open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kaliforníuháskóli í Santa Cruz

**Kaliforníuháskóli í Santa Cruz** (e. **University of California, Santa Cruz**, **UC Santa Cruz** eða **UCSC**) er ríkisrekinn rannsóknarháskóli í Santa Cruz í Kaliforníu í Bandaríkjunum og einn þeirra tíu háskóla sem mynda Kaliforníuháskóla. Skólinn var stofnaður árið 1965.

## Tenglar

* Vefsíða skólans
Iowa-háskóli

**Iowa-háskóli** (**University of Iowa**) er ríkisrekinn rannsóknarháskóli í Iowa-borg í Iowa í Bandaríkjunum. Skólinn var stofnaður þann 25. febrúar árið 1847.

Nemendur við skólann eru rúmlega 30 þúsund en tveir af hverjum þremur stunda grunnnám. Tæplega 2200 háskólakennarar kenna við skólann. 

## Tenglar
* Vefsíða skólans
Rice-háskóli

**William Marsh Rice-háskóli**, betur þekktur sem **Rice-háskóli** (e. **William Marsh Rice University** eða **Rice University**) er einkarekinn rannsóknarháskóli í Houston í Texas í Bandaríkjunum, sem var stofnaður árið 1912. Háskólinn forgangsræður kennslu nemendur í grunnnámum. 

Um 6600 nemendur stunda nám við skólann og tæplega 2 þúsund háskólakennarar starfa þar. Háskólasjóður skólans nemur 3,9 milljörðum Bandaríkjadala.

## Tenglar
* Vefsíða skólans
Háskólinn í Rochester

**Háskólinn í Rochester** (e. **University of Rochester** eða **UR**) er einkarekinn rannsóknarháskóli í Rochester í New York-fylki. Skólinn var stofnaður árið 1850. Nemendur við skólann eru á 12 þúsund (2019).

## Tenglar

* Official website
Purdue-háskóli í West Lafayette

**Purdue-háskóli í West Lafayette** (e. **Purdue University**) er aðalháskóli Purdue-háskóla í Indiana í Bandaríkjunum. Skólinn var stofnaður 6. maí árið 1869. Tæplega 40 þúsund nemendur stunda þar nám og á sjöunda þúsund háskólakennarar og fræðimenn starfa þar. 

## Tenglar
* Vefsíða skólans
Justinianus 1.

**Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus** (483 – 13. eða 14. nóvember 565), þekktur sem **Justinianus 1.** eða **Justinianus mikli**, var keisari Austrómverska keisaradæmisins á árunum 527 – 565.

Justinianus var fæddur Petrus Sabbatius inn í bændafjölskyldu af lágri stétt, en varð einn af æðstu embættismönnum ríkisins þegar móðurbróðir hans, Justinus 1., varð keisari árið 518. Justinus ættleiddi Petrus Sabbatius og gerði hann að erfingja sínum og tók hann sér þá nafnið Justinianus, sem hann er þekktur undir. Um 525 giftist Justinianus Theodoru, sem var fyrrum vændiskona og um 20 árum yngri en hann.

Justinianus varð keisari þegar Justinus lést árið 527. Valdatíð hans er einna helst minnst fyrir mikla hernaðarsigra sem gerðu honum kleift að innlima stór svæði í Vestur-Evrópu og Norður-Afríku sem áður höfðu tilheyrt Rómaveldi. Justinianus var þó ekki herstjórnandi sjálfur, heldur var það hershöfðinginn Belisarius sem vann flesta sigrana fyrir hann. Belisarius lagði undir sig konungsríki Vandala í Norður-Afríku, á tveimur árum, 533-534, og héldu Austrómverjar því svæði þangað til seint á sjöundu öld, þegar múslimar unnu það af þeim. Það tók mun lengri tíma að vinna konungsríki Austgota á Ítalíu, þar sem Belisarius og annar hershöfðingi, Narses, börðust í um tuttugu ár eða frá 535 til 554. Austrómverjar höfðu ítök á Ítalíuskaganum næstu aldirnar en yfirráðasvæði þeirra fór þó smám saman minnkandi. Justinianus sendi einnig herafla til Íberíuskagans, þar sem var konungsríki Vestgota, og var svæði á sunnanverðum skaganum lagt undir vald keisarans.

Justinianus lét gefa út mikinn lagabálk, sem kallaður er *Corpus iuris civilis* á latínu, og varð hann síðan grundvöllur laga í ríkinu eftir hans dag, sem og í mörgum öðrum ríkjum í Evrópu. Bálkurinn er safn laga og tilskipana frá Rómaveldi auk útskýringa. Justinianus stóð fyrir miklum byggingaframkvæmdum í Konstantínópel og víðar. Frægust þeirra bygginga sem risu á þessum tíma er án efa Hagia Sophia (eða Ægisif á íslensku) sem er eitt mikilfenglegasta dæmið um austrómverskan arkitektúr og verkfræði.

Mikil plága breiddist út um ríkið á valdatíma Justinianusar og varð að farsótt um mest alla Evrópu. Plágan hefur líklega dregið tugi milljóna manna til dauða, enda geisaði hún af og til í marga áratugi. Justinianus sjálfur fékk veikina en lifði af. Theodora, eiginkona Justinianusar, lést úr krabbameini árið 548. Eftirmaður Justinianusar var Justinus 2., sem var systursonur hans, en Justinianus átti engin börn.
Goðorðsmaður

**Goðorðsmaður** var titill, sem á þjóðveldisöld var notaður um mann sem átti, eða hafði á hendi goðorð eða mannaforráð. 

Goðorðsmenn höfðu að mörgu leyti svipað hlutverk og alþingismenn nú á dögum, þ.e. þeir áttu sæti á alþingi, en þeir fóru einnig með ákveðið framkvæmda- og dómsvald í heimahéraði sínu, stóðu fyrir héraðsþingum og fylgdu eftir dómum. Yfirleitt bjuggu þeir á stórbýlum, þar sem voru kirkjustaðir, og sáu um rekstur kirkna, þar til staðamál risu.

Goðorðsmenn voru stundum kallaðir **goðar** (eintala: **goði**), einkum í heiðnum sið, og höfðu þá einnig trúarlegt hlutverk. Þeir réðu fyrir hofi og stjórnuðu blótum.
Flórída-háskóli

**Flórída-háskóli** (e. **University of Florida ** eða **UF**) er ríkisrekinn rannsóknarháskóli í Gainesville í Flórída í Bandaríkjunum. Skólinn var stofnaður árið 1853.

Tæplega 52 þúsund nemendur stunda nám við skólann en þar af stunda tæplega 36 þúsund grunnnám og um 16 þúsund framhaldsnám.

## Tenglar
 
* Vefsíða skólans
Rockefeller-háskóli

**Rockefeller-háskóli** (enska: **Rockefeller University**) er einkarekinn háskóli á Manhattan í New York-borg í Bandaríkjunum. Skólinn leggur megináherslu á grunnrannsóknir í lífvísindum. Skólinn var stofnaður árið 1901 og hét þá Rockefeller Institute for Medical Research en nafni skólans var breytt árið 1965.

Háskólasjóður skólans nemur tveimur milljörðum Bandaríkjadala. 

## Tenglar
* Vefsíða skólans
Ögmundur Helgason

**Ögmundur Helgason** var íslenskur höfðingi á 13. öld og staðarhaldari í Kirkjubæ á Síðu. 

Hann var sonur Digur-Helga Þorsteinssonar (d. 1235), sem einnig var staðarhaldari í Kirkjubæ, og tók við af honum. Á meðal bræðra hans voru Arnór Helgason ábóti í Viðeyjarklaustri og Finnbjörn Helgason, hirðmaður og umboðsmaður Noregskonungs, sem dó af sárum sem hann fékk á Þverárfundi 1255, en hálfsystir þeirra var Helga Digur-Helgadóttir, móðir Þorvarðar og Odds Þórarinssona.

