open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gormur gamli

**Gormur gamli** (látinn 958/964) var höfðingi á Jótlandi sem varð konungur Dana og hafði sem slíkur aðsetur í Jalangri (danska *Jelling*). Samkvæmt íslenskum fornsögum var hann barnabarn, eða barnabarnabarn, Sigurðar orms-í-auga sonar Ragnars loðbrókar. Faðir hans er talinn hafa heitið Hörðaknútur og verið Dani eða afkomandi danskra innflytjenda frá Normandí á 10. öld sem gerði kröfu til titils konungs að minnsta kosti hluta Jótlands. Jafnvel er talið að Gormur hafi komið til Danmerkur frá Englandi. Hann var giftur Þyri danabót sem sögð er hafa staðið fyrir gerð Danavirkis á landamærunum við Holtsetaland.

Með Gormi byrjar röð danskra konunga formlega og í gegnum hann röktu Danakonungar ætt sína til Ragnars loðbrókar. Vitað er um eldri konunga, sem í það minnsta sumir réðu yfir því sem í dag er Danmörk og hluta Svíþjóðar, en miklar eyður eru í heimildum frá þeim tíma og það er fyrst með Gormi og syni hans Haraldi sem nokkuð er vitað fyrir víst í þeim efnum. 

Bein Gorms eru talin hafa fundist undir gólfi fyrstu kristnu kirkjunnar sem var reist á Jalangri nálægt tveimur grafhaugum sem venja er að kalla Gormshaug og Þóruhaug. Meðan Gormur var við völd er sagt að Danir hafi verið heiðnir, en sonur hans, Haraldur blátönn, hafi kristnað þá eins og segir á rúnaristum frá hans tíma. Adam frá Brimum segir að Unni erkibiskup frá Englandi hafi reynt að predika í Danmörku og Gormur hafi bannað honum það en sonur hans orðið fyrir áhrifum frá trúboðinu. Jafnvel er talið að Haraldur hafi sjálfur flutt bein foreldra sinna úr upprunalegum gröfum þeirra í kirkjuna, hugsanlega til að bjarga sálum þeirra. Haraldur lét reisa stóran rúnastein með Kristsmynd, Jalangurssteininn, til minningar um foreldra sína.

## Tilvísanir
Hafnín

**Hafnín** er frumefni með efnatáknið **Hf** og sætistöluna 72 í lotukerfinu. 
Þetta er gljáandi, silfurgrár, fjórgildur hliðarmálmur sem efnafræðilega líkist sirkoni og finnst einnig í sirkongrýti. Hafnín er notað í volframmálmblöndur fyrir glóðarþræði og í rafskaut. Það er einnig notað sem nifteindagleypir í kjarnorkustýristöngum. Hafnín er nefnt eftir *Hafnia*, latneska heitinu á Kaupmannahöfn, þar sem efnið var uppgötvað. 

## Almennir eiginleikar

Þetta er gljásilfraður, þjáll málmur sem er tæringarþolinn og efnafræðilega svipaður sirkoni. Sirkonóhreinindi í hafnín hafa áhrif á eiginleika þess og eru þetta þau tvö frumefni sem einna erfiðast er að skilja í sundur. Eftirtektarverður munur á milli þessara tveggja efna er að hafnín er rétt um tvöfalt eðlisþyngra en sirkon.

Hafnínkarbíð er hitaþolnasta efnasamband tveggja frumefna sem þekkt er og hafnínnítríð er hitaþolnast allra nítríða með bræðslumark upp á 3310 °C. Þessi málmur er stöðugur gagnvart hreinum alkalímálmum en halógenar hvarfast við hann og mynda hafnínfjórhalíða. Við hærra hitastig hvarfast hann við súrefni, nitur, kolefni, bór, brennistein og kísil.

Systurkjarni hafníns, Hf-178-2m, er einnig uppspretta orkuríkra gammageisla og er í rannsókn sem hugsanleg orkuuppspretta fyrir gammageislaleysa.

## Saga
Lotukerfi Dmitrij Mendelejev frá 1869 havði tómt pláss fyrir neðan títan og sirkóníum; pláss sem hann þó sjálfur árið 1871 setti í lanthan. Henry Moseley uppgötvaði árið 1912 að frumefni eða atóm gáfu frá sér röntgengeisla með vissum reglulegum hætti og út frá því gat hann árið 1914 sannað, að það átti að vera enn eitt frumefni á milli lútetíum og tantal – Mendelejevs plasering af lanthan var semsagt ónákvæm.

Niels Bohr gat árið 1922 sannað með sínu atóm-módeli að röð lanþaníða varð að enda með lútetíum – frumefnið að tölu 72 gat semsagt ekki verið enn eitt lanþaníð; það ætti frekar að vera í sömu röð og frumefnin beint fyrir ofan í lotukerfinu - sirkon og títan.

Rétta efnið í pláss númer 72 fannst árið 1923, af Dirk Coster og Georg von Hevesy, sem störfuðu þar sem nú er Niels Bohr Stofnunin  í Kaupmannahöfn.

## Notkun
* Stýristangir fyrir kjarnorkuofna (þversnið nifteindahvarfs hafníns er 600 sinnum stærra en sirkons).
* Notað í gasfylltar ljósaperur.
* Til að vinna súrefni og nitur úr öðrum efnum.
* Sem rafskaut í rafgasskurð sökum hæfileika þess til að losa sig við rafeindir í loftið.
* Með járni, títani, níóbíni, tantali og öðrum efnum í málmblöndur.
Magnús Einarsson (biskup)

**Magnús Einarsson** (1098 – 30. september 1148) var biskup í Skálholti frá 1134. Hann var sonur Einars Magnússonar, sem var sonarsonur Þorsteins Síðu-Hallssonar, og var því afkomandi Síðu-Halls í beinan karllegg. Móðir Magnúsar var Þuríður Gilsdóttir. 

Magnús var kjörinn biskup eftir lát Þorláks Runólfssonar 1133 og vígður af Össuri erkibiskupi í Lundi 28. október 1134. Hann bætti kirkjuna sem Gissur biskup hafði reist í Skálholti og efldi staðinn mjög og keypti til hans jarðeignir, þar á meðal nær allar Vestmannaeyjar. Hann brann inni í Hítardal þar sem hann var við veislu á heimleið úr vísitasíuferð um Vestfirði. Brunnu þar inni 72 menn alls, þar á meðal átta prestar. 

Hallur Teitsson var kjörinn biskup eftir Magnús en hann andaðist erlendis og fékk ekki vígslu.
Klængur Þorsteinsson

**Klængur Þorsteinsson** (1102 – 28. febrúar 1176) var kjörinn til biskups í Skálholti eftir að fréttist að Hallur Teitsson, sem kjörinn hafði verið biskup eftir að Magnús Einarsson fórst í eldsvoða, hefði dáið í Hollandi 1150. 

Klængur var sonur Þorsteins Arnórssonar og Halldóru Eyjólfsdóttur og var hann afkomandi Síðu-Halls og Einars Þveræings í föðurætt en móðir hans var frá Reykhólum. Hann var ungur settur til náms í Hólaskóla og mun hafa verið á Hólum eftir það, allt þar til hann varð biskup, eða í hátt á fjórða áratug, og verið þar dómkirkjuprestur og kennari. Hann var vígður biskup í Skálholti  af Áskeli erkibiskupi í Lundi 6. apríl 1152. 

Klængur var lærdómsmaður og skáld gott. Hann er þekktastur fyrir kirkjuna sem hann lét reisa í Skálholti þegar eftir biskupsvígslu sína. Var það timburkirkja og viðurinn til hennar var fluttur frá Noregi á tveimur skipum. Kirkjan þótti vandaðasta hús á Íslandi á sinni tíð en hún brann 1309, þegar eldingu laust niður í hana. Klængur kom líka á fót Þykkvabæjarklaustri og Flateyjarklaustri (síðar Helgafellsklaustri). Hann var vinsæll biskup og virtur. Hann valdi sjálfur eftirmann sinn, Þorlák Þórhallsson.

