open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Barn

**Barn** er ófullvaxinn einstaklingur, og er orðið yfirleitt aðeins notað um ófullvaxna menn. Yfirleitt er æviskeiði manna þannig skipt í tvennt, þannig að einstaklingurinn telst vera barn þar til hann er orðinn fullvaxinn, og telst hann þá fullorðinn. Þó er til í dæminu að rætt sé um að unglingar séu þeir einstaklingar sem eru ekki lengur börn, en eru þó ekki orðnir fullorðnir.

Ekki er til nein ákveðin skilgreining á því hvenær menn hætta að teljast börn, og fer það að miklu leyti eftir samfélögum. Á Íslandi teljast allir einstaklingar undir 18 ára aldri vera börn, en sums staðar myndu einstaklingar allt niður í 14 ára aldur teljast fullorðnir. Karlkyns barn nefnist **strákur** eða **drengur**, en kvenkyns barn **stelpa** eða **stúlka**.

## Barn sem afkvæmi
Í íslensku er orðið barn einnig notað til að lýsa því að tiltekinn einstaklingur sé afkvæmi annars einstaklings, annaðhvort karlkyns *[[sonur]]* hans eða kvenkyns *[[dóttir]]*. Þegar orðið er notað í þeim skilningi er ekki alltaf um sérstaka aldursskiptingu að ræða, þótt oftast sé orðið einnig notað um ófullvaxta einstaklinga þegar það er notað í þessari merkingu.

*Ungbarn*, *kornabarn*, *hvítvoðungur* eða *smábarn*, er mjög ungt barn, yfirleitt ekki eldra en eins til tveggja ára gamalt. Enska orðið „infant“, sem oft er notað í svipuðum skilningi, er komið af latneska orðinu *infans*: „getur ekki talað“, og er sú merking í samræmi við þann skilning að þegar börn hafi lært að tala séu þau ekki lengur ungbörn.

## Orðið barn
Íslenska nafnorðið barn kemur af 2. kennimynd sagnarinnar að bera, en hún fer eftir 4. hljóðskiptaröð: bera-bar-bárum-borið. Samsvarandi orð um afkvæmi mannsins eru í mörgum náskyldum málum. Gotneska var að þessu leyti alveg eins og íslenska og önnur Norðurlandamál, en í ensku hefur samsvarandi orð týnst. Í máli Hjaltlendinga var barn *bjadni* (orðið til úr barnit, segir Jan de Vries), og minnir á þann framburð sem tíðkaðist víða hér á landi. Skaftfellingar segja sumir barnið með rödduðu r-i og löngu a-i. Af 4. kennimynd sagnarinnar að bera, sem í forneskju hafði stofnsérhljóðið u, kemur nafnorðið bur = sonur, sömuleiðis buri eins og í tvíburi og þríburi. Orðið nýburi er einnig af þessum meiði, en fyrir eru til jóð eða ungbarn sem merkja það sama.

## Tengt efni

* Barnadauði
* Munaðarleysi
* Ungbarnadauði
Ríkisstjórn

**Ríkisstjórn** er sú grein ríkisvaldsins sem fer með framkvæmdaréttinn og getur sett reglugerðir og er ábyrg fyrir almennum rekstri ríkisins. 

Ríkisstjórnir eru valdar á ýmsan hátt. Í Bandaríkjunum er forseti kjörinn sem æðsti maður ríkisstjórnar, hann velur svo hverjir skipa ríkisstjórnina. Ríkisstjórn Íslands er lýðræðislega kjörin þar sem hún er þingbundin hinu lýðræðislega kjörna Alþingi Íslands þó hún sé ekki kosin beint.
Ríkisstjórn Íslands

**Ríkisstjórn Íslands** er handhafi framkvæmdavalds í íslensku stjórnkerfi. Þegar Ísland fékk heimastjórn árið 1904 var framkvæmdavaldið flutt frá Danmörku til Íslands og segja má að þá hafi ríkisstjórn Íslands orðið til. Hannes Hafstein fór fyrir fyrstu ríkisstjórn Íslands og var reyndar eini meðlimur hennar, hann gegndi embætti Íslandsráðherra (ráðherra Íslandsmála). Síðar urðu ráðherrarnir þrír og fjölgaði þeim jafnt og þétt á 20. öldinni og mest í 12.

## Núverandi ríkisstjórn
Núverandi ríkisstjórn Íslands, frá 21. desember 2024, er ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur. Samfylkingin, Viðreisn og Flokkur fólksins eiga aðild að stjórninni. 
* Forsætisráðherra: Kristrún Frostadóttir (S)
* Utanríkisráðherra: Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir (C)
* Félags- og húsnæðismálaráðherra: Inga Sæland (F)
* Atvinnuvegaráðherra: Hanna Katrín Friðriksson (C)
* Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra: Logi Einarsson (S)
* Dómsmálaráðherra: Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir (C)
* Mennta- og barnamálaráðherra: Guðmundur Ingi Kristinsson (F)
* Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra: Eyjólfur Ármannsson (F)
* Umhverfis-, orku- og loftslagsráherra: Jóhann Páll Jóhannsson (S)
* Heilbrigðisráðherra: Alma Möller (S)
* Fjármála- og efnahagsráðherra: Daði Már Kristófersson (C)

### Athugasemdir
* Bókstafir í svigum tákna stjórnmálaflokk, S fyrir Samfylkinguna, C fyrir Viðreisn og F fyrir Flokk fólksins.

## Ráðherrar Íslands

### Ríkisstjórnir í sambandi við Danmörku

### Ríkisstjórnir Lýðveldisins

#### Viðreisn
Er viðreisnarstjórnin tók við völdum var fyrsti heilbrigðismálaráðherrann skipaður

#### Lög um Stjórnarráðið
1. janúar 1970 tóku ný lög um Stjórnarráðið gildi

#### Umhverfisráðuneyti

#### Ný lög um stjórnarráðið

#### Endurskipulagning efnahagmála og breytt heiti ráðuneyta

#### Stofnun velferðar- og innanríkisráðuneyta

#### Stofnun atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis og umhverfis- og auðlindaráðuneytis

#### Innanríkisráðuneyti skipt í dómsmála og svo samgöngu- og sveitarstjórna

#### Uppstokkun nokkurra ráðuneyta

#### Ráðuneytum fækkað

## Heimildir
*Ríkisstjórnatal af vef Stjórnarráðsins
*Alþingi Æviskrár þeirra Alþingismanna sem verið hafa ráðherrar, tekið fram yfir upplýsingar úr Ríkisstjórnatali Stjórnarráðsins

## Tengt efni
* Listi yfir ráðuneyti Íslands
* Forseti Alþingis
* Forsætisráðherrar á Íslandi 
* Utanríkisráðherrar á Íslandi
* Fjármálaráðherrar á Íslandi
* Ráðherrar Hagstofu Íslands
* Dómsmálaráðherrar á Íslandi
* Sjávarútvegsráðherrar á Íslandi
* Landbúnaðarráðherrar á Íslandi
* Iðnaðarráðherrar á Íslandi 
* Viðskiptaráðherrar á Íslandi
* Félagsmálaráðherrar á Íslandi
* Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherrar á Íslandi
* Umhverfisráðherrar á Íslandi
* Samgönguráðherrar á Íslandi
* Menntamálaráðherrar á Íslandi
* Kirkjumálaráðherrar á Íslandi
Sértrúarsöfnuður

**Sértrúarsöfnuður** er söfnuður sem aðhyllist sértrú, það er trúna á að þeir einir hafi sannleikann og ganga verði í viðkomandi söfnuð til að komast til himna, eða hvað annað sem er markmið með viðkomandi trúarbrögðum. Á Íslandi hefur þetta hugtak verið notað niðrandi um ýmsar aðrar kirkjudeildir, sem eru minni (hér á landi) en hin evangelísk-lútherska þjóðkirkja Íslands, þó slíkt eigi í fæstum tilvikum við, þar sem þær telja sig ekki hina einu réttu, heldur starfa með öðrum kirkjum og telja hjálpræðið ekki bundið við ákveðna kirkju eða söfnuð.
Ármann á Alþingi

**Ármann á Alþingi** var baráttu-, menningar- og þjóðmálarit sem gefið var út af Baldvin Einarssyni og Séra Þorgeiri Guðmundssyni í sjálfstæðisbaráttu Íslands. Útgáfan hófst 1830. Tímaritið var gefið út í Danmörku og var efnið oft í formi samtala á milli ólíkra stétta. Yfirlýst markmið útgefenda var m.a. að endurreisa Alþingi Íslendinga.

