open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orrustan við Carrhae

**Orrustan við Carrhae** var mikilvæg orrusta sem var háð árið 53 f.Kr. skammt frá bænum Carrhae (í dag í Tyrklandi). Í orrustunni áttust við Rómverjar undir stjórn Crassusar og Parþar undir stjórn Surena. Parþar höfðu yfirburða sigur í orrustunni.

## Heimild
*
Orrustan við Zama

**Orrustan við Zama** var háð 19. október árið 202 f.Kr. Hún var síðsta orrustan í öðru púnverska stríðinu. Rómverskur her undir stjórn Scipios Africanusar sigraði her Karþagó undir stjórn Hannibals. Skömmu eftir þennan ósigur á eigin landi óskaði öldungaráð Karþagó eftir friði eftir 17 ára langt stríð.

## Heimild
*
Orrustan við Kórinþu

**Orrustan við Kórinþu** var háð árið 146 f.Kr. Í henni áttust við herir Rómaveldis og Kórinþu. Í orrustunni var Kórinþuborg lögð í rúst.

Rómverjar, undir stjórn Luciusar Mummiusar, lögðu borgina í eyði í kjölfar umsáturs árið 146 f.Kr. Þegar Mummius náði borginni á sitt vald lét hann drepa alla karlmenn, seldi konur og börn í þrældóm og brenndi síðan borgina. Hann hlaut viðurnefnið Achaicus (Maðurinn frá Akkaju) sem sigurvegari yfir Akkajubandalaginu. Fornleifarannsóknir benda til þess að einhver búseta hafi verið á svæðinu næstu árin en Júlíus Caesar stofnaði borgina að nýju árið 44 f.Kr., skömmu áður en hann var ráðinn af dögum.

## Heimild
*
Spartacus

**Spartacus** var skylmingaþræll sem var hnepptur í ánauð af Rómverjum. Hann leiddi þrælauppreisn á árunum 73 f.Kr. til 71 f.Kr., þá þriðju og síðustu sinnar tegundar í Rómaveldi. Uppreisnin var jafnframt sú eina sem átti sér stað á Ítalíuskaganum sjálfum.

## Uppreisnin
Spartacus, ásamt um 70 fylgismönnum sínum flúðu frá Pompeii í átt að fjallinu Vesúvíusi. Þeir héldu til nærri þeim stað sem Napólí stendur á nú. Fleiri þrælar héðan og þaðan einkum úr dreifbýlinu gengu til liðs við uppreisnarmennina sem að endingu töldu um 70.000 manna herlið. Hópurinn ríkti yfir svæðinu þar sem þeir héldu til. Þar sem hlutfall þræla á móti borgurum var hátt á þessum tíma var þrælauppreisn grafalvarlegt mál fyrir Róm. Öldungadeildin sendi Claudíus Glaber með 3.000 manna herlið til að ráða niðurlögum þrælanna. Claudíus og menn hans króuðu þrælana af á Vesúvíusi en þrælarnir fylgdu Spartacusi niður aðra hlíð fjallsins og svo kom þrælaherinn aftan að hinni rómversku herdeild og gersigraði hana. Spartacus og menn hans sigruðu tvær rómverskar herdeildir áður en hópurinn hélt suður á bóginn. Fjöldi fólks, gamalmenni, börn og konur höfðu þá gengið til liðs við Spartacus í von um frelsi. Að vori hélt hópurinn fylktu liði til norðurs í átt að Gallíu. Öldungadeildin sendi tvo ræðismenn, þá Gellius Publicola og Gnaeus Cornelíus Lentulus Clodianus, hvorn með tvær herdeildir. Gallar og Germanir sem skildu við Spartacus voru sigraðir. Spartacus sigraði hins vegar ræðismennina og herdeildirnar sem þeim fylgdu við Picenum og við Moden sigraði Spartacus Gaius Cassius Longinus, landstjóra Gallíu Cisalpinu. 

Um það leyti sem hópurinn nálgaðist Gallíu sneri mestallur hópurinn við og hélt suður á bóginn og sigraði tvær herdeildir Marcusar Liciniusar Crassusar. Í árslok 72 f.Kr. sló Spartacus upp búðum í Rhegium skammt frá Messina sundinu. Í ársbyrjun króuðu 8 herdeildir Crassusar Spartacus af í Calabria. Spartacus braust úr herkvínni og komst til Brindísum en herir Crassusar náðu Spartacusi í Lucaníu og var hann veginn í bardaga á bökkum Silarusar. 6.000 fylgismenn Spartacusar voru krossfestir með fram *Via Appia*. Um 5.000 fylgismenn Spartacusar sluppu frá Crassusi en voru gersigraðir af Pompeiusi sem fékk heiðurinn af því að hafa ráðið niðurlögum þrælauppreisnarinnar.

## Upphefð
Spartacus tindurinn á syðri Hjaltlandseyjum við Suðurskautslandið var nefndur eftir þrælaforingjanum.

## Í kvikmyndum
Ævi Spartacus voru gerð skil í samnefndri kvikmynd frá árinu 1960.  Kvikmyndin var í leikstjórn Stanley Kubricks og skartaði stórstjörnum á meðal leikara, þ.á m. Kirk Douglas sem lék Spartacus, Laurence Olivier sem lék Crassus og Peter Ustinov sem fékk Óskarsverðlaun fyrir frammistöðu sína.  Myndin hlaut alls 4 Óskarsverðlaun og var auk þess tilnefnd í tveim flokkum til viðbótar.

## Heimild
*
Hjónaband

**Hjónaband** er sáttmáli, oftast siðferðilegur, trúarlegur og lagalegur, milli tveggja einstaklinga um samvistir og sameiginlega ábyrgð, þar sem einstaklingarnir ákveða að eyða ævinni saman og ala upp börn sín í sameiningu. Hjónaband fyrirfinnst í nánast öllum samfélögum manna, og jafnvel í elstu heimildum virðist sem hjónaband hafi verið orðið að hefð. Þótt ýmsir mannfræðingar hafi rannsakað hjónaband í mismunandi samfélögum er lítið vitað um uppruna þess.

Oft er haldin sérstök athöfn þegar tveir aðilar ganga í hjónaband og nefnist hún gifting, en eftir athöfnina er gjarnan haldin brúðkaupsveisla.

Í vestrænum löndum er yfirleitt um einkvæni að ræða, þar sem einn karlmaður og ein kona ganga í hjúskap og kallast þá *[[eiginmaður]]* og *[[eiginkona]]*, en í öðrum heimshlutum þekkist *[[fjölkvæni]]*, þar sem einn karlmaður gengur í hjúskap með mörgum konum. Einnig fyrirfinnst *[[fjölveri]]*, þar sem ein kona er í hjúskap með mörgum karlmönnum, en slíkt er þó mun óalgengara. 