Klængur er sagður hafa verið meinlætamaður sem oft gekk berfættur í snjóum og frostum en virðist þó hafa verið lífsnautnamaður einnig og hélt miklar og dýrar veislur í Skálholti, enda var hann vinmargur, og er sagt að til kirkjuvígslunnar hafi verið boðið 840 manns. Í sögu Jóns helga biskups er þessi frásögn:

Barnsmóðir Klængs var frænka hans, Yngvildur Þorgilsdóttir, dóttir Þorgils Oddasonar á Staðarhóli í Saurbæ. Hún hafði verið látin giftast gegn vilja sínum en fór frá manni sínum og átti með Klængi dótturina Jóru (d. 1196), fyrri konu Þorvaldar Gissurarsonar í Hruna. Ekki er víst hvort hún fæddist áður en Klængur varð biskup eða eftir að hann hlaut vígslu. Einnig átti Klængur soninn Runólf.

## Heimildir
*
Magnús Gissurarson

**Magnús Gissurarson** (d. 14. ágúst 1237) var biskup í Skálholti frá 1216. Hann var af ætt Haukdæla, sonur Gissurar Hallssonar og bróðir Þorvaldar Gissurarsonar.

Magnús var í fóstri hjá Þorláki helga og var tilnefndur til Hólabiskups móti Guðmundi Arasyni en náði ekki kjöri. Teitur Bersason systursonur hans var kjörinn til biskups í Skálholti 1214 en dó áður en hann var vígður og var Magnús þá kjörinn í hans stað. Synir hans voru Hjalti og Gissur.
Kattegat

**Kattegat** eða **Jótlandshaf** er sund eða flói austur af Skagerrak milli Svíþjóðar og Danmerkur norðan við Sjáland og tengist Eystrasalti um Eyrarsund.

## Eyjar í Kattegat
* Anholt
* Æbelø
* Hlésey (Læsø)
* Sámsey (Samsø)
* Hesselø
Jón Sigurðsson (biskup)

**Jón Sigurðsson** (d. 1348) var biskup í Skálholti frá 1343. Hann var íslenskur og hafði verið munkur en ekkert er vitað um ætt hans og uppruna. 

Jón sigldi til Noregs 1341, var vígður af Páli erkibiskupi 1343 og kom heim um haustið með skipi til Reyðarfjarðar. Á leiðinni í Skálholt kom hann við í Kirkjubæjarklaustri og vildi svo til að þá dó Agata abbadís. Jón lét brenna nunnu eina í klaustrinu sem hafði „gefist púkanum“ en það er fyrsta galdrabrenna á Íslandi sem getið er um í heimildum. Í Þykkvabæ handtók hann þrjá munka og setti í járn; þeir höfðu barið Þorlák ábóta og hrakið hann burt, orðið berir að saurlífi og jafnvel barneignum. Einn þeirra var Eysteinn Ásgrímsson, höfundur Lilju.

Jón biskup varð brátt mjög óvinsæll, hvort sem það var af þessari tiltekt í klaustrunum eða einhverju öðru. Hann þótti mjög harður við landsmenn og hið sama var að segja um Orm Ásláksson Hólabiskup, sem var samtímis honum. Þeir fóru báðir út á sama skipi 1347 og var þá biskupslaust í landinu. Jón kom aftur 1348 en veiktist um haustið og dó skömmu fyrir jól "og varð fáum harmdauður", segir í Árbókum Espólíns.
Magnús Eyjólfsson

**Magnús Eyjólfsson** (1435 – 1490) var biskup í Skálholti frá 1479. 

Magnús var sonur Eyjólfs Magnússonar mókolls, bónda á Hóli í Bíldudal, og konu hans Helgu Þórðardóttur frá Bæ á Rauðasandi. Hann varð djákni 1460 og ábóti á Helgafellsklaustri 1470-1477, en þá varð hann biskup. 

Snemma á biskupstíð sinni sendi Magnús fyrirspurn um það til páfa hverrar ættar selir skyldu teljast og hvort væri óhætt að borða sel á föstunni. Sixtus IV svaraði honum 6. febrúar 1481 og sagði að um föstutímann væri heimilt að borða sævarfisk þann sem almennt væri nefndur selur.

Magnús þótti ekki í hópi hinna merkari Skálholtsbiskupa og fer litlum sögum af embættisferli hans.

## Heimildir
Stefán Jónsson (biskup)

**Stefán Jónsson** (d. 16. október 1518) var biskup í Skálholti frá 1491 og hélt þar skóla.

Stefán var sonur Jóns Egilssonar, bryta í Skálholti, og varð prestur 1472. Hann var menntaður erlendis, meðal annars í Frakklandi. Árið 1482 var hann kominn heim og varð hægri hönd Magnúsar biskups Eyjólfssonar í Skálholti og varð svo biskup eftir lát hans. Hann tók til hendinni á biskupsstólnum, enda ekki vanþörf á þar sem fyrirrennarar hans tveir höfðu verið litlir framkvæmdamenn en þar á undan höfðu erlendir biskupar haldið Skálholt um langa hríð og sumir þeirra komu aldrei til landsins eða höfðu skamma viðdvöl. Stefán lét meðal annars gera miklar umbætur á dómkirkjunni, sem orðin var nær tveggja alda gömul, og lét gera miklar girðingar og göngustíga í Skálholti og var því stundum kallaður grjótbiskup. Hann hafði líka hafskip í förum til að flytja varning Skálholtsstóls milli landa.

Um hann segir í Biskupasögum að hann hafi verið mikið ljúfmenni við alþýðu en harður við flysjunga og sakafólk og mikilmenni sem settu sig á móti honum. Honum lenti líka fljótt saman við höfðingja og þá fyrst við Orm Jónsson sýslumann í Klofa og Ingibjörgu Eiríksdóttur konu hans og fékk þau dæmd fyrir aðstoð við sakamann. Síðar deildi hann hart við Torfa Jónsson í Klofa, son Ingibjargar af fyrra hjónabandi, og var ástæðan sú sama, Torfi tók að sér menn sem biskup átti sökótt við og hélt þá í forboði hans svo að engum refsingum varð yfir þá komið, auk þess sem þeim biskupi bar á milli um tíundargreiðslur og fleira. Deilurnar voru harðar og er sagt að Torfi hafi oftar en einu sinni reynt að fara að biskupi og taka hann höndum en ekki haft erindi sem erfiði.

Stefán átti líka í miklum deilum um eignir og völd við Björn Guðnason í Ögri, mág Torfa, og er sagt að hann hafi komið með 300 manna lið í Ögur sumarið 1517 en Torfi hafi haft jafnfjölmennt lið eða meira. Sættust þeir þá og dóu báðir ári síðar. Björn og Jón Sigmundsson lögmaður stóðu 1513 að Leiðarhólmssamþykkt, sem beint var gegn ofríki biskupanna, Stefáns og Gottskálks Nikulássonar.

Stefán biskup auðgaði Skálholtsstað og sjálfan sig verulega og lét eftir sig meðal annars 480 hesta,  vaðmáls,  af góðu klæði, 21 stykki af varningsklæði,  lérefts og  silfurs.

Ekki er víst hvort skólahald hafði verið í Skálholti í tíð fyrirrennara Stefáns en vitað er að hann hélt þar skóla, enda vel lærður og kenndi sjálfur. Hann stofnaði líka Skriðuklaustur. Hann þótti allt að því meinlætamaður í lífsháttum, át aldrei kjöt utan jóladag og páska og aldrei hvítan mat nema á sunnudögum, drakk aldrei öl svo að á honum sæist, reið aldrei hesti á skeið og var aldrei við konu kenndur.

„Hann var harður í refsingum við alla sakamenn, með innsetningum og hýðingum og öðrum harðindum, svo margir kjöru heldur dauða. Ekki þar um fleira,“ segir Jón Egilsson í Biskupaannálum. 

## Heimildir
* 
*
Jón Árnason (1665)

**Jón Árnason** (1665 í Dýrafirði – 8. febrúar 1743) var biskup í Skálholti, lærður og vel að sér í guðfræði, rúmfræði, stærðfræði og söng. 

