open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nikótín

**Nikótín** er lýtingur sem finnst í jurtum af náttskuggaætt, aðallega tóbaki og kókajurt, en í minna mæli í tómötum, kartöflum, eggaldinum og grænum pipar. Nikótín  var áður notað sem skordýraeitur. Í litlu magni virkar það örvandi á spendýr. Nikótín er þannig einn af þeim þáttum sem gera tóbaksreykingar ávanabindandi.

Nikótín er örvandi efni og mikilvægur þáttur í fíkn þeirra sem reykja. Nikótín má einnig finna í tyggjói, rafsígarettum, neftóbak, píputóbaki og nikotínpúðum. Þrátt fyrir að mestur hluti nikótíns í sígarettu brenni upp í hitanum sem myndast í sígarettunni og að magn nikótínsins sé þannig lítið, er það nægjanlegt til að valda fíkn. Magn nikótíns sem fer út í líkamann úr hverri sígarettu veltur á nokkrum þáttum, s.s. gerð tóbaksins og hvort sígarettan er með síu. Að meðaltali tekur það nikótín um sjö sekúndur að ná til heilans og nikótínið skilst úr líkamanum á innan við tveimur tímum. Nikótínfíkn veldur þó aðeins vægum fráhvarfseinkennum hjá flestum og sjaldgæft er t.d. að fólk vakni á næturnar þegar áhrif síðustu sígarettu þverra.

Í seinni tíð hefur notkun á nikótíni færst í aukanna með tilkomu nikótínpúða en það hefur valdið áhyggjum meðal fólks og þá einkum tannlækna. 

## Tilvísanir
Heróín

**Heróín** var fyrst búið til úr morfíni árið 1874. Heróín er tilheyrir svokölluðum "hörðum" efnum, efnum þar sem einstaklingurinn myndar mikið þol og sláandi fráhvarfseinkenni þegar töku efnisins er hætt. Heróín veldur miklum líkamlegum áhrifum og alvarlegum fráhvarfseinkennum þegar inntöku efnisins er hætt.

## Tenglar
* ''Hinir ungu ríku - og heróínið''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
Ópíöt

**Ópíöt** eru efni sem örva viðtakanema á frumuhimnum mismunandi fruma sem staðsettar eru víða í miðtaugakerfinu. Þetta veldur meðal annars tilfinningaleysi, ofkælingu og slökun. Af þessum sökum eru ópíöt oft notuð sem verkjastillandi lyf. Helstu ópíötin eru morfín og heróín, en einnig má nefna kódín, metadón og petidín. 

Ópíöt eru mjög vanabindandi efni sem fólk getur myndað mikið þol við. Því þurfa neytendur efnanna sífellt að auka skammtastærð til þess að ná fram sömu virkni og áður. Ófrískar konur sem taka ópíöt geta jafnframt gert barn sitt háð efninu. Eftir fæðingu þarf barnið því áfram að fá efnið til þess að fá ekki fráhvarseinkenni (sem geta verið hættuleg). Smám saman er þó hægt að minnka efnaskammtinn og að lokum hætta að gefa það.
Krakk

**Krakk** er hreint kókaín blandað natróni eða ammoníaki og vatni og hitað til að fjarlægja saltsýru kókaíns og þannig vinnst hækkað brunaþol efnisins og nýtni þess. Krakk er oftast reykt með þar til gerðri krakkpípu. Þegar blandan þornar upp verður lítið magn vatns eftir í krakkinu sem svo sýður og brestur (enska: *Crack*) en nafn efnisins er dregið af hljóðinu sem myndast.
Ofskynjunarlyf

**Ofskynjunarlyf** eru flokkur lyfja sem breyta skynjun, hugsun og tilfinningum vegna áhrifa þeirra á taugakerfið. 

Ofskynjunarlyf hafa verið notuð í þúsundir ára og eru í dag notuð í rannsóknir, meðferð eða misnotuð sem vímuefni. Mismunandi er hvernig menn flokka ofskynjunarlyf þar sem lyfin hafa mismunandi virkni. Þekktasta ofskynjunarlyfið er líklegast LSD (e. *lysergic acid diethylamine*) en meskalín, sem er unnið úr kaktusi, er einnig vel þekkt. Fyrir utan truflun á skynjun geta ofskynjunarlyf framkallað alvarleg kvíðaköst, þunglyndi, geðrof og tilfinningu um að viðkomandi sé að missa stjórn á hlutunum. 
  
Ofskynjunarlyf geta einnig valdið skyndiverkun löngu eftir að þau eru tekin inn, svokallað endurlit (e. flashback) þar sem áhrif lyfsins koma aftur fram.

## Meðferð
Meðferði við töku ofskynjunarlyfja felur m.a. í sér lyf við geklofa ef psychotic er til staðar. Eins og með önnur lyf þá er algengt að fólk noti þau til að bæta samskipti sín við aðra og því er mikilvægt að meðferð taki á þeim samskiptum eða samskiptaleysi.
Albert Bandura

**Albert Bandura** (1925 - 2021) fæddist í Norður-Kanada. Bandura hlaut doktorsnafnbót frá háskólanum í Iowa árið 1952 og það var þar sem hugur hans fór að hneigjast æ meira að kenningum atferlissinna og námskenningum þeirra. Ári síðar hóf hann kennslu við Stanford-háskólann.

Þrátt fyrir að aðhyllast kenningar atferlissinna var Bandura ósammála sumum atferlissinnum sem töldu að nám gæti aðeins farið fram með beinni skilyrðingu. Þvert á móti taldi Bandura að óbein skilyrðing og herminám væri einnig mikilvægt.

## Bóbó-dúkkan

Bandura er meðal annars þekktur fyrir rannsóknir sínar á ýgi. Hann bendir á að ýgi mótist í samfélagi og iðulega með herminámi, þar sem hermt er eftir öðrum sem sýna svipaða hegðun. Fræg er tilraun Bandura sem sýndi hvernig herminám getur skýrt ýgi barna, jafnvel í nokkrum smáatriðum.

## Gagnrýni á Bandura
Norski sálfræðingurinn Jan Smedslund Jan Smedslund, hefur gagnrýnt kenningu Bandura um eigin getu (self efficacy) fyrir að vera ekkert nema sjálfsögð sannindi sem þurfi ekki að raunprófa. Bandura bendir á móti á að kenningin um eigin getu sé hluti af heildarkenningu um áhugahvöt, félagsnámskenningu, sem meðal annars er teflt fram gegn einföldum styrkingarkenningum. Það skiptir félagsnámskenningu engu máli hvort eigin geta sé raunvíst eða röklegt hugtak. Það geta því verið meðmæli með kenningu að hún sé augljóslega sönn. 

En í því sambandi er líka rétt að muna hve margt á að vera sjálfsögð sannindi en reynist eitthvað annað þegar á hólminn er komið. Það eru til dæmis sjálfsögð sannindi að Akkiles nær aldrei skjaldbökunni. Eða hvað? Er kannski sjálfsagt að hann nái henni? Hver er aftur skilgreiningin á sjálfsagt?
Carl Rogers

**Carl Ransom Rogers** (8. janúar 1902 – 4. febrúar 1987) var áhrifamikill bandarískur sálfræðingur. 

## Ævisaga
Carl Rogers fæddist í Chicago. Hann lærði til prests en ferð til Peking breytti lífsviðhorfum hans og hann fór að efast um trúarskoðanir sínar. Eftir útskrift innritaðist Rogers í klíníska sálfræði í Kólumbíu háskóla þar sem hann hlaut doktorsnafnbót árið 1931. Þegar Roger vann á *Rochester Society for the Prevention of Cruelty to Children* fór hann að þróa eigin kenningar.

