open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leðurblökur

**Leðurblökur** (fræðiheiti: *Chiroptera*) eru ættbálkur spendýra. Það sem helst einkennir leðurblökur eru fit sem myndast hafa milli útlima og gera þeim kleift að fljúga. Leðurblökur eru einu náttúrulega fleygu spendýrin þótt sum önnur spendýr (t.d. flugíkorni) geti svifið stutta leið. 

Talið er að til séu um 1.100 tegundir leðurblaka í heiminum sem er um fimmtungur af öllum þekktum tegundum spendýra.

## Upphaf
Elstu steingervingar leðurblakna (Chiroptera) er um 50-60 milljón ára og litu mjög svipað út og þær gera í dag. Líklegast er að svifdýrin sem leðurblökurnar þróuðust upp úr hafi tekið á loft til þess að annaðhvort að flýja rándýr eða til þess að elta skordýrin sem voru að byrja að fljúga á sama tíma.

## Heimkynni
Leðurblökur lifa nánast allstaðar í heiminum fyrir utan nokkrar eyjar og norður- og suðurpólinn. Þær vilja helst vera á heitum svæðum og lifa víðs vegar; í borgum, skógi, fjöllum o.fl. Leðurblökur eru næturdýr og lifa oftast á myrkum stöðum sem skýlir þeim frá veðri t.d trjám, hellum og námum. Þær eru hópdýr og lifa oft frá hundrað talsins upp í þúsund.

## Fæða
Ávextir og skordýr er helsta fæða leðurblaka. Sumar stærri leðurblökur veiða mýs, fiska og smærri dýr. Blóðsugu-leðurblökur eru þekktar fyrir að drekka blóð en þær bíta V-lagað sár og sleikja upp blóðið.

## Mökun
Til þess að heilla gagnstæða kynið þurfa karlarnir að gera allskonar fluglistir. Þegar mökunar tíminn er kominn þá fljúga allar leðurblökurnar í þéttum hópum og leika sínar kúnstir. Eftir að hafa fundið sér maka fer parið saman á rólegri stað og lýkur mökunarferlinu.

## Bergmálsmiðun
Leðurblökur eru ekki blindar eins og margir halda. Þær hafa einfaldlega ekki góða nætursjón heldur nota þær bergmálsmiðun. Bergmálsmiðun virkar þannig að leðurblökurnar framkalla hátíðihljóð sem lendir á föstum hlutum í kring og bergmálar síðan til baka. Ef hljóðið fer fljótt til baka er stutt í hlutinn. Með bergmálsmiðun geta leðurblökur séð 360° í kringum sig. Þegar leðurblökurnar ferðast hins vegar í hópum, skiptast þær á að þegja svo ekki verði ruglingur og óreiða á flugi. Hlustað er á eina leðurblöku sem virkar eins og leiðtogi í þeim hóp.

## Flokkunarfræði

## Tenglar
* ''Evolution''; sótt 17/05/2016 
* ''Facts About Bats''; sótt 17/05/2016
* ''Á hverju lifa leðurblökur?''; sótt 17/05/2016
* Leðurblökugreinar á Vísindavefnum
* ''Bat Facts''; sótt 17/05/2016
* ''Bats Shut Traps When Flying in Groups''; sótt 17/05/2016
Mammút

**Mammút** getur átt við um:
* Hina forsögulegu loðfíla (ættkvíslin *Mammuthus*) sem dóu út fyrir um 3500 árum.
* Íslensku hljómsveitina Mammút.
Íó (gyðja)

**Íó** (grísku: Ιώ) var fögur argversk konungsdóttir. Seifur kom auga á hana og gerði til hennar með lostum. Hann huldi hana skýi svo að hin afbrýðissama Hera sæi þau ekki, en allt var unnið fyrir gýg. Hera kom inn í skýið til að athuga hvað um væri að vera en þá breytti Seifur sér í hvítt ský og Íó í hvíta kvígu. (Sumir segja að hann hafi síðar reynt að nálgast hana í nautsham). Hera bað Seif um að gefa sér þessa kvígu og fékk hana að gjöf. Hún lét hinn hundraðeyga Argos halda vörð um hana þannig að Seifur gæti ekki nálgast hana. Fól Seifur þá Hermesi að drepa Argos. En Hera linnti ekki ofsóknum sínum. Sendi hún Íó nú broddflugu sem aldrei lét hana í friði og hrakti hana hálfærða um ýmis lönd veraldar. Loks hlaut Íó lausn í Egyptalandi, breyttist aftur í sína eðlilegu mynd og ól son sinn, Epafos.
Fílar

**Fílar** (fræðiheiti: *Elephantidae*) eru ætt stórra landspendýra. Auk þriggja núlifandi tegunda heyra til þeirrar ættar nokkrar aðrar tegundir fíla og mammúta sem hafa dáið út frá lokum síðustu ísaldar fyrir um tíu þúsund árum. Núlifandi tegundir ganga allar þrjár undir nafninu „fíll“ í daglegu tali. Þær eru: gresjufíll (*Loxodonta africana*) og skógarfíll (*Loxodonta cyclotis*), sem stundum eru taldar ein tegund og kölluð Afríkufíll; og Asíufíll (*Elephas maximus*).

Fílar hafa langan rana og tvær langar skögultennur og eru stærstu núlifandi landdýrin. Í fornöld voru þeir stundum notaðir í hernaði.

## Tilvísanir
Ragnheiður Ríkharðsdóttir

**Ragnheiður Ríkharðsdóttir** (f. 23. júní 1949) er fyrrum þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins og bæjarstjóri í Mosfellsbæ. Ragnheiður sat á Alþingi fyrir Sjálfstæðisflokkinn í Suðvesturkjördæmi á árunum 2007-2016.

Ragnheiður er menntaður íslenskufræðingur. Hún starfaði um margra ára bil sem íslenskukennari í Gagnfræðaskólanum í Mosfellsbæ sem nú heitir Varmárskóli. Ragnheiður var jafnframt skólastjóri í Gagnfræðaskólanum um tíma og þar á eftir skólastjóri í Hjallaskóla í Kópavogi. 

Ragnheiður var bæjarstjóri í Mosfellsbæ á árunum 2002-2007 og var kjörin á Alþingi þann 12. maí 2007 fyrir Suðvesturkjördæmi.

Faðir Ragnheiðar er Ríkharður Jónsson fyrrum knattspyrnumaður. Sonur Ragnheiðar er Ríkharður Daðason knattspyrnumaður og dóttir hennar er Hekla Daðadóttir handboltakona.

Ragnheiður var sú eina af þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sem samþykkti tillöguna um að leggja inn aðildarumsókn hjá Evrópusambandinu sem kom fyrir Alþingi þann 16. júlí 2009. 

Ragnheiður ákvað að gefa ekki kost á sér í Alþingiskosningunum 2016.

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Skilar ekki fjárhagsupplýsingum''; af Vísi.is 05. feb. 2010
Leda

**Leda** eða **Leða** (grísku: Λήδα) var drottning sem var gift Tindareifi (Tyndareos) Spartverjakonungi. Seifur náði ástum hennar með því að breyta sér í svan. Samkvæmt einni sögn verpti Leða tveimur eggjum og úr þeim klakktist Helana fagra og Polídefkes og voru börn Seifs. En Klítemnestra og Kastor voru börn Tindareifs. Kastor og Polídefkes voru tákn bróðurkærleikans. Drengirnir voru dýrkaðir um gervallt Grikkland undir nafninu **Dioskúroi**, þ.e. *Seifsdrengirnir*.
Maurar

**Maurar** (fræðiheiti: *Formicidae*) eru félagsskordýr sem tilheyra ættbálki æðvængja líkt og vespur og býflugur. Maurar byggja sér vel skipulögð bú sem stundum hýsa milljónir einstaklinga sem skiptast í stéttir með ákveðið sérhæft hlutverk innan búsins og þar sem flest dýrin eru ófrjó og aðeins eitt kvendýr (drottningin) sér um að fjölga einstaklingum. Hjá sumum tegundum, til dæmis *Formica rufa*, finnast þó fleiri en ein drottning í búinu, hér um bil tvö hundruð hjá Formica rufa. 