Jón var sonur Árna Loftssonar, prests í Dýrafjarðarþingum og víðar, og konu hans Álfheiðar Sigmundsdóttur. Hann var skólameistari Hólaskóla frá 1695 til 1707 en þá varð hann prestur á Stað í Steingrímsfirði. Þann 25. mars 1722  varð hann biskup í Skálholti eftir lát Jóns Vídalín og gegndi því embætti til dauðadags.

Hann þótti strangur reglumaður og meðal stjórnsömustu biskupum landsins. Hann var bindindismaður og vildi t.d. hefta innflutning á brennivíni og tóbaki til landsins, en kaupmenn stóðu fast á móti. Hann áminnti marga presta fyrir drykkjuskap og vék ýmsum prestum í biskupsdæmi sínum úr embætti fyrir drykkju og aðra ámælisverða framkomu.

Jón var heldur ekki mikið gefinn fyrir fornsögur og veraldlegan skáldskap en var hins vegar fræðimaður á ýmsum sviðum og skrifaði margt. Þegar hann var prestur á Stað samdi hann til dæmis Fingrarím (''Dactylismus ecclesiasticus''). Hann lét prenta margar kennslubækur fyrir skólann í Skálholti í Kaupmannahöfn, hann samdi latneska-íslenska orðabók og skrifaði auk þess fjölda ritgerða og lét eftir sig mikið bréfasafn.

Hann þótti einarður og hreinskilinn en strangur kennari og gerði miklar kröfur til siðferðis skólapilta ekki síður en kunnáttu þeirra. Hann var aðgæslumaður í fjármálum og hafði til dæmis ekki ráðsmann, sem var einsdæmi, en vegna erfiðs árferðis var fjárhagur biskupsstólsins þó fremur bágur.

Kona Jóns biskups var Guðrún Einarsdóttir (1665 – 1752), dóttir Einars Þorsteinssonar biskups á Hólum og Ingibjargar Gísladóttur fyrri konu hans.

## Verk

* 1722 - *Spurningar Ut af Frædunum : Samannteknar handa Børnum og fa Frødu Almuga-Folcke / af Jone Arnesyne.* Spurningakver, kallað Jónskver.
* 1738 - *[[Nucleus latinitatis]]* (latína: „kjarni góðrar latínu“) eða *[[Nucleus latinitatis|Kleyfsi]]* - latnesk orðabók með íslenskum skýringum
* 1739 - '''''Dactylismus ecclesiasticus''''' eður '''Fingra-Rím''' viðvíkjandi kirkju-ársins tímum. Fylgir og með ný aðferð að finna íslendsk Misseraskipti

## Tenglar
* Umfjöllum um Jón Árnason í ''The Biographical Dictionary of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge'' 
*  Staðarkirkja  í Staðardal í Steingrímsfirði
* Umfjöllun á www.skalholt.is
Páll Jónsson (biskup)

**Páll Jónsson** (1155 – 29. nóvember 1211) var biskup í Skálholti frá 24. febrúar 1195. Hann var launsonur Jóns Loftssonar ríka og ólst upp í Odda ásamt Snorra Sturlusyni. Hann lærði í Englandi og gerðist síðan goðorðsmaður og bóndi á Skarði á Landi áður en hann varð biskup. Hann var mikill höfðingi og safnaði að sér listamönnum í Skálholti og lét þá skreyta kirkjuna og gera fagra gripi, bæði fyrir kirkjuna og biskupsstólinn og eins til að senda erlendum höfðingjum. Meðal annars lét hann gera mikla steinkistu handa sjálfum sér. Hann var líka mikill menntamaður og lét rita bækur. Sjálfur var hann mikill söngmaður og þótti bera af öðrum á því sviði. Hann lét lögleiða helgi dýrlinganna Þorláks og Jóns helga.

## Ætt Páls
Faðir Páls var Jón Loftsson, sonarsonur Sæmundar fróða. Móðir Jóns var Þóra, dóttir Magnúsar konungs berfætts Ólafssonar, en móðir Páls var Ragnheiður Þórhallsdóttir, systir Þorláks biskups hins helga. Kona Páls var Herdís Ketilsdóttir; hún drukknaði í Þjórsá 17. maí 1207 ásamt Höllu dóttur þeirra. Þekktastur barna þeirra er Loftur biskupssonur, sem svo var jafnan kallaður og kemur nokkuð við sögu í Sturlungu.

## Steinkistan
Við rannsóknir í kirkjugarðinum í Skálholti, í ágúst 1954, fannst steinkista, sem talin var kista Páls biskups, því ekki er kunnugt að neinn annar maður hafi verið greftraður þar í steinkistu. Var þessi fundur talinn með merkilegri fornleifafundum á Íslandi frá upphafi. Kistan var opnuð mánudaginn 30. ágúst að viðstöddum prestum og öðru stórmenni. Fannst í henni heilleg beinagrind og krókur af biskupsstaf.

## Tenglar
* ''Úr Páls sögu biskups''; grein í Morgunblaðinu 1954
Giovanni Boccaccio

**Giovanni Boccaccio** (16. júní 1313 – 21. desember 1375) var ítalskur rithöfundur frá Flórens, lærisveinn Petrarca og einn af helstu höfundum Endurreisnartímans á Ítalíu. Hann er einkum frægur fyrir *Tídægru* (ítalska: *Decamerone*), sem er safn skemmtisagna sem sumar hverjar eiga sér uppruna í alþýðilegri sagnahefð.
Ólafur Gíslason (biskup)

**Ólafur Gíslason** (7. desember 1691 – 2. janúar 1753) var biskup í Skálholti frá 23. apríl 1747. Hann fæddist í Ytri-Njarðvík, sonur Gísla Ólafssonar lögréttumanns. Honum var upphaflega boðið Hólabiskupsdæmi 1744 en hann hafnaði því og skoraðist einnig undan þegar honum var boðið Skálholtsbiskupsdæmi ári síðar að undirlagi Ludvigs Harboe. Að lokum fékkst hann til að taka við stólnum, fékk veitingu 24. mars 1747 og var vígður í Kaupmannahöfn mánuði síðar.

Ólafur lét reisa nýtt skólahús í Skálholti.
Jón Halldórsson (biskup)

**Jón Halldórsson** (d. 2. febrúar 1339) var biskup í Skálholti á 14. öld. Hann er yfirleitt talinn hafa verið norskur en vitað er að móðir hans hét Freygerður og það nafn er eingöngu þekkt úr íslenskum heimildum, sem kann að benda til þess að hann hafi verið af íslenskum ættum en uppalinn í Björgvin í Noregi, þar sem Kári bróðir hans var einnig munkur.

Hann ólst upp í klaustri dóminíkana í Björgvin, gekk ungur í reglu þeirra og lærði á vegum þeirra bæði guðfræði í París og kirkjurétt í Bologna á Ítalíu, var talinn mjög vel lærður og talaði svo mjúklega latínu sem móðurmál sitt. Hann var valinn biskup eftir lát Gríms Skútusonar og vígður 1. ágúst 1322. Hann sat í Noregi um veturinn en kom til Íslands 1323; „kom út Jón biskup Freygerðarson“, segir í Flateyjarannál. 

Hann kom á ýmsum mikilvægum umbótum í kirkjurétti á Íslandi, en var einkum minnst sem predikara og sagnamanns. Til er safn af sögum sem hafðar eru eftir honum sem margar hverjar sverja sig í ætt við skemmtisögur golíarða frá Suður-Evrópu eins og finna má í verkum Francesco Petrarca og Giovanni Boccaccio. Veturinn 1338-1339 var hann í Björgvin og dvaldi í klaustrinu þar sem hann hafði alist upp. Þar veiktist hann og dó á kyndilmessu 1339. Hann þótti hafa verið einn hinn röggsamlegasti þeirra útlendu biskupa sem hér voru.