Árið 1942 skrifaði Rogers sína fyrstu bók, *Counseling and Psychotherapy*. Árið 1945 var honum boðið að setja upp eigin meðferðarmiðstöð við háskólann í Chicago. Þar gaf hann út helsta verk sitt um einstaklingsmiðaða meðferð (Client-Centered Therapy), þar sem hann setur fram kenningar sínar. Kenningar Rogers beinast að sjúklingnum og eru því að nokkru í samræmi við kenningar Freuds. Á meðan Freud leggur hins vegar oft áherslu á það slæma í manninum gengur kenning Rogers út frá því að maðurinn sé í grunnatriðum góður og heilbrigður og því er góð andleg heilsa hið eðlilega ástand og slæm andleg heilsa er frávik frá því. Kenningin er einnig nokkuð einföld, ólíkt til dæmis kenningum Freuds. Kenningin byggir á lífskrafti þar sem öll dýr reyna að nýta getu sína eftir fremsta megni og ef það tekst ekki er þar ekki um að ræða skort á áhuga. Dæmi um þennan lífskraft segir Roger þörfina fyrir ást og umhyggju, sköpunarkraftur mannsins sem hann taldi vera mjög mörg dæmi um. Hann er þó frægastur fyrir meðferðarform sitt sem vanalega er kölluð einstaklingsmiðuð meðferð (e. *client centered*). Líkt og margt sem Roger gerði varð meira að segja nafnið tilefni til deilna. Sálfræðingar spurðu í undrun hvort ekki væru allar meðferðir einstaklingsmiðaðar.

Árið 1964 samþykkti hann að taka við rannsóknarstöðu í Kaliforníu. Hann veitti meðferð, hélt fyrirlestra og skrifaði allt til dauðadags.
Virk skilyrðing

Í **virkri skilyrðingu** er gengið út frá því að einstaklingurinn sé virkur í umhverfinu, það er hann er hluti af umhverfinu. Hver hegðun á sér þannig afleiðingu og sú afleiðing hefur áhrif á hvort, og þá hversu oft, einstaklingurinn endurtekur þá hegðun. Þær afleiðingar sem auka eða styrkja þá hegðun sem þær fylgdu kallast styrkjar. Hegðun sem leiðir til styrkir eykst en önnur hegðun minnkar.

Dæmi um þetta er rotta í tilraunabúri (sem einnig hefur verið kallað Skinnerbúr, kennt við sálfræðinginn B. F. Skinner) þar sem slá er á einum vegg búrsins. Ef rottan styður framfótunum á slána kemur matur niður í lítinn dall. Virkið (það er virka hegðunin) er það sem rottan gerir rétt fyrir styrkinn, það er sú hegðun að styðja framlöppunum á slána. Afleiðingin, hér maturinn, veldur því að rottan fer að styðja mun oftar á slána en áður.

Ef maturinn hættir að fylgja því að ýta á slána mun rottan fljótlega hætta því. Þá er talað um slokknun hegðunarinnar. 

Ef aftur er farið að styrkja hegðun sem búið var að slökkva mun hún aukast mun hraðar en það tók í fyrstu að koma henni á. Þegar spá á fyrir um breytingar á hegðun verður því að taka mið af styrkingarsögu lífverunnar. Styrkingarsaga er einfaldlega það hvernig hegðun lífverunnar var styrkt í fortíðinni og hún hefur áhrif á núverandi hegðun lífverunnar og breytingar á henni í framtíðinni.

Nauðsynlegt er að ákveða hvaða styrkir eru áhrifaríkastir og auðveldast að koma á það sem]] vísar til mynsturs styrkjanna, svo sem hvort þeir fylgi hverri svörun, annarri hvorri, í tíunda hvert skipti og svo framvegis. Einnig geta styrkingarsnið byggst á ákveðnum tíma á milli styrkja í stað fjölda svarana og því er greint á milli tveggja styrkingarsniða, tímastyrkingar og hlutfallsstyrkingar.
Húmanísk meðferð

Húmanískar meðferðir
Húmanískar kenningar hafa verið kallaðar þriðja aflið í sálfræðinni vegna þess að þær komu fram sem andsvar við bæði atferlishyggjunni og sálaraflshyggjunni. Húmanískir sálfræðingar töldu atferlissinna leggja ofuráherslu á það mælanlega, hegðun, og fórna þannig því sem helst einkenndi manninn, tilfinningar hans og hugsanir. Þrátt fyrir að eiga margt sameiginlegt með sálaraflssinum samþykktu húmanískir sálfræðingar ekki skoðanir þeirra. Þeir töldu sálaraflsfræði of determiniska, þ.e. að duldar hvatir mannsins höfðu of mikil áhrif á hegðun hans. Ólíkt sálaraflssinnum einbeita húmanískir sálfræðingar sér einnig að núverandi ómeðvituðu tilfinningum og leggja áherslu á að einstaklingurinn axli þá ábyrgð sem felist í því að þroskast sem mannseskja. Húmanískir sálfræðingar telja alla menn reyna að öðlast self-actualization, þ.e. að ná því að vera allt sem þeir geta orðið. Þeir leggja áherslu á að maðurinn þroski ást sína, sjálfsmynd og möguleika til fullnustu. Maðurinn sé heild og hann verði að umgangast sem heild.  
Húmanískar meðferðir eru client-centered. Ein af máttarstoðum meðferðarinnar er að maðurinn reyni að þroskast á öllum þeim sviðum sem hann getur. Meðferðin gengur út frá því að maðurinn sé góður og að annað sé tilkomið vegna þess að hann hefur orðið fyrir hindrunum á leið sinni að self-actualization, og því sé hann ekki í sambandi við eigin tilfinningar. Carl Rogers, einn helsti forvígismaður húmanískrar meðferðar, lagði mikla áherslu á að meðferðaraðilinn hlustaði á það sem einstaklingurinn segði, viðurkenndi skoðanir og vandamál einstaklingsins og sýndi samhygð (empathy). Meðferðaraðilinn hjálpar þannig sjúklingnum til að hjálpa sér sjálfum. Í Gestalt meðferð, sem stundum er talin til húmanískrar meðferðar, er lögð áhersla á að einstaklingurinn samþykki eigin ábyrgð á tilfinningum sínum. Fjölskyldumeðferð, sem byggir á svipuðum forsendum leggur áherslu á að fjölskyldan sé samverkandi heild þar sem allir einstaklingar hennar beri ábyrgð á að leysa úr vandamáli sjúklingsins.
Atferlismeðferð

**Atferlismeðferð** er ein tegund sálfræðimeðferðar. Hún er notuð til að meðhöndla ýmsar tegundir af geðröskun og hegðunarvandamálum. Meðferðin byggist á að nota klassíska og virka skilyrðingu til að breyta hegðun fólks. 

Atferlismeðferð hefur gefist vel á ýmsum sviðum, svo sem til að meðhöndla fælni og áráttu-þráhyggjuröskun. 

## Tengt efni
Hugræn atferlismeðferð
Tilgáta

**Tilgáta** er óstaðfest og ósönnuð tillaga sem ætluð er sem skýring á tilteknu fyrirbæri. Vísindaleg tilgáta er prófanleg og dregin af tiltekinni kenningu. Raunprófanir á tilgátum eru notaðar til að styðja eða hrekja kenningu. Ef tilgáta er staðfest hættir hún að vera tilgáta. Þannig má til dæmis segja að „þróunarkenning Darwins“ sé orðatiltæki sem dagað hafi uppi í málinu þar sem ljóst má vera að hún beygji sig ekki fyrir efa.

## Notkun í aðferðafræði og tölfræði

Í aðferðafræði og tölfræði er talað um núlltilgátu (H0) annars vegar og aðaltilgátu (H1) hins vegar. Núlltilgátan segir til um að engin tengsl séu á milli þeirra breyta sem í hlut eiga. Aðaltilgátan er aftur á móti að þessi tengsl séu til staðar.

