open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fjallasveifgras

**Fjallasveifgras** (fræðiheiti: *Poa alpina*) er sveifgras sem vex víða í löndunum við norðanvert Atlantshaf. Fjallasveifgras er best þekkt fyrir það að hafa blaðgróinn punt, þ.e.a.s. að litlar dótturplöntur vaxa út frá móðurplöntunni áður en þær detta af og vaxa sjálfar upp af rót. Blöð fjallasveifgrass eru breiðari en stráið og stutt, slétt og mjúk. Puntur fjallasveifgrass getur verið mjög breytilegur að lit, en algengast er að blöðin séu aðeins bláleit. Fjallasveifgras vex víða í holtum og móum bæði á láglendi og til fjalla.

## Tilvísanir
Vatnsliðagras

**Vatnsliðagras** (fræðiheiti: *Alopecurus aequalis*) er liðasgras sem vex víða í tempraða beltinu á norðurhveli jarðar. Það líkist mjög knjáliðagrasi. Blöð vatnsliðagrass eru lítið eitt snörp og blaðslíðrin eru fjólublá. Frjóhnappar eru rauðgulir og títan stendur lítið út úr smáaxi. Knjáliðagras vex í grunnu vatni um allt Ísland nema á Austurlandi og á miðhálendinu.

## Tilvísanir
Finnungur

**Finnungur** (fræðiheiti: *Nardus stricta*) er þúfugras af ættkvíslinni *[[Nardus]]* sem vex víða í tempraða beltinu í Evrópu og Asíu. Blöð Finnungs eru þráðmjó, stinn og snörp viðkomu. Axið er einhliða (smáöxin raða sér öðru megin á stráið) með uppréttum smáöxum.  Finnungur hefur stuttan jarðstöngul og af honum vaxa sprotar sem mynda þéttar, gráhvítar þúfur. Finnungur vex víða í graslautum, brekkurótum og snjódældum. Hann er algengur um allt Ísland, þó síst á Suður- og Suðausturlandi. Hann hefur heldur ekki fundist á Miðhálendinu. 

## Tilvísanir
Botn

**Botn** í rúmfræðilegri merkingu er neðsti flötur tiltekins hlutar, eða svæðis, afmarkaður af fjórum hliðum sem veita hlutnum eða svæðinu vídd og/eða dýft. Botnar geta verið misbreiðir en eiga það þó allir sameiginlegt að vera aldrei hærri en hliðar hans í þrívídd. Til einföldunar má segja að botn sé eðli málsins samkvæmt neðsti hluti þess rúms sem hann afmarkar að neðanverðu. 

Þó ræðst skilgreining á botni ávalt á áhorfanda eða athuganda botnins og eru því botnar huglægir en ekki hlutlægir. Sé tekið dæmi er botn kassa botn að því gefnu að op kassans snúi upp, sé kassanum snúið á hvolf hættir botninn að vera botn of verður toppur þess kassa. Að auki getur botn breytt um dýft en þó enn talist vera sami botninn. Þetta á við þegar um er að ræða holu sem er mokuð en sé mokað úr botninum eykst dýft botnins í samræmi við það afl og stærð þeirrar skóflu sem notuð er við mogsturinn.

Frumspekileg skilgreining á botni er þó ávalt sú hin sama í rúmfræðilegum skilningi þó hinn áþreyfanlegi botn ráðist af aðstæðum óháðum eðli hans.
Hanski

**Hanski** er hlífðarfatnaður sem notaður er utan um fingur og hendi og er sniðið og saumað sérstaklega utan um hvern fingur. Ef hins vegar allir fingur neman þumall eru á sama stað þá heitir flíkin belgvettlingur. Hanskar hlífa við hita eða kulda og veita vörn gegn skrámum og núning eða efnum eða sjúkdómum. Starfsfólk í heilbrigðisþjónustu notar oft einnota hanska úr latex, nitrile gúmmí eða vinyl af hreinlætisástæðum og til að forðast smit. Lögreglumenn nota hanska við rannsókn glæða til að hindra að sönnunargögn eyðileggist. Glæpamenn nota hanska til að skilja ekki eftir fingraför.
Húsapuntur

**Húsapuntur** (fræðiheiti: *Elymus repens*) er gras ef ættkvíslinni *[[Elymus]]* sem vex víða í Evrópu, Asíu og norðvestur Afríku. Þar að auki hefur húsapuntur verið fluttur á önnur heimkynni til að draga úr jarðvegseyðingu og rofi. Húsapuntur hefur flöt, breið blöð, oft um 3-15 mm á breidd, sem eru snörp á efra borði en mjúk á því neðra. Hann dreifir sér með jarðstönglum og spretta svo upp af honum stinn og upprétt strá. Hann dregur nafn sitt af því að hann dreifir sér gjarnan í kringum hús og á bæjarhlöðum með þessum jarðstönglum. Hann getur verið hið erfiðasta gras að uppræta ef hann er yfir höfuð búinn að velja sér búsvæði.

## Tilvísanir
Endorfín

**Endorfín** er stytting á enska hugtakinu *endogenous morphine* og er hópur taugaboðefna sem heiladingullinn framleiðir og hefur meðal annars áhrif á öndun, veitir vellíðunartilfinningu og slær á líkamlegan sársauka og því oft verið kallað morfín líkamans. Líkaminn framleiðir endorfín við vissar aðstæður eins og við líkamlega hreyfingu, kynlíf og þegar við komumst í uppnám.

*Endogenous morphine* hefur verið þýtt sem *innrænt morfín* vegna þess að það er framleitt í heilanum og er efnafræðileg bygging þess svipuð morfíni og öðrum ópíötum. Minnst 18 efnasambönd hafa fundist af endorfíni, en einnig er endorfín notað sem samheiti yfir *enkefalína* en heilinn framleiðir þá einnig og hafa þeir svipaða virkni, en þó vægari, en önnur endorfín.

## Tenglar
*  (Skoðað 27.10.2013).
Fjallalógresi

**Fjallalógresi** (fræðiheiti: *Trisetum spicatum*) er fjölært gras sem vex víða í Norður-Ameríku, Evrasíu og Suður-Ameríku. Það vex víða í holtum, melum og móum. Blöð Lógresis eru græn- eða bláleit og hafa aðeins snúna jaðra. Þau eru oft um 1,5-5 mm breið. Lógresi hefur axpunt sem er aflangur og líkist axi við fyrstu sýn. Það dregur nafn sitt af því að það er þétt gráhært.

## Tilvísanir
Babúr

**Zahir-ud-din Muhammad Babur** eða **Babúr** (14. febrúar 1483 – 26. desember 1530) var herstjóri frá Mið-Asíu sem er þekktastur fyrir að vera stofnandi Mógúlveldisins. 

Hann var afkomandi Tímúrs í móðurætt og Djengis Khan í gegnum föður sinn. Hann fæddist í Ferghana, sem nú er í Úsbekistan, og varð foringi yfir því svæði aðeins tólf ára að aldri eftir að faðir hans dó. Ættbálkur hans hafði bæði persnesk og tyrkísk einkenni og aðhylltist Íslamstrú.

Fyrstu herfarir hans voru í þeim tilgangi að ná völdum í Samarkand, höfuðborg Tímúrveldisins, en þær tilraunir mistókust og leiddu til þess að hann fór til svæðis þar sem nú er Afganistan og hertók Kabúl. Það var svo árið 1525 sem hann gerði innrás inn í Norður-Indland sem var þá stjórnað af Lodiveldinu. Þann 21. apríl 1526 vann hann sigur í bardaganum um Panipat sem að markar upphaf Mógúlveldisins á Indlandi.
Naltrexón

**Naltrexón** (markaðssett undir heitunum **Revia** og **Depade**) er lyf sem er öflugur ópíatatablokki sem þýðir að það bindur sig við ópíataviðtakana í frumunum og er vanalega ávísað við meðferð á opíatafíkn, þar sem það getur haldið niðri áhrifum opíata eins og heróíns og eins er það notað við meðferð á alkahólisma. 