Bú maura og lifnaðarhætti þeirra eru gífurlega fjölbreytt. Sem dæmi má nefna þá sem byggja bú með því að festa saman laufblöð (e. leaf-cutter ants) með silki lirfa sinna, þeir maurar (hermaurar) sem mynda áhugavert bú með samvinnu (úr öðrum maurum) (e. bivouac) og þá hefðbundnu maura sem grafa göng og hvelfingar. Lifnaðarhættir maura eru enn fjölbreyttari, en sumir þeirra næra sig nánast alfarið af því að leggjast á lirfur sínar og sjúga úr þeim vessa (e. ). Þeir maurar færa lirfum sínum alla fasta fæðu, en þeir næra sig svo af sætum úrgangsdropum (hunangsdögg) sem lirfurnar seyta. Aðrir maurar stunda landbúnað og rækta sveppi (t.d. e. laufskurðarmaurar) sem þeir svo éta, en sumir maurar "smala búpeningi" þ.e.a.s. lifa í samhjálp með plöntulúsum (Aphidae). Þeir maurar veita búpeningi sínum vernd og skjól frá rándýrum og fá í staðinn aðgang að sætum úrgangsdropum þeirra. Eins og sést, er augljóst að ekki skal tala strangt um maura sem kjötætur, heldur sem alætur. Þó ber vel að merkja að sumir maurar lifa nær langmest á öðrum skordýrum. Það er þó regla hjá flestum maurum að sykur og prótein eru lífsnauðsynlegt fyrir upphald búsins, en hlutföll þessa tveggja atriða geta verið eitthvað breytileg. 

Maurar gegna mikilvægu hlutverki í vistkerfum (þar sem þeir eiga heima), því þeir eru með næst síðustu skrefunum í hringrás lífsins þ.e.a.s. þeir háma í sig flest afföll t.d. lík og úrgang dýra. Maurar hafa nefnilega einnig tekið uppp á því að vera nokkuð snyrtileg dýr. Maurar færa nefnilega allt sitt "rusl" (óætir afgangar og lík annara maura úr sínu búi, o.s.frv.) á einn ákveðinn stað m.ö.o. ruslahaug. Það er haldið að þetta sé atferli sem lærst hefur í gegnum tíðina til þess að halda sýkingum og óæskilegum rotverum frá búinu. 

Maurar finnast nánast alls staðar í heiminum á þurru landi. Einu staðirnir þar sem þeir hafa ekki náð fótfestu eru Suðurskautslandið, Grænland, ákveðum Kyrrahafseyjum og Hawaii. Áætlað hefur verið að allt að þriðjungur lífmassa allra landdýra séu maurar og termítar.

Blökkumaur, algengasti maur í Evrópu, hefur fundist árlega frá 2002 á Íslandi og fyrst árið 1994 samkvæmt Náttúrufræðistofnun.

## Tengill

## Tilvísanir
Býflugur

**Býflugur** (fræðiheiti: *Apiformes* eða *Anthophila*) eru fleyg skordýr sem mynda einn stofn innan yfirættbálksins *[[Apoidea]]* sem einnig inniheldur vespur. Um tuttugu þúsund tegundir eru skráðar en þær eru líklega fleiri. Býflugur finnast alls staðar á þurru landi nema á Suðurskautslandinu.

## Mismunandi flokkun
Í eldri flokkun voru öll bý sett í eina ætt; Apidae. Í dag er þeim skift í sjö ættir. 

* ættbálkur æðvængjur, Hymenoptera
** undirættbálkur broddvespur, Apocrita
*** óraðað  Aculeata
**** yfirætt Apoidea
*****   **Apiformes**
****** ættin Stenotritidae
****** ættin Colletidae 
****** ættin Andrenidae (sefjur (Andrea), t.d. grasefjur)
****** ættin Halictidae (hunangssefjur)
****** ættin Melittidae 
****** ættin Megachilidae (skærasefjur)
****** ættin Apidae (Býflugnaætt, t.d hunangsbý, humlur o.a.)

### Þróun býflugna
#### Ytri
Þessi flokkun byggist á "Debevic et al. 2012".

#### Innri
Þessi flokkun byggist á "Hedtke et al., 2013", sem setur fyrrum ættirnar Dasypodaidae og Meganomiidae sem undirættir innan Melittidae.

## Í bókmenntum
* Maurice Maeterlinck skrifaði bók um býflugur sem hét *La vie des abeilles* (útg. 1901), eða *Býflugur* á íslensku, og kom út árið 1934. 
* Jónas Hallgrímsson minnist á býflugur í kvæðinu *Alþingi hið nýja*, sem hann orti árið 1840: 
:Bera bý
:bagga skoplítinn
:hvert að húsi heim,
:en þaðan koma ljós
:hin logaskæru
:á altari hins göfga guðs.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Býflugur
1201

Árið **1201** (**MCCI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Júlí - Messudagur Jóns Ögmundssonar biskup (3. mars) lögtekinn á Alþingi.
* 14. október - Guðmundur Arason prestur á Víðimýri kjörinn til biskups á Hólum.
* Klaustrið í Hítardal lagðist af.

### Fædd

### Dáin
* Brandur Sæmundsson, Hólabiskup (f. um 1120).

## Erlendis
* Ríga fékk borgarréttindi.
* Fjórða krossferðin hófst (1201 - 1204).
* Valdimar hertogi af Slésvík (síðar Valdimar sigursæli lagði Holtsetaland undir sig.

### Fædd
* 9. október - Robert de Sorbon, guðfræðingur og stofnandi Sorbonne-háskóla (d. 1274).
* Jóhann Sörkvisson, Svíakonungur (d. 1222).
* 30. maí - Teóbeld 4., greifi af Champagne (d. 1253).
* Ladislás 3. Ungverjalandskonungur (d. 1205).
* Alix, hertogaynja af Bretagne (d. 1221).

### Dáin
* 21. mars - Absalon erkibiskup Dana, „faðir“ Kaupmannahafnar (f. um 1128).
* 24.maí - Teóbald 3., greifi af Champagne (f. 1179).
* 29. júlí - Agnes af Meraníu, drottning Frakklands, kona Filippusar 2. 
* 5. september - Konstansa, hertogaynja af Bretagne (f. 1161).
1202

Árið **1202** (**MCCII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Guðmundur góði og Hrafn Sveinbjarnarson fóru til Noregs til að staðfesta biskupskjör þess fyrrnefnda. 
* Sigurður Ormsson Svínfellingur tók við staðarforráðum á Hólum.
* Snorri Sturluson flutti frá Odda að Borg á Mýrum.

### Fædd

### Dáin
* Narfi Snorrason á Skarði.

## Erlendis

* Hákon harmdauði varð konungur Noregs.
* Valdimar sigursæli varð konungur Danmerkur.
* Regla Sverðbræðra stofnuð á Líflandi.
* Leonardo Fibonacci gaf út ritið *[[Liber Abaci]]* sem varð upphafið á notkun arabísks núlls í Evrópu.

### Fædd

### Dáin
* 8. mars - Sverrir Sigurðsson, Noregskonungur.
* 12. nóvember - Knútur 6., Danakonungur (f. 1162).
1203

Árið **1203** (**MCCIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 13. apríl Guðmundur góði Arason tók biskupsvígslu í Niðarósdómkirkju í Noregi.
* Hallur Gissurarson varð lögsögumaður.
* Jón Grænlendingabiskup kenndi Íslendingum að gera vín úr krækiberjum eftir uppskrift Sverris konungs, að því er segir í Biskupasögum.

### Fædd
* Jón murtur Snorrason, sonur Snorra Sturlusonar (d. 1231)
* Krákur Hrafnsson frá Eyri við Arnarfjörð, sonur Hrafns Sveinbjarnarsonar (d. 1238).

### Dáin
* Þóra eldri Guðmundsdóttir, húsfreyja á Valþjófsstað og Svínafelli.
* Þorkell Skúmsson, ábóti í Saurbæjarklaustri.