Í fyrsta hefti Fjölnis, sem kom út árið 1835, skrifar Tómas Sæmundsson ávarp til lesanda og þjóðarinnar. Þar minnist hann á Landsuppfræðingarfélagið, sem gaf út nokkur tímarit, og viðhefur frekar jákvæð orð um starf þess. Síðan minnist hann einnig á tímaritið Ármann á Alþingi, og talar um fórnfýsi Baldvins Einarssonar. Hann segir m.a.: 
:*Auk þeirra tímarita, sem nú eru talin, hafa ekki enn komið út nema eitt ársrit. Það var Ármann á alþingi, sem einkanlega átti að vera búskaparrit, en þaraðauki ætlaður til að vekja andann í þjóðinni, og minna hana á, að meta sig réttilega. Það mundi líka hafa heppnast, hefði sá lifað sem mestan átti þátt í bókinni; því hann var svo gagntekinn af ást á sinni fósturjörðu, og bar hana fram í svo einfaldri mælsku, að Önundur – hvað þá aðrir – hefðu með tímanum orðið að sætta sig við hann. Nú er Ármann lagstur í dá, svo við í fyrra vissum ekki vonir annara rita en [[Skírnir - Tímarit Hins íslenzka Bókmenntafélags|Skírnis]], sem er tómt fréttablað, einsog fyrr er ávikið. 

== Eitt og annað ==
* Árið [[2006]] hóf [[Ármann Kr Ólafsson]] kosningabaráttu sína í prófkjöri [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] í Suðvesturkjördæmi undir slagorðinu *Ármann á Alþingi''.

## Tilvísanir


## Tengill
*Ármann á Alþingi á Timarit.is
Baldvin Einarsson

**Baldvin Einarsson** (2. ágúst 1801 – 9. febrúar 1833 Kaupmannahöfn) má telja einn af upphafsmönnum íslensku sjálfsstæðishreyfingarinnar. Baldvin gaf út ritið Ármann á Alþingi árið 1829 til að koma skoðunum sínum á framfæri.

Baldvin Einarsson var fæddur að Molastöðum í Fljótum og var sonur hjónanna Einars Guðmundssonar á Lambanesi í Fljótum, hreppstjóra og Guðrúnar Pétursdóttur. Hann nam lögfræði við Kaupmannahafnarháskóla.

Sagnfræðingurinn Nanna Ólafsdóttir gaf út ævisögu Baldvins árið 1961.

## Andlát Baldvins
Að Baldvin þótti hinn mesti söknuður og mannskaði, því hann þótti líklegur til mikillar nytsemdar landi og lýð, þar eð allt fór saman hjá honum í senn: víðtæk þekking, brennandi áhugi og bestu mannkostir. Hafði enginn maður orðið þjóðinni almennt jafn-harmdauði síðan Eggert Ólafsson leið. Bjarni Thorarensen hóf að kveða saknaðarstef eftir hann, og fer þannig af stað, að ætla mætti að orðið hefði snilldarkvæði, í líkingu við önnur hin bestu saknaðarljóð hans ef áfram hefði haldist. Er þetta hvort tveggja í senn upphaf og endir kvæðisins:

:Ísalands
:óhamingju
:verður allt að vopni;
:eldur úr iðrum þess,
:ár úr fjöllum
:breiðum byggðum eyða.

Sagt er að söknuðurinn hafi tekið fyrir kverkar honum, er hér var komið, og varnað honum máls. Íslenskir námsmenn í Kaupmannahöfn kostuðu útför Baldvins. 

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Baldvin Einarsson''; 1. grein í Þjóðólfi 1901
* ''Baldvin Einarsson''; 2. grein í Þjóðólfi 1901
Fullveldi

**Fullveldi** (e. sovereignity) felur í sér fullt vald ríkis til að stjórna sjálfu sér (og eftir atvikum öðru landsvæði). Fullvalda ríki fer með æðstu stjórn, dómsvald, löggjafarvald og framkvæmdavald, yfir landsvæði og þjóð. Í hverju ríki er fullveldishafinn þ.e. sá sem fer með fullveldið, sá einstaklingur, samkoma eða stofnun sem fer með löggjafarvaldið t.d. þjóðhöfðingi eða þjóðþing, allt eftir stjórnarfari. Fullveldis-hafinn getur framselt vald sitt tímabundið, t.d. til erlendra ríkja eða yfirþjóðlegra stofnana, en getur tekið það til baka að vild. 

Fullvalda ríki er jafnframt sjálfstætt ríki. Ekkert ríki getur talist fullvalda án sjálfstæðis. Ísland hlaut fullveldi 1. desember 1918 undan Danmörku og hlaut um leið sjálfstæði sem Konungsveldið Ísland. Við þetta fékk ríkisstjórn Íslands fullt ríkisvald þótt þjóðhöfðinginn væri áfram Danakonungur. Ísland opnaði sendiráð í Kaupmannahöfn 1920 og var viðurkennt sem sjálfstætt ríki af Danmörku, en eingöngu sjálfstæð ríki geta verið með sendiráð. 
Ísland fól Danmörku að framkvæma tímabundið visst ríkisvald í umboði sínu, t.d. var Hæstiréttur Íslands stofnaður 1920 og framkvæmdi Danmörk viss utanríkis- og varnarmál allt til 1940. Það ár opnaði Ísland sendiráð í Bretlandi og Svíþjóð. Dönsk sendiráð flögguðu bæði danska og íslenska fánanum og báru tvö skjaldarmerki 1918-44. En Danmörk gerði enga milliríkjasamninga sem bundu Ísland og framkvæmdu engin utanríkismál nema með umboði frá Íslandi. Frá 1918 fékk Ísland sjálfstæða aðild að alþjóðastofnunum eins og Alþjóðahafrannsóknarráðinu ICES 1938. Staða Íslands þá var hliðstæð stöðu bresku samveldislandanna í dag. Bretadrottning er t.d. þjóðhöfðingi Kanada og annarra samveldislanda. Þegar Íslandi var breytt úr konungsveldi í lýðveldi 17. júní 1944 breyttist stjórnarfarið en ekki fullveldið. Framsal Íslands á vissu ríkisvaldi á konungstímabilinu 1918-1940 er hliðstætt framsali þess í dag á ríkisvaldi til alþjóðastofnana eins og Eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstólsins.

Hugtakið fullveldi skilgreindi ríki í alþjóðastjórnmálum frá lokum þrjátíu ára stríðsins með undirritun Vestfalíufriðarins og ætíð síðan.  Eftir því sem líða tók á 20. öldina tók milliríkjasamstarf á sig nýjar myndir eins og í tilfelli Evrópusambandsins og í krafti hnattvæðingarinnar urðu stórfyrirtæki valdameiri en áður þekktist. Boutros Boutros-Ghali, aðalritari Sameinuðu þjóðanna, sagði í ræðu árið 1992 að tími hins algilda og útilokandi fullveldis væri liðinn og það sem meira væri hefði hugtakið aldrei staðið undir nafni.

## Tengt efni
* Fullvalda ríki

## Tilvísanir
Ameríka

**Ameríka** er meginland eða heimsálfa á milli Atlantshafsins og Kyrrahafsins. Henni oft skipt í tvær heimsálfur: Norður-Ameríku og Suður-Ameríku. Einnig stundum í Rómönsku Ameríku og Norður-Ameríku, en spænskumælandi hluti Norður-Ameríku er gjarnan kallaður Mið-Ameríka. Bandaríki Norður-Ameríku eru oft kölluð Ameríka í daglegu tali, einkum þar í landi.