Kona Ögmundar var Steinunn systir Orms Jónssonar Svínfellings. Þegar Ormur andaðist 1241 var Sæmundur, elsti sonur hans, á unglingsaldri en Guðmundur bróðir hans sjö ára og bauð Ögmundur honum fóstur. Það kom hins vegar fljótt í ljós að Ögmundur notaði tómarúmið sem skapast hafði við fráfall Orms til að auka völd sín á kostnað hins unga höfðingja Svínfellinga og kom fljótlega til fjandskapar milli þeirra. Sæmundur sótti Guðmund bróður sinn úr fóstrinu, fékk Ögmund dæmdan sekan á þingi og háði féránsdóm í Kirkjubæ. Brandur ábóti í Þykkvabæjarklaustri, föðurbróðir Sæmundar og mágur Ögmundar, sætti þá. 

Steinunn kona Ögmundar hafði hvatt mjög til sátta og gengið í kirkju og beðið þess að ekki kæmi til vandræða með manni hennar og frænda á meðan hún lifði. Hún dó 31. mars 1252 og tæpum tveimur vikum síðar, þegar Ögmundur frétti að Sæmundur og Guðmundur væru fámennir á ferð skammt frá Kirkjubæ, tók hann þá höndum og lét fyrst höggva Sæmund. Þá „mælti Guðmundur til Ögmundar: Gott væri enn að lifa og vildi ég grið, fóstri. Ögmundur svaraði: Ekki þorum vér það nú, fóstri, og var hann þá rauður sem blóð.“ Síðan var fóstursonur hans höggvinn.

Ögmundur var gerður héraðsrækur eftir vígin og flutti hann að Dal undir Eyjafjöllum.
Washington-háskóli í St. Louis

**Washington-háskóli í St. Louis** (e. *Washington University in St. Louis*) er einkarekinn rannsóknarháskóli í St. Louis í Missouri í Bandaríkjunum. Skólinn var stofnaður árið 1853 og nefndur eftir George Washington, fyrsta forseta Bandaríkjanna.

Rúmlega 16 þúsund nemendur stunda nám við skólann. Um helmingur þeirra stundar grunnnám og helmingur framhaldsnám. Háskólasjóður skólans nemur rúmlega 5 milljörðum Bandaríkjadala.

Einkunnarorð skólans eru (á latínu) *per veritatem vis* og þýða „styrkur í gegnum sannleikann“.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Vefsíða skólans
Nafar-Helgi

**Nafar-Helgi** var landnámsmaður í Fljótum í Skagafirði og kom til landsins með sama skipi og Þórður knappur nágranni hans. Hann nam land frá Flókadalsá, austanverðan Flókadal og Austur-Fljót að Tungnaá í Stíflu. Nafar-Helgi bjó á Grindli í Fljótum. Kona hans var Gró hin (snar)skyggna.

## Heimildir

* 
*
Friðleifur (landnámsmaður)

**Friðleifur** var landnámsmaður í Skagafirði og er í Landnámu sagður hafa verið gauskur í föðurætt en flæmskur í móðurætt. Hann nam land í Sléttuhlíð út að Stafá, en syðri mörk landnámsins eru óljós. Talað er um Friðleifsdal og Friðleifsdalsá en hvorugt nafnið er nú þekkt og hefur þess verið getið til að landnámið hafi náð frá Hrolleifsdalsá, sem samræmist því sem segir um landnám Höfða-Þórðar. Landnámsjörð Friðleifs er sögð heita Holt en nú heitir engin jörð á þessu svæði því nafni.

## Heimildir

* 
*
Þórður knappur Bjarnarson

**Þórður knappur Bjarnarson** var landnámsmaður í Fljótum í Skagafirði. Hann kom til landsins með Nafar-Helga og lentu þeir skipi sínu í Haganesvík. Hann nam Stíflu ofan við Stífluhóla og bjó á Knappsstöðum í Stíflu, þar sem jafnan síðan var helsti bær sveitarinnar og kirkjustaður.

## Heimildir

* 
*
Bárður Suðureyingur

**Bárður Suðureyingur** var landnámsmaður í Fljótum í Skagafirði. Lýsingin á mörkum landnáms hans í Landnámu stenst ekki og örnefnið Mjóvadalsá, sem þar kemur fyrir, þekkist nú ekki. Talið er líklegast að landnám hans hafi náð ofan frá Stífluhólum til Brúnastaðaár.

## Heimildir

* 
*
Brúni hvíti Háreksson

**Brúni hvíti Háreksson** var landnámsmaður í Fljótum í Skagafirði. Hann nam nyrsta hluta Fljótanna, frá Hraunum og sennilega inn að Brúnastaðaá, og bjó á Brúnastöðum. Landnáma kallar hann ágætan mann, segir að hann hafi verið sonur Háreks Upplendingajarls og tekur fram að hann hafi farið til Íslands að fýsi sinni (ótilneyddur).

## Heimildir

* 
*
Northwestern-háskóli

**Northwestern-háskóli** (e. **Northwestern University** eða **NU**) er einkarekinn rannsóknarháskóli í Evanston í Illinois í Bandaríkjunum. Skólinn var stofnaður árið 1851.

Rúmlega 18 þúsund nemendur stunda nám við Northwestern-háskóla og tæplega 3 þúsund háksólakennarar og fræðimenn starfa þar. Háskólasjóður skólans nemur 5,34 milljörðum Bandaríkjadala.

## Tenglar

* Vefsíða skólans
Kallíkles

**Kallíkles** (Καλλικλης) er persóna í samræðunni *[[Gorgías (Platon)|Gorgíasi]]* eftir Platon. Hann er Aþeningur og nemandi mælskufræðingsins Gorgíasar. Í samræðunni heldur Kallíkles því fram að það sé eðlilegt og réttlátt að hinir sterkari ríki yfir þeim veikari og að það sé ósanngjarnt af hinum veikari að hefta hina sterkari með lögum.

## Neðanmálsgreinar


## Tenglar
*
Stífla (Skagafirði)

**Stífla** er byggðarlag í Fljótum í Skagafirði, innri hluti Fljótadalsins. Upphaflega átti heitið við hólaþyrpingu sem er þvert yfir dalinn og var ýmist kölluð Stífla eða Stífluhólar en nafnið færðist seinna yfir á sveitina innan við hólana. Þar var áður sléttur, gróinn og fallegur dalur, þar sem áður voru allmargir bæir. Stífluá rann um sveitina en breytti um nafn við Stífluhóla og hét eftir það Fljótaá.

Um 1940 var ákveðið að virkja ána til að afla rafmagns fyrir Siglufjörð og hófust framkvæmdir árið 1942. Stífla var gerð í gljúfrum í Stífluhólum og var Skeiðsfossvirkjun vígð 1945. Innan við hólana var vatn, Stífluvatn, en það stækkaði til muna við virkjunina og fóru lönd margra jarða undir vatn að miklu leyti og sumar þeirra lögðust í eyði. Vatnið er nú 3,9 ferkilómetrar.

## Tilvísanir
J.J.C. Smart

**John Jamieson Carswell „Jack“ Smart**, þekktastur sem **J.J.C. Smart**, (fæddur 16. september 1920 – 6. október 2012) var ástralskur heimspekingur. Hann fékkst einkum við frumspeki, vísindaheimspeki, hugspeki, trúarheimspeki og stjórnspeki.
Ernest Sosa

**Ernest Sosa** er bandarískur heimspekingur og prófessor í heimspeki við Rutgers-háskóla. Sosa tók við stöðu prófessors við Rutgers í janúar árið 2007 en gegndi áður stöðu prófessors í heimspeki við Brown-háskóla síðan 1964.

Sosa fæst einkum við þekkingarfræði, frumspeki og hugspeki 

Hann er ritstjóri tímaritanna *[[Noûs (tímarit)|Noûs]]* og *[[Philosophy and Phenomenological Research]]*.

