Vatíkanið

**Vatíkanið** eða **Páfagarður** (latína: *Status Civitatis Vaticanae*, ítalska: *Stato della Città del Vaticano*) er örríki og borgríki undir stjórn Páfastóls. Höfuð kaþólsku kirkjunnar, páfinn, er einráður yfir því. Landið er landlukt en eina ríkið sem það á landamæri að er Ítalía, enda er ríkið staðsett inni í Rómaborg sem það er sögulega séð hluti af. Vatíkanið varð sjálfstætt frá Ítalíu með Lateransamningunum árið 1929. Þar er það skilgreint sem aðskilið yfirráðasvæði í eigu Páfastóls sem er fullvalda stjórn og dómsvald þar. Páfastóll er fullvalda aðili að alþjóðarétti og fer með veraldlegt vald yfir Vatíkaninu. Páfinn og páfastjórn (*Curia Romana*) mynda Páfastól.

Vatíkanið er 49 hektarar að stærð og íbúafjöldi var um 882 árið 2024. Það er því minnsta og fámennasta fullvalda ríki heims. Það er líka með eina fámennustu höfuðborg heims. Þar sem yfirstjórn Vatíkansins er jafnframt yfirstjórn kaþólsku kirkjunnar, er Vatíkanið klerkaveldi undir stjórn páfa, sem er biskup Rómar og höfuð kaþólsku kirkjunnar. Æðstu embættismenn Vatíkansins eru allir kaþólskir klerkar af einhverju tagi. Eftir að páfastóll var fluttur aftur til Rómar frá Avignon árið 1377 hefur opinbert aðsetur páfa verið í Páfahöllinni þar sem Vatíkanið er nú, þótt páfi hafi áður lengst af búið í Kvirinalhöll í Róm og fleiri stöðum.

Páfastóll (biskupsstóll Rómar) var stofnaður í frumkristni og er helsta biskupsdæmi kaþólsku kirkjunnar, sem um 1.329 milljónir manna tilheyra (miðað við 2018). Borgríkið Vatíkanið var hins vegar stofnað 11. febrúar 1929 þegar Páfastóll og ítalska ríkið gerðu með sér Lateransamningana þar sem kveðið er á um stofnun nýs ríkis. Vatíkanið er þannig ekki framhald á Páfaríkinu (756-1870) sem áður náði yfir stóran hluta Mið-Ítalíu.

Í Vatíkaninu er að finna fjölmarga markverða staði eins og Péturskirkjuna, Sixtínsku kapelluna, Vatíkanbókasafnið og Vatíkansöfnin. Þar getur að líta mörg af frægustu málverkum og höggmyndum heims. Efnahagur Vatíkansins byggist á framlögum frá kaþólikkum um allan heim, sölu frímerkja og minjagripa, aðgangseyri að söfnum og tekjum af útgáfu. Í Vatíkaninu eru hvorki innheimtir skattar né tollar.

## Heiti
Heitið „Vatíkanborg“ (*Civitas Vaticana*) var fyrst notað í Lateransamningunum sem voru undirritaðir 11. febrúar 1929. Samkvæmt samningunum var stofnað borgríki og nefnt eftir Vatíkanhæð á vesturbakka Tíber. Orðið kemur frá etrúskri byggð, *Vatica* eða *Vaticum*, á svæði sem Rómverjar kölluðu *Ager Vaticanus* („Vatíkanakur“).

Á ítölsku er nafn borgríkisins *Città del Vaticano*, eða *Stato della Città del Vaticano*, sem merkir einfaldlega „ríki Vatíkanborgar“. Á latínu er nafnið *Status Civitatis Vaticanae* og það heiti er notað í opinberum skjölum Páfastóls og páfa.

## Saga

Á tímum rómverska lýðveldisins var votlendissvæði á vesturbakka Tíber, utan við borgina, milli Janikúlumhæðar, Vatíkanhæðar og Mario-fjalls, nefnt *Ager Vaticanus* „Vatíkanakur“. Þetta svæði náði niður að Aventínhæð og allt upp að ármótum Cremera við Tíber. Örnefnið *Ager Vaticanus* var notað fram á 1. öld, en eftir það var heitið *Vaticanus* notað yfir smærra svæði, eða Vatíkanhæð, svæðið þar sem Péturstorgið er nú, og hugsanlega þar sem Via della Conciliazione er í dag. Vegna þess hve svæðið var nálægt helsta óvini Rómar, etrúsku borginni Veii (önnur nöfn yfir *Ager Vaticanus* voru *Ripa Veientana* og *Ripa Etrusca*), höfðu Rómverjar illar bifur á þessu svæði.

