open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Íslenska útrásin

**Íslenska útrásin** var tímabil í fjármálasögu Íslands sem má segja að hafi hafist nálægt aldamótunum 2000 og kann að hafa lokið í lok september eða byrjun október 2008. Forsendur útrásarinnar voru einkavæðing bankanna, lagasetning sem var hagstæð fyrir fjárfestingar, mikið framboð af ódýru lánsfjármagni á alþjóðamörkuðum og ákvæði í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið sem kveða á um frjálst flæði fjármagns. Loks ber að geta efnahagsþenslu vegna stóriðjuuppbyggingar, ekki síst á Kárahnjúkum. Þegar íslenskir fjárfestar höfðu eignast stæðileg fjármálafyrirtæki fóru þeir að fjárfesta í miklum mæli erlendis.

Meðal áberandi fjárfestinga voru erlend flugfélög, eins og Sterling, lyfjafyrirtæki og símafyrirtæki í Austur-Evrópu, og ýmsar verslanir, verslanakeðjur og önnur fyrirtæki, einkum í Bretlandi (t.d. Debenhams, Woolworths, Hamleys o.fl.) og Danmörku (Magasin de Nord, Royal Unibrew o.fl.)

Fjárfestarnir -- þar á meðal Jón Ásgeir Jóhannesson, Hannes Smárason og Björgólfur Thor Björgólfsson -- efnuðust hratt á fjárfestingum, lifðu hátt og voru oft kallaðir „útrásarvíkingarnir“, „þotulið“ (eftir einkaþotum þeirra) og fleira slíkt.

Á meðan allt virtist leika í lyndi þóttust sumir sjá að ekki væri allt sem sýndist. Þannig tjáðu ýmsir innlendir og erlendir hagfræðingar sig um hagkerfið og að það væri ekki stöðugt, m.a. vegna þess að það væri svo smátt, Seðlabankinn þar með talinn, að það gæti ekki staðið á bak við alla bankastarfsemina sem íslenskir bankar voru með erlendis.

Fyrsta bakslagið var sennilega stórt gengisfall krónunnar upp úr miðjum marsmánuði 2008. Sumir kenndu erlendum vogunarsjóðum um að hafa tekið stöðu gegn gengi krónunnar til að hagnast á falli þess. Aðrir kenndu bönkunum um og bentu á að vegna mikillar gjaldeyriseignar hefðu þeir grætt á fallinu. Loks voru þeir sem kenndu stefnu stjórnvalda um, að þenslan (aðallega vegna byggingar Kárahnjúkavirkjunar) hefði einfaldlega gert krónuna veika fyrir og þannig boðið hættunni heim.

Eftir nokkurra mánaða erfiðleika í efnahagsmálum, kom stærsti skellurinn þegar kreppa skall á haustið 2008. Fjármálafyrirtækin reyndust þá ekki öll vera eins vel undir hana búin. Íslensk yfirvöld yfirtóku þannig Glitni þann 29. september og Landsbankann og Kaupþing fáum dögum seinna.

## Sjá einnig

* Efnahagskreppan á Íslandi 2008
Nýja Holland

**Nýja Holland** (hollenska: *Nieuw-Nederland*, latína: *Novum Belgium* eða *Nova Belgica*) var heitið á því landsvæði sem Hollendingar réðu yfir á austurströnd Norður-Ameríku á 17. öld. Nýja Holland náði yfir hluta þess lands sem í dag tilheyrir bandarísku fylkjunum Maryland, Delaware, Pennsylvaníu, New Jersey, New York, Connecticut og Rhode Island. Nafnið Nýja Holland var fyrst notað á landakorti sem Adriaen Block gerði og kynnti fyrir hollenska stéttaþinginu árið 1614. Árið 1621 fékk Hollenska Vestur-Indíafélagið einkaleyfi á verslun á landsvæðinu en frá 4. áratugnum tóku enskir landnemar að flykkjast til landsins án þess að Hollendingar fengju rönd við reist. Með Hartford-samningnum 1650 létu Hollendingar Connecticut-á Englendingum eftir og árið 1664 ákváðu Englendingar að leggja Nýja Holland undir sig sem leiddi til annars stríðs Englands og Hollands 1665-1667. Árið 1673 lögðu Hollendingar landið aftur undir sig með 21 skipa flota undir stjórn Cornelis Evertsen de Jongste en Westminster-sáttmálinn sem batt enda á þriðja stríð Englands og Hollands 1674 kvað endanlega á um að landið tilheyrði Englandi.

## Tengt efni
* Nýja England
* Nýja Frakkland
* Nýja Svíþjóð
Guido Grandi

**Luigi Guido Grandi** (1. október 1671 – 4. júlí 1742) var ítalskur prestur og stærðfræðingur frá Cremona. Hann lærði hjá jesúítum og gerðist munkur í Camaldolese-reglunni. Hann kenndi heimspeki og stærðfræði við klaustur reglunnar í Flórens. Hann er þekktastur fyrir runu Grandis og rannsóknir á rósarferlinum. Hann vann líka sem verkfræðingur fyrir stjórn Toskana og átti þátt í því að þurrka upp dalinn Val di Chiana. Hann heimsótti England 1706 þar sem hann varð félagi í Konunglega enska vísindafélaginu.
Cremona

**Cremona** er borg í Langbarðalandi á Ítalíu á vesturbakka árinnar Pó á miðri Pósléttunni. Borgin er höfuðstaður samnefndrar sýslu. Íbúar eru um 71 þúsund (2021). Meðal frægra íbúa Cremona má nefna Antonio Stradivari, Guido Grandi, Gianluca Vialli og Claudio Monteverdi.

## Íþróttir
*US Cremonese, knattspyrna.
Innósentíus 10.

**Innósentíus 10.** (6. maí 1574 – 7. janúar 1655) sem upphaflega hét **Giovanni Battista Pamphili** var páfi frá 1644 til dauðadags. Hann fæddist í Róm en fjölskylda hans hafði flust þangað frá Gubbio í Úmbríu í tíð Innósentíusar 9.. Hann lærði lögfræði og varð endurskoðandi við rómverska áfrýjunardómstólinn. Hann varð kardináli árið 1629. 

Hann hóf valdatíð sína á málsókn gegn Barberini-fjölskyldunni sem hafði hagnast gríðarlega í valdatíð Úrbanusar 8.. Antonio og Francesco Barberini flúðu til Parísar þar sem Mazarin kardináli tók þá undir sinn verndarvæng. Hann fordæmdi jansenisma sem villutrú sem varð til þess að klaustrið í Port-Royal var leyst upp. Hann hélt áfram Castro-stríðunum gegn hertoganum af Parma sem lauk með því að hersveitir Páfagarðs eyddu borgina Castro algerlega. Helsti ráðgjafi hans var hin umdeilda Olimpia Maidalchini, ekkja bróður hans.
Troyes

**Troyes** er 60 þúsund manna borg við ána Signu í Aube-umdæmi í Frakklandi, 150 km suðaustan við París.
Simon Vouet

**Simon Vouet** (9. janúar 1590 – 30. júní 1649) var franskur listmálari sem átti þátt í því að koma ítalska barokkinu á framfæri í Frakklandi. Hann fæddist í París og lærði hjá föður sínum en hélt síðan í námsferð til Ítalíu þar sem hann eyddi fjórtán árum, aðallega í Róm þar sem hann stúderaði verk Caravaggios, Paolo Veronese, Annibale Carracci, Guercinos og Guido Reni. Hann var forseti Akademíu heilags Lúkasar í Róm þegar Loðvík 13. boðaði hann til Parísar þar sem hann setti upp vinnustofu. Meðal nemenda hans var Charles Le Brun, einn áhrifamesti listamaður Frakklands 17. aldar.
Nicolas Mignard

**Nicolas Mignard** (7. febrúar 1606 – 20. mars 1668) var franskur listmálari. Hann var bróðir listmálarans Pierre Mignard og fæddist í Troyes. Hann varði tveimur árum í námsferð á Ítalíu þar sem hann tileinkaði sér verk Annibale Carracci og Francesco Albani. Eftir það setti hann upp vinnustofu í Avignon. Árið 1660 boðaði Mazarin kardináli hann til Parísar þar sem Loðvík 14. fékk hann til að skreyta hluta Tuileries-hallar.
International Harvester

**International Harvester** var bandarískt fyrirtæki sem framleiddi verkfæri fyrir jarðvinnslu og skógarvinnu auk þess sem það framleiddi bíla. Á Íslandi ganga dráttarvélar frá fyrirtækinu undir nafninu *Nalli*.