## Helstu ritverk
* *Knowledge in Perspective* (1991)
* *A Virtue Epistemology* (2007)
William Lycan

**William G. Lycan** (fæddur 26. september 1945 í Milwaukee í Wisconsin) er bandarískur heimspekingur og prófessor í heimspeki við Norður-Karólínuháskóla í Chapel Hill. Lycan kenndi um árabil við Ríkisháskólann í Ohio.  

Lycan fæst einkum við hugspeki, málspeki, þekkingarfræði og frumspeki. Lycan er málsvari verkhyggju, sem gengur undir nafninu „*homuncular functionalism*“ (manntrítilsverkhyggja). Hann er einnig kunnur gagnrýnandi þekkingarfræðilegrar naumhyggju.

## Helstu ritverk
* *Logical Form in Natural Language* (Bradford Books / MIT Press, 1984)
* *Knowing Who* (ásamt Steven Boër) (Bradford Books / MIT Press, 1986)
* *Consciousness* (Bradford Books / MIT Press, 1987)
* *Judgement and Justification* (Cambridge University Press, 1988)
* *Modality and Meaning* (Kluwer Academic Publishing, 1994)
* *Consciousness and Experience* (Bradford Books / MIT Press, 1996)
* *Philosophy of Language: A Contemporary Introduction* (Routledge, 1999)
* *Real Conditionals* (Oxford University Press, 2001)
Ríkisháskólinn í Pennsylvaníu

**Ríkisháskólinn í Pennsylvaníu** (e. **The Pennsylvania State University** eða einfaldlega **Penn State**) er bandarískur ríkisháskóli í Pennsylvaníufylki. Skólinn, sem samanstendur af 24 háskólasvæðum (e. *campus*) víðs vegar um fylkið, er afar stór. Heildar nemendafjöldi er að jafnaði um 80.000, þar af um helmingur á *University Park* háskólasvæðinu í bænum State College. *Penn State* er ekki hvað síst þekktur í Bandaríkjunum fyrir íþróttir, en mikill fjöldi afreksmanna í íþróttum hefur numið og æft við skólann. Varast ber að rugla *Penn State* saman við *Penn* (Pennsylvaníuháskóla í Fíladelfíu).

## Tenglar
* Vefsíða skólans
Hrolleifsdalur

**Hrolleifsdalur** er dalur sem liggur til suðausturs inn í Tröllaskagafjallgarðinn upp frá Sléttuhlíð við austanverðan Skagafjörð. Dalurinn er sagður kenndur við Hrolleif landnámsmann. Fáeinir bæir voru í Hrolleifsdal en þeir eru nú allir komnir í eyði.

Hrolleifsdalsá rennur um dalinn og síðan til sjávar í sunnanverðri Sléttuhlíð. Nokkrar skógarleifar eru í dalnum, þær einu sem finna má í Skagafirði að frátöldum skógarleifum í Vesturdal, og kallast þar Geirmundarhólsskógur. Hann hefur verið friðaður um langt árabil en hefur átt erfitt uppdráttar vegna mikilla snjóþyngsla í dalnum.

Nokkur jarðhiti er í Hrolleifsdal og er vatn úr borholu í landi eyðibýlisins Bræðraár nú leitt til Hofsóss.

## Heimildir
Kvars

**Kvars** er ein algengasta steindin á Íslandi. Það finnst bæði sem frumsteind og þá aðallega í súru storkubergi eða sem síðsteind og þá oftast sem holu- og sprungufylling. 

## Lýsing

*Kvars* er hvítt, mjólkurhvítt eða gráleitt á litinn, með glergljáa og bárótt eða óslétt brotsár. Kristallar eru sexstrendir. 

* Efnasamsetning: SiO2
* Kristalgerð: Trígónal (hexagónal)
* Harka: 7
* Eðlisþyngd: 2,65
* Kleyfni: Engin

## Flokkun
Afbrigði kvars (kristallað):
* Sítrín
* Rósakvars
* Ametýst
* Reykkvars
* Mjólkurkvars
* Bergkristall

## Útbreiðsla
Finnst í graníti, granófýri og líparíti. Algengt sem holufylling í þóleiíti og er einnig algeng steind í myndbreyttu bergi, svo sem gneisi. 

## Notkun
Kvars hefur verið notaður í glergerð og sem slípiefni í sandpappír, fægilög, sápu og steinsteypu. 

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
* Þorleifur Einarsson (1994) *Myndun og mótun lands: Jarðfræði*. ISBN 9979-3-0263-1
Glimmer

**Glimmer** er steind úr vatnsblönduðu kalíum-ál-sílikati.

## Lýsing
Hefur þunna plötulaga kristala. Það er dökkbrúnt eða svart á litinn, með skelplötugljáa og myndar stökkar flögur. 

* Efnasamsetning: K(Mg,Fe)3(Al,Fe)Si3O10(OH,F)2
* Harka: 2½-3
* Kristalgerð: Mónóklín
* Eðlisþyngd: 2,7-3,3
* Kleyfni: góð

## Útbreiðsla
Glimmer finnst her á landi aðallega í innskotum og hefur fallið út úr kvikuvessum á lokastigi storknunar. Algengustu afbrigðin eru dökkt glimmer (bíótít) og ljóst glimmer (múskóvít) sem eru báðar algengar í myndbreyttu bergi, aðallega gneisi og gljáflögubergi, t.d. graníti. 

## Notkun
Glimmer er gott einangrunarefni og hefur verið notað í raftæki, rúður og málningu. Stærstu glimmernámur heims eru á Indlandi.

## Heimild
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
* Þorleifur Einarsson (1994) *Myndun og mótun lands: Jarðfræði*. ISBN 9979-3-0263-1
Djúpadalsá (Skagafirði)

**Djúpadalsá** eða **Dalsá** er bergvatnsá í Blönduhlíð í Skagafirði. Hún kemur úr Dalsdal eða Djúpárdal, sem gengur langt inn í Tröllaskagafjallgarðinn til austurs, sunnan við Glóðafeyki, en sunnan við ána heitir dalurinn Akradalur og tilheyrir Stóru-Ökrum. Dalurinn klofnar um Tungufjall og þar rennur Tungufjallsá í Dalsá úr norðaustri. Upptök Dalsár eru í Grænuvötnum, sem eru í um 900 metra hæð.

Í dalsmynninu, rétt hjá bænum Djúpadal, rennur Dalsáin í djúpu klettagili en þegar því sleppir taka við  víðáttumiklar, þríhyrningslaga eyrar, grýttar ofan til en uppgrónar neðan til, og hefur áin flæmst fram og aftur um eyrarnar og skipt um farveg hvað eftir annað þótt nú haldi varnargarður henni í farvegi syðst á eyrunum, milli bæjanna Syðstu-Grundar og Minni-Akra. Í júlí 1954, þegar stórrigningar gengu yfir Norðurland og skriðuföllin miklu urðu í Norðurárdal og ollu miklum skemmdum á Ytri-Kotum og Fremri-Kotum, stíflaðist áin af skriðuföllum frammi á Dalsdal en braust síðan fram með miklum krafti í ofsaflóði og flæmdist þá víða um eyrarnar og olli skemmdum á gróðri og girðingum.

Á Dalsáreyrum var Haugsnesbardagi háður árið 1246 og hefur áin þá runnið mun utar en nú og vígvöllurinn verið sunnan hennar. 

## Heimildir
* Hjalti Pálsson (ritstj.): *Byggðasaga Skagafjarðar* IV. bindi. Akrahreppur. Sögufélag Skagfirðinga, 2007. ISBN 978-9979-861-15-7}
* Hallgrímur Jónasson: Árbók Ferðafélags Íslands. Skagafjörður. Ferðafélag Íslands, 1946.
Frumsteind

**Frumsteindir** er flokkur steinda sem kristallast úr bergkviku eða falla út úr kvikuvessum um leið og bergið verður til. Síðsteindir verða hins vegar til í bergi löngu eftir að bergið sjálft myndast. 