Kenning (enska: *theory*) er safn tengdra fullyrðinga til að skýra eða skilja. Einnig er hægt að skilja hugtakið sem „staðfesta hugmynd okkar um veruleikann og um tengsl milli fyrirbæra“.

* **Tilgátukenning** er safn skilyrtra setninga og tilgáta (enska: hypothesis) sett fram sem prófanleg kenning (enska: empirical observations).
* **Túlkunarkenning** er samstætt sjónarhorn sett fram til aukins skilnings en er ekki prófanleg.

Kenning er vel rökstudd hugmynd um hvernig eitthvað er (til dæmis líffræðikenning eða sagnfræðikenning) eða hvernig eitthvað eigi að vera (til dæmis siðfræðikenning). Kenning er venjulega talin vera betur rökstudd og traustari en tilgáta, sem segja má að sé upplýst ágiskun. Í raunvísindum er *kenning* tækniheiti yfir tilgátu sem ítrekað hefur staðist raunprófanir og þykir þá lýsa viðfangi sínu vel. Vísindalegar kenningar verða að vera hrekjanlegar, þ.e. skilyrðin sem uppfylla þarf til þess að hrekja kenninguna þurfa að vera tilgreind.

## Tengt efni
* Sálfræðileg kenning

## Tilvísanir
Emil Kraepelin

**Emil Kraepelin** (fæddur 15. febrúar 1856, dáinn 7. október 1926) var þýskur sálfræðingur sem reyndi að bera kennsl á geðsjúkdóma með því að skoða og hópa saman mynstur og einkenni sjúkdóma.

## Vinna Kraepelin
Kraepelin reyndi ekki að greina eða hópa sjúkdóma saman eftir því hversu lík einkenni sjúkdómanna voru, líkt og forverar hans höfðu gert, enda var það gagnsleysi slíkra aðferða sem fékk Kraepelin til að þróa hið nýja greiningarkerfi sitt.
Kraepelin gaf sér þá forsendu að líkamlegur afbrigðileiki væri undirliggjandi fyrir hvern sjúkdóm og var þess fullviss að vísindamenn myndu einhverntíma finna meinafræðilega ástæðu fyrir hvern geðsjúkdóm.

Eitt meginatriði aðferðar hans var að gera sér grein fyrir því að nánast hvaða einkenni sem er gat birst í öðrum sjúkdómum. Sem dæmi getur nánast hvert einkenni geðklofa einnig birst í tvískautaþunglyndi, þrátt fyrir að þau séu ekki eins algeng þar. Hann gerði sér einnig grein fyrir því að það sem aðgreinir sjúkdóm er ekki eitt sérstakt einkenni hans heldur mynstur einkenna. Þannig byggðist kerfi Kraepelins á því að þekkja sjúkdóma með því að sjá einkennamynstur þeirra. Það að þekkja sjúkdóma á einkennamystri þeirra er mikilvægt þegar orsakir sjúkdóms eru ekki ljósar, líkt og í geðklofa. Með því að skoða DSM-IV kerfið sem og ICD kerfi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar má sjá að þetta atriði Kraepelins, að ákvarða sjúkdóm út frá einkennamynstri, er einmitt það sem notað er í dag og finnst einnig í öðrum kerfum.

Kraepelin renndi einnig stoðum undir þá kenningu að geðklofi og tvískautaþunglyndi gengi í erfðir með því að sýna fram á að geðklofi væri algengari meðal ættingja geðklofa en annarra.
Kraepelin skrifaði einnig um mynstur geðklofa og tvískautaþunglyndis. Þar sagði hann að í geðklofa er algengast að geðheilsu sjúklingsins hraki og virkni hans minnki, á meðan tvískautaþunglyndi sé slitróttari sjúkdómur þar sem sjúklingi batni og versni á víxl. Þessi lýsing er rétt þar sem geðklofi er sjúkdómur þar sem einstaklingi hrakar á meðan sveiflurnar eru meiri í tvískautaröskun.
Kraepelin er fyrstur talinn hafa gert fullnægjandi grein fyrir *manic-depression*, sem nú hefur verið skipt í þunglyndi og tvískautaröskun, og geðklofa sem hann gaf nafnið *dementia praecox*. Hann var einnig félagi Alois Alzheimers sem bar kennsl á Alzheimer sjúkdóminn.
Klæðskiptablæti

**Klæðskiptablæti** (e. transvestic fetishism) er ákveðin tegund blætisdýrkunar sem einkennist af því að vilja klæðast fötum hins kynsins í þeim tilgangi að örvast kynferðislega.  Tíðni notkunarinnar getur verið afar misjöfn, allt frá því að klæðast fötum hins kynsins af og til og til þess að klæðast þeim alltaf. Nánast undantekningarlaust er um gagnkynhneigða karlmenn að ræða sem klæðast kvenmannsfötum. Ekki er alltaf hægt að sjá þetta þar sem karlmenn klæðast stundum kvenmannsundirfötum innan undir eigin fötum. Oft fróa karlmenn sér þegar þeir klæðast þessum fötum. DSM-IV skilgreinir röskunina aðeins í gagnkynhneigðum karlmönnum. Röskunin kemur oftast fram á unglingsárum.

Þrátt fyrir að sumir fræðimenn bendi á það sé ýmislegt sameiginlegt með kynskiptum og klæðskiptingum þá er áberandi munur á milli raskananna. Þar er helst að líta til þess að kynskiptar vilja breyta kynfærum sínum og eiga líf sem meðlimur hins kynsins. Þeir upplifa ekki kynferðislega örvun þegar þeir klæðast fötum hins kynsins á meðan það gildir oft um klæðskiptinga sem þó eru fullkomlega sáttir við eigið kyn.
Rannsóknir benda til þess að klæðskiptar eigi erfiðara með persónuleg samskipti og séu sjálfstæðari en þeir sem ekki eru klæðskiptar.
Sálfræðingar leggja áherslu á nokkrar nálganir; sálaraflskenningar, skilyrðingu og líffræðilegt fornæmi og gefa mismunandi skýringar á hegðuninni, þ.á m. brengluð samskipti einstaklingana við foreldra.
Kvalalosti

**Kvalalosti** eða **sadismi** felst í því að fá kynferðislega ánægju út úr því að kvelja, binda eða niðurlægja hinn aðilann í kynlífi. Kvalalosti er nátengdur ýmiss konar blætisdýrkun og fer yfirleitt fram sem einhvers konar hlutverkaleikur. Þeir sem leggja stund á slíkt kynlíf gera það yfirleitt eftir ströngum reglum til að tryggja að samþykki gagnaðilans sé fyrir hendi og til að koma í veg fyrir slys. Gagnaðilinn er sá sem haldinn er sjálfspíningarhvöt (masókisma). Alþjóðlega heitið sadismi er dregið af nafni franska rithöfundarins Marquis de Sade sem var þekktur fyrir skáldsögur sem lýstu á opinskáan hátt þeirri kynferðislegu nautn sem felst í kvalalosta.
Sjálfspíningarhvöt

**Sjálfspíningarhvöt** (eða **masókismi**) merkir það að fá kynferðislega ánægju eða gleði af niðurlægingu og sársauka. Athöfnin þar sem manni er beitt valdi fer af stað af samþykki og virðingu og markmið hennar er að valda aðilunum ánægju. Valdabeiting eða niðurlæging án sameiginlegu ákvörðunar og samþykkis aðilanna kallast ofbeldi eða í sömum tilfellum nauðgun.