## Úr sögu hjónabands á Íslandi

Alþingissamþykkt frá árinu 1720 kvað á um að aðeins „bjargálnamenn“ mætti vígja í hjónaband og var öreigum títt meinað að giftast. Ísland heyrði enn undir Danmörku á þeim tíma og var samþykktinni hnekkt árið 1768 með fyrirmælum frá Danmörku um að aðeins fólki með smitsjúkdóma skyldi meinað að ganga í hjónaband. Fyrirmælunum var ekki framfylgt nema að litlu leyti og íslensku skipaninni komið á á ný árið 1824, þegar kveðið var á um að þeir sem notið hefðu styrks úr fátækrasjóði gætu ekki gifst nema greiða styrkinn til baka. Prestar voru lögsóttir og sektaðir ef þeir brutu þetta ákvæði og gáfu saman fátækt fólk. Þegar leið á öldina vildu íslenskir ráðamenn takmarka möguleikann til giftinga enn frekar og sendi Alþingi bænaskrá til konungs um að lögfesta þá skipan að „alþekkta óráðs- og óreglumenn og ónytjunga megi ekki gefa í hjónaband hér á landi,“ nema með sérstöku leyfi viðeigandi sveitarstjórnar. Konungur samþykkti ekki lögin en eftir þessu viðmiði var þó að miklu leyti farið. Í umræðum á Alþingi árið 1885 orðaði ónefndur alþingismaður það svo að „Ósjálfbjarga menn hafa engan siðferðislegan rétt til að æxlast.“ Árið 1921 var loks samþykkt að fólk gæti gifst eins þó að það hefði þegið sveitarstyrk, og án þess að hafa greitt hann til baka.

Á undanförnum árum hafa ýmis vestræn samfélög (þar á meðal Ísland), lögfest heimild samkynhneigðra til staðfesta sambúð með einstaklingi af sama kyni, sem er sambærilegt hjónabandi.

## Tengt efni
* Hjónaband samkynhneigðra
* Staðfest samvist
* Fjölkvæni
* Fjölveri

## Heimildir



## Tenglar

* 
* 
* 
* ''Hvaða sambýlisform kýs framtíðin?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1971 
* ''Háskólafyrirlestrar um hjónabönd''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1933
* ''10 amerísk boðorð til blessunar hjónabandi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1980
Gifting

**Gifting** eða **brúðkaup** (**giftumál**, **hjónavígsla** eða **pússun**) er félagslegur og/eða lagalegur sáttmáli (oftast) tveggja einstaklinga sem innsiglar hjúskaparsamband þeirra en formið er misjafnt eftir þjóðfélögum, trú eða menningarkimum.

Mikill munur er á framkvæmd giftingarathafna, meðal annars eftir trúarbrögðum, menningu og þjóðfélagsstétt. Giftingarsiðir og venjur eru mjög mismunandi milli ólíkra þjóðfélaga en þó hafa næstum öll þjóðfélög einhvers konar giftingarathöfn karla og kvenna (og sumstaðar einstaklinga af sama kyni).

Giftingarathöfn getur ýmist verið trúarleg, framkvæmd af presti eða öðrum trúarleiðtoga, eða borgaraleg og þá oftast framkvæmd af dómara eða öðrum opinberum fulltrúa sem heimild hefur til að gefa fólk saman. Í sumum löndum er borgaraleg vígsla skylda en margir giftast jafnframt í kirkju; í Frakklandi, Belgíu, Hollandi og fleiri löndum þarf borgaraleg vígsla fyrst að fara fram áður til kirkjulegrar hjónavígslu kemur en í Bandaríkjunum, Bretlandi, á Norðurlöndum og víðar er kirkjulega vígslan jafnframt lögformleg gifting.

Á Íslandi og í mörgum öðrum löndum getur gifting farið fram hvar sem er, innan húss eða utan, svo framarlega sem prestur, dómari eða annar sem réttindin hefur til að vígja hjón fæst til athafnarinnar, en í öðrum löndum, svo sem Bretlandi, má einungis framkvæma hjónavígslu í kirkju, á opinberri skráningarskrifstofu eða á öðrum stað sem hefur fengið til þess leyfi og er opinn almenningi. Undantekningar eru þó gerðar vegna veikinda og annarra sérstakra aðstæðna.

Í mörgum þjóðfélögum er aðeins heimiluð gifting tveggja einstaklinga og þá oftast karls og konu. Sumstaðar mega þó tveir einstaklingar af sama kyni giftast og í sumum þjóðfélögum tíðkast fjölkvæni eða fjölveri (sem þó er sjaldgæft).

Kona sem giftir sig er nefnd *brúður*, en karl sem giftir sig er *brúðgumi*. Á íslensku er talað um að karlar og konur giftist (komið af orðinu gifta sem þýðir gæfa), en jafnframt eru karlar oft sagðir *kvænast* eða *kvongast* (komið af orðinu kvon sem þýðir kona). Því er rangt að segja að kona kvænist eiginmanni sínum, hún giftist honum. 

## Giftingarskilyrði
Á Íslandi eru nú eftirfarandi skilyrði fyrir giftingu tveggja einstaklinga og þurfa væntanleg brúðhjón, áður en vígslan fer fram, að leggja fram vottorð um að könnun á hjónavígsluskilyrðum hafi farið fram:

* Hjónaefnin þurfa að hafa náð 18 ára aldri, nema sérstakt leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis hafi fengist.
* Einstaklingar sem sviptir hafa verið lögræði mega ekki giftast nema með samþykki lögráðamanns síns eða undanþágu ráðuneytis.
* Hjónaefnin mega ekki vera skyldmenni í beinan legg né systkini. Kjörforeldri og kjörbarn mega ekki giftast nema ættleiðing hafi áður verið felld niður.
* Tví- eða fjölkvæni er ekki heimilt og þarf því hjónaefni sem hefur áður verið í hjúskap að leggja fram vottorð um að hjónabandi sé löglega slitið og fjárskiptum lokið.

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Eiginkona
* Eiginmaður
* Sparimerkjagifting
* Staðgengilsbrúðkaup

## Tengill
* ''Brúðkaupssiðir á 16. og 17. öld''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1932
Brennisteinsvetni

**Brennisteinsvetni** eða **vetnissúlfíð** (H2S), er litlaus eitruð gastegund. Megn lykt er af brennisteinsvetni þó magn þess sé lítið í andrúmsloftinu, það er brennisteinsvetni sem veldur lykt af fúleggjum og jöklafýlu sem gjarnan fylgir hlaupum í jökulám.

Lyktin hverfur hins vegar þegar styrkur brennisteinsvetnis í andrúmslofti eykst og það verður lífshættulegt. Það eykur einnig á hættu að brennisteinsvetni er þyngra en andrúmsloftið og getur því lagst í dældir eða safnast fyrir í botnum á geymum og tönkum.

Brennisteinsvetni myndast oft þegar bakteríur brjóta niður lífrænt efni án þess að súrefni sé til staðar svo sem í mýrum og í sorp- og mykjutönkum. Brennisteinsvetni er einnig sums staðar að finna í gufu á háhitasvæðum og í vatni. 

Um 10% af losun á H2S í heiminum er af mannavöldum. Í iðnaði er það einkum í olíuhreinsunarstöðvum. H2S finnst þar sem brennisteinn kemst í samband við lífrænt efni, sérstaklega ef um er að ræða hátt hitastig. Sýnt hefur verið fram á að framkalla má dvala hjá músum með brennisteinsvetni.

## Brennisteinsvetni og örverur

Brennisteinsvetni er þýðingarmikið í hringrás brennisteins á jörðinni. Sumar örverur vinna orku með því að breyta brennisteini í brennisteinsvetni með því að oxa vetni eða lífrænar sameindir. Aðrar örverur losa brennistein frá amínósýrum sem innihalda brennistein. Nokkrar tegundir af bakteríum geta notað brennisteinsvetni sem orkugjafa. Sumar bakteríur nota brennisteinsvetni við ljóstillífun og framleiða með því brennistein. Þessi tegund af ljóstillífun er eldri en sú sem jurtir nota með því að taka inn vatn og losa súrefni.

