Keisaraliljur

**Keisara-**  eða **vepjuliljur** (fræðiheiti: *Fritillaria*) er ættkvísl evrasískra, norðurafrískra og norðuramerískra jurta í liljuættinni.

Það eru um 100 tegundir laukplantna í liljuættinni,innfæddar í tempruðum svæðum á norður hveli, sérstaklega á Miðjarðarhafssvæðinu, Suðvestur-Asíu, og vesturhluta Norður-Ameríku. Fræðiheitið er dregið af latínu fyrir teningabikar (*fritillus*), og vísar líklega til teningamynsturs blóma margra tegundanna. 

## Lýsing

Vepjuliljur eru náskyldar liljum (Lilium) og líkjast þeim mikið; td með blöðótta stöngla. Þær hafa oft með stór, lútandi, bjöllulaga blóm, stök eða fá saman á stöngulendum. Litur og mynstur er oft óvenjuleg og mikill meirihluti er vorblómstrandi. Hæð er frá tæplega 10 sm upp í yfir 1m. Ákveðnar tegundir hafa blóm með óviðkunnanlegri lykt. Lyktin af Fritillaria imperialis hefur verið sögð frekar vond, meðan F. agrestis, mun minna á hundaskít. Á hinn bóginn hefur F. striata sætan ilm.

## Nytjar
Flestar vepjulilur innihalda eitraða alkalíóða eins og imperialin; sumar gætu verið banvænar ef væru innbyrtar í allnokkru magni. 
Sumar þeirra fæla í burt smá nagdýr með lyktinni og er Keisarakróna þekktust fyrir þetta.

Laukar *[[Fritillaria affinis|F. affinis]]*, *[[Fritillaria atropurpurea|F. atropurpurea]]* og *[[Fritillaria biflora|F. biflora]]* eru ætir ef rétt meðhöndlaðir. 

Laukar *[[Fritillaria pudica|F. pudica]]* og *[[Fritillaria camschatcensis|F. camschatcensis]]* er ætir hráir eða eldaðir. Þeir voru víða étnir af innfæddum við norðvesturströnd Kyrrahafsins.

Fritillaria extrakt er notuð í hefðbundnum kínverskum grasalækningum undir nafninu *chuan bei mu*, og á latínu, *bulbus fritillariae cirrhosae*. Tegundir eins og *[[Fritillaria cirrhosa|F. cirrhosa]]* og *[[Fritillaria verticillata|F. verticillata]]* eru notaðar í hóstasaft. Þær eru skráðar sem *chuān bèi* (kínverska: 川貝) eða *zhè bèi* (kínverska: 浙貝), og eru oft í formúlum blandaðar við extrakt af loquat (*Eriobotrya japonica*).

Aðal nöfn jurta og réttra tegunda skráðar á "Chinese Pharmacopoeia & National Standards" eru eftirfarandi:[7]

:* 川贝母ChuānBèiMǔ BULBUS FRITILLARIAE CIRRHOSAE:
:: Flokkaðar eftir lögun/ útliti :松贝 Songbei, 青贝 Qingbei , 炉贝, Ræktað form.
:: Flokkaðar eftir tegundum:川贝母 Fritillaria cirrhosa D.Don, 暗紫贝母 Fritillaria unibracteata Hsiao et K.C.Hsia, 甘肃贝母 Fritillaria przewalskii Maxim, 梭砂贝母 Fritillaria delavayi Franch, 太白贝母 Fritillaria taipaiensis P.Y. Li, 瓦布贝母 Fritillaria unibracteata Hsiao et K. C. Hsia var. wabuensis(S. Y. Tang et S. C. Yueh)Z. D. Liu,S. Wang et S. C. Chen
:* 浙贝母 ZhèBèiMǔ BULBUS FRITILLARIAE THUNBERGII :浙贝母 Fritillaria thunbergii Miq.
:* 伊贝母 YīBèiMǔ BULBUS FRITILLARIAE PALLIDIFLORAE : 新疆贝母Fritillaria walujewii Regel or 伊犁贝母Fritillaria pallidiflora Schrenk
:* 湖北贝母 HúBěiBèiMǔ BULBUS FRITILARIAE HUPEHENSIS: 湖北贝母 Fritillaria hupehensis Hsiao et K.C.Hsia
:* 平贝母 PingBèiMǔ BULBUS FRITILLARIAE USSURIENSIS : 平贝母 Fritillaria ussuriensis Maxim.

*[[Fritillaria verticillata]]*-laukar eru líka seldir sem *bèi mǔ* or, í Kampō, *baimo* (Kínverska/Kanji: 貝母, Katakana: バイモ). 

