open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fjármagnshöft

**Fjármagnshöft** eru svæðisbundnar takmarkanir sem settar eru á flutning og/eða notkun fjármagns til og/eða frá viðkomandi svæði. Fjármagnshöft eru að því leyti frábrugðin gjaldeyrishöftum að þau ná almennt til ákveðinna tegunda fjármagnsflutninga óháð því hvaða gjaldmiðla er um að ræða.

Á Íslandi voru fjármagnshöft innleidd í kjölfar bankahrunsins 2008 til þess að hemja fjármagnsútflæði vegna falls bankanna, en sömu takmarkanir voru hinsvegar ekki lagðar á almenn vöru- og þjónustuviðskipti. Þann 8. júní 2015 kynnti ríkisstjórn Íslands áætlun um losun fjármagnshafta sem stefnt yrði að í tengslum við uppgjör slitabúa föllnu bankanna, en þeirri áætlun var að hluta til komið til framkvæmda með lögum um nauðasamninga fjármálafyrirtækja og sérstakan stöðugleikaskatt sem voru samþykkt á Alþingi þann 3. júlí sama ár.

## Tengt efni
* Gjaldeyrishöft

## Tenglar
* Spurt og svarað um gjaldeyrismál og fjármagnshöft  á vef Seðlabanka Íslands
* Spurt og svarað um gjaldeyrismál og fjármagnshöft  á vef Fjármálaeftirlitsins
* Aðgerðaáætlun til losunar fjármagnshafta á vef fjármála- og efnahagsráðuneytisins
* Lög nr. 59, 9. júlí 2015 um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, með síðari breytingum (nauðasamningar).
* Lög nr. 60, 9. júlí 2015 um stöðugleikaskatt.
Nýja-Brúnsvík

**Nýja-Brúnsvík** (enska: *New Brunswick*, franska: *Nouveau-Brunswick*) er fylki í Austur-Kanada. Höfuðborgin heitir Fredericton en stærsta borgin er Moncton. Íbúafjöldi er u.þ.b. 773 þúsund (2019). Bæði enska og franska eru talaðar í fylkinu.

## Saga
Nýja-Brúnsvík var eitt fjögurra svæða sem áður var hluti af breska héraðinu Kanada. Þar áður var það hluti af bresku nýlendunni Nova Scotia. Árið 1867 varð það sérstakt fylki innan ríkjasambandsins Kanada.

### Nafn
Nafnið „Nýja-Brúnsvík“ má rekja til þýsku borgarinnar Brúnsvíkur í Saxlandi, Þýskalandi. Breski konungurinn Georg 1. rakti ættir sínar þangað.

## Landafræði
Nýja-Brúnsvík er 72.908 ferkílómetrar að stærð. Fylkið á landamæri að Quebec í norðri, bandaríska fylkinu Maine í vestri og Nýja-Skotlandi í austri. Austan við Nýju-Brúnsvík er einnig fylkið Eyja Játvarðar prins og brú sem reist var 1997 tengir fylkin tvö. 

Nyrsti hluti Appalasíufjalla er í Nýju-Brúnsvík. Hæsti punktur þar er Carleton-fjall (817 m). Þjóðgarðarnir Fundy-þjóðgarðurinn og Kouchibouguac-þjóðgarðurinn eru í fylkinu. Fundy-flói (e. *Bay of Fundy*) er við suðurströnd fylkisins en þar eru mestu sjávarföll í heimi.
Gjaldeyrislán

**Gjaldeyrislán** er lán sem er tekið í erlendum gjaldeyri. Gjaldeyrislán geta verið í hinum ýmsu gjaldmiðlum erlendra ríkja. Gjaldeyrislán eru leyfileg á Íslandi og hafa verið það lengst af, hvort sem um er að ræða innlenda eða erlenda aðila. Eftir hrun fjármálakerfisins var til að mynda tekið risastórt gjaldeyrislán fyrir Seðlabanka Íslands og höft sett á gjaldeyrisviðskipti annarra innlendra aðila, en burtséð frá höftunum er samt ennþá heimilt að lána erlendan gjaldeyri eða þiggja hann að láni frá þeim sem eiga eitthvað af honum, ef þeir kjósa að semja sín á milli um slíkar lánveitingar.

## Tengt efni
* Gengistrygging
* Erlent lán

## Tilvísanir
Erlent lán

**Erlent lán** er lán sem er tekið frá erlendum aðila. Dæmi um erlent lán gæti verið ef íslenskt fyrirtæki myndi taka lán hjá banka í öðru landi. Slíkt lán gæti svo sem verið í hvaða gjaldmiðli sem er en líklegt má þó telja að lán erlendis frá séu almennt afgreidd í gjaldmiðlum viðkomandi landa. Lántaki getur þá undir eðlilegum kringumstæðum skipt lánsfénu sjálfur í aðra mynt eftir þörfum. Ekki er vitað um nein erlend neytendalán Íslendinga, enda hafa erlendir bankar aldrei boðið neytendalán hér á landi.

## Tengt efni
* Gengistrygging
* Gjaldeyrislán

## Tilvísanir
Verðtryggingarjöfnuður

**Verðtryggingarjöfnuður** lýsir samhenginu á milli verðtryggðra eigna og skulda fjármálastofnunar. Ef verðtryggðar eignir eru meiri en verðtryggðar skuldir, þá er jöfnuðurinn jákvæður. Jákvæður verðtryggingarjöfnuður veldur því að stofnunin ætti að hagnast á verðbólgu, að öðru óbreyttu.

## Tilvísanir


## Tengt efni
* Verðtrygging
Constantius 2.

**Constantius 2.** (7. ágúst 317 – 3. nóvember 361) var keisari Rómaveldis á árunum 337 til 361.

Constantius 2. var sonur keisarans Konstantínusar mikla og Faustu, dóttur Maximianusar. Constantius varð keisari árið 337, að föður sínum látnum, ásamt bræðrum sínum Constantinusi 2. og Constansi. Rómaveldi var þá skipt í þrennt á milli þeirra og stjórnaði Constantius austasta hluta ríkisins með Konstantínópel sem höfuðborg. Bræður hans hófu fljótlega að deila sín á milli sem endaði með því að Constantinus var drepinn árið 340 og Constans tók við stjórn allra þeirra landsvæða sem Constantinus hafði stjórnað. Þessi skipting milli Constantiusar og Constans, þar sem Constantius stjórnaði þriðjungi ríkisins og Constans tveimur þriðju, hélst til ársins 350 þegar Constans var myrtur af liðsmönnum hershöfðingjans Magnentiusar, sem í kjölfarið lýsti sjálfan sig keisara. Constantius var á þessum tíma upptekinn við að verjast árásum Sassanída úr Persíu, en ákvað engu að síður að halda vestur á bóginn og mæta Magnentiusi. Það tók Constantius þrjú ár að ráða niðurlögum Magnentiusar sem, eftir að hafa tapað tveimur stórum orrustum, framdi sjálfsmorð í ágúst 353. Þó Constantius hafi eftir þetta verið einn keisari yfir öllu heimsveldinu þurfti hann að berjast gegn nokkrum fleiri valdaræningjum auk þess sem hann þurfti að verjast árásum germana. Þetta varð til þess að hann skipaði frænda sinn Julianus sem undirkeisara (*caesar*) og fól honum að stjórna vesturhluta Rómaveldis. Constantius sneri sér þá aftur að því að halda Sassanídum í skefjum en Julianus varðist árásum Alemanna í Gallíu. Árið 360 var Julianus hylltur sem keisari (*augustus*) af herdeildum sínum í Lutetiu (París). Constantius leit á þetta sem valdarán og hugðist halda vestur á bóginn til að takast á við frænda sinn, en á leiðinni, árið 361, veiktist Constantius og lést. Á dánarbeðinu viðurkenndi hann Julianus sem réttmætan erfingja sinn.