Þessir viðtakar sem naltrexón blokkar myndu annars binda hin náttúrulegu verkjastillandi efni sem líkaminn framleiðir svo sem endorfín og morfín.

Lyfið var þróað upp úr 1970 í vegna eftirspurnar eftir áhrifaríkri meðferð við heróínfíkn. Bandaríska matvæla- og lyfjaeftirlitið (FDA) hefur samþykkt notkun á naltrexóni í háum skömmtum (50 mg) við ópíatafíkn og við afvötnun frá öðrum eiturlyfjum.

## Sjá einnig
* Low dose naltrexone (LDN)

## Heimildir
*
Skrautpuntur

**Skrautpuntur** (fræðiheiti: *Milium effusum*) er puntgras af *[[Milium]]*-ættkvíslinni. Það vex víða í Norður-Ameríku og á Íslandi. Skrautpuntur hefur oddmjó blöð sem mjókka til beggja enda, þau eru löng og breið (um 6-15 mm breið), flöt og snörp viðkomu. Miðstrengurinn er upphleyptur á neðra borði. Puntur Skrautpunts er um 20 cm langur, gisinn með löngum og mjúkum greinum. Í hverju smáaxi er eitt blóm. Plantan er hárlaus og vex upp af stuttum renglum. Skrautpuntur á Íslandi vex víða í hrauni, blómlendi og kjarri. Hann er algengastur á Norður- og Norðvesturlandi en sjaldgæfur í öðrum landshlutum.

## Tilvísanir
Blikksmiður

**Blikksmiður** er iðnaðarmaður sem vinnur með þunnmálma og vinnur meðal annars við uppsetningu  loftræstikerfa og lofthitakerfa, klæðninga og eldvarnarhurða. Blikksmíði er löggild iðngrein.
Béla Kiss

**Béla Kiss**  (1877 – ?) var ungverskur raðmorðingi. Talið er að hann hafi myrt að minnsta kosti 24 ungar konur og  sett í risastórar  blikktunnur. Hann var blikksmiður og bjó í Czinkota sem er borg nálægt Búdapest.  Hann var áhugamaður um stjörnufræði og yfirnáttúrulega hluti og hélt ráðskonu sem tók eftir að hann skrifaðist á við margar konur. Béla Kiss sankaði að sér stórum blikktunnum en sagði nágrönnum að hann væri að búa sig undir stríðið og hamstra steinolíu. Hann var kallaður í herinn en árið 1916 fundust margar stórar tunnur á heimili hans og ætluðu hermenn þá að komast í steinolíubirgðarnar  sem Béla Kiss var talinn hafa safnað og opnuðu tunnurnar. Þá kom í ljós að í þeim voru lík kvenna sem höfðu verið myrtar. Alls fundust 24 lík.

## Tenglar

* „Sannar furðusögur frá ýmsum tímum“, ''Alþýðublaðið'', 1. árg. 1. tölublað (28.10.1934), blaðsíða 7
* „Sannar furðusögur frá ýmsum tímum“, ''Alþýðublaðið'', 1. árg. 2. tölublað (04.11.1934), blaðsíða 7
Samningsbundið nám

**Samningsbundið nám** eða lærlinganám er kerfi til að þjálfa nýliða í ákveðinni færni. Margar starfsgreinar í handverki og iðnaði byggja á slíku kerfi og er það oft  skipulagt langtíma starfsnám þar sem skiptist á starf á vinnustað og nám í skóla eða fræðslumiðstöð.
Lostæti

**Lostæti** er matvæli sem er talið sérstaklega æskilegt í ákveðinni menningu, annað hvort vegna óvenjulegs bragðs eða annarra eiginleika, eða vegna þess að það er sjaldgæft. Lostæti eru mismunandi eftir tímabilum og menningum. Til dæmis voru flæmingjatungur hafðar í hávegum í Rómaveldi en í dag eru þær hvergi borðaðar. Humar var talinn fátæktarmatur í Bandaríkjunum til um miðja 19. öld en þá varð hann lostæti eins og í Evrópu.
Kölkun

**Kölkun** lýsir söfnun kalsíumsalta í líkamsvef. Kölkun á sér stað aðallega við myndun beina. Stundum safnast kalsíum fyrir í mjúkvef og veldur því að vefurinn harðnar, í æðakölkun verða slagæðarnar harðar, nýrnasteinar myndast líka vegna kalsíum-uppsöfnunar. 

Skeljar skeldýra myndast í gegnum kölkun.
Peter O'Neill

**Peter Charles Paire O'Neill** (fæddur 13. febrúar 1965) er fyrrum forsætisráðherra Papúa Nýja-Gíneu eyríkis í Eyjaálfu í Suðvestur-Kyrrahafi. Hann er leiðtogi Þjóðþingsflokksins (e. National Congress People) og þingmaður Lalibu-Pangia kjördæmisins í Suður hálöndum landsins. Hann sór embættiseið 4. ágúst 2012 sem níundi forsætisráðherra landsins.

## Heimildir
* 
* Upplýsingar um Peter O'Neill á vefsíðu Breska ríkisútvarpsins (BBC)
Hálmgresi

**Hálmgresi** (fræðiheiti: *Calamagrostis stricta*) er gras af *[[Calamagrostis]]*-ættkvíslinni. Það vex gjarnan í votlendi víða um norðurhluta Evrópu og Asíu, gjarnan í gisnum breiðum. Hálmgresi er puntgras með þéttan og stuttgreinóttan punt. Smáöxin eru föst á annarri hliðinni. Við blómagnirnar eru löng hár sem auðkenna tegundina. Blöðin eru mjög snörp á efra borði.

## Tilvísanir
Perluostrur

**Perluostrur** eru samlokur sem lifa í sjó og tilheyra ættinni *[[Pteriidae]]*. Þær eru með sterkri skel sem er klædd perlumóður að innan. Perluostrur eru náskyldar hvorki ætum ostrum, sem tilheyra ættinni *[[Ostreidae]]*, né perlukræklingum í ættunum *[[Unionidae]]* og *[[Margaritiferidae]]*.

Allar tegundir í ættini *Pteriidae* framleiða verðmætar perlur. Stærð og litur perlunnar eru mismunandi eftir tegundum og hvernig perlumóðirin er á litinn inni í skelinni.

## Tegundir
* *[[Pinctada albina]]*
* *[[Pinctada atropurpurea]]*
* *[[Pinctada chemnitzi]]*
* *[[Pinctada fucata]]*
* *[[Pinctada laosensis]]*
* *[[Pinctada maculata]]*
* *[[Pinctada margaritifera]]*
* *[[Pinctada martensi]]*
* *[[Pinctada maxima]]*
* *[[Pinctada nigra]]*
* *[[Pinctada radiata]]*
* *[[Pinctada virens]]*
Perlumóðir

**Perlumóðir** er náttúruefni sem samanstendur af bæði lífrænum og ólífrænum efnum. Nokkrar samlokategundur framleiða perlumóður sem þekur innra lag skeljanna þeirra. Ysta lag perlu samanstendur af perlumóður. Hún er sterkt, endingargott og lithverft efni.
Þorleifur jarlsskáld

**Þorleifur jarlsskáld** (eða jarlaskáld) frá Brekku í Svarfaðardal var sonur Ásgeirs rauðfelds í Brekku og Þórhildar konu hans. Tvíburabróðir Þorleifs var Ólafur völubrjótur en systir þeirra bræðra var Yngveldur fagurkinn. Þorleifur er af fyrstu kynslóð innfæddra Íslendinga og gæti verið fæddur milli 920 og 930. Í Svarfdælu segir að þeir bræður hafi fæðst í seli í Vatnsdal inn af Svarfaðardal. Hann ólst upp hjá Miðfjarðar-Skeggja móðurbróður sínum að Reykjum í Miðfirði en kom svo heim í Svarfaðardal á ný og dvaldi þar um hríð. Brekkufólkið kemur mikið við sögu í Svarfdælu en þeir bræður voru banamenn berserksins Klaufa Hafþórssonar. Einnig er til sérstakur þáttur um hann, Þorleifs þáttur jarlsskálds. Hann segir frá æfi Þorleifs eftir að hann fór úr Svarfaðardal og utanferðum hans og ekki síst viðskiptum hans við Hákon Sigurðarson Hlaðajarl. Af þeim fékk hann viðurnefnið jarlsskáld. Eftir heimkomuna settist hann að sunnanlands og bjó á Höfðabrekku í Mýrdal. Lítið er til af kveðskap Þorleifs, þó eru nokkrar vísur eftir hann tilfærðar í Svarfdælu, Þorleifs þætti, Landnámabók og víðar. Þorleifur var veginn á alþingi á Þingvöllum um 990 og er heygður þar.