Hinar einkennandi og oft óvenjulega litar vepjuliljur eru gjarnan notaðar sem einkennisblóm. *F. meleagris* (Vepjulilja) er héraðsblóm Oxfordskíris í Bretlandi, og héraðsblóm Upplands í Svíþjóð, þar sem hún er þekkt sem *kungsängslilja* („konungsengislilja“). Í Króatíu er þessi tegund þekkt sem *kockavica*, og skákborðsmynstur blómanna gæti hafa gefið hugmyndina að *šahovnica*-mynstrinu á skjaldarmerkinu. *F. camschatcensis* er einkennisblóm Ishikawa-héraðs og Obihiro-borgar í Japan. Japanska nafnið *kuroyuri* (クロユリ), þýðir „dökk lilja“. *F. tenella* er einkennisblóm Giardino Botanico Alpino di Pietra Corva, grasagarðs á Ítalíu.

### Ræktun
Yfirleitt þurfa þær rakan og frjósaman en ekki blautan jarðveg. Margar tegundir vaxa undir trjágróðri í heimkynnum sínum.
Lauka ætti helst að kaupa nýja.
Hér eru upptaldar nokkrar tegundir sem eru sagðar ekki kröfuharðar á jarðvegsgerð eða staðsetningu:

Smáar, að 30 sm

F. graeca
F. hermonis
F. kurdica
F. pudica

Meðalstórar, 30 sm – 60 sm

F. acmopetala
F. elwesii
F. latkiensis
F. meleagris
F. messanensis
F. pontica
F. pyrenaica
F. whittallii

hávaxnar, yfir 60 sm

F. camschatcensis
F. eduardii
F. imperialis
F. pallidiflora
F. persica
F. raddeana
F. thunbergii
F. uva-vulpis

## Vistfræði
Bjöllutegundin liljubjalla (*Lilioceris lilii*) nærist á vepjuliljum og getur verið plága í görðum. Hún er upphaflega frá Evrasíu en hefur breiðst út um Norður-Ameríku.

## Tegundir
### Listi yfir samþykktar tegundir
; Samþykktar tegundir

### Áður taldar með;
Allnokkrar tegundir tilheyrðu áður Fritillaria en eftirfarandi tegundir tilheyra nú öðrum ættkvíslum; *[[Calochortus]], [[Disporum]], [[Erythronium]], [[Eucomis]], [[Lilium]], [[Notholirion]].* .
* *Fritillaria autumnalis* , nú nefnd *[[Eucomis autumnalis]]*
* *Fritillaria barbata*, nú nefnd *[[Calochortus barbatus]]*
* *Fritillaria biflora* Sessé & Moc 1894 ekki Lindl. 1834, nú nefnd *[[Calochortus barbatus]]*
* *Fritillaria cantoniensis*, nú nefnd *[[Disporum cantoniense]]*
* *Fritillaria cuprea*, nú nefnd *[[Calochortus barbatus]]*
* *[[Lilium nanum|Fritillaria flavida]]*, nú nefnd *[[Lilium nanum]]* var. *flavidum*
* *[[Lilium nanum|Fritillaria gardneriana]]*, nú nefnd *[[Lilium nanum]]* var. *nanum*
* *Fritillaria hookeri*, nú nefnd *[[Notholirion macrophyllum]]*
* *Fritillaria longifolia* Hill 1768 ekki Steven ex Ledeb. 1852, nú nefnd *[[Eucomis autumnalis]]*
* *Fritillaria lophophora*, nú nefnd *[[Lilium lophophorum]]*
* *Fritillaria macrophylla*, nú nefnd *[[Notholirion macrophyllum]]*
* *Fritillaria multiscapoidea*, nú nefnd *[[Erythronium multiscapoideum]]*
* *Fritillaria nana*, nú nefnd *[[Eucomis regia]]*
* *Fritillaria oxypetala*, nú nefnd *[[Nomocharis oxypetala]]*
* *Fritillaria punctata*, nú nefnd *[[Eucomis comosa]]*
* *Fritillaria purpurea*, nú nefnd *[[Calochortus purpureus]]*
* *Fritillaria regia*, nú nefnd *[[Eucomis regia]]*
* *Fritillaria souliei*, nú nefnd *[[Lilium souliei]]*
* *[[Lilium nanum|Fritillaria stracheyi]]*, nú nefnd *[[Lilium nanum]]*
* *Fritillaria thomsoniana*, nú nefnd *[[Notholirion thomsonianum]]*

## Tilvísanir

## Heimildir