Heimsálfan er nefnd eftir ítalska landkönnuðinum Amerigo Vespucci. Vespucci var fyrsti Evrópubúinn sem hélt því fram að Ameríka væri ekki Austur-Indíur, heldur áður ófundið landsvæði.
Heimsálfa

**Heimsálfa** er stór samfelldur landmassi á Jörðinni. Engin nákvæm skilgreining er til á heimsálfu en nokkur skilyrði eru oftast höfð til hliðsjónar: landsvæðið verður að vera stórt, ofan sjávar, með greinanleg landfræðileg mörk. Þar sem skilgreininguna skortir eru ekki allir sammála um hver fjöldi heimsálfanna er í raun og hafa tölur frá 4 til 7 verið nefndar í því samhengi, algengast er að miða við 6-7.

Mest er deilt um það hvort að Asía og Evrópa séu ein (Evrasía) heimsálfa eða tvær, það sama gildir um skiptingu Ameríku í Suður- og Norður-Ameríku. Nokkrir landfræðingar hafa einnig lagt til að Afríka og Evrasía skuli teljast til einnar heimsálfu (Evrafrasíu).

Eyjar eru annað vandamál við skilgreiningu heimsálfa, þær eru oft sagðar tilheyra þeirri heimsálfu sem þær eru næstar, það á við um t.d. Stóra-Bretland í Evrópu og Japan í Asíu. Aðrar eyjar eru skilgreindar sem úthafseyjar utan heimsálfa. Eyjaálfa er hugtak sem notað hefur verið yfir úthafseyjar á Kyrrahafi og er stundum talin heimsálfa með Ástralíu og stundum utan heimsálfa. Hvað Ísland varðar þá eru rökin fyrir því að það tilheyri Evrópu menningarleg og söguleg frekar en jarðfræðileg eða landfræðileg þar sem það væri kannski betur skilgreint sem hluti N–Ameríku eða bara utan heimsálfa.

Algengar skilgreiningar á heimsálfunum eru:
:7 álfur: Afríka, Asía, Eyjaálfa, Evrópa, Norður-Ameríka, Suður-Ameríka og Suðurskautslandið.
:6 álfur: Afríka, Eyjaálfa, Evrasía, Norður-Ameríka, Suður-Ameríka og Suðurskautslandið.
:6 álfur: Afríka, Ameríka, Asía, Eyjaálfa, Evrópa og Suðurskautslandið.
:5 álfur: Afríka, Ameríka, Eyjaálfa, Evrasía, og Suðurskautslandið.
:4 álfur: Ameríka, Eyjaálfa, Evrafrasía, og Suðurskautslandið.
Suður-Ameríka

**Suður-Ameríka** er heimsálfa sem er að öllu leyti á vesturhveli jarðar og að mestu leyti á suðurhveli jarðar. Suður-Ameríka er syðri hluti Ameríku sem er oft talin ein heimsálfa. Norðurhlutinn er Norður-Ameríka.

Suður-Ameríka á strönd að Kyrrahafí vestri, Atlantshafi í austri og Karíbahafi í norðri. Hún tengist Norður-Ameríku um Panamaeiðið í norðri. Í Suður-Ameríku eru tólf sjálfstæð ríki: Argentína, Bólivía, Brasilía, Ekvador, Gvæjana, Kólumbía, Paragvæ, Perú, Síle, Súrínam, Úrúgvæ og Venesúela; og tvær útlendur: Falklandseyjar og Franska Gvæjana. Við strönd álfunnar eru ABC-eyjarnar sem tilheyra Hollandi, Ascension-eyja (hluti af Sankti Helenu, Ascension og Tristan da Cunha sem tilheyrir Bretlandi) og Bouvet-eyja sem tilheyrir Noregi. Panama og Trínidad og Tóbagó eru stundum talin til Suður-Ameríku landfræðilega.

Suður-Ameríka er fjórða stærsta heimsálfan og sú fimmta fjölmennasta. Hún þekur 17.818.508 ferkílómetra og fjöldi íbúa álfunnar var áætlaður 423 milljónir árið 2019. Brasilía er langfjölmennasta Suður-Ameríkuríkið með yfir helming allra íbúa álfunnar, en þar á eftir koma Kólumbía, Argentína, Venesúela og Perú. Síðustu áratugi hefur Brasilía orðið leiðandi afl í álfunni bæði efnahagslega og í stjórnmálum.

Flestir íbúar Suður-Ameríku búa við austur- eða vesturströndina, en meira dreifbýli er innar og syðst í álfunni. Andesfjöll setja mikinn svip á landfræði vesturhluta Suður-Ameríku. Í austurhlutanum eru bæði hásléttur og stór láglendissvæði sem stórfljótin Amasónfljót, Órinókófljót og Paraná-fljót hlykkjast um. Stærstur hluti álfunnar er í hitabeltinu utan syðsti hluti Suðurkeilunnar sem er við miðbreiddargráðurnar.

Íbúasamsetning álfunnar er blanda af menningu frumbyggja og landnema frá Evrópu, Asíu og Afríku. Saga nýlendustefnu í Suður-Ameríku er löng og ein afleiðing hennar er að flestir íbúar tala ýmist spænsku eða portúgölsku. Samanborið við aðrar heimsálfur hefur saga Suður-Ameríku verið tiltölulega friðsæl og fá meiriháttar stríð átt sér þar stað.

Stærsta borg Suður-Ameríku er Sao Paulo í Brasilíu. Stærsta stöðuvatnið er Títícaca-vatn og hæsti tindur er Aconcagua í Andesfjöllum.

## Lönd í Suður-Ameríku

## Neðanmálsgreinar


## Tilvísanir

## Tenglar
*
Hólshreppur

**Hólshreppur** er gamla nafn Bolungarvíkurkaupstaðar, áður en sveitarfélagið fékk kaupstaðarréttindi.

Jarðir í Hólshreppi 1858:
* Meiri Bakki
* Minni Bakki
* Breiðaból 
* Kroppstaðir 
* Meira Hraun 
* Minna Hraun
* þjóðólfstúnga
* Minni Hlíð 
* Meiri Hlíð
* Tröð,hjáleiga 
* Ytri Búðir
* Hóll
* Árbær,hjáleiga 
* Grundarhóll
* Geirastaðir
* Miðdalur
* Hanhóll  
* Gil
* Ós í Bolúngarvík

## Heimild
*Skýrslur um landshagi á Íslandi, 1. Bindi (01.01.1858), Blaðsíða 712
Bandaríska frelsisstríðið

**Bandaríska frelsistríðið** (einnig þekkt sem **Bandaríska byltingin**) var uppreisn þrettán breskra nýlenda á austurströnd Norður-Ameríku gegn breskum yfirráðum, sem stóð frá 19. apríl 1775 til 3. september 1783. Frelsisstríðið varð kveikjan að stofnun fyrsta nútímalýðræðisríkisins, Bandaríkja Norður-Ameríku, sem síðar leiddi til frekari byltinga víða um veröld. Fyrstu hernaðarátök byltingarinnar áttu sér stað 19. apríl 1775 í námunda þorpanna Lexington og Concord í Massachusetts.

Þann 4. júlí 1776 samþykkti Annað meginlandsþing Bandaríkjanna (e. *Second Continental Congress*) sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna.

Framan af fóru herir byltingarmanna í nýlendurnum halloka en árið 1778 gerðust Frakkar samherjar nýlendubúa. Markmið Frakkakonungs var að grafa undan veldi Englendinga og ná sér þannig niðri á þeim eftir ósigurinn í nýlendustríðinu. Auk þess að eiga við heri nýlendubúa í Norður-Ameríku þurftu Bretar nú að hafa áhyggjur af franska flotanum og her Frakkakonungs. Þar sem kraftar breska heimsveldisins voru nú dreifðir gátu byltingarmenn náð undirtökum. Árið 1783 sömdu Bretar frið og skrifuðu undir samning þar sem þeir samþykktu sjálfstæði hinna nýstofnuðu Bandaríkja Norður-Ameríku.