Kynórar masókista geta snúist til dæmis um einhvers konar niðurlægingu, líkt og að vera barðir, píndir eða nauðgað, þ.e. að vera undir annan aðila komnir.
Gægjuhneigð

**Gægjuhneigð** (eða **voyeurismi**) byggir á að fylgjast með öðrum aðilum, eða liggja á gægjum, vanalega ókunnugum og vanalega fólki sem er að stunda kynlíf. Gægjuhneigð er röskun sem ekki er líkamlega skemmandi en getur sært blygðunarkennd þeirra sem fyrir henni verða. Sá sem haldinn er gægjuhneigð finnur til mikillar hvatar til að njósna um aðra og hann fær útrás fyrir kynhvöt sína með því að gera eitthvað sem er bannað. Sá sem gægist fróar sér stundum á meðan hann liggur á gægjum eða eftir það. Það getur gerst á mörgum stöðum, t.d. við glugga, á almenningsstöðum o.s.frv. Einstaka sinnum lætur sá sem gægist fórnarlömbin vita af nálægt sinni og reynir jafnvel að nálgast þau en það er í undantekningartilvikum. Algengara er að hann leggi á flótta ef upp um hann kemst. Margir þeirra karlmanna sem nást fyrir gægjur eru giftir. Sannanir eru um að hvötin aukist þegar einstaklingurinn finnur fyrir mikilli streitu.
Kynvitund

**Kynvitund** vísar til þess hvernig einstaklingur upplifir kyn sitt. Fólk upplifir kyn sitt ýmist sem karl, konu eða utan þeirra tveggja kynja eða blanda af báðu, nefnist það kynsegin. 

## Sjá einnig
* Trans fólk

## Tilvísanir
Blætisdýrkun

**Blætisdýrkun** (eða **fetishismi**) er hugtak sem venjulega er notað um kynferðisáráttu tengda ákveðnum hlutum eða líkamspörtum sem oft er talinn óvenjuleg.  Hugtakið var upphaflega myndað á 18. öld og var það notað yfir fyrri stig trúar þar sem hlutir hafa yfirnáttúruleg völd yfir mönnum.  Sigmund Freud tók síðar upp orðið og notaði yfir hvöt sem beinist að ákveðnum hlutum eða afmörkuðum hluta manneskju. Þar sem um er að ræða dauða hluti koma málefni blætisdýrkunar sjaldan fyrir opinberlega. Fyrir kemur þó að blætisdýrkun gangi svo langt að stela hlutum sem þeir svo nota til að fá útrás fyrir kynhvöt sína. Dæmi um þess háttar hluti eru notaðar kvenmannsnærbuxur. Algengt er að blætisdýrkendur laðist að gúmmíi, annaðhvort þar sem einstaklingurinn klæðist gúmmífötum eða maki hans. Blætisdýrkun er langvinnandi og fræðimönnum hefur reynst erfitt að útskýra hann.
Blætisdýrkendur leita sjaldan meðferðar. Þegar það gerist er það oft vegna þess að þeir hafa verið skikkaðir til þess, s.s. af yfirvöldum eða mökum. Meðferð hefur gefið einhvern árangur þar sem hlutir sem blætisdýrkendur sækjast eftir eru paraðir við fráreiti líkt og raflost.
Frotteurismi

**Frotteurismi** er það þegar einstaklingur örvast kynferðislega af því að nudda líkama sínum eða kynfærum upp við aðra manneskju sem hefur ekki samþykkt það. Nuddið getur verið gagnvart ákveðnum líkamshluta eða ekki. Yfirleitt er um að ræða unga karlmenn sem nudda sér upp við kvenmenn og það á sér yfirleitt stað við aðstæður þar sem er mikil mannþröng. Það á sér oft stað ásamt öðrum kynlífsröskunum svo sem strípihneigð. Oftast forðar einstaklingurinn sér áður en athæfi hans uppgötvast eða viðkomandi nær að gera mál út úr því.
Strípihneigð

**Strípihneigð** er kynlífsafbrigði, sem lýsir sér þannig, að þeir, sem eru haldnir strípihneigð, bera kynfæri sín fyrir ókunnugum, koma þeim þannig á óvart og fá þannig kynferðislega örvun. Vanalega bera karlmenn kynfæri sín fyrir konum og börnum. Striplingurinn er yfirleitt sauðmeinlaus að öðru leyti.

Striplingurinn finnur oft til sektar yfir því sem hann gerir. Hann finnur þó jafnframt til hvatar til að bera sig og þegar þær tilfinningar verða nægjanlega sterkar gerir hann það. Atferlismeðferðir og sálaraflsmeðferðir eru notaðar sem meðferð, en árangur þeirra er óljós.
Skýringarstíll

Hugtakið **skýringarstíll** vísar til þess hvaða ástæður einstaklingur gefur atburðum í lífi sínu. Einstaklingur með jákvæðan skýringarstíl er þannig líklegri til að segja „ég var óheppinn í þetta skiptið“, eða „mér mistóks þarna og verð því bara að gera betur næst“, á meðan einstaklingur með neikvæðan skýringastíl er líklegri til að segja „aldrei get ég gert neitt rétt“, eða „ég er ómögulegur“. Við skilgreiningu á skýringarstíl er helst þrennt sem þarf að hafa í huga:

* Innri - Ytri
* Takmarkaðar - Almennar
* Skammvinnar - Langvinnar

Þessi atriði ráða eflaust mestu um það hvort skýringarstíll telst jákvæður eða neikvæður.

## Neikvæður skýringarstíll
Einstaklingur sem notar innri, almennar og langvinnar ástæður fyrir atburðum hefur neikvæðan skýringarstíl. Það kemur kannski ekki á óvart að þunglyndir einstaklingar nota einmitt þessar útskýringar, að ekkert gangi upp og þeir geti allt eins gefist upp. Það ber hjálpaleysi merki.

Að kenna innri ástæðum um eitthvað (s.s. „ég er ómögulegur“) er merki um lágt sjálfstraust. Að nota almennar ástæður er til merkis um að viðkomandi telji sama gilda um öll önnur svið lífs hans. Að telja þær langvinnar dregur úr virkni og áhuga einstaklingsins, það er tilgangslaust að reyna ef þú telur hlutina alltaf eiga eftir að verða þér jafn slæmir.

## Jákvæður skýringarstíll
Það að nota ytri, takmarkaðar og skammvinnar ástæður er merki um jákvæðni. Ytri ástæður eru til merkis um að ekkert sé að þér, takmarkaðar að jafnvel þó eitthvað gangi illa er það á takmörkuðu sviði lífsins og þarf alls ekki að gilda um önnur svið og skammvinnar að hlutirnir geta og muni sennilega breytast. 

Þessi atriði eru einmitt þau sem hugrænar meðferðir byggja á, að leiðrétta rangan skýringarstíl þannig að einstaklingurinn öðlist jákvæðari sýn á lífið.
Stjarfageðklofi

**Stjarfageðklofi** (e. catatonic schizophrenia) er flókin taugageðræn hegðunarheilkenni sem einkennist af óeðlilegum hreyfingum, hreyfingarleysi, óeðlilegri hegðun og fráhvarf. Upphaf stjarfageðklofa getur verið bráð eða lúmsk og einkenni geta vaxið, minnkað eða breyst meðan á þau standa yfir. Það hefur í gegnum tíðina verið tengt geðklofa þar sem hann kemur oftast fram við geðraskanir. Það er nú vitað að einkenni stjarfageðklofa eru ósértæk og geta komið fram við aðrar geðrænar, taugafræðilegar og læknisfræðilegar aðstæður. Stjarfageðklofi er nú sjálfstæð greining (þótt sumir sérfræðingar séu ósammála), og hugtakið er notað til að lýsa eiginleikum undirliggjandi röskunar.