## Erlendis
* 17. júlí - Fjórða krossferðin hertók Konstantínópel. Alexíus 3. keisari flúði í útlegð.
* Háskólínn í Siena á Ítalíu stofnaður.
* Erkibiskupinn í Písa á Ítalíu lét flytja 53 skipsfarma af mold frá Jerúsalem í kirkjugarðinn Campo Santo til að framliðnir fengju að hvíla í helgri mold.

### Fædd

### Dáin
* Arthúr 1., hertogi af Bretagne (f. 1187).
Lífland

**Lífland** var ríki við austanvert Eystrasaltið. Landið náði umhverfis Rígaflóa eða hluta þess sem í dag eru Eistland og Lettland. Íbúarnir töluðu finnskt tungumál. Ríkið varð miðstöð verslunar Hansakaupmanna á 12. öld sem byggðu þar borgina Ríga. Sverðbræður lögðu landsvæðið undir sig 1204 og stofnuðu ríki sem Innósentíus 3. páfi viðurkenndi.

Minnst er á Lífland t.d. í Örvar-Odds sögu: 

Lífland skiptist milli Eistlands og Lettlands, en stærsti hlutinn er í Lettlandi. Líflenska er nú töluð af minna en 100 manns í Lettlandi og er því að deyja út.
1205

Árið **1205** (**MCCV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Deilur Guðmundar biskups Arasonar og Kolbeins Tumasonar hófust.
* Órækja Snorrason, íslenskur höfðingi, sonur Snorra Sturlusonar.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 14. apríl - Orrustan um Adríanópel milli Búlgara og hers Latverska keisaradæmisins í Konstantínópel. Baldvin keisari var tekinn til fanga og dó síðar í fangelsi.
* 20. ágúst - Hinrik af Flæmingjalandi var krýndur konungur Latverska keisaradæmisins eftir að fregnir bárust af láti Baldvins bróður hans.
* Filippus 2. Frakkakonungur lagði Anjou undir sig. Jóhann landlausi óttaðist innrás í England og krafðist þess að allir enskir karlar yfir tólf ára aldri gengju í varnarlið.
* Valdimar sigursæli Danakonungur gekk að eiga Margréti (Dagmar) af Bæheimi.
* Stríð í Svíþjóð milli Sörkvis yngri og sona Knúts Eiríkssonar. Í orrustu í nóvember féllu þrír sonanna en sá fjórði, Eiríkur Knútsson, komst undan til Noregs og stýrði þaðan uppreisn gegn Sörkvi.

;Fædd

;Dáin
* 1. apríl - Amalrekur 1., konungur Kýpur og Jerúsalem (f. 1145).
* 5. apríl - Ísabella, drottning Jerúsalem (f. 1172).
* 7. maí - Ladislás 3., konungur Ungverjalands (f. 1201).
* Desember - Alexíus 5., keisari Býsans.
* Baldvin 1., greifi af Flæmingjalandi og keisari Latverska keisaradæmisins (f. 1172).
1206

Árið **1206** (**MCCVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 22. september - Guðmundur Arason biskup bannfærði Kolbein Tumason.
* Hekla gaus.
* Eldgos á Reykjanesi.
* Snorri Sturluson fluttist að Reykholti.
* Eyjólfur ofláti Hallsson vígður ábóti í Saurbæjarklaustri.

### Fædd

### Dáin
* 27. júlí - Gissur Hallsson, goðorðsmaður í Haukadal (f. um 1125).

## Erlendis
* Temüjin var lýstur Djengis Khan Mongóla og stofnaði Mongólaveldið.
* Valdimar sigursæli Danakonungur lagði undir sig eyna Saaremaa við Eistland.
* Soldánsdæmið Delí á Indlandi stofnað.
* Innósentíus III páfi bættir við kirkjurétt ákvæði um að slíta megi hjónabandi þar sem hjónin geta ekki notist vegna stærðarmunar kynfæranna.
* Sykur nefndur á nafn í enskum heimildum í fyrsta sinn.

### Fædd
* Albertus Magnus, þýskur fræðimaður (fæðingarár þó ekki öruggt, d. 1280).

### Dáin
* 4. júní - Adela, drottning Frakklands, þriðja kona Loðvíks 7. (f. um 1140).
* Haraldur Maddaðarson jarl í Orkneyjum.
* Jóhannes 10., patríarki í Konstantínópel.
1207

Árið **1207** (**MCCVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Karl Jónsson lét af embætti ábóta Þingeyraklausturs í annað sinn. Þórarinn Sveinsson tók við af honum.

### Fædd

### Dáin
* Þorvarður Þorgeirsson, skáld og hirðmaður, goðorðsmaður Ljósvetninga.
* 17. maí - Herdís Ketilsdóttir biskupsfrú, kona Páls Jónssonar, drukknaði í Þjórsá ásamt dóttur sinni.

## Erlendis
* Jóhann landlausi Englandskonungur veitti Liverpool og Leeds bæjarréttindi.
* Innósentíus III lýsti yfir stuðningi við Filippus af Sváfalandi sem keisara en hafði áður stutt Ottó 4.
* Borgin Liverpool á Englandi var stofnuð.

### Fædd
* 8. september - Sancho 2. Portúgalskonungur.
* 1. október - Hinrik 3. Englandskonungur (d. 1272).
* Heilög Elísabet af Ungverjalandi (d. 1231).

### Dáin
1208

Árið **1208** (**MCCVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 8. september - Víðinesbardagi milli liðs Ásbirninga og Svínfellinga og liðs Guðmundar Arasonar Hólabiskups. 

### Fædd
* Kolbeinn ungi Arnórsson, höfðingi Ásbirninga (d. 22. júlí 1245)
* Gissur Þorvaldsson, höfðingi Haukdæla (d. 12. janúar 1268).

### Dáin
* 8. september - Kolbeinn Tumason, höfðingi Ásbirninga (f. 1173).

## Atburðir
* 31. janúar - Orrustan við Lena í Svíþjóð milli Sörkvis yngri Karlssonar Svíakonungs, sem naut stuðnings Dana, og Eiríks, sonar Knúts Eiríkssonar Svíakonungs, sem hafði norskan stuðning. Eiríkur Knútsson vann sigur og varð konungur Svíþjóðar en Sörkvir flúði til Danmerkur.
* 24. mars - Innósentíus III setti England í bann þar sem Jóhann konungur hafði neitað að fara að óskum páfa varðandi útnefningu á nýjum erkibiskupi af Kantaraborg.
* 4. október - Ottó 4. krýndur keisari hins Heilaga rómverska ríkis.
* Ingi Bárðarson Noregskonungur og Filippus Símonarson, konungsefni bagla, gerðu með sér sátt á Hvítingsey.

### Fædd
* 2. febrúar - Jakob 1., konungur af Aragóníu (d. 1276).
* 23. maí? - Simon de Montfort, jarl af Leicester og einn af frumkvöðlum nútíma þingræðis (d. 1265).
* Margrét Skúladóttir, Noregsdrottning, kona Hákonar gamla.

### Dáin
1209

Árið **1209** (**MCCIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Norðlenskir höfðingjar hröktu Guðmund biskup frá Hólum.
* Hallur Gissurarson sagði af sér lögsögumannsembætti og gerðist munkur í Helgafellsklaustri.
* Arnór Tumason hrakti Guðmund Arason biskup frá Hólum.

### Fædd
* Brandur Kolbeinsson, leiðtogi Ásbirninga (d. 1246).

### Dáin

## Erlendis
* 4. október - Ottó 4. krýndur keisari hins Heilaga rómverska ríkis.
* Nóvember - Innósentíus III páfi bannfærði Jóhann landlausa Englandskonung.
* Regla heilags Frans var stofnuð á Ítalíu.
* Cambridge-háskóli var stofnaður.
* Djengis Khan lagði Túrkistan undir sig.
* Albigensakrossferðin gegn Katörum hófst.