## Tenglar
* Thomas Jefferson, ''Rétturinn til byltingar''
Þingrof

**Þingrof** er þegar stofnað er til nýrra þingkosninga, í ríkjum þar sem þing eru, áður en venjulegu kjörtímabili lýkur.

## Þingrof á Íslandi
Samkvæmt 24. grein stjórnarskrárinnar getur forseti Íslands rofið þing. Þar sem þingræði er á Íslandi er óljóst hvort forsetinn getur rofið þingið í óþökk forsætisráðherra með meirihluta þings að baki sér. Því hefur það verið túlkað sem svo að í reynd fari forsætisráðherra með þingrofsvaldið. Þrátt fyrir þessa túlkun eru tvö dæmi þess í Íslandssögunni að forseti hafi synjað beiðni forsætisráðherra um þingrof: Sveinn Björnsson neitaði Ólafi Thors um þingrof árið 1950 og Ólafur Ragnar Grímsson hafnaði beiðni Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar um þingrof árið 2016. Deilt er um hvort þessi skipti geti talist fordæmi fyrir valdi forsetans til að synja þingrofsbeiðni. Sé þing rofið halda þingmenn umboði sínu fram að kjördag.

Alþingi var rofið 14. apríl 1931. Alþingi var einnig rofið 8. maí 1974.

## Tilvísanir


## Tenglar
* 
* 
* 
* 
* Tvo þarf til að rjúfa þing, Vísir.is 5. júní 2012
* Satt og ósatt um þingrof, grein eftir Guðna Th. Jóhannesarson á Vísir.is 5. júní 2012
* Þingrofsréttur frá forsætisráðherra, frétt á Rúv.is 5. júní 2012
* Forsetavaldið, grein eftir Skúli Magnússon dósent við lagadeild HÍ 7. júní 2012
Íslendingur

**Íslendingar** geta verið:
* Fólk af íslensku þjóðerni.
* Íbúar Íslands.
* Íslenskir ríkisborgarar.

**[[Íslendingur (vefsíða)|Íslendingur]]* er vefrit Sjálfstæðismanna á Akureyri og Norðausturkjördæmi.
* Víkingaskipið Íslendingur er langskip smíðað af Gunnari Marel. Gaukstaðarskipið er fyrirmynd Íslendings.
Bakkaflói

**Bakkaflói** er grunnur flói í Norður-Múlasýslu á milli Langaness og Digraness. Inn úr honum ganga stuttir firðir, Finnafjörður nyrstur, Miðfjörður og Bakkafjörður, þar sem stendur samnefnt kauptún í landi jarðarinnar Hafnar. Íbúar eru um 120. Þar er vélbátaútgerð, grunnskóli, heilsugæslustöð og félagsheimili.
Þingmaður

**Þingmaður**  er hver sá maður, sem kosinn hefur verið til þings. Á Íslandi eru þingmenn kosnir til Alþingis á fjögurra ára fresti í Alþingiskosningum, alls 63 þingmenn. Á Íslandi er hefð fyrir því að velja ráðherra úr hópi þingmanna, en þeir halda þingsæti sínu eftir sem áður.

Hugtakið ‚þingmaður‘ getur átt við bæði karl og konu þar sem orðið ‚maður‘ á við bæði kynin, þótt stundum sé starfsheitið **þingkona** notað.

Hægt er að sitja á þingi, í merkingunni að sitja að spjalli, eða vera á fundi, án þess að viðkomandi sé þingmaður.

**Varaþingmaður** er staðgengill þingmanns í fjarveru hans.
Canberra

**Canberra** (eða **Kanberra** á íslensku) er höfuðborg Ástralíu og er á Höfuðborgarsvæði Ástralíu. Nafnið er komið af heiti frumbyggja svæðisins yfir það, og talið þýða staður þar sem fólk kemur saman. Íbúar borgarinnar eru um 473.855 (2024) sem gerir hana 8. stærstu borg Ástralíu og þá stærstu inn til lands.

## Saga
Canberra var stofnuð sérstaklega sem höfuðborg fyrir hið nýja samveldi í kjölfar deilna milli tveggja stærstu borganna, Melbourne og Sydney um hvar hið nýja þing skyldi vera staðsett. Staðsetningin var valin árið 1908 sem nokkurn veginn mitt á milli borganna tveggja og þægileg staðsetning til að byggja á, með góðum aðgangi að vatni. Árið 1911 sigraði Bandaríkjamaðurinn Walter Burley Griffin alþjóðlega keppni um skipulag borgarinnar. Það er stöðuvatn í miðri borginni nefnt eftir honum. 1913 var borgin nefnd og byrjað var að byggja hana. Árið 1927 flutti samveldisþingið þangað.

Framan af var Canberra hálfgerður smábær en í dag er Canberra orðin alvöru höfuðborg hvað varðar stjórnsýsluna. Þar eru samveldisþingið, hæstirétturinn, Háskóli Ástralíu (enska: *Australian National University*) og fleiri mikilvægar stofnanir.

Í Janúar 2003 riðu skógareldar yfir hluta borgarinnar og 491 heimili brunnu til kaldra kola. Einnig eyðilagðist algjörlega stjörnuskoðunarstöðin á Stromlófelli. Þrátt fyrir þetta létust einungis fjórir. 

## Hverfaskipting
Canberra er skipulögð borg, með einn kjarna og nokkur stór úthverfum, hverju skiptu í mörg smærri hverfi. Flest þessara úthverfa hafa svo eigin kjarna með verslunum og þjónustu og útivistarsvæði, oftast með litlu stöðuvatni. Milli helstu úthverfana eru græn svæði, þar sem náttúran ræður ríkjum og dýr svo sem kengúrur ganga villt.

Aðalúthverfi borgarinnar eru, í stafrófsröð:
* Belconnen
* Gungahlin
* Norður-Canberra
* Suður-Canberra
* Tuggeranong
* Weston Creek
* Woden Dalur
Norður og suður Canberra eru miðbærinn, sitt hvoru megin við Burley Griffin-vatn. Þar að auki eru bærinn Queanbeyan (í Nýja-Suður-Wales) og þorpið Hall (eitt af mjög fáum sveitarfélögum innan höfuðborgarsvæðisins utan Canberra) hálfgerð úthverfi borgarinnar.

## Tilvísanir
Stafrófsröð

**Stafrófsröð** er ákveðin röð bókstafa í gefnu stafrófi. Þegar raðað er í stafrófsröð er byrjað á því að raða eftir fyrsta staf orðanna, hugtakanna eða annars sem skal raða og svo koll af kolli. Stafrófsröð er meðal annars oftast notuð við niðurröðun í orðabækur, símaskrár, alfræðiorðabækur og fleira.

Stafrófsröð getur verið misjöfn á milli tungumála, í ensku er hún eftirfarandi:

:A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

Stafrófsröð í íslensku stafrófi er eftirfarandi:

:A Á B D Ð E É F G H I Í J K L M N O Ó P R S T U Ú V X Y Ý Þ Æ Ö

Lágstafur raðast á undan hástaf:

:a A á Á b B …

Dæmi um nokkur orð í stafrófsröð:
# Amma
# Arabi
# Arabía

Ef talað er um að fólki eða hlutum sé raðað í stafrófsröð er þeim raðað eftir nöfnunum eða orðunum yfir viðkomandi manneskju eða hlut.

## Reglur um hvernig á að raða fólki í stafrófsröð
Það er misjafnt eftir tungumálum hvernig raða eigi fólki í stafrófsröð. Á íslensku er venja að raðað sé eftir fyrsta nafni, ef allir aðilar heita sama fyrsta nafni er raðað eftir eftirnafni og ef allir heita sama fyrsta fyrsta nafni og sama eftirnafni er raðað eftir millinafni. Á ensku er raðað eftir eftirnafni og ef allir heita sama eftirnafni er raðað eftir fyrsta nafni og svo millinafni. 

## Vísur um stafróf

;Stafrófsvísa
:A, b, c, d, e, f, g;
:eftir kemur h, i, j, k,
:l, m, n, o, einnig p,
:ætla ég q þar standi hjá.