Stjarfageðklofi einkennist af hreyfitruflunum, s.s. vaxhreyfanleika (waxy flexibility) þar sem viðkomandi er lengi í þeirri stöðu sem hann er settur í. Einnig getur einstaklingurinn framkvæmt furðulegar sjálfviljugar hreyfingar og stellingar, kæki eða andlitsgrettur eða hann getur endurtekið það sem sagt er.  Hann gæti líka neitað að tala orðið árásagjarn. Stundum þarf að hjálpa sjúklingnum að borða og sjá um sig.  Lyfjameðferð getur dregið úr einkennum.

## Tilvísanir
Geðvefrænir sjúkdómar

**Geðvefrænir sjúkdómar** eða sálvefrænir sjúkdómar (somatoform disorders (somatoform = bodylike)) fela í sér líkamleg einkenni sem ekki er hægt að skýra með þekkingu okkar á líkamlegri virkni. Misræmi á milli hugar og líkama getur valdi geðvefrænni svörun. Sjúkdómurinn er erfiður að því leyti að alvarlegt er þegar viðkomandi hefur í raun líkamlegan sjúkdóm.

Lyf eru almennt ekki notuð til lækninga á geðvefrænum sjúkdómum en samtalsmeðferðir hjá sálfræðingum eða geðlæknum hafa borið bestan árangur. Sem dæmi um geðvefræna sjúkdóma má nefna höfuðverki sem engar líkamlegar útskýringar finnst á. Mígreni var lengi talinn geðvefrænn sjúkdómur en svo er ekki í dag.
Íslensk vefhugbúnaðarfyrirtæki

Það má segja að **Íslensk vefhugúnaðarfyrirtæki** hafi byrjað með tilkomu myndrænna vafra um eða upp úr 1994. Fyrstu árin var mikill tilraunabragur á þeim vefsvæðum sem voru gerð, enda netnotkun ekki orðin almenn og væntur ávinningur fyrirtækja af því að eiga vefsíðu á þessum tíma var oftast afar lítill.

Í fyrstu kynslóð íslenskra vefsvæða voru vefir listamanna, (grafískra) hönnunarfyrirtækja, og útflutningsfyrirtækja mest áberandi, og opinberir eða hálf-opinberir aðilar á borð við Ferðamálaráð og Útflutningsráð stóðu að fjármögnun og skipulagningu samstillra kynningarvefja fyrir ákveðna útflutningsgeira.

Einhver fyrstu veffyrirtækin voru Miðheimar og Íslenska menntanetið en aðalstarfssemi þeirra var rekstur internetþjónustu fyrir einstaklinga og fyriræki. Hjá þeim var heimasíðugerðin aukabúgrein. Svipaða sögu var að segja um flest veffyrirtæki á þessum árum, t.d. var Auglýsingastofa Reykjavíkur að meginþræði hefðbundin auglýsingastofa sem fékkst við prentmiðlun. Því má segja að "vefauglýsingastofan" Qlan sem Tómas Jónsson og Guðmundur Ragnar Guðmundsson stofnuðu hafi verið fyrsta sérhæfða veffyrirtækið, þó líftími hennar hafi verið fremur skammur.

Smátt og smátt spruttu upp fyrirtæki með starfsemi sem snerist um vefhönnun og hugbúnað tengdan vefsíðugerð og vefumsjón. Þessi fyrirtæki bættust við hinn ört vaxandi upplýsingatækniiðnað á Íslandi á síðari hluta tíunda áratugarins.

## Tímaröð og starfstímabil helstu veffyrirtækjanna
* 1991-2002? - Veda Internet
* 1992-... Íslenska menntanetið
* 1993-... -  Hugvit (stofnað 1993 en byrjaði síðar að smíða vefi)
* 1993 - 1997 - Reiknir
* 1994-2001 - Miðheimar
* 1995-1997(?) - Qlan
* 1995-1997 - Auglýsingastofa Reykjavíkur
* 1996-1999? - Íslenska internetþjónustan
* 1996-1999 - IO Inter Organ
* 1996-1999 - Núlleinn á Íslandi ehf (Síðar Atom01)
* 1999-2004 - IO Inter Organ
* 1997-2000 - Gæðamiðlun (GM)
* 1997-2003 - Íslenska vefstofan
* 1998-... -  Margmiðlunarstofa Íslands (WhizArt Interactive síðar Salt)
* 1998-... -  Salt (síðar Vyre)
* 1999-... -  Eskill
* 2000-2000 - Mekkano
* 2000-... -  Vefsýn
* 2001-2001 - Kveikir
* 2001-... -  Hugsmiðjan
* 2001-... -  Origo
* 2001-... -  Sjá
* 2002-... -  ECWeb
* 2003-... -  Atómstöðin/Núlleinn
* 2005-... -  Emstrur vefsíðugerð / Drupal vefsíður
Vantar upplýsingar um:

* Vefja
* Tristan-Þekking
* Nett
* Idega
* Skíma
* Intranet ehf
* i7
* e4 (fyrirtæki)
* Innn
* Gjorby
* Nepal
* Hið íslenska eimreiðafélag
* Hugsandi Menn
Athyglisbrestur

**Athyglisbrestur** er taugaþroskaröskun sem veldur einbeitingarskorti ýmist með ofvirkni (og kallast þá **ADHD**) eða án (**ADD**). Auk einbeitingarskorts einkennist athyglisbrestur með ofvirkni oft af hvatvísi og sumir eiga erfitt með að hafa stjórn á eigin tilfinningum. Greining byggist á því hvort einbeitingarskortur hafi verið til staðar í meira en hálft ár, valdi viðkomandi vandræðum t.d. heima eða í skóla, og hvort einkenni hafi komið fram í barnæsku. 

Meðferð inniheldur atferlismeðferð og lyf á við örvandi lyfið metýlfenídat (Rítalín).

Talið er að athyglisbrestur sé tengdur brenglun í boðefnakerfi heilans, þá sérstaklega heilaboðefnunum dópamíni og noradrenalíni.

Hugtakið athyglisbrestur kom fyrst fram í kynningarbæklingi Foreldrafélags misþroska barna við stofnun þess árið 1988.

Á Íslandi eru mun fleiri greindir með athyglisbrest en á Norðurlöndum. Í rannsókn árið 2024 kom fram að hann sé líklega ofgreindur á Íslandi. 

## Neðanmálsgreinar

## Tilvísanir


## Tenglar
* 
* Vefsíða ADHD-samtakanna á Íslandi
* Mín líðan: „Hvað er ADHD?“
* The History of ADHD: 1798, Alexander Crichton, with pictures of the original works and sources. ADHD och ADD Uppmärksammas Koncentrerat Digest
* The History of ADHD: 1902 with some original pictures of Sir George Frederick Still and his work. ADHD och ADD Uppmärksammas Koncentrerat Digest
Jaðarpersónuleikaröskun

**Jaðarpersónuleikaröskun** (e. *borderline personality disorder*) er geðröskun sem lýsir sér í því að sá sem þjáist af henni sýnir mikinn óstöðugleika, sem felur í sér miklar skapsveiflur, óstöðuga sjálfsímynd og hvatvísi. Þegar þessir eiginleikar sameinast verður það til þess að einstaklingurinn á í mjög óstöðugum samböndum. 

Viðkomandi sveiflast í skapinu frá kvíða, þunglyndi og bráðlyndis frá nokkrum klukkutímum til nokkurra daga. Tilfinningar þeirra virðast alltaf vera í stanslausum árekstrum við umheiminn og þau eru þá líklegri til að fá reiðiköst sem brýst stundum út í líkamlegri árásargirni og ofbeldi. Margir finna fyrir mikilli tómleikatilfinningu, og sumir skaða sig. 

