systir Ólafs skotkonungs. Ekki er vitað hvenær Gunnhildur gekk að eiga Önund Jakob Svíakonung. Samkvæmt sumum heimildum var hjónabandið barnlaust en aðrar heimildir segja að Gyða dóttir Önundar, sem giftist Sveini Ástríðarsyni Danakonungi um 1048, hafi einnig verið dóttir Gunnhildar. Þeim mæðgum eða stjúpmæðgum er oft ruglað saman.

Önundur Jakob dó árið 1050 og Gyða hafði dáið árið áður. Gunnhildur ekkjudrottning hélt til Danmerkur og giftist þar Sveini (stjúp)tengadyni sínum. Slíkt hjónaband var óheimilt samkvæmt lögum kirkjunnar, hvort sem Gyða var dóttir Gunnhildar eða ekki, og er sagt að páfi hafi hótað þeim bannfæringu. Þau slitu þá samvistir og Gunnhildur hélt aftur til Svíþjóðar 1051 eða 1052. Ekki er vitað hvort Gunnhildur var móðir einhvers hinna fjölmörgu barna Sveins.

Gunnhildur eyddi síðustu æviárunum í Vestur-Gautlandi við bænaiðkun og hannyrðir og er sögð hafa stofnað vefstofu þar sem unnin voru messuklæði og ýmis vefnaður fyrir kirkjur. Adam frá Brimum kallaði hana *Sanctissima* og dásamaði gestrisni hennar við kristna trúboða sem konungur hafði hrakið á brott.

## Heimildir
* 
*
Adela af Flæmingjalandi

**Adela af Flæmingjalandi** (um 1064 – 1115) var drottning Danmerkur 1080-1086 (þar var hún kölluð **Edel**) og síðar hertogaynja Apúlíu á Ítalíu og ríkisstjóri Apúlíu um tíma.

Adela var dóttir Róberts 1. greifa af Flæmingjalandi og konu hans Geirþrúðar af Saxlandi. Hún giftist Knúti Danakonungi 1080, sama ár og hann varð konungur, og átti með honum þrjú börn, soninn Karl (f. 1084) og tvíburadæturnar Sesselju og Ingibjörgu (f. 1086/1086). Þegar Knútur var myrtur árið 1086 flúði Adela til Flæmingjalands með son sinn en dæturnar urðu eftir í Danmörku.

Adela var með föður sínum og bróður í Flæmingjalandi til 1092, þegar hún fór til Ítalíu og giftist þar Roger Borsa, hertoga af Apúlíu, en Karl sonur hennar varð eftir í Flæmingjalandi og erfði síðar greifadæmið. Með seinni manni sínum átti Adela þrjá syni en aðeins einn komst upp, Vilhjálmur hertogi. Þegar Roger dó árið 1111 stýrði Adela hertogadæminu þar til sonur hennar varð fullveðja 1114. Hún dó svo ári síðar.

Þegar Knútur fyrri maður Adelu var tekinn í helgra manna tölu 1101 sendi hún fé og fagra gripi til að búa helgiskrín hans í dómkirkjunni í Óðinsvéum sem fagurlegast.

## Heimildir
* 
*
Ingigerður Haraldsdóttir af Noregi

**Ingigerður Haraldsdóttir** (1046 – eftir 1118) var norsk konungsdóttir, drottning Danmerkur 1086-1095 og síðan drottning Svíþjóðar frá 1105-1118.

Ingigerður var dóttir Haraldar harðráða Noregskonungs og Ellisifjar af Kænugarði. Hún hét eftir ömmu sinni, Ingigerði dóttur Ólafs skotkonungs. Ekki er vitað hvenær hún giftist fyrri manni sínum, Ólafi syni Sveins Ástríðarsonar Danakonungs. Hann varð konungur eftir að Knútur helgi bróðir hans var drepinn 1186 og hefur Ólafur jafnvel verið grunaður um að hafa staðið á bak við morðið. Synir þeirra dóu ungir og Eiríkur góði bróðir Ólafs erfði krúnuna.

Ingigerður hélt þá til Svíþjóðar og giftist Filippusi syni Hallsteins konungs Steinkelssonar. Hann varð konungur ásamt Inga bróður sínum þegar Ingi eldri, föðurbróðir þeirra, dó árið 1105 og Ingigerður varð þá drottning að nýju. Þau áttu ekki börn svo vitað sé en raunar er nánast ekkert vitað um Filippus og stjórnartíð hans. Hann dó árið 1118 og þá var Ingigerður enn á lífi.

## Heimildir
* 
*
Pritzker-verðlaunin

**Pritzker-verðlaunin** eru verðlaun fyrir byggingarlist sem veitt eru árlega. Verðlaunin sem voru sett á fót af Jay A. Pritzker og konu hans Cindy njóta mikillar virðingar og sem dæmi um það þá er oft talað um þau sem „Nóbelsverðlaunin í byggingarlist“
.

