open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Richard Strauss

**Richard Strauss** (11. júní 1864 í München – 8. september 1949 í Garmisch-Partenkirchen) var þýskt tónskáld. Hann var þekktur fyrir óperur sínar en einnig fyrir önnur tónverk og kórverk. Strauss gat sér einnig gott nafn sem hljómsveitarstjóri. Richard Strauss var hvorki skyldur né tengdur Strauss fjölskyldunni í Vínarborg, sem einnig var mikið tónlistarfólk.

## Æviágrip
Richard Strauss fæddist 1864 í München. Faðir hans var einnig tónlistarmaður og lék á horn í hljómsveit konungshirðarinnar, auk þess að vera tónlistarkennari. Aðeins sex ára byrjaði Strauss að semja sín fyrstu tónverk og leika á píanó. Árið 1882 hóf Strauss nám í heimspeki og listasögu í háskólanum í München. En sama ár fór hann með föður sínum til borgarinnar Bayreuth, þar sem faðirinn tók þátt í tónlistarhátíð. Strauss yngri var svo hrifinn af tilstandinu og tónleikunum, að hann ákvað að hætta námi og verða tónskáld. Strax á næsta ári voru verk eftir hann frumflutt. Hann sneri sér einnig að hljómsveitarstjórnun. Árið 1884 varð Strauss hljómsveitarstjóri í Meiningen. Þar kynntist hann tónskáldinu Johannes Brahms og frænku Richards Wagner. Við það breyttist stíll Strauss í þungan Wagners-stíl. Næstu árin starfaði Strauss sem hljómsveitarstjóri í München og í Weimar. Á síðarnefnda staðnum uppfærði hann verk eftir Wagnar, svo sem *Tannhäuser*, *Lohengrin* og *Tristan og Ísoldi*. Árið 1894 kvæntist hann söngkonunni Pauline, sem sungið hafði í verkum undir hans stjórn. Eftir það starfaði Strauss sem hljómsveitarstjóri í Berlin og Vín, en uppfærði einnig ýmis verk annars staðar. Allan þann tíma samdi hann óperur og ýmis önnur tónverk. 

Árið 1933 féll Strauss í ónáð hjá nasistum og var neyddur til að hætta tónlistarstörfum. En það breyttist skjótt. Hitler fannst mikið til Strauss koma og fól honum að semja tónverk fyrir upphafshátíð Ólympíuleikanna í Berlín 1936. Hitler lét setja Strauss á lista yfir mestu listamenn þriðja ríkisins og taldi hann vera meðal þriggja helstu tónlistarmanna ríkisins. Sem slíkur þurfti Strauss ekki að þjóna í hernum. 

Richard Strauss lést 1949 heima hjá sér í Garmisch-Partenkirchen og var lagður til hvíldar í þeim bæ. Líkamsleifar Strauss voru brenndar. Duftkerið er grafið í Garmisch kirkjugarðinum í Garmisch-Partenkirchen í gröf þar sem eiginkona hans Pauline, sonur þeirra Franz (1898–1980) og kona hans Alice (1904–1991), barnabarn Richard (1927–2007) og eiginkona hennar Gabrielle , fædd Hotter (1939–2020), og barnabarnið Christian og eiginkona hans Brigitte, fædd Eckhardt (1925–1988), voru grafin.

## Tónlist
Strauss samdi alls 15 óperur. Þeirra helstu voru *Salóme* (1905) og *Elektra* (1909), sem nutu mikilla vinsælda. Fyrir þær öðlaðist hann heimsfrægð. Af öðrum óperum Strauss má nefna *Aríadne á Naxos*, *Helenu hina egypsku*, *Arabellu*, *Daphne* og *Capriccio*. Strauss samdi níu kórverk en í mörgum þeirra var textinn eftir þekkt skáld. Auk þess samdi Strauss 16 symfóníur, tónverk við leikrit (s.s. *[[Don Kíkóti]]*, *Macbeth* og *Don Juan*) og ýmsa aðra tónlist.

## Heimildir
*
Sigurður Guðmundsson (vígslubiskup)

**Sigurður Guðmundsson** (16. apríl 1920 – 9. janúar 2010) var lengi sóknarprestur á Grenjaðarstað í Aðaldal, og vígslubiskup á Hólum í Hjaltadal frá 1981 til 1991.

## Æviferill
Sigurður fæddist á Naustum við Akureyri. Foreldrar hans voru Guðmundur Guðmundsson (1888–1975) bóndi á Naustum og fyrri kona hans Steinunn Sigríður Sigurðardóttir (1883–1924). Stjúpmóðir Sigurðar var Herdís Samúelína Finnbogadóttir (1901–1944).

Sigurður varð stúdent frá MA 1940, og lauk guðfræðiprófi frá Háskóla Íslands 1944. Hann vígðist 18. júní sama ár sóknarprestur að Grenjaðarstað í Aðaldal, og gegndi því embætti til 1986. Var einnig prófastur Suður-Þingeyinga 1957–1958 og 1962–1986, þar af í sameinuðu Þingeyjarprófastsdæmi frá 1971. Hann var vígslubiskup á Hólum 1981–1991, fluttist að Hólum 1986 og var fyrstur biskupa til að sitja staðinn síðan 1798. Eftir að hann fór á eftirlaun var hann vígslubiskup á Hólum í forföllum 1999 og frá ársbyrjun 2002 fram á mitt ár 2003, og í Skálholti sumarið 1993. Hann gegndi embætti biskups Íslands í forföllum 1987–1988 og vígði þá 13 presta. Hann sat því öll biskupsembætti íslensku þjóðkirkjunnar á ferli sínum. 

Sigurður rak bú á Grenjaðarstað 1944–1986, og unglingaskóla á sama stað flest árin 1944–1969. Hann var skólastjóri Héraðsskólans á Laugum í Reykjadal 1962–1963 og lengi stundakennari þar og við Húsmæðraskólann á Laugum. Hann var aðalhvatamaður að stofnun Sumarbúða ÆSK við Vestmannsvatn í Aðaldal og formaður stjórnar frá upphafi. Hann var bókavörður við Bókasafn Aðaldæla 1978–1986.

Sigurður var ættfróður maður og áhugasamur bókasafnari. Ljóðabókasafn þeirra hjóna var með þeim stærstu hér á landi. Það var gefið Menntaskólanum á Akureyri 1996, og er varðveitt þar í sérstakri vinnustofu, *Ljóðhúsi MA*. Árið 1991 fluttist Sigurður með konu sinni til Akureyrar og bjó þar til dauðadags.

Kona Sigurðar (1944) var **Aðalbjörg Halldórsdóttir** (21. maí 1918 – 27. september 2005) frá Öngulsstöðum í Eyjafirði. Þau eignuðust 5 börn.

## Heimildir
* Minningargreinar í *Morgunblaðinu*, 18. janúar 2010.
* Bragi Guðmundsson: *Aðalbjörg og Sigurður. Vígslubiskupshjónin frú Aðalbjörg Halldórsdóttir og séra Sigurður Guðmundsson frá Grenjaðarstað segja frá.* Bókaútgáfan Skjaldborg, Reykjavík 1993.
Geirlaugur Magnússon

**Geirlaugur Magnússon** (f. 25. ágúst 1944 – d. 16. september 2005) var íslenskt ljóðskáld og þýðandi. Hann var stúdent frá Menntaskólanum í Reykjavík og stundaði síðan nám í Varsjá í Póllandi og Aix-en-Provence í Frakklandi, þar sem hann lærði meðal annars bókmennta- og kvikmyndafræði. Hann var lengi kennari við Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra á Sauðárkróki, auk þess sem hann fékkst við leiðsögustörf og bókaútgáfu. 