Frumsteindir flokkast í kvars, feldspat, pýroxen, ólivín. Einnig eru glimmer og hornblendi en þau finnast í storkubergi þegar vatn er bundið í kristölunum.
Andesít

**Andesít** er ísúr bergtegund og er millistig á milli líparíts og basalts.

## Lýsing
Er straumflögótt, dulkornótt og dökkt eða svar á litinn. Kísilsýrumagnið er á bilinu 52–67% og eru brotsár óregluleg með hvassar brúnir. Er nánast dílalaust. Grunnmassi er glerkenndur með smásæjum kristöllum.

## Steindir
Helstu steindir eru:
* Feldspat
* Pýroxen
* Magnetít

## Útbreiðsla
Andesít er gosberg og kemur upp sem hraun og gjóska í eldgosum. Finnst í megineldstöðvum og myndar þykk hraunlög þar sem útbreiðsla er oftast lítil. Hekla hefur oft gosið andesíti og mörg af þeim hraunum sem runnið hafa frá fjallinu á sögulegum tíma eru andesíthraun. 

## Heimildir
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
* Þorleifur Einarsson (1994) *Myndun og mótun lands: Jarðfræði*. ISBN 9979-3-0263-1
Sléttuhlíð

**Sléttuhlíð** er byggðarlag við austanverðan Skagafjörð og nær frá Höfðahólum og út til Stafár. Þar gengur ströndin töluvert til vesturs um leið og fjöllin sveigja heldur til austurs þannig að undirlendið breikkar að mun frá því sem er á utanverðri Höfðaströnd. Láglendið er þó ekki slétt því þar er langt fell, 173 m á hæð, á milli tveggja aflangra stöðuvatna sem heita Kappastaðavatn og Sléttuhlíðarvatn. Á milli fellsins og fjallanna er láglend kvos, fremur gróðursæl, og þar eru nokkrir bæir, þar á meðal kirkjustaðurinn Fell. Þar var Hálfdan Narfason prestur fyrr á öldum og er sagður hafa verið göldróttur. Vestan við Fellið er eyðibýlið Fjall. Þar fæddist Sölvi Helgason (Sólon Íslandus).

Tveir dalir ganga inn í fjallgarðinn upp frá Sléttuhlíð. Sunnar er Hrolleifsdalur, sem sagður er kenndur við landnámsmanninn Hrolleif og er nú allur í eyði, og Skálárdalur, sem aldrei hefur verið byggður. Úr honum rennur Skálá og fellur í Hrolleifsdalsá, sem bugðast til sjávar sunnarlega í sveitinni.

Sléttuhlíð var áður í Fellshreppi en er nú hluti af Sveitarfélaginu Skagafirði.

## Heimildir
Fell í Sléttuhlíð

**Fell** er bær og kirkjustaður í Sléttuhlíð í Skagafirði. Þar var áður prestssetur en það var lagt niður 1891. Núverandi kirkja í Felli var reist 1881-1882.

Þekktastur presta í Felli er Hálfdan Narfason, sem sagður var rammgöldróttur. Hann dó í Felli 1568 og hafði þá verið mjög lengi prestur þar. Seinna voru feðgarnir Erlendur Guðmundsson (d. 1641) og Guðmundur Erlendsson (um 1595–1670) prestar í Felli samfleytt í rúm 80 ár, frá 1585-1668. Mjög mikið er varðveitt af kvæðum eftir Guðmund, bæði sálmar og annar andlegur kveðskapur, söguleg kvæði, erfiljóð og fleira.

Ólafur Davíðsson þjóðsagnasafnari fæddist í Felli 1863.

## Heimildir
Biksteinn

**Biksteinn** er glerkennt líparít með fitugljáa sem hefur orðið til við skjóta storknun. 

## Lýsing
Biksteinn er ummynduð hrafntinna sem hefur tekið vatn í sig og tapað gljáanum, enda töluvert líkur hrafntinnu, en er oftast öðruvísi á litinn: móleitur, grænn, gulur eða rauðleitur, en þó oft svartur.  

## Úbreiðsla
Hann  er víða að finna á slóðum megineldstöðva. Biksteinn er t.d. að finna við Barnafoss í Hvítá í Borgarfirði.

## Heimildir
* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
* Þorleifur Einarsson (1994) *Myndun og mótun lands: Jarðfræði*. ISBN 9979-3-0263-1
Gjall

**Gjall** er glerkennt basalt eða andesít, blöðrótt eða frauðkennt. Það er oftast svart eða rauðleitt á litinn.

## Lýsing
*Þétt samsett gjall og hraunklessur nefnast kleprar
*Kornótt og duftkennt efni, svart eða dökkleitt, kallast vikur og aska
*Nornahár er hárfínt, tærar nálar úr gleri er sáldrast niður kringum gíga.

## Uppruni og útbreiðsla
Myndast í hraungígum úr hraunslettum og strókum sem fallið hafa til jarðar umhverfis gígopið. Gjallbingir hlaðast upp mjög hratt og haldast lengi heitir. Rakt heitt loft er andar upp úr þeim valda oxun járnsteinda og rauðum lit.
Vikur-og aska myndast í þeytigosum þar sem vatn hefur komist í gosrásina og breyst í gufu.Katla og Grímsvötn hafa spúið basaltösku mest allra íslenskra eldfjalla.

## Heimild
*Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson, 1999, **Íslenska Steinabókin,** 2.prentun, ISBN 9979-3-1856-2
Viðvíkursveit

**Viðvíkursveit** er byggðarlag í Skagafirði austan Héraðsvatna, frá mörkum Akrahrepps við Kyrfisá og út að Kolku og að austan að mynni Hjaltadals, og er þetta sama svæði og Viðvíkurhreppur náði yfir fyrir sameiningu Sveitarfélagsins Skagafjarðar. Sá hluti sveitarinnar sem er sunnan Gljúfurár kallast Hofsstaðapláss og er oft ekki talinn til Viðvíkursveitar. Ofan (austan) við sveitina er Viðvíkurfjall en fyrir vestan hana eru fyrst Héraðsvötn og svo Lónssandur utan við Austurósinn.

Landnámsmaður sveitarinnar hét Öndóttur og bjó hann í Viðvík, austast í sveitinni. Niður með Kolku og út að Kolkuósi kallast Brimnes og þar voru áður Brimnesskógar, sem nefndir eru í Landnámu, en er nú blásin holt. Nú hefur hópur áhugafólks tekið sig saman um að endurheimta Brimnesskóga með því að nota eingöngu fræ frá þeim litlu skógarleifum sem enn eru í Skagafirði og hafa vaxið þar frá landnámsöld, aðallega í Geirmundarhólsskógi í Hrolleifsdal.

Tvær smáeyjar eru fyrir landi, Lundey og Elínarhólmi.

## Heimildir

## Tenglar
* Brimnesskógaverkefnið
Hofstaðapláss

**Hofstaðapláss** eða **Hofstaðabyggð** er byggðarlag í austanverðum Skagafirði, kennt við kirkjustaðinn Hofstaði. Það tilheyrði Viðvíkurhreppi á meðan hann var til og er oft talið hluti af Viðvíkursveit. Hofstaðapláss tekur við af Blönduhlíð (eða Brekknaplássi) við Kyrfisá, á milli Ytri-Brekkna og Svaðastaða, og nær út að Gljúfurá. Að vestan nær sveitin niður að Héraðsvötnum og þar eru bæirnir Syðri- og Ytri-Hofdalir neðan þjóðvegarins.

Fyrir ofan veginn eru Svaðastaðir syðst en þaðan er frægt hrossakyn. Utar eru Hofsstaðir, þar sem sagt er að landnámsmaðurinn Kollsveinn rammi hafi haft hof sitt, og þar fyrir utan er Hofstaðasel, sem þrátt fyrir selsnafnið þótti góð jörð og var einu sinni sýslumannssetur.