## Verðlaunahafar

* Philip Johnson (1979)
* Luis Barragán (1980)
* James Stirling (1981)
* Kevin Roche (1982)
* I.M. Pei (1983)
* Richard Meier (1984)
* Hans Hollein (1985)
* Gottfried Böhm (1986)
* Kenzo Tange (1987)
* Oscar Niemeyer og Gordon Bunshaft (1988)

* Frank Gehry (1989)
* Aldo Rossi (1990)
* Robert Venturi (1991)
* Alvaro Siza (1992)
* Fumihiko Maki (1993)
* Christian de Portzamparc (1994)
* Tadao Ando (1995)
* Rafael Moneo (1996)
* Sverre Fehn (1997)
* Renzo Piano (1998)

* Norman Foster (1999)
* Rem Koolhaas (2000)
* Jacques Herzog og Pierre de Meuron (2001)
* Glenn Murcutt (2002)
* Jørn Utzon (2003)
* Zaha Hadid (2004)
* Thom Mayne (2005)
* Paulo Mendes da Rocha (2006)
* Richard Rogers (2007)
* Jean Nouvel (2008)

* Peter Zumthor (2009)
* Kazuyo Sejima  og Ryue Nishizawa (2010)
* Eduardo Souto de Moura (2011)
* Wang Shu (2012)
* Toyo Ito (2013)
* Shigeru Ban (2014) 
* Frei Otto (2015) 
* Alejandro Aravena (2016) 
* Rafael Aranda, Carme Pigem og Ramón Vilalta / RCR Arquitectes (2017) 
* B. V. Doshi (2018) 

* Arata Isozaki (2019) 
* Yvonne Farrell og Shelley McNamara (2020) 
* Anne Lacaton og Jean-Philippe Vassal (2021)

## Tilvísanir


## Tenglar

* Heimasíða
Samanburðarerfðamengjafræði

**Samanburðarerfðamengjafræði** byggir á þeirri staðreynd að allar lífverur á jörðinni eru af sama meiði. Skyldar tegundir eru áþekkar að byggingu og erfðamengi þeirra eru einnig mjög svipuð (t.d. er um 1-2% munur á genum manna og simpansa). Mikilvægustu hlutar lífvera eru varðveittir af náttúrulegu vali, t.d. hafa öll spendýr hryggjasúlu og taugafrumur. Á sama hátt varðveitir náttúrulegt val genin sem nauðsynleg eru til að byggja og viðhalda mikilvægum eiginleikum. Með því að bera saman erfðamengi fjarskyldra tegunda, t.d. manns og ávaxtaflugu, má finna gen sem nauðsynleg eru fyrir grundvallarferli (sem mikilvæg eru fyrir starfsemi allra fjölfruma dýra).

Markmið fræðigreinarinnar er að þróa aðferðir til að bera saman erfðamengi, skilja þróun gena og prótína, kortleggja þróun litninga, þráðhafta og litningaenda. Hún nýtist til að finna gen, stjórnraðir, mörk innraða og útraða, og mikilvæga hluta einstakra gena og aðrar raðir sem náttúrulegt val hefur varðveitt.
Mikilvægt er að velja réttar tegundir til samanburðar. Náskyldar tegundir gefa vísbendingu um nýlegar breytingar, sem einkenna ákveðna tegund eða fjölskyldu, á meðan samanburður á fjarskyldari tegundum sýna hvaða gen og kerfi má kalla grunneiningar viðkomandi lífveruhóps, t.d. að nota Fugu (fisktegund í Japan) sem viðmið fyrir spendýr.

## Tengt efni
* Prótínmengjafræði (proteomics)
* Lyferfðamengjafræði (pharmacogenomics)
* Efnaskiptamengjafræði (metabolomics)

## Lykill að erfðamengjafræði
* Skrifað af nemendum og kennurum í Erfðamengjafræði (LÍF524G og LÍF120F) við Líf og umhverfisvísindadeild HÍ, haustið 2010.

## Heimildir
Magnús sterki

**Magnús Níelsson** (um 1106 – 4. júní 1134), sem oftast er kallaður **Magnús sterki**, var danskur konungssonur á 12. öld og konungur hluta Svíþjóðar (Gautlands) 1125-1130. 

Magnús var sonur Níelsar Danakonungs og konu hans, Margrétar friðkollu, dóttur Inga eldri Svíakonungs. Fyrri maður hennar var Magnús berfættur Noregskonungur og hefur Magnús sterki sennilega verið látinn heita eftir honum en Magnúsarnafnið var þá nánast óþekkt í Danmörku.

Þegar frændi Magnúsar, Ingi yngri Svíakonungur, dó árið 1125 gerði Magnús tilkall til erfða í Svíþjóð sem elsta barnabarn Inga eldri. Vestur-Gautar kusu hann konung sinn en samkvæmt lögum þeirra þurfti hann líka að hljóta samþykki Svía til að verða konungur og þeir vildu fremur Rögnvald stutthöfða. Gautar drápu þó Rögnvald, líklega um 1126, en ekki dugði það Magnúsi til að ná völdum í allri Svíþjóð. Um 1130 hrakti svo Sörkvir eldri Magnús úr landi og lagði sjálfur Gautland undir sig. Magnús er þó yfirleitt hafður með í sænsku kóngaröðinni.