## Útgefin verk
### Ljóðabækur
* *[[Annaðhvort eða]]* (1974)
* *[[21 (Tuttugu og einn)]]* (1976)
* *[[Undir öxinni]]* (1980)
* *[[Án tilefnis]]* (1982) 
* *[[Fátt af einum]]* (1982) 
* *[[Þrítíð]]* (1985)
* *[[Áleiðis áveðurs]]* (1986)
* *[[Ítrekað]]* (1988)
* *[[Sannstæður]]* (1990)
* *[[Safnborg]]* (1993)
* *[[Þrisvar sinnum þrettán]]* (1994)
* *[[Þrítengt]]* (1996)
* *[[Nýund]]* (2000)
* *[[N er aðeins bókstafur]]* (2003)
* *[[Dýra líf]]* (2004)
* *[[Andljóð og önnur]]* (2005)
* *[[Tilmæli]]* (2005)

### Þýðingar
* *[[Í andófinu: pólsk nútímaljóð]]* (1993)
* Wislawa Szymborska: *[[Endir og upphaf]]* (1999)
* Tadeusz Rozewicz: *[[Lágmynd]]* (2004)
Týli Pétursson

**Týli Pétursson** (d. 1523) var hirðstjóri á Íslandi 1517-1520. Hann var frá Flensborg, var hálfgerður ævintýramaður eða jafnvel sjóræningi og virðist hafa verið mjög yfirgangssamur. Urðu róstur á Alþingi öll hirðstjóraár hans.

Týli hafði verið kaupmaður í Flensborg og síðan fógeti í Bramstad en kom svo til Íslands með hirðstjóratign norðan og austan. Þegar á fyrsta alþingi sem hann sótti, 1517, eltu menn hans einn lögréttumanna, skutu hann til bana og lögðu hald á fé hans. Árið eftir var lögréttumaður einn barinn og settur í járn af mönnum Týla. Og 1519 varð ágreiningur milli Týla og Ögmundar Pálssonar biskupsefnis og voru þeir ósammála um mannbætur, því Ögmundur sagði að sér þætti að ekki ætti að gjalda jafnmikið fyrir víg erlendra ribbalda sem unnið hefðu sér til óhelgi og fyrir Íslendinga sem útlendingar hefðu drepið saklausa. Týla þótti mjög sneitt að sér og brást hann svo reiður við að hann skipaði mönnum sínum að taka til vopna og bjóst til að slá og stinga biskupsefnið. En Vigfús Erlendsson lögmaður gekk á milli.

Týli þótti draga mjög taum Englendinga í deilum þeirra við landsmenn og hefur þess verið getið til að hann hafi átt að undirbúa að Englendingar tækju við landinu en um þessar mundir var Kristján 2. Danakonungur að reyna að selja eða veðsetja Hinrik 8. Ísland. Sumir telja að Týli hafi jafnvel leikið tveim skjöldum og verið á mála hjá Englendingum.

Hirðstjóratíma Týla lauk 1520 og hafði hann hug á að fá hann framlengdan en hann var óvinsæll vegna yfirgangs og Vigfús Erlendsson, sem áður hafði verið hirðstjóri, sóttist einnig eftir embættinu. Þeir sigldu út á sama skipi en Vigfús dó erlendis og virðist þá hafa verið búinn að fá hirðstjóraembættið ef marka má klögunarbréf sem Týli skrifaði Kristjáni 2. 27. mars 1521. Þar segir hann meðal annars að Vigfús sé gamall og veikur („Fuzse Ellandtson er en gammell swghe mandt“) og má það til sanns vegar færa því Vigfús mun hafa dáið um það leyti. Týli fékk þó ekki hirðstjórn, heldur Hannes Eggertsson.

Týli var á heimaslóðum í Flensborg næstu árin og fékkst við kaupskap. Kristján 2. flúði land 1523 og Friðrik 1. föðurbróðir hans varð konungur, en Kristján hafði áður sett Týla yfir Ísland og Færeyjar og sendi hann til Íslands. Fór Týli vorið 1523 með flokk manna, innlendra og erlendra, að Bessastöðum, þar sem Hannes hafði aðsetur, rændi og ruplaði, braut upp kirkju og kistur og flutti svo Hannes sjálfan nauðugan inn í Hólm (til Reykjavíkur) og hafði hann í haldi þar um tíma en sleppti honum síðan. Ögmundur biskup og Erlendur Þorvarðarson lögmaður skipuðu tylftardóm sem úrskurðaði 28. maí í Viðey að skipunarbréf Hannesar væri gilt og Týli skyldi skila fénu. Fáum dögum síðar, þann 1. júní, dæmdi tylftardómur nefndur af Erlendi lögmanni Týla óbótamann.  Hannes fékk bæði Íslendinga og þýska kaupmenn í lið með sér og tóku þeir Týla og afhöfðuðu.

## Heimildir
* 
* 
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
* *[[Íslenskt fornbréfasafn]]*, 9. bindi, Reykjavík 1909-1913.
Søren Andersen Norby

**Søren Andersen Norby** (d. 1530) var hirðstjóri á Íslandi á öðrum áratug 16. aldar og háttsettur flotaforingi sem fór í marga herleiðangra fyrir Kristján 2. Danakonung.

Søren Norby var Norðmaður af háum stigum sem þjónaði í danska flotanum. Hann tók þátt í refsileiðöngrum gegn Vindum 1509 og 1511 og orrustu milli danskra og lýbskra herskipa við Borgundarhólm 1511. Hann fékk lén í Danmörku að launum fyrir frammistöðu sína og árið 1514 var hann gerður hirðstjóri á Íslandi; þó kann að vera að hann hafi orðið hirðstjóri fyrr og haft þá umboðsmenn fyrir sig. Hannes Eggertsson var líklega umboðsmaður hans, að minnsta kosti tengdist koma hans til landsins Norby.

Hlutverk Norbys var að berja á Englendingum og átti hann að reisa virki til að verjast þeim, bæði í Vestmannaeyjum og á Bessastöðum. Hirðstjóraembættið hafði hann til 1517 en þá var hann gerður að yfirforingja danska flotans og um leið fékk hann Gotland að léni. Hann hélt Stokkhólmi í hafnbanni 1520, reyndi að bæla niður uppreisn Gústafs Vasa og rak Svía frá Álandseyjum og Finnlandi. Kristján 2. lét hann fá Finnland og Norrbotten að léni.

Þegar saminn var friður við Svía 1524 eftir að Kristján 2. var rekinn úr landi og Friðrik 1. var orðinn Danakonungur áttu Danir að afhenda Svíum Gotland en Søren Norby vildi ekki fara þaðan og setti Friðrik konungur eyjuna þá í hafnbann. Norby sigldi þá til Blekinge, tók land og hélt til Skánar, þar sem bændur flykktust að honum og hann lét hylla sig sem fulltrúa Kristjáns 2. á þingi í Lundi. Hann beið þó lægri hlut í bardögum við her Friðriks 1. og varð að semja frið 28. júní 1525 og sleppa Gotlandi.

Hann hélt þó einhverjum ítökum en tapaði loks sjóorrustu við danskar, sænskar og lýbskar flotadeildir við strönd Blekinge 24. ágúst 1526. Sjálfur slapp hann þó og hélt til Hollands til fundar við Kristján 2., sem þar var landflótta. Hann gekk síðar í þjónustu keisarans og féll í umsátri um Flórens árið 1530.

## Heimildir
* 
*
Kúgun kvenna

**Kúgun kvenna** er bók eftir breska heimspekinginn John Stuart Mill þar sem hann rökstuddi aukin réttindi kvenna út frá nytjastefnu. Bókin, sem er hugsanlega einnig skrifuð af Harriet Taylor Mill, kom út á frummálinu árið 1869. Strax ári seinna þýddi Georg Brandes bókina og kom hún út þá í Danmörku undir titlinum *Kvindernes Underkuelse*.

Bókin var þýdd á íslensku af Sigurði Jónassyni og gefin út af Hinu íslenska kvenfélagi árið 1900 og hafði mikil áhrif í kvenfrelsisbaráttu. Árið 1997 kom *Kúgun kvenna* út í flokki Lærdómsrita Hins íslenska bókmenntafélags og árið 2003 kom bókin út í 2. útgáfu.