### Fædd
* 4. janúar - Ríkharður jarl af Cornwall, sonur Jóhanns konungs, kjörinn konungur Þýskalands 1256 (d. 1272).

### Dáin
* Margrét Eiríksdóttir Noregsdrottning, kona Sverris konungs.
* Jón smyrill Árnason, Grænlandsbiskup.
1212

Árið **1212** (**MCCXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Kálfur Guttormsson lét drepa Hall Kleppjárnsson á Hrafnagili.
* Þorsteinn Tumason varð ábóti í Saurbæjarklaustri.

### Fædd

### Dáin
* 14. júlí - Jón Sigmundsson, goðorðsmaður á Valþjófsstað og í Svínafelli.
* Guðmundur dýri Þorvaldsson dó í Þingeyraklaustri.
* Eyjólfur ofláti Hallsson, ábóti í Saurbæjarklaustri.
* Ormur Skeggjason, ábóti í Munkaþverárklaustri.
* Karl Jónsson, rithöfundur og áður ábóti í Þingeyraklaustri (dó þetta ár eða 1213).

## Erlendis
* 10. júlí - Stórbruni í London, yfir 3000 manns fórust.
* 17. júlí - Orrustan við Navas de Tolosa. Kristnu konungsríkin á Spáni unnu öruggan sigur á Almóhödum.
* Barnakrossferðin undir forystu hins 12 ára gamla Stefáns frá Cloyes lagði af stað frá Frakklandi.

### Fædd
* Jólanda, drottning Jerúsalem (d. 1228).

### Dáin
* 26. mars - Sancho 1. Portúgalskonungur (f. 1154).
* Dagmar af Bæheimi, drottning Danmerkur, kona Valdimars sigursæla (ekki víst hvort hún dó þetta ár eða 1213).
1214

Árið **1214** (**MCCXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Guðmundur Arason biskup fór til Noregs á fund erkibiskups.
* Þorvaldur Vatnsfirðingur var gerður útlægur fyrir dráp Hrafns Sveinbjarnarsonar.

### Fædd
* 29. júlí - Sturla Þórðarson, lögmaður og sagnaritari (d. 1284).

### Dáin
* Teitur Bersason, sem kjörinn hafði verið Skálholtsbiskup, dó erlendis í vígsluferð.

## Erlendis
* 27. júlí - Orrustan við Bouvines: Filippus 2. Frakkakonungur vann sigur á Jóhanni landlausa.
* 5. október - Hinrik 1. varð konungur Kastilíu.
* 4. desember - Alexander 2. varð konungur Skotlands.
* Kínakeisari gafst upp fyrir herjum Mongóla undir stjórn Djengis Khan eftir að þeir höfðu setið um Beijing í heilt ár.

### Fædd
* 25. apríl - Loðvík 9., konungur Frakklands (d. 1270).

### Dáin
* 5. október - Alfons 8., konungur Kastilíu (f. 1155).
* 31. október - Elinóra Kastilíudrottning, kona Alfreðs 8. (f. 1162).
* 4. desember - Vilhjálmur ljón, konungur Skotlands (f. um 1143).
1213

Árið **1213** (**MCCXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 4. mars - Þorvaldur Snorrason Vatnsfirðingur fór að Hrafni Sveinbjarnarsyni á Eyri við Arnarfjörð og lét hálshöggva hann. Sturla Bárðarson, systursonur Snorra Sturlusonar, var fóthöggvinn.

### Fædd

### Dáin
* 4. mars - Hrafn Sveinbjarnarson, höfðingi Seldæla.
* (líklega) - Karl Jónsson, ábóti í Þingeyraklaustri og höfundur Sverris sögu (f. um 1135).

## Erlendis
* 15. maí - Jóhann landlausi Englandskonungur gerðist lénsmaður páfastóls. Í staðinn aflétti Innósentíus III banni sem hann hafði lagt á 1208.
* 12. september - Her Albígensakrossferðarinnar undir stjórn Simon de Montfort vann sigur á her Raymonds 6. af Toulouse og Péturs 2. konungs Aragóníu í orrustunni við Muret.
* 12. september - Jakob 1. varð konungur Aragóníu.
* Innósentíus III gaf út páfabréf og boðar til Fimmtu krossferðarinnar til að ná Jerúsalem aftur úr höndum heiðingja.

### Fædd
* 9. mars - Húgó 4., hertogi af Búrgund, franskur krossfari (d. 1271).

### Dáin
* 12. september - Pétur 2. konungur Aragóníu féll í orrustu (f. 1174)
* 24. september - Geirþrúður af Meraníu, kona Andrésar 2. Ungverjalandskonungs (f. 1185).
* Eiríkur Ívarsson, erkibiskup í Niðarósi.
1216

Árið **1216** (**MCCXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Páll, sonur Sæmundar Jónssonar í Odda, drukknaði í Noregi. Sæmundur kenndi Björgvinjarkaupmönnum um og varð ævareiður.
* Magnús Gissurarson kjörinn biskup í Skálholti.

### Fædd
* Klængur Björnsson, stjúpsonur Snorra Sturlusonar.

### Dáin
* Þorfinnur Þorgeirsson ábóti í Helgafellsklaustri.

## Erlendis

* Maí - Loðvík prins af Frakklandi (seinna Loðvík 8.) réðist inn í England og barðist með enskum aðalsmönnum gegn Jóhanni landlausa. Hann réði um tíma svo stórum hluta landsins að sumir telja að hann eigi að vera með í ensku kóngaröðinni.
* 24. júlí - Honóríus III var kjörinn páfi.
* 19. október - Hinrik 3. varð Englandskonungur, níu ára að aldri.
* Páfi viðurkennir formlega reglu Dóminíkana.

### Fædd
* Eiríkur plógpeningur Danakonungur (d. 1250).
* Eiríkur hinn smámælti og halti, Svíakonungur (d. [1250])

### Dáin
* 10. apríl - Eiríkur Knútsson Svíakonungur.
* 16. júlí - Innósentíus III páfi.
* 18. október - Jóhann landlausi Englandskonungur (f. 1166).
Snarrótarpuntur

**Snarrótarpuntur** (*Deschampsia cespitosa*) er stórvaxið gras (Poaceae). Hann  er algengur um allt Ísland og vex í gömlum túnum, graslendi, móum og deiglendi upp í 700 m hæð.

## Heimildir
* Um snarrótarpunt í landgræðlsu

## Tilvísanir
1217

Árið **1217** (**MCCXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Samþykkt var á Alþingi að mönnum væri ekki skylt að leggja meðlag með ómögum sem væru fimmmenningar við þá og meðlagið minnkað með ómögum sem voru skyldir manni að þriðja og fjórða, fjórmenningar eða skyldir í fjórða og fimmta lið.
* Sæmundur Jónsson í Odda fékk fréttir af því að Páll sonur hans hefði drukknaði við Noreg. Hann kenndi Björgvinjarkaupmönnum um og fór og gerði vörur að verðmæti þrjú hundruð hundraða upptækar hjá norskum kaupmönnum.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 20. maí - Her Hinriks 3. Englandskonungs vann sigur á uppreisnarmönnum og her Loðvíks Frakklandsprins í orrustunni við Lincoln.
* 11. september - Friðarsamningar milli Hinriks 3. og andstæðinga hans. Loðvík prins afsalaði sér öllu tilkalli til ensku krúnunnar.
* Skúli Bárðarson, bróðir Inga Noregskonungs, var gerður að jarli.
* Hákon gamli varð konungur Noregs.
* Fimmta krossferðin hófst með mislukkaðri árás á Egyptaland.

;Fædd
* Hinrik 1., konungur Kýpur (d. 1253).
* Elinóra af Provence, Englandsdrottning, kona Hinriks 3. (d. 1291).

;Dáin
* 23. apríl - Ingi Bárðarson, Noregskonungur (f. 1185).
* 14. október - Ísabella af Gloucester, fyrri kona Jóhanns landlausa (f. um 1173).
* Hinrik 1., konungur Kastilíu (f. 1204).
1218

Árið **1218** (**MCCXVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 6. ágúst - Átök urðu í Vestmannaeyjum milli Oddaverja og kaupmanna frá Björgvin. Ormur Breiðbælingur og Jón sonur hans voru drepnir.
* Snorri Sturluson hélt til Noregs og heimsótti þar meðal annars Skúla jarl.
* Guðmundur Arason biskup kom til landsins eftir nokkurra ára dvöl í Noregi. Arnór Tumason tók hann höndum og hafði í haldi í heilt ár.

