Kína

**Alþýðulýðveldið Kína** (kínverska: 中华人民共和国; pinyin: *Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó*) nær yfir megnið af því svæði sem í menningarlegu, landfræðilegu og sögulegu samhengi hefur verið kallað Kína (中国 *Zhōngguó* „Miðríkið“). Allt frá stofnun þess árið 1949 hefur ríkið verið undir stjórn Kommúnistaflokks Kína. Það er annað fjölmennasta ríki veraldar með yfir 1,4 milljarða íbúa sem flestir teljast til Hankínverja. Það er stærsta ríki Austur-Asíu að flatarmáli og það fjórða stærsta í heiminum. Ríkið á landamæri að fjórtán ríkjum: Afganistan, Bútan, Indlandi, Kasakstan, Kirgistan, Laos, Mongólíu, Mjanmar, Nepal, Norður-Kóreu, Pakistan, Rússlandi, Tadsíkistan og Víetnam. Höfuðborgin er Peking, en Sjanghaí er stærsta borgin og fjármálamiðstöð landsins.

Alþýðulýðveldið gerir tilkall til Taívan og nærliggjandi eyja sem í raun lúta þó stjórn Lýðveldisins Kína. Hugtakið „meginland Kína“ er stundum notað til að lýsa Alþýðulýðveldinu og þá eru Hong Kong og Makaó yfirleitt ekki talin með sökum sérstöðu þeirra. Einnig gengur þessi hluti Kína undir nafninu „Rauða Kína“, yfirleitt á meðal andstæðinga eða gagnrýnenda þess. Þar sem Alþýðulýðveldið ræður yfir yfirgnæfandi meirihluta sögulegs landsvæðis Kínverja er það í daglegu tali yfirleitt einfaldlega kallað Kína og Lýðveldið Kína einfaldlega Taívan.

Kína er oft talið ein af sex vöggum siðmenningar í heiminum. Menn tóku að setjast þar að á fornsteinöld. Seint á 2. árþúsundinu f.o.t. komu fyrstu konungsríkin fram í árdal Gulár. Frá 8. til 3. aldar f.o.t. dróst Zhou-veldið saman um leið og ný tegund stjórnsýslu og hernaðartækni litu dagsins ljós. Á þeim tíma hófst klassíska tímabilið í bókmenntum, heimspeki og sagnaritun. Árið 221 f.o.t. var Kína sameinað undir keisara sem markar upphaf kínverskra keisaravelda sem telja meðal annars Qin-veldið, Hanveldið, Tangveldið, Júanveldið, Mingveldið og Tjingveldið. Kínversk menning blómstraði og hafði mikil áhrif á heimshlutann með útbreiðslu byssupúðurs, pappírsgerðar, Silkiveginum, og Kínamúrnum. Seint á 19. öld tóku Evrópuveldin að sækjast eftir aðstöðu í Kína og neyddu keisarastjórnina til að veita sér heimild til að koma þar upp aðstöðu. Eftir áratuga hnignunarskeið var Tjingveldinu steypt af stóli í Xinhai-byltingunni 1911 og Lýðveldið Kína var stofnað árið eftir.