## Tenglar
* The Subjection of Women, enska útgáfa textans á WikiSource
* „Að stoppa í götin“ eftir Brynhildi Heiðardóttur Ómarsdóttur
* ''Sigurður Jónasson frá Eyjólfsstöðum og Kúgun kvenna'' , bæklingur
Snara

**Snara** getur átt við:
* Gildru
* að *fanga*
* að ''þýða
* Hengingaról, reipi sem lagt er um háls manneskju sem taka á af lífi
* Slönguvaður
* Vefbókasafnið Snöru.
* Snörur í netafræði
Poul Huitfeldt

**Poul Huitfeldt** (um 1520 – 21. september 1592) eða **Páll Hvítfeldur** var danskur aðalsmaður sem var hirðstjóri á Íslandi og síðar ríkisstjóri í Noregi.

Hann var yngri bróðir Christoffers Huitfeldt, sem var hirðstjóri á Íslandi 1541–1542 og handtók Ögmund biskup. Poul var í þjónustu bróður síns í Noregi og var sendur til Íslands árið 1552 til að ganga frá ýmsum málum tengdum siðaskiptunum. Meðal annars var honum falið að koma á skólum á Hólum og í Skálholti, sem hann og gerði og gaf út reglugerð um starfsemi skólanna sama ár. Hann kom svo aftur til Íslands tvö næstu ár og var þar að minnsta kosti einn vetur.

Heimkominn til Danmerkur fékk hann góð lén að launum fyrir vel unnin störf. Í sjö ára stríðinu stýrði hann vörnum Halmstad og lenti þar í erfiðu umsátri Svía um bæinn. Eiríkur 14. Svíakonungur bauð honum 2200 dúkata fyrir að gefast upp en Huitfeldt sagðist ekki selja eiða og æru en gæti látið hann fá púður og blý. Bæjarbúar vörðust af hörku og Svíana þraut örendið. Þeir hættu umsátrinu skömmu áður en Friðrik 2. Danakonungur kom á vettvang með her sinn. Huitfeldt varð frægur fyrir vörnina og naut mikillar hylli og 1572 var hann gerður að ríkisstjóra í Noregi. Þar lét hann mjög til sín taka, bætti stjórnarhætti mjög og lét meðal annars gera jarðabók. Hann sagði af sér embætti 1577 vegna heilsubrests.

## Heimildir
*
Snara (stærðfræði)

**Snara** er hugtak í netafræði sem á við legg sem tengir hnút í sjálfan sig. Snörur fyrirfinnast ekki i einföldum netum.

## Heimildir


## Tengt efni
* Hringnet eða hringur
* Klein-flaska
Lappi

**Lappi** getur átt við:

* Fartölvu, talmál
* Bót
* Hund eða kött með hvítar loppur
* Hoppdans
* Lappa, sem er finnskur ostur

## Tengt efni
* Samísk tungumál
* Samar
Þjóðbúningur

**Þjóðbúningur** er fatnaður sem er einkennandi fyrir ákveðna þjóð, þjóðarbrot eða menningu. 

Á Vesturlöndum eru þjóðbúningar yfirleitt hefðbundinn fatnaður sem fólk klæddist áður fyrr, á hátíðisdögum eða hversdags, en er nú fyrst og fremst notaður á þjóðhátíðum og við ýmis önnur hátíðleg tækifæri, einkum þau sem tengjast sögu og þjóðlegri menningu á einhvern hátt. Í flestum Evrópulöndum er þjóðbúningurinn gamall sparifatnaður bændafólks og tengist upptaka hans rómantískri þjóðernisstefnu. Sumstaðar er um eiginlegan þjóðbúning að ræða, en í ýmsum löndum hefur hvert hérað eða landsvæði sinn sérstaka búning. Einnig eru dæmi um að hefðbundinn hversdagsfatnaður verði ígildi þjóðbúnings, svo sem þýskar *lederhosen* og baskahúfur.

Í mörgum löndum utan Vesturlanda er þjóðbúningurinn hverdagsfatnaður, þau föt sem fólk klæðist á hverjum degi, og til eru lönd þar sem það er bundið í lög að fólk klæðist þjóðbúningi, til dæmis í Bútan.

## Tengt efni
* Íslenski þjóðbúningurinn
Hebe Camargo

**Hebe Maria Camargo** (8. mars 1929 í Taubaté í Brasilíu - 29. september 2012) var brasilísk söng- og leikkona.
Jón Guttormsson skráveifa

**Jón Guttormsson skráveifa** (d. 8. júlí 1362) var íslenskur lögmaður og hirðstjóri á 14. öld, þekktur óróa- og ofstopamaður og hefur fengið á sig mjög slæmt orð í Íslandssögunni.

Ekkert er vitað um ætt og uppruna Jóns en hann var bróðir Unu, konu Ketils Þorlákssonar hirðstjóra og riddara á Kolbeinsstöðum. Árið 1348 var hann dæmdur á náð konungs fyrir einhvern gjörning og sigldi á konungsfund það ár. Ekki er vitað hvenær hann kom aftur. Haustið 1357 sigldi hann út ásamt fleiri höfðingjum en komst ekki lengra en til Hjaltlands og var þar um veturinn. Þar gerði hann eitthvað af sér svo að hann var aftur dæmdur á konungsnáð.

Hann kom þó til Íslands sumarið 1358 og höfðu þeir Þorsteinn Eyjólfsson, Andrés Gíslason og Árni Þórðarson þá fengið saman hirðstjórn á landinu til þriggja ára. Er til þess tekið í annálum hve landið var þá skattpínt. Jón mun hafa fengið Norðurland í sinn hlut og sumarið 1360 höfðu Norðlendingar fengið nóg af honum, riðu á móti honum 300, mættu honum við Þverá í Vesturhópi og stökktu honum úr fjórðungnum.

Jón varð þó lögmaður 1361 er hirðstjóratíð hans lauk og mun þar hafa notið stuðnings Smiðs Andréssonar, sem varð hirðstjóri það ár. Sumarið 1362 riðu þeir Smiður saman norður í Eyjafjörð ásamt Ormi Snorrasyni. Þann 8. júlí voru þeir á Grund í Eyjafirði og þar var gerð aðför að þeim; er sagt að húsfreyjan, Grundar-Helga, hafi átt stóran þátt í því. Í Grundarbardaga féllu Smiður og Jón og er sagt að Jón hafi verið laminn til bana með járnreknum kylfum en í vísum sem ortar voru um bardagann segir að hann hafi fundist fastur í kamarauga sem hann hafði verið að reyna að flýja út um og verið dreginn þaðan og höggvinn.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Veggjatítla

**Veggjatítla** (eða **veggjatrítla**) (fræðiheiti: *Anobium punctatum*) er bjalla af títlubjallnaætt. Veggjatítlan étur trjávið og er mikill skaðvaldur í húsgögnum og innviði timburhúsa. Ekki má rugla veggjatítlunni við veggjalús. 

Lirfa veggjatítlunnar nagar sig inn í viðinn og lifir þar og eyðileggur hann smámsaman. Úr holum veggjatítlurmar kemur örfínt sag sem getur verið heilsuspillandi. Lirfan púpar sig inn í viðnum og þegar þær koma úr púpunni skríða þær úr viðnum og fljúga út til að para sig. 

## Tenglar
* ''Veggjatítla grandar húsi á Eskifirði''; grein í DV 1989
Dvergastigi

**Dvergastigi** (fræðiheiti: *Polemonium reptans*) er dulfrævingur sem á rætur sínar að rekja til austurhluta Norður-Ameríku. Hann er lágvaxinn og blómviljugur og hefur reynst harðgerður á Íslandi.

## Heimildir
Fulltengt net

**Fulltengt net** kallast einfalt net í netafræði þar sem allir hnútar eru tengdir saman með legg. Fulltengt net með n hnútum er táknað með K_n og hefur n hnúta og

: \binom n2 = \frac{n(n-1)}{2}

leggi (þar sem \binom n2 er tvíliðustuðullinn).