## Tenglar
*  Persónuleikaraskanir og ADHD hjá föngum
Útlitsfræði

**Útlitsfræði** eða **svipfræði** er það að meta persónuleika og tilfinningar út frá líkamanum og þá sérstaklega út frá andlitinu. Þannig töldu talsmenn útlitsfræðinnar að hægt væri að „lesa“ persónuleika manna út frá ytra útliti þeirra. Með öðrum orðum lýsti ytra útlitið innri gerð. Nú er hins vegar vitað að sambandið milli ytra útlits annars vegar og persónuleika, langana, hvata o.s.frv. er ekkert. Ekkert er hægt að segja um það hvort ljótur eða fallegur einstaklingur sé góður eða slæmur eða hvort stór maður er betri en lítill. Því er útlitsfræðin dæmigerð hjáfræði eða gervivísindi.

## Tengt efni
* Höfuðlagsfræði
Hugrof

**Hugrof** (á ensku: *dissociation*) er röskun sem lýsir sér í því að einstaklingur missir tengsl við raunveruleikann og upplifir truflun á sjálfi sínu, minni eða meðvitund. Ólíkt geðrofi missir fólk þó ekki getuna til greina hvað sé raunverulegt.

Hugrof geta verið væg og eru þá oft leið líkamans til að verjast álagi. Fólk getur dottið í hugrof þegar því leiðist, þá er því oft lýst sem dagdraumum eða dáleiðsluástandi. 

En hugrof geta líka verið sjúkleg. Í alvarlegum hugrofum getur fólk misst öll tengsl við raunveruleikann, misst öll tengsl við hver þau sjálf séu, og fundið fyrir miklu minnistapi. Þessar truflanir geta komið fram vegna sálrænna áfalla, en geta líka orsakast af mikilli streitu, ofskynjunarlyfjum, eða af engri sérstakri ástæðu.

## Tilvísanir
Andleg heilsa

**Andleg heilsa** (e. mental health) er hugtak, sem öðru fremur er notað til að lýsa því hvernig fólki líður, hvort það getur hugsað eðlilega eða rökrétt og hversu vel það er til þess fallið að takast á við atburði í lífi sínu. Ákjósanlegt telst að hafa fullkomna heilsu, hvort sem hún er andleg eða líkamleg. En talið er að enginn einstaklingur búi alltaf við fullkomna andlega heilsu allt sitt líf. Einstaklingurinn er hluti af umhverfi sínu og hann hefur langt í frá stjórn á öllu því sem þar gerist. Þegar á móti blæs eru auknar líkur þess að hann upplifi streitu, s.s. þegar honum finnst hann ekki hafa stjórn á því sem er að gerast í lífi hans.
Höfuðlagsfræði

**Höfuðlagsfræði** er sú iðja að reyna að dæma persónuleikaþætti manna út frá höfuðlagi þeirra. Kenningin að baki höfuðlagsfræði var sett fram af Franz Joseph Gall á fyrri hluta 19. aldar. Höfuðlagsfræði er nú jafnan talin til hjáfræða.

## Forsendur höfuðlagsfræði
Á þeim tíma sem höfuðlagsfræðin varð til vissu menn að hugarstarfsemi var bundin við heilann. Menn töldu einnig að menn byggju yfir ýmsum aðskildum hæfileikum. Fylgjendur höfuðlagsfræði töldu að þess vegna hlyti hver hæfileiki að samsvara tilteknu heilasvæði, og því þroskaðri sem hver hæfileiki væri, því stærra væri heilasvæðið. Á þessum tíma bjuggu menn ekki yfir tækni til að skoða lifandi heilavef (en það er nú til að mynda gert með heilaskönnun). Þeir sem aðhylltust höfuðlagsfræði töldu aftur á móti að stærð höfuðkúpunnar hlyti að ráðast af stærð þeirra heilasvæða sem hún umlyki. Því væri hægt að skoða höfuðkúpuna til að álykta um stærð heilasvæða og þar með hæfileika manna (Aldís Unnur Guðmundsdóttir og Jörgen L. Pind, 2003).

## Saga höfuðlagsfræði
Hugmyndum Galls um að finna mætti persónuleika manna út frá höfuðlagi var nánast strax hafnað af öðrum fræðimönnum. Johann Caspar Spurzheim tók aftur á móti grunnhugmyndir Galls, einfaldaði þær og úr því varð til höfuðlagsfræði. Höfuðlagsfræði varð nokkuð vinsæl meðal almennings þessa tíma (Leahey, 2004). 

Höfuðlagsfræði lifði um margt ágætu lífi allt fram á síðari hluta síðustu aldar. Þjóðverjar notuðu þessi fræði í síðari heimsstyrjöldinni til þess að flokka gyðinga eftir útliti. Þeir báru höfuðkúpur gyðinga saman við höfuðkúpur apa og töldu sig hafa sýnt fram á að höfuðkúpur gyðinga væru mun líkari höfuðkúpum apa en höfuðkúpur aría, það er einstaklinga af hvíta kynstofninum. Með þessu reyndu þeir að sanna að gyðingar væru mun skyldari öpum en aríar (tilvísun vantar).

## Áhrif á sálfræði nútímans
Þótt kenningin um höfuðlagsfræði hafi aldrei náð neinni verulegri fótfestu innan sálfræði var hún samt sem áður merkileg að því leyti að hún var ein fyrsta alvarlega tilraunin til að staðsetja hugræna starfsemi í heilanum. Sálfræðingar, og aðrir vísindamenn sem rannsaka hug og heila, eru nú almennt sammála þeirri hugmynd að einhver sérhæfing eigi sér stað á milli heilasvæða (Aldís Unnur Guðmundsdóttir og Jörgen L. Pind, 2003).

## Tengt efni
* Útlitsfræði

## Heimildir
*Aldís Unnur Guðmundsdóttir og Jörgen L. Pind (2003). *Almenn sálfræði: Hugur heili hátterni*. Reykjavík: Mál og menning. 

*Leahey, T. H. (2004). *A history of psychology: Main currents in psychological thought* (6. útgáfa). Upper Saddle River, NJ: Pearson Prentice Hall.
Franz Anton Mesmer

**Franz Anton Mesmer** (fæddur 23. maí 1734 - 5. mars 1815) var þýskur læknir sem hóf að kanna áhrif segulmagns á líkamann. Kenning hans fólst í því að innra segulmagn líkamans gæti haft áhrif á fólk og læknað það. Síðar kom í ljós að sá bati sem margir sjúklingar Mesmers sýndu eða virtust sýna var tilkominn af öðrum völdum eða vegna dáleiðslu (sem einnig hefur verið kölluð sefjun).
Raymond Carver

**Raymond Carver** (25. maí 1938 - 2. ágúst 1988) var bandarískur smásagnahöfundur og ljóðskáld.
Listi yfir sálfræðinga

Hér að neðan er **listi yfir sálfræðinga** og aðra sem haft hafa veruleg áhrif á sálfræði. Listanum er raðað í stafrófsröð eftir eftirnafni. Einnig er hægt að sjá sjálfvirkan lista í stafrófsröð eftir eiginnafni.