### Fædd

### Dáin
* 6. ágúst - Ormur Jónsson Breiðbælingur.
* Gunnlaugur Leifsson munkur, rithöfundur og skáld (kann þó að hafa dáið 1219).

## Erlendis
* Fimmta krossferðin hélt frá Akkó til Egyptalands.
* Regla Sverðbræðranna hóf að leggja Eistland undir sig.
* Alfons 9., konungur Kastilíu, stofnaði háskólann í Salamanca.

### Fædd
* 1. maí - Rúdolf 1., konungur Þýskalands og keisari hins Heilaga rómverska ríkis (d. 1291).
* Abel Valdimarsson, Danakonungur (d. 1252).

### Dáin
* 10. janúar - Húgó 1., konungur Kýpur (f. 1195).
* 19. maí - Ottó 4. keisari hins Heilaga rómverska ríkis (f. um 1175).
* 6. júlí - Ottó 3., hertogi af Búrgund (f. 1166).
Túnfífill

**Túnfífill** (fræðiheiti: *Taraxacum spp.* eða *Taxacum officinale*) er blómplanta og fífiltegund (*Taraxacum*) af körfublómaætt. Hann er algeng jurt á Íslandi og getur vaxið upp í 1000 m hæð yfir sjávarmáli. Hann skiptist í nokkrar tegundir. Eftir blómgun lokar fífillinn blómakörfunni og opnar hana svo aftur þegar fræin eru fullþroskuð og nefnist þá *biðukolla*. Fræ fífilsins eru með svifhár og geta borist langa leið. Rótin er stólparót. Afblómgaður fífill nefnist *biðukolla* (*bifikolla* eða *bifukolla*). 

## Heimild
* Flóra Íslands
1219

Árið **1219** (**MCCXIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Teitur Þorvaldsson varð lögsögumaður í fyrra sinn.

### Fædd

### Dáin
* Gunnlaugur Leifsson, munkur og sagnaritari (kann þó að hafa dáið 1218).

## Erlendis
* 15. júní - Valdimar sigursæli lagði Tallinn í Eistlandi undir sig í orrustunni við Lyndanise.
* 7. ágúst - Jóhann Sörkvisson krýndur konungur Svíþjóðar.
* 5. nóvember - Borgin Damietta í Egyptalandi féll í hendur krossfara eftir umsátur.
* Heilagur Frans frá Assisí predikaði kaþólska trú fyrir mönnum soldánsins Melek-el-Kamels í fimmtu krossferðinni.
* Valdimar sigursæli stofnar Dannebrogsorðuna.

### Fædd
* Kristófer 1. Danakonungur (d. 1259).

### Dáin
* Húgó 9. af Lusignan, krossfari (f. 1168).
1220

Árið **1220** (**MCCXX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Snorri Sturluson gerðist hirðmaður Hákonar gamla Noregskonungs og hélt til Íslands með það yfirlýsta markmið að leggja landið undir konung sem markar upphaf Sturlungaaldar.
* Helgastaðabardagi á milli manna Guðmundar Arasonar biskups annars vegar og Arnórs Tumasonar og Sighvatar Sturlusonar hins vegar.

### Fædd

### Dáin
* Þórður Böðvarsson í Görðum á Akranesi.
* Ketill Hermundarson, ábóti í Helgafellsklaustri.

## Erlendis
* Honoríus 3. páfi viðurkenndi Dóminíkanaregluna.
* Mongólar réðust á Abbasídaveldið í Persíu og lögðu undir sig Samarkand og Búkara.
* Benedikt frá Núrsíu tekinn í heilagra manna tölu.
* Önnur krossferð Svía til Eistlands. Eistar unnu sigur á her þeirra og hröktu þá úr landi.

### Fædd
* 30. maí - Alexander Nevskíj, rússnesk þjóðhetja og dýrlingur.

### Dáin
* Saxo Grammaticus, danskur sagnaritari.
* Ríkissa Valdimarsdóttir, Svíadrottning, kona Eiríks Knútssonar konungs (f. 1190).
* Urraca, drottning Portúgals, kona Alfons 2. (f. 1186).
Knjáliðagras

**Knjáliðagras** (fræðiheiti: *Alopecurus geniculatus*) er lágvaxin grastegund af ættkvísl liðagrasa. Knjáliðagras þrífst best í rökum túnum, deiglendi og á engjum. 

## Tilvísanir
1215

Árið **1215** (**MCCXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Sighvatur Sturluson flutti búferlum að Grund í Eyjafirði og tók við mannaforráðum þar.
* Snorri Sturluson varð lögsögumaður í fyrra skiptið.

### Fædd
* Arnbjörg Arnórsdóttir, systir Kolbeins unga og kona Órækju Snorrasonar.

### Dáin
* Ketill Pálsson, sonur Páls Jónssonar biskups.

## Erlendis

* 15. júní - Jóhann landlausi Englandskonungur neyddist til að setja innsigli sitt á réttindaskrá landeigenda, *[[Magna Carta]]*.
* Ágúst - Jóhann landlausi Englandskonungur hafnaði *[[Magna Carta]]* sem leiddi til borgarastyrjaldar.
* 24. ágúst - Innósentíus 3. páfi lýsti *[[Magna Carta]]* ógilt.
* Her Mongóla undir stjórn Djengis Khan lagði Peking undir sig. Eldar loguðu í borginni í meira en mánuð.
* Dóminíkanareglan var stofnuð samkvæmt sumum heimildum.
* Kirkjuþingið í Lateran samþykkti að dómklerkaráð hverrar dómkirkju ætti að kjósa biskup.

### Fædd
* 23. september - Kúblaí Kan, leiðtogi Mongólaveldisins (d. 1294).
* Loðvík 9., Frakkakonungur (d. 1270).
* Selestínus V páfi (d. 1296).

### Dáin
1210

Árið **1210** (**MCCX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Eldey myndaðist í neðansjávargosi undan Reykjanesi.
* Styrmir Kárason varð lögsögumaður í fyrra sinn.

### Fædd
* Þórður kakali Sighvatsson (d. 1256).

### Dáin
* 22. febrúar - Guðmundur gríss Ámundason, allsherjargoði.
* Halldóra Eyjólfsdóttir, fyrsta abbadís í Kirkjubæjarklaustri.

## Erlendis
* Orrustan við Gestilren í Svíþjóð. Sörkvir yngri Karlsson reyndi að ná aftur krúnunni sem hann hafði orðið að sleppa tveimur árum áður en beið lægri hlut fyrir Eiríki Knútssyni og var felldur.
* Eiríkur Knútsson var krýndur konungur Svíþjóðar.
* Innósentíus III páfi bannfærði Ottó 4. keisara fyrir að ráðast inn í Suður-Ítalíu.
* Frans frá Assisi stofnaði Fransiskanaregluna.

'''Fædd
* 2. apríl - Honóríus IV (Giacomo Savelli) páfi (d. 1287).
* 5. maí - Alfons 3., konungur Portúgals (d. 1279).
* Gregoríus X páfi (d. 1276).
* Jóhanna Skotadrottning, kona Alexanders 2. (d. 1238).
* Friðrik 2., hertogi af Austurríki (d. 1246).

### Dáin
* 17. júlí - Sörkvir yngri Karlsson, Svíakonungur (f. 1164).
Haugarfi

**Haugarfi** (fræðiheiti: *Stellaria media*) er jurt af hjartagrasaætt sem þrífst vel í áburðarríkum jarðvegi. Blómin eru lítil og hvít. Hann er talinn illgresi.

Á Íslandi er haugarfi þekktur hýsill fyrir fræhyrnublaðmyglu, þrátt fyrir að vera ekki af ættkvísl fræhyrna (*Cerastium*).