## Heimildir
* Shaun F. D. Hughes,  'Klári saga as an Indigenous Romance' í *Romance and Love in Late Medieval and Early Modern Iceland*, ritstj. Kirsten Wolf og Johanna Denzin, Islandica 54 (Ithaca, NY: Cornell University Library, 2008), bls. 135-164.
Francesco Petrarca

**Francesco Petrarca** (1304 – 19. júlí 1374) var ítalskur rithöfundur, skáld og fræðimaður. Hann er, ásamt Dante Alighieri, álitinn upphafsmaður endurreisnarinnar. Hann fæddist í Arezzo í Toskana og fluttist ungur til Flórens. Faðir hans var ásamt Dante dæmdur í útlegð og Petrarca ólst því upp í Avignon í Frakklandi. Hann lærði í Montpellier og Bologna. Hann er einkum þekktur fyrir ljóð ort á ítölsku og ýmis rit á latínu um aðskiljanleg efni eins og sögu, guðfræði og siðfræði. Þekktastur er hann fyrir að hafa ort á ítölsku en langmest af ritum hans er þó á latínu, enda var hann ötull talsmaður rannsókna á ritum fornmanna og er þannig frumkvöðull fornmenntastefnunnar sem varð einkenni endurreisnarinnar.

## Tenglar
* ''De remediis utriusque fortunae'', Cremonae, B. de Misintis ac Caesaris Parmensis, 1492. (Vicifons)
Jakobínarína

**Jakobínarína** er íslensk hljómveit sem var stofnuð í lok árs 2004 af félögunum Gunnari Bergmann Ragnarssyni, sem syngur, Hallberg Daða Hallbergssyni, sem spilar á gítar, Ágústi Fannari Ásgeirssyni, sem spilaði á gítar en leikur nú á hljómborð, Sigurði Möller Sívertsen, sem leikur á trommur og Björgvini Inga Péturssyni sem plokkar bassann. Þeir spiluðu á nokkrum tónleikum og tóku svo þátt í Músíktilraunum 2005 þar sem þeir unnu. Eftir Músiktilraunir bættist einn í hópinn, Heimir Gestur Valdimarsson. Hann var áður í hljómsveitinni Lödu Sport og spilar á gítar. Þeir hafa nú gefið út þrjár smáskífur með lögunum His Lyrics are disastrous, Jesus og This is an advertisment. Jakobínarína hefur notið mikillar hylli og hefur spilað á þremur seinustu Airwaves hátíðum og tólistarhátíðinni South by Southwest í Texas við miklar undirtektir.  Hafa þeir luku upptökum á fyrstu breiðskífu sinni, The First Crusade, í byrjun árs 2007 en hún kom ekki út fyrr en í september 2007 vegna samningaörðuleika. Í febrúar 2008 tilkynnti mbl.is að hljómsveitin væri hætt og héldu þeir lokatónleika sína þann 8. mars 2008.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Vefsvæði Jakobínurínu 
* Glatkistan
Niccolò Machiavelli

**Niccolò Machiavelli** (3. maí 1469 – 21. júní 1527) var ítalskur heimspekingur, rithöfundur og stjórnmálamaður sem er einkum þekktur fyrir kenningar sínar í stjórnmálafræði sem hann setti fram í bókinni *[[Furstinn]]* (um 1513), en einnig fyrir ljóð og leikverk. Hann fæddist í Flórens og hóf feril sinn sem opinber starfsmaður í þjónustu lýðveldisins frá 1494 til 1512 og ferðaðist um Evrópu sem sendifulltrúi. Þegar Mediciættin náði aftur völdum var hann ákærður fyrir þátttöku í samsæri gegn þeim, settur í fangelsi og pyntaður. Leó X, nýi Medici-páfinn, fékk hann lausan og hann settist þá að í sveit utan við San Casciano, nærri Flórens, þar sem hann helgaði sig ritstörfum. Við hann er kennd (með réttu eða röngu) sú stjórnmálaheimspeki sem gengur út á að tilgangurinn helgi meðalið.

## Stjórnmálaheimspeki Machiavelli
Rit Machiavelli um stjórnspeki (þá helst *Furstinn*, þar sem hann heldur sig við umræðu furstadæma) lýsa með skarpskyggni og raunsæi stjórnmálalífi þess tíma, verk hans má þó yfirfæra á nútíma stjórnmál. Ólíkt heilögum Tómasi —sem taldi það vera í eðli mannsins að uppfylla tilætlanir Guðs— þá segir hann eðli mannsins einkennast af eigingirni, fégirni og grimmd. Meginmarkmið landstjórnar er að auka vald landsins og stjórnendur þess ættu ávallt að sniðganga siðferðisreglur, lög og loforð þegar kemur að því að tryggja og auka völd, þeir lúti þó einni reglu og hún er að tryggja hagsmuni ríkisins. *Furstinn* (m.ö.o. stjórnendurnir) ætti því að sitja einn um völd og láta trú og annað ekki trufla sig. Furstinn ætti að virða eðli þegna sinna en notfæra sér þörf þeirra fyrir öryggi og vernd. Velferð þeirra er honum þó algjört aukaatriði, nema það henti til valdaaukninga. Í ritinu *[[Orðræðan]]* metur hann á svipaðan hátt ýmis stjórnkerfi og kemst að raun um að lýðveldi sé líklegast besta og stöðugasta kerfið ef það nýtur stuðnings þegnanna.

## Ritverk Machiavelli
* *Discorso sopra le cose di Pisa,* 1499
* *Del modo di trattare i popoli della Valdichiana ribellati,* 1502
* *Del modo tenuto dal duca Valentino nell' ammazzare Vitellozzo Vitelli, Oliverotto da Fermo, etc.,* 1502
* *Discorso sopra la provisione del danaro,* 1502
* *Decennale primo* (þríhendur), 1506
* *Ritratti delle cose dell'Alemagna,* 1508-1512
* *Decennale secondo,* 1509
* *Ritratti delle cose di Francia,* 1510
* *[[Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio]],* þrjú bindi, 1512-1517 (*Ræða um fyrstu tíu bækur Títusar Livíusar*)
* *Il Principe*, 1513 (*[[Furstinn]]*)
* *Andria,* þýddur gamanleikur eftir Terentíus, 1513
* *Mandragola,* gamanleikur í óbundnu máli 1513
* *Della lingua* (Orðræðan), 1514
* *Clizia,* comedy in prose, 1515 (?)
* *Belfagor arcidiavolo* (novel), 1515
* *Asino d'oro* (þríhenda, ný útgáfa af klassísku verki), 1517 (*[[Gullasninn (Machiavelli)|Gullasninn]]*)
* *Dell'arte della guerra,* 1519-1520
* *Discorso sopra il riformare lo stato di Firenze,* 1520
* *Sommario delle cose della citta di Lucca,* 1520
* *Vita di Castruccio Castracani da Lucca,* 1520
* *Istorie fiorentine,* 8 books, 1521-1525
* *Frammenti storici,* 1525.

## Tenglar

* ''Machiavelli''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1970
1527

Árið **1527** (**MDXXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Útlendingum bannað að stunda útgerð frá Íslandi. Það bann er enn í gildi.
* Hrafni Brandssyni tókst að fá allar eignir dæmdar af Teiti Þorleifssyni í Glaumbæ með aðstoð Jóns Arasonar tengdaföður síns og hrekja Teit burt úr Skagafirði.
* Narfi Ívarsson ábóti í Helgafellsklaustri sagði af sér.
* Sigvarður Halldórsson varð ábóti í Þykkvabæjarklaustri.

### Fædd

### Dáin
* Helgi Jónsson ábóti í Viðeyjarklaustri (líklega).

## Erlendis
* 6. maí - Hermenn Karls 5. keisara réðust inn í Rómaborg, rændu þar og rupluðu og felldu flesta lífverði Klemens VII páfa við tröppur Péturskirkjunnar.
* 16. maí - Medici-ættin var rekin frá völdum í Flórens í annað sinn.
* 17. júní - Gústaf Vasa innleiddi lútherska kirkjuskipan í ríki sínu og varð Svíþjóð því fyrsta landið til að taka upp mótmælendatrú sem ríkistrú. Eignir klaustranna voru gerðar upptækar og prestum skipað að prédika á sænsku.
* Spánverjar náðu yfirráðum í Gvatemala og réðust inn á Yucatánskaga.
* Spænski landkönnuðurinn Juan Gaetano kom til Hawaii, fyrstur Evrópubúa.