Undir stjórn Beiyang-stjórarinnar var landið óstöðugt og klofnaði á endanum á Stríðsherratímabilinu. Því tímabili lauk þegar her Kuomintang sameinaði landið á ný eftir Norðurförina. Kínverska borgarastyrjöldin hófst árið 1927 þegar her Kuomintang framdi fjöldamorð á meðlimum Kínverska kommúnistaflokksins. Kommúnistar hófu þá skæruhernað gegn stjórn þjóðernissinna undir forystu Kuomintang. Þegar Japanar gerðu innrás í Kína árið 1937, mynduðu kommúnistar, undir forystu Mao Zedong, og Kuomintang, bandalag til að berjast gegn Japönum. Annað stríð Kína og Japans endaði með sigri Kínverja, en kommúnistar og Kuomintang hófu borgarastríðið á ný um leið og Japanar hörfuðu. Árið 1949 tryggðu kommúnistar sér yfirráð yfir stærstum hluta landsins og lýstu yfir stofnun Alþýðulýðveldisins Kína. Stjórn Kuomintang hörfaði til eyjunnar Taívan. Landið var því klofið og báðar stjórnirnar gerðu tilkall til þess að teljast eina lögmæta stjórn landsins. Eftir jarðaumbætur í upphafi fóru tilraunir kommúnista til að koma á efnahagsstjórn í anda sósíalisma illa. Stóra stökkið fram á við olli hungursneyðinni miklu þar sem milljónir Kínverja létu lífið, og Menningarbyltingin einkenndist af pólitísku umróti og ofsóknum í nafni maóískrar lýðhyggju. Eftir klofning Kína og Sovétríkjanna tóku Kínverjar upp nánara stjórnmálasamband við Bandaríkin 1972. Árið 1978 hófust efnahagsumbætur sem færðu efnahagsstjórn Kína frá áætlunarbúskap að markaðsbúskap og lögðu grunn að miklum hagvexti. Kröfur um lýðræðisumbætur stöðvuðust hins vegar þegar mótmælin á Torgi hins himneska friðar 1989 voru barin niður af hörku.

Kína er einingarríki og kommúnistaríki undir stjórn Kínverska kommúnistaflokksins sem skilgreinir landið sem sósíalískt ríki. Það er eitt af fimm fastaríkjum Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum var áður skipað fulltrúa Taívans til 1971 þegar fulltrúi Alþýðulýðveldisins Kína tók við sætinu. Kína er stofnaðili að ýmsum svæðissamtökum eins og Innviðafjárfestingabanka Asíu, Silkivegssjóðnum, Nýþróunarbankanum og RCEP-fríverslunarsamningnum. Kína á aðild að G20, Efnahagssamvinnu Asíu- og Kyrrahafsríkja, Sjanghaísamstarfsstofnuninni og Leiðtogafundi Austur-Asíuríkja. Hagkerfi Kína myndar um fimmtung heimshagkerfisins og er stærsta hagkerfi heims kaupmáttarjafnað. Kína er annað auðugasta ríki heims á eftir Bandaríkjunum, en situr fremur lágt á listum eftir lýðræði, mannréttindum og trúfrelsi. Landið hefur verið með einn mesta hagvöxt á heimsvísu og er stærsta framleiðsluland og útflutningsland heims, og annað mesta innflutningsland heims. Kína er kjarnorkuveldi og býr yfir fjölmennasta fastaher heims og er í öðru sæti yfir lönd eftir framlögum til varnarmála. Kína er stórveldi og hefur verið lýst sem rísandi risaveldi. Kína er þekkt fyrir matargerð og menningu, líffjölbreytni, og annan mesta fjölda heimsminja á eftir Ítalíu, eða 60.

## Heiti
Heitið Kína hefur verið notað í ýmsum Evrópumálum frá því á 16. öld, en var ekki notað af Kínverjum sjálfum yfir land sitt á þeim tíma. Heitið barst til Evrópu með portúgölskum ferðalöngum til Indlands, þar sem það er dregið af orðinu *Chīna* í sanskrít. Á miðöldum kom Kína fyrir í evrópskum heimildum sem *Kataí*, úr mongólsku heiti landsins sem Kitanar lögðu undir sig í norðurhluta Kína á 10. öld (Kara Kitai). Þaðan barst heitið með arabískum og rússneskum ritum til Evrópu. Marco Polo notar til dæmis það heiti í bók sinni *Il Milione* yfir ríki stórkansins. 

Heitið Kína kemur fyrir í dagbók Duarte Barbosa frá 1516 sem *o Grande Reino da China*. Þetta heiti kemur fyrir í íslenskum ritum frá 17. öld sem *Sína* eins og í latínu, *Kín* eða *Kína*. Uppruni orðsins appelsína, sem kemur úr lágþýsku, er til dæmis „Kína-epli“. Heitið sem Barbosa notaði var fengið úr persnesku, *Chīn* (چین), sem aftur var dregið af sanskrít, *Cīna* (चीन). Orðið *Cīna* kemur fyrir í fornum helgiritum Hindúa eins og *[[Mahābhārata]]* (5. öld f.o.t.) og *[[Manusmṛti]]* (2. öld f.o.t.). Árið 1655 stakk Martino Martini upp á því að orðið væri upphaflega dregið af heiti Qin-veldisins (221-206 f.o.t.). Indverskir textar sem nota orðið eru eldri en Qin-veldið, en þessi uppruni er samt gefinn upp af ýmsum heimildum. Aðrar kenningar rekja orðið í sanskrít til heita Yelang eða ríkisins Chu.