Constantius 2. var kristinn eins og faðir hans, en virðist hafa aðhyllst einhverja útgáfu af Aríanisma. Constantius gerði kristnu klerkastéttinni hátt undir höfði og gaf út tilskipanir henni í hag; til dæmis þurftu kristnir klerkar ekki að greiða skatta eða gegna samfélagsþjónustu eins og aðrir þegnar ríkisins. Constantius var þó ekki sérstaklega harður adstæðingur hinna hefðbundnu grísk-rómversku trúarbragða og hélt titlinum *pontifex maximus* sem þýddi að hann var, að minnsta kosti að nafninu til, æðsti yfirmaður gömlu trúarbragðanna.
Apahrellir

**Apahrellir** (Araucaria araucana) er sígrænt suður-amerískt barrtré af fornri barrtrjáaætt Araucariaceae, sem finnst nánast einungis á suðurhveli.

## Útbreiðsla og lýsing
Vaxtarsvæði þess er í hlíðum mið- og suður- Andesfjalla Chile og Argentínu í u.þ.b. 600-1800 metrum yfir sjávarmáli og á suðlægu breiddargráðunum 37-40°. Hæð apahrellis getur orðið allt að 30-40 metrar. Það vex hægt en getur náð miklum aldri; yfir 1300 ára . Apahrellir myndar engin brum heldur hættir að vaxa þegar kólnar og byrjar að vaxa aftur þegar hlýnar. Trén verða kynþroska um 40 ára aldurinn. Börkurinn er grábrúnn og raðast barr reglulega í kringum hann. 

Nálarnar eru þykkar, mjög beittar og svipar til kaktusa. Könglarnir eru kringlóttir og stórir. Fræin eru einnig mikil um sig og hafa verið notuð af frumbyggjum í fæðuöflun. Trén skiptast í karl- og kventré með aflöngum karlkönglum og kringlóttum hærðum kvenkönglum. Hver köngull er með um 200 fræ og hvert fræ um 4 cm að lengd. Frjóvgun fer fram með vindi.

Tréð er það harðgerðasta sinnar ættar og getur þolað allt að 20 stiga frost. Það hefur verið ræktað með góðum árangri í Evrópu þar á meðal Bretlandi, Noregi og Færeyjum. Þar er það ræktað í hafrænu loftslagi. Bretar fluttu tréð inn á seinni hluta 18. aldar og Skandinavar á miðri 19. öld. Apahrellir er þjóðartré Síle. Alþjóðlegu Náttúruverndarsamtökin IUCN telja tréð í útrýmingarhættu.

## Nafn
Nafnið apahrellir (e. monkey puzzle) er tilkomið vegna ummæla Charles Austin, bresks lögræðings á 19. öld þegar hann sá tréð í Englandi í fyrsta skipti. Kom honum til hugar að apakettir gætu ekki klifið það hæglega. Þó lifa apakettir ekki á útbreiðslusvæði trésins. Fræðiheitið (araucaria araucana) vísar til héraðsins Araucanía í Chile. Enn annað heiti á því er *pehuén,* nafn sem Mapuche frumbyggjar kalla það.

## Tenglar
*Kjarnaskógur - Apahrellir

## Heimild
* 
## Tilvísanir
Máfalilja

***Fritillaria verticillata*** er asísk planta af liljuætt, fyrst lýst af Carl Ludwig von Willdenow, upprunnin frá Japan, Kóreu, Mongólíu, Xinjiang, Kazakhstan, og Altay svæði í Siberíu.

*Fritillaria verticillata* verður allt að 60 cm há, vanalega með einu blómi efst, en stundum allt að 5. Laufin eru að mestu í hvirfingum, með 4-7 blöð í hverri, hvert blað er allt að 10 sm á lengd, en sjaldan meir en 10mm á breidd. Blómin eru lútandi, bjöllulaga, hvít eða föl-gul, stundum með fjólubláum blettum.

;áður meðtalin
**Fritillaria verticillata* var. *thunbergii*  - nú nefnd *[[Fritillaria thunbergii]]* 

## Tilvitnanir

## Ytri tenglar
*Pacific Bulb Society, Asian Fritillaria Four ljósmyndir af nokkrum tegundum ásamt *Fritillaria verticillata*
*Practical Plants, Fritillaria verticillata  nytjar til matar og lækninga
*Natural Medicinal Herbs, ''Fritillaria verticillata''
Fritillaria bucharica

## Lýsing
*Fritillaria bucharica* er jurt af liljuætt (Liliaceae). 15 til 30 sm. Blöðin eru grágræn. Neðstu blöðin verða um það bil 8 sm löng og 4 sm breið, þau neðri lensulaga og gagnstæð. Lútandi blómin eru hvít eða daufbleik (lilla), með grænum æðum.
Blómgun er í April til Mai.

## Útbreiðsla
*Fritillaria bucharica* kemur frá vesturhluta Mið-Asíu og í Norður-Afghanistan í grýttum brekkum, milli kletta og runna frá 900 til 2400 metrum yfir sjávarmáli.

## Nytjar
*Fritillaria bucharica* er stundum höfð í steinhæðum.

## Heimildir
* Eckehart J. Jäger, Friedrich Ebel, Peter Hanelt, Gerd K. Müller (Hrsg.): *Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland. Band 5: Krautige Zier- und Nutzpflanzen*. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-0918-8.
Fritillaria biflora

***Fritillaria biflora*** er tegund vepjulilju frá vestur Kalifornía nyrðri Baja California. Hún þrífst helst í chaparral og skóglendi, einnig í graslendi.

*Fritillaria biflora* er fjölær jurt allt að 60 sm há. Hún er nefnd súkkulaði-lilja "chokolade lily" á ensku vegna þess að litur blómanna getur verið súkkulaði-brúnn, þó þau séu stundum dökk brún, grænfjólublá, eða gulgræn.

## Afbrigði
Tvö afbrigði eru viðurkennd:

**Fritillaria biflora* var. *biflora*  -- laufin breiðlensulaga, mesta hluta útbreiðslusvæðis.

*Fritillaria biflora var. ineziana Jeps., Fl. Calif. 1: 306 (1922).  -- lauf mjólensulaga, sjaldgæf, afbrigðið þekkist aðeins frá einum stað: San Mateo County

Fritillaria biflora var. ineziana.JPG

## Tilvitnanir

## Tenglar

*Jepson Manual Treatment - ''Fritillaria biflora''
*USDA Plants Profile; ''Fritillaria biflora'' 
*''Fritillaria biflora'' - U.C. Photo gallery
*Theodore Payne Foundation: Chocolate Lily
Fritillaria anhuiensis

***Fritillaria anhuiensis*** er Kínversk tegund plantna af liljuætt og var fyrst lýst af Sing Chi Chen og S.F.Yin. Hún er ættuð frá Anhui og Henan héröðum í Kína.

*Fritillaria anhuiensis* myndar lauka allt að 20mm að ummáli. Blómstöngullinn verður allt að 50 sm hár, yfirleitt með 1 eða 2 blóm en stöku sinnum 3, eða 4. Blómin eru lútandi, yfirleitt gulleit með fjólubláum blettum en stundum eru þau hvít eða fjólublá.

## Tilvitnanir
Guðbrandur Hlíðar

**Guðbrandur Einar Hlíðar** (9. nóvember 1915 - 31. desember 2000) var dýralæknir í Reykjavík. 

Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri árið 1935 og dýralæknaprófi frá Dýralæknaháskólanum í Kaupmannahöfn árið 1944.