:R, s, t, u, v eru þar næst,
:x, y, z, þ, æ, ö.
:Allt stafrófið er svo læst
:í erindi þessi lítil tvö.

:*(Gunnar Pálsson í Hjarðarholti)*

 

;Íslensk stafrófsvísa
:A, á, b, d, ð, e, é,
:f, g, h, i, í, j, k.
:L, m, n, o, ó og p
:eiga þar að standa hjá.

:R, s, t, u, ú, v næst,
:x, y, ý, svo þ, æ, ö.
:Íslenskt stafróf er hér læst 
:í erindi þessi skrítin tvö.

:*(Þórarinn Eldjárn)*

## Tilvísanir
Sydney

**Sydney** er næststærsta borg Ástralíu og höfuðborg fylkisins Nýja Suður Wales. Í borginni og nágrannasveitarfélögum búa um fjórar milljónir 12.400 km², sem gerir hana að einni stærstu borg í heimi að flatarmáli. Byggð hefur verið á svæðinu í að minnsta kosti 40.000 ár, en borgin var stofnuð 1788 af Arthur Phillip sem fanganýlenda að skipun breskra stjórnvalda. Borgin er nefnd eftir hinum breska innanríkisráðherra þess tíma, Sydney Lávarði. Í dag er Sydney ein helsta fjölmenningarborg heims og búa þar auk Ástrala af evrópskum rótum og frumbyggja mikið af innflytjendum frá suður- og suð-austur Asíu og Kyrrahafseyjum.

## Sjá einnig
* Óperuhúsið í Sydney
* Sydneyhafnarbrúin
Höfuðborgarsvæði Ástralíu

**Höfuðborgarsvæði Ástralíu** (enska: *Australian Capital Territory*, *ACT*) er, eins og nafnið bendir til, svæði sem stofnað var utan um höfuðborg Ástralíu, Canberra. Þannig tilheyrði hún hvorki Nýja Suður Wales né Victoria eftir að höfuðborgir þeirra (Sydney og Melbourne) höfðu deilt um hvor þeirra fengi hlutverkið. Svæðið er algjörlega umlukið NSW enda tilheyrði land þess áður því fylki. 
Höfuðborgarsvæði Ástralíu hefur ákveðna sjálfstjórn en sú sjálfstjórn er þó miklu minni en fylkjanna. Svæðið hefur eigin 17 manna löggjafarsamkomu, en ríkisstjórn samveldisins hefur þar neitunarvald. Höfuðborgarsvæðið á tvo þingmenn í hvorri deild ástralska samveldisþingsins.

## Staðir
Canberra er eina borg svæðisins og þar býr mikill meirihluti íbúanna, en í nágrenni hennar eru enn nokkrir sveitabæir og einstaka þorp sem flest eru eldri en borgin, t.a.m. Hall, sem smám saman er að renna saman við borgina (svæðið er allmiklu stærra en borgin er í dag). Fyrir sunnan borgina er Tidbinbilla friðlandið þar sem hefur mátt sjá áströlsk dýr í sínu náttúrulega umhverfi en friðlandið var að miklu leyti til þess að gestir gætu komið og skoðað náttúruna. Svæðið varð mjög illa úti í skógareldunum 18. janúar 2003 og drápust þá flestöll dýrin. Uppbyggingarstarf hófst strax en langt er þangað til svæðið mun ná sér að fullu. Mikilvægt er þó að geta þess að skógareldar eru mjög mikilvægur þáttur í náttúru Ástralíu og liður í fjölgun margra tegunda. Rétt hjá friðlandinu er geimfjarskiptastöð rekin af NASA. Namadgi þjóðgarðurinn sem í er nyrsti hluti áströlsku alpanna er einnig innan höfuðborgarsvæðisins, rétt hjá áðurnefndu friðlandi. 

## Saga
Fólk hefur búið þar sem nú er Höfuðborgarsvæði Ástralíu mjög lengi og þar bjuggu frumbyggjaættbálkarnir Walgalu, Ngarigo og Ngunnawal (en úr máli þeirra er nafn höfuðborgarinnar tekið). Evrópumenn komu ekki þangað fyrr en á þriðja áratugi 18. aldar og voru þar þá aðeins einstaka þorp, eins og svo víða í Ástralíu. Árið 1908 var svæðið valið undir hina nýju höfuðborg enda nokkurn veginn mitt á milli Sydney og Melbourne, stærstu borganna, og með góðu aðgengi að vatni. 1911 var haldin keppni um skipulag hinnar nýju höfuðborgar og hana vann Walter Burley Griffin. Bygging borgarinnar hófst 1913 og árið 1927 flutti þingið loks á höfuðborgarsvæðið.
Advance Australia Fair

Þjóðsöngur Ástralíu heitir **Advance Australia Fair**, (*[[íslenska]]*: Áfram fagra Ástralía) og hefur verið síðan 1977 þegar það vann kosningar þess efnis (fyrir þann tíma var þjóðsöngur Ástralíu sá sami og Bretlands, God Save the Queen). Lagið og ljóðið voru samin af Peter Dodds McCormick á síðari hluta 19. aldar og fyrst flutt 30. nóvember, 1878 í Sydney. Ljóðinu var breytt nokkuð þegar það var gert að þjóðsöng: Öðru, fjórðu og fimmtu erindunum var sleppt og nokkrum línum í hinum tveimur var breytt til að sýna betur þá ímynd sem Ástralir vildu sýna af sjálfum sér.

## Textar
### Enska

Australians all let us rejoice
For we are one and free
We've golden soil and wealth for toil,
Our home is girt by sea:
Our land abounds in nature's gifts
Of beauty rich and rare,
In history's page let every stage
Advance Australia fair,
In joyful strains then let us sing
Advance Australia fair.
 
Beneath our radiant Southern Cross,
We'll toil with hearts and hands,
To make this Commonwealth of ours
Renowned of all the lands,
For those who've come across the seas
We've boundless plains to share,
With courage let us all combine
To advance Australia fair.
In joyful strains then let us sing,
Advance Australia fair.


## Waltzing Matilda
Ef til vill er vert að minnast á lagið Waltzing Matilda eftir A.B. „Banjo“ Patterson, sem er í raun frægara og almennt frekar tengt við Ástralíu en Advance Australia Fair. Það lag var einnig í kjöri um þjóðsöng, en lenti í öðru sæti á eftir Advance Australia Fair, enda er það um öllu umdeildara efni (ljóðið segir sögu útilegumanns sem rænir kind og fremur svo sjálfsmorð þegar laganna verðir ná honum).

## Tenglar
* MIDI skrá
* MP3-skrá með aðeins hljóðfærum (1.5 MB)
* MP3-skrá með fyrsta erindinu sungið(1.12 MB)
.is

**.is** er höfuðlén og þjóðarlén (ccTLD) Íslands. Internet á Íslandi hf. (ISNIC) hefur yfirumsjón með skráningum og rekstri höfuðnafnaþjóna léna undir því. Tilurð ISNIC og tilurð Internetsins sem slíks á Íslandi er samofin. Internet á Íslandi hf. (ISNIC) var stofnað 1995 til að halda utan um reksturinn á íslenska hluta Internetsins (ISnet). ISNIC var reist á grunni tveggja félagasamtaka; SURIS (Samtök um upplýsinganet rannsóknaraðila á Íslandi) og ICEUUG (Icelandic Unix Users Group) sem höfðu rekið ISnet frá því það var sett á laggirnar 1986. Fyrsta nettengingin var við evrópska EUnet-netið að tilstuðlan starfsmanna Háskóla Íslands og Hafrannsóknarstofnunar. Fyrstu .is-lénin voru hafro.is, hi.is og os.is (Orkustofnun). Fyrstu starfsmenn ISNIC voru Helgi Jónsson, sem einnig var framkvæmdastjóri félagsins til ársins 2007, og Maríus Ólafsson MSc. stærðfræðingur, sem er net- og gæðastjóri ISNIC. ISNIC var fyrsti íslenski aðilinn sem gerðist félagi í RIPE (Samtök netþjónustuaðila í Evrópu) og fékk fyrst íslenskra aðila úthlutað IP-tölu (130.208.0.0/16) og AS-númerinu 1850 (Autonomous System Number). Höfuðlénið .is var skráð hjá IANA 18. nóvember 1987 og verður því 25 ára undir lok árs 2012. Elsta íslenska lénið er hins vegar hi.is, þar var skráð ári fyrr eða 11. desember 1986.