Ættfærslan hér að ofan er samkvæmt Svarfdælu. Samkvæmt Þorleifsþætti voru bræðurnin þrír, Ólafur elstur, þá Helgi hinn frækni og Þorleifur yngstur. Í Landnámu hefur Yngveldur viðurnefnið rauðkinn. 

Skáldsaga Þórarins Eldjárns, *[[Hér liggur skáld]]* (Rvík 2012), er um Þorleif. Grímur Thomsen orti einnig um Þorleif jarlsskáld. Kvæðið heitir Jarlsníð og þar í eru hin fleygu vísuorð „Enginn skyldi skáldin styggja, skæð er þeirra hefnd.“

## Heimildir
Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2014

**Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2014** fóru fram 31. maí 2014. Víða um land buðu nýir flokkar fram lista og fengu bæði Björt framtíð og Píratar fulltrúa kjörna í ákveðnum sveitarfélögum. Kosningarnar voru þær fyrstu þar sem notast var við rafræna kjörskrá, en það var gert í tilraunaskilyrði í Akranesbæ og á Rangárþingi ytra.

Á Akureyri ákváðu L-listinn og Bæjarlistinn að sameinast.

## Niðurstöður eftir sveitarfélögum
### Höfuðborgarsvæðið

#### Reykjavík

#### Kópavogur

#### Garðabær

#### Seltjarnarnes

#### Mosfellsbær

#### Hafnarfjörður
 

### Reykjanes

#### Reykjanesbær

## Tilvísanir

## Tenglar
* Umfjöllun um sveitarstjórnarkosningar á vef mbl.is
* Sveitarstjórnarkosningar 2014 – fréttayfirlit
* Kjörsókn í borgarstjórnarkosningum 2014 af vef Reykjavíkurborgar- 
* Kosningasaga úrslit sveitarstjórnarkosninga 2014

## Tengt efni
Kosningasaga
Könnunarsögusafnið

**Könnunarsögusafnið ** (enska: The Exploration Museum) er safn í miðbæ Húsavíkur sem leggur áherslu á sögu mannlegrar könnunar. Safnið var opnað árið 2014 af forseta Íslands. Aðal sýningarrými safnsins er helgað geimferðum, æfingum bandarískra tunglfara í Þingeyjarsýslum árin 1965 og 1967, sem og tilraunageimskotum frakka sem áttu sér stað hér á landi árin 1964 og 1965. Þá eru í safninu munir og myndir tengdar landkönnun víkinga og norrænna manna og íslenskum landnámsmönnum. Safnið er til húsa að Héðinsbraut 3 á Húsavík þar sem áður var Hið íslenzka reðasafn. Eitt af markmiðum safnsins er að stuðla að aukinni þekkingu á könnunarsögu og tengslum Íslands við könnunarsögu heimsins.

## Tenglar
* Vefur The Exploration Museum
* The Exploration Museum á Facebook
Vetrarkvíðastör

**Vetrarkvíðastör**, **snjónál**, **gulnefja**, **klógresi** eða **snjógras** (fræðiheiti: *Carex chordorrhiza*) er stör. Hún vex upp af jarðstöngli og eru blaðsprotarnir uppsveigðir. Stráið er skástætt (blöðin vaxa á víxl hægra og vinstra megin á stráinu) og blöðin eru oddmjó og með greinilegan kjöl. Í samöxunum eru fá blóm. Axhlífar vetrarkvíðastarar eru brúnar en hulstrin eru ljósbrún og egglaga. Á þeim er stutt og slétt trjóna. Vetrarkvíðastörin vex í mýrum og flóum um allt Ísland nema á Norðurlandi vestra og Miðhálendinu.

Vetrarkvíðastörin ber mörg nöfn. Blaðsprotar vetrarkvíðastarar (*vetrarkvíðinn*) átti, samkvæmt þjóðtrú, að segja til um snjódýpt komandi vetrar. Af því eru nöfnin *snjónál* og *snjógras* einnig dregin. Nafnið *gulnefja* kemur hins vegar af lit tegundarinnar og *klógresi* af vaxtarlaginu.

## Tilvísanir
Áhorfendahrif

**Áhorfendahrif** eða **sjónarvottaáhrifin** er það fyrirbæri þegar fólk hjálpar ekki öðrum þegar það þarf á því að halda. Því fleiri sem eru í kringum viðkomandi því ólíklegra er að hann hjálpi.

## Sjá nánar
* Félagssálfræði

## Tenglar
*  (Skoðað 31.10.2013).
Belgjastör

**Belgjastör** (fræðiheiti: *Carex panicea*) er stör sem á heimkynni sín víða í Norður- og Vestur-Evrópu. Jarðstöngull belgjastarar er með renglum. Stráið er grannt og blöðin flöt og styttri en stráið sjálft. Litur þeirra er grágrænn. Meðal einkenna belgjastarar er að stoðblöð kvenaxanna eru með löngu slíðri og axhlífarnar eru mósvartar. Belgjastör vex í mýrum um allt Ísland, þó ekki á Miðhálendinu. Belgjastör líkist slíðrastör allmikið en slíðrastörin vex þó aðallega í þurrlendi.

## Tilvísanir
Gulstör

**Gulstör**, **græna** eða **bleikja** (fræðiheiti: *Carex lyngbyei*) er stör sem vex víða á Vesturströnd Norður-Ameríku, frá Alaska til Kaliforníu, en einnig á Grænlandi, í Færeyjum og á Íslandi. Gulstör vex víða í votum mýrum, flóum, síkjum, á grynningum í vötnum og jafnvel í ísöltu vatni. Gulstörin er stórvaxin og blaðmikil. Hún er græn eða gulgræn planta með renglum. Blöð hennar eru breið og flöt. Karlöxin eru eitt eða fleiri en kvenöxin tvö, þrjú eða fleiri og hanga á löngum leggjum. Stoðblaðið á gulstör nær upp að toppaxinu. Axhlífar eru móleitar og nokkuð lengri en hulstrin.

Útbreiðslan á Íslandi er á láglendi hringinn í kring um landið.
Gulstör er góð og lystug fóðurjurt og er ein algengasta tegundin á starengjum Íslands. Gulstörin er einnig kölluð *græna* eða *bleikja* en nöfnin eru dregin af lit hennar.

## Tilvísanir
Tjarnastör

**Tjarnastör**, **ljósastör**, **ljósalykkja** eða **mjólkurstör** (fræðiheiti: *Carex rostrata*) er stör sem vex víða í Kanada, norðurhluta Bandaríkjanna og á Íslandi. Hún er stórvaxnasta störin sem vex á Íslandi. Strá hennar er gilt og mjúkt. Blöðin eru blágræn. Karlöx tjarnastararinnar eru tvö eða fleiri, með 2-3 leggi og kvenöxin eru lútandi. Axhlífarnar eru móleitar að lit og hulstrin útsperrt og útblásin. Þau ganga fram í langa, tvítennta trjónu. Tjarnastörin vex í tjörnum, síkjum og mýrum. Hún er algeng um allt Ísland.