Rómverska skáldið Martialis (40-102) ritaði um léleg gæði víns frá Vatíkaninu, jafnvel eftir að landið var þurrkað upp. Sagnaritarinn Tacitus skrifaði að árið 69 (ár keisaranna fjögurra), þegar norræni herinn hafði komið Vitellíusi til valda hafi hann sett upp búðir í Vatíkaninu, þar sem margir hermenn hafi látist vegna sjúkdóma.

Á keisaratímanum voru reistar hallir á þessu svæði, eftir að Agrippína eldri (14 f.Kr.-18. október 33) þurrkaði svæðið upp og setti þar upp garða snemma á 1. öld. Árið 40 byggði sonur hennar, keisarinn Kalígúla (ríkti 37-41) skeiðvöll fyrir stríðsvagnakappakstur í görðunum hennar, sem Neró lauk síðar við og fékk nafnið *Circus Gaii et Neronis*, en er oftast kallaður Skeiðvöllur Nerós. 

Vatíkansúlan á Péturstorginu er það eina sem eftir er af Skeiðvelli Nerós. Hún var flutt frá Helíópólis í Egyptalandi í valdatíð Kalígúlu. Steinsúlan stóð upphaflega í miðju (*spina*) skeiðvallarins. Á skeiðvellinum liðu margir kristnir menn píslarvættisdauða eftir brunann mikla í Róm árið 64. Samkvæmt sagnahefðinni var Pétur postuli krossfestur með höfuðið niður á þessum stað. Steinsúlan var flutt á núverandi stað árið 1586 í valdatíð Sixtusar 5. páfa með aðferð sem ítalski arkitektinn Domenico Fontana hannaði.

Á móti skeiðvellinum, hinum megin við Via Cornelia, var grafreitur. Þar voru reist minnismerki, stór og lítil grafhýsi, og ölturu til hinna ýmsu guða ólíkra fjölgyðistrúarbragða, sem stóðu þar þar til Péturskirkja Konstantínusar var reist á fyrri helmingi 4. aldar. Helgidómur frýgversku gyðjunnar Kýbele og Attis eiginmanns hennar stóð þar löngu eftir að kirkjan var reist. Leifar af þessum forna grafreit hafa verið grafnar upp af ýmsum páfum á ýmsum tímum, sérstaklega eftir endurreisnina. Skipulegur fornleifauppgröftur fór þar fram í valdatíð Píusar 12. milli 1939 og 1941. Kirkja Konstantínusar var reist árið 326 ofan við það sem menn töldu vera gröf heilags Péturs í grafreitnum.

Frá því kirkjan var reist fjölgaði íbúum á svæðinu þar í kring. Höll var reist þar nálægt á 5. öld, í valdatíð Symmakusar páfa (498-514).

### Páfaríkið

Þegar svæðið varð aðsetur biskupsins í Róm og síðar páfans þar í borg fór byggingum þar smám saman að fjölga, einkum eftir að Páfagarður fór að verða pólitísk stofnun og ekki aðeins trúarleg. Eftir fall Rómverska keisaradæmisins var Róm oftast undir stjórn páfa eða einhvers veldis sem naut stuðnings hans (svo sem Heilaga rómverska ríkisins). Smám saman jókst veraldleg umsýsla páfa. Lönd sem heyrðu undir páfastól voru kölluð Páfaríkið. Páfaríkið náði yfir stóran hluta Mið-Ítalíu í meira en þúsund ár, en um miðja 19. öld varð sameining Ítalíu til þess að héruðin voru innlimuð í Konungsríkið Ítalíu.

Lengst af á þessum tíma bjó páfi ekki í Vatíkaninu. Lateranhöll, sem var á allt öðrum stað í borginni, var hefðbundinn íverustaður páfa í um þúsund ár. Frá 1309 til 1377 var páfastóll í Avignon í Frakklandi. Þegar páfi sneri aftur til Rómar tók hann upp búsetu í Vatíkaninu, en árið 1583 var Kvirinalhöll gerð að sumarhöll. Páll 5. páfi lauk við endurbyggingu hallarinnar í byrjun 17. aldar. Þegar ítalski herinn hertók Rómaborg árið 1870 lokaði páfi sig inni í höll sinni í Vatíkaninu og Kvirinalhöll varð aðsetur konungs Ítalíu þegar Róm varð höfuðborg hins nýja ríkis árið eftir.

### Undir ítalskri stjórn
Milli 1861 og 1929 var talað um „rómverska vandamálið“ og eftir innlimun Rómar í Ítalíu 1870 varð til óvissa um stöðu eigna páfastóls. Páfagarður undi aldrei ósjálfstæðinu, eftir að hafa verið eitt mesta pólitíska afl Vesturlanda. Í langan tíma voru páfarnir ekki á því að hætta öllum diplómatískum afskiptum, sem þeir þó neyddust til að gera. 