## Tilvísanir
Fyrsta púnverska stríðið

**Fyrsta púnverska stríðið** (264 f.Kr. – 241 f.Kr.) var stríð milli Rómverja og Karþagómanna. Stríðið var háð bæði á landi og sjó, á Sikiley og í skattlandinu Afríku og á Miðjarðarhafi. Stríðið var báðum þjóðum dýrkeypt en Rómverjar höfðu sigur og lögðu undir sig Sikiley. Í kjölfar stríðsins átti Karþagó erfitt með að verja áhrifasvæði sín og gátu Rómverjar sölsað undir sig eyjurnar Sardiníu og Korsíku nokkrum árum síðar þegar Karþagó átti í fullu fangi með að berja niður uppreisn ósáttra málaliða.

Fyrsta púnverska stríðið markaði upphaf sex áratuga langs útþenslutímabils í Rómaveldi þar sem Rómverjar urðu valdamesta þjóðin við Miðjarðarhafið. Sigur Rómaveldis var ögurstund sem leiddi til þess að menningararfleifð Miðjarðarhafsþjóða fornaldar var miðlað til nútímans í gegnum Evrópu fremur en Afríku.
Húsið á Kristjánshöfn

**Húsið á Kristjánshöfn** (danska: *Huset på Christianshavn*) er dönsk sjónvarpsþáttaröð sem var framleidd af Nordisk Film fyrir danska ríkisútvarpið 1970 til 1975 og leikstýrt af Erik Balling, Tom Hedegaard og Ebbe Langberg. Þættirnir eru stuttar sögur um fólk sem býr í fjölbýlishúsi. Margir þekktir höfundar (t.d. Leif Panduro og Benny Andersen) voru fengnir til að skrifa handrit. Sjónvarpsþættirnir urðu 84 talsins og voru með vinsælasta sjónvarpsefni sem DR hefur gert í gegnum tíðina.
Annað púnverska stríðið

**Annað púnverska stríðið** (218 f.Kr. – 201 f.Kr.) (sem Rómverjar nefndu **„Stríðið gegn [[Hannibal Barca|Hannibal]]“**) var háð milli Karþagó og Rómverja. Það var annað af þremur stríðum sem hin fyrrum fönikíska nýlenda háði gegn rómverska lýðveldinu, sem réði þá einungis yfir Ítalíuskaganum, um yfirráð yfir vestanverðu Miðjarðarhafi. Nafnið „púnversku stríðin“ er komið af nafni Karþagómanna á latínu sem Rómverjar nefndu þá *Punici* (eldra form *Poenici*).

Annað púnverska stríðið er einkum frægt fyrir herleiðangur Hannibals, herforingja Karþagómanna, yfir Alpana. Hann gerði innrás í Ítalíu úr norðri og sigraði rómverska herinn í nokkrum orrustum en náði aldrei hinu endanlega markmiði að grafa undan stjórnmálasambandi Rómaveldis og bandamanna þess. Spánn, Sikiley og Grikkland komu einnig við sögu og höfðu Rómverjar alls staðar sigur. Að lokum var barist í skattlandinu Afríku og Karþagómenn voru sigraðir í orrustunni við Zama af rómverskum her undir stjórn Scipios Africanusar. Í kjölfarið var landsvæði Karþagóar takmarkað við borgarmörkin auk þess sem Karþagó varð að greiða himinháar stríðsskaðabætur.
Þriðja púnverska stríðið

**Þriðja púnverska stríðið** (149 f.Kr. – 146 f.Kr.) var þriðja og síðasta stríðið milli Karþagó og Rómar um yfirráð yfir vestanverðu Miðjarðarhafi. Nafnið „púnversku stríðin“ er komið af nafni Karþagómanna á latínu sem Rómverjar nefndu þá *Punici* (eldra form *Poenici*).

Stríðið var umfangslítið og var að mestu leyti langt umsátur um Karþagó og lauk með því að borgin var lögð í rúst. Róm sölsaði undir sig öll landsvæði sem enn tilheyrðu Karþagó. Átökin má rekja til andstöðu við rómversk yfirráð á Spáni og í Grikklandi og mikils efnahagslegs uppgangs í Karþagó.
Vallarfoxgras

**Vallarfoxgras** (fræðiheiti: *Phleum pratense*) er fjölært gras af ættkvíslinni *[[Phleum]]*. Vallarfoxgras er ræktað hérlendis og er afar vinsælt til beitar og sláttar. Uppskeran er bæði mikil og orkurík. Tegundin er þó viðkvæm fyrir beit og traðki og nýtist því best í bland við aðrar grastegundir, eins og Vallarsveifgrasi. Vallarfoxgras vex villt um alla Evrópu, frá Miðjarðarhafi allt norður að 70. breiddarbaug. Frá Evrópu barst það til Bandaríkjanna með landnemum, en það var Daninn Timothy Hansen sem talinn er upphafsmaður ræktunar á vallarfoxgrasi. Upp úr 1720 flutti hann fræ með sér frá Nýja-Englandi til Marylands og vann að útbreiðslu þess. Honum til heiðurs er tegundin enn kölluð Timothy eða Timotei í allmörgum löndum.

## Líffræði
Vallarfoxgras getur náð 50 til 150 cm hæð og blöðin geta verið allt að 40 cm löng og 1 cm á breidd. Blöðin eru lensulaga og snúa stundum dálítið upp á sig. Blómskipun vallarfoxgrass er axpuntur, sem nefnist einnig kólfur. Hann er snarpur viðkomu vegna stuttra brodda á axögnunum. Vallarfoxgras safnar forða í lauk.

## Annað
* Vallarfoxgras var fyrst kallað **rottuhali** úr dönsku sem vísar í áferð og útlit axpuntsins. Íslenska heitið **vallarfoxgras** verður upphaflega til vegna tegundaruglings við háliðagras (Alopecurus [= refur = fox] pratensis [=völlur]). Vallarfoxgras var einnig nefnt **túnskollapuntur** og **timotheigras** en þau heiti eru ekki lengur notuð.
* Vallarfoxgras líkist Háliðagrasi en það síðarnefnda þekkist á mýkri kólfi og að blöð Vallarfoxgrass verpast eilítið. Þá er Háliðagras fyrst túngrasa til að skríða en vallarfoxgras að jafnaði síðast.

## Tilvísanir
Stigull

:*Hér er talað um reikniaðgerð í stærðfræði. Einnig er til nemendafélag með þessu nafni, sjá [[Stigull (nemendafélag)]].*

**Stigull** er vigur með hnit allra fyrstu hlutafleiða falls. Er notaður til þess að lýsa bratta eða halla falls. Vigurgreining er sú grein stærðfræðinnar sem fæst við vigursvið.

## Formleg skilgreining
Stigull fallsins \, f(x) með tilliti til vigursins \, x = (x_1, \dots, x_n) er táknaður \nabla f þar sem \nabla (nabla) táknar vigurvirkjann del. 

Einnig er stigull táknaður með \nabla_x f(x), \, \operatorname{grad}(f) eða stundum \, f'(x).