Sjá má öll fulltengt net með n-hnútum að neðan þar sem n er frá 1–11, á eftir því fylgir fjöldi leggja:

## Heimildir
Ingibjörg Jónsdóttir (myndlistarmaður)

**Ingibjörg Jónsdóttir** (fædd í Reykjavík 18. apríl 1959) er íslenskur myndlistamaður. Ingibjörg útskrifaðist frá Myndlista- og handíðaskóla Íslands og stundaði framhaldsnám í Kaupmannahöfn og Mexíkó og lærði þar vefnað og skúlptúr. Hún hefur haldið einkasýningar og átt verk á sýningum hér heima, í Evrópu og Bandaríkjunum.

Verk og innsetningar Ingibjargar vísa til hugmynda manna og upplifunar af tíma og rými, en sækja efni og aðferðir í heim vefnaðar. Ingibjörg hefur skýrt starf sitt sem tilraunir, rannsóknir og könnunarleiðangra í fellingar tímans og að einn aðaltilgangurinn sé sá að fá vefinn til að hljóma í samtímanum.

Dæmi um innsetningar hennar er verkið „Samsíða heimar“, tilbrigði við kenningar eðlisfræðinnar um strengjafræði. Innsetningin er byggð upp af 27.000 vefnaðarspólum, sumum þökktum þráðum sem draga í sig ljós og gefa frá sér í myrkri og öðrum sem endurvarpa ljósi við beina geislun. Verkið er síbreytilegt eftir birtunni sem umlykur það hverju sinni og hefur því margar birtingarmyndir.
Gioachino Greco

**Gioachino Greco** var ítalskur skákmaður og rithöfundur. Nokkrar af fyrstu skráðu skákunum eru tefldar af Greco en þær eru alls 77 talsins. Skákirnar hans voru allar á móti ótilgreindum einstaklingum (NN) og mögulegt er að þær séu dæmi Grecos um byrjanaafglöp. Mikhail Botvinnik leit á Greco sem fyrsta atvinnumanninn í skák. Greco vörn er skákbyrjun sem nefnd er eftir Greco.

## Saga
Greco var mikill skáksnillingur sem var uppi á milli Ruy López de Segura og François Philidor. Hann skrifaði einskonar „handbók“ sem innihélt margskonar gildur og mátmynstur. Þar sem Greco var uppi á tímum „ítalsk- rómantíska stílsins“, tefldi hann og rannsakaði giuoco piano (1 e4 e5 2 Rf3 Rc6 3 Bc4) og gaf út rannsóknir sínar í formi stuttra skáka í kringum árið 1625. Árið 1665, nokkru eftir dauða hans, voru handritin gefin út í London. Litið er á þessar skákir Grecos sem sígildar skákbókmenntir og eru þær enn þann dag í dag kenndar mörgum byrjendum.

Segja mætti að Greco hafi opnað dyr fyrir nokkra af árásagjörnustu skákmönnum rómantíska tímabilsins og meðal þeirra eru: Adolf Anderssen, Paul Morphy og áðurnefndur François Philidor.

## Tengt efni
* Greco vörn

## Tilvísanir
Bótólfur Andrésson

**Bótólfur Andrésson** var hirðstjóri á Íslandi 1341-1343. Hann er talinn hafa verið norskur en þó er það ekki fullvíst. Hann var að öllum líkindum bróðir Smiðs Andréssonar hirðstjóra.

Bótólfur kom til Íslands 1341 og hafði þá fengið hirðstjórn yfir allt landið. Ári síðar giftist hann Steinunni, dóttur Hrafns (Rafns) Jónssonar í Glaumbæ (Glaumbæjar-Hrafns), sonarsonar Hrafns Oddssonar. Sonur þeirra var Hrafn Bótólfsson lögmaður. Ekkert er vitað meira um Bótólf eftir að hann lét af embætti 1343.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Ívar Vigfússon hólmur

**Ívar Vigfússon hólmur** eða **Ívar Vigfúson Hólm** (d. 1371) var hirðstjóri á Íslandi á 14. öld og bjó á Bessastöðum.

Ekkert er öruggt um ætt Ívars hólms þótt ýmsar tilgátur hafi komið fram en hann mun þó hafa verið íslenskur. Hann kom til landsins 1354 og hafði þá verið skipaður hirðstjóri yfir öllu landinu til þriggja ára. Hann sigldi út 1359 á skipi sem hann hafði sjálfur látið smíða og kom aftur 1361. 17. júní 1361 var honum falið að safna öllum páfatekjum af Íslandi og öðrum skattlöndum Noregs og er sagt frá því í annálum að 1365 hafi hann komið í Skálholt með páfabréf sem þar voru lesin upp.

Kona Ívars var norsk, Margrét Özurardóttir, og sonur þeirra var Vigfús Ívarsson, sem lengi var hirðstjóri.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Háseti

**Háseti** er skipverji. 

## Orðsifjar
Hér kemur forliðurinn *há-* af nafnorðinu *hár* (‚róðrarþollur‘, ‚keipur‘) og nafnorðið ‚seti‘ er dregið af sögninni *að sitja* — orðið vísar því til þess er „situr við keipinn“ eða einfaldlega þess sem rær.

## Tilvísanir
Guðbjörg Matthíasdóttir

**Guðbjörg Magnea Matthíasdóttir** (f. 14. mars 1952) er útgerðarkona í Vestmannaeyjum og athafnakona. Guðbjörg var gift Sigurði Einarssyni, útgerðar- og athafnamanni í Vestmannaeyjum, en hann lést langt um aldur fram 4. október árið 2000. Guðbjörg er einn helsti eigandi Árvakurs, útgefanda Morgunblaðsins. Guðbjörg varð hæsti skattgreiðandi Íslands árið 2010, fyrst kvenna.

Guðbjörg er kennari að mennt og starfaði lengi við kennslu. Þegar Sigurður eiginmaður hennar lést skildi hann eftir sig Ísfélag Vestmannaeyja. Hann hafði einnig keypt hlutabréf í Tryggingamiðstöðinni árið 1996. Guðbjörg er núna einn helsti eigandi Ísfélagsins hf. Hún situr í stjórn Fram ehf ásamt syni sínum Sigurði, en það félag er stofnandi Kristins ehf., félags sem komst í fréttirnar þegar Guðbjörg seldi bréf sín í Glitni á síðustu dögum fyrir bankahrunið 2008.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Færsla um Guðbjörgu á Heimaslóð.is
* ''Guðbjörg Matthíasdóttir í stað Einars Benediktssonar''; grein í Morgunblaðinu 2005
* ''Myndarlegar arðgreiðslur í TM'', 17. febrúar 2006
* ''Heppnasta kona hrunsins''; af dv.is  3. apríl 2009
* ''Ríkasta kona kreppunnar''; af Dv.is 
* ''Átti 16 milljarða í árslok 2008''
* „Afmælisbarnið“ gaf gestunum góðar gjafir” , 5. desember 2006
* Glitnir í mál við Guðbjörgu og vill rifta sölu bréfa, 26. mars 2011
Hjaltalín

**Hjaltalín** er íslensk hljómsveit sem hefur gefið út fimm breiðskífur. Platan Terminal var valin poppplata ársins 2009 á Íslensku tónlistarverðlaununum.

Hljómsveitin var stofnuð í MH haustið 2004 í tengslum við lagakeppni MH, *Óðrík algaula*. Tveimur árum síðar kom hljómsveitin fram í Kastljósi sem rokk-kvartett með fjórum klassískum hljóðfærum. Næsti stóri viðburður Hjaltalín var Iceland Airwaves 2006 og hafði þá Sigríður Thorlacius söngkona gengið til liðs við sveitina.