Ítalska ríkið hafði engin afskipti af páfa innan veggja Vatíkansins, en gerði hins vegar eigur kirkjunnar víða upptækar. Árið 1871 tók konungur Ítalíu yfir Kvirinalhöll og gerði hana að konungshöll. Eftir það fengu páfar að sitja óáreittir í Vatíkaninu og sérstök lög tryggðu þeim ákveðin forréttindi, eins og að mega taka við erlendum erindrekum. Páfi viðurkenndi hins vegar ekki rétt ítalska konungsins til yfirráða í Róm og neitaði að yfirgefa Vatíkanið þar til deilan var leyst. Píus 9., síðasti páfinn sem ríkti yfir Páfaríki, kallaði sig „fanga í Vatíkaninu“. Á þessum tíma varð vald páfa fyrst og fremst andlegt. 

Páfagarður og Ítalía deildu um þess mál til 1929 þegar fasistaríkisstjórnin á Ítalíu samþykkti sjálfstæði Vatíkansins með Lateransamningunum. Samningarnir voru undirritaðir af Benito Mussolini, forsætisráðherra Ítalíu, fyrir hönd konungsins, Viktors Emmanúels 3., og utanríkisráðherra páfa, Pietro Gasparri kardinála, fyrir hönd páfa, Píusar 11. Samningurinn sem var staðfestur og tók gildi 7. júní 1929, gerði Vatíkanið að sjálfstæðu ríki og kvað auk þess á um sérstaka stöðu kaþólskrar trúar á Ítalíu.

### Síðari heimsstyrjöld

Í síðari heimsstyrjöld lýsti Páfastóll undir stjórn Píusar 12. yfir hlutleysi. Herlið Þriðja ríkisins hernam Róm í september 1943 eftir að ný ríkisstjórn Ítalíu samdi um vopnahlé, en bandamenn hröktu það þaðan árið 1944. Báðir aðilar virtu hlutleysi Vatíkansins. Eitt af forgangsmálum Píusar 12. var að koma í veg fyrir sprengjuárásir á borgina, og hann mótmælti jafnvel dreifingu áróðursbæklinga úr flugvélum breska flughersins. Stefna bresku stjórnarinnar var að forðast allan yfirgang gagnvart Vatíkaninu, en að umgengni við aðra staði í borginni færi eftir því hvort ítalska ríkisstjórnin virti skilyrði.

Þegar Bandaríkjamenn hófu þátttöku í stríðinu voru yfirmenn þar á móti sprengjuárásum á Vatíkanið vegna ótta við viðbrögð kaþólskra hermanna, en sögðust ekki myndu stöðva Breta í að varpa sprengjum á borgina, ef þeir kysu það. Bandaríkjaher leyfði jafnvel kaþólskum hermönnum að segja sig frá þátttöku í loftárásum á Róm og aðra kaþólska helgistaði. Enginn hermaður kaus að nýta sér þessa undanþágu. Bretar lýstu því hins vegar yfir að þeir myndu varpa sprengjum á Róm eftir því sem þörf krefði.

Í desember 1942 stakk breskur sendiherra í Páfagarði upp á því að Róm yrði lýst óvarin borg, en Mussolini hafnaði hugmyndinni. Þegar innrás bandamanna á Sikiley hófst, gerði bandaríski flugherinn loftárásir á Róm sem beindust sérstaklega að járnbrautarlínum. Um 1500 manns létu lífið og Píus 12. sem var sagður veikur af áhyggjum yfir mögulegum sprengjuárásum heimsótti staði sem urðu fyrir þeim. Önnur sprengjuárás átti sér stað 13. ágúst 1943, eftir að Mussolini var steypt af stóli. Næsta dag lýsti ríkisstjórn Ítalíu Róm óvarða borg eftir að hafa ráðfært sig við Páfastól um orðalag yfirlýsingarinnar.

### Eftir stríð

Píus 12. lét vera að skipa nýja kardinála á stríðstímum. Þegar seinni heimsstyrjöldinni lauk voru margar mikilvægar stöður lausar, þar á meðal staða utanríkisráðherra, fjármálaráðherra, kanslara, og umsjónarmanns trúarregla og trúarsafnaða. Píus 12. skipaði 32 nýja kardinála árið 1946 eftir að hafa tilkynnt þá fyrirætlun sína í jólapredikun árið áður.

Páfaherinn (fyrir utan svissneska vörðinn) var leystur upp með bréfi Páls 6. 14. september 1970. Herlögreglu Vatíkansins var breytt í borgaralegt lögreglulið.

Árið 1984 var gert nýtt samkomulag milli Páfastóls og Ítalíu þar sem tilteknum ákvæðum Lateransamninganna var breytt. Þar á meðal var afnám stöðu kaþólskunnar sem ríkistrúar, en kveðið hafði verið á um það frá stöðulögum Konungsríkisins Sardiníu 1848.