* Asch, Solomon
* Bandura, Albert
* Binet, Alfred
* Eysenck, Hans
* Freud, Sigmund (taugafræðingur)
* Galton, Francis
* Gibson, James
* Hebb, Donald
* James, William
* Koffka, Kurt
* Kraepelin, Emil (geðlæknir)
* Köhler, Wolfgang
* Loftus, Elizabeth
* Abraham Maslow, Maslow, Abraham
* Milgram, Stanley
* Pavlov, Ivan Petrovich (lífeðlisfræðingur)
* Piaget, Jean
* Pinker, Steven
* Ramachandran, Vilayanur
* Rogers, Carl
* Seligman, Martin
* Skinner, Burrhus Frederic
* Victor Skumin
* Thorndike, Edward Lee
* Watson, John Broadus
* Wundt, Wilhelm
John Broadus Watson

**John Watson** (f. 9. janúar, 1878 — d. 25. september, 1958) var bandarískur sálfræðingur. Hann fæddist í Suður-Karólínu þar sem hann ólst upp á bóndabýli. Faðir hans var drykkfelldur og yfirgaf fjölskylduna þegar hann var 13 ára. Þrátt fyrir að hann hafi að eigin sögn ekki verið góður námsmaður gekk hann í Furman-háskóla þegar hann var 16 ára. Þar hlaut hann mastersgráðu fimm árum síðar og fór í doktorsnám í sálfræði og heimspeki við háskólann í Chicago. Hann bjó við mikla fátækt á þessum árum og fjármagnaði m.a. námið með því að þjóna til borðs, hreinsa tilraunastofur og fóðra rottur. Hann gafst fljótlega upp á heimspekinni og hlaut doktorsnafnbót í sálfræði árið 1903. Fimm árum síðar gerðist hann prófessor við Hopkins-háskóla.

Hann hafði þá þegar þróað hugmyndir sínar um mannlegt atferli og lagði stund á líffræði, lífeðlisfræði og kynnti sér hegðun dýra. Í námi sínu varð hann fyrir greinilegum áhrifum af rússneska vísindamanninum Ivan Pavlov. Hann hóf að rannsaka hegðun barna og fór að þróa kenningar um að mennirnir fylgdu sömu lögmálum og dýrin, þeir væru einfaldlega flóknari eða þróaðri. Hann taldi öll dýr vera ekkert annað en flóknar vélar sem brugðust við aðstæðum með taugaboðum sem voru skilyrt með reynslu. Árið 1913 gaf hann út grein þar sem hann gerði grein fyrir hugmyndum sínum og sem urðu mikilvægar í þeirri grein sálfræðinnar sem þá var að slíta barnsskónum, atferlisfræðinnar. Greinin hét *Sálfræði eins og atferlissinninn sér hana* (e. *Psychology as the Behaviorist Views It*).
 
Þessi grein, atferlisfræðin, var í meginatriðum gjörólík stefnum sálfræðinnar sem hafði einkennst af sálaraflskenningum Freuds og fylgismanna hans. Watson taldi viðhorf þess síðarnefnda enda komast ansi nálægt dulspeki. Í stað þess var lögð áhersla á að skoða það mælanlega og sett var fram sú kenning að hægt væri að draga ályktanir um menn út frá rannsóknum á dýrum, enda á atferlisfræðin margt að rekja til þróunarkenningar Darwins.

Árið 1920 lauk ferli hans sem háskólaprófessors skyndilega í kjölfar hneykslis. Upp frá því lagði hann stund á auglýsingamennsku þar sem hann notaði reynslu sína af sálfræði og mannlegu atferli.

## Litli Albert

Watson er frægur fyrir rannsókn sína á *Litla Albert*, 11 mánaða gömlum strák. Með því að nota skilyrðingu náði Watson að kalla fram hræðsluviðbragð barnsins með því að para hvíta rottu við hátt hljóð. Hræðsla drengsins við rottur alhæfðist fljótlega yfir á kanínur, pelsa og jólasveinagrímur. Þrátt fyrir að tilraunin sé á mörkum þess að vera siðleg, miðað við nútímaskilning þess orðs, hafði hún mikil áhrif á skilning manna á ýmsum sviðum sálfræðinnar.

## Tengill
* Heildartexti Psychology as the Behaviorist Views It
Klassísk skilyrðing

**Klassísk skilyrðing**, einnig kölluð **pavlovsk skilyrðing** eða **viðbragðsskilyrðing**, er einföld tegund náms. Fyrstur til að lýsa slíku námi var Ivan Petrovich Pavlov, nóbelsverðlaunahafi í lífeðlisfræði.  

Í klassískri skilyrðingu er óskilyrt áreiti, það er áreiti sem vekur sjálfkrafa upp tiltekið óskilyrt svar án þess að til þurfi nám, parað við hlutlaust áreiti. Pörunin veldur því að áreitið vekur einnig svörun. Það sem áður var hlutlaust áreiti kallast nú *skilyrt áreiti* og svarið sem það vekur kallast *skilyrt svar*. 

Frægasta dæmið um þetta eru án efa hundar Pavlovs. Ef kjötduft er sett á tungu hunda mun munnvatnsframleiðsla þeirra aukast ósjálfrátt. Kjötduftið er því í þessu tilfelli óskilyrt áreiti og munnvatnsframleiðslan óskilyrt svar. Ef ljós er kveikt eða bjöllu er hringt (hlutlaust áreiti) áður en kjötduftið er gefið parast ljósið eða bjölluhljómurinn við kjötduftið og verður að skilyrtu áreiti. Þegar kveikt er á ljósinu eða bjallan látin óma vekur það skilyrt svar, það er: munnvatnsframleiðsla hundanna eykst, og það án þess að þeim sé gefið kjötduftið. 

Ef hljómun bjöllunnar eða kviknun ljóssins er endurtekið oft án kjötduftsins verður svokölluð slokknun, það er skilyrt svar hundanna, munnvatnsframleiðslan, verður smám saman minni. Þetta þýðir þó ekki að hundarnir hafi gleymt að bjölluhljómur eða ljós paraðist við mat. Það nægir að gefa þeim kjötduft einstaka sinnum til þess að þeir byrji aftur að seyta munnvatni við það að bjallan glymji. 

## Tengt efni
* Atferlisstefna
* Atferlismótun
* Nám
* Virk skilyrðing
Suður-Ástralía

**Suður-Ástralía** er eitt af sex fylkjum Ástralíu. Fylkið nær yfir miðjan suðurhluta meginlandsins. Það var upprunalega hluti nýlendunnar Nýja-Suður Wales, en varð sérstök nýlenda árið 1836. Nýlendan Suður-Ástralía náði þá einnig yfir Norðursvæðið en það var skilið frá henni árið 1911. Höfuðborg fylkisins er Adelaide og íbúar þess rúm ein og hálf milljón. Landslagið er að miklu leyti fjöllótt og lítt gróið, jafnvel eyðimörk þegar komið er mjög norðarlega. Við tvo flóa (St. Vincent og Spencer) og í árdal Murrayfljótsins í suðvesturhluta fylkisins er þó afar frjósamt land. Þar er meðal annars helsta vínræktarsvæði Ástralíu enda loftslagið mjög svipað því sem gerist við Miðjarðarhaf. Helstu atvinnuvegir fylkisins eru þjónusta og iðnaður.
Fall (stærðfræði)

Í stærðfræði á orðið **fall** yfirleitt við **vörpun**, þ.a. fyrir sérhvert stak í formengi vörpunarinnar er til eitt og aðeins eitt stak í bakmengi. Stundum eru þó orðin „fall“ og „vörpun“ notuð sem samheiti. Föll eru mikilvæg í öllum magnbundnum vísindinum. **Fallafræðin** fjallar um föll. 

## Skilgreining
Fall *f*, með formengi *A * og bakmengi *B*, lýsir tengslum á milli tveggja breytistærða, *óháðu breytunnar* *x* og *háðu breytunnar* *y*: f: A \to B. Fall *f * úthlutar þá sérhverju staki *x* í *A* nákvæmlega einu staki í *B*, sem við táknum með *f(x)*, og segjum þá að *f* taki gildið *f(x)* í *x*. Til að tilgreina nákvæmlega hvað fallið er verður að gefa til kynna hvaða gildi úr *B* fallið tekur í sérhverju staki í *A*. Athugið að fleiri en eitt stak í *A* geta tekið sama gildið í *B*.