Opinbert heiti nútímaríkisins er „Alþýðulýðveldið Kína“ (中华人民共和国 *Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó*). Stutta myndin er *Zhōngguó* (中国), dregið af *zhōng* („mið-“) og *guó* („ríki“), hugtak sem varð til á tímum Vestur-Zhou sem vísun í yfirráðasvæði þeirra. Heitið var síðan látið ná yfir svæðið í kringum Luoyi (nú Luoyang) á tímum Austur-Zhou, og síðan yfir Miðsléttuna. Síðar var það stundum notað sem heiti yfir ríkið á tímum Tjingveldisins. Það var oft notað sem menningarlegt hugtak til að aðgreina þjóðina Huaxia frá öðrum sem álitnir voru „barbarar“. Nafnið *Zhongguo* hefur þannig líka verið þýtt sem „Miðríkið“ í Evrópumálum. Alþýðulýðveldið Kína er stundum kallað Meginlands-Kína til aðgreiningar frá Lýðveldinu Kína.

## Saga
### Mongólsk yfirráð
Í byrjun 13. aldar hófu Mongólar undir forystu Djengis Khan að leggja undir sig Kína. Djengis Khan lagði undir sig stóran hluta norður Kína en sonur hans og barnabarn lögðu síðar undir sig suðurhluta Kína. Mongólaveldið varð mjög stórt og náði frá Víetnam og Kóreuskaganum í austri til Ungverjalands í vestri. Mongólaveldið klofnaði eftir dauða Kúblaí Khan en afkomendur hans ríktu yfir Kína allt til ársins 1368 og þá lauk yfirráðum mongóla yfir Kína.

## Landfræði

Land Kína er mjög stórt og fjölbreytt. Það nær frá Góbíeyðimörkinni og Talkamakan í þurru norðri, að hlýtempruðum skógum í röku suðrinu. Fjallgarðarnir Himalajafjöll, Karakoramfjöll, Pamírfjöll og Tian Shan skilja milli Kína og Suður-Asíu og Mið-Asíu. Jangtsefljót og Gulá, þriðja og sjötta lengsta fljót jarðar, renna frá Tíbet að þéttbýlu austurströndinni. Strandlengja Kína við Kyrrahaf er 14.500 km að lengd og markast af Bóhaíhafi, Gulahafi, Austur-Kínahafi og Suður-Kínahafi. Kína tengist Evrasíusteppunni við landamærin að Kasakstan.

Landsvæði Kína liggur á milli 18. og 54. breiddargráðu norður, og 54. og 73. lengdargráðu austur. Landfræðileg miðja Kína er við . Landslag í Kína er mjög fjölbreytt. Í austri, við strendur Gulahafs og Austur-Kínahafs, eru þéttbýlar flóðsléttur, en á mongólsku hásléttunni í norðri, er gresja ríkjandi. Í suðurhluta Kína eru hæðir og lágir fjallgarðar, meðan miðausturhlutinn hefur árósa tveggja stærstu fljóta landsins: Gulár og Jangtse. Aðrar stórar ár eru Xi-fljót, Mekong, Bramapútra og Amúrfljót. Í vestri eru helstu fjallgarðar landsins, eins og Himalajafjöll. Hásléttur í norðri innihalda sum af þurrustu svæðum jarðar, eins og Taklamakan og Góbíeyðimörkina. Hæsti tindur heims, Everestfjall (8.848 metrar) liggur á landamærum Kína að Nepal. Lægsti punkturinn og þriðji lægsti punktur heims, er í uppþornuðu Ayding-vatni (-154 metrar) í Turpandældinni.