Árið 1995 var bygging nýs gestahúss, Domus Sanctae Marthae, við hlið Péturskirkjunnar gagnrýnd af umhverfissamtökum með stuðningi ítalskra stjórnmálamanna, sem héldu því fram að nýja byggingin myndi skyggja á útsýni að kirkjunni frá nærliggjandi íbúðum. Um stutt skeið olli þetta spennu í samskiptum Vatíkansins við ríkisstjórn Ítalíu, en Vatíkanið hafnaði öllum tilraunum til að skerða rétt þess til að reisa byggingar innan sinna landamæra.

Í valdatíð Jóhannesar Páls páfa 2. jók Vatíkanið afskipti sín af alþjóðastjórnmálum á ný, og nýtti sér það að eiga áheyrnarsæti í flestum helstu alþjóðastofnunum nútímans. Breski lögfræðingurinn John R. Morss hefur haldið því fram að staða Vatíkansins sem fullvalda ríkis byggist á óhefðbundnum grunni og sé ýmsum vandkvæðum háð.

## Efnahagur
Efnahagskerfi Vatíkansins er einstakt í heiminum. Allar tekjur þess koma frá rómversk-kaþólskum kirkjum um allan heim, sölu á minjagripum og frímerkjum eða aðgöngu að söfnum Vatíkansins. Þar er enginn einkageiri og því sem næst allir vinna fyrir sömu stofnunina, Páfagarð. Þrátt fyrir þetta óvenjulega kerfi eru aðstæður íbúa mjög góðar og jafnvel betri en íbúa Rómar sjálfrar.

## Lýðfræði
Íbúasamsetning Vatíkansins er frábrugðin flestum öðrum ríkjum heims vegna þess að allir íbúarnir búa þar vegna starfs síns. Meiripartur íbúanna er klerkar, sökum þess að þar eru höfuðstöðvar stærsta trúfélags heims, allt frá kardinálum til presta og yfir í óbreytta munka og nunnur. Flestir tala latínu starfs síns vegna, en koma frá hinum ýmsu stöðum heims og eiga því önnur móðurmál sem þeir nota dags daglega. Reyndar er stór hluti íbúanna af ítölsku bergi brotinn, en Ítalir hafa alltaf átt sterk ítök í æðstu stofnunum rómversk-kaþólsku kirkjunnar af sögulegum ástæðum. Flestir þeir sem búa í Vatíkaninu og eru ekki af klerkastétt, eru svissnesku verðirnir. Það er her hins sjálfstæða ríkis Vatíkansins, en allir sem í honum eru eru svissneskir. Af þeim sökum tala þeir þýsku sín á milli. Allir íbúar Vatíkansins eru, eðli málsins samkvæmt, rómversk-kaþólskir.

## Merkilegir staðir

Vatikanið var lengi vel ein helsta valdamiðstöð Evrópu og þar eru margar merkilegar stofnanir og byggingar. Þar er Basilíka heilags Péturs, sem er oft talin fallegasta kirkja heims, en óumdeilanlega sú stærsta. Kirkja sem byggð var árið 326 var fyrsta byggingin á því svæði sem í dag er Vatikanið. Sú sem stendur þar í dag var byggð á miðri 16. öld og þá voru veggir og loft skreytt með málverkum sem í dag eru mörg hver talin meðal þeirra allra fegurstu. Sixtínska kapellan var byggð á 15. öld að tilskipun Sixtusar Páfa IV og hefur sama grunnform og Musteri Salomóns. Hún er líka þakin freskum, þeirra frægust Sköpun Adams. Vatikanið rekur listasöfn, því listaverk Páfastóls eru ekki einungis þau sem á veggjunum eru, heldur líka margar styttur, málverk og fleiri stök verk. Þessi söfn eru talin eiga mörg fegurstu listaverka Evrópu sem páfar hafa í gegnum tíðina sankað að sér. Auk þess hýsa þau ýmsa muni tengda sögu kristni, kaþólsku og einkum Páfastólnum sjálfum, svo sem fyrrverandi hásæti páfa. Þar að auki er í Vatikaninu eitt merkasta skjalasafn heims, Hið leynda skjalasafn Vatikansins. Þar eru geymd flest skjöl sem Páfastóll hefur látið frá sér eða sankað að sér. 1922 var ákveðið að opna hluta þessa annars leynda skjalasafns fyrir vísindamönnum til rannsókna. Í páfatíð sinni opnaði Jóhannes Páll páfi II. fleiri hluta safnsins og meðal annars þá hluta þess sem snúa að Heimsstyrjöldinni síðari. Enn er þó mikill hluti þessa skjalasafns algjörlega leyndur óviðkomandi og eru uppi margar samsæriskenningar um hvað þar sé geymt.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Vefur Páfastóls