## Saga
Internation var stofnað árið 1902 þegar McCormick Harvesting Company sameinaðist fjórum öðrum fyrirtækjum. Stórfyrirtæki þetta hafði 25 þúsund starfsmenn á könnu sinni. Stofnandi McCromick Harvesting Company var Cyrus Hall, sem fann upp sjálfvirku sláttuvélina.

Alla tíð var aðalframleiðsla fyrirtæksins fólgin í jarðvinnslutækjum og traktorum en þó framleiddi það einnig skólabíla og fjórhjóladrifna bíla. Dæmi um vinsælan bíl frá IH var til dæmis Scout.

Case Corporation (nú CNH) keypti stóran hlut í International Harvester árið 1985. Fyrirtæki þetta framleiðir ennþá dráttarvélar og vinnutæki undir heitinu Case IH. Vörubíladeild IH varð að Navistar Internation Corporation þar sem Case fékk einkanot á IH-merkinu.
David Beckham

**David Robert Joseph Beckham** (fæddur 2. maí 1975) er enskur fyrrum fótboltamaður. Hann lék lengst af með Manchester United á Englandi (1993-2003) og vann meðal annars þrennuna frægu árið 1999. Einnig lék hann með Real Madrid á Spáni og vann La Liga tímabilið 2006-2007.  Einnig hefur hann leikið með AC Milan, Paris Saint-Germain og LA Galaxy í Kaliforníu. Beckham hefur unnið lengi með UNICEF að hjálparstarfi. Hann er stjórnarformaður og eigandi bandaríska knattspyrnuliðsins Inter Miami.

## Einkalíf
Beckham er giftur pop-söngkonunni Victoriu Beckham, áður Viktoria Adams. Hún var þekkt undir nafninu „Posh Spice“ í stúlknabandinu Spice Girls sem gerði garðinn frægan á seinni hluta tuttugustu aldarinnar. David og Victoria giftu sig 4. júlí 1999 en hann bað hennar árinu áður 24. janúar á veitingastað í Englandi. David og Victoria eiga saman þrjá stráka, Brooklyn Joseph Beckham (fæddur 4.mars 1999 í London, Englandi), Romeo James Beckham (fæddur 1.september 2002 í London) og Cruz David Beckham (fæddur 20. febrúar 2005 í Madríd, Spáni; nafnið Cruz er spænskt og þýðir kross). Þau eiga lika eina dóttur, Harper Seven, fædda árið 2011.

## Tilvísanir
Djöflatað

**Djöflatað** (fræðiheiti: *Ferula assafoetida*) er smávaxin jurt steinseljuættar og vex í Mið-Austurlöndum, aðallega Íran og Afganistan. Það er ýmist notað þurrkað í dufti eða í kvoðu. Djöflatað lyktar afar illa, en þegar búið er hita það í olíu, þá er gefur það réttinum nýtt og áhugavert bragð. Það var nær eingöngu notað í grænmetisrétti og þá jafnvel í stað lauks eða hvítlauks, en það gefur steiktu og grilluðu kjöti sérstakt bragð. Kvoðan er mjög bragðsterk og verður að nota með fyllstu varúð, en duftið er bragðminna enda yfirleitt blandað með hrísmjöli. Djöflatað var mjög vinsælt krydd á dögum Rómverja og allt fram á miðaldir, en féll þá í gleymsku.
Mazarin kardináli

**Jules Mazarin**, áður **Giulio Raimondo Mazzarino** (14. júlí 1602 – 9. mars 1661) var franskur stjórnmálamaður af ítölskum uppruna. Hann var aðalráðgjafi Frakkakonungs frá 1642 til dauðadags og tók við af læriföður sínum, Richelieu. Hann hélt áfram andstöðu Richelieus við Habsborgara og lagði grunninn að útþenslustefnu Frakka í valdatíð Loðvíks 14.. Hann var samningamaður fyrir hönd Frakklands þegar Vestfalíufriðurinn var undirritaður 1648 þar sem Frakkar fengu héraðið Alsace.
Pierre Mignard

**Pierre Mignard** (7. nóvember 1612 – 30. maí 1695) var franskur listmálari frá Troyes. Hann lærði hjá Jehan Boucher í Bourges og fékk vinnu á vinnustofu Simon Vouet í París. 1630 hélt hann til Ítalíu þar sem hann dvaldist næstu 22 árin. Hann varð síðan hirðmálari við frönsku hirðina í París þar sem hann varð leiðtogi andstöðunnar við frönsku listaakademíunnar sem var undir stjórn Charles Le Brun.
Jansenismi

**Jansenismi** var kaþólsk trúarhreyfing, grein af gallikanisma í Frakklandi í anda gagnsiðbótarinnar á 17. öld. Jansenismi lagði áherslu á hugmyndina um erfðasyndina, spillingu mannsins og nauðsyn þess að öðlast guðlega náð og fyrirhugun. Jansenismi átti upptök sín í ritum hollenska guðfræðingsins Corneliusar Otto Jansen. Helsta vígi Jansenismans var í klaustrinu Port-Royal-des-Champs undir stjórn abbadísarinnar Marie Angélique Arnauld og Port-Royal í París. Þar störfuðu margir af helstu hugsuðum Frakklands á 17. öld, svo sem Antoine Arnauld (bróðir Marie), Pierre Nicole, Blaise Pascal og Jean Racine.

Hugtakið „Jansenismi“ var notað af helstu andstæðingum hreyfingarinnar, Jesúítum, sem sökuðu þá um að vera hugmyndafræðilega skyldir Kalvínistum. Jansenistar skilgreindu sig hins vegar sjálfir sem fylgjendur kenninga Ágústínusar. Innósentíus 10. páfi fordæmdi ýmsar af kenningum hreyfingarinnar (einkum þær sem vörðuðu tengslin milli frjáls vilja og ómótstæðilegrar náðar) sem villutrú með páfabullunni *[[Cum occasione]]* 31. maí 1653. Alexander 7. vildi síðan láta Jansenista undirrita sérstakan formála þar sem þeir samþykktu páfabulluna. Þetta leiddi til Formáladeilunnar 1664-1668 en Klemens 9. lét sér nægja undirskrift fjögurra Jansenistabiskupa og lét þar við sitja. 

Endalok Jansenismans urðu svo í upphafi 18. aldar þegar fjörutíu guðfræðikennarar við Sorbonne-háskóla ákváðu að klerkur nokkur sem neitaði að viðurkenna óskeikulleika kirkjunnar skyldi engu að síður hljóta syndaaflausn. Þessi ákvörðun olli gríðarlegri hneykslun meðal andstæðinga Jansenista innan frönsku kirkjunnar. Á endanum gaf Klemens 11. út páfabulluna *[[Vineam Domini Sabaoth]]* að beiðni Loðvíks 14. sem lýsti hana bindandi lög í Frakklandi. 1708 var klaustrið í Port-Royal-des-Champs leyst upp með nýrri páfabullu (að undirlagi Loðvíks) og árið eftir voru nunnurnar reknar úr klaustrinu og byggingarnar rifnar til grunna. Klaustrið í París starfaði áfram til þar til því var lokað í Frönsku byltingunni.
Jean Racine

**Jean Racine** (22. desember 1639 – 21. apríl 1699) var franskt leikskáld, eitt af þeim „þremur stóru“ í Frakklandi 17. aldar, ásamt Molière og Pierre Corneille. Racine fékkst aðallega við að skrifa harmleiki út frá þemum frá klassískri fornöld. Hann lærði við janseníska skólann í Port-Royal-des-Champs og fyrstu leikrit hans voru sett upp af leikhóp Molières árið 1664. Fyrsta verkið sem náði einhverjum vinsældum var *[[Alexander mikli (Racine)|Alexander mikli]]* en þá brá Racine við og samdi við annan leikhóp, Hôtel de Bourgogne, um uppsetningu þess eftir að leikhópur Molières hafði frumsýnt það. Við þetta slitnaði upp úr vináttu þeirra Molières. Racine aflaði sér líka óvina með efnisvali sínu og brátt var hann ásakaður um að spilla hugum áhorfenda. Hann sleit þá öll tengsl sín við Port-Royal-klaustrið.