Sambýlismaður Guðbrands frá árinu 1956 var Sven Bertil Herder Andersson, danskennari og gerlafræðingur. Þeir gengu í staðfesta samvist árið 1996.

Ásgeir Guðmundsson skráði æviminningar hans og komu þær út í bókinni *Eyrnatog og steinbítstak* hjá Skjaldborg árið 1992.

## Tilvísanir
Snælenja

**Snælenja** (*Nothofagus antarctica*) er lauftré frá suðurodda Suður-Ameríku af ættkvíslinni *Nothofagaceae.* Telst það vera suðlægasta tré í heimi.

## Lýsing
Snælenja þekur hlíðar hátt í fjöll upp í Chile og Argentínu og vex í dölum Eldlandsins. Það er lítið, sumargrænt tré með flæktar greinar eða runni allt að 17 m hár í heimkynnum sínum. Krónan er óregluleg. Lauf haldast græn á trénu langt eftir hausti. Skyld tegund er hvítlenja (*Nothofagus pumilio*).

## Á Íslandi
Snælenja virðist dafna við sömu skilyrði og birki, en þarf þó betra skjól og meiri framræslu. Vex oftast sem runni og er til í trjásöfnum og einstökum görðum.

## Tilvísanir
Pasja

**Pasja** (ottómantyrkneska: پاشا‎, tyrkneska: *paşa*; úr persnesku *pādšā* (padisja) persneska: پادشا‎) er titill sem var notaður í Tyrkjaveldi yfir háttsetta landstjóra, herforingja og aðra merkismenn. Pasja var opinbert virðingarheiti, svipað og titillinn *sir* í Bretlandi. Í Tyrkjaveldi voru þrír flokkar pasja: fyrsti flokkur mátti bera merki með þremur töglum, annar með tveimur og þriðji með einu. Í Egyptalandi fyrir stofnun lýðveldis var pasja titill þjóðhöfðingja, sérstaklega eftir að Múhameð Alí af Egyptalandi gerði landið sjálfstætt í reynd.
Orrustan um Karþagó

**Orrustan um Karþagó** getur átt við:
* Orrustuna um Karþagó um 149 f.Kr. í Þriðja púnverska stríðinu sem lauk með því að Rómverjar lögðu borgina í rúst.
* Orrustuna um Karþagó árið 238 sem batt endi á uppreisn Gordíanusar 2. gegn Maximínusi Thrax.
* Orrustuna um Karþagó árið 533 milli vandala og Austrómverska keisaradæmisins.
* Orrustuna um Karþagó árið 698 milli hins austrómverska varakonungsdæmis Afríku og herja Úmajada.
Valentinianus 1.

**Valentinianus 1.** (321 – 17. nóvember 375) var keisari Rómaveldis frá 364 til dauðadags árið 375.

Valentinianus var valinn til að verða næsti keisari Rómaveldis, árið 364, á samkomu í borginni Nikeu í Anatólíu, eftir að Jovianus keisari hafði látist á leið sinni frá vigstöðvum í Mesopotamiu. Á samkomunni voru hátt settir aðilar úr hernum og úr embættismannakerfinu og var Valentinianus valinn vegna reynslu sinnar í herstjórn undir fyrri keisurum. Um mánuði eftir að Valentinianus tók við keisaraembættinu skipaði hann bróður sinn, Valens, sem með-keisara sinn. Valens tók þá við stjórn austurhluta ríkisins, með höfuðborg í Konstantínópel, en Valentinianus stjórnaði vesturhlutanum og hafði aðsetur í Mediolanum (Mílanó). Árið 367 veiktist Valentinianus illa og brutust þá út átök á milli helstu aðstoðarmanna hans um það hver ætti að taka við keisaratigninni að honum látnum. Valentinianus jafnaði sig þó fljótlega af veikindunum og til þess að koma í veg fyrir frekari átök skipaði hann átta ára son sinn, Gratianus, sem með-keisara og þar með arftaka sinn.

Valentinianus 1. átti í stöðugum átökum við germanska þjóðflokka (aðallega Alemanna) á valdatíma sínum en hafði yfirleitt yfirhöndina í þeim átökum og var í raun síðasti keisarinn sem hélt Germönum almennilega í skefjum í vesturhluta Rómaveldis. Þessi árangur hans var ekki síst að þakka herforingjanum Theodosiusi eldri, föður Theodosiusar 1. sem síðar varð keisari. Ástandið á Bretlandi var einnig slæmt og um tíma virtist eyjan vera að renna Rómverjum úr greipum en Theodosiusi tókst að koma svæðinu aftur undir vald keisarans. Ekki liðu þó margir áratugir þar til Rómverjar yfirgáfu Bretland fyrir fullt og allt. Einnig braust út uppreisn í Africu og enn og aftur sendi Valentinianus Theodosius til þess að bæta ástandið, sem hann gerði, árið 375, þegar hann tók valdaræningjann Firmus af lífi. Valentinianus 1. lést 17. nóvember árið 375.  Valentinianus var þekktur fyrir skapofsa sinn og að sögn sprakk æð í höfði hans í reiðiskasti og leiddi það til dauða hans. Gratianus tók við völdum í vesturhluta Rómaveldis að föður sínum látnum og nokkrum dögum síðar var yngri sonur Valentinianusar, Valentinianus 2., sem þá var fjögurra ára, einnig hylltur sem keisari.
Big Hero 6

***Big Hero 6*** er bandarísk teiknimynd framleidd af Walt Disney Animation Studios og frumsýnd af Walt Disney Pictures. Myndin var frumsýnd þann 23. október 2014 í Bandaríkjunum og 12. desember 2014 á Íslandi.

## Talsetning

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Kalli og sælgætisgerðin (kvikmynd)

***Kalli og sælgætisgerðin*** (enska: *Charlie and the Chocolate Factory*) er kvikmynd frá árinu 2005 í leikstjórn Tims Burton. Myndin er byggð á samnefndri skáldsögu eftir Roald Dahl. Myndin er önnur kvikmyndaútfærslan á bókinni, á eftir myndinni *[[Sælgætisgerð Villa Wonka]]* frá árinu 1971.

## Tenglar
Sælgætisgerð Villa Wonka

***Sælgætisgerð Villa Wonka*** (*Willy Wonka and the Chocolate Factory*) er bandarísk kvikmynd frá árinu 1971 í leikstjórn Mels Stuart. Myndin er byggð á skáldsögunni *[[Kalli og sælgætisgerðin]]* eftir Roald Dahl. 

## Neðanmálsgreinar


## Tilvísanir
Rauða blaðran

***Rauða blaðran*** (franska: *Le Ballon rouge*) er frönsk kvikmynd frá árinu 1956.
## Söguþráður
Myndin fylgir Pascal (Pascal Lamorisse), ungum dreng sem á leið í skólann einn morguninn uppgötvar stóra helíumfyllta rauða blöðru. Þegar hann leikur sér að því, áttar hann sig á því að það hefur sinn hug og vilja. Það byrjar að fylgja honum hvert sem hann fer, villist aldrei langt frá honum og svífur stundum fyrir utan íbúðargluggann hans, þar sem móðir hans leyfir því ekki að vera þar inn.

Blöðran fylgir Pascal um götur Parísar og þau vekja mikla athygli og öfund hjá öðrum börnum þar sem þau þvælast um göturnar. Á einum tímapunkti kemur blaðran inn í kennslustofuna hans og veldur uppnámi hjá bekkjarfélögum hans. Það gerir skólastjóranum viðvart sem læsir Pascal inni á skrifstofu sinni. Seinna, eftir að hafa verið látinn laus, hitta Pascal og blaðran unga stúlku (Sabine Lamorisse) með bláa blöðru sem virðist líka hafa sinn eigin hug og vilja, alveg eins og hans.