Samkvæmt skilgreiningu er stigull dálkvigur þar sem stök eru hlutafleiður fallsins \, f, þ.e.:
:\nabla f = \left( \frac{\partial f}{\partial x_1}, \dots, \frac{\partial f}{\partial x_n} \right)^T

### Dæmi
Í þremur víddum, er stigullinn oftast ritaður \nabla f = \begin{pmatrix}
{\frac{\partial f}{\partial x}},  
{\frac{\partial f}{\partial y}}, 
{\frac{\partial f}{\partial z}}
\end{pmatrix} í Kartesískum hnitum. 
Til dæmis yrði stigull fallsins 
:\, f(x,y,z)=2x+3y^2-\sin(z) 
reiknaður:
:\nabla f= \begin{pmatrix}
{\frac{\partial f}{\partial x}},  
{\frac{\partial f}{\partial y}}, 
{\frac{\partial f}{\partial z}}
\end{pmatrix} = 
\begin{pmatrix}
{2}, 
{6y},
{-\cos(z)}
\end{pmatrix}.

## Tengt efni
* Hlutafleiða
* Lögmál Gauss
* Rót
* Sundurleitni
* Hesse fylki
Runa

**Runa** er í stærðfræði óendanleg fjölskylda af stökum ásamt vísismenginu \mathbb{N}. Óformlega má líta á runu sem keðju af fyrirbærum sem koma eitt á fætur öðru, og enginn endir er á. Dæmi um runur væri:

* 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7...
* 5, 10, 15, 20, 25, ...
* 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, ... (Fibonacci-runa)
* 1, 1, 1, 1, 1, 1, ... (Fastarunan *1*)

Runu má hugsa sér sem fall með formengið \mathbb{N} og því gilda ýmis hugtök úr fallafræði um þær. Runa er gjarnan táknuð, líkt og fjölskyldur almennt, með svigum, t.d. (a). Þá er það oft ritað (a)_{n\in\mathbb{N}}, til þess að gefa til kynna að um sé að ræða fjölskyldu þar sem að hvert stak hefur vísi úr mengi náttúrlegra talna. Þá er *n*-ta stak rununnar táknað a_n.

## Vaxandi og minnkandi runur
Runa er sögð **vaxandi** ef hún stækkar eftir því sem á líður, þ.e., að fyrir öll *n* gildir a_{n+1} \ge a_n. Sömuleiðis er runa sögð **minnkandi** ef að hún minnkar, þ.e., að fyrir öll *n* gildir a_{n+1} \le a_n.

Runur sem eru annað hvort vaxandi eða minnkandi eru kallaðar **einhalla**.

## Hlutruna
Hlutruna er búin til úr runu með því að eyða nokkrum gildum út úr runu. Til dæmis væri hægt að smíða runu úr þriðja hverju gildi annarrar runu:
:b_n = a_{3n}

## Samleitni

Hafi runa grannmynstur getur hún verið samleitin. Runa er sögð **samleitin** ef að hún hefur markgildi.

Formlega, fyrir runu (a)_n, n \in \mathbb{N}, á firðrúmi M með firð d, þá fyrir L \in M segjum við að L sé markgildi rununnar og ritum:

:: L = \lim_{n \to \infty} a_n 

::\Longleftrightarrow \forall \epsilon>0\;, \exists N \in \mathbb{N}: n>N \rightarrow  d(a_n,L)

Það er að segja, að fyrir öll \epsilon sem eru stærri en 0, þá sé til tala *N*, þannig að ef að *n* > *N* þá sé fjarlægðin milli a_n og *L* minni en \epsilon.

## Takmarkaðar runur
Runa er takmörkuð ef til er endanleg tala *M*, þ.a. |a_n| 1, *x*2, *x*3, ...) er runa, þá má skoða hlutsummurununa (*S*1, *S*2, *S*3, ...), með
:S_n=x_1+x_2+\dots + x_n=\sum\limits_{i=1}^{n}x_i. 

## Tengt efni
* Röð
* Fjölskylda
* Mengi
* Mengjafræði
* N-nd
Þorvaldur Skúlason

**Þorvaldur Skúlason** (30. apríl 1906 – 30. ágúst 1984) var íslenskur listmálari sem var einn af frumkvöðlum abstraktlistar á Íslandi og undir áhrifum frá franska kúbismanum sem hann kynntist í Frakklandi á 4. áratugnum. Stærsta safn verka hans er í eigu Listasafns Háskóla Íslands sem stofnað var 1980 með listaverkagjöf hjónanna Sverris Sigurðssonar og Ingibjargar Guðmundsdóttur, en verk eftir Þorvald voru uppistaða í safni þeirra (117 af 140 verkum).

Þorvaldur fæddist á Borðeyri við Hrútafjörð á Ströndum, sonur faktorsins í Riisversluninni, Skúla Jónssonar, og Elínar Theodórsdóttur. Þegar hann var þriggja ára fluttist fjölskyldan til Blönduóss þar sem hann ólst upp. Fjórtán ára varð hann messadrengur á farþegaskipinu MS Gullfossi, en ári síðar fótbrotnaði hann og stytti sér stundir með teikningum. Haustið 1921 fór hann til Reykjavíkur og fékk tilsögn hjá Ásgrími Jónssyni. 

1927 sýndi hann verk sín á 7. almennu listasýningu Listvinafélags Reykjavíkur og 16. febrúar 1928 hélt hann sína fyrstu einkasýningu. Þetta sama ár fór hann í nám við listaháskólann í Osló. 1931 flutti hann til Parísar og til Kaupmannahafnar 1933 og enn til Frakklands 1934. 1940 fluttist hann með fjölskyldu sinni til Íslands vegna innrásar Þjóðverja.

Eftir komuna til Íslands bjó hann mestmegnis í Reykjavík og tók virkan þátt í sýningum Félags íslenskra myndlistarmanna og sýningum Septem-hópsins meðal annars.

## Tengill
* ''Lífstarf og lífsferill''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1984 
* ''Ég mála, til að skilja hlutina sem best''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945
Hassan Nasrallah

**Sayyed Hassan Nasrallah** (arabíska *حسن نصرالله‎*) (f. 31. ágúst, 1960 í Burj Hammud, Beirút, Líbanon, d. 27. september 2024) var aðalritari íslömsku hreyfingarinnar Hizbollah.

Nasrallah var ráðinn af dögum af Ísraelsher haustið 2024.

## Tilvísanir
Carlo Ginzburg

**Carlo Ginzburg** (fæddur í Tórínó 1939) er ítalskur sagnfræðingur og frumkvöðull á sviði einsögu. Þekktastar eru rannsóknir hans á alþýðumenningu og þjóðtrú við upphaf nýaldar, á 16. og 17. öld. Rannsóknir hans á skjölum rannsóknarréttarins vörpuðu nýju ljósi á nornafárið og tengsl þess við alþýðuhefðir í sveitum Evrópu. Rannsóknir hans miðast oft við óvenjulega (og þar með ódæmigerða) einstaklinga, þorpssamfélög eða litla hópa fólks, andstætt félagssögunni sem reynir að varpa ljósi á líf alþýðufólks fyrri tíma með aðferðum félagsfræðinnar og rannsóknum á stórum heildum.

Ginzburg er sonur ritstjórans og menningarvitans Leone Ginzburg og rithöfundarins Nataliu Ginzburg. Hann lærði við háskólann í Písa og kenndi síðan sagnfræði við Bologna-háskóla, og háskólana Harvard, Yale og Princeton. 1998 fékk hann rannsóknarstöðu við Kaliforníuháskóla í Los Angeles. Meðal þekktustu rita hans eru *I benandanti* (Einaudi, 1966) og *Storia notturna: Una decifrazione del Sabba* (Einaudi, 1989), sem varpa nýju ljósi á nornafárið í Evrópu, og *Il formaggio e i vermi* (Einaudi, 1976) sem talið er marka upphafið að einsögunni sem sérstakri stefnu innan sagnfræði.
Ehud Olmert

**Ehud Olmert** (hebreska: אהוד אולמרט) (fæddur 30. september, 1945) er ísraelskur stjórnmálamaður sem var tólfti forsætisráðherra Ísraels.