## Meðlimir sveitarinnar
#*Axel Haraldsson* trommuleikari
#*Guðmundur Óskar Guðmundsson* bassaleikari
#*Hjörtur Ingvi Jóhannsson* hljómborðsleikari
#*[[Högni Egilsson]]* söngvari og gítarleikari
#*[[Sigríður Thorlacius]]* söngkona
#*Viktor Orri Árnasson* fiðluleikari

## Útgefið efni
### Breiðskífur
*Sleepdrunk Seasons (2007)
*Terminal (2009)
*Enter 4 (2012)
*Days of Gray (2014)
*Hjaltalín (2020)

## Myndir

Image:hjaltalin.jpg
Högni-Egilsson.jpg 
Image:Axel-Haraldsson.jpg
Image:Guðmundur-Óskar-Guðmundsson_Viktor.jpg
Image:Hjörtur-Ingvi-Jóhannsson.jpg
Image:rebekka-Bjarnadóttir.jpg
Image:sigridur-Thorlacius.jpg
Image:Viktor-Orri-Árnasson.jpg


## Tilvísanir


## Tenglar

* Opinber vefsíða Hjaltalín
Greinarmerking (skák)

Þegar skrifað er um skákir nota skákskýrendur **greinamerkingar** og þá helst spurningarmerki eða upphrópunarmerki til þess að gefa til kynna hvort leikur sé góður eða slæmur. Einnig eru mörg önnur merki sem gefa segja til um einhverja ákveðna eiginleika leiks.

## Leikmat
### ?: Slæmur leikur
Gefur til kynna að leikurinn sem merkt er við sé slakur og hafi ekki átt að vera leikið.
### ??: Afleikur
Mjög slæmur leikur fær merkinguna ??. Dæmi um slíkan leik væri að missa af því að andstæðingurinn sé hótandi máti.
### !: Góður leikur
Á sama hátt og spurningarmerki gefur til kynna slæman leik, gefur upphrópunarmerkið til kynna góðan leik og þá sérstaklega þá sem erfitt er að finna eða koma á óvart. Upphrópunarmerki er oft notað ef aðeins einn ásættanlegur leikur er í stöðunni og honum er leikið.
### !!: Frábær leikur
Þessi greinarmerking er notuð sparlega og aðeins um þá leiki sem sýna fram á virkilega gott mat leikmannsinns á stöðunni. Dæmi um slíkt gæti verið hróks- eða drottningarfórn.
### !?: Athyglisverður leikur
Ekki er til nein ákveðin skilgreining fyrir þetta merki. Það er oft notað yfir athyglisverða leiki og undir þann hóp flokkast leikir sem koma skákskýrandanum spánskt fyrir sjónir, sjaldgæfa byrjunarleiki eða mjög árásargjarna leiki. Þetta merki er þó oft notað fyrir slæma leiki sem erfitt er að sigrast á.
### ?!: Vafasamur leikur
Þetta er gjarnan notað yfir leiki sem eru lítið rannsakaðir. Þetta þarf samt ekki að þýða að leikurinn sé alslæmur en þýðir þó yfirleitt að hann sé á „gráu svæði.“ Slakur leikur sem setur upp gildru gæti því fengið ?!.
## Stöðumat
### ∞: Óljós staða
Þetta merki gefur til kynna að óljóst er hvor aðilinn hefur betra tafl.
### =/∞: Með „bætur“
Oft þegar taflmönnum er „fórnað“ er tekið fram hvort sá sem er undir í mannafla hafi fengið nóg spil fyrir fórnina. Merkið =/∞ á eftir peðsfórn þýðir að nóg spil er til þess að bæta upp fyrir peðið.
### =: Jöfn staða
Þetta merki gefur til kynna að staðan sé jöfn eða mjög nálægt því.
### +/= (=/+): Örlítið betra tafl
Þetta merki gefur til kynna að hvítur (svartur) hefur örlítið betra tafl.
### +/− (−/+): Yfirburðir
Þetta merki gefur til kynna að hvítur (svartur) hefur betra tafl.
### +− (−+): Unnin staða
Þetta merki gefur til kynna að hvítur (svartur) hefur unnið tafl.
## Önnur merki
### ○: Pláss
Þetta merki segir til um hvort hvítur eða svartur hafi stjórn á fleiri reitum á borðinu.
### ↑: Frumkvæði
Þetta merki gefur til kynna að frumkvæði eða árás fylgi leiknum.
### ↑↑: Liðsskipan
Einnig skrifað "↻". Merkið gefur til kynna hvor hefur forskotið hvað liðsskipan varðar.
### ⇄: Gagnárás
Merkið segir til um að gagnárás sé í gangi/vændum.
### ∇: Varnarleið
Þetta merki segir til um hugsunina á bakvið leikinn þ.e.a.s. hverju leikurinn var að verjast.
### Δ: Hugmyndir
Þetta merki segir til um hvaða framtíðarleikjum merkti leikurinn standi fyrir.
### □: Eini leikurinn
Merkið segir til um að þetta sé eini leikurinn í stöðunni.
Greinarmerki (aðgreining)

**Greinarmerki** getur átt við um:
* Greinarmerki, merki til skýringar í lesmáli
* Greinarmerki, merki til skýringar í skák.
Didius Julianus

**Marcus Didius Severus Julianus** (30. janúar 133 – 1. júní 193) var keisari Rómaveldis, 28. mars – 1. júní, á ári keisaranna fimm, 193.

Pertinax, fyrirrennari Julianusar á keisarastóli, var myrtur í mars 193 af meðlimum úr lífvarðasveit sinni. Sagan segir að lífverðirnir hafi þá boðið upp keisaratitilinn og að Didius Julianus hafi boðið hæst. Lífverðirnir hylltu þá Julianus sem keisara en hann var þó ekki vinsæll á meðal almennings né á meðal öldungaráðsins. Þann 9. apríl 193 var Septimius Severus hylltur sem keisari af herdeildum í Pannoniu. Severus hélt þá strax til Rómar til að mæta Julianusi. Lífvarðasveit Julianusar var illa undir það búin að verja borgina, en auk þess höfðu lífverðirnir áttað sig á því að Julianus gat ekki staðið við loforð um launahækkanir til þeirra. Eftir því sem Severus og her hans nálgaðist borgina, fór Julianus því smám saman að missa stuðning lífvarðasveitarinnar. Severus átti einnig bandamenn inni í borginni og þeim tókst að fá öldungaráðið til þess að lýsa Severus keisara og Julianus sem óvin ríkisins. Julianus var dæmdur til dauða og tekinn af lífi eftir aðeins 66 daga valdatíð.
Árni Þórðarson hirðstjóri

**Árni Þórðarson** (1315 – 18. júní 1361) var íslenskur hirðstjóri á 14. öld og var líflátinn vegna þess að hann hafði sjálfur látið taka heila fjölskyldu af lífi.

Ætt Árna er mjög óviss en faðir hans hefur stundum verið talinn Þórður Kolbeinsson bóndi í Haukadal (d. 4. apríl 1331), sem aftur hefur ýmist verið talinn sonur Kolbeins sonar Þórðar kakala eða sonur Kolbeins Bjarnasonar Auðkýlings, riddara á Auðkúlu. Kona hans er ekki þekkt heldur en dóttir hans var Ingileif, kona Jóns Hákonarsonar bónda í Víðidalstungu.

Árni sigldi til Noregs 1356 ásamt Jóni skráveifu og Þorsteini Eyjólfssyni og fengu þeir, ásamt Andrési Gíslasyni, sem siglt hafði út árinu áður, sameiginlega hirðstjórn yfir landinu til þriggja ára. Þeir sigldu heimleiðis sumarið 1357 en skipin sem þeir voru á hröktust til Hjaltlands og þurftu þeir að hafa þar vetursetu. Þeir komu því ekki heim fyrr en sumarið 1358 og tóku þá við hirðstjórn. Árni og Andrés höfðu Sunnlendinga- og Austfirðingafjórðung saman.