## Tilvísanir
Brown-háskóli

**Brown-háskóli** (enska *Brown University*) er einkarekinn rannsóknarháskóli í Providence á Rhode Island. Brown var stofnaður árið 1764 og hét þá Rhode Island College. Hann er þriðji elsti háskólinn í Nýja Englandi og sjöundi elsti háskólinn í Bandaríkjunum. Brown er einn hinna átta svonefndu Ivy League-skóla.

Brown var fyrsti skólinn í Bandaríkjunum sem tók inn nemendur af öllum trúarbrögðum. Skólinn er eini háskóli Bandaríkjanna sem býður upp á grunnnám í Egyptalandsfræði og var lengi eini háskólinn sem hafði sérstaka deild fyrir sögu stærðfræðinnar.

Christina Paxson hefur verið forseti skólans frá árinu 2013. Forveri hennar, Ruth J. Simmons var forseti skólans frá 2001 til 2013. Hún var fyrsti afrískættaði forseti Ivy league-skóla, annar kvenforseti Ivy league-skóla og fyrsti kvenforseti Brown.

Við skólann starfa alls um 2900 kennarar. Grunnnemar eru um 5700 og framhaldsnemar eru rúmlega 1.800. Fjárfestingar skólans nema um 2,3 milljörðum bandaríkjadala.

Einkunnarorð skólans eru *In deo speramus* eða „Í guði vonum við“ (á ensku *In God we hope*).

## Tenglar
* Vefsíða skólans
Varpasveifgras

**Varpasveifgras** (fræðiheiti: *Poa annua*) er sveifgras. Hún er ágætis beitarplanta, en þykir ekki æskileg í túnum og er þá talin til illgresis.

## Tilvísanir
Túnsúra

**Túnsúra** (fræðiheiti: *Rumex acetosa*) er fjölær jurt sem vex víða í Evrópu og er sums staðar ræktuð vegna blaðanna sem grænmeti. Túnsúra er meðalhá planta með gáraðan stöngul. Hún blómgast í maí-júní. Hún er algeng á Íslandi og vex upp í 800-900 m hæð. 

Túnsúra er stundum ranglega nefnd hundasúra, en um er að ræða aðra skylda tegund. Túnsúra þekkist best frá hundasúru á blaðlögun, hornin neðst á blöðkunni vísa niður en eru ekki útstæð eins og á hundasúru. Í túnsúru er oxalsýra. Sýran ver túnsúru fyrir sniglum og öðrum meindýrum en búfénaður sækir í að éta hana. Hún var líka kölluð lambasúra eða lambablaðka. Túnsúra fannst fyrst í Surtsey árið 1991.

## Sem nytjajurt
Sem lækningajurt er túnsúra talin góð við bjúg, örva og styrkja lifrina og góð við lystarleysi, hægðatregðu og gyllinæð.

Víða í Evrópu er túnsúra notuð í matargerð, m.a. í súpur, sósur og salöt. Hún er uppistaðan í súrusúpu sem þekkist í hvítrússneskri, eistneskri, lettneskri, litháskri, rúmenskri, pólskri, rússneskri og úkraínskri matargerð. Súrusúpa hefur einnig verið borðuð á Íslandi, en þá með hundasúrum, njóla eða rabarbarablöðum.

## Heimildir
Dartmouth-háskóli

**Dartmouth-háskóli** (**Dartmouth College**) er einkarekinn háskóli í Hanover í New Hampshire, í Bandaríkjunum. Hann er einn hinna átta svonefndu Ivy League-skóla og einn af níu háskólum Bandaríkjanna sem voru stofnaðir áður en nýlendurnar lýstu yfir sjálfsæði.

Dartmouth var stofnaður árið 1769 af Eleazar Wheelock. Auk grunnnáms í hug-, raun- og félagsvísindum rekur Dartmouth læknaskóla, verkfræðiskóla og viðskiptaskóla og býður upp á framhaldsnám í sumum greinum. Nemendur eru 5.744 talsins, 4.078 þeirra grunnmenar. Dartmouth er þar með minnsti skólinn í Ivy League-deildinni.

Fjárfestingar skólans nema um 3,1 milljörðum bandaríkjadala.

Einkunnarorð skólans eru *Vox clamantis in deserto* eða „Rödd hrópandans í eyðimörkinni“.
Chicago-háskóli

**Chicago-háskóli** eða **Háskólinn í Chicago** (**The University of Chicago**) er einkarekinn rannsóknarháskóli í Hyde Park hverfi Chicago-borgar. Skólinn var stofnaður árið 1890 af John D. Rockefeller. Fyrsta kennslustundin var haldin 1. október árið 1892. Chicago-háskóli var einn fyrsti háskóli Bandaríkjanna sem hefur allt frá stofnun verið blanda af hefðbundnum bandarískum háskóla og rannsóknarháskóla að þýskri fyrirmynd.

Chicago-háskóli er víða talinn einn besti háskóli Bandaríkjanna. 79 nóbelsverðlaunahafar er tengdir skólanum.

## Markverðir nemendur og kennarar
Meðal markverðra nemenda og kennara við skólann má nefna: Hönnuh Arendt, John Ashcroft, Ramsey Clark, Edward H. Levi, Lien Chan, Gary Becker, Milton Friedman, Friedrich Hayek, Robert Lucas, Saul Bellow og J.M. Coetzee, Subrahmanyan Chandrasekhar, John Dewey, T.S. Eliot, Enrico Fermi, Philip Glass, Seymour Hersh, Edwin Hubble, Robert Millikan, Mike Nichols, Mörthu Nussbaum, Paul Ricoeur, Jean-Luc Marion, Leo Strauss, Barack Obama, Bertrand Russell, Philip Roth, David Rockefeller, Carl Sagan, Marshall Sahlins, Kurt Vonnegut, Thornton Wilder, Michael Foote, Paul Wolfowitz.

Mynd:Enrico_Fermi_1943-49.jpg|Enrico Fermi


### Skáldaðar persónur
Ýmsar skáldaðar persónur hafa einnig tengst skólanum. Meðal þeirra má nefna: Harry Burns og Sally Albright (leikin af Billy Crystal og Meg Ryan) í kvikmyndinni *[[When Harry Met Sally...]]*, Indiana Jones (leikinn af Harrison Ford), Robert og Hal (leiknir af Anthony Hopkins og Jake Gyllenhaal) í kvikmyndinni *[[Proof (2005 film)|Proof]]*, Jack McCoy (leikinn af Sam Watterson) í *[[Law & Order]]*, Dr. Josh Keyes (leikinn af Aaron Eckhart) í kvikmyndinni *[[The Core]]*, Eddie Kasalivich (leikinn af Keanu Reeves) í kvikmyndinni *[[Chain Reaction (kvikmynd)|Chain Reaction]]*, Brandon Shaw og Philip Morgan (leiknir af John Dall og Farley Granger) í kvikmynd Alfreds Hitchcock *[[Rope (film)|Rope]]*, Dr. Lawrence Green (leikinn af Jeremy Piven) í kvikmyndinni *[[Runaway Jury]]* og Kate Forster (leikin af Sandra Bullock) í kvkmyndinni *[[The Lake House]]*.

## Tenglar

* Vefsíða skólans
Theodor Mommsen

**Christian Matthias Theodor Mommsen** (30. nóvember 1817 – 1. nóvember 1903) var þýskur fornfræðingur, sagnfræðingur og lögfræðingur. Mommsen er almennt talinn einn merkasti fornfræðingur 19. aldar. Framlag hans til rannsókna á Rómarsögu hefur varanlegt gildi og er enn mikilvægt. Hann hlaut nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1902.

Mommsen vann einnig að stjórnmálum í Þýskalandi. Rannsóknir hans á rómverskum lögum voru þýðingarmiklar fyrir þróun þýskra laga.
Tvistur

**Tvistur** eða **díóða** er rafeindaíhlutur sem aðeins hleypir gegn rafstraumi í eina átt. Tvistar eru ólínulegur rásaíhlutur þ.e. straumurinn er ekki línulegt fall af spennunni.