## Tilvísanir
Viðvík

**Viðvík** er bær í Viðvíkursveit í austanverðum Skagafirði, fremst í mynni Hjaltadals, sunnan Hjaltadalsár, og höfuðból sveitarinnar frá fornu fari. Þar hefur verið kirkjustaður um langan aldur; kirkju er fyrst getið þar 1189 og þá var Guðmundur góði heimilisprestur í Viðvík. Prestssetur var þar um tíma en nú er kirkjunni þjónað frá Hólum. Núverandi kirkja var byggð 1886 en turninn 1893.

Viðvík er landnámsjörð Öndótts, sem nam Viðvíkursveit en seinna bjó þar Þorbjörn öngull, banamaður Grettis sterka. Eftir því sem segir í Grettis sögu flutti Þorbjörn höfuð Grettis heim til sín í Viðvík og geymdi það þar í salti um veturinn í útibúri, sem síðan kallaðist Grettisbúr.

Á Sturlungaöld bjó Þorgils skarði Böðvarsson í Viðvík um tíma og er jarðarinnar oft getið í Sturlungu. Þar segir meðal annars frá fjörugu samkvæmislífi þar árið 1255: „Í Viðvík var gleði mikil og gott að vera, leikar og fjölmenni mikið. Það var einn Dróttinsdag, að þar var dans mikill, kom þar til fjöldi manna. Hámundur prestur frá Hólum hafði sungið á Miklabæ í Óslandshlíð um daginn; og ríður hann í Viðvík til dans, og var þar að leik, og dáðu menn mjög dans hans. En er hann kom til Hóla rak [Heinrekur] biskup hann úr kirkju með hrakningum og vildi eigi sjá hann. En er Þorgils vissi það, bauð hann presti til sín. En er Hámundur prestur birti það fyrir vinum sínum, þá tók biskup hann í sætt fyrir bæn manna; en hann var við hann aldrei jafn-vel sem áður.“

## Heimildir

## Bókaskrá
* Hallgrímur Jónasson:* Árbók Ferðafélags Íslands*. Skagafjörður. Ferðafélag Íslands, 1946.

## Tenglar
*Viðvíkurkirkja á kirkjukort.net
Seldalur

**Seldalur** er dalur í Norðfirði og tilheyrir Fjarðabyggð. Seldalur er einn þriggja dala sem ganga inn úr Norðfjarðarsveit. Syðstur er Oddsdalur, þá Seldalur og nyrstur er Fannardalur. Dalir þessir eru kjarri vaxnir og vel fallnir til útivistar. Há fjöll girða Seldal, sunnan hans eru Hátún (747 m) og Svartafjall (1021 m) en að norðan rís Hólafjall (1001 m) og Hólafjallseyra. Fyrir botni dalsins í vestri er klettóttur fjallshryggur, lægst er Lambeyrarskarð, um það liggur gamall fjallvegur til Eskifjarðar. Seldalur er fremur stuttur og eftir honum rennur Selá með mörgum fallegum fossum. Bæjarfoss er niður af Seldalsbænum, ofar eru Melshornafoss og Víðimýrafoss. Aðrir fossar eru Gvendarfoss og Réttarfoss sem er við skilarétt Norðfirðinga. Réttin nefndist Dalarétt og var notuð fram yfir 1960. Hengifossá fellur úr Oddsdal niður í Seldal í háum fossi, Hengifossi. Á mótum Hengifossár og Seldalsár er allmikil frístundabyggð.

### Samnefndur bær
Ein bújörð var í dalnum, Seldalur. Þar var fyrst byggt um miðja 19. öld. Þar var stundaður hefðbundinn búskapur fram yfir 1990. Jörðin er í eigu Seldælinga.

Seldalsbærinn liggur í um 150 m hæð yfir sjávarmáli. Í Seldal er sums staðar skriðu- og snjóflóðahætta. 1917 féll snjóflóð á fjárhús. 12. nóvember 1968 féllu tvær skriður og eyðilögðu tún, girðingar og skurði.
Kúrdíska

**Kúrdíska** (kúrdíska: *Kurdî* eða كوردی) er tungumál talað af Kúrdum í Vestur-Asíu. Hún er ólík mörgum öðrum tungumálum úr því að hún er ekki stöðluð og er ekki opinber tungumál lands, það er að segja kúrdíska samanstendur af mörgum náskyldum mállýskum sem eru talaðar á stóru svæði sem spannar nokkur þjóðríki og myndar nokkra svæðisbundna staðla (t.d. kúrmanji í Tyrklandi og sorani í Norður-Íraki). Í dag er orðið „kúrdíska“ notað til að lýsa nokkrum tungumálum 
sem töluð eru af Kúrdum, aðallega í Íran, Írak, Sýrlandi og Tyrklandi.

Kúrdíska tilheyrir norðvestur-írönsk tungumálum sem flokkast síðan til indóíranskar málaættar í indóevrópskri málaættinni. Náskyldustu málin eru balochi, gileki og talysh sem eru öll í norðvestur-írönsku málaættinni.

Mokriani mállýska af Mið-Kúrdneska er víða talað í Mokrian. Piranshahr og Mahabad eru tveir helstu borgir Mokrian mála svæðisins.
Kúí

**Kúí** er dravídamál á Norðaustur-Indlandi sem á 600 þúsund mælendur. Það á í vök að verjast fyrir oríja sem umlykur kúí-svæðið eins og haf umlykur eyju.
West End (London)

**West End** er hverfi í Mið-London á Englandi. Innan þess eru margir ferðamannastaðir borgarinnar, höfuðstöðvar ýmisa fyrirtækja og verslana og West End-leikhúsin. Farið var að nota nafnið undir lok 19. aldarinnar um svæðið vestan Charing Cross. Í West End er stærsta verslunarhverfi í Evrópu og þar er fjöldi veitingahúsa, hótela, bara og næturklúbba.

West End-svæðið er vestan við það svæði sem borgin náði yfir á tímum Rómverja og á miðöldum. Svæðið varð vinsælt hjá yfirstéttunum af því að vegna ríkjandi vindátta lagði reyk frá borginni sjaldan þangað. Það var líka nærri konungshöllinni og síðar þinghúsinu í Westminster. West End er að mestu innan Westminsterborgar (sem er einn af 32 borgarhlutum í London). Svæðið byggðist upp á 17., 18. og 19. öld og þar voru byggðar hallir, dýr raðhús, tískuverslanir og skemmtistaðir. Á svæðunum næst City of London: Holborn, Seven Dials og Covent Garden, bjuggu aðallega fátæklingar, en á 19. öldinni voru þessi svæði enduruppbyggð.

Heitið West End er notað bæði um skemmtistaðina og leikhúsin umhverfis Leicester Square og Covent Garden, verslunarhverfið sem er umhverfis Oxford Street, Regent Street og Bond Street og um þann hluta Mið-London sem liggur vestan við City.
Oxford Circus

**Oxford Circus** eru gatnamót í West End í London, þar sem Oxford Street og Regent Street mætast. Oxford Circus-neðanjarðarlestarstöðin er undir gatnamótunum.

Gatnamótin voru byggð upp í byrjun 19. aldar og hönnuð af John Nash. Gatnamótunum var breytt árið 2009 í X-gatnamót eins og í Shibuya í Tókýó, þannig að vegfarendur geta gengið á ská yfir gatnamótin. Nýju gatnamótin voru opnuð í byrjun nóvember.