Ekkert stofngjald er á .is-lénum. Árgjald, sem greitt er fyrir fram, er kr. 6.293 ISK m. virðisaukaskatti er fyrir rekstur og umsjón lénsins í eitt ár í senn.   

## Tenglar
* Whois upplýsingar  hjá IANA
* Vefsíða ISNIC
Jarðskjálftakvarðar

**Jarðskjálftakvarðar** eru notaðir til að mæla styrk jarðskjálfta. Mælingin byggir vanalega á jarðskjálftabylgjum sem jarðskjálftamælir nemur. Ekki er alltaf hægt að nota sama kvarða fyrir alla skjálfta þar sem mismunandi er hvaða upplýsingar er hægt að nema og tilgangur mælingarinnar getur verið breytilegur. 

## Richterskvarðinn
Richterskvarðinn (**M<sub>L</sub>**) var fyrsti kvarðinn sem þróaður var til að mæla jarðskjálfta. Charles Richter bjó hann til árið 1935. Richter kom á tveimur venjum sem aðrir skalar myndu síðar fylgja: 
* Kvarðinn er lograkvarði, sem þýðir að hækkun um einn á kvarðanum þýðir í raun tífalda hækkun. Tíföld hækkun í sveifluvídd jarðskjálftabylgju jafnast svo á við næstum 32-falda hækkun í styrk jarðskjálftans.
* Núllpúnktur kvarðans er sá punktur þar sem jarðskjálfti í 100 km fjarlægð færir haus jarðskjálftamælisins aðeins 0,001 mm. 
 
Richterskvarðinn mælir mestu sveifluvídd jarðskjálftabylgjunnar en gerir ekki greinarmun á hinum mismunandi jarðskjálftabylgjum. Þess vegna vanmetur kvarðinn jarðskjálfta sem eru langt í burtu, djúpir, eða mjög sterkir (yfir 7 stig).

Vegna þessara galla er Richterskvarðinn ekki lengur notaður, en þó er algengt að fjölmiðlar noti „Richter“ þó að yfirborðsbylgju- eða vægisstærðarkvarðinn hafi verið notaður.

## Rúmbylgjukvarðinn
Rúmbylgjukvarðinn (**m<sub>B</sub>**) mælir rúmbylgjur, þær ferðast beint í gegnum berg. Rúmbylgjur skiptast í frumbárur (ferðast hratt) og síðbárur (ferðast hægar, komast ekki í gegnum bráðinn ytri kjarna jarðarinnar).
## Yfirborðsbylgjukvarðinn
Yfirborðsbylgjukvarðinn (**M<sub>s</sub>**) mælir bara yfirborðsbylgjur í jörðinni. Hann hentar til að mæla grunna jarðskjálfta.

## Vægisstærðarkvarðinn
Vægisstærðarkvarðinn (**M<sub>w</sub>**) mælir vægisstærð, það hversu mikla aflfræðilega vinnu skjálftinn innir af hendi þegar einn fleki færist fram hjá öðrum. Þessi kvarði er sá besti til að mæla stóra skjálfta og sá sem hentar best til að bera saman mismunandi skjálfta. 

## Dæmi
* Jarðskjálftinn 29. maí 2008 var um **6,3** stig á **M<sub>w</sub>**.****
* Suðurlandsskjálftinn þann 17. júní árið 2000 var um **6,6** á **M<sub>s</sub>**.
* Suðurlandsskjálftinn þann 21. júní árið 2000 var um **6,6** að stærð á **M<sub>s</sub>**.
* Suðurlandsskjálftinn árið 1912 var um **7,0** að stærð á **M<sub>s</sub>**.

## Tilvísanir
Richter (aðgreining)

**Richter** getur átt við eftirfarandi:
*Richter skalann
*Charles Francis Richter
*Sviatoslav Richter, píanóleikari frá Úkraínu
Ólafsvík

**Ólafsvík** er byggðakjarni á utanverðu Snæfellsnesi í sveitarfélaginu Snæfellsbæ. 960 manns bjuggu í Ólafsvík árið 2024.

Ólafsvík var upphaflega í Neshreppi, síðan í Neshreppi innan Ennis eftir að Neshreppi var skipt í tvennt. Þeim hreppi var svo aftur skipt í tvennt árið 1911 og varð þá *Ólafsvíkurhreppur* til, sem og Fróðárhreppur þar austur af. Ólafsvík var fyrsti bærinn á íslandi að fá Kaupstaðaréttindi frá danakonungi árið 1687 14. apríl. Þann 1. apríl 1990 sameinaðist Fróðárhreppur Ólafsvík á ný, að þessu sinni undir merkjum kaupstaðarins.

Hinn 11. júní 1994 sameinaðist Ólafsvíkurkaupstaður Neshreppi utan Ennis, Breiðuvíkurhreppi og Staðarsveit undir nafninu *[[Snæfellsbær]]*.

Bæjarbúar byggja afkomu sína á sjávarútvegi og í auknum mæli á ferðaþjónustu.

## Tilvísanir

## Tenglar

* ''Ólafsvík 250 ára''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1937
Manhattan-verkefnið

**Manhattan-verkefnið** var í seinni heimsstyrjöldinni rannsóknarverkefni Bandaríkjanna með aðstoð Bretlands og Kanada, sem miðaði að því að þróa kjarnorkuvopn, m.a. eftir að ljóst varð, að Þjóðverjar voru að þróa slík vopn.

Yfirmaður rannsóknanna var eðlisfræðingurinn Robert Oppenheimer, en Leslie Groves hershöfðingi hafði yfirumsjón með verkefninu.

## Tenglar
* Manhattan verkefnið  á Atómsafninu.
* Fréttatilkynning  frá Hvíta húsinu varðandi kjarnorkuárásirnar á Hiroshima og Nagasaki.
Fimmhyrningur

**Fimmhyrningur** er í rúmfræði lokað tvívítt svæði afmarkað af fimm línum. Ef öll innri horn hans eru jafnstór og allar hliðarlínur jafnlangar, kallast hann **reglulegur fimmhyrningur** og er þá hvert horn hans 108°.
:\frac{180\left(5-2\right)}{5} = 108

**Fimmstirningur** er svo myndaður með að draga hornalínur inni í fimmhyrninginum, í **reglulegum fimmstirningi** verða þær 36° frá næstu línu. 

Úr tólf reglulegum fimmhyrningum er hægt að smíða lokað þrívítt form.
Stýrikerfiskjarni

**Stýrikerfiskjarni** eða **kjarni** er sá hluti stýrikerfis sem sér um grunnvirkni tölvunnar. Nútímastýrikerfi styðja fjölforritavinnslu, þ.e. að mörg forrit keyri samhliða. Til að gera þetta mögulegt er nauðsynlegt að stýrikerfið stýri aðgangi forrita að vélbúnaði tölvunnar, þ.e. örgjörva, minni og jaðartækjum. 

Kjarninn felur að miklu leyti virkni vélbúnaðarins, sem gerir það auðveldara að skrifa forrit. Venjuleg forrit hafa þá ekki bein samskipti við vélbúnaðinn, heldur kalla á stýrikerfið í gegnum kerfiskall sem framkvæmir þá vinnu sem forritið óskar. Slík hjúpun er gegnumgangandi stef í hugbúnaðargerð.
Áloxíð

**Áloxíð** (eða **súrál**) (Al2O3) er sameind sem samanstendur af áli og súrefni og er gjarnan kallað súrál í iðnaði.

Áloxíð er aðallega unnið úr rauðleitum leir sem kallast báxít og er mjög ríkur af áloxíði. Þetta er gert með svokölluðu Bayer ferli. Úr áloxíði er svo unnið hreinál með rafgreiningu (Hall-Heroult ferli).