Ferill Racines náði yfir fimmtán ár en 1679 giftist hann hinni trúuðu Catherine de Romanet og fékk stöðu sem sagnaritari konungs um svipað leyti. Hann hætti því starfi sínu í leikhúsinu og endurnýjaði tengslin við Jansenista. Hann samdi síðar tvö leikverk 1689 og 1691, að beiðni Françoise d'Aubigné, eiginkonu Loðvíks 14. til vinstri handar, sem bæði byggðu á efni úr Gamla testamentinu.
Enska samveldið

**Enska samveldið** (enska: *Commonwealth of England*) var lýðveldi sem stóð fyrst á Englandi og í Wales, en síðar einnig á Skotlandi og Írlandi, frá 1649 til 1660. Kveðið var á um stofnun þess í lögum sem Afgangsþingið staðfesti 19. maí 1649, fjórum mánuðum eftir aftöku Karls 1. Englandskonungs. Frá 1653 til 1658 var samveldið í reynd undir stjórn Olivers Cromwell sem titlaði sig *lávarð samveldis Englands, Skotlands og Írlands*. Eftir lát hans tók sonur hans við titlinum en hann sagði af sér ári síðar þegar enska ríkisráðið tók við stjórn landsins og hélt henni þar til Karl 2. tók sjálfur við stjórnartaumunum í London 28. maí 1660.
Sébastien Bourdon

**Sébastien Bourdon** (2. febrúar 1616 – 8. maí 1671) var franskur listmálari frá Montpellier. Hann var sendur í læri til Parísar og fór í námsferð til Rómar 1636 þar sem hann tileinkaði sér verk Nicolas Poussin, Claude Lorrain og Caravaggios. Tveimur árum síðar neyddist hann til að flýja frá Ítalíu til að sleppa við ákæru frá rannsóknarréttinum þar sem hann var mótmælendatrúar. 

1652 gerði Kristín Svíadrottning hann að sínum fyrsta hirðmálara.
Caravaggio

**Michelangelo Merisi da Caravaggio**, oftast kallaður **Caravaggio** (29. september 1571 – 18. júlí 1610) var ítalskur listmálari sem hafði gríðarleg áhrif á barokklist 17. aldar. Hann greindi sig frá uppstillingum manierismans og málaði dramatískar myndir sem einkenndust af natúralisma og leikrænni lýsingu með sterkum birtuskilum. Stíll Caravaggios varð vinsæll í nýbyggðum kirkjum gagnsiðbótartímans í Róm þar sem leitast var við að skapa raunsæja kirkjulist sem svar við siðbótinni. 

Hann vann í Róm frá 1600 þar sem hann varð frægur að endemum fyrir drykkjuskap, spilafíkn og ólæti. Árið 1606 drap hann ungan mann í slagsmálum á krá og flúði í kjölfarið frá Róm þar sem hann var eftirlýstur. 1608 lenti hann aftur í slagsmálum á Möltu og aftur ári síðar í Napólí. Ári síðar lést hann úr sótthita að því er virðist í Porto Ercole í Toskana þar sem hann var á skipi á leið til Rómar til að fá náðun frá yfirvöldum. Ekki er vitað um afdrif líksins, né nákvæmlega hvernig, hvar og hvenær hann dó.
Peter Greenaway

**Peter Greenaway** (f. 5. apríl 1942) er velskur kvikmyndaleikstjóri. Hann hóf feril sinn sem kvikmyndatökumaður við Upplýsingaskrifstofu bresku stjórnarinnar 1965 og hóf fljótlega að gera listrænar tilraunakvikmyndir. Fyrsta kvikmynd hans í fullri lengd var *[[The Falls]]* árið 1980, 185 mínútna skálduð heimildamynd um reynslu fólks sem orðið hefur fyrir því sem nefnt er „óþekktur hörmungaratburður“ (e. *violent unknown event*). Tónlistin í myndinni var samin af Michael Nyman sem síðar gerði tónlist fyrir margar af myndum Greenaways á borð við *[[Teiknarinn|Teiknarann]]* (e. *The Draughtsman's Contract*) 1982 og *[[Þeir týna tölunni]]* (*Drowning by Numbers*) 1988. Þekktasta mynd Greenaways er vafalítið *[[Kokkurinn, þjófurinn, eiginkona hans og elskhugi hennar]]* (e. *The Cook, the Thief, His Wife and Her Lover*) frá 1989.

Greenaway kom til Íslands í október 2007 og tók á móti heiðursverðlaunum Alþjóðlegrar kvikmyndahátíðar í Reykjavík. Hann hélt sömuleiðis fyrirlestur í Háskóla Íslands.

## Tengill
* Opinber heimasíða Greenaways 
* The Cinematic Endeavours of Peter Greenaway 
* The Early Films of Peter Greenaway (BFI site) , á vefsíðu Bresku kvikmyndastofnunarinnar
* Ferill á IMDB
Etna

**Etna** (latína: *Aetna*; einnig þekkt sem *Muncibeddu* á sikileysku eða *Mongibello* á ítölsku, sem er samsetning latneska orðsins *mons* og arabíska orðsins *gebel* sem bæði merkja „fjall“) er virk eldkeila á austurströnd Sikileyjar við Messínasund á Suður-Ítalíu. Etna er hæsta virka eldfjall Evrópu og nær í 3.357 metra hæð yfir sjávarmáli. Hún er líka hæsta fjall Ítalíu sunnan Alpafjalla. Etna er með virkustu eldfjöllum jarðar og eldsumbrot í fjallinu eru nánast stöðug. Árið 2013 var eldfjallinu bætt á lista yfir heimsminjaskrá UNESCO.
Ivangorod

**Ivangorod** er bær í Leníngradfylki í Rússlandi. Íbúar eru um tólf þúsund. Bærinn stendur á hægri bakka árinnar Narva við landamæri Rússlands og Eistlands, 159 km vestan við Sankti Pétursborg. Bærinn er einkum þekktur fyrir Ivangorod-virkið sem þar stendur.
Arnór Jónsson (prestur)

**Arnór Jónsson**, f. 27. desember 1772, d. 5. nóvember 1853 var prestur og prófastur í Hestþingum í Borgarfirði og síðar í Vatnsfirði við Ísafjarðardjúp. Foreldrar hans voru séra Jón Hannesson á Mosfelli í Mosfellssveit og kona hans, Sigríður Arnórsdóttir, en hún var dóttir Arnórs Jónssonar, sýslumanns í Belgsholti.
## Menntun og störf

Arnór lauk stúdentsprófi frá Reykjavíkurskóla eldra (Hólavallaskóla) árið 1794 með miklu lofi. Það ár varð hann skrifari hjá Skúla Magnússyni, landfógeta, og í framhaldi af því var hann skrifari Ólafs stiftamtmanns Stefánssonar. Hann var kennari í Reykjavíkurskóla veturinn 1797 - 8 og var vígður til Hestþinga það vor. Hann bjó víða í Borgarfirði, meðal annars á Neðrahreppi, Hesti og Hvítárvöllum. Hann var prófastur í Borgarfirði frá 1807 til 1811, en það vor fékk hann Vatnsfjörð við Ísafjarðardjúp og hélt staðinn til dauðadags. Hann var prófastur í Norður-Ísafjarðarsýslu frá 1817 til dauðadags.
Arnór þótti vel gefinn maður og kenndi mörgum undir skóla. Hann var lágvaxinn og þrekinn og mikill glímumaður talinn, en búmaður slakur og bjó löngum við lítil efni. Skáldmæltur var hann og átti allnokkra sálma í sálmabókum, þar á meðal sálminn *Til hafs sól hraðar sér*, sem var alþekktur útfararsálmur.
## Fjölskylda