Einn sunnudaginn er blöðrunni sagt að vera heima á meðan Pascal og mamma hans fara í kirkju. Hins vegar fylgir það þeim um opinn gluggann og inn í kirkjuna, og eru þeir leiddir út með skammarperlu.

Þegar Pascal og blaðran ráfa um hverfið, stela hópur eldri drengja, sem öfundast út í blöðruna, henni á meðan hann er inni í bakaríi, en honum tekst að ná henni. Eftir eltingarleik um þröng húsasund ná strákarnir þeim loks. Þeir halda aftur af Pascal þegar þeir koma blöðrunni niður með slönguskotum og grjóti áður en einn þeirra eyðir henni með því að stappa á hana.

Myndinni lýkur á því að allar hinar blöðrurnar í París koma Pascal til hjálpar og fara með hann í þyrpingarferð um borgina.
Liliuokalani

**Lydia Liliʻu Loloku Walania Wewehi Kamakaʻeha** eða **Liliuokalani** (2. september 1838 – 11. nóvember 1917) var síðasta drottning Konungsríkisins Hawaii. Hún tók við völdum eftir lát bróður síns Kalākaua árið 1891. Þegar hún hugðist afnema Byssustingjastjórnarskrána frá 1887 til að endurheimta neitunarvald konungs leiddu auðugir bandarískir og evrópskir íbúar uppreisn gegn henni og settu á fót bráðabirgðastjórn sem stefndi að sameiningu við Bandaríkin. Þeir stofnuðu síðan lýðveldi og steyptu Liliuokalani af stóli. Árið 1895 var gerð uppreisn gegn stjórn lýðveldisins til að endurreisa konungdæmið, sem mistókst. Í kjölfarið var Liliuokalani handtekin en árið eftir fékk hún fullt frelsi á ný eftir að hún hafði afsalað sér krúnunni formlega. Hún ferðaðist eftir það nokkrum sinnum til Bandaríkjanna til að mótmæla innlimum Hawaii sem fór fram árið 1898. Hún reyndi líka að sækja bætur fyrir landareignir konungdæmisins sem Bandaríkin höfðu tekið yfir. 

Liliuokalani samdi fjölda vinsælla sönglaga, þar á meðal einn af þjóðsöngvum Hawaii, *He Mele Lahui Hawaii*, og „Bæn drottningar“, *Ke Aloha O Ka Haku*. Þekktasta lag hennar er *Aloha ʻOe* („Vertu sæll“ - íslensk útgáfa „Sestu hérna hjá mér ástin mín“) sem hún samdi árið 1878.
Washington Irving

**Washington Irving** (3. apríl 1783 – 28. nóvember 1859) var bandarískur rithöfundur, sagnaritari og sendiherra. Hann er þekktastur fyrir smásögurnar „Rip van Winkle“ og „The Legend of Sleepy Hollow“ sem báðar komu út í ritsafninu *[[The Sketch Book of Geoffrey Crayon, Gent.]]* árið 1819. Hann var sendiherra Bandaríkjanna á Spáni frá 1842 til 1846. Hann var, ásamt James Fenimore Cooper, einn af fyrstu bandarísku rithöfundunum sem varð frægur í Evrópu.
Júkon

Júkon (*Yukon*) er sjálfstjórnarsvæði í norðvesturhluta Kanada. Flatarmál þess er 482.443 km2 en íbúar voru um 40.000 árið 2019. Whitehorse er höfuðstaður fylkisins og eina borgin. Opinber tungumál eru enska og franska, en frumbyggjamál eru einnig viðurkennd.

Júkon var stofnað þegar það var klofið frá Norðvesturhéruðunum árið 1898. Það er nefnt eftir Júkonfljóti. Það á landamæri að Alaska í vestri, Norðvesturhéruðunum í austri og Bresku Kólumbíu í suðri. Júkon hefur að geyma mikla barrskóga og fjöll. Mount Logan, hæsta fjall Kanada, er í suðvesturhluta fylkisins og er það 5.959 metra hátt. Fjallið er innan Kluane-þjóðgarðsins.
Steponas Kairys

**Steponas Kairys** (3. janúar 1879 í Užnevėžiai, Rússneska heimsveldinu - 16. desember 1964 í Brooklyn) var litháískur verkfræðingur, stjórnmálamaður og aktívisti. Hann fékk orðuna *Righteous Among the Nations* fyrir að veita ungri gyðingastúlku skjól á heimili sínu í helförinni.
Fjallaþinur

**Fjallaþinur** (fræðiheiti: *Abies lasiocarpa*) er norður-amerísk þintegund af þallarætt.

## Útbreiðsla og lýsing
Fjallaþinur vex í vesturhluta Norður-Ameríku hátt til fjalla. Hann vex upp í allt að 3500 m hæð í Klettafjöllunum en niður í 500 m í Alaska. Hann þolir illa umhleypinga. Nær allt að 20-30 m hæð, en er runnavaxinn við skógarmörk. Hann er talinn með harðgerðustu tegundum erlendis, en ekki þolinn gagnvart þurrum frostnæðingi.  Fjallaþinur er skuggþolinn. Krónan er mjó-keilulaga til næstum súlulaga. Greinar eru útstæðar, næstum láréttar eða lítið eitt niðursveigðar. Ungur börkur er sléttur og silfurgrár en verður að lokum grár eða grábrúnn og rifinn. Könglarnir eru sívalir og uppréttir.  Barrið er mjúkt viðkomu, ilmar og nýtist sem jólaskraut.

## Á Íslandi

Hefur verið ræktaður hérlendis frá 1905 og til í í flestum landshlutum en best hefur gengið að rækta hann inn til dala. Stálpuð tré finnast í trjásafninu í Hallormsstaðarskógi, 12-15 m há tré sem komu frá Noregi 1937. Einnig eru stæðileg tré í Skorradal og Þjórsárdal. Hæstu tré hafa náð 20 metrum . Tilraunir hafa verið gerðar með ágræðslu fjallaþins í Fnjóskadal. Ætlunin er að framleiða úrvalsfræ af fjallaþin til jólatrjáaræktar. 

Árið 2016 brotnuðu tveir toppar í stórviðri af aldargömlum fjallaþin í Mörkinni, Hallormsstað. Það er eitt sverasta tré landsins og vinsælt er að klifra í því.

## Tengt efni
*Listi yfir tré á Íslandi sem hafa náð 20 metra hæð
## Tenglar
* Fjallaþinur - Bændablaðið
* Fjallaþinur - Skógræktin 

## Tilvísanir
Barrviðarbálkur

**Barrtré** eru tré af ætt berfrævinga (*Pinophyta*). Flest eru þau sígræn. 

Barrskógabeltið eða *taiga* á erlendum málum, þekur stórt svæði á norðurhveli jarðar, aðallega í Rússlandi og Kanada. 
Tiltölulega fáar tegundir trjágróðurs þekja mikil svæði í norðlægum barrskógum. Þær eru af fjórum meginættkvíslum; lerki (*Larix*), greni (*Picea*), þinur (*Abies*) og fura (*Pinus*). Í Norður-Ameríku eru tvær tegundir af þin og tvær tegundir af greni ríkjandi en í Skandinavíu og vestur Rússlandi er skógarfuran (*Pinus sylvestris*) afar útbreidd. 
 

Stærsta tré í heimi, fjallarauðviðurinn (*Sequoiadendron giganteum*, áður þekkt sem risafura) er barrtré og einnig það hæsta; strandrauðviður (*Sequoia sempervivens*).

## Lýsing
Barrtré hafa löng og mjó, nálarlaga eða hreisturlaga laufblöð sem eru kölluð barr. Barrið er í raun upprúlluð laufblöð. 
Flest barrtré vaxa meira upp en til hliðar og eru því oft eins og keila í laginu. Barrtré þurfa ekki eins mikið vatn og lauftré og geta því vaxið þar sem lauftré þrífast ekki. Sumt barr hefur vaxkennda húð á yfirborðinu sem verndar það. 