Gimsteinarnir rúbínn og safír eru að mestu leyti áloxíð og fá þeir sína einkennandi liti vegna óhreininda í áloxíðinu.

Áloxíð, sem myndast utan á hreinu áli, gefur því þá góðu eiginleika að þola veðráttu vel. Ál er mjög fljótt að oxast og myndast þá þunn húð á málminum, sem verndar hann frá því að oxast frekar. Með efnafræðiaðferðum er hægt að stjórna þykkt þessa verndarlags. 

Áloxíð leiðir varma mjög vel en getur einangrað fyrir rafstraumi, sé það ekki um of blandið söltu vatni. Á kristölluðu formi er áloxíð afar hart og er oft notað til að slípa eða skera með.

## Tengill
*
Garður (bær)

**Garður** (áður Gerðahreppur) er bær á nyrsta odda Reykjanesskagans, á innanverðu Miðnesi. Íbúar voru 1.860 talsins árið 2024, en voru um 1.200 árið 2001. Bærinn skiptist í tvö hverfi: Útskálahverfi eða Útgarð, og Gerðar eða Inngarð. Á milli þeirra er Garðshöfn (áður Gerðahöfn eða Gerðabryggja) í Gerðavör, þar sem er steyptur bryggjukantur. Í Garðsjó norðaustan við Garð eru gjöful fiskimið. Milli Útgarðs og Inngarðs eru líka Sundlaugin í Garði og íþróttamiðstöð. Bærinn dregur nafn sitt af Skagagarði, miklu mannvirki sem var reist á utanverðum Garðskaga á miðöldum. Garður var áður sérstakt sveitarfélag en sameinaðist Sandgerði þann 10. júní 2018. Sameinaða sveitarfélagið heitir Suðurnesjabær.

Gerðahreppur var stofnaður 15. júní 1908 við seinni uppskiptingu Rosmhvalaneshrepps. Hinn hlutinn, sem tilheyrði  Keflavíkurkauptúni, sameinaðist Njarðvíkurhreppi og varð að Keflavíkurhreppi.

Garðskagaviti er eitt helsta kennileiti bæjarins. Á Garðskaga var reist fyrsta leiðarmerki fyrir sæfarendur á Íslandi og var það hlaðin grjótvarða á ströndinni. Síðar var sett á hana ljósmerki. Fyrsti eiginlegi vitinn var hins vegar reistur á Reykjanesi. Eldri Garðaskagavitinn var reistur 1897, og sá yngri 1944. Á Garðskaga var fyrsti flugvöllurinn á Reykjanesskaga, Skagavöllur, gerður af breska hernámsliðinu 1941. Utan við Garðskaga er Garðskagaflös þar sem mörg skip hafa farist.

Gerðaskóli er einn elsti starfandi barnaskóli á landinu, stofnaður 1872 af séra Sigurði B. Sívertsen, sem var prestur á Útskálum í rúmlega hálfa öld. Hann átti einnig frumkvæði að byggingu núverandi Útskálakirkju árið 1861 og tók saman Suðurnesjaannál. 

Björgunarsveitin Ægir var stofnuð 1935 og Knattspyrnufélagið Víðir í Garði var stofnað 1936.

## Tilvísanir
1620

Árið **1620** (**MDCXX** í rómverskum tölum) var 20. ár 17. aldar og hlaupár sem hófst á miðvikudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en laugardegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* Febrúar - Holger Rosenkrantz var skipaður höfuðsmaður á Íslandi.
### Fædd

### Dáin
* 14. apríl - Gísli Guðbrandsson, skólameistari í Skálholtsskóla og prestur í Hvammi í Hvammssveit. (f. 1565) 

## Erlendis

* 4. febrúar - Furstinn af Transylvaníu, Bethlen Gábor, samdi um frið við Ferdinand 2.
* 3. júní - Bygging fyrstu steinkirkjunnar í Norður-Ameríku hófst í Québec.
* 15. ágúst - Skipin *[[Mayflower]]* og *[[Speedwell]]* héldu saman úr höfn í Plymouth í Englandi og stefndu til Nýja heimsins en *Speedwell* þurfti að snúa aftur vegna leka.
* 7. september - Finnski bærinn Kokkola (sænska: Karleby) var stofnaður af Gústaf 2. Adólf, konungi Svíþjóðar.
* 8. nóvember - Þrjátíu ára stríðið: Orrustan við Hvítafjall gerði út um uppreisn mótmælenda í Bæheimi í Þrjátíu ára stríðinu.
* 21. nóvember - Skipið *[[Mayflower]]* komst inn fyrir Þorskhöfða með pílagríma sem stofnuðu þar Plymouth-nýlenduna.

### Ódagsettir atburðir
* Ritið *[[Novum Organum]]* eftir Francis Bacon kom út.
* Herstjórinn Tokugawa Hidetada endurreisti Ósakakastala í núverandi mynd.
* Nútímafiðla kom fram.
* Nornaveiðar hófust í Skotlandi.
* Dönsku Austur-Indíur: Ove Gjedde stofnaði dönsku nýlenduna Trankebar í Austur-Indíum.

## Fædd
* 4. febrúar - Gustaf Bonde, sænskur stjórnmálamaður (d. 1667).
* 21. júlí - Jean Picard, franskur stjörnufræðingur (d. 1682).
* 31. október - John Evelyn, enskur dagbókarhöfundur (d. 1706).
* 10. nóvemnber - Ninon de l'Enclos, franskur rithöfundur (d. 1705)

## Dáin
* 25. mars - Johannes Nucius, þýskt tónskáld (f. um 1556).
* 18. ágúst - Wanli, keisari Mingveldisins í Kína (f. 1563).
* 26. september - Taichang, keisari Mingveldisins í Kína (f. 1582).
* 7. október - Stanisław Żółkiewski, pólskur herforingi (f. 1547).
1606

Árið **1606** (**MDCVI** í rómverskum tölum) var ár sem hófst á sunnudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu, eða miðvikudegi samkvæmt júlíska tímatalinu.

## Ísland
* Herluf Daa tók við af Enevold Kruse sem höfuðsmaður yfir Íslandi.
* Gísli Þórðarson tók við embætti lögmanns sunnan og austan.
* Jón Sigurðsson tók við embætti lögmanns norðan og vestan.

### Fædd
* 19. október - Jón Arason í Vatnsfirði, skáld, prófastur og skólameistari. (d. 1673)
* Björn Snæbjörnsson, skólameistari og prestur (d. 1679)
### Dáin
* 24. júní - Jón Jónsson, lögmaður og klausturhaldari á Vindheimum (f. 1536).
* Jón Loftsson, prestur í Vatnsfirði.

## Erlendis

* 24. janúar: Réttað var yfir Guy Fawkes og fleirum fyrir Púðursamsærið (1605) um að sprengja Westminster og drepa Englandskonung og þingmenn. Þeir voru teknir af lífi nokkrum dögum síðar.
* 29. janúar - Portúgalskir landkönnuðir fundu Pitcairn-eyju.
* 26. febrúar - Hollenski landkönnuðurinn Willem Janszoon kom auga á Ástralíu.
* 12. apríl - Breski fáninn var tekinn upp sem sameiginlegur fáni Englands og Skotlands. Hann er blanda af enska fánanum (rauður kross á hvítum feldi) og skoska fánanum (hvítur andrésarkross á bláum feldi).
* 1. maí - Portúgalskir landkönnuðir fundu Vanúatú-eyjar.
* 17. maí - Stuðningsmenn Vasilíj Sjúiskíjs réðust inn í Kreml og drápu Dimítríj 1..
* 25. maí - Har Gobind tók við af föður sínum Ardjan Dev sem sjötti síkagúrúinn.
* 2. október - Karl 9. stofnaði borgina Vaasa í Finnlandi með því að veita bænum *Mussor* borgarréttindi..
* Október - Luís Vaz de Torres var fyrstur Evrópubúa til að sigla um Torressund.
* 11. nóvember - Þrettán ára stríðinu milli Habsborgara og Ottómana lauk með friðarsamningnum í Zsitvatorok.
* 26. desember - Leikrit William Shakespeare, *[[Lér konungur]]*, var frumflutt við bresku hirðina.