Arnór var tvígiftur. Fyrri kona hans var Sigríður (um 1771 - 1837), Sveinsdóttir næturvarðar í Reykjavík. Sonur þeirra var séra Hannes Arnórsson, prestur í Grunnavík. Seinni kona Arnórs var Guðrún (1818 - 1869), Magnúsdóttir eymdarskrokks Jónssonar, frá Tröð í Álftafirði. Hún var tvítug en hann 66 ára er þau giftust árið 1838 og mun faðir hennar hafa ráðið meiru um það hjónaband en hún sjálf. Börn þeirra voru Magnús (bjó á Ísafirði) og Sigríður (húsmóðir á Neðri-Bakka í Langadal og Tungu í Dalamynni). Sigríður var amma Hannibals Valdimarssonar skólastjóra, alþingismanns og ráðherra og Finnboga Rúts Valdimarssonar alþingismanns, bæjarstjóra og bankastjóra.
Skarðsbók

**Skarðsbók** er nafn á tveimur fornum íslenskum skinnhandritum.

**Skarðsbók Jónsbókar** er lögbókarhandrit, sem hefur að geyma Jónsbók og nokkrar réttarbætur. Í handritinu kemur fram að það var skrifað 1363. Talið er að handritið hafi verið skrifað í Helgafellsklaustri, og að verkbeiðandinn hafi verið Ormur Snorrason lögmaður á Skarði á Skarðsströnd. Handritið er í Árnasafni, og hefur safnnúmerið AM 350 fol.

**Skarðsbók postulasagna** var lengi í eigu kirkjunnar á Skarði á Skarðsströnd, en hvarf þaðan um 1820. Handritið kom síðar fram á Englandi og var þar í einkaeign. Það var selt á uppboði 30. nóvember 1965 og var keypt til landsins af íslensku bönkunum og gefið íslensku þjóðinni. Var það fyrsta handritið sem afhent var Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi til varðveislu, og hlaut safnmerkið SÁM 1 fol.

## Tenglar
* Skarðsbók Jónsbókar, AM 350 fol. Skinnhandrit. 1363
* Skarðsbók postulasagna, SÁM 1 fol.
Kynkirtill

**Kynkirtill** eða **æxlunarkirtill** kallast það líffæri sem býr til sáðfrumur og eggfrumur. Kynkirtill kvenna er í eggjastokkunum og kynkirtill karla er í eistunum.

Kynkirtill karla gefa frá sér hormón sem heitir andrógen (sh. karlefni, karlhormón) og framleiðir sáðfrumur. Helsta andrógenið sem eistun framleiða er testósterón.
Skráarnafn

**Skráarnafn** er sérstök gerð af streng sem notaður er til þess að bera einkvæm kennsl á skrá sem geymd er í skráakerfi í tölvu. Sum stýrikerfi bera einnig kennsl á skráarsöfn á sama máta.
Valþjófsstaðahurðin

**Valþjófsstaðahurðin** er tréhurð, með útskurði í rómönskum stíl, skorin út á Íslandi. Var fyrir dyrum á kirkjum á Valþjófsstað í Fljótsdal frá um 1200 til ársins 1852. Hurðin er einn merkasti forngripur Íslensku þjóðarinnar, en lá undir skemmdum um miðja 19. öld og var þá flutt til Danmerkur til varðveislu. Danir skiluðu henni í tilefni af Alþingishátíðinni 1930. Hurðin er til sýnis í Þjóðminjasafni Íslands.

## Heimild
''Grein á vef Þjóðminjasafns um Valþjófsstaðahurðina''
Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum

**Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum**, betur þekkt sem **Árnastofnun**, er ríkisstofnun kennd við íslenska fræðimanninn Árna Magnússon, sem fæst við rannsóknir á íslenskum fræðum og skyldum greinum. Árnastofnun er til húsa í Eddu við Suðurgötu í Vesturbæ Reykjavíkur, við hlið Þjóðarbókhlöðunnar. Stofnunin varð til 1. september 2006 við sameiningu fimm stofnana á sviði íslenskra fræða. Þær voru Íslensk málstöð, Orðabók Háskólans, Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi, Stofnun Sigurðar Nordals og Örnefnastofnun Íslands. Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum tók við skyldum og verkefnum hinna eldri stofnana og þeim verkefnum sem þær höfðu sinnt. Um 60 manns starfa hjá Árnastofnun.

Hlutverk stofnunarinnar er samkvæmt lögum nr. 40/2006 „að vinna að rannsóknum í íslenskum fræðum og skyldum fræðigreinum, einkum á sviði íslenskrar tungu og bókmennta, að miðla þekkingu á þeim fræðum og varðveita og efla þau söfn sem henni eru falin eða hún á“.

Árnastofnun varðveitir þau handrit úr safni Árna Magnússonar sem hafa verið afhent til Íslands frá Árnasafni í Kaupmannahöfn, sem og örnefnasafn, orðasöfn og þjóðfræðisafn stofnunarinnar. Stofnunin starfrækir og heldur úti viðamiklum gagnasöfnum á vefnum, meðal annars um handrit, alþýðumenningu, örnefni, orðaforða og málnotkun, og sinnir auk þess margvíslegum máltækniverkefnum. Árnastofnun gefur auk þess út fjölda fræðirita á sviði stofnunarinnar, auk þess sem árbókin Gripla kemur út í desember ár hvert með ritrýndum greinum um handritafræði, bókmenntir og tengd efni.

Handritasýningin „Heimur í orðum“ var opnuð í Eddu haustið 2024.

Árnastofnun hefur náin starfstengsl við Háskóla Íslands og er hluti af fræðasamfélagi hans.

## Saga

Uppruna Árnastofnunar má rekja til þess þegar handritamálið leystist og Handritastofnun Íslands var stofnuð. Fyrsta skóflustunga var tekin að Árnagarði þar sem handritum úr Árnasafni í Kaupmannahöfn var ætlaður staður árið 1967. Fyrstu handritin voru send til Íslands árið 1971. Árið 1972 var lögum breytt þannig að nafn stofnunarinnar varð Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi.

Árið 2005 var ákveðið að reisa nýtt hús yfir Árnastofnun og með nýjum lögum árið 2006 var Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum stofnuð með því að sameina Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi og ýmsar aðrar stofnanir sem fengust við íslenskt mál. Þessar stofnanir voru Íslensk málstöð (skrifstofa íslenskrar málnefndar frá 1985), Stofnun Sigurðar Nordals (stofnuð á aldarafmæli Sigurðar Nordals 1986), Orðabók Háskólans (sem má rekja til 1920), og Örnefnastofnun Íslands (tók við af Örnefnastofnun Þjóðminjasafns Íslands árið 1998).

Vorið 2023 var nýtt húsnæði Árnastofnunar og kennslu í íslenskum fræðum, Edda, vígt. Handritin voru áfram geymd í öryggisgeymslum í Árnagarði meðan rakastig jafnaðist í nýjum handritageymslum. Handritin voru flutt í Eddu veturinn 2024-25.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Vefur Árnastofnunar
* Heimur í orðum
Ásgeir Blöndal Magnússon

**Ásgeir Blöndal Magnússon** (2. nóvember 1909 – 25. júlí 1987) var málfræðingur, forstöðumaður Orðabókar Háskólans og sá lengi um þættina Daglegt mál í Ríkisútvarpinu. Á síðari árum ævi sinnar vann hann að orðsifjaorðabók sem kom út að honum látnum. 