Þótt Kína spanni ígildi fimm tímabelta (frá UTC+5 til UTC+9) notast ríkið við eitt tímabelti, kínverskan staðaltíma (UTC+8). Stefna um samræmdan tíma var tekin upp árið 1949.

## Stjórnmál

Alþýðulýðveldið Kína er flokksræðisríki undir stjórn Kínverska kommúnistaflokksins. Kommúnistaflokkurinn lýsir hugmyndafræði sinni sem „sósísalisma með kínverskum einkennum“, sem er kínverskur marxismi. Stjórnarskrá Kína skilgreinir Alþýðulýðveldið sem sósíalískt ríki undir alræði alþýðunnar sem stjórnað er af verkalýðnum og byggist á bandalagi verkamanna og bænda. Hún segir að stofnanir ríkisins skuli starfa samkvæmt lýðræðislegri miðstýringu og að helstu einkenni sósíalisma með kínverskum einkennum sé leiðtogahlutverk Kínverska kommúnistaflokksins.

Opinberlega skilgreinir Kommúnistaflokkurinn stjórnarfar í Kína sem lýðræði, eða „lýðræði fólksins í heildarferlinu“ (þar sem átt er við lýðræðislega ákvarðanatöku í nefndum og ráðum stjórnsýslunnar), en stjórn landsins er samt almennt lýst sem alræðisstjórn. Þar eru einhverjar ströngustu takmarkanir heims á mörgum sviðum félagsmála, sérstaklega fjölmiðlafrelsi, trúfrelsi, félagafrelsi, fundafrelsi og frjálsu aðgengi að Internetinu. Kína sat í 145. sæti af 167 löndum á lýðræðisvísitölu The Economist árið 2024. Aðrir telja að hugtakið „alræðisstjórn“ sé ekki nægjanlega lýsandi fyrir fjölda samráðsferla sem eiga sér stað í kínverska stjórnkerfinu.
### Stjórnsýslueiningar

Alþýðulýðveldið Kína er samkvæmt stjórnarskrá einingarríki sem skiptist í 23 héruð, fimm sjálfstjórnarhéruð þar sem tilteknir upprunahópar búa, og fjögur sveitarfélög undir beinni stjórn. Saman eru þessi landsvæði kölluð „Meginlands-Kína“. Auk þeirra eru tvö sérstjórnarhéruð (Hong Kong og Makaó). Alþýðulýðveldið gerir tilkall til Taívan og lítur svo á að eyjan Taívan sé sérstakt hérað innan Alþýðulýðveldisins, en að eyjarnar Kinmen og Matsueyjar séu hlutar af héraðinu Fujian. Aðrar eyjar undir stjórn Lýðveldisins Kína eru formlega skilgreindar sem hlutar héraðanna Hainan og Guangdong. Landfræðilega er meginlandi Kína skipt í sex hluta: Norður-Kína, Austur-Kína, Suðvestur-Kína, Syðri Mið-Kína, Norðaustur-Kína, og Norðvestur-Kína.

### Stærstu borgir

Borgarvæðing hefur aukist samhliða auknum íbúafjölda og efnahagsuppgangi. Erfitt getur verið að ákvarða íbúafjölda borga, bæði vegna ákvörðunar borgarmarka (sbr. Chongqing sem er bæði sveitarfélag og stórt hérað) og vegna stöðugs straums farandverkafólks til stærri borga. Eftirfarandi listi sýnir nokkrar stærstu borgirnar eftir áætluðum íbúafjölda innan borgarmarka og innan stjórnsýslueiningar til samanburðar.

## Efnahagslíf

Kína er annað stærsta hagkerfi heims miðað við verga landsframleiðslu að nafnvirði, og það stærsta kaupmáttarjafnað. Árið 2022 var hagkerfi Kína 18% af heimshagkerfinu miðað við landsframleiðslu að nafnvirði. Kína er eitt af mestu hagvaxtarsvæðum heims, með í kringum 6% hagvöxt að jafnaði á hverju ári eftir breytingar á efnahagsstefnu árið 1978. Samkvæmt Alþjóðabankanum óx landsframleiðsla í Kína úr 150 milljörðum dala árið 1978 í 17,96 billjón dali árið 2022. Kína er í 64. sæti á lista yfir lönd eftir landsframleiðslu á mann, sem gerir landið að efri-miðtekjulandi. 135 af 500 stærstu fyrirtækjum heims eru með höfuðstöðvar í Kína. Kína er með stærsta hlutafjármarkað og stærsta markað framvirkra samninga að minnsta kosti frá 2024, auk þess að vera með þriðja stærsta skuldabréfamarkað heims.