Olmert tók opinberlega við sæti forsætisráðherra Ísraels þann 14. apríl 2006 en hafði í reynd gegnt starfinu frá því 4. janúar sama ár eftir að þáverandi forsætisráðherra, Ariel Sharon, fékk heilablóðfall og féll í dá.
Moshe Sharett

**Moshe Sharett** (hebreska: משה שרת; fæddur Moshe Shertok (hebreska: משה שרתוק) (fæddur 15. október 1894 – 7. júlí 1965) var annar forsætisráðherra Ísraels (1954 - 1955).

Sharett var fæddur í Kherson, Úkraínu, sem þá var hluti af rússneska keisaradæminu en flutti til Palestínu árið 1908. Fjölskylda hans tók þátt í að stofna ísraelsku borgina Tel Aviv.
Ob

**Ob** (rússneska: Обь (Obʹ)) er fljót í Rússneska sambandsríkinu, nánar tiltekið í Vestur Síberíu. Eitt mesta vatnsfall jarðar; 3,650 kílómetrar að lengd, vatnasvið er 2,99 milljónir ferkílómetra. Upptökin eru í Altajfjöllum, rennur norður og norðvestur um Síberíu og fellur í Obflóa. Fljótið er ísi lagt 5-6 mánuði á ári en annars mikilvæg siglingarleið. Mest þverá Ob er Írtysh. Samanlögð leið þeirra er 5,567 kílómetrar. Þannig mælt er fljótið það fjórða lengsta í heimi. 

Efsti hluti Ob rennur í norðvestur í Altajfjöllum, síðan í norðaustur framhjá borgunum Barnaul og Novosibirsk og sameinast ánni Tom. 

Um miðbikið streymir Ob til norðvesturs um mýrarskóga Síberíu og þar falla í það árnar Chulym, Ket, og Írtysh. Við áramót Ob og Írtysh er 78 metra há stífla og uppistöðulón nýtt til árveitu. Mikil vatnsorkuver eru í Ob fljóti. 

Neðst greinist fljótið í tvær kvíslar, Stóra-Ob og Litla-Ob og rennur þá norður og austur út í Obflóa, sem gengur suður úr Norður-Íshafinu. Flóinn er um 800 kílómetra langur en ekki nema um 60 kílómetrar á breidd. Breidd fljótsins eykst eftir því sem neðar dregur og nálægt ósum er það um 40 kílómetra breitt.

Dalurinn, sem miðhluti fljótsins rennur eftir, fer á kaf í flóðum á hverju ári, vegna þess að leysingar eru fyrr á ferð suður í Altaifjöllum en þar, 200 kílómetrum norðar. 

Fljótið leggur að mestu í 5 til 6 mánuði á hverju ári, en þrátt fyrir það er það mikilvæg samgönguæð. 

Helstu hafnarborgir við fljótið eru Novosibirsk, Barnaul, Kamen-na-Obi og Mogochin. Stórt vatnsorkuver er í Novosibirsk. Mestu olíu- og gaslindir Rússlands eru meðfram miðhluta fljótsins.

Mikil mengun neðst í fljótinu hefur gjöreytt stórum fiskistofnum, sem áður voru veiddir þar í miklum mæli.

## Heimild

* 

## Tengill
* Ob
Yitzhak Rabin

**Yitzhak Rabin** (hebreska: יִצְחָק רָבִּין), (fæddur 1. mars 1922 – 4. nóvember 1995) var ísraelskur stjórnmálamaður og hershöfðingi. Hann var fimmti forsætisráðherra Ísraels frá 1974 til 1977 og aftur frá 1992 þar til hann var myrtur árið 1995 af Yigal Amir, hægri öfgamanni sem var á móti Óslóarsamkomulagi Ísraela og Palestínumanna. Rabin var fyrsti forsætisráðherra landsins sem var fæddur í Palestínu, einnig sá fyrsti sem var myrtur og sá annar til að deyja í embætti (sá fyrsti var Levi Eshkol). 

Árið 1994 fékk Rabin friðarverðlaun Nóbels ásamt Yasser Arafat og Shimon Peres fyrir að stuðla að friði í Mið-Austurlöndum.
Yigal Amir

**Yigal Amir** (hebreska: יגאל עמיר) (fæddur 23. maí 1970) er ísraelskur hægriöfgamaður sem, þann 4. nóvember árið 1995, myrti þáverandi forsætisráðherra Ísraels, Yitzhak Rabin í Tel Aviv. Amir afplánar nú lífstíðardóm auk 14 ára fyrir samsæri og árás á lífvörð Rabins.
Altice Portugal

**Altice Portugal** er stærsta símafyrirtæki Portúgals. Fyrirtækið starfar aðallega í Portúgal og Brasilíu en býður einnig upp á símaþjónustu í Marokkó, Gíneu-Bissau, Grænhöfðaeyjum, Mósambík, Austur-Tímor, Angóla, Kenýa, Kína og São Tomé og Príncipe.
Lægð (veðurfræði)

**Lægð** eða **lágþrýstisvæði** í veðurfræði er veðurkerfi þar sem lágur loftþrýstingur er yfir tilteknu svæði á jörðinni. Á norðurhveli blása vindar rangsælis umhverfis lægðir, en öfugt á suðurhveli. Lægðum fylgja gjarnan óstöðug veður, hvassir vindar og úrkoma. Lægð er því gagnstæða hæðar.
Tel Avív

**Tel Avív** eða **Tel Avív-Yafo** (hebreska: תֵּל אָבִיב-יָפוֹ; arabíska: تَلْ أَبِيبْ-يَافَا‎ Tal Abib-Yafa) er ísraelsk borg á strönd Miðjarðarhafsins. Hún er fjölmennasta borgin á Gush Dan stórborgarsvæðinu.
Nellikubyltingin

**Nellikkubyltingin** var bylting, sem átti sér stað í Portúgal 25. apríl 1974 þegar Portúgalir steyptu herforingjastjórn landsins af stóli, sem hafði verið við völd frá árinu 1926. Byltingin var án blóðsúthellinga, þökk sé portúgölskum hermönnum sem óhlýðnuðust þeim fyrirmælum herforingjastjórnarinnar að skjóta á uppreisnarmenn. Byltingin dregur nafn sitt af þeirri staðreynd að portúgalskur almenningur þakkaði hermönnum óhlýðnina með því að stinga nellikum í byssuhlaup þeirra.
Gaumstol

**Gaumstol** er taugasjúkdómur sem yfirleitt stafar af heilaskemmd í hægra hvirfilblaði. Helsta einkenni gaumstols er að sjúklingurinn veitir hlutum vinstra megin við sig litla athygli, gefur þeim svo að segja engan gaum. Þetta getur til dæmis valdið því að gaumstolssjúklingar gleyma að klára matinn vinstra megin á diskinum sínum, eða klæða sig einungis í hægri ermina á peysunni sinni.
Amon Tobin

**Amon Tobin**, skírður *Amon Adonai Santos de Araujo Tobin* (*Antônio Carlos Brasileiro de Almeida Jobim* og *Tom Jobim* í Brasilíu), (7. febrúar 1972) er brasilískur tónlistarmaður. Tónlist hans er gefin út af breska útgáfufyrirtækinu Ninja Tune.