Árið 1360 gerðist það að maður að nafni Markús barkaður fór að manni sem Ormur hét og bjó á Krossi í Austur-Landeyjum og veitti honum mikla áverka. Var kona Markúsar og tveir synir með í för. Þessi atburður kallast Krossreið hin fyrri. Voru þau öll dæmd til dauða og lét Árni hirðstjóri höggva þau í Lambey sama ár. Árni lenti líka í deilum við Jón skráveifu og börðust menn þeirra á Alþingi þetta sumar. Þegar Smiður Andrésson tók við hirðstjórn fór í fyrstu vel á með þeim Árna en það breyttist fljótt og hefur þess verið getið til að Jón skráveifa hafi þar átt hlut að máli. Í júnímánuði 1361 tók Smiður Árna höndum og lét aflífa hann í Lambey fyrir aftöku Markúsar og fjölskyldu hans.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Theatiner-kirkjan í München

**Theatiner-kirkjan í München** var reist á 17. öld og er fyrsta kirkjan norðan Alpa sem reist var í ítölskum barokk-stíl.

## Heitið
Formlega heitir kirkjan *Stiftskirche St. Kajetan*, en hún er þó ávallt kölluð Theatiner-kirkjan (*Theatinerkirche*). Theatiner var heiti á kaþólskri munkareglu á þessum tíma. Auk þess stendur kirkjan við Theatinerstrasse.

## Saga kirkjunnar
Árið 1659 gerði Henrietta Aðalheiður frá Savoy, eiginkona kjörfurstans Ferdinands, heit um að reisa hina fegurstu og dýrustu kirkju ef hún eignaðist heilbrigðan erfingja í karllegg. Kirkjan yrði þá gefin munkum af Theatiner-reglunni. Þremur árum síðar eignaðist hún prinsinn Maximilian Emanúel og voru þá gerðar áætlanir um smíði kirkjunnar. Byggingameistarinn var sóttur til Ítalíu, enda átti kirkjan að vera reist í ítölskum barokkstíl. Hornsteinninn var lagður 1663 og var kirkjan Sant’ Andrea della Valle í Róm fyrirmyndin. Kirkjan var vígð 1675, en var þó ekki fullkláruð. Miklar deilur spunnust um framhliðina og var frágangi hennar því skotið á frest. Henrietta sá því kirkjuna aldrei fullkláraða, því hún lést 1676. Turnarnir voru reistir 1684-92. Framhliðin þurfti að bíða í hartnær öld. Hún var ekki gerð fyrr en 1765 í rókókóstíl. Samfara kirkjunni var stórt klaustur reist fyrir Theatiner-regluna. Það myndaði ásamt kirkjunni stóran ferning. Hins vegar var klaustrið lagt niður 1801 af Maximilian I. konungi Bæjaralands. Kirkjan varð þá að hirðkirkju konungs og klaustrinu var breytt í ráðuneyti (fjármála, dómsmála og kirkjumála). Í loftárásum seinni heimstyrjaldar skemmdist kirkjan nokkuð og ráðuneytin talsvert. Kirkjan var lagfærð frá 1946-55. Viðgerðum á klaustrinu lauk ekki fyrr en 1973. Kirkjan er enn sem áður skreytt á margvíslegan hátt, bæði með vegg- og súlnaskrauti, sem og málverkum og öðrum listaverkum.

## Grafhvelfing
Theatiner-kirkjan er, ásamt Frúarkirkjunni, grafarkirkja hertoganna, kjörfurstanna og konunganna í München. Um 50 manneskjur hvíla í kirkjunni, þar á meðal Karl VII keisari þýska ríkisins.

## Heimildir
Andrés Gíslason

**Andrés Gíslason úr Mörk** (d. 1375) var íslenskur hirðstjóri á 14. öld. Hann var kenndur við bæinn Stóru-Mörk undir Eyjafjöllum og hefur líklega búið þar en ætt hans er með öllu ókunn. 

Andrés sigldi til Noregs 1355 og sigldi svo af stað til Íslands 1357 ásamt Jóni skráveifu, Þorsteini Eyjólfssyni og Árna Þórðarsyni en þeir höfðu fengið sameiginlega hirðstjórn yfir landinu til þriggja ára. Skipin sem þeir voru á hröktust til Hjaltlands og þurftu þeir að hafa þar vetursetu. Þeir komu því ekki heim fyrr en sumarið 1358 og tóku þá við hirðstjórn. Andrés og Árni fengu Sunnlendinga- og Austfirðingafjórðung saman.

Andrés fékk aftur hirðstjórn 1366 ásamt Ormi Snorrasyni. Hann sigldi utan næsta ár og er ekki getið aftur fyrr en 1375; þá er sagt frá því að skip sem hann var á fórst í hafi með allri áhöfn.

Kona Andrésar er óþekkt en synir hans munu hafa verið þeir Bjarni Andrésson ábóti í Viðeyjarklaustri, Þórarinn Andrésson prestur og officialis á Breiðabólstað í Fljótshlíð og Þorsteinn Andrésson prestur á Hallormsstað. Stundum hefur Gísli ríki Andrésson í Mörk verið talinn sonur Andrésar.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Ólafur Pétursson hirðstjóri

**Ólafur Pétursson** var íslenskur hirðstjóri á 14. öld og bjó á Núpufelli í Eyjafirði. 
Ákaflega lítið er vitað um hann með vissu. Nokkrar líkur eru til að hann hafa verið bróðir "Grundar-Helgu" og því móðurbróðir Björns Jórsalafara. Að foreldrar hans hafi verið Pétur Halldórsson lögmaður á Víðimýri í Skagafirði og kona hans Ingibjörg Svarthöfðadóttir er getgáta. Sömuleiðis að Þorkell Ólafsson prestur og officialis í Reykholti hafi verið sonur hans. 

Ólafur fór með Þorsteini Eyjólfssyni til Noregs 1362 og var handtekinn með honum þar. Þeir komu saman heim 1364 og höfðu fengið hirðstjórn. Ólafur hefur þó varla verið hirðstjóri nema eitt ár því 1365 sigldi hann aftur. 

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
* "Auðbrekkubréf og Vatnsfjarðarerfðir" *Saga 1962, tímarit Sögufélags*
Þorgautur Jónsson

**Þorgautur Jónsson** (d. 1375) var hirðstjóri á Íslandi á 14. öld. Ekkert er vitað um ætt hans, fjölskyldu eða bústað.

Árið 1370 kom Þorgautur til landsins með hirðstjórn og hafði hana til 1372 þegar Andrés Sveinsson tók við. Hann sigldi til Noregs 1373 en hefur verið kominn aftur árið eftir, því það ár „tók hann Einar dynt úr Þingeyrakirkju til fanga. Einar prófaðist síðan morðingi og var kviksettur.“ Þorgautur dó ári síðar.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Listi yfir stórmeistara í skák (2001-2010)

**Listi yfir stórmeistara í skák** er ritröð yfir alla stórmeistara í íþróttinni skák frá árinu 1950 til ársins í dag. Í heild sinni innheldur listinn 1321 stórmeistara, og hann var síðast uppfærður 22. júlí, 2009. Hér á eftir eru nýjustu stórmeistararnir, allt aftur til síðasta áratugs.

## 2001 - 2010
Dictionary of the Scots Language

**Dictionary of the Scots Language** – (skammstafað **DSL**) – (skoska: *Dictionar o the Scots Leid*) – er skosk-ensk orðabók í netútgáfu, í umsjón Scottish Language Dictionaries Ltd. Orðabókin er aðgengileg á netinu án endurgjalds, og hefur að geyma tvær stærstu orðabækur um skoska tungu:
* Dictionary of the Older Scottish Tongue (**DOST**), í 12 bindum, um fornskosku og miðskosku, frá 12. öld fram til 1700. 
* Scottish National Dictionary (**SND**), í 10 bindum, um seinni tíma skosku, frá 1700 fram yfir 1970. 
Samanlagt hafa þessi 22 bindi að geyma fyllstu upplýsingar sem til eru um sögu skoskrar tungu. Auk orðasafnsins hafa bókaskrár, eða skrár um orðtekin rit, verið gerðar aðgengilegar á netinu. 