Sögulega var Kína eitt af stærstu efnahagsveldum heims stærstan hluta af síðustu 2000 árum, en á þeim tíma gekk landið í gegnum mörg tímabil vaxtar og hnignunar. Frá efnahagsumbótunum 1978 hefur Kína þróað fjölþætt hagkerfi og er orðið einn af mikilvægustu aðilum heimsmarkaðarins. Meðal iðngreina þar sem landið hefur mest forskot, eru framleiðsluiðnaður, smásala, námavinnsla, stáliðnaður, textíliðnaður, bílaiðnaður, orkuvinnsla (þar á meðal hreinorkuvinnsla), fjármálaþjónusta, rafeindaiðnaður, fjarskiptaþjónusta, fasteignamarkaður, netverslun og ferðaþjónusta. Í Kína eru þrjár af tíu stærstu kauphöllum heims: Kauphöllin í Sjanghaí, Kauphöllin í Hong Kong og Kauphöllin í Shenzhen. Samanlagt markaðsvirði þeirra var meira en 15,9 billjónir árið 2020. Í Kína eru auk þess þrjár af tíu helstu fjármálamiðstöðvum heims samkvæmt Global Financial Centres Index: Sjanghaí, Hong Kong og Shenzhen.

Efnahagsstefnu Kína nútímans er oft lýst sem dæmi um ríkiskapítalisma eða flokksræðiskapítalisma. Ríkið er ráðandi í ákveðnum lykilgeirum (undirstöðugreinum) eins og í orkuvinnslu og þungaiðnaði, en einkageirinn hefur líka stækkað gríðarlega. Árið 2008 voru um 30 milljón einkafyrirtæki skráð í landinu. Samkvæmt opinberum tölum standa fyrirtæki í einkaeigu undir yfir 60% af landsframleiðslu í Kína.

Kína hefur verið stærsta framleiðsluland heims frá 2010. Það ár tók Kína fram úr Bandaríkjunum sem höfðu verið helsta framleiðsluland heims síðustu 100 ár þar á undan. Kína hefur líka verið annað stærsta hátækniframleiðsluland heims síðan 2012, samkvæmt Bandaríska rannsóknarsjóðnum. Kína er með annan stærsta smásölumarkað heims á eftir Bandaríkjunum. Kína er leiðandi á heimsvísu í netverslun, með 37% markaðshlutdeild árið 2021. Bílaiðnaður Kína er talinn einn sá samkeppnishæfasti í heimi. Kína er stærsti framleiðandi og neytandi rafbíla í heimi. Þar var um helmingur allra rafbíla heims framleiddur og keyptur árið 2022. Kína er líka stærsti framleiðandi rafhlaða fyrir rafbíla, auk þess að framleiða mikið af lykilhráefnum fyrir framleiðslu rafhlaða.

## Íbúar

Samkvæmt manntali 2020 var fjöldi íbúa Kína 1.411.778.724. Um 17,95% voru 14 ára eða yngri, 63,35% voru milli 15 og 59 ára, og 18,7% voru yfir 60 ára aldri. Milli 2010 og 2020 var meðalfólksfjölgun 0,53%.