Á Íslandi var tjarnastörin slegin til fóðurs og var talin ágætt fóður fyrir mjólkurkýr, enda er hún einnig nefnd *mjólkurstör*. Mergur tjarnastarar er ætur en hann sést vel ef stráið er slitið af við rót. Blöðin eru mjúk og sveigjanleg og voru því oft notuð í undirsængur, sessur eða sem skóleppar.

## Tilvísanir
Mýrastör

**Mýrastör**, **mjógresi**, **þjalargras** eða **starungur** (fræðiheiti: *Carex nigra*) er stör sem vex í Evrópu, vesturhluta Asíu, norðvestur-Afríku, austurhluta Norður-Ameríku og á Íslandi. Mýrastör vex upp af jarðstöngli sem dreifir sér með renglum. Blöð hennar eru mjó, dökk- eða blágræn. Mýrastörin hefur eitt karlax og tvö eða þrjú kvenöx sem sitja á stuttum legg. Axhlífarnar eru svartar með grænni miðtaug. Þá er hulstrið trjónulaust. Mýrastör vex í margvíslegu votlendi og er að jafnaði 15-80 cm á hæð. Mýrastör þykir ágæt beitarjurt.

Mýrastör ber, eins og svo margar aðrar starir, nokkur nöfn. *Mýrastör* lýsir heimkynnum hennar ágætlega, *mjógresi* lýsir vaxtarlaginu og *þjalargras* lýsir því hversu snörp blöð og stönglar eru viðkomu.

## Tilvísanir
Stinnastör

**Stinnastör** (fræðiheiti: *Carex bigelowii*) er stör sem vex víða í Evrasíu og á Íslandi. Jarðstöngull stinnastarar er með bogsveigðar renglur og á þeim eru mógljáandi lágblöð. Stráið er stinnt og hart, blöðin breið og flöt (um 3-7 mm á breidd). Stinnastör er með eitt karlax og tvö eða þrjú kvenöx. Axhlífarnar eru mósvartar með ljósri miðtaug. Hulstrið er trjónulaust.

Stinnastör vex víða í þurrlendi, óræktuðum móum og mosaþembum á láglendi. Á Miðhálendinu vex hún einnig í rökum jarðvegi. Stinnastör er nokkuð lík mýrastör en þekkist á breiðari blöðum sem verpast niður við þurrkun (ólíkt blöðum mýrastarar sem verpast upp við þurrkun). Þá vex mýrastörin oft í þéttum þúfum, ólíkt stinnastörinni.

## Tilvísanir
Prypjat

**Pripyat** er fyrrum borg í Úkraínu, nærri landamærum Hvíta-Rússlands Hún var stofnuð árið 1970 og fékk borgarréttindi árið 1979. Borgin var rýmd 1986 vegna sprengingar á rafal 4 í hinu fræga kjarnorkuveri Tjernobyl. Allir íbúar borgarinnar þurftu að flytja frá heimilum sínum vegna mikillar geislavirkni sem kom í kjölfar sprengingarinnar. Rýma þurfti alla bæi í 50 km radíus. Nokkrir menn fóru niður hjá rafal 4 og náðu að minnka sprengikraftinn sem ella hefði þetta orðið tvisvar sinnum stærra heldur en Hiroshima kjarnorkusprengingin. Íbúar voru um 50.000 en eru engir í dag.
Ræktuð perla

**Ræktuð perla** er perla sem ræktuð er við stýrðar aðstæður. Náttúruleg perla myndast þegar innri vefur samloku verður fyrir skemmdum, til dæmis af völdum aníkils eða þegar skel samlokunnar skemmist af einhverjum ástæðum. Sem viðbrögð við þessu seytir samlokan perlumóður inn í blöðru sem myndast þegar sárið grær. Blaðra þessi samanstendur af kalsíumkarbónati og trefjóttu próteini sem heitir konkíólín (e. *conchiolin*). Lög af perlumóður safnast saman í blöðrunni og með tíma verður hún perla. Það mun ekki rétt að perlur myndist í kringum sandkorn, því perlumóðir tollar illa við ólífræn efni.

Ræktaðar perlur eru búnar til með því að græða í dýrið gjafavef úr annarri samloku. Þá myndast blaðran í kringum þennan vef og fyllist með perlumóður.
Vensl

**Vensl** staks við annað stak í sama mengi eru skilyrði sem stökin uppfylla. Stak er annaðhvort venslað eða ekki venslað við sérhvert annað stak. Sifjar og ættartengsl eru dæmi um vensl manna.
Pétursfiskur

**Pétursfiskur** (*Zeus faber*), einnig þekktur sem **sankti pétursfiskur** eða **John Dory** er þunnvaxinn og hausstór botnfiskur. Útlit hans er töluvert frábrugðið útliti annarra fiska við strendur Íslands.  Aðal útlitseinkenni hans eru stórir bak- og kviðuggar en út frá bakugga hans eru tíu áberandi stórir broddar. Litur er allt frá því að vera nær silfraður til þess að vera gullinn, brúngráleitur með gulleitum röndum eða ólífugrænn. Þá hefur hann áberandi svartan blett á hvorri hlið. 

## Nafn
Til eru margar getgátur um hvaðan nafn fisksins kemur, en hann gengur sem sagði ýmist undir nafninu John Dory eða sankti pétursfiskur. Seinna nafn hans er rakið til Péturs postula sem á að hafa misst smápening ofan í Galíleuvatn, sem fiskurinn náði í. Þá á Pétur að hafa gripið í fiskinn, endurheimt myntina og skilið eftir stóran svartan blett á hvorri hlið fisksins eftir fingur sína . Nafnið John Dory gæti verið afbökun á frönsku orðunum dorée og jaune, sem þýða einmitt gullinn og gulur og er þar vitnun í lit fisksins, John Dory var síðan persóna í breskum barnavísum sem ferðaðist til Frakklands, þar sem hann gerðist sjóræningi .

## Lífhættir

Pétursfiskur heldur sig við sjávarbotn á 5-150 metra dýpi en hefur þó veiðst allt niður á 400 metra dýpi. Hann er yfirleitt einfari og sjaldan torfufiskur. Hann er ekki mikill sundfiskur en felulitir fisksins hjálpa honum í fæðuöflun, þá étur hann flesta minni botnfiska en einnig smokkfiska og krabbadýr . Til eru dæmi um pétursfiska sem náð hafa 12 ára aldri og orðið allt að 70 cm langir en algeng stærð þeirra er 35-40 cm .
Pétursfiskurinn verður kynþroska 3-4 ára, þá um 25-35 cm langur . Hrygning á sér stað í júní til ágúst í Biskajaflóa, vestanverðu Ermasundi og einnig í Miðjarðarhafi. Egg eru sviflæg, þar sem móðirin skiptir sér ekkert af þeim .

## Heimkynni
Pétursfiskur finnst mjög víða í heimshöfunum, við alla strönd Evrasíu, nema strönd Rússlands, en helst í höfunum í kringum Noreg, í Eystrasalti og í kringum Bretland, Indónesíu, í Gulahafi og Austur-Kínahafi. Hann finnst einnig við allar strandlengjur Afríku og Ástralíu .

Það var 21. september árið 2004 sem fyrsti pétursfiskurinn veiddist við Ísland svo vitað sé, ísfisktogarinn Helga RE 49 fékk fiskinn í trollið út af Sandgerði og reyndist hann 37 cm langur. Pétursfiskur er ekki markvisst veiddur, heldur er hann meðafli botnvörpu- eða línuveiða . 