### Fædd
* 14. apríl - Abraham Ortelius, flæmskur kortagerðarmaður og landfræðingur (d. 1598).
* 21. maí - Filippus 2. Spánarkonungur (d. 1598).
* 31. júlí - Maxímilían 2., keisari hins Heilaga rómverska ríkis (d. 1576).
* Giuseppe Arcimboldo, ítalskur listmálari (d. 1593).
* Luis Ponce de León, spænskt ljóðskáld (d. 1591).

### Dáin
* 21. júní - Niccolò Machiavelli, ítalskur rithöfundur og stjórnmálamaður (f. 1469).
1374

Árið **1374** (**MCCCLXXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Jón skalli Hólabiskup sigldi til Noregs á skipinu *Maríubollanum*, sem hann hafði látið smíða fyrir Hólastól, en konungur eignaði sér skipið.
* Ormur Snorrason varð lögmaður sunnan og austan öðru sinni.
* Skrá var gerð um lausafé Hólastóls.

### Fædd
* (líklega) Vatnsfjarðar-Kristín Björnsdóttir (d. 1458).

### Dáin
* Árni Einarsson, bóndi í Auðbrekku og staðarhaldari á Grenjaðarstað.

## Erlendis
* 23. apríl - Játvarður 3. Englandskonungur veitti rithöfundinum Geoffrey Chaucer gallón (um 3,8 lítra) af víni á dag það sem hann ætti eftir ólifað. Síðar var skáldalaununum breytt í peningagreiðslu.
* Dansæði greip um sig í Þýskalandi.

### Fædd
* 11. apríl - Roger Mortimer, jarl af March, ríkiserfingi Englands (útnefndur arftaki Ríkharðs 2.)(d. 1398).

### Dáin
* 19. júlí - Francesco Petrarca, ítalskur rithöfundur (f. 1304).
* 1. desember - Magnús Eiríksson smek, konungur Noregs og Svíþjóðar (f. 1316).
* (líklega) Heiðveig af Slésvík, drottning Danmerkur, kona Valdimars atterdags.
1304

Árið **1304** (**MCCCIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Skagfirðingar gerðu aðsúg að Álfi úr Króki á Hegranesþingi. Þar „börðu strákar og lausamenn á skjöldu og með ópi og háreisti“. Höfðingjar sem voru á þinginu björguðu Álfi en hann lést í Hörgárdal veturinn eftir.
* Árni Helgason vígður biskup í Skálholti.
* Norðlendingar og Vestfirðingar sóttu ekki Alþingi, en héldu héraðsþing, tvö í hvorum fjórðungi.
* Haukur Erlendsson fékk riddaranafnbót og varð Gulaþingslögmaður.

### Fædd

### Dáin
* Runólfur Sigmundsson ábóti í Þykkvabæjarklaustri.

## Erlendis

* 20. júlí - Játvarður 1. Englandskonungur vann fjögurra mánaða umsátur um Stirling-kastala í Skotlandi.
* Aladdín soldán rændi demantinum Koh-i-noor úr fjárhirslum Malva-ættarinnar á Indlandi.
* Ófriður blossaði upp milli Birgis Magnússonar Svíakonungs og bræðra hans, Eiríks og Valdimars.

### Fædd
* 24. febrúar - Ibn Battuta, marokkóskur landkönnuður.
* María af Lúxemborg, drottning Frakklands, önnur kona Karls 4. (d. 1324).
* Francesco Petrarca, ítalskur rithöfundur (d. 1374)

### Dáin
* 7. júlí - Benedikt XI páfi (f. 1240).
* 29. september - Agnes af Brandenborg, Danadrottning, kona Eiríks klippings (f. 1257).
Raunprófun

**Raunprófun** er að leggja eitthvað undir dóm reynslunnar, gjarnan með rannsókn. Yfirleitt er þetta gert til þess að afla þekkingar sem ekki er hægt að öðlast á annan hátt. Þegar reynt er að raunprófa það sem hægt væri að komast að á annan hátt, svo sem með rökfærslu, kallast það gerviraunprófun.
Compiere

**Compiere** er hugbúnaður fyrir stjórnun viðskiptatengsla (CRM) og auðlindastjórnun (ERP) fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Hugbúnaðurinn vinnur sem þjónn og biðlarar og byggir á J2EE umhverfinu (skrifaður með forritunarmálinu Java) og notaði upphaflega aðeins Oracle gagnagrunn en er til í útgáfum sem styðja meðal annars bæði PostgreSQL og MySQL. Compiere er frjáls hugbúnaður og gefinn út með Mozilla leyfinu.

## Tenglar
* Síða verkefnisins á Sourceforge
Rutherfordín

**Rutherfordín** er frumefni með efnatáknið **Rf** og sætistöluna 104 í lotukerfinu. 
Þetta er gríðarlega geislavirkt gervifrumefni og hefur stöðugasta samsæta þess helmingunartíma rétt undir 70 sekúndum.
Af þessum ástæðum er þetta frumefni ekkert notað og lítið vitað um það. Rutherfordín er fyrsta frumefnið handan aktaníða og spáð er fyrir um að það hafi svipaða efnafræðilega eiginleika og hafnín.

## Saga
Vísindamenn við Sameinuðu kjarnorkurannsóknastofnunina í Dubna í Rússlandi mynduðu rutherfordín (nefnt í höfuðið á Ernest Rutherford) fyrst árið 1964. Þeir létu hraðaðar 113 til 115 MeV neonjónir dynja á plútoníumi og lýstu því yfir að þeir hefðu með smásjá fundið kjarnaklofningsför á sérstakri tegund af gleri, sem gaf vísbendingu um tilvist nýs frumefnis.

Árið 1969 mynduðu rannsóknarmenn við Kaliforníuháskóla í Berkeley frumefnið með því að láta kalifornín-249 og kolefni-12 skella saman með mikilli orku. Þessi sami hópur skýrði frá því að þeim hefði ekki tekist að endurtaka tilraun sovésku vísindamannanna.

Þetta olli ágreiningi um nafngift frumefnisins. Þar sem Sovétmenn héldu því fram að það hefði fyrst verið uppgötvað í Dubna, stungu þeir upp á nafninu dubnín (Db), eða kúrtsjatovín (Ku), til heiðurs Ígor Vasilevitsj Kúrtsjatov (1903-1960), fyrrum yfirmanns kjarnorkurannsókna Sovétríkjanna.

Bandaríkjamenn stungu hins vegar upp á rutherfordín (Rf) til að heiðra Ernest Rutherford, þekktan kjarneðlisfræðing frá Nýja-Sjálandi. Alþjóðasamband efnafræðifélaga notaði unnilquadín (Unq) sem tímabundið nafn fyrir frumefnið. Árið 1997 var deilan leyst og núverandi nafn tekið upp.
Jalangurssteinarnir

**Jalangurssteinarnir** eru tveir rúnasteinar í Jalangri (*Jelling*) í Danmörku. Gormur gamli reisti þann minni til minningar um konu sína, Þyri Danabót, en Haraldur blátönn reisti þann stærri um 965 til minningar um foreldra sína, Gorm og Þyri, sigur hans á Danmörku og Noregi og kristnun Danmerkur.

Báðir steinarnir, grafhaugarnir og kirkjan í Jalangri voru sett á Heimsminjaskrá UNESCO árið 1994. Í Jalangri er upplýsingamiðstöð, „Kongernes Jelling“, þar sem fjallað er um staðinn og sögu hans.