## Tegundir tvista
Til er mismunandi gerðir tvista, t.d. ljóstvistur, sem gefur frá sér ljós þegar straumur fer um hann, ljósnæmur tvistur, innrauður tvistur, sem gefur frá sér innrautt ljós og leysitvistur, sem gefur frá sér leysigeisla. Tvistar eru nú til dags nær alltaf gerðir úr pn-hálfleiðara skeyti, einnig er hægt að búa til tvist úr rafeindalampa.
Johan Nicolai Madvig

**Johan Nicolai Madvig** (7. ágúst 1804 – 12. desember 1886) var danskur fornfræðingur og textafræðingur og menningarmálaráðherra Danmerkur.

Madvig fæddist á Borgundarhólmi. Hann hlaut menntun sína við fornfræðiskólann í Frederiksborg og við Kaupmannahafnarháskóla. Árið 1828 varð hann lektor og 1829 prófessor í latínu og latneskum bókmenntum við Kaupmannahafnarháskóla. Hann varð bókavörður háskólabókasafnsins árið 1832.

Madvig settist á þing árið 1848. Í kjölfarið varð hann menningarmálaráðherra en sagði af sér 7. desember 1851. Hann var forseti þingsins árin 1856 til 1863.

Utan þessa varði hann ævinni í ástundun fræðanna og í kennslu. Madvig rannsakaði einkum ritverk Ciceros og umbylti rannsóknum á heimspekiverkum hans með útgáfu sinni á riti Ciceros *De Finibus* (1839). Hann samdi rit um latneska málfræði og gríska setningafræði.

Madvig hætti kennslu árið 1880 en hélt áfram rannsóknum sínum og gaf út rit um stjórnskipun Rómaveldis. Í bókinni gagnrýnir Madvig harkalega viðhorf Theodors Mommsen til stjórnartíðar Caesars.
Eduard Zeller

**Eduard Zeller** (22. janúar 1814 – 19. mars 1908) var þýskur heimspekingur og fornfræðingur.

Merkasta rit hans er *Philosophie der Griechen* (1844-52). Hann hélt áfram að auka við ritið og beturumbæta það í ljósi nýrra rannsókna. Síðasta útgáfa þess birtist árið 1902. Það var þýtt á flest evrópumál og hlaut viðurkenningu sem undirstöðurit um gríska heimspeki.

## Náms- og starfsferill
Zeller fæddist í Kleinbottwar í Württemberg í Þýskalandi og hlaut menntun sína við háskólann í Tübingen. Á námsárum sínum var hann undir miklum áhrifum Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Árið 1840 varð hann *Privatdozent* í guðfræði við háskólann í Tübingen. Hann varð prófessor í guðfræði árið 1847 við háskólann í Berne og prófessor í guðfræði við háskólann í Marburg árið 1849. Stuttu seinna flutti hann sig yfir í heimspekideildina. Hann varð prófessor í heimspeki við háskólann í Heidelberg árið 1862 en fluttist til Berlínar árið 1872. Hann settist í helgan stein árið 1895. 

Auk *Philosophie der Griechen* ritaði Zeller um guðfræði og heimspeki.

## Helstu ritverk
* *Platonische Studien* (1839)
* *Philosophie der Griechen* (1844-52)
* *Die Apostelgeschichte kritisch untersucht* (1854)
* *Entwickelung des Monotheismus bei den Griechen* (1862)
* *Geschichte der christlichen Kirche* (1898)
* *Geschichte der deutschen Philosophie seit Leibniz* (1873)
* *Staat und Kirche* (1873)
* *Strauss in seinen Leben und Schriften* (1874)
* *Über Bedeutung und Aufgabe der Erkenntnisstheorie* (1862)
* *Über teleologische und mechanische Naturerklärung* (1876)
* *Vorträge und Abhandlungen* (1865-84)
* *Religion und Philosophie bei den Römern* (1866)
* *Grundriss der Geschichte der Griechischen Philosophie* (1883)
* *Philosophische Aufsätze* (1887).
Styx

**Styx** (**Styxfljót** eða **Stígsfljót**) (stundum nefnt „**hið óttalega eiðsvatn**“) er undirheimafljót í grískri goðafræði sem guðirnir vinna eiða sína við þegar mikið liggur við. 

Styx er ein kvísl af Ókeansstraumi, sem rennur niður í undirheima. Í *[[Ódysseifskviða|Ódysseifskviðu]]* eru þar talin þrjú fljót önnur: Akkeron, Kokytos (tárafljót) og Pyriflegeþon (eldfljót). Mætast Kokytos og Pyriflegeþon, falla loks í Akkeron og mynda öll óskaplegan dunandi flaum. Síðar hugsuðu menn sér, að Akkeron myndaði takmörk undirheima.
1221

Árið **1221** (**MCCXXI** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* 17. júní - Bardagi á Breiðabólstað. Loftur biskupssonur og Oddaverjar fóru að Birni Þorvaldssyni og felldu hann.
* Hallur Gissurarson varð ábóti í Helgafellsklaustri.
* Tumi Sighvatsson fór til Hóla og hrakti Guðmund Arason biskup þaðan burt og út í Málmey.

### Fædd

### Dáin
* 17. júní - Björn Þorvaldsson á Breiðabólstað (f. um 1190).
* 7. nóvember - Guðný Böðvarsdóttir, ekkja Hvamm-Sturlu og móðir Þórðar, Sighvatar og Snorra Sturlusona (f. um 1147).
* Arnór Tumason (f. 1182), foringi Ásbirninga, dó í Noregi um jólaleytið.

## Erlendis
* Janúar - Mongólaherinn undir stjórn Jochi tók borgina Gurganj (nú Kunya-Urgench) og stráfelldi íbúana, líklega hundruð þúsunda manna.
* 18. eða 25. júní - Alexander 2. Skotakonungur giftist Jóhönnu af Englandi.
* 20. júlí - Bygging dómkirkjunnar í Burgos í Kastilíu hófst.
* 8. september - Borgin Damietta í Egyptalandi féll í hendur krossfara í Fimmtu krossferðinni.
* Mongólaher undir stjórn Tule tók borgina Merv (nálægt Mery í núverandi Túrkmenistan), sem þá var ein fjölmennasta borg í heimi. Talið er að allt að milljón manns hafi verið drepnir í Merv.

### Fædd
* Vor - Margrét af Provence, drottning Frakklands, kona Loðvíks 9. (d. 1295).
* 23. nóvember - Alfons 10., konungur Kastilíu (d. 1284).

### Dáin
* 6. ágúst - Heilagur Dóminíkus, stofnandi Dóminíkanareglunnar (f. 1170).
* 21. október - Alix, hertogaynja af Bretagne, dóttir Konstönsu af Bretagne (f. 1201).
* Berengaría af Portúgal, drottning Danmerkur, seinni kona Valdimars sigursæla (f. um 1195).
1222

Árið **1222** (**MCCXXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 4. febrúar - Menn Guðmundar biskups Arasonar komu til Hóla að næturlagi og drápu Tuma Sighvatsson.
* Grímseyjarför. Sighvatur Sturluson og Sturla Sighvatsson elta Guðmund biskup til Grímseyjar til að hefna fyrir Tuma.
* Snorri Sturluson varð lögsögumaður í annað sinn.
* Hekla gaus.

### Fædd
* Tumi Sighvatsson yngri (d. 1244).

### Dáin
* 4. febrúar: Tumi Sighvatsson eldri (f. 1198).
* Maí - Eyjólfur Kársson úr Flatey á Breiðafirði, féll í Grímsey.
* 7. nóvember - Sæmundur Jónsson goðorðsmaður í Odda (f. 1154).

## Erlendis
* Halastjarna Halleys í sólnánd, sást m.a. á Íslandi.
* Háskólinn í Padúa stofnaður.
* Eiríkur hinn smámælti og halti varð konungur Svíþjóðar.

### Fædd

### Dáin
* 10. mars - Jóhann Sörkvisson Svíakonungur.
Akkeron

**Akkeron** er undirheimafljót í grísku goðafræðinni. Handan þess er gullrótarengið, þar sem skuggar hinna framliðnu eru á reiki.