Magnús sterki stóð á bak við eitt alræmdasta morð Danmerkursögunnar, þegar hann leiddi frænda sinn, Knút lávarð, hertoga af Slésvík, í gildru og lét drepa hann 7. janúar 1131. Hann mun hafa verið farinn að líta á Knút sem hættulegan keppinaut um ríkiserfðir. Afleiðingin varð borgarastyrjöld þar sem helsti andstæðingur feðganna Níelsar og Magnúsar var Eiríkur eymuni, hálfbróðir Knúts. Þann 4. júní 1134 varð bardagi milli fylkinganna nálægt Lundi. Þar féll Magnús. Níels konungur flúði til Slésvíkur en íbúar þar hefndu Knúts lávarðs og drápu hann.

Magnús giftist árið 1129 Ríkissu, dóttur Búrislavs 3., konungs Póllands. Þau eignuðust tvo syni, Knút, sem var konungur Danmerkur 1146-1157 ásamt Sveini Grathe og Valdimar mikla, og Níels, sem gerðist munkur.

## Heimildir
* 
*
Ríkissa af Póllandi

**Ríkissa af Póllandi** (12. apríl 1116 – eftir 25. desember 1156) var pólsk konungsdóttir (pólska: Ryksa Bolesławówna), tvívegis drottning Svíþjóðar, krónprinsessa Danmerkur og furstynja af Minsk.

Ríkissa var dóttir Búrisláfs 3., konungs Póllands, og seinni konu hans Salóme af Berg. Hún er sögð hafa verið undurfögur. Þegar Búrisláfur faðir hennar gekk í bandalag við Níels Danakonung gegn Vartislafi 1. hertoga af Pommern var hluti af samkomulaginu að Ríkissa skyldi giftast eldri syni Níelsar, Magnúsi sterka. Þau giftust um 1127 og þá var Magnús konungur Svíþjóðar (eða raunar aðeins Vestur-Gautlands) og Ríkissa varð drottning. Magnús var þó hrakinn frá völdum um 1130 og Sörkvir eldri varð konungur í Svíþjóð.

Þegar Magnús sneri aftur til Danmerkur leist honum illa á hve vinsæll og valdamikill frændi hans, Knútur lávarður, var orðinn og lét myrða hann í ársbyrjun 1131. Af því kviknaði borgarastyrjöld og Magnús féll í orrustu 4. júní 1134 og faðir hans var drepinn skömmu síðar. Ríkissa fór til föður síns í Póllandi eftir fall manns síns en virðist hafa  skilið syni sína, Knút og Níels, eftir í Danmörku.

Búrisláfur konungur gifti Ríkissu aftur Volodar Glebovich, fursta af Minsk. Hjónabandinu var ætlað að tryggja bandalag Póllands og Minsk gegn Dönum og Kænugarðsfurstum. Þau eignuðust þrjú börn, Vladimir fursta af Minsk, Vasilko og Soffíu af Minsk, sem var fædd um 1140. En um 1145 var þörfin fyrir bandalagið farin að minnka og fór svo að hjónabandinu var slitið og Ríkissa sneri enn til Póllands, skildi synina eftir en tók dótturina Soffíu með.

Árið 1148 dó Úlfhildur Hákonardóttir, kona Sörkvis eldri Svíakonungs og skömmu síðar gekk hann að eiga Ríkissu. Þau eignuðust að minnsta kosti einn son, Búrisláf, sem var konungur hluta Svíþjóðar um tíma eftir lát Karls hálfbróður síns 1167. Sumir sagnfræðingar telja líklegt að Ríkissa hafi gifst Sörkvi til að geta aðstoðað Knút, elsta son sinn, sem var að reyna að ná völdum í Danmörku og varð síðar meðkonungur Sveins Eiríkssonar Grathe og Valdimars mikla Knútssonar.

Árið 1156 giftist Knútur Helenu, dóttur Sörkvis og Úlfhildar, fyrri konu hans, þannig að Ríkissa varð stjúptengdamóðir sonar síns. Á jóladag sama ár var Sörkvir myrtur. Vitað er að Ríkissa lifði eitthvað lengur en þjóðsögur segja að hún hafi gifst í fjórða sinn einum þeirra sem stóðu á bak við morðið á manni hennar. Engar heimildir eru þó til sem styðja þær sögur.

Soffía af Minsk, dóttir Ríkissu, giftist Valdimar mikla 1157. 9. ágúst sama ár bauð Sveinn Eiríksson Grathe meðkonungum sínum, Knúti og Valdimar, til veislu og drap svo Knút en Valdimar komst undan og felldi síðar Svein og varð einn konungur Danmerkur. Árið eftir dó Níels, næstelsti sonur Ríkissu, sem var líklega munkur í Esrom-klaustri.

## Heimildir
* 
*