Minjasafn um tónskáldið Georg Friedrich Händel er þar rétt hjá.
Gerhard Domagk

**Gerhard Johannes Paul Domagk** (fæddur 30. október 1895, dáinn 24. apríl 1964) var þýskur örverufræðingur sem þekktastur er fyrir að hafa uppgötvað fyrsta súlfalyfið, en svo nefnast súlfonamíð sýklalyf sem notuð voru áður en beta-laktam sýklalyf komu á markað. Fyrir uppgötvun sína var honum úthlutað Nóbelsverðlaununum í læknis- og lífeðlisfræði árið 1939. Stjórnvöld nasista í Þýskalandi meinuðu honum þó að veita verðlaununum viðtöku.

## Tenglar
* Æviágrip á vef nóbelnefndarinnar (á ensku)
West End

**West End** getur átt við:
* West End (London), svæði í Mið-London
* West End-leikhús, frægu leikhúsin á West End-svæðinu
Sýklafræði

**Sýklafræði** er sú grein örverufræðanna sem snýst um rannsóknir á sýklum, meinvirkni þeirra og faraldsfræði.
Piccadilly Circus

**Piccadilly Circus** er fræg gatnamót og torg í West End í Westminsterborg í London. Gatnamótin voru lögð árið 1819 til þess að tengja Regent Street við stóru verslunargötuna Piccadilly. Orðið *circus*, sem er úr latínu og þýðir *hringur*, táknar hér hringlaga torg á gatnamótum. 

Í dag tengist Piccadilly Circus við Shaftesbury Avenue, The Haymarket, Coventry Street (og síðan Leicester Square) og Glasshouse Street. Gatnamótin eru nærri helstu verslunar- og skemmtistöðum í miðju West End-hverfinu. Á Piccadilly Circus mætast mikilvægar samgönguæðar og það hefur orðið að ferðamanna- og samkomustað þar sem alltaf er margt um manninn. Það er alltaf mikil umferð um götur sem liggja að Piccadilly Circus og gangandi vegfarendur eru fjölmargir.

Piccadilly Circus er þekkt fyrir stór neonljósaskilti á húsinu norðan við gatnamótin, Shaftesbury-minnisgosbrunninn og styttu af bogamanni sem flestir þekkja sem *Eros* (raunverulega *[[Anteros]]*). Gatnamótin eru umkringd nokkrum byggingum. Þær merkustu eru London Pavilion og Criterion Theatre. Piccadilly Circus-neðanjarðarlestarstöðin er beint undir gatnamótunum.
Hólmgöngu-Máni

**Hólmgöngu-Máni** var landnámsmaður í Húnaþingi og Skagafirði og nam ysta hluta Skagans. Að vestanverðu náði landnám hans frá Fossá á utanverðri Skagaströnd, spölkorn sunnan við Kálfshamarsvík, en óljóst er hvar mörkin voru að austan því að örnefnið Mánaþúfa, sem Landnáma miðar við, er nú týnt. Landnámsjörð hans var Mánavík, yst á Skaga, Húnavatnssýslumegin við sýslumörkin.

## Heimildir
* 
*
Gönguskörð

**Gönguskörð** eru byggðarlag og dalur í vestanverðum Skagafirði, rétt norðan og vestan við Sauðárkrók, inn á milli Molduxa að sunnan og Tindastóls að norðan. Þegar komið er skammt inn í Gönguskörðin klofna þau í þrjár álmur. Sú syðsta liggur suður í Víðidal á Staðarfjöllum, sú í miðið liggur til suðvesturs og heitir þar Kálfárdalur en sú þriðja og breiðasta liggur norður með Tindastóli. Gönguskarðsá rennur um skörðin og safnar í sig mörgum smærri ám.

Nokkrir bæir eru enn í Gönguskörðum en margir eru komnir í eyði. Í dalsmynninu norðanverðu, undir Tindastóli, er bærinn Skarð, sem líklega hét áður Gönguskarð. Við hann var Skarðshreppur kenndur.

Skíðaland Sauðárkróksbúa er í Tindastóli og margar vinsælar gönguleiðir eru á þessu svæði.

## Heimildir
Gönguskarðsá

**Gönguskarðsá** er bergvatnsá í Skagafirði sem rennur til sjávar í Gönguskarðsárósi í Skarðskrók (litlum innsveig á ströndinni rétt norðan bæjarins) norður af Sauðárkrók. Hún er stundum sögð mesta manndrápsá Skagafjarðarsýslu. 

Gönguskarðsá kemur úr Gönguskörðum og er dragá sem safnar í sig vatni úr mörgum smærri ám, bæði ofan úr Tindastóli og Molduxa og fjalllendinu þar á milli. Hún er straumhörð og erfið yfirferðar í vatnavöxtum og hefur verið mjög mannskæð; sagt er að nærri tuttugu manns hafi drukknað þar. Einn þeirra var Guðmundur, faðir söngvarans Stefáns Íslandi, sem drukknaði í ánni vorið 1917. Hún var fyrst brúuð árið 1875. 

Í Landnámu er sagt frá því að sumir landnámsmanna hafi lent skipum sínum í Gönguskarðsárósi en þar hefur engin lending verið í margar aldir. Áin hefur nú verið brúuð niðri við ósinn en eldri brú var nokkru ofar.

Gönguskarðsá var virkjuð á árunum 1947–1949 og vatn leitt úr litlu lóni ofan við Sauðárkrók og að aflstöð nyrst í bænum. Á miðri pípunni er jöfnunarturn (þrýstivatnsturn) úr steinsteypu, hinn fyrsti á landinu. Vorið 2007 gaf aðveitupípa Gönguskarðsárvirkjunar sig og varð mikið tjón þegar aur og vatn flæddu inn í hús í kaupstaðnum.

Svo er að skilja heimildir sem áin breyti um nafn við "Kamba" (þegar hún á 9 km ógengna til sjávar) án þess að í hana falli önnur stór á, og heitir þaðan aftur úr Víðidalsá. Samtals mun áin Gönguskarðsá og Víðidalsá vera um 27 km.

## Heimildir
Listi yfir háskóla á Íslandi

Eftirfarandi er **listi yfir háskóla á Íslandi**:

## Opinberir háskólar
* Háskóli Íslands
* Háskólinn á Akureyri
* Hólaskóli 
* Landbúnaðarháskóli Íslands 

## Einkareknir háskólar
* Háskólinn á Bifröst
* Háskólinn í Reykjavík
* Listaháskóli Íslands

## Erlendir háskólar með starfsemi á Íslandi
* Háskóli Sameinuðu þjóðanna
Reykjaströnd

**Reykjaströnd** er byggðarlag í Skagafirði vestanverðum, undir Tindastól. Reykjaströnd hefst við Gönguskarðsárós og liggur norður með endilöngu fjallinu út á svokallaðan Landsenda.

Undirlendið er ekki breitt en víða vel gróið og þarna eru þó allnokkrir bæir. Þekktastir þeirra eru Fagranes, sem lengi var kirkjustaður og prestssetur, og ysti bærinn, Reykir, sem ströndin er kennd við. Þar er Grettislaug. Á Reykjum er lítil höfn og þaðan er farið í siglingar til Drangeyjar. Þaðan var áður nokkurt útræði. Reykstrendingar höfðu áður töluverðar nytjar af Drangey og einnig voru þar nokkur hlunnindi af reka.

Áður var unnt að komast af Reykjaströnd norður fyrir Tindastól til Sævarlands á Laxárdal á stórstraumsfjöru um Fjöruveg, sem svo var kallaður, en hann er nú ófær. Einnig mátti komast um Tæpugötu uppi í fjallinu en hún er þó illfær og háskaleg. Sunnan við sveitina var svo Gönguskarðsá, sem var oft ófær og var talin hættulegasta á sýslunnar. Reykstrendingar ferðuðust því mikið á sjó þegar þeir þurftu að bregða sér af bæ.