## Líf
Hann fæddist  2. nóvember árið 1909 í Arnarfirði en ólst að mestum hluta upp í Þingeyri. Hann stundaði nám við Menntaskólann á Akureyri og lauk stúdentsprófi þaðan árið 1942 og cand.mag.-prófi frá Háskóla Íslands árið 1946. 

Ásgeir varð starfsmaður við Orðabók Háskóla Íslands, var orðabókarritstjóri 1947-1978 og var þá settur forstöðumaður verksins, orðabókarstjóri, en lét af störfum fyrir aldurs sakir í árslok 1979. Auk þess sinnti hann stundakennslu við Háskóla Íslands í gotnesku, germanskri samanburðarmálfræði og í íslenskri málfræði. Síðustu árin vann hann að samningu orðsifjabókar og lauk frágangi á henni daginn áður en hann lést.

Ásgeir var formaður Félags ungra kommúnista á sínum yngri árum, starfaði í Kommúnistaflokki Íslands og sat í miðstjórn Sameiningarflokks alþýðu – Sósíalistaflokksins, og Alþýðubandalagsins. Hann sat í stjórn Bókasafns Kópavogs 1957-70 og hafði umsjón með þættinum Íslenskt mál í Ríkisútvarpinu í 30 ár. Hann var gerður að heiðursdoktor við heimspekideild Háskóla Íslands árið 1986, við 75 ára afmæli Háskóla Íslands en lést árið 1987.

## Verk
* Íslensk orðsifjabók

## Ytri tenglar
* Leit á ''gegni.is'' að Ásgeiri Blöndal Magnússyni
* ''Ásgeir Blöndal Magnússon látinn''; andlátstilkynning í Morgunblaðinu 1987
Lungnafiskar

**Lungnafiskar** (fræðiheiti: *Dipnoi*) eru ferskvatnsfiskar þekktir fyrir einkenni sem eru frumstæð meðal beinfiska, þ.á.m. eiginleikan til að anda að sér lofti, auk líffæra sem eru frumstæð meðal holdugga, t.d. blaðlaga ugga og þróaða innri beinagrind.
Vefjadrep

**Drep** eða **vefjadrep** kallast ónáttúrulegur dauði frumna eða vefs. Það sem drep hefur komist í kallast **holdfúið** eða er fær forskeytið **drep-**.

## Neðanmálsgreinar


## Heimildir
*
Arilíus Marteinsson

**Arilíus Marteinsson** (fæddur 31. maí 1984) er íslenskur knattspyrnumaður. Arilíus hóf knattspyrnuferill sinn á Stokkseyri og lék þar frá 7. flokki til 3. flokks en færði sig svo um set og byrjaði að æfa með Selfossi. Arilíus fór í byrjun árs 2006 til ÍBV og lék með þeim í úrvaldsdeildinni. Eftir eitt tímabil með ÍBV fór Arilíus aftur til Selfoss þar sem hann spilar núna. Arilíus á að baki nokkra U-17 og U-19 ára landsleiki með Íslandi. Arilíus hefur spilað lykilhlutverk í liði Selfoss síðust ár og á að baki 151 leiki og 49 mörk í öllum keppnum. 
Arilíus er hvað þekktastur fyrir að skora 3 mörk í sínum fyrsta landsleik gegn Færeyingum.  Eftir langa dvöl á Selfossi lá leiðin til Ægismanna þar sem Arilíus hefur spilað síðastliðin tvö tímabil.

## Tenglar
https://www.ksi.is/mot/leikmadur/?leikmadur=36105
Grand Theft Auto 2

***Grand Theft Auto 2*** er tölvuleikur sem var gefinn út árið 1999 af Rockstar Games. Í honum fer maður í hlutverk Claude Speed og gerist leikurinn árið 2013. Hann er svipaður eldri leikjunum en það er þó búið að bæta grafíkina aðeins. Leikurinn snýst um að gera störf fyrir mafíur og láta þær virða mann. Það er samt mikill munur á PlayStation og PC útgáfunni vegna þess að PlayStation tölvan þoldi ekki alveg leikinn þannig að það er meira hægt í PC útgáfunni.

## Tónlist

Mikið úrval af tónlist er í leiknum en öll lögin eru skálduð upp af fyrirtækinu sem gaf út leikinn.
Píningsdómur

**Píningsdómur** var ígildi laga og var samþykktur á Alþingi árið 1490. Píningsdómur ítrekaði bann sem verið hafði í gildi árin á undan og bannaði útlendingum að hafa hér vetursetu á Íslandi, nema í neyð og þeir mættu ekki taka Íslendinga í sína þjónustu. Auk þess hvorki gera héðan út skip né menn til sjós. Í þeim dómi var einnig tekið fram að engir búðsetumenn skulu vera á Íslandi sem ekki hafa búfé að fæða sig við sem þó sé ekki minna en 300. Var það gert til að skylda almenning til að vera í vist hjá bændum. Píningsdómur er kenndur við Diðrik Píning, sem var þýskur flotaforingi og höfuðsmaður Danakonungs á Íslandi frá 1478 til 1491. 

## Tengt efni
* Duggaradómur
* Enska öldin

## Tenglar

* ''Hvað var Píningsdómur?''; af Vísindavefnum
Orðsifjabók

**Orðsifjabók** er orðabók sem inniheldur orðsifjar þeirra orða sem þar eru. Margar stórar orðabækur eins og Oxford English Dictionary og Webster's innihalda upplýsingar um orðsifjar án þess að vera sérstaklega orðsifjabækur.

## Dæmi
*Enska
**Hoad, T.F., *[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]*.  Oxford, Oxford University Press (1986).
** * George William Lemon enski orðsfijafræðingur og höfundur bókarinnar *A derivative dictionary of the English language: in two alphabets, tracing the etymology of those English words, that are derived I. From the Greek, and Latin languages; II. From the Saxon, and other Northern tongues.* London, Prentuð fyrir G. Robinson (1783). 
**Eric Partridge, *Origins: A short etymological dictionary of Modern English*. New York: Greenwich House (1958, 1959, 1961, 1966).
*Forngríska
** Hjalmar Frisk, *Griechisches Etymologisches Wörterbuch*, Heidelberg  (1960, 1970). http://www.indo-european.nl/cgi-bin/response.cgi?root=leiden&morpho=0&basename=\data\ie\frisk&first=1 
*Þýska
**Friedrich Kluge, *Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache*, Berlín: Walter de Gruyter (first edn. 1883, 21st edn. 1975).
*Íslenska
**Ásgeir Blöndal Magnússon, *[[Íslensk orðsifjabók]]*
*Pólska
**Aleksander Brückner, *[[Słownik etymologiczny języka polskiego]]*, fyrsta útgáfa, Kraków, Krakowska Spółka Wydawnicza, 1927 (9th edition, Varsjá, Wiedza Powszechna, 2000).

## Ytri tenglar
*Orðsifjar á netinu
Íslensk orðsifjabók

**Íslensk orðsifjabók** er orðsifjabók með 25.000 íslenskum uppflettiorðum sem var fyrst gefin út árið 1989 eftir Ásgeir Blöndal Magnússon.

Fletta má upp í stærstum hluta Íslenskrar orðsifjabókar á vefgátt Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Málinu.is.

## Tengt efni
* Málinu.is
Rakarafrumvarpið

**Rakarafrumvarpið** var frumvarp um afgreiðslutíma rakarastofa og annarra vinnustofa sem voru í viðskiptum við almenning. Það var lagt fyrir Alþingi árið 1924 og samþykkt árið 1928. Þetta frumvarp varð mikið hitamál á Íslandi, og mikið um það skrifað í blöðunum. Frumvarpið var fellt á Alþingi fjögur þing í röð, en náði loks loks samþykkt árið 1928. 