Barr inniheldur líka ýmis efni sem virka eins og frostlögur. Það þolir því vel kulda og flest barrtré halda því barrinu á veturna. Trén eru þess vegna græn á litinn allan ársins hring. Margar mismunandi gerðir eru til af barrtrjám.

Á Íslandi eru fura, greni og lerki algengust. Lerki er sérstakt af því að það fellir barrið á haustin. Eina upprunalega barrtréð eftir síðustu ísöld á Íslandi er einir sem, ólíkt flestum öðrum barrtrjám, myndar ekki alvöru köngla. Ýmsar tegundir hafa verið reyndar í skógrækt.

## Listi barrtrjáa sem ræktuð hafa verið á Íslandi
(Listinn er ekki tæmandi)
* Alaskasýprus
* Apahrellir
* Balkanfura
* Balsamþinur
* Bosníufura
* Bergfura
* Blágreni
* Broddfura
* Broddgreni
* Dáríulerki
* Degli
* Einir
* Gráfura
* Evrópulerki
* Fjallafura
* Fjallalerki
* Fjallaþinur
* Fjallaþöll
* Himalajaeinir
* Hvítgreni
* Hvítþinur
* Japanslerki
* Klettafura
* Kóreulífviður
* Lindifura
* Marþöll
* Mýralerki
* Nordmannsþinur
* Rauðgreni
* Risalerki
* Risalífviður
* Rússalerki
* Sifjalerki
* Sitkabastarður
* Sitkagreni 
* Stafafura
* Síberíulerki
* Síberíuþinur
* Svartgreni
* Sveigfura
* Ýviður

## Tengt efni
Lauftré

## Tilvísanir
Síberíuþinur

**Síberíuþinur** (*Abies sibirica*) er barrtré af þinættkvíslinni. Það verður allt að 30 metra hátt í heimkynnum sínum. Síberíuþinur vex í norður-Rússlandi og norður-Asíu. Síberíuþinur er beinvaxið, einstofna tré með keilulaga krónu, börkur er grár og sléttur. Tegundin er skuggþolin. 
 	 	 
## Á Íslandi
Síberíuþinur var meðal fyrstu tegunda sem reyndar voru í skógrækt á Íslandi og eru rúmlega hundrað ára gömul eintök bæði í Grundarreit og Furulundinum á Þingvöllum.

## Tilvísun
Sigurður Vigfússon

**Sigurður Vigfússon** getur átt við:
* Sigurður Vigfússon (1828 – 1892), frumkvöðlum í fornleifafræði á Íslandi
* Sigurður Vigfússon Íslandströll (1691 – 1752), skólameistari í Hólaskóla og sýslumaður í Dalasýslu
Honorius (keisari)

**Flavius Honorius** (9. september 384 – 15. ágúst 423) var keisari Vestrómverska ríkisins frá 393 – 423.

Honorius var sonur Theodosiusar 1. keisara sem var síðasti keisarinn yfir öllu Rómaveldi. Þegar Theodosius lést, árið 395, var ríkinu skipt milli Honoriusar, sem varð keisari yfir vesturhlutanum, og bróður hans Arcadiusar, sem varð keisari yfir austurhlutanum. Ríkinu hafði nokkrum sinnum áður verið skipt í austur og vestur en þar sem skiptingin varð varanleg í þetta skiptið er oft miðað við að Vestrómverkska ríkið og Austrómverska ríkið hafi orðið til við hana.

Honorius var aðeins tíu ára þegar faðir hans lést og var ríkinu því upphaflega stjórnað af aðstoðarmönnum hans og var Stilicho mikilvægastur þeirra. Stilicho, sem var hálfur Vandali og hálfur Rómverji, var einn hæfasti hershöfðingi síns tíma og vann marga sigra gegn Germönum. Að lokum féll hann þó í ónáð, var handtekinn og tekinn af lífi, árið 408. Stöðug hnignun ríkisins einkenndi keisaratíð Honoriusar og til marks um það var sjálf Rómaborg hertekin, árið 410, af Gotneskum her undir stjórn Alarics. Gotneski herinn eyddi þremur dögum í að ræna öllum þeim verðmætum sem þeir gátu í borginni áður en þeir yfirgáfu hana aftur og héldu suður Ítalíuskagann þar sem þeir héldu áfram að valda tjóni. Róm hafði ekki verið hertekin af utanaðkomandi her síðan Gallar hertóku hana árið 387 f.Kr. og var þessi atburður mikið áfall fyrir íbúa borgarinnar og alls heimsveldisins. Sjálfur var Honorius með hirð sína í Ravenna, sem nú var höfuðborg ríkisins.

Á valdatíma Honoriusar var Bretland yfirgefið af Rómverjum fyrir fullt og allt. Árið 421 skipaði Honorius hershöfðingjann Constantius sem með-keisara sinn. Constantius var giftur systur Honoriusar, Galla Placidia, og áttu þau soninn Valentinianus sem síðar varð keisari. Constantius lést eftir aðeins nokkra mánuði á valdastóli. Honorius lést svo árið 423 án erfingja og var embættismaðurinn Joannes þá skipaður keisari Vestrómverska ríkisins. Joannes var þó ekki viðurkenndur af austrómverska keisaranum Theodosiusi 2. sem skipaði systurson Honoriusar, Valentinianus 3., sem keisara, árið eftir.
Karlarígur í Kveinabæli

**Karlarígur í Kveinabæli** (franska: Les Rivaux de Painful Gulch) eftir Maurice de Bevere (Morris) og René Goscinny er 19. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1962, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Sval árið 1961.

## Söguþráður

Frá því elstu menn muna hafa ættir Nefjólfa og Eiríka eldað saman grátt silfur, þótt enginn muni lengur hvað olli þeim fjandskap til að byrja með. Er hatur Nefjólfa og Eiríka hvor á öðrum svo takmarkalaust að stöðugar illdeilur þeirra í millum spilla öllu sem til framfara horfir í bænum Kveinagili (e. Painful Gulch) og héraðinu í kring. Þegar Lukku Láki kemur til bæjarins leita bæjarbúar til hans um aðstoð og Lukku Láki er snarlega skipaður bæjarstjóri. Það reynist Lukku Láka þó þrautin þyngri að stilla til friðar í illdeilum Nefjólfa og Eiríka þrátt fyrir ýmsar tilraunir hans til að koma þeim í skilning um fáránleika deilunnar. Það er ekki fyrr en eiginkonur ættarhöfðingjanna fá sig fullsadda og grípa til sinna ráða að hjólin fara að snúast.