### Ódagsettir atburðir
* Bygging Rósenborgarhallar hófst í Kaupmannahöfn.
* Jóhann, sonur Jóhanns 3. Svíakonungs, var gerður hertogi af Austur-Gautlandi.
* Desmond-sýslu var skipt milli enskra landnema og írskra landeigenda.

### Fædd
* 7. febrúar - Nicolas Mignard, franskur listmálari. (d. 1668)
* 11. apríl - Trịnh Tạc, lávarður yfir Norður-Víetnam. 
* 6. maí - Lorenzo Lippi, ítalskt skáld og listmálari (d. 1665).
* 6. júní - Pierre Corneille, franskt leikskáld (d. 1684).
* 10. júlí - Corfitz Ulfeldt, ríkishirðstjóri í Danmörku (d. 1664).
* 15. júlí - Rembrandt, hollenskur listamaður (d. 1669).

## Dáin
* 20. janúar - Alessandro Valignano, jesúítamunkur og trúboði (f. 1539).
* 31. janúar - Guy Fawkes, einn þátttakenda í Púðursamsærinu í Englandi (f. 1570).
* 17. maí - Dimítríj 1.,  Rússakeisari. 
* 23. maí - Agostino Valier, ítalskur kardináli (f. 1531).
* 30. maí - Ardjan Dev, gúrú (f. 1563).
* 13. nóvember - Girolamo Mercuriali, ítalskur læknir (f. 1530).
* Giovanni Maria Butteri, ítalskur listmálari (f. 1540).
1650

Árið **1650** (**MDCL** í rómverskum tölum) var 50. ár 17. aldar sem hófst á laugardegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en þriðjudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
### Ódagsettir atburðir
* Galdramál á Íslandi: Fjórtán skólapiltar í Skálholti voru hýddir og þeim vísað úr skóla fyrir meðferð galdrastafa.
* Ný dómkirkja, „Brynjólfskirkja“, var reist í Skálholti, en var ekki fullgerð.

### Fædd
* Egill Sigfússon, kennari og skólameistari í Hólaskóla og prestur.(d. 1723)

### Dáin

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Sigríði Jónsdóttur drekkt á Alþingi fyrir blóðskömm.
* Jón Jónsson, faðir Sigríðar, (einnig nefndur Sýjusson eða „Jón ríðumaður“) hálshogginn á Alþingi, fyrir blóðskömm í sama máli.
* Halldór Jónsson tekinn af lífi á Vaðlaþingi í Eyjafirði, fyrir blóðskömm.
* Sigríður Jónsdóttir, mágkona Halldórs, tekin af lífi á Vaðlaþingi í Eyjafirði, fyrir blóðskömm í sama máli.
* Margréti Jónsdóttur drekkt í Ögri við Ísafjörð, fyrir blóðskömm.
* Páll Tóasson, stjúpfaðir Margrétar, tekinn af lífi eftir flóttatilraun, fyrir blóðskömm í sama máli.
* Guðmundur Narfason, bóndi á Kílhrauni á Skeiðum, tekinn af lífi á Alþingi fyrir morð, „fyrst beinbrotinn á handleggjum og fótum, síðan hálshöggvinn og höfuð hans sett á háa stöng upp á Almanngjá „til æfinlegrar minningar og viðvörunar““.

## Erlendis

* 28. janúar - Soldáninn af Óman rak Portúgali frá Múskat.
* 27. apríl - Orrustan við Carbisdale: Her konungssinna gerði innrás í Skotland frá Orkneyjum en var sigraður af her Sáttmálamanna.
* 23. júní - Karl 2., kom til Skotlands, sem var hið eina af ríkjunum þremur (Englandi, Írlandi og Skotlandi) sem viðurkenndi hann sem konung.
* 3. september - Þriðja enska borgarastríðið: Enskur þingher undir stjórn Olivers Cromwell sigraði fylgismenn Karls 2. í orrustunni við Dunbar í Skotlandi.
* 9. október - Ákveðið var að sænska krúnan skyldi ganga í arf til karlkyns afkomenda Karls Gústafs af Pfalz.
* 20. október - Kristín Svíadrottning var krýnd. 
* 4. nóvember - Vilhjálmur 3. varð Óraníufursti við fæðingu þar sem faðir hans, Vilhjálmur 2., lést nokkrum dögum áður.

### Ódagsettir atburðir
* Málaferli hófust gegn Hannibal Sehested, landstjóra í Noregi, í Danmörku.
* Eyjan Angvilla var numin af Englendingum frá Sankti Kristófer.
* Istanbúl varð stærsta borg heims og tók við af Peking.

### Fædd
* 27. apríl - Charlotte Amalie af Hessen-Kassel, Danadrottning (d. 1714).
* 14. nóvember - Vilhjálmur 3. Óraníufursti (d. 1702).
* Joachim Neander, þýskur prestur (d. 1680)

### Dáin
* 11. febrúar - René Descartes, franskur heimspekingur og stærðfræðingur (f. 1595).
* 6. nóvember - Vilhjálmur 2. Óraníufursti (f. 1626).

## Tilvísanir
Júpíter (reikistjarna)

:*Fyrir rómverska guðinn, sjá [[Júpíter (guð)]].*

**Júpíter** er fimmta reikistjarnan frá sólu talið og sú stærsta, en einnig sú innsta af gasrisum sólkerfisins. Heildarrúmmál Júpíters er meira en samanlagt rúmmál allra hinna reikistjarnanna og massi hans er 2,5 sinnum meiri en samanlagður massi þeirra allra. Júpíter er þriðji bjartasti náttúrulegi hluturinn sem sést á næturhimni Jarðar, á eftir Tunglinu og Venus. Júpíter er nefndur eftir rómverskum konungi guðanna vegna stærðar sinnar. Í kínverskri, japanskri, kóreskri og víetnamskri menningu er hann nefndur „viðarstjarnan“, byggt á frumefnunum fimm.

Efni Júpíters er að mestu gas, en fyrir innan allt þetta gas er lítill kjarni úr þyngri efnum. Líkt og á öðrum risaplánetum er ekkert skilgreint fast yfirborð á Júpíter. Samdráttur fastefnis á Júpíter myndar meiri hita en hann fær frá Sólinni. Gasský hans eru úr mörgum mismunandi efnasamböndum, þar á meðal vetni, helíum, koltvísýringi, vatnsgufu, metangasi, ammoníakís og ammóníumhýdrósúlfíði. Algengasta efnið er vetni, en helín myndar fjórðung massa hans og tíunda hluta ummálsins. Snúningur Júpíters fletur hann aðeins út. Sýnilegt einkenni á gashjúpnum umhverfis Júpíter er að hann skiptist í mislita borða eftir breiddargráðum, en á mótum þeirra sjást kvikur og hringiður. Stóri rauði bletturinn á Júpíter er risastormur sem hefur verið til að minnsta kosti frá 17. öld þegar hann sást fyrst í sjónauka.

Það tekur Júpíter 10 klukkustundir að snúast um sjálfan sig. Eitt ár á Júpíter (sá tími sem það tekur hann að fara einn hring um sólu) er jafnlangt og 11,9 ár á jörðinni. 

Umhverfis Júpíter er ógreinilegur plánetuhringur og öflugt segulsvið. Segulhvolfshali Júpíters er nær 800 milljón km að lengd og nær alla leið að sporbraut Satúrnusar. Júpíter hefur í það minnsta 80 þekkt tungl, en líklega eru þau miklu fleiri.  Þau þekktustu og stærstu eru Íó, Evrópa, Ganýmedes og Kallistó, sem Galileo Galilei uppgötvaði á 17. öld. Stærsta tunglið, Ganýmedes, er stærra en reikistjarnan Merkúr.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Stjörnufræðivefurinn: Júpíter 
* ''Risinn meðal jarðstjarnanna''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955