Árið 2005 var bætt við gagnagrunninn nýjum viðauka, sem var unninn á vegum Scottish Language Dictionaries Ltd. 

Undirbúningur netútgáfunnar var verkefni á vegum Háskólans í Dundee, frá febrúar 2001 fram í janúar 2004, með fjárstuðningi *Scottish Executive*, *Arts and Humanities Research Board*, *Scottish Language Dictionaries Ltd*, *Russell Trust* og *Carnegie Trust for the Universities of Scotland*. Verkefnisstjóri var Victor Skretkowicz og ritstjóri Susan Rennie.

## Tengt efni
* Scottish Language Dictionaries Ltd
* Scottish National Dictionary
* Dictionary of the Older Scottish Tongue

## Tenglar
* Dictionary of the Scots Language — Netútgáfa 
* Scottish Language Dictionaries Ltd  — Vefsíða félags sem gefur út og endurskoðar skoskar orðabækur.
Skánn

**Skánn** (sænska og danska: *Skåne*) er syðsta hérað Svíþjóðar með landamæri í norðri að Hallandi, Smálöndum og Blekinge.  Íbúafjöldi er tæpar 1,4 milljónir (2019).

## Söguágrip
Rómverjar kölluðu svæðið *Scania* og töldu það vera eyju. Einnig gæti nafnið verið tengt germönskum tungumálum. Nafnið finnst í enskum bókmenntum á 9. öld, á rúnasteinum á 11. öld (Skanö) og í Íslendingasögum sem Skáney. Frá tíma Haralds blátannar var svæðið hluti af Danmörku og til ársins 1658 (Hróarskeldusáttmálinn) en Skánn var mikilvægur hluti danska ríkisins á 15. og 16. öld. Lundur var mikilvægur kirkjustaður á fyrstu öldum frá um 1000. Danir náðu yfirráðum í stuttan tíma  (1676–1679 (Skánska stríðið) og 1711) en héraðið varð formlega hluti af Svíþjóð árið 1720. Frá 1658 til 1996 var Skáni skipt í tvær sýslur eða lén (län), þ.e. Kristianstad og Malmöhus (Landskrona län og Helsingborgs län sameinuðust Malmö á 17. öld) þar sem landshöfðingjar (landshövding) voru skipaðir af stjórnvöldum.

## Samfélag

Á Skáni eru 33 sveitarfélög. Höfuðstaður Skánar og stærsta borgin er Malmö við Eyrarsund. Hún er þriðja stærsta borg landsins og er tengd Danmörku í gegnum Eyrarsundsbrúna. Aðrar stærri borgir eru Lundur og Helsingjaborg. Skánska er mállýska héraðsins.

### Stærstu þéttbýlisstaðir
*Malmö
*Helsingborg
*Lund
*Kristianstad
*Landskrona
*Trelleborg
*Ängelholm
*Ystad
*Hässleholm
*Eslöv
*Staffanstorp

## Landslag og náttúra

Skánn er flatlent land fyrir utan hæðir í norðri. Laufskógabelti fylgir Linderödsåsen-hæðarásnum í stefnu norðaustur-suðvestur. Barrskógar eru nálægt mörkum héraðsins við Smálönd í norðaustri. Vötn eru sæmilega mörg en ná ekki mikilli stærð miðað við annars staðar í landinu. Ivösjön, 55 km2, er stærsta vatnið. Hæsti punkturinn er við Söderåsen, 212 metrar. Sléttur eru í suðri; Söderslätt í suðvestri og Österlen í suðaustri eru frjósöm landbúnaðarsvæði en landbúnaður er stundaður á um 70% svæðis Skánar sem er það mesta í Svíþjóð. Sykurrófur og repja eru mikilvægar nytjategundir og einnig eru ræktaðir ávextir eins og epli og jarðarber.

Ársmeðalhiti er 8,4 °C sem er það hæsta í Svíþjóð. Meðalhiti í febrúar eru um frostmark en í júlí er meðalhiti 17,1 °C.

### Þjóðgarðar
*Dalby Söderskog-þjóðgarðurinn
*Stenshuvud-þjóðgarðurinn
*Söderåsen-þjóðgarðurinn
Hittítar

**Hittítar** voru fornþjóð sem bjó í Anatólíu og talaði hittitísku, anatólískt mál sem þeir rituðu með fleygrúnum. Þeir stofnuðu konungsríki í kringum borgina Hattúsa í miðri Litlu-Asíu á 18. öld f.Kr. Veldi Hittíta náði hátindi sínum á 14. öld f.Kr. þegar það náði yfir nær alla Anatólíu og norðurhluta Sýrlands og austur til Mesópótamíu. 1274 f.Kr. háðu Hittítar orrustuna við Kadesh við Egypta. Árásir sæþjóðanna í Miðjarðarhafi veiktu veldi Hittíta svo að það klofnaði í mörg minni borgríki á 12. öld f.Kr. Sum þessara ríkja héldu velli fram á 8. öld f.Kr.
Sváfaland

**Sváfaland** (**Sváfa** eða **Svabía**) (þýska *Schwaben*) er hérað og sérstakt málsvæði í suðvesturhluta Bæjaralands í Þýskalandi. Sváfaland er fyrrum hertogadæmi.
Andrés Sveinsson

**Andrés Sveinsson** var hirðstjóri á Íslandi seint á 14. öld. Hann virðist hafa haft hirðstjórn í um 15 ár, 1372-1387, en þó er lítið um hann vitað; ætt hans er óþekkt, ekkert er vitað um afkomendur hans og bústaður hans er ekki þekktur.

Hann kom út 1372 með hirðstjórn yfir allt land. Árið 1375 sigldi hann en kom aftur árið eftir og 1377 lét hann sverja Hákoni konungi land og þegna. Aftur sigldi hann 1379, kom aftur 1382 og lét þá sverja Ólafi konungi land og þegna, en Hákon hafði dáið 1380 og Andrés hafði fengið nýtt hirðstjórnarumboð hjá honum, eða öllu heldur forráðamönnum hans. Árið 1387 er sagt að Þorsteinn Eyjólfsson hafi tekið hirðstjóraembættið af Andrési og er ekki ljóst hvort átt er við að að Andrés hafi verið sviptur embættinu af einhverjum ástæðum eða hvort Þorsteinn hafi tekið við embættinu til bráðabirgða. Andrés sigldi til Noregs 1388 með Birni Jórsalafara og er ekki vitað hvað um hann varð.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Eiríkur Guðmundsson (hirðstjóri)

**Eiríkur Guðmundsson** (d. 23. febrúar 1388) var íslenskur hirðstjóri seint á 14. öld. Hirðstjóraferill hans varð skammur, hann var veginn á fyrsta ári sínu í embætti.

Talið er líklegt að Eiríkur hafi verið sonur Guðmundar Snorrasonar frá Skarði, bróður Orms Snorrasonar. Hann virðist að minnsta kosti hafa verið nátengdur Skarðverjum. Á jólanóttina 1385 fór Eiríkur ásamt Guðmundi, syni Orms, að Þórði Jónssyni góðamanni. Tóku þeir hann höndum og eftir að Ormur hafði dæmt hann til dauða var hann höggvinn. Vígið þótti níðingsverk og var þeim Guðmundi og Eiríki ekki vært á landinu. Þeir fóru út um sumarið. Guðmundur hvarf í Færeyjum 1388 en Eiríkur kom heim 1387 og hafði þá verið skipaður hirðstjóri af Ögmundi Finnssyni dróttseta í Noregi, sem einnig hafði skipað Narfa Sveinsson lögmann „og þótti nýlunda“. Í sumum annálum segir reyndar að Eiríkur hafi kallað sig hirðstjóra og bendir það til þess að landsmenn hafi ekki verið tilbúnir að viðurkenna hann sem slíkan. Ekki er vitað um tildrög þess að hann var veginn eða hverjir banamenn hans voru.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Robert Blake

**Robert Blake** (1599 – 17. ágúst 1657) var enskur flotaforingi í þjónustu Enska samveldisins. Hann gekk í þingherinn þegar Enska borgarastyrjöldin braust út 1641 og gat sér þar gott orð. Hann var skipaður flotaforingi 1649 og er oft nefndur faðir konunglega breska sjóhersins. Hann stöðvaði skip Róberts Rínarfursta fyrst í Kinsale og síðan í Portúgal þar sem sigur hans tryggði yfirráð þinghersins á hafi úti og leiddi til þess að mörg ríki viðurkenndu Enska samveldið. Það gerði það einnig mun erfiðara fyrir konungssinna að ráðast inn í England frá Skotlandi eða Írlandi.