## Ferill
Amon fæddist í Rio de Janeiro í Brasilíu en fluttist til Evrópu á unglingsaldri og er sagður hafa búið í Portúgal og í Brighton á Englandi þar sem hann gaf út fjórar EP plötur undir nafninu *Cujo* áður en að fyrstu breiðskífunni „Adventures in Foam“ (1996) kom hjá Ninebar útgáfufyrirtækinu. Sama ár skrifaði hann undir hjá Ninja Tune og í kjölfarið fylgdu fjórar breiðskífur sem var öllum tekið vel af sífellt stækkandi hópi aðdáenda. Árið 2004 kom út diskur með upptökum af tónleikum með honum í Solid Steel röðinni. Næsta ár tók Amon nýja stefnu þegar hann samdi tónlistina við tölvuleikinn „Chaos Theory: Splinter Cell 3“ fyrir tölvuleikafyrirtækið Ubisoft sem einnig var gefið út hjá Ninja Tune.

## Stíll
Tónlistarstíll Amon Tobins er einstakur mjög djass-skotinn og einnig eru töluverð suður-amerísk áhrif bossa nova, samba og batucada. Amon vinnur tónlist sína mestmegnis í hljóðgervlum og sækir hann efnivið sinn víða, m.a. notar hann búta úr öðrum lögum. Með ýmsum stillingum og breytingum á hljóðbútunum tekst honum að brengla og ummynda hljóð þannig að þau verða nær óþekkjanleg samanborið við upprunalegt hljóð.

## Breiðskífur
* *Chaos Theory - Splinter Cell 3 Soundtrack* (Ninja Tune, 2005)
* *Solid Steel Presents Amon Tobin: Recorded Live* (Ninja Tune, 2004)
* *Out From Out Where* (Ninja Tune, 2002)
* *Supermodified* (Ninja Tune, 2000)
* *Permutation* (Ninja Tune, 1998)
* *Bricolage* (Ninja Tune, 1997)
* *Adventures in Foam* (Ninebar, 1996) (sem Cujo) (endurútgefin, Ninja Tune, 2002)

### Samvinnuverkefni/tónleikaupptökur
* *Peeping Tom* (Ipecac, 2006) (breiðskífa með Mike Patton. Amon Tobin kemur fram í laginu „Don't Even Trip“.)
* *Verbal Remixes & Collaborations* (2003)

### Smáskífur & EP-diskar
* *The Lighthouse* (2005)
* *Angel Of Theft* (2004) (sem Player)
* *Verbal* (2002)
* *East To West* (2002)
* *Slowly* (2000)
* *4 Ton Mantis* (2000)
* *Like Regular Chickens (Danny Breaks & Dillinja Remixes)* (1998)
* *Pirahna Breaks* (1997)
* *Mission* (1997)
* *Chomp Samba* (1997)
* *Creatures* (1996)
* *The Remixes* (1996) (sem Cujo)
* *Curfew* (1995) (sem Cujo)

## Tenglar
* Formleg heimasíða Amon Tobins
* Amon Tobin á Facebook
* Amon Tobin á X
* Amon Tobin Póstlisti 
* Umboðsfyritæki Amon Tobins / Envision Management + Production 
* Amon Tobin: útgefið efni á Discogs
* Formleg síða Amon Tobin hjá Ninja Tune
* Unofficial Complete Amon Tobin / Cujo Discography á pe7er.com
* Viðtal GameSpot vegna Chaos Theory leikjatónlistarinnar
Júnó

**Júnó** (latína *IVNO*) er ein helsta gyðjan í rómverskri goðafræði. Hún samsvarar Heru í grískri goðafræði. Hún er sögð kona Júpíters og móðir Mars. Júnó á að hafa margþætt hlutverk. Meðal annars hefur hún verið tengd við hjónaband, barneignir og fjármál.
Rómversk goðafræði

**Rómversk goðafræði** fjallar um trúarbrögð Rómverja til forna. Hvað varðar goðafræðina sjálfa, það er hvaða goð eru tilbeðin, má segja að þeir hafi að miklu leyti gert gríska goðafræði að sinni eigin. Nöfnin eru oftast önnur en goðin eru engu að síður oft talin þau sömu eða urðu þau sömu eftir því sem grísk menning varð áhrifameiri í Rómaveldi. Einnig tóku þeir upp goð margra annarra þjóða sem þeir náðu yfirráðum yfir. Rómverjar áttu þó sín eigin goð (sem runnu oftast vel inn í gríska jafningja sína) og gerðu skýran greinarmun á sínum eigin og þeim sem þeir tóku upp eftir öðrum. Þeirra eigin goð kölluðu þeir *di indigetes* en þau innfluttu *de novensides*. Þrátt fyrir mörg sameiginleg goð var iðkun trúarbragðanna og hugsunin á bak við þau oft á tíðum mjög ólík því sem var í Grikklandi. Rómverjar gerðu mikið af því að tengja goðin við mannfólkið og áttu margar sögur um uppruna sinn og borgar sinnar, hvernig mætti rekja hana til goðanna. Þeir áttu hins vegar ekki mikið af sögum um goðin að gera mannlega hluti, sem Grikkirnir áttu aftur á móti.

## Tenglar
* 
*
Háliðagras

**Háliðagras** (fræðiheiti: *Alopecurus pratensis*) er grastegund af ættkvíslinni *[[Alopecurus]]*. Háliðagras vex jafnan í Evrópu og Asíu. Á Íslandi vex tegundin villt og er lítillega notuð til túnræktar. Háliðagras líkist nokkuð Vallarfoxgrasi í útliti.

Háliðagras getur orðið allt að 110 cm hátt og hefur frekar breið, slétt blöð. Slíðurhimnan er 1-2 mm á lengd. Tegundin er viðkvæm fyrir ryðsveppi og má því oft greina ryðrauða bletti á blöðum. Axpunturinn, er einnig nefnist kólfur, er sívalur, allangur og mjúkur viðkomu. 

Háliðagras þrífst best í rökum, frjósömum jarðvegi og er viðkvæmt fyrir þurrki. Það er snemmþroska og er gott fóður ef það er slegið nokkuð snemma því orkugildi þess fellur hratt eftir því sem það sprettur úr sér. Tegundin gefur góða uppskeru og þolir vel beit og traðk. Hinsvegar hentar það illa í blöndu með öðrum tegundum túngrasa, þar sem það er oftast úr sér sprottið á meðan aðrar tegundir eru enn lítið þroskaðar.