Image:Runensteine_Gorm_Blauzahn.jpg|Báðir Jalangurssteinarnir; sá minni sem Gormur reisti og sá stærri sem Haraldur reisti
Image:Runenstein_Blauzahn_2.jpg|Rúnahlið stóra Jalangurssteinsins
Image:Runensteine_Gorm_Blauzahn_2.jpg|Bakhlið Jalangurssteinanna


## Rúnaristurnar

Rúnaristur á „rúnahlið“ stóra Jalangurssteinsins:

## Tenglar
* Kongernes Jelling 
* Heimsminjaskrá UNESCO
* Um rúnasteinana, grafhaugana og kirkjuna í Jalangri (á þýsku)
* Hreinsa þarf Jalangurssteininn
1469

Árið **1469** (**MCDLXIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

### Fædd
* Gottskálk Nikulásson Hólabiskup (d. 1520).

### Dáin

## Erlendis
* Kristján 1. Danakonungur veðsetur Jakobi 3. Skotakonungi Orkneyjar og Hjaltlandseyjar til tryggingar á heimanmundi Margétar dóttur sinnar, sem giftist Jakobi það ár. Veðið var aldrei innleyst og síðan eru eyjarnar skoskar.
* 19. október - Ferdínand 2. af Aragóníu giftist Ísabellu af Kastilíu. Hjónaband þeirra leiddi til sameiningar Spánar árið 1492.

### Fædd
* 3. maí - Niccolò Machiavelli, ítalskur rithöfundur (d. 1527).
* 31. maí - Manúel 1. Portúgalskonungur (d. 1521).
* 15. apríl - Nanak, stofnandi síkismans (d. 1539).
* Jóhann 3. Navarrakonungur (d. 1516).
* (líklega) Vasco da Gama, sæfari og landkönnuður (d. 1524).

### Dáin
* 8. október - Filippo Lippi, listmálari (f. 1406).
1313

Árið **1313** (**MCCCXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Miklar frosthörkur um allt land, svo að fætur frusu undir hrossum og nautum. Veturinn var kallaður Hrossafallsvetur.
* Gissur galli Björnsson, höfðingi í Víðidalstungu, deildi við norska kaupmenn á Gásum og var lemstraður svo illa að hann var rúmfastur mánuðum saman.
* Hákon háleggur gaf út réttarbót.

### Fædd

### Dáin
* 1. febrúar - Jörundur Þorsteinsson Hólabiskup.
* 30. desember - Loðmundur, ábóti í Þykkvabæjarklaustri.
* Snorri Markússon lögmaður á Melum.

## Erlendis
* 9. nóvember - Lúðvík 4. keisari vann sigur á frænda sínum, Friðrik 1. hertoga Austurríkis, í orrustunni við Gamelsdorf.
* Jóskir bændur neituðu að greiða viðbótarskatta sem Eiríkur menved Danakonungur hafði lagt á þá og gerðu uppreisn. Þeir unnu sigur á herliði konungs við Kolding en síðan kom konungur með þýska málaliða, yfirbugaði bændurna, hengdi leiðtoga þeirra og sendi marga bændur í nauðungarvinnu.

### Fædd
* 16. júní - Giovanni Boccaccio, ítalskur rithöfundur (d. 1375).

### Dáin
* 24. ágúst - Hinrik 7., keisari hins Heilaga rómverska ríkis (f. 1275).
* Jóhann Balliol, fyrrverandi konungur Skotlands.
1375

Árið **1375** (**MCCCLXXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Veturinn var harður, kallaður Hvalavetur, og búpeningur að falli kominn á langaföstu. Norðlendingar hétu þá á Guðmund biskup góða að gefa eina alin af hverju hundraði og senda í páfagarð. Batnaði þá tíðin og enginn fjárfellir varð.
* Árnesingaskrá fyrri eða *Skálholtssamþykkt* gerð í Skálholti af bestu mönnum og almúga. Þar var meðal annars kveðið á um að Íslendingar vildu engar utanstefningar hafa af hálfu konungsvaldsins og þess krafist að lögmenn og sýslumenn skyldu vera íslenskir menn.

### Fædd

### Dáin
* Þorgautur Jónsson, hirðstjóri.
* Andrés Gíslason úr Mörk, hirðstjóri, drukknaði á leið til landsins frá Noregi.
* Skúli Þórðarson sýslumaður, drukknaði á leið til landsins frá Noregi.

## Erlendis
* Október - Margrét Valdimarsdóttir varð ríkisstjóri Danmerkur við lát föður síns, Valdimars atterdag. Næsta vor varð svo fimm ára sonur hennar, Ólafur Hákonarson konungur Danmerkur. Hann varð konungur Noregs 1380.
* Hundrað ára stríðið: Englendingar glötuðu svo miklu landi í hendur Frakka að þeir héldu aðeins eftir strandbæjunum Calais, Bordeaux og Bayonne.

### Fædd
* (líklega) - Gozewijn Comhaer, Skálholtsbiskup (d. 1447).

### Dáin
* 24. október - Valdimar atterdag, Danakonungur.
* 21. desember - Giovanni Boccaccio, ítalskur rithöfundur (f. 1313).
Kjörfursti

**Kjörfursti** (þýska: *Kurfürst*) voru meðlimir kjörþingsins sem valdi keisara hins Heilaga rómverska ríkis. Oftast voru þeir sjö talsins: fjórir veraldlegir og þrír andlegir. Veraldlegu kjörfurstarnir voru konungur Bæheims, greifinn af Pfalz, hertoginn af Saxlandi og markgreifinn af Brandenburg. Andlegu kjörfurstarnir voru erkibiskuparnir í Mainz, Trier og Köln. Í Þrjátíu ára stríðinu var hertoganum af Bæjaralandi bætt við og árið 1692 varð hertoginn af Braunschweig-Lüneburg kjörfursti.
Bæheimur

**Bæheimur** (tékkneska: **Čechy**, þýska: **Böhmen**, enska: **Bohemia**) er hluti Tékklands og nær yfir um tvo þriðju hluta landsins (hinir hlutarnir eru Mæri og Slésía). Bæheimur var áður sérstakt konungsríki með Prag sem höfuðborg og hluti af hinu Heilaga rómverska ríki.
Adelaide

**Adelaide** er höfuðstaður og stærsta borg Ástralska héraðsins Suður-Ástralíu. Hún stendur á Fleurieuskaga og er fimmta stærsta borg Ástralíu. Borgin er sjávarborg á eystri strönd St. Vincent hafsins og fjallsins Lofty Ranges. Dreifbýli borgarinnar nær 20km frá ströndinni að rætum fjallsins. Áætlaður íbúarfjöldi borgarinnar er meiri en 1,28 milljónir.

Borgin er nefnd til heiðurs drottningunni Adelaide sem var kona Konungsins Vilhjálms IV sem stofnaði borgina árið 1836 fyrir nýlenda frjálsra Breta í Ástralíu. Ofurstinn Vilhjálmur Light hannaði borgina og valdi henni stað við ánna Torrens á svæði sem að Kaurna ættbálkurinn bjó áður á.

Borgin er þekkt fyrir margar hátíðir, íþróttaviðburði, mat, vín, menningu og langar strendur. Hún hefur háa einkunn í lífsgæði fyrir það að vera á topp 10 lista í úttekt The Economist.

## Heimildir
Snæfellsjökull

**Snæfellsjökull** (1.446 m) er smár jökull vestast á Snæfellsnesi og sá eini á því. Undir Snæfellsjökli er virk eldstöð (eldkeila) sem hefur myndast við mörg gos, síðast fyrir um 1.750 árum. Rekja má gossögu hans 700 þúsund ár aftur í tímann og flest gosin í toppgígnum hafa ýmist verið sprengigos eða hraungos. Frá ísaldarlokum hefur gosið yfir 20 sinnum í og við jökulinn og voru þrjú gosanna mikill þeytigos, fyrir 8000 árum, 4000 árum og 1750 árum. Háahraun heitir lítil tota af síðast nefnda hrauninu og hylur mestalla suðurhlíð Snæfellsjökuls. Hægt er að sjá fjallið frá Reykjavík, Reykjanesi og stórum hluta Vesturlands á sólríkum dögum.