Sem dæmi, ef bæði formengi og bakmengi falls *f* eru mengi allra rauntalna, þá úthlutar *f* sérhverri rauntölu *x* annarri rauntölu, sem er þá táknuð *f(x)*. Við segjum þá að *f* taki gildið *f(x)* í *x*. Myndmengi falls inniheldur öll hugsanleg gildi í bakmenginu sem *f* getur varpað einhverju staki formengisins í. M.ö.o. er myndmengi falls *f* mengi allra staka *y* í bakmengi þegar til er stak *x* í formenginu þ.a. *f(x) = y*. 

Fall er sagt eintækt ef sérhver tvö ólík stök í formenginu taka ólík gildi í myndmenginu.

Ef myndmengi og bakmengi falls eru það sama segjum við að fall sé átækt. Fall er sagt gagntækt ef það er bæði „átækt“ og „eintækt“.

### Myndræn líking
Fall mætti líta á sem nokkurskonar ímyndaða stærðfræðilega „vél“. Líkt og aðrar vélar tekur hún eitthvað inn á sig, og skilar einhverju frá sér - bílvélar sem dæmi taka inn bensín og loft og skila frá sér hreyfiorku og hita. Dæmi um fall f, sem tvöfaldar sérhverja tölu x: f(x) = 2x, þ.a. f(4) = 8, en þar er „4“ inntak fallsins, og „8“ úttakið. Fallið sjálft er jafngilt aðgerðinni 2•x, þar sem „•“ táknar margföldun.

## Algeng föll
### Fastaföll
Fastaföll eru einföldustu föll sem hægt er að hugsa sér. Það eru föll þar sem öll stök í skilgreiningarmenginu taka sama gildið. Sem dæmi má taka raunfallið *f*: **R** → **R**;*f(x) := 1*, þ.e. fall sem úthlutar öllum rauntölum tölunni 1.

### Margliðuföll
Margliðufall er af gerðinni *f:* **R** → **R** :  f(x) = a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \cdots + a_2 x^2 + a_1 x + a_0 \,  þar sem *n* er náttúrleg tala og stuðlarnir eru rauntölur eða tvinntölur.

## Myndræn framsetning
Línurit er myndræn framsetning á ferli falls, nánar tiltekið á tvenndunum (*x*, *y*), en algengast er að nota rétthyrnt hnitakerfi, þar sem óháða breytan markast af *x-ás*, en sú háða af *y-ás*.

## Fallahugtök og tengt efni
* Stærðfræði samheiti
* Hlutleysufall
* Átækt fall
* Eintækt fall
* Gagntækt fall
* Ferill
* Faldmengi
* Takmarkað fall
* Samsetning falla
* Ósamfellt fall
* Kennifall

## Heimildir
* ''Encyclopædia Britannica — Function''
* ''Mathworld — Function''
Tasmanía

**Tasmanía** er eyja suður af Ástralíu. Tasmaníufylki er eina fylki Ástralíu sem ekki er á meginlandinu en því tilheyra auk sjálfrar Tasmaníu 334 smáeyjar. Tasmanía er 64 519 ferkílómetrar að stærð eða rúmlega helmingur af stærð Íslands. Hæsti punktur Tasmaníu er tindur fjallsins Mount Ossa í 1617 metra hæð yfir sjó. 240 km eru frá Tasmaníu til ástralska meginlandsins þar sem styst er. Á Tasmaníu býr tæp hálf milljón manna og kallast höfuðborgin Hobart. Nafn eyjunnar er dregið af nafni hollenska landkönnuðarins Abel Tasman sem kom þangað fyrstur Evrópumanna. Evrópumenn settust þar fyrst að árið 1803 og aðeins 22 árum síðar, eða 1825, varð eyjan að sérstakri sjálfstjórnarnýlendu Breta. Stór hluti eyjunnar er jökulsorfið fjalllendi sem er að mestu leyti skógi vaxið. Helstu atvinnuvegir Tasmaníu hafa löngum verið skógarhögg og námagröftur. Þessir atvinnuvegir eiga þó undir högg að sækja í dag þar sem umhverfisvernd er mjög mikil á eyjunni og þar eru stórir þjóðgarðar. Þar var einmitt fyrsti græningjaflokkur heims, Sameinaði Tasmaníuhópurinn, stofnaður árið 1971 til að berjast gegn virkjunarframkvæmdum. Mary Donaldson, drottning Danmerkur, kemur frá Tasmaníu.
Atferlishyggja

**Atferlishyggja** (einnig nefnd **atferlisstefnan** innan sálfræði) er bæði til innan sálfræði og þeirrar greinar heimspekinnar sem nefnist hugspeki.

## Atferlishyggja í sálfræði
Innan sálfræði er atferlishyggja stefna. Þeir sem aðhyllast atferlishyggju telja að til þess að sálfræði nýtist sem vísindagrein verði að notast við hlutlægar mælingar. Þær geta verið lífeðlislegar, sjáanlegar eða munnlegar. Munnleg hegðun er notuð til marks um það sem gerist innra með fólki, líkt og tilfinningar og hugsanir. Hlutlægar mælingar eru grundvöllur þess að meta megi árangur í meðferð eða framvindu sjúklinga.

Atferlishyggjan náði að hluta til vinsældum vegna mótstöðu sinnar við kenningar sálaraflssinna. Atferlissinnar töldu sálaraflskenningar of flóknar og óljósar auk þess sem það er ekki hægt að sannreyna þær. 

### Róttæk atferlishyggja
Í róttækri atferlishyggju er notast við hlutlægar mælingar. Miðað er að því að virknigreina hegðun og sjá hverjir undanfarar og afleiðingar hegðunar eru. Með tilliti til þessa er reynt að breyta eða móta hegðun. Róttækir atferlissinnar skoða styrkingarsögu lífveru og þekkja þau lögmál sem tengja saman áreiti og svörun til að geta skilið hegðun lífverunnar.

Meðal þeirra sálfræðinga sem aðhylltust róttæka atferlishyggju voru Burrhus Frederic Skinner og John Broadus Watson.

## Atferlishyggja í hugspeki
Atferlishyggja er einnig til í hugspeki. Þar eru hugarferli skilgreind út frá atferli eða tilhneigingum til hegðunar. Hugsanlega má segja að það sé verið að smætta hugarferli í atferli og tilhneigingar til hegðunar auk þess sem finningum er hafnað. Samkvæmt atferlishyggjunni er það að hafa hug í raun að hafa ákveðna getu og ákveðnar tilhneigingar. Samkvæmt þessu er allt tal um sálarlíf bara dulbúið tal um hegðun og tal um langanir annarra er merkingarlaust nema að svo miklu leyti sem það snýst um hegðun annarra. 

Heimspekingurinn Rudolf Carnap var atferlishyggjumaður. Hann vildi þýða allt tal um hugarferli yfir í tal um atferli. Kenningin varð ekki langlíf innan hugspekinnar og fáir sannfærðust.

Atferlishyggja í hugspeki átti að vera kenning um *hvað hugarferli séu*, ólíkt atferlishyggju í sálfræði sem var fyrst og fremst kenning um að ekki bæri að rannsaka hugarferli heldur hegðun (þótt sumir atferlissinnar í sálfræði héldu því raunar einnig fram að hugsun *væri* hegðun). Sumir heimspekingar hafa talið að atferlishyggjan sé í raun miklu frekar kenning um hvernig megi greina eða skilja orðaforðann sem við notum yfir hugarferli, heldur en kenning um hugarferlin sjálf.

## Tengt efni
* Hugspeki
* Tvíhyggja
* Verkhyggja
* Gagnhyggja
* Vitsmunavísindi

## Tenglar
* 
*
Origo

**Origo** er íslenskt upplýsingatæknifyrirtæki sem varð til þegar Nýherji sameinaðist dótturfélögunum Applicon og TM Software 1. janúar 2018.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Vefur Origo