## Samlífi
Háliðagras er ein þeirra grastegunda sem sveppurinn korndrjóli (*Claviceps purpurea*) vex á.

## Heimild
* 

## Tilvísanir
Vikulokin

**Vikulokin** er íslenskur útvarpsþáttur í umsjón Önnu Kristínar Jónsdóttur og Helga Seljan. Hann er á dagskrá Rásar 1 á laugardagsmorgnum milli 11 og 12. Í þáttinn koma að jafnaði þrír gestir sem spjalla um fréttir vikunnar og bera fram sína skoðun á hlutunum.
Body Worlds

**Körperwelten** eða **Body Worlds** er heiti sýningar sem flutt er á milli staða reglulega þar sem sérstaklega meðhöndlaðir líkamar og líffæri eru til sýnis. Heilir mannslíkamar, stök líffærakerfi, líffæri og þversnið af líkömum eru plastaðir (e. plastination) og þeir notaðir sem sýningargripir (fáeina má snerta). Auk þess eru líkamar nokkurra dýra til sýnis (t.d. úlfaldi), þótt svo að mest megnis sé um mannslíkama og –líffærakerfi að ræða. Sumir sýningagripirnir sýna áhrif sjúkdóma á líkaman, svo sem áhrif liðagigtar á hnébein og dauða líkamsvefi eftir heilablóðfall. Á sýningunni má einnig sjá fóstur á hinum ýmsu stigum meðgöngu auk óléttrar konu. Sýningin var hugmynd þýsks líffærafræðings að nafni Gunther von Hagens sem fann upp á plöstunaraðferðinni sem notuð er. Nokkrar hliðstæðar sýningar eru til með öðrum sýningargripum svo sem Body Worlds 2 og 3.
Menning

**Menning** er sú heild þekkingar samfélags svo sem trú, siðir, saga og tungumál. Margar mismunandi skilgreiningar eru til á menningu. Menning hefur einnig verið skilgreind sem „lífsmynstur heilla samfélaga“. Menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna, UNESCO, hefur einnig lagt til að menning sé skilgreind sem:
„... samsafn þeirra trúarlegu, efnislegu, vitrænu og tilfinningalegu þátta sem einkenna hvert samfélag eða samfélagshóp. Listir og bókmenntir teljast til menningar, en einnig lífsstíll, sambúðarform, mannleg gildi, hefðir og skoðanir.“

## Heimildir
Bókstafur

**Bókstafur** er táknmynd sem er hluti af ákveðnu ritmáli. Í mörgum ritmálstegundum, til dæmis latneska ritmálinu sem flest vestræn tungumál nota, eru bókstafir notaðir til að tákna tiltekin hljóð, en í ýmsum öðrum tegundum ritmáls eru orð eða hugtök táknuð með einstökum stöfum eða táknum.

Í hreinu fónemísku stafrófi stendur hver bókstafur fyrir eitt ákveðið hljóð en oft tákna þó stafir fleiri hljóð en eitt. Stundum standa líka tveir bókstafir saman fyrir eitt hljóð — eða jafnvel þrír; dæmi um það er „sch“ í þýsku. Bókstafur getur einnig staðið fyrir tvö eða fleiri mismunandi hljóð og þá eru það ýmist stafirnir í kring eða uppruni orðsins sem hafa áhrif á framburð. Sem dæmi má nefna að í spænsku er stafurinn c borin fram (k) ef hann stendur á undan a, o eða u, eins og í orðunum *cantar*, *corto*, *cuidado*, *colorado* og *catalac*, en c er borið fram (s) á undan e og i, eins og í orðunum *centimo* og *ciudad*. Bókstafir eru ekki aðeins hljóðtákn, þeir hafa líka ákveðin nöfn, misjöfn eftir tungumálum. Bókstafurinn Z heitir til dæmis *zed* í flestum enskumælandi löndum nema í Bandaríkjunum þar sem hann er kallaður *zee* en á kallast bókstafurinn *seta*.

Bókstöfum er skipað niður í ákveðna röð og kallast hún stafrófsröð. Stafrófsröðun er misjöfn eftir tungumálum en þó hin sama í meginatriðum. Bókstafir geta einnig haft talnamerkingu og rómverskar tölur eru settar saman úr bókstöfum. Nú er þó yfirleitt notast við arabískar tölur.

Segja má að gríska stafrófið, sem varð til fyrir um 3000 árum, sé elsta eiginlega stafrófið þótt það sé runnið frá föníska stafrófinu, því að í því gríska fékk hver samhljóði og hver sérhljóði sinn bókstaf. En stafirnir sjálfir eiga sér flestir mun eldri rætur og eru í raun einfaldaðar útgáfur af táknum úr myndmáli. Stafurinn A er til dæmis upphaflega kominn úr egypsku letri og var þar nautshaus með horn. Föníkumenn tóku hann upp í sitt ritmál og sneru honum á hlið en Grikkir sneru honum á hvolf og þar með var A komið til sögunnar.

Í latnesku ritmáli og raunar fleirum eru allir bókstafir til í tvenns konar formi, hástafir og lágstafir (stórir stafir og litlir), og er í mörgum tilvikum mikill munur á útliti þeirra þótt þeir tákni nákvæmlega sama hljóðið. Hástafir eru aðallega notaðir í upphafi málsgreina og sérnafna, í fyrirsögnum eða til að leggja sérstaka áherslu á eitthvert atriði en í þýsku byrja öll nafnorð á hástaf og í mörgum tungumálum byrja öll orð nema smáorð í titlum bóka, kvikmynda og fleira slíkt á hástaf.

## Tengill
Haukadalur

**Haukadalur** getur átt við eftirfarandi:
* Haukadal í Biskupstungum
* Haukadal í Dalasýslu
* Haukadal í Dýrafirði
Kalksvifþörungar

**Kalksvifþörungar** (fræðiheiti: *Coccolithophores*) eru einfrumuþörungar eða plöntusvif af ættkvíslinni Haptophyla. Þeir eru minni en skoruþörungar og kísilþörungar. Þeir eru alsettir örsmáum og fíngerðum plötum úr kalki. Kalksvifþörungar eru sjávarlífverur og er mikil mergð þeirra í ljóstillífunarbelti hafsins. Heimkynni kalksvifþörunga er úthafið. Ein tegund þeirra, Emiliania huxleyi, er algeng á norðlægum slóðum og finnst í miklu magni utan landgrunnsins sunnan við Ísland og allt til Bretlands. Talið er að sú tegund eigi mikinn hlut í varanlegri bindingu kalks og þar með einnig koltvísýrings í hafinu. Stundum er svo mikið af þessum þörungi í hafinu að það litast mjólkurhvítt. Þessi þörungur getur myndað rokgjarnt brennisteinssamband sem talið er að geti valdið niðurbroti á ósoni í lofthjúpi jarðar.

Rannsóknir á steingervingum kalksvifþörunga veita upplýsingar um hitastig og seltustig sjávar á mismunandi tímum.

Á Bíldudal er verksmiðja sem nýtir þessa þörunga og framleiðir skepnufóður. Kúabúið að Hóli í Önundarfirði hefur notað kalkið í fóður mjólkurkúna með þeirri niðurstöðu að mjólkin sem kýrnar framleiða sé fituríkari og próteinríkari en annars.

## Tilvísanir


## Heimildir
* 
*
Bardagi

**Bardagi** á yfirleitt við um vopnuð átök milli einstaklinga eða hópa þar sem þeir reyna að hafa sigur (þar sem hagsmunir annars aðilans ná yfirhöndinni yfir andstæða hagsmuni andstæðingsins) með því að beita andstæðinginn ofbeldi og þar sem sá möguleiki er fyrir hendi að þátttakendur séu drepnir, ólíkt slag sem yfirleitt fer fram með berum höndum og þar sem manndráp eru ekki hluti af ætlun þátttakenda. Á fyrri tímum voru þessi tvö hugtök hins vegar stundum notuð sem samheiti. 

Bardagi er oft háður sérstökum reglum. Það á til dæmis við um einvígi og hólmgöngur. Genfarsáttmálinn er dæmi um reglur um meðferð hermanna í stríði og riddaramennska var á miðöldum hefðir sem vörðuðu hegðun „sannra“ riddara. Viðureign í hnefaleikum kallast ,,bardagi".