## Nytsemi
Pétursfiskur er mikill matfiskur, mikil eftirspurn er eftir honum á Íslandi, en framboðið miður lítið, vegna þess að hann veiðist einungis sem meðafli .

## Afli
Heimsafli  árið 2005 var 11 þúsund tonn en helmingi minni áratug áður . Líkt og komið hefur fram veiðist pétursfiskur einungis sem meðafli. Mest veiðist af fisknum við strendur Afríku og aflamestu löndin árið 2010 voru Spánn, Frakkland og Marokkó.

## Tilvísanir
Ostruætt

**Ostruætt** (fræðiheiti: *Ostreidae*) er ætt sem felur í sér flestar ætar ostrutegundir, eða svokallaðar **sannar ostrur**. Perluostrur eru ekki sannar ostrur og tilheyra ættinni *[[Pterioida]]*. Eins og hörpudiskar eru sannar ostrur með miðlægan vöðva til að loka skelinni, og þess vegna er einkennilegt ör á henni. Yfirborð skeljunnar er ójafnt þar sem dýrið festir sig við sjávarbotninn eða svipað. 

Í ostruættinni eru tegundir sem æxlast annaðhvort með eggjum eða lifrum. Báðar tegundir eru tvíkynjungjar. Tegundirnar sem æxlast með eggjum eru samtíðatvíkynjungjar, þ.e. þær framleiða annaðhvort egg eða sæði eftir aðstæðum, en þær tegundir sem æxlast með lifrum skiptast á kynjum.
Pteriidae

***Pteriidae*** er samlokuætt sem felur í sér margar tegundir perluostra og tilbeyrir ættbálkinum *[[Pterioida]]*. Í þessari ætt eru nokkar tegundir sem ræktaðar eru vegna perlanna sem þær framleiða.

## Ættkvíslir
* *[[Crenatula]]*
* *[[Electroma]]*
* *[[Isognomon]]*
* *[[Pinctada]]*
* *[[Pteria]]*
* *[[Vulsella]]*
B12-vítamín

**B12-vítamín** eða **kóbalamín** er vatnsleysanlegt vítamín. Það er nauðsynlegt fyrir venjulega heilastarfsemi, taugakerfið og blóðframleiðslu. Það er eitt af átta B-vítamínum. Það gegnir hlutverki í efnaskiptum í hverri frumu líkamans, og hefur áhrif á myndun DNA. 

Hvorki sveppir, jurtir eða dýr geta framleitt B12-vítamín. Aðeins gerlar og forngerlar eru með þau ensím sem þarfnast til framleiðslu B12-vítamíns. Það er að finna í mörgum matvælum úr dýraríkinu því þessir gerlar eru til í dýrunum. B12-vítamín er stærsta og flóknasta vítamínið og þess vegna getur það aðeins verið búið til með að láta gerlana framleiða það.

## Rannsóknarstofugreining
Þar sem engin staðalpróf fyrir B12-vítamín skort eru nokkrar mismunandi rannsóknarstofuprófanir gerðar til að staðfesta grun um greiningu.

Blóðvatnsgildi B12-vítamíns er frekar óhentugt vegna þess að það breytist seint og er einnig tiltölulega ónæmt og ósértækt.

Metýlmalónsýra í þvagi eða blóðvökva er talið hagnýtt B12-vítamín merki sem eykst þegar birgðir B12-vítamíns eru lækka.  Hins vegar getur aukið magn metýlmalónsýru einnig bent til efnaskiptaröskunarinnar sem oft er litið framhjá , sameinaðrar malón- og metýlmalónsýruþvagsýru (CMAMMA).  

Fyrsta ummerki B12-vítamínskorts er lítið magn af hólótranskóbalamíni (holoTC), sem er flóki B12-vítamíns og flutningspróteini þess.

## Tilvísanir
Kynhormón

**Kynhormón** skiptast í beggjakyns, karlkyns og kvenkyns kynstera. Hormónin GBH, ESH og GnRH gegna mikilvægum hlutverkum varðandi kyn en teljast ekki til kynhormóna. Kynhórmon eru framleidd í kynkirtlunum (þ.e. í eggjastokkunum eða eistunum) eða nýrnahettunum. Þau geta líka umbreytast úr öðrum kynhormónum í ný í vefjum eins og lifri eða fituvef. 

## Tegundir
Helstu tegundir kynhormóna eru andrógen og estrógen, og þau mikilvægustu þessara tegunda hormóna eru testósterón og estradíól. Það er líka til þriðja tegund, prógesterón. Karlhormón hafa karlvæðandi áhrif og estrógen hafa kvenvæðandi áhrif. Báðar gerðir eru þó til í báðum kynjum, þó í mismunandi magni.

* **Prógesterón** stýrir breytingum í legslímhúðinni á tíðahringnum og viðheldur þungun.
* **[[Estrógen]]** stýra líka tíðahringnum og hvetja þroska kvenlegra einkenna eins og brjósta og fitusöfnunar á mjöðmum. Helstu gerðir eru estradíól, estríól, og estrón.
* **Karlhormón** hvetja þroska karllegra einkenna, þau láta fóstur þróa með sér karlkynfæri og valda kynþroska hjá strákum. Karlhormón eru framleidd í eistunum í körlum, í eggjastokkunum í konum, og í nýrnahettunum. Konur hafa líka karlhormón, en mun minna er karlar. Karlhormón auka kynhvöt, láta axlir víkka, láta vöðva stækka, draga úr fitusöfnun, hvetja sæðismyndun, og valda árásargirni. Aðalkarlhormónið er testósterón. Til eru margar gerðir vefaukandi stera *(anabólískra stera)* sem framleiddir eru sem lyf og eru stundum misnotaðir af íþróttamönnum.
Bakstur

**Bakstur** er eldunaraðferð þar sem matur er eldaður í þurrum hita, oftast í ofni, en einnig á heitri ösku eða steini. Helstu bökuðu matvælin eru brauð, kökur, tertur, bökur og kex. Önnur matvæli eins og kartöflur og pastaréttir eins og lasagna eru líka bökuð. Við bakstur fer hitinn hægt í gegnum matinn og umbreytir yfirborði og miðju hans. Yfirborðið verður harðara og þurrara en miðjan er mýkri. Sem atvinnugrein fer bakstur frám í bakaríi en þar eru bakaðar vörur búnar til og seldar.

## Tengt efni
* Grillun
* Reyking
* Steiking
Steiking

**Steiking** á við að elda mat í olíu eða annarri fitu. Efnafræðilega séð er enginn munur á olíu og fitu, þær hafa bara mismumandi bræðslumörk. Má steikja mat í  fitu af mörgum toga, til dæmis jurtaolíu, ólífuolíu, repjuolíu eða einhvers konar dýrafitu. Aðrar olíur eru notaðar við iðnaðarframleiðslu matvæla, til dæmis pálmaolía eða kókosolía, þó að þær séu harðar við stofuhita. Oft notast steikarpanna við steikingu.

Mörg matvæli eru steikt, sem dæmi má nefna franskar, egg, eggjaköku og pönnukökur. Sum matvæli má steikja í sinni eigin fitu, t.d. beikon eða steik.

## Tengt efni
* Djúpsteiking
* Snöggsteiking
* Steik
Hægsuða

**Hægsuða** er eldunaraðferð þar sem matur er eldaður í heitum vökva rétt undir suðumarki vatns (eða 100 °C). Til að láta pott hægsjóða er honum komið upp í suðumarkið og þá er hitinn lækkaður þangað til bólur myndast ekki lengur. Oftast er þetta við hitastig um það bil 94 °C. 