## Fróðleiksmolar

* Karlarígur í Kveinabæli er fyrsta Lukku Láka bókin sem René Goscinny var formlega skráður höfundur að. Í raun var þetta þó tíunda bókin í bókaflokknum sem hann samdi.
* Bókin er sú fyrsta í seríunni þar sem konur koma við sögu að einhverju marki. Konur Nefjólfa og Eiríka taka engan þátt í illdeilum þeirra og það eru þær (en ekki Lukku Láki) sem knýja fram sættir í bókarlok. Íslenska þýðingin á heiti bókarinnar ber þetta glöggt með sér. Þá koma engin illmenni við sögu í bókinni: drifkraftur sögunnar er hið tilgangslausa hatur Nefjólfa og Eiríka hvor á öðrum.
* Á seinni hluta 19. aldar geisuðu um áratugaskeið miklar deilur milli tveggja fjölskyldna, Hatfield fjölskyldunnar og McCoy fjölskyldunnar, á svæðum í Vestur Virginíu og Kentucky í Bandaríkjunum sem kostuðu fjölmörg mannslíf áður en yfir lauk. Þessir atburðir munu vera innblástur sögunnar.
* Morris þurfti að endurteikna bókarkápuna þar sem upprunalega útgáfan fór fyrir brjóstið á útgefandanum Dupuis: þar mátti sjá bæði byssur og áfengisflöskur.
* Í bókinni talar Léttfeti, þótt ekki komi til beinna tjáskipta milli hans og Lukku Láka. Léttfeti byrjaði þó að tala ári fyrr í bókinni Í fótspor Daldóna (Sur la piste des Dalton) sem kom út árið 1961. Í þeirri bók var hundurinn Rattati einnig kynntur til sögunnar.
* Útfararstjórinn í Kveinabæli átti eftir að birtast aftur í mörgum síðari bókum í ritröðinni, t.d. í Le Daily Star, og í teiknimyndum um Lukku Láka.
* Í umsögn á aðdáendasíðu Lukku Láka (www.fandeluckyluke.com) kemur fram að könnun hafi leitt í ljós að Karlarígur í Kveinabæli sé ein allra vinsælasta Lukku Láka bókin meðal lesenda á öllum aldri.

## Íslensk útgáfa

Karlarígur í Kveinabæli var gefin út af Fjölva árið 1978 í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen. Þetta er fimmta bókin í íslensku ritröðinni.
Fastgengi

**Fastgengi** er gengisstefna þar sem gengi gjaldmiðils er ákveðið af einhverjum, oftast seðlabanka viðkomandi ríkis, og gengið er þá oftast miðað við gengi annars gjaldmiðils, gengi nokkurra gjaldmiðla eða við eitthvað verðmæti, oftast gull.

Fastgengi var ríkjandi gengisstefna heimsins árin 1870-1914, en kerfið brotnaði niður við byrjun fyrri heimsstyrjaldarinnar. Eftir Seinni heimsstyrjöldina var reynt að koma kerfinu aftur á fót, en eftir að Bandaríkin gáfust upp á gullfótnum árið 1971, liðaðist nýa Fastgengiskerfið smám saman í sundur. Í dag fylgja flestir gjaldmiðlar flotgengi, sem er andstæða fastgengis.

## Tenglar
*
Einar Guðmundsson

**Einar Guðmundsson** var prestur á Stað á Reykjanesi í Barðarstrandarsýslu frá 1619 til 1635. Um fæðingar- og dánarár Einars er ekki vitað en foreldrar hans voru séra Guðmundur Jónsson á Stað á Reykjanesi og Halldóra Guðmundsdóttir, systir séra Jóns í Hítardal.

Einar er talinn hafa lært utanlands áður en hann varð prestur á Stað á Reykjanesi. Hann var lærdómsmaður og þýddi m.a. úr þýsku og dönsku. Fyrri kona hans hét Þóra Finnsdóttir, systir Jóns Finnssonar sem átti Flateyjarbók og gaf Brynjólfi Sveinssyni árið 1647. Seinni kona Einars var Sigríður Erlendsdóttir.

Árið 1633 bar Einar tvö sóknarbörn sín galdri þegar Sigríður veiktist. Hjónin á Stað á Reykjanesi töldu þetta vera verk Auðunnar Þorsteinssonar eða sonar hans. Einar ritaði bréf til Auðunnar og hótaði að kæra þá feðga. Hann lagði ekki fram formlega kæru en ásakaði þá opinberlega um fjölkyngi og meinaði Auðunni að ganga til altaris um tíma. Einar lét síðan undan og leyfði Auðunni að vera til altaris en las upp heiftarlegt bréf áður en hann útdeildi Auðunni sakramentið og bað um að Auðunn skyldi strax fá refsingu ef hann væri sekur um galdur eða þjófnað. Magnús Arason varð vitni að ofsóknum Einars í kirkjunni og studdi mál Auðunns gegn Einari. Auðunn kærði framferði Einars til Gísla Oddssonar biskups og vann málið.

Árið 1636 var Einar dæmdur af embætti fyrir galdraáburð, rógburð og fleira. Hann og Sigríður fluttu þá að Kleifum í Gilsfirði. Hann var ennþá á lífi árið 1649.

Heilsan tilsendist þér, Auðunn Þorsteinsson, eftir maklegleikum. Vil eg þig vita láta það tilfelli sem hér er skéð að Sigríður mín hefir fengið verk undarlegan í sitt auga... og er það okkar beggja meining að það sé af völdum þínum eður þíns sonar Björns, því þið eruð báðir við fjölkyngi og galdra kendir; og batni henni ekki... þá lýsir hún ykkur sinn sáramann eður bana, ef svo reynist. Því máttu taka þig í vakt í tíma, því vita máttu, sé heitur blóðdropi í mér, þá mun eg þar til kosta hjá því Danska yfirvaldi, að þú megir uppbera þitt maklegt straff, sem einum galdramanni eður óbótaþræl hæfir eftir lögum.
Úr bréfi Einars til Auðunnar Þorsteinssonar 

Einar var þekkt rímna- og sálmaskáld á 17. öld en fá eintök af verkum hans hafa varðveist. *Skotlands rímur* Einars er aðeins til í einu handriti (í AM 146 a 8vo, með hendi Jóns Finnssonar) en William Alexander Craigie gaf þær út árið 1908.

## Tilvísanir

## Heimildir
Einar Guðmundsson. *Skotlands rímur: Icelandic ballads on the Gowrie conspiracy.* W. A. Craigie (ritstj.). Oxford: Clarendon Press, 1908.
Billi Barnungi

**Billi barnungi** (franska: Billy the kid) eftir Maurice de Bevere (Morris) og René Goscinny er 20. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1962, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Sval (f. Le Journal de Spirou) árið 1961.

## Söguþráður

Byssubófinn og óknyttastrákurinn Billi barnungi heldur bænum Lumputanga (e. Fort Weakling) í heljargreipum og hvorki skerfarinn né aðrir í bænum þora að hreyfa legg né lið til að koma Billa í hendur réttvísinnar. Þegar Lukku Láki birtist í Lumputanga í atvinnuleit og lætur sér fátt um finnast fær Valli Vamban, ritstjóri Lumpulúðursins og eini bæjarbúinn sem skelfur ekki eins og lauf í vindi fyrir Billa, Láka til aðstoðar við að losna við óbótamanninn. Fljótt kemur í ljós að helsta hindrunin í vegi þess að koma lögum yfir Billa er að fá einhvern bæjarbúa til að þora að bera vitni gegn honum. Lukku Láka tekst með miklum harmkvælum að fá einn bæjarbúa, Hróa nýlendukaupmann, til að bera vitni gegn Billa vegna þjófnaðar á rauðum brjósygg. Þegar Billi er sýknaður af lafhræddum kviðdómi grípa Lukku Láki og Valli til örþrifaráða til að koma bæjarbúum í skilning um að enginn bófi er eins ægilegur og orðspor hans.