Halldór Laxness skrifaði um deilurnar um rakarafrumvarpið í Brekkukotsannál og notaði það sem dæmi um hve Íslendingar eyddu miklu púðri í tittlingaskít meðan aðalatriðin yrðu útundan. Hann segir hæðnislega frá rakarafrumvarpinu í bókinni:

:*Átti að þolast bæjarfélaginu að rakarastofum væri lokið upp á morgnana klukkan sex eða sjö og síðan haldið áfram að raka fólk þángað til um miðnætti?*

Eftirlitsmaðurinn, persóna í Brekkukotsannál, lætur í ljós skoðanir sínar á frumvarpinu. Hann segir þar:

 

Halldór Laxness minntist síðar á rakarafrumvarpið í grein um hundahald sem hann skrifaði í Morgunblaðið árið 1970. Þar sagði hann:

:*Mig minnir að deilan hafi staðið um það, klukkan hvað ætti að loka rakarastofum á kvöldin. Ýmsir smápólitíkarar og kleyfhugar lögðu þetta mál fyrir sig sem sérfræðigrein, eða kannski maður ætti að segja rórill. Á einum æsingafundi um málið í Barnaskólaportinu, þar sem líka voru krakkar, heyrði ég og sá þektan borgara æpa undir einni ræðunni: Hér skal blóð mæta blóði. (Mig minnir ég hafi einhversstaðar komið deilunni um Rakarafrumvarpið á framfæri í róman, en ef ég man rétt gerði ég fundinn þó akademiskari en þessir fundir voru í raun og veru).*  

## Tilvísanir

## Tenglar
* ''Atvinnufrelsi - vinnuvernd - siðmenning''; grein í Morgunblaðinu 1990
Drep

**Drep** getur átt við:
*Kransæðarstíflu (en)
*Vefjadrep
* Kolbrandur - staðbundinn dauði mjúkra vefja
*: Þurradrep
*: Votadrep
Önd (aðgreining)

**Önd** (einnig gamla formið **Ǫnd**) eða **önd** (einnig gamla formið **ǫnd**) geta átt við:
*Önd - fugl af andaætt
**Önd* - í merkingunin sál eða andi (samanber orðið öndun)
**Önd* - í merkingunni fordyri eða forstofu (samanber orðið anddyri)
**Önd* (einnig ritað *önn*) - í merkingunni áhyggja, raun eða sorg
*Önd - kvenmannsnafn sem fyrirfinnst í fornaldarsögnum, uppruninn er óviss en nafnið gæti komið frá orðinu *önd* sem merkir „áhyggja“ eða „raun“

## Sjá einnig
*Öndótt (íslenskt kvenmannsnafn)

## Neðanmálsgreinar
Skriðdepla

**Skriðdepla** (fræðiheiti: *Veronica scutellata*) er vatnajurt af græðisúruætt sem vex í votlendi og súrum jarðvegi. Hæðst hefur hún fundist í 450m hæð fyrir utan við Hveravelli, þar hefur hún sést í 600m hæð við jarðhiti.

## Tilvísanir
Emily Osment

**Emily Jordan Osment** (fædd 10. mars 1992) er bandarísk leik- og söngkona. Hún hefur leikið í sjónvarpsþáttum á borð við *[[Hannah Montana]]*. Þá lék hún í kvikmyndaþríleiknum um *[[Spy Kids]]*.
Al anon

**Al-anon** samtökin eru alþjóðleg 12 spora samtök fyrir ættingja og vini alkóhólista og nátengd AA-samtökunum. Í samtökunum er félögum gefið tækifæri til að deila reynslu sinni sem og að hjálpa til með að styrkja og hjálpa öðrum meðlimum að reyna að leysa vandamál sín.

## Hugmyndafræði
Al-Anon starfar eftir þeirri hugmynd að alkóhólismi sé fjölskyldusjúkdómur og að aðstandendur verði oft jafn veikir við það að lifa með alkahólistanum og þrói með sér það sem kallað er meðvirkni og þurfi því sjálfir á því að halda að byggja sig upp, rétt eins og alkahólistinn sjálfur, og það með því að losna við meðvirkni sína.

## Aðferðafræði
Tilgangur Al-Anon er því að hjálpa fjölskyldum alkóhólista að byggja upp einstaklingana sem mynda fjölskylduna með reynslusporunum 12.

Á sama hátt og önnur 12 spora samtök, eins og AA-samtökin sem dæmi, eru Al-Anon ekki tengd neinum trúarhópum né trúarbrögðum, stjórnmálaskoðunum, félagasamtökum og/eða stofnunum. Jafnframt taka samtökin ekki þátt í deilum, þau styðja ekki né eru í andstöðu við nokkurn málsstað. Al-Anon byggja ekki á félagsgjöldum heldur eru þau fjárhagslega sjálfstæð og byggja á frjálsum samskotum á félagsfundum.

Samtökin eru grundvölluð af þremur stoðum líkt og AA samtökin. Þau eru reynslusporin, erfðavenjur og þjónustuhugtök. Í merki samtakanna eru þessar 3 stoðir, en þær merkja hvert horn.
Landsbjörg, landssamtök björgunarsveita

**Landsbjörg, landssamtök björgunarsveita** voru landssamtök hjálparsveita og flugbjörgunarsveita sem urðu til við sameiningu Landssambands hjálparsveita skáta og Landssambands flugbjörgunarsveita 28. september 1991. Formaður samtakanna var kjörinn Ólafur Proppé. Nokkrar deilur spunnust milli Slysavarnafélags Íslands og nýju samtakanna vegna einkunnarinnar „landssamtök björgunarsveita“ þar sem innan Slysavarnafélagsins voru þá 94 björgunarsveitir en innan landssamtakanna aðeins 28 samkvæmt Slysavarnafélaginu.

Árið 1999 sameinuðust Slysavarnafélag Íslands og Landsbjörg og urðu Slysavarnafélagið Landsbjörg.
Slysavarnafélagið Landsbjörg

**Slysavarnafélagið Landsbjörg** eru landssamtök björgunarsveita og slysavarnadeilda á Íslandi. Samtökin urðu til 2. október árið 1999 við sameiningu Slysavarnafélags Íslands og Landsbjargar - landssambands björgunarsveita. Aðilar að sambandinu eru 99 björgunarsveitir, 70 slysavarnadeildir og 50 unglingadeildir.

Slysavarnafélagið Landsbjörg rekur skrifstofu að Skógarhlíð 14. Slysavarnafélagið Landsbjörg á og rekur Slysavarnaskóla sjómanna, sem hefur aðsetur um borð í skólaskipinu Sæbjörgu.

Fjöldi björgunarsveita slysavarnafélagsins eru meðlimir í Íslensku alþjóðabjörgunarsveitinni. Slysavarnafélagið sjálft stýrir aðgerðum alþjóðabjörgunarsveitarinnar frá skrifstofu sinni.

## Tenglar
* Vefur Landsbjargar
Hallgrímur Þorsteinsson

**Hallgrímur Þorsteinsson** (f. 17. mars 1776, d. 4. ágúst 1816) var prestur á Hrauni og Steinsstöðum í Öxnadal.

Hallgrímur fæddist í Garði í Aðaldal og voru foreldrar hans þau Þorsteinn Hallgrímsson prestur, síðar í Stærra Árskógi, og fyrri kona hans Jórunn Lárusdóttir Scheving. Hallgrímur lærði í Hólaskóla og lauk stúdentsprófi þaðan 11. maí 1799. Þótti hann halda góða prófræðu og útskrifaðist með einkunn betri en í meðallagi.

Hallgrímur vígðist aðstoðarprestur til séra Jóns Þorlákssonar á Bægisá vorið 1803. Hann þótti dável gefinn, ásjálegur maður og söngmaður góður. Hallgrímur var einn fjögurra bræðra sem allir voru prestar við Eyjafjörð á fyrstu áratugum 19. aldar, þeir voru auk hans sr. Kristján Þorsteinsson prestur víða m.a. á Tjörn, sr. Stefán Þorsteinsson á Völlum og sr. Baldvin Þorsteinsson á Upsum.