Hægsuða er notuð við eldun á pottréttum og fiski.
Niðursuða

**Niðursuða** er aðferð til að geyma matvæli þar sem það er sett í dós sem er þá þéttlokað. Dæmigert geymsluþol niðursoðinna matvæla er eitt til fimm ára, en við ákveðnar aðstæður geta þau geymast miklu lengur. Árið 1795 bauð franski herinn upp á verðlaun fyrir að finna upp nýja leið til að geyma mat. Sætindasalinn Nicolas Appert stakk upp á niðursuðu sem lausn. Herinn gerði tilraunir og aðferðin var prófuð árið 1806. Dósin kemur í veg fyrir að gerlar komist inn og spilli matnum.

Nokkrar aðferðir eru notaðar til að hindra rotnun matarins. Sem dæmi má nefna gerilsneyðingu, suðu, kælingu, frystingu, þurrkun og geislun. Dauðhreinsun er eina leiðin til að tryggja að allir gerlar séu dauðir. Til dæmis deyr gerillinn *[[Clostridium botulinum]]*, sem veldur sperðilbakteríueitrun, aðeins við hitastig sem eru yfir suðumarki vatns. 

Matvæli sem eru ekki mjög súr þarf að dauðhreinsa við hitastig um það bil 116–130 °C svo að þau séu óhætt. Dæmi um svona matvæli grænmeti, kjöt, sjávarrétti og mjólkurafurðir. Önnur súrari matvæli eins og ávexti og pækla má niðursjóða án þess að dauðhreinsa þá.
Gufusuða

**Gufusuða** er eldunaraðferð þar sem matur er eldaður með gufu. Gufusuða telst hollari eldunaraðferð og getur verið notuð til að elda alls konar mat. Við gufusuðu er vatn soðið og hitinn fer inn í matinn í gegnum gufuna. Maturinn er ekki settur í vatnið sjálft og snertir aðeins gufuna. 

Gufusuða stuðlar að varðveislu næringarefnum í matnum miðað við venjulega suðu. Til dæmis dregur gufusuðu úr stigi C-vítamíns um 15%, miðað við 25% við venjulega suðu. Þetta vegna þess að færri næringarefni eru losuð út í vatnið.
The Coca-Cola Company

**The Coca-Cola Company** eða **Coca-Cola-fyrirtækið** er bandarískur alþjóðlegur drykkjaframleiðandi. Fyrirtækið er þekktast fyrir gosdrykkinn Coca-Cola en það framleiðir fjölda ólíkra drykkja, meðal annars orkudrykki, ávaxtadrykki og síróp. Fyrirtækið selur yfir 500 vörumerki um allan heim.

Fyrirtækið er skráð í Kauphöllina í New York og er hluti af Dow Jones-vísitölunni.
Kellogg Company

**Kellogg Company** (stundum nefnt **Kellogg's** eða **Kellogg**) er bandarískt fjölþjóðafyrirtæki sem aðallega framleiðir matvöru úr korni. Fyrirtækið var stofnað af Will Keith Kellogg árið 1906 og varð fljótlega þekkt fyrir framleiðslu á ristuðum maísflögum, Kellogg's Corn Flakes. Fyrirtækið á og rekur fjölda annarra vörumerkja eins og Pringles, Special K og Nutri-Grain. Höfuðstöðvar fyrirtækisins eru í Battle Creek, Michigan.

Fyrirtækið er skráð í Kauphöllina í New York.
Fáni Póllands

**Fáni Póllands** samanstendur af tveimur röndum, sú efri er hvít en sú neðri er rauð. Þessir tveir litir eru tilgreindir í stjórnarskrá Póllands sem þjóðlitir Pólverja. Afbrigði fánans með skjaldarmerkinu er líka til er það má eingöngu nota erlendis og til sjós.

Þjóðlitirnir voru teknir opinberlega upp árið 1831. Þeir eiga uppruna sinn í skjaldarmerkjafræði og eiga rætur að rekja til lita skjaldarmerkis Pólsk-litháíska samveldisins. Á skjaldarmerki þessu voru hvíti örn Póllands og hvítur riddari á hestbaki með rauðum skildi. Þjóðfáninn var formlega tekinn í notkun árið 1919. Frá 2004 hefur verið haldið upp á pólska fánadaginn á 2. maí.

Fánanum er varanlega flaggað á byggingum hæstu stjórnvalda Póllands, t.d. á þinghúsinu og forsetahöllinni. Aðrar stofnanir og margir venjulegir Pólverjar flagga fánanum á þjóðhátiðum og öðrum hátíðum sem eru mikilvægar í Póllandi. 

Það eru til tveir aðrir fánar sem líta svipað út og sá pólski: fáni Indónesíu og fáni Mónakó. Á báðum þessum fánum er rauða röndin efst og hvíta röndin neðst.

## Tengt efni
* Skjaldarmerki Póllands
Skjaldarmerki Póllands

**Skjaldarmerki Póllands** (pólska: *Orzeł Biały*) samanstendur af hvítum erni með gylltum goggi, með gylltri kórónu, á rauðum skildi. Útlít skjaldarmerkisins er tilgreint í stjórnarskrá Póllands og í sérstökum lögum varðandi þjóðartákn Póllands.

Örninn var fyrst tekinn upp sem tákn Pólverja meðan á Bolesław 1. (992–1025) var ríkjandi. Stílfærða útlit arnarins var umdeilt og talið var að maður gæti ekki greint hvers konar fugl hann var. Frá 12. öld var örninn birtur á skjöldum, fánum, myntum og innsiglum Píastanna. Hann var birtur fyrst á skjaldarmerki Pólverja meðan á Przemysł 2. var ríkjandi, áður en Pólland var brotið upp.

Form arnarins hefur breyst í gegnum árin en núverandi hönnunin var teiknuð árið 1927. Skjöldurinn sjálfur hefur líka breyst með tíma. Undir Pólsk-litáíska samveldinu var skildinum skipt í fernt og örninn var einn margra tákna sem birtur var á skildinum.

## Tengt efni
* Fáni Póllands
* Skjaldarmerki Pólsk-litáíska samveldisins
PepsiCo

**PepsiCo** er bandarískt fjölþjóðafyrirtæki sem framleiðir einkum drykki og snakk. Fyrirtækið er þekktast fyrir framleiðslu á gosdrykknum Pepsi en það á líka vörumerkin Doritos, Gatorade og Mountain Dew meðal annarra. Fyrirtækið er með höfuðstöðvar í Purchase, New York-fylki. Núverandi fyrirtæki var formlega stofnað 1965 þegar Pepsi-Cola Company sameinaðist snakkframleiðandanum Frito-Lay. Árið 1998 keypti fyrirtækið Tropicana og sameinaðist Quaker Oats þremur árum síðar. Fyrirtækið er stærsti mat- og drykkjarvöruframleiðandi Norður-Ameríku og sá annar stærsti í heimi ef miðað er við tekjur.

Fyrirtækið er skráð í Kauphöllina í New York.
General Mills

**General Mills** er bandarískt fjölþjóðafyrirtæki sem aðallega framleiðir matvöru úr korni. Fyrirtækið var formlega stofnað í Minnesóta árið 1866. Það er með höfuðstöðvar í Golden Valley sem er úthverfi í Minneapolis. Fyrirtækið á og rekur nokkur af þekktustu vörumerkjum Bandaríkjanna eins og Betty Crocker, Cheerios, Lucky Charms, Green Giant og Pillsbury. 