Flatarmál Snæfellsjökuls er 11 km2 og hann er 1446 m hár en jökullinn minnkaði um helming á síðustu öld. Gígskálin er um 200 m djúp, hæsti hluti jökulsins er suður- og austurbarmur hennar. Hæst bera jökulþúfurnar þrjár; syðst og vestust er Vesturþúfa (1442 m), nokkru norðar og austar Miðþúfa (1446 m) en fyrir norðan og austan hana er Norðurþúfa (1390 m). Frá Reykjavík sjást Miðþúfa og Vesturþúfa. Glöggskyggnir þykjast sjá að jökullinn hafi hopa hratt undanfarin áratug svo að greina megi gígskálina þar sem hún liggur undir jökultoppnum.

Snæfellsjökull er sögusvið bókarinnar *[[Leyndardómar Snæfellsjökuls]]* eftir Jules Verne, en söguhetjan ferðast að miðju jarðarinnar frá jöklinum. Einnig gerist skáldsagan *[[Kristnihald undir Jökli]]*, eftir Halldór Laxness, á þessum slóðum.

## Landafræði
### Þjóðgarður
Snæfellsjökull er hluti af þjóðgarðinum Snæfellsjökli sem stofnaður var 28. júní árið 2001.
Á 20 ára þjóðgarðsins var hann stækkaður um 9% og er nú 183 ferkílómetrar.

### Nálægir staðir
* Ölkelda, Djúpalónssandur, Lóndrangar, Dritvík, Hólahólar, Kirkjufell, Saxhóll, Staðarstaður, Ytri Tunga, Gatklettur, Bárðarlaug, Arnarstapi, Hellnar,  Ingjaldshóll, Fiskibyrgi, Stapafell, Sönghellir.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Vefsjá Þjóðgarðsins Snæfellsjökulls 
* Upplýsingar um Þjóðgarðinn Snæfellsjökul á heimasíðu Umhverfisstofnunar
* 
*  Vísindavefurinn: ''Hvað eru miklar líkur á því að Snæfellsjökull gjósi?'' Svar: Páll Einarsson, prófessor í jarðeðlisfræði við HÍ
*  Haraldur Sigurðsson: ''Þúfurnar á Snæfellsjökli''. Vulkan. Blog
Hjálmar Árnason

**Hjálmar Árnason** (fæddur 15. nóvember 1950) er fyrrverandi þingmaður Framsóknarflokksins og skólameistari. Árin 1995-2003 var hann þingmaður Reykjaneskjördæmis og 2003-2007 fyrir Suðurkjördæmi.

Hjálmar varð stúdent frá MH 1970 og er með kennarapróf frá KHÍ (1979), BA próf í íslensku frá HÍ (1982) og gráðu í skólastjórnun frá Kanada (1990). Hjálmar hefur starfað sem kennari í bæði grunn- og framhaldsskólum og var skólameistari Fjölbrautaskóla Suðurnesja 1985 - 1995. Fyrir utan skóla og stjórnmálastörf hefur Hjálmar verið viðriðinn sjómennsku, fjölmiðlun og löggæslustörf.

Eftir að hafa lent í þriðja sæti í prófkjöri Framsóknarflokksins fyrir Suðurkjördæmi á eftir Guðna Ágústssyni og Bjarna Harðarsyni tilkynnti Hjálmar 21. janúar 2007 að hann myndi hætta í stjórnmálum að kjörtímabilinu loknu. Síðan hefur Hjálmar verið framkvæmdastjóri Keilis á Ásbrú.

## Tengill
* Heimasíða Hjálmars
* Æviágrip á vef Alþingis
Tantal

**Tantal** er frumefni með efnatáknið **Ta** og sætistöluna 73 í lotukerfinu. 
Tantal er sjaldgæfur, harður, blágrár, gljáandi hliðarmálmur sem er mjög tæringarþolinn og finnst í málmgrýtinu tantalít. Tantal er notað í skurðlækningaáhöld og í ígræðslur vegna þess að líkamsvökvar verka ekki á það. Tantal er nefnt eftir Tantalosi í grískri goðafræði

## Almennir eiginleikar
Tantal er grár, þungur, þjáll og gríðarlega harður málmur. Hann er auðvinnanlegur, mjög sýruþolinn og einnig góður hita- og rafleiðari. Við hitastig undir 150 °C er tantal næstum algerlega ónæmt gegn efnaskaða, meira að segja af völdum hins mjög svo tærandi kóngavatns. Einu sýrurnar sem verka á það eru flúorsýra og aðrar sýrublöndur sem innihalda flúorjónir og laust brennisteinsþríoxíð. Aðeins volfram og renín hafa hærra bræðslumark (3290 K). Tantal hefur einnig mestu rafrýmd allra efna, miðað við rúmmál og er þar af leiðandi mikið notað í þétta.

## Notkun
Tantal er einkum notað, í duftformi, í framleiðslu á rafíhlutum, aðallega tantalþéttum, sem eru mjög smáir miðað við rafrýmd. Sökum þessara stærðar- og þyngdaryfirburða, eru þessir þéttar gríðarlega mikið notaðir í farsíma, símboða, einkatölvur og raftæki farartækja.

Tantal er einnig notað til að framleiða ýmiss konar málmblöndur sem eru sterkar og hafa hátt bræðslumark og mikinn sveigjanleika. Blandað við aðra málma er það einnig notað í karbíðverkfæri til málmsmíða og í framleiðslu á ofurmálmblöndum í þotuhreyfla, hluti í efnavinnslu, kjarnorkuofna og hluta í flugskeyti. Það er sveigjanlegt og er hægt að draga það í fíngerðan vír sem notaður er sem glóðarþráður fyrir uppgufunarmálma eins og ál.

Sökum þess að það er algerlega ónæmt gagnvart líkamsvökvum og veldur ekki ertingu, er það víða notað í framleiðslu á skurðlækningaáhöldum. Tantaloxíð er notað til að framleiða gler með háan brotstuðul fyrir myndavélalinsur.
Friðrik 5. kjörfursti

**Friðrik 5.** (16. ágúst 1596 – 29. nóvember 1632) kjörfursti í Pfalz og konungur Bæheims var erfingi Friðriks 4. kjörfursta í Pfalz í hinu Heilaga rómverska ríki og tók við af föður sínum árið 1610. Árið 1619 var hann kjörinn konungur í Bæheimi á kjörþingi þar sem meirihluti þátttakenda var mótmælendatrúar, en Friðrik var kalvínisti. 

Þegar Friðrik tók við konungdæmi í Bæheimi, sneru stuðningsmenn hans við honum baki, þar sem þeim þótti hann hafa yfirgefið varðstöðu sína í Pfalz við Rínarfljót gegn Spánverjum sem ætluðu sér innrás í Holland. Hann ríkti sem konungur eitt ár í Bæheimi og var krýndur haustið eftir, en tapaði landinu til Ferdinands af Styrju aðeins tveimur mánuðum síðar í orrustunni við Hvítufjöll 1620, og síðar einnig Pfalz sem herir keisarans unnu árið 1622 með fulltingi Spánverja. Hann neyddist því til að flýja í útlegð til Hollands og eyddi þar síðustu árum sínum í Haag við að afla stuðnings við kröfu sína um konungdóm í Bæheimi. 

Friðrik var giftur Elísabetu Stúart, dóttur Jakobs 6. Skotakonungs og systurdóttur Kristjáns 4. Danakonungs. Elsti sonur þeirra, Karl Lúðvík 1., varð kjörfursti í Pfalz og ríkti yfir stærstum hluta þess sem áður voru lönd föður hans eftir Vestfalíufriðinn 1648.
Friðrik 5. Danakonungur

**Friðrik 5.** (31. mars 1723 – 13. janúar 1766) var konungur Danmerkur frá 1746. Faðir hans, Kristján 6. var þunglyndur og trúhneigður og Friðrik ólst upp á ströngu píetísku heimili. Friðrik hneigðist hins vegar til lífsins lystisemda svo mjög að faðir hans íhugaði að svipta hann sjálfsforræði. Hann átti við alkóhólisma að stríða þannig að stjórn ríkisins var öll í höndum ráðherra í leyndarráði konungs og yfirhirðmarskálksins, Moltkes greifa. 