Eftir ósigra í fyrstu átökum fyrsta stríðs Englands og Hollands endurskipulagði hann sjóherinn og vann að lokum sigra sem bundu endi á stríðið.

Í stríði Englands og Spánar 1654 hélt hann Cádiz í herkví heilan vetur. Árið 1657 vann hann sigra gegn Spánverjum í sjóorrustum í Vestur-Indíum en lést af sárum sínum á heimleiðinni.
Fornegypska

**Fornegypska** var afróasískt tungumál sem var talað í Egyptalandi að minnsta kosti frá fyrstu rituðu heimildum um 3400 f.Kr. fram á 17. öld þegar það dó út og egypsk arabíska varð eina málið sem talað var í landinu. Síðasta útgáfa tungumálsins, koptíska, er enn notað sem kirkjumál koptísku kirkjunnar.

Sögu fornegypsku er oft skipt í sex tímabil:
* Áregypska - frá upphafi til 2600 f.Kr.
* Gamalegypska - frá 2600 til 2000 f.Kr.
* Miðegypska - frá 2000 til 1300 f.Kr.
* Síðegypska - frá 1300 til 700 f.Kr.
* Demótíska - frá 700 f.Kr. til 5. aldar e.Kr.
* Koptíska - frá 1. öld til 17. aldar e.Kr.

Egypska var skrifuð með helgirúnum þar til koptíska kirkjan tók að nota koptískt letur sem er í grunninn grískt letur með nokkrum aukastöfum.
Vigfús Ívarsson

**Vigfús Ívarsson** (d. 1420) var íslenskur hirðstjóri á 14. og 15. öld og bjó á Bessastöðum á Álftanesi.

Vigfús var sonur Ívars hólm Vigfússonar hirðstjóra og konu hans, Margrétar Özurardóttur. Hann virðist ekki hafa borið viðurnefnið hólmur þótt því sé stundum tyllt á hann í ættartölum. Hann kom út 1390 með hirðstjórn, sagður hafa komið frá Færeyjum og hefur líklega fengið hirðstjórnina 1389 en orðið að hafa vetursetu í Færeyjum. Hann hélt hirðstjóraembættinu allt til 1413, eða í 24 ár.

Í *Nýja annál* segir að Vigfús hirðstjóri hafi staðið fyrir mikilli og fjölmennri brúðkaupsveislu í Viðey árið 1405, þegar þau Vatnsfjarðar-Kristín og Þorleifur Árnason gengu í hjónaband. Hann stóð líka fyrir mikilli biskupsveislu í Skálholti þegar Jón biskup kom þangað að taka við embætti.

Árni biskup mildi fékk hirðstjórn 1413 um leið og hann varð Skálholtsbiskup. Hann kom reyndar ekki til landsins fyrr en 1415 en gerði Björn Jórsalafara að umboðsmanni sínum og lét Vigfús því af hirðstjórn. Árið 1415 sigldi hann til Englands frá Hafnarfirði og hafði með sér 60 lestir skreiðar og mikla fjármuni aðra. Hann heimsótti gröf hins helga Tómasar Becket í Kantaraborg og gaf þar mikla peninga til bænahalds fyrir sér, konu sinni og börnum.

Kona Vigfúsar var Guðríður Ingimundardóttir. Hún var af norskum höfðingjaættum, afkomandi Hákonar gamla. Hún bjó í Brautarholti á Kjalarnesi eftir lát manns síns, að minnsta kosti til 1436. Þau áttu nokkur börn en tvö þeirra eru þekktust, Ívar Vigfússon hólmur, sem bjó á Kirkjubóli á Miðnesi og var drepinn þar af sveinum Jóns Gerrekssonar biskups, og Margrét, sem slapp með naumindum lífs frá Kirkjubóli og giftist síðar Þorvarði Loftssyni á Möðruvöllum.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Hámundur heljarskinn Hjörsson

**Hámundur heljarskinn Hjörsson** var landnámsmaður í Eyjafirði, tvíburabróðir Geirmundar heljarskinns. Hann kom til landsins með Helga magra, sem var tengdafaðir hans.

Samkvæmt því sem segir í Landnámu nam hann fyrst Árskógsströnd frá Svarfaðardal og suður að Hörgá og bjó á Hámundarstöðum. Þegar Örn frændi hans, sem hafði numið land í Arnarfirði, frétti af honum ákvað hann að flytja sig um set til að vera nær honum. Hámundur lét hann fá land þar á ströndinni og bjó hann í Arnarnesi. Sjálfur fékk Hámundur land hjá Helga tengdaföður sinum, frá Merkigili (sem líklega var nærri Hrafnagili) til Skjálgdaldsár og bjó á Espihóli.

Hámundur var fyrst giftur Ingunni dóttur Helga magra, og var sonur þeirra Þórir bóndi á Espihóli. Þegar Ingunn dó kvæntist Hámundur annari dóttur Helga, Helgu (sem áður hafði átt Auðun rotinn Þórólfsson landnámsmann). Dóttir þeirra var Yngvildur allrasystir, kona Örnólfs sonar Þórðar slítanda landnámsmann í Hörgárdal.

## Heimildir
*
Núbía

**Núbía** er stórt landsvæði sem nær yfir syðsta hluta Egyptalands og Norður-Súdan. Til forna var Núbía nokkrum sinnum sjálfstætt konungsríki. Síðasta sjálfstæða konungsríki Núbíumanna leið undir lok árið 1504. Íbúar Núbíu töluðu áður núbísk mál sem eru grein af nílar-saharamálaættinni. Nú talar um hálf milljón Núbíumanna tungumálið nobii en nánast allir tala einnig egypsku eða súdönsku.
Nimzóindversk vörn, Rubenstein, Ólafssonar afbrigði

**Ólafssonar afbrigðið** (enska: Olafsson variation) af Rubenstein afbrigði Nimzóindverskrar varnar kemur upp eftir leikina:

:1.d4 Rf6 
:2.c4 e6 
:3.Rc3 Bb4 
:4.e3 O-O 
:5.Bd3 d5 
:6.Rf3 c5 
:7.O-O dxc4 
:8.Bxc4 b6 
:9.De2 Bb7 
:10.Hd1 Dc8

Afbrigðið er nefnt eftir Friðriki Ólafssyni, fyrsta stórmeistara íslendinga í skák.

Ólafssonar afbrigðið var fyrst teflt árið 1957 í skákinni Donner - Ólafsson sem fram fór í Wageningen í Hollandi og endaði hún með jafntefli eftir leikina: 11.Bd2 cxd4 12.Rxd4 Rc6 13.Rf3 Db8 14.a3 Be7.

Friðrik tefldi afbrigðið alls fjórum sinnum og vann hann þrjár skákir og gerði jafntefli í þeirri fyrstu. Skákirnar sem hann var eru:
: Cuellar-Gacharna - Ólafsson,  Stokkhólmi, 1962 
: Najdorf - Ólafsson, Bandaríkjunum, 1963 
: Gligoric - Ólafsson, Reykjavík, 1995 
## Tengt efni
* Friðrik Ólafsson
* Skákbyrjun
* Nimzóindversk vörn
## Tenglar

## Heimildir
* http://www.geocities.com/siliconvalley/lab/7378/eco.htm
* ChessBase 9.0