Fyrirtækið er skráð í Kauphöllinni í New York.
Bandvefur

**Bandvefur** er tegund vefjar sem bindur aðra vefi saman og styður þá. Hann er einn fjögurra aðaltegunda lifandi vefjar, ásamt þekjuvefi, vöðvavefi og taugavefi. Allur bandvefur er úr þrenns konar efni: frumum, trefjum og utanfrumuefnum. Um þetta lykja svo líkamsvessar.
Slím

**Slím** er seyti sem framleitt er af líkamanum sem samanstendur af vatni, próteinum, söltum, ensímum og öðrum efnum. Hlutverk slíms er það að fanga og færa örverur eins og gerla og veirur, og agnir eins og frjóduft, gró, mengunarefni og tóbaksreyk úr líkamanum. Þannig kemur það í veg fyrir smitun. Slím er seytt af slímhimnum í augunum, nefinu og lungunum og er þá fært upp og út með bifhárshreyfingu. Mannslíkaminn framleiðir um það bil einn litra af slími á degi.
Ofveiði

**Ofveiði** á við það að veiða of mikið af ákveðinni tegund þannig að dregið er úr fjölda þeirra verulega. Með tíð og tíma getur tegund verið útrýmd vegna ofveiði. Ofveiði á einni dýrategund getur haft stór áhrif á öðrum tegundum. Til dæmis hefur ofveiði á hákörlum raskað jafnvægi sjávarvistakerfa. Ofveiði á þorski hefur valið því að þeim hefur fækkað talsvert í Norðursjónum. Auk vistfræðilega áhrifa hefur ofveiði efnahagsleg áhrif. Þeir sem treysta á ákveðinni dýrategund sem tekjuöflunarleið eiga við erfiðleika að stríða vegna ofveiði. Dæmi um þetta á Íslandi er síldarævintýrið.

Má reyna að draga úr áhrifum ofveiði með aðgerðum eins og kvótum, sem takmarkar magnið af ákveðinni tegund sem veiða má á ákveðnu tímabili. Kvótar geta líka verið umdeildir, því sumum finnst þeir takmarka tekjur of mikið en öðrum finnst þeir ekki nógu strangir. Nokkur dæmi um þetta hafa komið upp í gegnum tíma, til dæmis þorskastríðin og makríldeilan. Kvótar valda oft hagsmunaárekstri milli aðila.

## Tengt efni
* Fiskiveiðistjórnun
* Líffræðileg fjölbreytni
* Sjálfbær fiskiveiði
Frygðarauki

**Frygðaraukar** eru efni eða aðferðir sem taldar eru auka kynlífslöngun. Í gegnum tíðina hafa ýmis matvæli, drykkir og jafnvel hegðun verið tengd við aukna kynhvöt. Hins vegar eru engar vísindalegar sannanir sem styðja að ákveðið mataræði geti bætt kynlöngun eða gæði kynlífs. Vísindalegar rannsóknir benda jafnvel til þess að frygðaraukar séu fyrst og fremst lyfleysuáhrif. Þrátt fyrir það telja margir að þau geti haft jákvæð áhrif á kynlífsreynslu.

Sem dæmi um matvæli og jurtir sem oft eru nefnd sem frygðaraukar má nefna ostrur, ambur, *[[Epimedium grandiflorum]]* (einnig þekkt sem *horny goat weed*) og ginseng. Að auki eru til ýmis efni og lyf, bæði lögleg og ólögleg, sem eru notuð með sama tilgangi, þar á meðal alkýlnítrít, amfetamín og jafnvel kókaín.
Kynfruma

**Kynfruma** er fruma (þ.e. sæðisfruma eða eggfruma), gró eða frjókorn sem notast við rýriskiptingu. Við frjóvgun blandast sæðis- og eggfrumur saman til að mynda okfrumu. Okfruman skiptist þá upp með jafnskiptingu. Sumar tegundir sem kynæxlast framleiða kynfrumur af ólíkum stærðum — í mönnum eru eggfruman um 100.000 sinnum stærri en sæiðsfruman). Aðrir tegundir framleiða kynfrumur af sömu stærð og lögun. Ein kynfruma ber helming erfðaupplýsinga um einstakling.

Í mönnum hefur kynfruman áhrif á kyni okfrumunnar. Eggfruman getur aðeins borið X-litning (af X- og Y-litningunum) en sæðisfruman getur borið annaðhvort X eða Y, þannig það er sæðisfruman sem ræður kyni okfrumunnar. Ef okfruman hefur tvo X-litninga þróast hún í kvenmann, en ef hún hefur einn X- og einn Y-litning þróast hún í karlmann. Aftur á móti í fuglum er það eggfruman sem ræður kyni okfrumunnar.
Ostrea

***Ostrea*** er ættkvísl sem felur í sér ætar ostrutegundir, það er að segja samlokur í ostruætt. Sönnunargögn í steingervningum benda til þess að *Ostrea* sé forn ættkvísl. Að minnsta kosti ein tegund, *[[Ostrea lurida]]*, hefur verið uppgötvað í fornleifauppgröftum meðfram Kyrrahafsströnd Kaliforníu, sem sýnir að frumbyggjar Ameríku borðuðu þær.

## Tegundir
Ættkvíslin *Ostrea* felur í sér eftirfarandi tegundir:
* *[[Ostrea angasi]]* Sowerby, 1871
* *[[Ostrea conchaphila]]* (Carpenter, 1857)
* *[[Ostrea cristata]]* (Born, 1778)
* *[[Ostrea denselamellosa]]* （Lischke, 1869）
* *[[Ostrea digitalina]]* †
* *[[Ostrea edulis]]* (Linnaeus, 1758)
* *[[Ostrea equestris]]* (Say, 1834)
* *[[Ostrea gryphoides]]* †
* *[[Ostrea lurida]]* (Carpenter, 1864)
* *[[Ostrea megadon]]* (Hanley, 1846)
* *[[Ostrea sandvicensis]]*
Gvendarbrunnur

**Gvendarbrunnur** er brunnur, lind eða laug sem Guðmundur biskup góði (1161–1237) er sagður hafa vígt. Þá er að finna víða um land. Sú sögn fylgir mörgum þeirra að þeir þverri aldrei og enn fremur er talið að vatnið úr þeim hafi lækningamátt og heilagan blæ yfir sér. Aðrar helgar lindir þekkjast en þær bera oft nöfn þekktra guðsmanna, t.d. Hallgrímslind í Saurbæ, Hvalfirði.

Flestir Gvendarbrunnar láta lítið yfir sér. Sumir þeirra eru þó ölkeldur og skera sig á þann hátt frá öðrum uppsprettum á jörðum, t.d. Rauðamelsölkelda á Ytra­-Rauðameli í Hnappadalssýslu. Margir Gvendarbrunnar eru við erfiðar leiðir, notaðir sem vatnsból bæja (og sú sögn þá að vatn þeirra þverri aldrei), eða við kirkjustaði. 

Með þekktustu Gvendarbrunna á Íslandi eru: Gvendarbrunnar í Heiðmörk ofan Reykjavíkur og Gvendarbrunnur á Hólum í Hjaltadal.

## Heimildir
Vefjagigt

**Vefjagigt** er sjúkdómur sem kemur fram í fjölmörgum líffærakerfum. Sem langvinnir og útbreiddir verkir í stoðkerfi, stirðleiki, ofboðsleg þreyta og svefntruflanir. Einnig einkenni eins og ristilstruflanir, of næm þvagblaðra, fótapirringur, dofi í útlimum, bjúgur, úthaldsleysi, minnisleysi og einbeitingarskortur en einkennin eru mjög mismunandi milli einstaklinga.

Rannsóknir hafa leitt í ljós að truflun er í starfssemi margra líffærakerfa hjá fólki með vefjagigt. Til að mynda í tauga-hormóna kerfi, ósjálfráða taugakerfinu og truflun er á framleiðslu ýmissa hormóna. Svefntruflanir eru eitt af helstu einkennum vefjagigtar og talið að þær gætu verið orsök fyrir mörgum öðrum einkennum eins og þreytu og stoðkerfisverkjum.

## Tilvísanir



## Tenglar
* Fræðsluvefur um vefjagigt.
Juraj-Dobrila-háskólinn í Pula

**Juraj-Dobrila-háskólinn í Pula** (króatíska *Sveučilište Jurja Dobrile u Puli*), eða **Háskólinn í Pula**, er háskóli í borginni Pula í Istríu í Króatíu. Hann var stofnaður 2006.