Kona sr. Hallgríms var Rannveig Jónasdóttir frá Hvassafelli. Þau bjuggu á Hrauni í Öxnadal 1803 - 1809 en frá 1809 á Steinsstöðum. Börn þeirra voru Þorsteinn, bóndi á Hvassafelli, Rannveig, húsmóðir á Steinsstöðum, Jónas, náttúrufræðingur og skáld og Anna Margrét á Steinsstöðum. Séra Hallgrímur drukknaði í Hraunsvatni sumarið 1816, fertugur að aldri.
Urtönd

**Urtönd** (fræðiheiti: *Anas crecca*) er minnst anda hérlendis. Höfuð og háls steggsins eru rauðbrúnn en aftur frá augum ganga grænir geirar um vanga, bryddaðir gulu. Bringan er mógul en flikrótt af ljósari fjaðrajöðrum. Búkur er af öðru leyti ljósgrár nema undir gumpur svartur með gulum blettum á hvorri hlið niður af brúnu stéli. Kollan er mógulflikrótt. Svo speglar beggja kynja grængljáandi, bryddaðir ljósum, en ofan þeirra ber kollan ljósa bekki sem verða áberandi á þöndum vængjum. Við þetta einkenni bætast hjá steggnum rákir, hvítar og svartar, milli vængja og baks. Stél beggja kynja tiltölulega löng og fleyglaga. Goggur beggja kynja er blágrár með dökkri nögl. Fætur eru gráir. Urtönd er lágfleygur fugl, flýgur hratt. 

Eggin geta náð tugi. Varpstöðvar eru með lækjum og tjörnum, jafnt á heiðum sem láglendi. Hreiður er óvandað, klætt fjörðum og dúni. Urtönd er meira á ferli um kvöld og nætur en daga. Hún dylst tíðum og sést því ekki eins oft og aðrar endur. 

## Yfir vetrarmánuðina
Á Íslandi eru urtendur algengar á Ölfusá yfir vetrarmánuðina. Þær sjást oft á grynningunum. Meðfram bökkum Ölfusár vestan við kirkjugarðinn sjást þær oft enda lítið um mannaferðir á þeim slóðum. Þar sækja þær í heitar lindir sem eru íslausar allann veturinn. 

Fjöldi urtanda er mjög mismunandi eftir árum. Urtendur eru veiddar til matar en í litlu mæli. 

## Æti
Jurtir og smádýr.

## Tenglar
* Endur (Náttúrufræðistofa Kópavogs) 

## Tilvísanir
Fæðingarfræði

**Fæðingarfræði** er sérgrein innan læknisfræði og ljósmóðurfræði sem lýtur að umönnun og eftirliti kvenna og barna þeirra á meðgöngu, í fæðingunni og eftir fæðingu. Þeir sem sinna fæðingarfræðum eru annars vegar kvensjúkdóma- og fæðingarlæknar, sem taka ákvarðanir um og annast inngrip og aðgerðir á meðgöngu og í fæðingu, og hins vegar ljósmæður, sem sinna fræðslu og venjubundnu eftirliti á meðgöngu og annast stuðning við eðlilegt ferli fæðingar og umönnun móður og barns eftir fæðingu.

## Tengt efni

* Meðganga
* Sorturák
* Þungun
Katyn-fjöldamorðin

**Katyn-fjöldamorðin** fóru fram í apríl 1940 í Katyn skógi, 19 km vestur af Smolensk í Sovétríkjunum þegar Rússar myrtu 22.000 pólska herforingja, lögreglumenn, menntamenn auk annarra að fyrirskipun Jósefs Stalíns í því skyni að afhöfða pólska herinn. Það var ekki fyrr en 1990, sem sovésk yfirvöld játuðu, að þarna hefði sovéska leynilögreglan verið blóðug upp fyrir axlir.
Katyn

**Katyn** (rússneska: Каты́нь; pólska: Katyń ['katɨnʲ]) er þorp (*selo*) í Smolenskfylki í Rússlandi.

## Tengt efni
* Katyn-fjöldamorðin
Bjór (nagdýr)

:*Fyrir aðrar merkingar orðsins, sjá [[Bjór (aðgreining)|aðgreniningarsíðu]].*
**Bjórar** (eða **bifrar**) (fræðiheiti: *Castoridae*) er ættkvísl nagdýra (Castor) sem lifir í ám og vötnum og byggir þar stíflur. Skinn bjóranna eru mikið notuð í loðfeldi. Bjórar hafa sundfit á afturfótunum.
Sigurður Kristófer Pétursson

**Sigurður Kristófer Pétursson** (9. júlí 1882 – 19. ágúst 1925) var sjálfmenntaður fræðimaður og þýðandi, en hann þýddi t.d. *Hávamál Indíalands: Bhagavad-Gíta*. Hann var mikill málamaður, las norðurlandamálin öll, og talaði og ritaði dönsku. Ensku og þýsku nam hann svo vel að hann gat lesið vísindarit á þeim málum, og talaði esperanto og orti á því máli. Sigurður Kristófer er þekktastur fyrir bók sína: *[[Hrynjandi íslenskrar tungu]],* en hún útskýrir með mjög sérstökum hætti hvernig skrifa má fallegra óbundið íslenskt mál. Sigurður Nordal las handritið yfir og benti á margt sem betur mátti fara. 

Þegar Sigurður Kristófer var 14 vetra varð hann holdsveikur. Tveimur vetrum síðar, árið 1898, tók Laugarnesspítali til starfa. Fékk hann þá vist þar og var hann einn af fyrstu sjúklingum sem þangað fluttust. Dvaldist hann þar til dauðadags. Sjúkdómur hans var hin svonefnda *[[slétta holdsveiki]]*. Ekki varð séð að hún ágerðist hið minnsta seinni árin. Það sem mest þjáði hann var meltingarsjúkdómur, en ekki holdsveiki. Sjúkdómur þessi ágerðist meir og meir, þar til hann var skorinn upp haustið 1923. Batnaði þá nokkuð um hríð, en síðan sótti í sama horf. Síðasta haust sitt var hann sárlasinn. Vann hann þá sem ákafast að bók sinni *Hrynjandi íslenskrar tungu*, og undi sér engrar hvíldar. 

Sumir töldu að Sigurður ætti skilið doktorsnafnbót fyrir kenningu sína en hann svaraði því til að sér nægði sá titill, sem ekki yrði af sér tekinn: *Sjúklingur í Laugarnesspítala*.

## Eitt og annað
* Um Sigurð er nokkuð fjallað í *Sögu hugsunar minnar* eftir Brynjúlf Jónsson frá Minna Núpi, m.a. er birt þar í viðauka sendibréf frá Sigurði til Brynjúlfs, sjá bls. 100 - 104. Bréfið er ritdómur Sigurðar um bók Brynjúlfs.
* Í Sálmabók Þjóðkirkjunnar er einn sálmur eftir Sigurð nr. 402, Drottinn vakir, drottinn vakir daga' og nætur yfir þér.http://tru.is/salmabok?numer=402

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Um vetrarsólhvörf – (Hugleiðing um Sigurð Kristófer Pétursson)''; grein eftir Óskar Aðalstein skáld
* Sigurður Kristófer Pétursson. – Eimreiðin, 2. Hefti (01.04.1925), bls. 147-154
1096

Árið **1096** (**MXCVI** í rómverskum tölum)

## Atburðir
* Tíundarlög sett. 
* Kennsla hófst líklega í Oxford-háskóla.
## Fædd
*Knútur lávarður (d. 1131)
*Stefán Englandskonungur (d. 1154)

## Dáin
Snjóbíll

**Snjóbíll** (eða **snjóbifreið**) er bíll á skriðbeltum, og er sérstaklega gerður til að aka  á snjó. Fyrsti snjóbíllinn á Íslandi var nefndur *Gusi* og var í eigu Guðmundar Jónssonar (1909-1985). Hann kom hingað til lands árið 1950.  