## Fróðleiksmolar

* Persóna Billa barnunga er byggð á hinum alræmda útlaga villta vestursins Henry McCarty (1859-1881), betur þekktum sem Billy the kid eða William H. Bonney, sem lék lausum hala í Nýju Mexíkó á áttunda og níunda áratug 19. aldar. Sagan segir að hann hafi drepið 21 mann, en síðari tíma rannsóknir þykja hafa leitt í ljós að þeir hafi verið mun færri. Hann féll fyrir hendi lögreglustjórans Patt Garrett árið 1881. Ófáar kvikmyndir hafa verið gerðar um ævi Billa barnunga.
* Í bókinni er Billi örvhentur. Rímar það við þjóðsöguna, en í dag er talið nokkuð víst að hann hafi verið rétthentur.
* Sagan um Billa barnunga sætti  ritskoðun af hendi útgefandans Dupuis þegar hún kom út í bókarformi árið 1962. Fjarlægðir voru nokkrir rammar í byrjun sögunnar, m.a. þar sem nýfæddur Billi í vöggu notar skammbyssu sem snuð. Þegar bókin kom út á ensku árið 2006 hafði þessum römmum verið bætt við að nýju.
* Billi barnungi kom stuttlega við sögu í tveimur eldri Lukku Láka bókum, þ.e. Eldri Daldónum og Óaldarflokki Jússa Júmm, en var þá ekkert líkur persónunni eins og hún birtist í Billa barnunga. Vinsældir Billa urðu slíkar að síðar leit önnur Lukku Láka bók dagsins ljós þar sem Billi var í aðalhlutverki, Heiðursvörður Billa Barnunga.
* Billi barnungi var ein af eftirlætisbókum Morris sjálfs.
* Bókin er sennilega sú fyrsta í bókaflokknum þar sem til beinna tjáskipta kemur milli Lukku Láka og Léttfeta. Sjá bls. 30 í íslensku útgáfunni.
* Í bókarlok kemur útlaginn Jesse James stuttlega við sögu. Hann varð síðar í aðalhlutverki í samnefndri Lukku Láka bók sem kom út árið 1969.
* Ritstjórinn Valli Vamban er skopstæling á Paul Dupuis sem var ritstjóri útgáfufélagsins Dupuis þegar bókin kom út.

## Íslensk útgáfa

Billi barnungi var gefin út af Fjölva árið 1978 í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen. Þetta er 12. bókin í íslensku ritröðinni. Íslenska útgáfan er styttri (ritskoðaða) útgáfa bókarinnar.
Lykill

**Lykill** er tæki til að opna hurð sem er læst með lás. Lykill er oft úr stáli eða járni en líka stundum úr áli og í gamla daga var til lykill úr tré. Íslenska orðið „lykill“ á rætur að rekja til þýska orðsins *loch*, sem þýðir „gat“, en á göt voru sett „lok“, sbr. „settu lok á gatið til að loka því“. Þannig varð lykill orð yfir eitthvað sem var lokað en opnað svo með tæki.

## Smíði og notkun
Lyklar eru búnir til af smið, svokölluðum „lyklasmið“. Lyklasmiðurinn tekur efnivið (til dæmis ál) og smíðar lykil með lykilgerðartæki. Vél þessi slípar brúnir álsins og býr til marga ískorninga. Svo er það verk lásasmiðsins að búa til lás sem samsvarar sköpun lyklasmiðsins.

Lykill er oft settur á lyklakippu en hún fjötrar saman marga lykla sem maður notar í daglegu lífi, t.a.m. er ekki óvenjulegt að eiga tvo til þrjá lykla: einn húslykil, einn bíllykil og einn lykil að skríni. Í þeim tilfellum er handhægt að hafa á sér lyklakippu til að halda utan um lykla sem maður á og notar í daglegu lífi.

Yfirleitt er lykillinn notaður til þess að opna eitthvað sem aðskilur tvö rými. Ef lykillinn er til að mynda notaður til að opna kistu hafa tvö rými verið sameinuð, þ.e. rýmið innan kistunnar og utan hennar.

## Sem tákn
Það er til merkis um heiður að vera veittur lykill að borg en það er bara táknrænt en ekki um alvöru lykil að ræða heldur hugrænan. Að vera veittur lykill að borginni er vísun til þess að í gamla daga voru borgir umluktar af virki en það var eitt hlið með hurð sem var opnuð með lykli en bara þeir sem voru vinir borgarinnar máttu opna hurðina.
Dráttarvextir

**Dráttarvextir** eru vextir sem reiknaðir eru á gjaldfallna fjárkröfu vegna vanefnda í formi greiðsludráttar, þ.e.a.s. þegar krafan hefur ekki verið greidd á tilsettum tíma. Dráttarvextir eru í eðli sínu samningsbundnar eða lögákveðnar skaðabætur sem byggjast á hlutlægum grundvelli, án tillits til raunverulegs tjóns kröfuhafa af völdum greiðsludráttarins, en um leið hafa þeir einnig það hlutverk að hvetja skuldara til þess að efna greiðsluskyldu sína sem fyrst. Dráttarvextir geta átt sér stoð í samningi eða lögum, en algengt er að byggt sé á hvoru tveggja, það er að segja samningsskilmálum sem vísa jafnframt til viðeigandi lagareglna. Reglur um dráttarvexti eru að meginefni lögfestar í III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Dráttarvextir eru samtala gildandi vaxta algengustu skammtímalána Seðlabanka Íslands til lánastofnana (grunnur dráttarvaxta) auk sjö prósenta álags (vanefndaálag), nema um annað sé samið sérstaklega. Almennt er kröfuhafa heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með umsömdum gjalddaga fram að greiðsludegi. Auk þess er algengt í framkvæmd að veittur sé frestur til greiðslu innan ákveðins tíma eftir gjalddaga og er þá lokadagur þess frests kallaður eindagi, en sé greitt eftir þann frest reiknast dráttarvextir engu að síður frá gjalddaga en ekki eindaga. Hafi ekki verið samið um gjalddaga kröfu er heimilt að reikna dráttarvexti frá og með þeim degi þegar liðinn er mánuður frá því að kröfuhafi sannanlega krafði skuldara með réttu um greiðslu eða höfðað var dómsmál um kröfuna. Ef atvik sem varða kröfuhafa og skuldara verður ekki um kennt valda því að greiðsla fer ekki fram eða skuldari neytir vanefndaúrræða gagnvart kröfuhafa, til dæmis stöðvunarrétti, eða heldur af öðrum lögmætum ástæðum eftir greiðslu eða hluta hennar, skal þó ekki reikna dráttarvexti þann tíma sem greiðsludráttur verður af þeim sökum.

## Tenglar
* Lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001
* Vextir Seðlabanka Íslands  (þar á meðal dráttarvextir)

## Tengt efni
* Vextir
* Verðtrygging
Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu

**Deildarbikarkeppni kvenna í knattspyrnu** (*Lengjubikar kvenna*) er knattspyrnukeppni sem haldin er síðla vetrar og á vorin á vegum Knattspyrnusambands Íslands. Mótið er helsta æfingarmót íslenskra félagsliða og fer úrslitaleikurinn að jafnaði fram fáeinum dögum fyrir upphaf Íslandsmótsins. Mótið var fyrst haldið árið 2001.

## Sigurvegarar

## Heimild
*
Daldónar á ferð og flugi

**Daldónar á ferð og flugi** (franska: *Les Dalton courent toujours*) eftir Maurice de Bevere (Morris) og René Goscinny er 23. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1964 en sögurnar sem hún hefur að geyma birtust fyrst í dagblaðinu Le Parisien Libéré á árinu 1962.

## Söguþráður
Nýkjörinn forseti Bandaríkjanna hefur ákveðið almenna sakaruppgjöf og í kjölfarið er hinum alræmdu Daldónum sleppt lausum úr fangelsi. Eftir misheppnað bankarán í bænum Aumagili (e. Awful Gulch) tekst Daldónunum að ræna póstvagn og flýja til bæjarins Pokapókerpláss (spænska: Pocopoco pueblo). Á flótta undan Lukku Láka halda Daldónarnir vatnslausir út í brennandi heita eyðimörkina, en eru klófestir af Lukku Láka og stungið í steininn. Adam var þó ekki lengi í paradís og eftir að herskáir Apasa-indíánar ráðast á fangelsið tekst Daldónum að flýja á nýjan leik. Þeir eru gripnir af indíánunum, en örlögin grípa í taumana og Daldónarnir fá indíánana í lið með sér við banka- og póstvagnarán. Eru þá góð ráð dýr fyrir Lukku Láka og riddaraliðið.