## Tilvísanir


## Tengill
* Heimasíða skólans
Réttur til að gleymast

**Réttur til að gleymast** er einstaklingsréttur sem upphaflega varð til í dómaframkvæmd sem hluti af persónuvernd, einkum í Suður-Evrópu. Evrópuráðið setti grein (grein 17) um þennan rétt inn í Reglugerð um almenna gagnavernd sem tók við af eldri Tilskipun um gagnavernd þann 25. maí árið 2018. Rétturinn hefur nokkrar hliðar en meginþættir hans eru annars vegar rétturinn til þess að persónugreinanlegum upplýsingum sem safnað er af gagnaveitum sé eytt þegar einstaklingur óskar þess eða þegar ekki er lengur þörf fyrir gögnin, og hins vegar rétturinn til að krefjast þess að upplýsingum sem varða fortíð einstaklings og geta skaðað orðspor hans í samtímanum sé eytt eða þær gerðar óaðgengilegar (til dæmis með því að fjarlægja þær úr leitarvélum). Rök fyrir þessu síðasta atriði eru meðal annars þau að upplýsingar sem birtast í leitarvél sýna stundum aðeins hluta máls, til dæmis ákæru en ekki síðari sýknu, og geta því gefið ranga mynd.

Sömu eða svipuð sjónarmið koma fram í ýmsum lögum sem fjalla um persónuvernd og gagnavernd utan Evrópu, til dæmis „Do Not Track“-lögum í Bandaríkjunum. 

Þessi réttur hefur verið gagnrýndur fyrir að takmarka tjáningarfrelsi og fjölmiðlafrelsi. 

## Heimildir
* Ambrose, Meg Leta og Ausloos, Jef (2013). „The Right to be Forgotten Across the Pond“. *Journal of Information Policy* 3: 1-23. (http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2032325)

## Tenglar
* Spænski rétturinn gegn Google á RÚV.is
* „Rétt­ur sam­fé­lags­ins til að muna for­tíð sína“ á DV.is 
* "Rétturinn til þess að falla í gleymsku" á heimasíðu Félags héraðsskjalavarða
MS (sjúkdómur)

**MS-sjúkdómurinn** (en MS er skammstöfun fyrir **Multiple Sclerosis**) eða **Disseminated Sclerosis** sem hefur einnig verið kallaður **Heila- og mænusigg** á Íslensku, er taugasjúkdómur þar sem taugafrumur í heila og mænu skemmast. Ekki er vitað hvað veldur sjúkdómnum og ekki er til lækning við honum. Eitt af því sem er vitað er að mýlisslíðrið sem umlykur taugafrumur eyðist og leiðni taugafrumanna skerðist við það.

Almennt lýsa skemmdirnar sér þannig að blettir eða skellur (e. *plaque*) myndast víðsvegar í hvíta efni miðtaugakerfisins en einnig geta þeir myndast í gráa efninu þótt það geti verið tilkomið vegna sjúkdómshliðstæða MS. Blettirnir eru misstórir og geta birst og horfið eftir framvindu sjúkdómsins. Ekki er þekkt hvernig á að lesa í þessa bletti en við greiningu sjúkdómsins er yfirleitt miðað við blettina sem tákn þess að viðkomandi sé með MS ásamt öðrum einkennum. Blettirnir koma oftast fram nærri heilahólfinu, í sjóntaugum, heilastofni eða hálshluta mænunnar.

Engin lækning er til við sjúkdómnum þótt til séu lyf sem geta hægt á framgangi hans eða haldið honum niðri.

MS er sjálfsofnæmissjúkdómur sem virkar þannig að ónæmiskerfið ræðst á heilann og ákveðin svæði heilans verða fyrir árás og skemmast. Rannsóknir hafa einkum beinst að því hvernig hægt er að stöðva þessar árásir en einnig standa yfir rannsóknir á hvernig hægt er að laga sár eftir árás, hvernig frumur í heila senda boð sín á milli og hvað gerist þegar heilinn reynir að laga sjálfan sig. 

## Tilvísanir


## Tenglar
* MS-félagið á Íslandi
* Hvað er MS sjúkdómur
*
Æfingar tunglfara í Þingeyjarsýslum

**Æfingar Apollo tunglfara í Þingeyjarsýslum** fóru fram á sjöunda áratug 20. aldar. Þá sendi Geimferðastofnun Bandaríkjanna tvo hópa væntanlegra Apollo tunglfara til æfinga og þjálfunar í jarðfræði á jarðfræðilega virkum svæðum í Þingeyjarsýslum. Fyrri hópurinn kom til Íslands sumarið 1965 og síðari hópurinn sumarið 1967. Markmið æfinganna á Íslandi var að auka skilning tunglfaranna á jarðfræði, svo þeir gætu valið betur þau sýni sem þeir fluttu heim frá Tunglinu.

Æfingunum eru gerð skil á sýningu í Könnunarsögusafninu á Húsavík. Meðal tunglfara sem æfðu í Þingeyjarsýslum voru Bill Anders sem fór í fyrsta mannaða flugið umhverfis tunglsið árið 1968 og Neil Armstrong sem varð fyrstur manna til að stíga fæti á Tunglið árið 1969.

## Nautagil
Meðal þeirra staða sem tunglfararnir æfðu á var nafnlaust gil sunnan við Drekagil. Jarðfræðingarnir Sigurður Þórarinsson og Guðmundur E. Sigvaldason gáfu gilinu nafnið Nautagil, en þar hafa aldrei verið naut. Nafnið er dregið af enska orðinu Astronaut og er gilið því kennt við æfingar tunglfaranna.

## Tenglar
* Æfingar tunglfaranna á Íslandi 1965 og 1967 
* Geimfarar í Þingeyjarsýslum
* Nautagil og nafn þess
Saccostrea

***Saccostrea*** er ættkvísl sem inniheldur nokkrar ostrutegundir í ostruætt.

## Tegundir
**[[Saccostrea circumsuta]]* (Gould, 1850)
**[[Saccostrea cucullata]]* (Born, 1778)
**[[Saccostrea echinata]]* (Quoy & Gaimard, 1835)
**[[Saccostrea glomerata]]* (Gould, 1850)
**[[Saccostrea kegaki]]* Torigoe & Inaba, 1981
**[[Saccostrea malabonensis]]* (Faustino, 1932)
**[[Saccostrea palmula]]* (Carpenter, 1857)
**[[Saccostrea scyphophilla]]* (Peron & Lesueur, 1807)
**[[Saccostrea spathulata]]* (Lamarck, 1819)
**[[Saccostrea subtrigona]]* (G.B. Sowerby II, 1871)
**[[Saccostrea tubulifera]]* (Dall, 1914)
Gary Michael Heidnik

**Gary Michael Heidnik** (22. nóvember 1943 – 6. júlí 1999) var bandarískur morðingi frá Cleveland í Ohio sem fangaði, píndi og nauðgaði sex konum og hélt þeim fönguðum í kjallara á heimili sínu í Philadelphiu í Pennsylvaniu. 

Honum gekk vel í skóla en hætti og gekk í bandaríska herinn og hvarf seinna frá hermennsku vegna geðrænna vandamála en hann greindist sem með geðklofa. Hann aflaði sér þá réttinda sem hjúkrunarfræðingur og stundaði háskólanám og starfaði sem geðhjúkrunarfræðingur en var rekinn vegna framkomu við sjúklinga. Á tímabilinu 1962 til 1987 var hann út og inn af geðsjúkrahúsum og reyndi þrettán sinnum að fremja sjálfsmorð. Móðir hans framdi sjálfsmorð 1970. Heidnik stofnaði trúarsöfnuðinn United Church of the Ministers of God árið 1971 og dafnaði söfnuður hans og óx og græddist fé og varð söfnuðurinn vel stæður. Heidnik kynntist konu frá Filippseyjum gegnum póstlistaþjónustu en hún skildi við hann eftir stutt samband.