## Tilvísanir
Þorkell vingnir Skíðason

**Þorkell vingnir Skíðason** var landnámsmaður í Skagafirði og Húnaþingi því að landnám hans náði yfir sýslumörkin. Hann nam land á Vatnsskarði, en byggðin þar, sem telur aðeins örfáa bæi, kallast á Skörðum, og síðan Svartárdal og var því meginhluti landnáms hans í Húnaþingi. Ekki er þó víst hvort hann nam allan Svartárdal eða aðeins austan Svartár. Óvíst er hvoru megin sýslumarka Þorkell bjó og þar með hvort hann skuli teljast með húnvetnskum eða skagfirskum landnámsmönnum. 

## Heimildir

* 
*
Leicester Square

**Leicester Square** (borið fram ) er torg eingöngu fyrir fótgangendur í West End í London, á Englandi. Torgið liggur í Westminsterborg vestan við Charing Cross Road, norðan Trafalgar Square og austan við Piccadilly Circus. Nú á dögum er svæðið umkringt af kvikmyndahúsum, veitingahúsum, kráum, næturklúbbum og er yfirleitt mjög fjölsótt, sérstaklega um helgar. Leicester Square er miðpunktur kvikmyndahúsanna í London og það er eitt götumerki á torginu með nafninu „Theatreland“. Talið er að kvikmyndahúsið með flestum sætum (yfir 1600) og stærsta tjaldið sé við torgið. Torgið er aðalstaðurinn í London þar sem stórar frumsýningar eiga sér stað. London Film Festival er haldin árlega á torginu.

Í miðju torgsins liggur lítill garður þar sem er stytta frá 19. öldinni af William Shakespeare, umlukin af höfrungum. Á hverju horni garðsins er brjóstmynd, þessar brjóstmyndir sýna vísindamanninn Isaac Newton; Joshua Reynolds, fyrsta forseta Royal Academy; skurðlækninn John Hunter og málarann William Hogarth.
Borgarsveit

**Borgarsveit** er byggðarlag í Skagafirði, inn af fjarðarbotninum vestanverðum, og nær frá vesturósi Héraðsvatna að Sauðárkróki og suður fyrir bæinn Gil, en þar tekur Staðarsveit við. Út við sjóinn er sandflæmi sem kallast Borgarsandur og er nú gróið upp að miklu leyti. Þar er flugvöllur Sauðárkróks, Alexandersflugvöllur.

Sveitin er kennd við kirkjustaðinn Sjávarborg, sem stendur á klettaborg á miðju flatlendinu upp af Borgarsandi. Vestan við hana er stöðuvatn, Áshildarholtsvatn, og við enda þess er heit uppspretta þar sem Hitaveita Sauðárkróks fær orku sína. Fjallið fyrir ofan sveitina heitir Molduxi.

Borgarsveit tilheyrði áður Skarðshreppi en er nú hluti af Sveitarfélaginu Skagafirði. 

## Heimildir
* Hallgrímur Jónasson: *Árbók Ferðafélags Íslands*. Skagafjörður. Ferðafélag Íslands, 1946.
* Hjalti Pálsson (ritstj.): *Byggðasaga Skagafjarðar* I. bindi. Skefilsstaðahreppur - Skarðshreppur. Sögufélag Skagfirðinga, 1999. ISBN 978-9979-861-18-8
Loðinn leppur

**Loðinn leppur** (d. 1288) var norskur hirðmaður og sendimaður Noregskonungs. Hann kom til Íslands árið 1280 ásamt Jóni Einarssyni og höfðu þeir með sér nýja lögbók, sem síðan hefur verið kennd við Jón og kölluð Jónsbók, og vildu fá hana lögtekna. Magnús lagabætir hafði látið gera bókina en hann dó raunar vorið 1280 og þeir Jón og Loðinn komu því í umboði Eiríks sonar hans. Þeir ferðuðust um landið með bókina en um veturinn var Loðinn á Seltjarnarnesi og veitti allstórmannlega að sögn.

Íslendingar fengu að kynna sér bókina um veturinn og virðist ekki alls kostar hafa líkað það sem þeir lásu, þótti konungsvaldið fullfyrirferðarmikið í hinum nýju lögum og refsingar of harðar, og Árna biskupi og klerkavaldinu þótti hlutur kirkjunnar ekki nógu góður. Þegar samþykkt bókarinnar var tekin fyrir á Alþingi 1281 voru því margar mótbárur gegn henni og Íslendingar neituðu að samþykkja hana nema með ýmsum breytingum.

Loðinn leppur brást hart við, varð „mjög heitur at búkarlar skyldu gera sig svá digra at þeir vildu skipa lögum“. Hann kvað konunung hafa rétt á að setja hér lög og Alþingi mætti ekki setja sig á móti vilja hans; þingheimur skyldi samþykkja alla bókina en svo mætti gera athugasemdir seinna og reyna að ná fram breytingum. Þetta sjónarmið hlaut engan hljómgrunn, hvorki hjá leikmönnum né Árna biskupi, og Íslendingar kváðust „eigi mundu tapa svá frelsi landsins“.

Þá breytti Loðinn um aðferð og reyndi að sundra samstöðu Íslendinga, meðal annars með þvi að gagnrýna íslensku tíundina og kvað hana okur, en hér var tekin tíund af dauðum hlutum (eignarskattur), sem ekki var gert annars staðar, þar var tíundin tekjuskattur. „Þér biskuparnir heimtið tíund af sylgjum ok silfurbeltum, koppum ok kirnum ok öðru dauðu fé, ok undra ek mik, hví landsbýit þolir yðr slíkar óhæfur, ok gerid eigi norræna tíund at eins, þá sem gengur um allan heiminn ok einsaman er rétt ok lögtekin,“ er haft eftir Loðni í Árna sögu biskups. Biskupinn mótmælti þessu og sagði að páfi hefði sagt að tíundin ynni engri sálu tjón.

Á endanum náðist málamiðlun og Jónsbók var samþykkt með lófataki að undanskildum fáeinum köflum sem ákveðið var að vísa til konungs og erkibiskups og reyna að fá fram breytingar, en hvaða kaflar þetta voru eða hvernig tilraunir til breytinga gengu er ekki vitað. Réttarbætur komu þó fram nokkrum sinnum á næstu áratugum.

Loðinn hafði ferðast víða á vegum Magnúsar lagabætis og Hákonar gamla, fylgdi meðal annars Kristínu dóttur Hákonar til Spánar þegar hún var send þangað 1258 til að giftast Filippusi Kastilíuprinsi og var seinna sendur til Túnis og Egyptalands í erindum konungs. „Þessi Loðinn hafdi verid nokkrum sinnum med sendingum Magnúss konungs til ýmissa landa ok svá út í Babiloniam; var hann af þessu frægr mjök,“ stendur í Árna sögu biskups. Loðinn leppur dó 1288.

Loðinn hefur fengið ill eftirmæli á Íslandi og er oft gripið til nafns hans þegar rætt er um útlendinga sem þykja sýna Íslendingum yfirgang eða reyna að þvinga þá til að samþykkja eitthvað óhagstætt.

## Heimildir
* 
* 
* 
*
Paul Ehrlich

**Paul Ehrlich** (fæddur 14. mars 1854, dáinn 20. ágúst 1915) var þýskur læknir og örverufræðingur. Hann stundaðir rannsóknir á ýmsum sviðum heilbrigðisvísinda, einkum sýklafræði og lyfjafræði. Hann er þekktastur fyrir að hafa ásamt Sahachiro Hata uppgötvað fyrsta sértæka sýklalyfið, salvarsan, en það drepur sárasóttarbakteríuna. Hann er einnig þekktur fyrir rannsóknir sínar á sjálfsofnæmi og er einn af upphafsmönnum lyfjameðferðar gegn krabbameini. Ásamt Emil von Behring vann hann að þróun bóluefnis gegn barnaveiki. Hann deildi nóbelsverðlaununum í lífeðlis- og læknisfræði árið 1908 með Ilja Métsjníkoff. Ævi og störfum Ehrlichs voru gerð skil í kvikmyndinni *[[Dr. Ehrlich’s Magic Bullet]]* frá 1940. Edward G. Robinson fór með hlutverk hans í myndinni.