## Fróðleiksmolar
* Bókin hefur í raun að geyma tvær sögur sem báðar eru þó án titils. Fyrri sagan er styttri og lýkur með sólarlagsramma (bls. 14 í íslensku útgáfunni). Hin síðari er um bandalag Daldóna og Apasa. Sögurnar tvær birtust upphaflega í dagblaði en ekki í teiknimyndablaðinu Sval sem kom út vikulega. Er þetta skýringin á því að rammarnir í bókinni eru minni en venjulega þannig að hver blaðsíða er skreytt með mynd af Lukku Láka skjóta í epli á höfði Léttfeta.
* Í bókinni kallar einn indíáninn á félaga sína "Úbbaúbba! Hopphopp!" Þetta er tilvísun í gormdýrið í teiknimyndasögunum um Sval og Val.

## Íslensk útgáfa
Daldónar á ferð og flugi var gefin út af Fjölva árið 1978 í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen. Þetta er 11. bókin í íslensku ritröðinni.
Vaxtaálag

**Vaxtaálag** er föst prósenta eða breytileg eftir fyrirfram umsömdu viðmiði, sem auk grunnvaxta myndar heildarvexti af peningaláni eða sambærilegri fjárskuldbindingu.

## Tengt efni
* Vextir
Heildarvextir

**Heildarvextir** eru þeir vextir sem alls eru reiknaðir af peningaláni eða sambærilegri fjárskuldbindingu yfir tiltekið vaxtatímabil. Stundum er samið um vexti þannig að í stað þess að ákveða heildarvexti í samningi séu tilgreindir grunnvextir og vaxtaálag, sem hvort um sig geta verið föst prósentutala eða breytileg eftir fyrirfram umsömdu viðmiði og með sömu eða mismunandi tíðni, til dæmis gætu grunnvextir tekið mánaðarlegum breytingum en vaxtaálag sætt endurskoðun á tilteknum árafresti. Heildarvextir af láninu ákvarðast þá af grunnvöxtum að viðbættu vaxtaálagi sem í gildi eru á hverjum tíma.

## Tengt efni
* Vextir
* Grunnvextir
* Vaxtaálag
Grunnvextir

**Grunnvextir** eru vextir með fastri prósentu eða breytilegri eftir fyrirfram umsömdu viðmiði, sem að viðbættu vaxtaálagi myndar heildarvexti af peningaláni eða sambærilegri fjárskuldbindingu.

## Tengt efni
* Vextir
Raoul Cauvin

**Raoul Cauvin** (f. 26. september 1938, d. 19. ágúst 2021) var belgískur myndasöguhöfundur sem kom að fjölda vinsælla myndasagna, má þar nefna Bláfrakkana, Samma & Kobba og Sval & Val.

## Ferill
Raoul Cauvin fæddist í Antwerpen árið 1938 . Hann lauk námi í steinprenti en uppgötvaði fljótlega eftir útskrift að starfsmöguleikarnir í þeirri iðn voru litlir. Hann gekk til liðs við Dupuis-útgáfuna árið 1960 og vann að gerð teiknimyndaþátta fyrir sjónvarp um Strumpana. Með tímanum sneri hann sér að því að semja myndasögur fyrir ýmsa af teiknurum útgáfufélagsins og birtust þær í myndasögublaðinu Sval.

Árið 1967 flutti Morris, höfundur Lukku Láka sig um set frá Dupuis til franska samkeppnisblaðsins Pilote. Til að bregðast við brotthvarfi hinnar vinsælu söguhetju, skapaði Cauvin nýjan sagnaflokk, *Bláfrakkana*, um sveit í riddaraliðinu á tímum bandaríska borgarastríðsins. Hefur bókaflokkurinn, sem fyrst var teiknaður af Louis Salvérius en síðar listamanninum Lambil verið einn sá vinsælasti í sögu fransk/belgísku myndasögunnar.

Árið 1972 hóf Cauvin ritun annars vinsæls sagnaflokks, um einkaspæjarana Samma og Kobba, sem teiknaðir voru af Berck. Sögurnar gerast í Chicago á bannárunum.

Snemma á níunda áratugnum samdi Cauvin í samstarfi við teiknarann Nic Broca þrjár sögur um Sval og Val: Kuldakastið, Svarta kassann og Hljóðsuguna. Þær sögur hafa þó almennt hlotið fremur rýr eftirmæli.

Af öðrum þekktum sögum eftir Cauvin mætti nefna bækurnar um barnunga prakkarann *Cedric*, *Agent 212* sem fjallar um treggáfaðan lögregluþjón, *Les Femmes en Blanc* sem gerast á sjúkrahúsi og *Cupidon* um seinheppinn ástarengil.
Breytilegir vextir

**Breytilegir vextir** eru vextir af peningaláni eða sambærilegri fjárskuldbindingu, sem í stað þess að vera föst prósenta á ári eða vaxtatímabili, tekur breytingum eftir fyrirfram umsömdu viðmiði, til dæmis vísitölu, mælingum á vaxtakjörum sem bjóðast á tilteknum markaði eða opinberum viðmiðunarvöxtum sem gilda á sama tímabili.  Þegar samið er um breytilega vexti er algengt að heildarvextir samanstandi af grunnvöxtum samkvæmt hinu breytilega viðmiði, að viðbættu vaxtaálagi sem breytist sjaldnar eða er föst prósenta.

## Tengt efni
* Vextir
* Vaxtaendurskoðun
Vaxtatímabil

**Vaxtatímabil** er það tímabil sem miðað er við þegar vextir eru reiknaðir af peningaláni eða sambærilegri fjárskuldbindingu, og er þá gjarnan talað um að vextirnir séu reiknaðir frá upphafsdegi viðkomandi vaxtatímabils til upphafsdags næsta vaxtatímabils. Ef um er að ræða peningalán er jafnframt algengt að vaxtatímabil séu frá hverjum gjalddaga til þess næsta. Aftur á móti er algengast að vextir séu tilgreindir sem ársvextir eða sú prósentutala er svarar til þess hlutfalls af höfuðstól hverju sinni sem greiða skal í vexti á einu ári. Til þess að reikna vextina fyrir hvert tímabil þarf því jafnan að taka tillit til þess að gjalddagar eru oftast fleiri en einn á ári, sem er í meginatriðum hægt að gera annars vegar með því að nota svokallaða virka vexti og hinsvegar með því að reikna fyrst ársvextina og deila svo einfaldlega í fjárhæð þeirra með fjölda vaxtatímabila á ári. Síðarnefnda aðferðin er einfaldari og því oft notuð í reynd, þar á meðal af lánastofnunum á Íslandi, en hún er þó eilítið ónákvæm og sú skekkja er ávallt til hækkunar en aldrei til lækkunar.

## Tengt efni
* Vextir
* Ársvextir
* Virkir vextir
Raunvextir

**Raunvextir** eru vextir af fjárfestingu eða fjárskuldbindingu, til dæmis láni, að teknu tilliti til verðlagsþróunar á því tímabili sem ávöxtun af viðskiptunum miðast við. Til þess að finna raunvexti af viðskiptum sem bera nafnvexti þarf að draga frá þeim ígildi þeirrar verðrýrnunar fjármagnsins sem orðið hefur á viðkomandi tímabili í formi verðbólgu. Að sama skapi er hægt að varpa raunvöxtum í nafnvexti með því að bæta við þá fyrrnefndu ígildi þeirrar verðbólgu sem orðið hefur eða áætluð er á viðkomandi tímabili.

## Tengt efni
* Vextir
* Nafnvextir