Akkeron er eitt þriggja fljóta í undirheimum. Önnur eru: Styx, Kokytos (tárafljót) og Pyriflegeþon (eldfljót). Mætast Kokytos og Pyriflegeþon, falla loks í Akkeron og mynda öll óskaplegan dunandi flaum. Síðar hugsuðu menn sér, að Akkeron myndaði takmörk undirheima.

Akkeron er stundum haft um Hades, dauðaheima. Virgill hefur Akkeron í þeirri merkingu þegar hann minnist á fljótið í VI. Bók *[[Eneasarkviða|Eneasarkviðu]]*, línu 312 og eru fræg orð: *flectere si nequeo superos, Acheronta movebo* eða „Geti ég ekki breytt vilja guðanna, þá hreyfi ég við Akkeron“.
1223

Árið **1223** (**MCCXXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Eldgos undan Reykjanesi.
* Sturla Sighvatsson giftist Solveigu Sæmundardóttur.

### Fædd

### Dáin
* Kolskeggur auðgi Eiríksson í Dal undir Eyjafjöllum.

## Erlendis
* 25. mars - Sancho 2. varð konungur Portúgals.
* 6. ágúst - Loðvík 8. krýndur konungur Frakklands.
* Valdimar sigursæli var tekinn höndum af Hinriki af Schverin og neyddur til að gefa eftir tilkall sitt til Holtsetalands, Dithmarschen, Lýbiku og Hamborgar.
* Orrustan við Kalkafljót milli hers Djengis Khan og Kænugarðs sem lauk með sigri Mongóla.
* Á ráðstefnu í Noregi var endanlega staðfest að Hákon Hákonarson væri réttur konungur ríkisins.
* Fransiskanareglan stofnuð.
* Fyrsta dóminíkanaklaustur á Norðurlöndum var sett á stofn í Lundi.

### Fædd
* (líklega) Elinóra af Provence, drottning Englands, kona Hinriks 3. (d. 1291).

### Dáin
* 25. mars - Alfons 2., konungur Portúgals (f. 1185).
* 14. júlí - Filippus 2. Frakkakonungur (f. 1165).
1224

Árið **1224** (**MCCXXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Snorri Sturluson gifti tvær dætur sínar, Þórdísi Þorvaldi Vatnsfirðingi og Ingibjörgu Gissuri Þorvaldssyni, og gerði sjálfur helmingafélag við Hallveigu Ormsdóttur.
* Þorvaldur Gissurarson keypti Viðey til að stofna þar klaustur.

### Fædd

### Dáin
* Þorsteinn Tumason, síðasti ábóti í Saurbæjarklaustri.
* Jón Loftsson, ábóti í Þykkvabæjarklaustri.

## Erlendis
* 31. júlí - Eiríkur hinn smámælti og halti krýndur konungur Svíþjóðar.
* Síðustu arabarnir voru hraktir frá Sikiley.

### Fædd
* 5. mars - Heilög Kúnigúnd af Póllandi (d. 1292).

### Dáin
* María af Frakklandi, hertogaynja af Brabant, dóttir Filippusar 2. Frakkakonungs (f. 1198).
1225

Árið **1225** (**MCCXXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Þorvaldur Gissurarson gerðist kanúki í Viðeyjarklaustri (en sjá líka 1226, heimildum ber ekki saman um stofnár klaustursins).
* Hallur Gissurarson ábóti í Helgafellsklaustri flutti sig yfir í Þykkvabæjarklaustur og varð ábóti þar.

### Fædd
* (líklega) Hrafn Oddsson, goðorðsmaður og hirðstjóri (d. 1289).

### Dáin
* Þuríður Gissurardóttir, kona Tuma Kolbeinssonar og síðar Sigurðar Ormssonar.

## Erlendis
* Hákon gamli Noregskonungur giftist Margréti, dóttur Skúla jarls Bárðarsonar.
* Þýsku riddararnir voru hraktir frá Transylvaníu.
* Þriðja endurgerð *[[Magna Carta]]*.

### Fædd
* Tómas frá Akvínó, ítalskur guðfræðingur (d. 1274).
* Heilög Ísabella af Frakklandi, dóttir Loðvíks 8. (d. 1270).
* Mikael 8. Palaíológos, Býsanskeisari (d. 1282).

### Dáin
*
1226

Árið **1226** (**MCCXXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Guðmundur Arason biskup kom heim frá Noregi, þar sem hann hafði verið frá því að hann hraktist þangað eftir Grímseyjarför 1222.
* Viðeyjarklaustur stofnað (*Ágústínusarregla*). Það varð vellauðugt og eignaðist áður en lauk meginþorra jarða á Suðurnesjum. Sumar heimildir nefna árið 1225. 
* Hallkell Magnússon varð ábóti í Helgafellsklaustri.
* Eldgos úti fyrir Reykjanesi. Veturinn 1226-1227 var kallaður *Sandvetur*, væntanlega vegna öskufalls.

### Fædd
* Þorgils skarði Böðvarsson (d. 22. janúar 1258).

### Dáin

## Erlendis
* 8. nóvember - Loðvík 9. varð konungur Frakklands.
* Karmelítareglan viðurkennd af Honoríusi 3. páfa.

### Fædd
* 21. júní - Boleslás 5., konungur Póllands (d. 1279).

### Dáin
* 3. október - Heilagur Frans frá Assisí (f. 1182).
* 8. nóvember - Loðvík 8. Frakkakonungur (f. 1187).
1228

Árið **1228** (**MCCXXVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Snorri Sturluson gifti Hallberu dóttur sína Kolbeini unga.
* Elsta heimild um Snorralaug í Reykholti og er sagt frá því í Sturlungu að Snorri sat ásamt Þorvaldi Vatnsfirðingi, tengdasyni sínum, og fleirum í lauginni og var talað um höfðingja.
* 6. ágúst - Synir Hrafns Sveinbjarnarsonar fóru að Þorvaldi Snorrasyni, goðorðsmanni frá Vatnsfirði, og brenndu hann inni á Gillastöðum í Króksfirði.
* 22. nóvember - Skip fórst við Vestmannaeyjar en 18 menn björguðust.
* Gissur Þorvaldsson varð skutilsveinn Hákonar konungs gamla.

### Fædd

### Dáin
* 6. ágúst - Þorvaldur Snorrason Vatnsfirðingur.

## Erlendis
* 16. júlí - Frans frá Assisí tekinn í helgra manna tölu.
* Friðrik 2. keisari stofnaði til fimmtu krossferðarinnar.

### Fædd
* 25. apríl - Konráð 4. Þýskalandskonungur (d. 1254). 

### Dáin
* 25. apríl - Jólanda (Ísabella 2.), drottning Jerúsalem (d. 1228).
* 24. september - Stefán 2., konungur Serbíu.
* Andrés Súnason, erkibiskup í Lundi (f. um 1167).
1227

Árið **1227** (**MCCXXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Veturinn kallaðist *Sandvetur* og var mikill fellivetur. Hundrað naut í eigu Snorra Sturlusonar drápust í Svignaskarði.
* Snorri og Þórður Sturlusynir tóku Snorragoðorð af Sturlu Sighvatssyni.

### Fædd
* (líklega) Sæmundur Ormsson, goðorðsmaður af ætt Svínfellinga (d. 1253). 
### Dáin

## Erlendis
* 21. mars - Gregoríus IX varð páfi.
* 22. júlí - Valdimar sigursæli beið ósigur gegn þýsku greifunum í orrustunni við Bornhöved.
* Andófi við Hákon gamla Noregskonung lauk endanlega þegar þegar Knútur sonur Hákonar galins samdi frið við konung.
* Hinrik 3. Englandskonungur lýsti sjálfan sig fullveðja og tók völdin í sínar hendur.
* Gregoríus IX bannfærði Friðrik 2. keisara.
* Eistar misstu sjálfstæði sitt og fengu það ekki aftur fyrr en að 700 árum liðnum.

### Fædd
* 30. september - Nikulás IV páfi (d. 1292).
* Karl 1. Sikileyjarkonungur, sonur Loðvíks 8. Frakkakonungs.

### Dáin
* 18. mars - Honoríus III páfi (f. 1148). 
* 18. ágúst - Djengis Khan, leiðtogi Mongólíu (f. um 1162).