## Tenglar
* Æviágrip Ehrlichs á síðu Nóbelnefndarinnar (á ensku)
Lennart Torstenson

**Lennart Torstenson** (ritaði sjálfur *Linnardt Torstenson*; 17. ágúst 1603 – 7. apríl 1651) greifi af Ortala var einn af frægustu herforingjum Svía í Þrjátíu ára stríðinu. 

Foreldrar hans hröktust í útlegð við valdatöku Karls hertoga og Torstenson var alinn upp hjá skyldmennum. Fimmtán ára varð hann herbergisþjónn Gústafs 2. Adolfs og fylgdi honum á herförum hans. 1626 var hann merkisberi í sænska hernum og tók þátt í orrustunni við Wallhof. 1628 varð hann yfirliðþjálfi í herdeild Gustavs Horn og fékk sína eigin herdeild 1629. Hann varð ofursti 1630 og settur yfir stórskotalið sem var lykilþáttur í herförum Svía í Þýskalandi. 1632 var hann síðan skipaður „hershöfðingi stórskotaliðsins“ en sama ár var hann tekinn til fanga. Hann var í haldi í Ingolstadt en sleppt við fangaskipti ári síðar. 

1634 var hann skipaður „ríkisbirgðameistari“ með ábyrgð á birgðaflutningum til herdeildanna. Þegar Johan Banér lést var Torstenson skipaður í hans stað. 1641 varð hann því yfirhershöfðingi sænsku herjanna í Þýskalandi og landstjóri í Sænsku Pommern. Sjálfur var hann mótfallinn því að taka við stöðunni þar sem hann þjáðist af veikindum eftir fangavistina og gat því illa setið hest auk þess sem sænski herinn var á þeim tíma mest skipaður málaliðum sem voru erfiðir viðfangs. Þrátt fyrir það leiddi hann vel heppnaða herför í gegnum Brandenburg og Silesíu inn í Mæri þar sem herinn tók borgina Olmütz. Í annarri orrustunni við Breitenfeld 23. október 1643 gersigraði hann her keisarans en skömmu eftir það var honum skipað að ráðast með allan herinn inn á Jótland í stríði sem síðan hefur verið kennt við hann. Hraði herfararinnar kom Dönum algerlega í opna skjöldu og þeir komu engum vörnum við. Deild úr her keisarans undir stjórn Matthias Gallas reyndi að loka hann inni á Jótlandi en tókst það ekki og Torstenson hélt sama ár í aðra herför gegnum Þýskaland og vann afgerandi sigur á keisarahernum í orrustunni við Jankov í Bæheimi. Þar stöðvaðist herförin vegna sjúkdóma og hann hélt aftur til Saxlands með herinn.

1646 lét hann af stjórn hersins vegna krankleika og Carl Gustaf Wrangel tók við. Kristín Svíadrottning heiðraði hann við heimkomuna og 1647 var hann gerður að fríherra yfir Virestad og greifa yfir Ortala. Frá 1648 til 1651 var Torstenson landstjóri yfir landamærahéruðunum Vestur-Gautlöndum, Dalslandi, Vermalandi og Hallandi.
Konkaní

**Konkaní** er indóarískt tungumál. Mælendafjöldi er um tvær milljónir. Málsvæðið er Góa á Suðvestur-Indlandi við Arabíuflóa. Það er ritað með latínustafrófi og devanagarí-stafrófi.
Spænska heimsveldið

**Spænska heimsveldið** var fyrsta heimsveldi sögunnar og eitt af þeim stærstu. Það náði yfir nýlendur og yfirráðasvæði Spánar í sex heimsálfum og stóð frá 15. öld til síðari hluta 20. aldar. 

## Upphaf
Upphaf Spænska heimsveldisins má rekja til hjónabands Ferdinands og Ísabellu árið 1469 en við það sameinuðust öll lönd Kastilíu og Aragón í eitt ríki. Kastilía hafði áður lagt Kanaríeyjar undir sig og Aragón tilheyrðu meðal annars Sardinía og Suður-Ítalía. 1492 hélt Kristófer Kólumbus síðan til Vestur-Indía sem hann lagði undir Spán. Páfi staðfesti tilkall Spánar með páfabullunni *[[Inter caetera]]* árið 1493 og með Tordesillas-sáttmálanum 1494 var heiminum utan Evrópu skipt í áhrifasvæði Portúgala og Spánar. Þegar Karl 1. Spánarkonungur varð jafnframt keisari yfir hinu Heilaga rómverska ríki árið 1519 var sagt að sólin settist aldrei í ríki hans. 1580 gengu Spánn og Portúgal síðan í konungssamband og heimsveldið náði hápunkti sínum. Spánverjar áttu þá atvinnuher sem talinn var nánast ósigrandi.

## Hnignun heimsveldisins
1640 klauf Portúgal sig frá Spáni og 1643 beið spænski herinn ósigur fyrir þeim franska í orrustunni við Rocroi. Ósigurinn er gjarnan látinn marka endalok spænsku gullaldarinnar. 1648 viðurkenndu Spánverjar svo sjálfstæði Hollands sem hafði í reynd staðið frá 1581. Spænska heimsveldinu tók að hnigna hratt og með Spænska erfðastríðinu misstu þeir öll völd í Evrópu utan Íberíuskagans. Hið mikla nýlenduveldi Spánar utan Evrópu átti þó blómaskeið á 18. öld þótt oft kæmi til átaka við Breska heimsveldið. Napóleonsstyrjaldirnar mörkuðu upphafið að endalokunum fyrir þetta nýlenduveldi. Spænski flotinn eyðilagðist að stórum hluta í orrustunni við Trafalgar 1805 og 1806 hófst sjálfstæðisbarátta nýlendnanna í Rómönsku Ameríku sem leiddi til missis nánast allra nýlendnanna í Nýja heiminum, nema Kúbu og Púertó Ríkó, um 1826. Eftir ósigur í stríði Spánar og Bandaríkjanna 1898 misstu Spánverjar síðustu nýlendur sínar í Ameríku, Asíu og Eyjaálfu. 

## Afríka
Í Afríku átti Spánn fáar nýlendur utan Kanaríeyja og Miðbaugs-Gíneu (sem þeir fengu frá Portúgal í skiptum fyrir stærstan hluta þess lands sem nú er Brasilía), en á 19. öld hófu Spánverjar að auka áhrif sín í Norður-Afríku. 1848 lögðu þeir Islas Cafharinas við strönd Marokkó undir sig og 1884 fengu þeir viðurkennt forræði yfir Vestur-Sahara. 1911 skiptu Spánn og Frakkland Marokkó á milli sín. Þegar Franska Marokkó fékk sjálfstæði 1956 létu Spánverjar Spænsku Marokkó eftir við hið nýja ríki en héldu samt borginni Sidi Ifni og Vestur-Sahara. 

Eftir þrýsting frá alþjóðasamfélaginu veittu Spánverjar Miðbaugs-Gíneu sjálfstæði 1968 og létu Marokkó Sidi Ifni eftir 1969. 1975 hurfu þeir frá Vestur-Sahara en staða þess svæðis er enn umdeild. Eftir standa eyjarnar og borgirnar Ceuta og Melilla á norðurströnd Marokkó sem Marokkó gerir tilkall til. 

## Áhrif
Áhrif Spænska heimsveldisins voru meðal annars þau að spænska er töluð í flestum löndum Rómönsku Ameríku og Spænsku Austur-Indíum og rómversk-kaþólska er ríkjandi trúarbrögð í þessum löndum.
Námsflokkar Reykjavíkur

**Námsflokkar Reykjavíkur** er elsta fullorðinsfræðslustofnun landsins stofnuð árið 1939. Forstöðumaður Iðunn Antonsdóttir.

## Neðanmálsgreinar