## Tilvísanir
Grófin

**Grófin** var kriki sem gekk inn í sandfjöru sem spannaði frá ósi Lækjarins, fyrir neðan Arnarhól og vestur fyrir, þar sem nú er húsið Vesturgata 4. Svæðið hvarf síðar undir hafnaruppfyllingu, og svo var tekið að byggja þar, en það er þetta svæði sem í daglegu tali nefnist Grófin. 

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Kaupmenn í Grófinni''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1948
* ''Uppgötvun í Grófinni''
* ''Byggt meðfram Tryggvagötu''; af mbl.is
* ''Það gerðist í Grófinni''; grein í Morgunblaðinu 1984
Ódáðahraun

**Ódáðahraun** er víðáttumikið hraunflæmi í Suður-Þingeyjarsýslu, norðan Vatnajökuls, milli Skjálfandafljóts og Jökulsár á Fjöllum. Norðurmörkin eru skilgreind á mismunandi hátt. Sumir vilja draga þau frá austri til vesturs sunnan við Bláfjall og Sellandafjalls, aðrir telja að það nái norður undir Mývatnssveit og að Hringveginum um Mývatnsöræfi, enn aðrir vilja teygja það allt norður að Þeistareykjum. Ódáðahraun er stærsti samfelldi hraunfláki Íslands, um 4400 km² (ef miðað er við fyrst nefndu skilgreininguna). Það er samsett úr fjöldamörgum einstökum hraunum, bæði dyngjuhraunum og hraunum frá sprungum og gígaröðum. Elstu hraunin eru 10-12 þúsund ára en þau yngstu eru frá eldgosinu í Holuhrauni 2014-15. Upp úr hraunaflákum Ódáðahrauns rísa fjöll og fjallaklasar svo sem Herðubreið, Upptyppingar og Dyngjufjöll.

Ekki er vitað hvenær svæðið fékk nafn sitt en það kemur fyrst fyrir í rituðum heimildum í Undur Íslands sem Gísli biskup Oddsson skrifaði á 17. öld. Nafnið er augljóslega tengt útilegumannatrú enda töldu menn á fyrri öldum að í hrauninu leyndust fjölbyggðir og frjósamir útilegumannadalir.

Árbók Ferðafélags Íslands 1981 fjallar um Ódáðahraun, bæði fornar og nýjar leiðir og jarðfræði.

## Tenglar
* NAT.IS - Norðurferðir : Ódáðahraun 
* ''Bréf úr Ódáðahrauni''; grein í Ísafold 1884
* Þorvaldur Thoroddsen, Ódáðahraun, Andvari, 1. Tölublað (01.01.1885), Blaðsíða 20
*  Jón Gauti Jónsson, Ódáðahraunsvegur hinn forni, Árbók Hins íslenzka fornleifafélags,  (01.01.1979), Blaðsíða 129
* Ólafur Jónsson, Ódáðahraun 1.bindi, Bókaútgáfan Norðri Akureyri 1945 
* Ólafur Jónsson, Ódáðahraun 2.bindi, Bókaútgáfan Norðri Akureyri 1945
* Ólafur Jónsson, Ódáðahraun 3.bindi,Bókaútgáfan Norðri Akureyri 1945
* Ódáðahraunsvegur hinn forni, Árbók Hins íslenzka fornleifafélag 1979
* Ingvar Teitsson, biskupaleið yfir Ódáðahraun, Ferðir - 1. tölublað 2002
* Trausti Einarsson,Sprengisandsvegur og örlög hans, Saga - 1. tölublað 1976
Peter Schmeichel

**Peter Bolestaw Schmeichel** (fæddur 18. nóvember 1963) er danskur markmaður í knattspyrnu. Faðir hans var 
pólskur en móðir dönsk. Schmeichel lék lengi vel með Manchester United en fór frá liðinu til Sporting CP en síðar til Aston Villa. Hann lagði skóna á hilluna árið 2003. Sonur hans, Kasper Schmeichel er einnig markmaður.
Laugahlíð

**Laugahlíð** í Svarfaðardal er hlíðin fyrir sunnan og ofan Tjörn. Þar eru volgar laugar en vatn frá þeim hefur verið notað í Sundskála Svarfdæla sem vígður var 1929.  Laugarnar raða sér í stórum dráttum á línu sem liggur norður-suður í hlíðinni. Heitustu volgrurnar eru tæplega 30°C. Laugasteinn er stór stakur steinn við laugarnar ofan við Sundskálann.

Neðan undir hlíðinni er bærinn Tjarnargarðshorn. Bæjarins er getið í Sturlungu. Á 20. öld var nafni hans breytt í Laugahlíð en upp úr aldamótum 2000 var nafnið aftur fært í sitt gamla horf. Á síðustu áratugum hafa allmörg hús risið í landi Tjarnargarðshorns svo nú er þar kominn snotur þéttbýliskjarni sem einu nafni nefnist Laugahlíð.

Nöfn húsa í Laugahlíð:
* Tjarnargarðshorn
* Laugasteinn
* Laugabrekka
* Laugaból
* Laugagerði
* Laugalækur
* Gullbrekka
* Jörfatún
Glasgow (bygging)

**Glasgow** var hús sem stóð við Vesturgötu (5A). Það var stærsta hús á Íslandi þegar kaupmaðurinn P.L. Henderson lét byggja húsið árið 1862 og líka þegar það brann til kaldra kola, 18. apríl 1903. Þrjátíu manns bjuggu í húsinu þegar eldurinn kom upp, og bjargaðist það allt óskaddað út. Enska konsúlatið var til húsa í Glasgow og sjö smiðir höfðu þar verkstæði. Vindaverksmiðja var í húsinu og þar kom eldurinn upp. Bærinn Vigfúsarkot, sem stóð vestan, brann einnig. Nú stendur þar elliheimili.  

P.L. Henderson, sem hafði keypt Höltersbæjarlóð, fékk leyfi til að reisa stórhýsi á lóðinni. Þetta var Glasgow-verslunin, eign firmans Henderson, Anderson & Co og var J. Jonassen verslunarstjóri. Glasgow-verslunin varð gjaldþrota árið 1862 og var allur búðarvarningur seldur á uppboði. Egill Egilsson kaupmaður eignaðist Glasgow árið 1872. Í húsinu var stór salur, sem rúmaði 200 manns í sæti og voru þar haldnar samkomur. 

Þar starfaði sjómannaklúbburinn þar sem oft voru haldnir fyrirlestrar um ýmis efni til fróðleiks almenningi. Ennfremur var salurinn notaður fyrir fundarhöld og sjónleiki. Þar stóð Þorlákur Ó. Johnson fyrir fyrstu málverkasýningunni á Íslandi árið 1879 og sýndi þar eftirprentanir af myndum eftir erlenda málara, en aldamótaárið var þar fyrsta málverkasýning íslensks málara: Þórarins B. Þorlákssonar. 

Síðar var húsinu breytt og mun herbergjum hafa verið fjölgað. Í brunabótavirðingu frá 1883 eru þar talin 18 herbergi og þrjú eldhús auk sölubúðar og 14 árum síðar voru herbergin orðin 40 samtals. Einar Benediktsson skáld keypti eignina 1896 og tveim árum síðar lét hann reisa hús á norðausturhluta lóðarinnar (Vesturgata 5). Það stendur enn á horni Vesturgötu og Aðalstrætis. 

## Tenglar
* ''Þegar Glasgow brann''; grein í Morgunblaðinu 1994
* ''Glasgow''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1980
Veggjalús

**Veggjalús** (fræðiheiti: *Cimex lectularius*) er skortíta af sníkjutítnaætt. Veggjalús er blóðsuga í húsum, heldur sig mikið til í rúmum fólks og sýgur blóð þess á nóttunni. Ekki má rugla veggjalúsinni saman við veggjatítluna. 

## Tenglar
* ''Mannelsk og blóðþyrst''; grein í Morgunblaðinu 1989 
*