Hann stofnaði konunglegu dönsku listaakademíuna í Kaupmannahöfn 1754.
Hljómskálagarðurinn

**Hljómskálagarðurinn** er lystigarður í miðborg Reykjavíkur nefndur er eftir Hljómskálanum sem í honum stendur. Hluti Tjarnarinnar er einnig innan garðsins. Í Hljómskálagarðinum eru nokkrar styttur, þeirra á meðal stytta af Jónasi Hallgrímssyni, sem áður stóð við Lækjargötu og önnur af Bertel Thorvaldsen en sú stóð upprunalega á Austurvelli. Aðstaða er í garðinum til þess að grilla og leiksvæði fyrir börn.

Upphaf hljómskálagarðsins var árið 1901 þegar tekið var frá land fyrir garðinn. Árið 1908 var sett fram fyrstu tillögur um útlit garðsins og sex árum síðar voru fyrstu trén í garðinum gróðursett. Hljómskálinn var byggður 1923 og garðurinn hlýtur nafn sitt af honum. Hljómskálinn er jafnframt fyrsta hús landsins sérstaklega byggt fyrir tónlist og fyrsti hljóðfæraskóli landsins var starfræktur í skálanum 1922.

Á hátíðisdögum eins og 17. júní og Menningarnótt hafa verið haldnir tónleikar í garðinum.

## Aðdragandi og fyrstu tillögur

Einar Helgason garðyrkjufræðingur hafði frumkvæði að því árið 1901 að boða til fundar í Hótel Íslandi um málefni Tjarnarsvæðisins. Þar var samþykkt að skora á bæjarstjórnina að tryggja að ekkert yrði gert til að spilla fyrir að gerður yrði skemmtistígur og lystigarður umhverfis Tjörnina. Slíkar hugmyndir höfðu þá verið settar fram í ræðu og riti næstu ár á undan. Viðbrögð bæjarstjórnar voru á þá leið að banna gerð mannvirkja meðfram þeim hlutum Tjarnarbakkans sem óbyggðir væru. Ekki treysti bærinn sér til að setja fjármagn í lystigarðsgerð að sinni, en að slíkt kæmi til greina síðar.

Sumarið 1908 dvaldist í Reykjavík danskur húsameistari, Fr. Kiörboe að nafni, en hann starfaði við byggingu Safnahússins. Kynni tókust með honum og Knud Zimsen bæjarverkfræðingi og unnu þeir saman uppdrætti að skemmtigarði við suðurenda Tjarnarinnar.

Tillögur þeirra félaga gerðu ráð fyrir að garðurinn næði yfir nokkurn veginn það svæði sem síðar varð, en að auki vildu þeir útbúa landfyllingu við norðvestanverðan Skothúsveg. Þar skyldi rísa garðskáli með veitingasölu og bátabryggju. Með austur- og vesturjaðri garðsins átti að gróðursetja tré og reisa steinveggi þeim til skjóls. Milli veggjanna skyldu svo rísa litlir torfkofar með sætum.

Á grunni þessarra hugmynda skilgreindi bæjarstjórn lóð fyrir lystigarð snemma árs 1909. Lítið varð þó úr framkvæmdum að sinni.

## Eitt og annað
* Árið 1956 kom til tals að byggja 100 fermetra neðanjarðarsalerni í Hljómskálagarðinum. Það komst þó aldrei til framkvæmda. 
* Jóhannes Kjarval var mjög á móti byggingu Hljómskálans vegna þess að hann sagði að skálinn myndi skyggja á fjallið Keili.
*Garðurinn var tónlistarstaður átaksins Inspired by Iceland, þann 1. júlí 2010.

## Tilvísanir
Fáni Ástralíu

**Fáni Ástralíu** er þjóðfáni Ástralíu, hann er blár með fána Bretlands í efri stangarreit eins og margir fánar fyrrverandi nýlendna Breta (sem er kallað Blái hakafáninn (enska: *Blue Ensign*)). Í neðri stangarreit er sjöarma stjarna, Samveldisstjarnan, þar sem 6 armanna tákna upprunaleg fylki Ástralíu en sá sjöundi svæðin og fylki sem kunna að verða til í framtíðinni. Á hinum helming fánans er svo tákn fyrir suðurkrossinn. Fáninn var sameining fjögurra svipaðra vinningstillagna í hönnunarkeppni þjóðfána fyrir Ástralíu árið 1901 þegar hún sameinaðist í eitt ríki. Fáninn varð þó ekki opinber þjóðfáni fyrr en árið 1953.

Fleiri fánar en þessi eru opinberir fánar Ástralíu, alls eru þeir 26. Þeirra á meðal er fáni frumbyggja Ástralíu og fáni Torressunds eyjaskeggja.
Kóngavatn

**Kóngavatn** (latína: *aqua regia*) er gríðarlega tærandi, rjúkandi gulur vökvi. Það er blandað úr einum hluta saltpéturssýru á móti þremur hlutum saltsýru. Það er eitt af fáum virkum efnum sem geta leyst upp gull og platínu. Dregur það nafnið af þessum eiginleika sínum að geta leyst upp eðalmálma (konunglega málma). Sumir málmar, eins og til dæmis tantal og aðrir álíka óvirkir málmar, standast þó snertingu við það. Kóngavatn er notað í ætingu og sumar rannsóknaraðferðir. Kóngavatn hefur ekki langan líftíma og þarf því að blanda það rétt fyrir notkun.

## Saga

Persneski gullgerðarmaðurinn Jabir Ibn Hayyan (Geber) uppgötvaði fyrstur manna saltsýru í kringum árið 800 með því að blanda matarsalti saman við brennisteinssýru. Uppgötvun Jabirs á gulluppleysandi kóngavatni ýtti undir átak gullgerðarmanna í leit þeirra að viskusteininum.

## Ferli
Kóngavatn leysir upp gull, jafnvel þótt hvorug sýran, sem það er myndað úr, geri það ein og sér. Þetta kemur til af því að hvor sýran vinnur sitt verkið. Saltpéturssýra er öflugur oxari, sem reyndar leysir upp örlítið magn (næstum ómælanlegt) af gulli, sem þá myndar gulljón. Úr saltsýrunni fæst ofgnótt klórjóna, sem bindast við gulljónirnar og minnka þannig magn þeirra í lausninni. Þetta gerir saltpéturssýrunni kleift að halda áfram oxuninni, þar til að allt gullið hefur verið leyst upp eða þar til allar klórjónir saltsýrunnar hafa bundist við gulljón.

Efnajafna þessa ferlis er:
:
:

## Tenglar
* Chemistry Comes Alive! Aqua Regia 
* The Columbia Encyclopedia: Aqua Regia
Lilja

**Lilja** getur átt við eftirfarandi:

* **[[Lilja (planta)|Lilja]]** er algengt blóm af liljuætt.
* **[[Lilja (mannsnafn)|Lilja]]** er íslenskt kvenmannsnafn.
* **[[Lilja (kvæði)|Lilja]]** er helgikvæði sem Eysteinn Ásgrímsson munkur orti um miðja 14. öld.
Mohs-kvarði

**Mohs-kvarði** flokkar efni eftir viðnámi þeirra við rispun með harðara efni. Þessi mælikvarði var búinn til af steindarfræðingnum Friedrich Mohs og er ein af nokkrum skilgreiningum á hörku í raunvísindum.

Mohs byggði kvarðann á tíu algengum steintegundum. Efni eru staðsett á kvarðanum með því að finna harðasta efnið sem þau rispa.

Taflan sýnir samanburð við raunhörku sem er mæld með hörkumæli. Mohs-kvarðinn er einfaldur röðunarkvarði því kórundum er í raun tvisvar sinnum harðara en tópas, og demantur fjórum sinnum harðari, þrátt fyrir að þessi efni komi hvert á eftir öðru á kvarðanum.