Í Kína var opinber stefna að takmarka fjölda fæddra barna fyrir hverja fjölskyldu til þess að draga úr fólksfjölgun. Markið var tvö börn frá 1970 og aðeins eitt barn eftir 1979. Stefnan var óvinsæl og eftir miðjan 9. áratuginn hófu stjórnvöld að gera undantekningar, sérstaklega í dreifbýli. Í reynd voru mörkin því 1,5 barn á fjölskyldu frá um 1985 til 2015. Aðrir upprunahópar en Hankínverjar voru líka undanþegnir takmörkunum. Í desember 2013 var enn slakað á mörkunum og fólki leyft að eignast tvö börn ef annað foreldrið var einkabarn. Létt var á stefnunni í lok ársins 2015 og hverri fjölskyldu leyft að eiga tvö börn. Þann 31. maí 2021 var tilkynnt um þriggja barna stefnu, vegna öldrunar þjóðarinnar, og í júlí 2021 voru allar takmarkanir á stærð fjölskyldna og sektir fyrir brot á þeim numdar úr gildi. Árið 2023 var frjósemishlutfall í Kína 1,09, sem er með því lægsta sem gerist í heiminum. Árið 2023 áætlaði Hagstofa Kína að íbúum hefði fækkað um 850.000 milli 2021 og 2022, sem var fyrsta fólksfækkunin frá árinu 1961.

Sumir telja að um 400 milljónir færri hafi fæðst en ella vegna stefnunnar, en aðrir fræðimenn telja að takmarkanir á fjölda barna hafi lítil sem engin áhrif haft á fólksfjölgun eða heildarmannfjölda. Sú ályktun hefur þó líka verið gagnrýnd. Þessi stefna, ásamt því að fjölskyldur kusu heldur að eignast drengi, kann að hafa skekkt kynjahlutföll fæddra barna í Kína. Samkvæmt manntalinu 2020 voru karlar 51,2% mannfjöldans. Kynjahlutfallið er samt jafnara en það var árið 1953 þegar karlar voru 51,8% íbúa.

### Trúarbrögð
Meðlimir kínverska kommúnistaflokksins eru trúleysingjar, en kínversk stjórnvöld leyfa venjulegu fólki að iðka trúarbrögð. 

Í Kína má segja að þar sé að finna ekki eina þjóð heldur margar. Því er einungis hægt að tala um hefðbundna eða ríkjandi menningu og lífsstíl sem einkennir kínversku þjóðina. Kínversk menning og siðfræði er undir áhrifum konfúsíusarhyggju, daoisma, búddisma, Qi Gong og þjóðtrúar. 

Fyrir um 2500 árum, á tímum Zhou ættarinnar þegar þar ríkti ófriður á milli smákónga lifðu þar tveir spekingar í Kína, Konfúsíus og Laó Tse. Þeir höfðu mikil áhrif og kenningar þeirra urðu nánast sem trúarbrögð. Konfúsíus trúði því að menn væru góðir að eðli en þeir þyrftu fræðslu. Hann trúði því að ef fólk fengu kennslu um rétta hegðun þá yrði friður en ekki lengur stríð. Fólk átti að hlusta á kennara eða höfðingja sem myndi sinna sínu fólki. Hinsvegar kenndi Laó Tse mönnum að þeir ættu að lifa einföldu lífi í líkingu við lögmál náttúrunnar. Hann hélt því fram að menn ættu að stunda íhugun og innlifun til að öðlast þroska. *[[Bókin um veginn]]* er talinn vera bók sem Laó Tse skrifað sem er enn mikið lesin.

Trúin er margvísleg og í hverjum héraði í Kína eru ólíkar tegundir af dýrkun iðkuð. Kínversk þjóðtrú byggist á dýrkun dreka, náttúruanda, goða og forfeðra. 

Margir kínverjar trúa á Qi Gong, sem hefur verið löng hefð fyrir íhugun, líkamsæfinga og lífsorku. Markmiðið með því að stunda Qi er að fá hugarró og góða heilsu.

Daoismi er hluti af kínversku þjóðtrúnni og eru kínversk heimspeki og trúarbrögð (sem byggja á kenningum Laó Tse frá 4. öld f.kr.). en hann gengur út á það að lifa í sátt við Dao (veginn sem er undirliggjandi kraftur alheimsins). 

Einnig líta margir á speki Konfúsíusar sem þýðingamikinn þátt í Kínverskri þjóðtrú. Konfúsíus var kínverskur heimspekingur sem hafði gífurleg áhrif á menningu í Kína og nágrannalanda.

## Tilvísanir

## Tenglar
*