Orrusta er dæmi um bardaga milli tveggja herliða í stríði í samræmi við tiltekna hernaðaráætlun.
Orrusta

**Orrusta** er meiri háttar vopnuð átök í stríði milli tveggja eða fleiri herja. Markmið orrusta eru yfirleitt eitt af þrennu:
* að ná hernaðarlegum yfirráðum á tilteknu svæði lands, sjávar eða lofts, með því að hrekja óvininn frá þeim svæðum
* að umkringja her óvinarins til þess að útrýma honum eða gera óvígan
* að brjótast út úr herkví til þess að bjarga umkringdum her
Orrustur fara yfirleitt fram í herförum samkvæmt tiltekinni hernaðaráætlun þar sem herkænska er notuð. Aðili er sagður hafa haft sigur í orrustu þegar andstæðingurinn hefur gefist upp, flúið af hólmi eða verið eytt. Orrustur geta einnig endað með jafntefli ef báðir aðilar hörfa frá áður en niðurstaða er fengin. Sjóorrustur eru orrustur háðar á sjó milli flota viðkomandi herja. Loftbardagi er orrusta í lofti, sem háð er milli loftherja.
Hæka

**Hæka** eða á japönsku  er japanskur bragarháttur sem þróaðist út frá *[[renga|rengu]]* sem er bragur þar sem tveir eða fleiri kveðast á. Hæka hefur þrjár braglínur með fimm atkvæðatáknum í fyrstu línu, sjö í næstu og fimm í þeirri þriðju. Efni rétt ortrar hæku á að tengjast náttúrunni og innihalda eitt orð (kigo) sem tengist þeirri árstíð sem er þegar hækan er ort. Hækur eru ortar í nútíð og innihalda ekki rím. Efni hækunnar eru yfirleitt tvær (sjaldnar þrjár) einfaldar skynmyndir eða upplifanir á náttúrunni.

## Dæmi um hæku
: Nú er blautt og kalt
:auk þess dimmt og ógeðslegt  
:íslenskt vor er stuð

## Tengt efni
* Tanka

## Tenglar
* ''Skáld ástríðanna''; grein í Morgunblaðinu 1976
Þörungablómi

**Þörungablómi** er afar hröð fjölgun svifþörunga í sjó eða vatni. Venjulega er aðeins ein eða fáar tegundir sem fjölgar gífurlega og sjórinn eða vatnið breytir um lit þegar þar verður mikill fjöldi litafruma. Í þörungablóma geta verið milljónir fruma í millilítra. 

Þörungablómi getur valdið tjóni í kvíaeldi í sjó vegna þess að það verður súrefnisskortur í vatninu því á nóttunni nota þörungarnir súrefni til öndunar. Einnig þverr súrefnið við rotnun (oxun) þörunga þegar þeir deyja. Sumir þörungar eru eiturþörungar.
Smáralind

**Smáralind** er verslunarmiðstöð að Hagasmára 1 í Smáranum, Kópavogi og jafnframt sú stærsta á Íslandi, með yfir 70 verslanir og veitingastaði, auk annarrar þjónustu. Smáralind var formlega opnuð tíu mínútur yfir tíu þann 10. október, 2001 sem er stundum skrifað 10:10, 10. 10. '01.

Byggingin er 62.200 m2 og er stærsta bygging sem opin er almenningi á landinu. Í Smáralind eru verslanir, veitingastaðir og þjónustuaðilar, meðal annars kvikmyndahúsið Smárabíó, barnaskemmtistaður og fleira. Þar er einnig Vetrargarðurinn sem er afþreyingarmiðstöð Smáralindar. Hann er samtals 9.000 m2 að stærð og innan hans er 1750 m2 sýningarsvæði þar sem meðal annars hafa verið haldnir ýmsir tónleikar, sýningar, keppnir og ráðstefnur. Í dag er þar skemmtigarður/tívolí.

Hönnun Smáralindar var samstarfsverkefni breska arkitekta- og verkfræðifyrirtækisins BDP og ASK arkitekta. Byrjað var að byggja Smáralind í mars árið 2000 og tók 19 mánuði að byggja hana. ÍSTAK var verktaki við bygginguna. Eignarhaldsfélagið Smáralind ehf. sér um eignarhald og rekstur Smáralindar og er öll eignin í eigu félagsins. Félagið leigir út verslana- og þjónusturými. Fjöldi gesta sem leggur leið sína í þangað á hverju ári er yfir 4 milljónir samkvæmt vefsíðu Smáralindar.

## Tengill
* Heimasíða Smáralindar
Vefrallý

**Vefrallý**  er verkefni sem lagt er fyrir nemendur í skólastarfi til þess að þjálfa  þá í að leita að þekkingu á Netinu og vera snöggir að því. Oftast er vefrallý á því formi að kennari semur spurningalista og gefur upp eina eða fleiri vefslóðir. Vefrallý gengur út á að safna saman og finna upplýsingar.
  
## Tengill
*Vefrallý - leiðbeiningar (Salvör Gissurardóttir)
Vefleiðangur

**Vefleiðangur** er  vefverkefni í skólastarfi sem miðar að því að safna og nota og uppbreyta gögnum í anda hugsmíðahyggju og  lausnaleitanáms. Vefleiðangur er staðlað form af verkefni sem  byrjar á því að segja hvað viðfangsefnið er, hvað á að koma út úr verkefninu og í hvaða hlutverki nemandinn er. vefleiðangur skiptist oft í þessa hluta:
* Kynning
* Verkefni
* Ferli
* Mat
* Niðurstaða
* Kennarahluti
Vefleiðangrar eru oft hópverkefni, nemendur taka að sér ákveðið hlutverk og oft er nemendum skipt í hópa sem eiga að leysa mismunandi verkefni. 

Vefleiðangrahugmynd er komin frá Bernie Dodge en hann kynnti þessa gerð verkefna árið 1996. Kennarar á Íslandi hafa samið vefleiðangra frá árinu 1998.

## Tenglar
* Vefleiðangur - leiðbeiningar (Salvör Gissurardóttir) 
*WebQuest.org
* The WebQuest Page
Ættkvísl (flokkunarfræði)

**Ættkvísl** er hugtak sem er notað við flokkun lífvera. Ættkvísl inniheldur eina eða fleiri tegundir. Tegundir innan sömu ættkvíslar eru líkari hver annarri að forminu til en tegundum annarra ættkvísla. Heiti ættkvíslarinnar er fyrra heitið í tvínafnakerfinu, en það seinna er tegundarheitið. Ættkvísl í einu ríki getur fengið sama nafn og ættkvísl annars ríkis. 

Ættkvíslir tilheyra ættum sem er næsta skipting fyrir ofan. Sumum ættkvíslum er skipt í undirættkvíslir.

## Tengt efni
* Flokkunarfræði Linneusar
* Upprunaflokkun
Útgáfufyrirtæki

**Útgáfufyrirtæki**, **útgáfa** eða **forlag** er fyrirtæki sem fæst við útgáfu hugverka, t.d. ritverka (bókaútgáfa), tónlistar (tónlistarútgáfa), dagblaða (blaðaútgáfa) og kvikmynda (kvikmyndaútgáfa). Í hefðbundnum skilningi tryggir útgáfufyrirtæki sér gjarnan einkarétt á útgáfu hugverks tiltekins höfundar með sérstökum útgáfusamningi og tekst á móti það verk á hendur að búa verkið til útgáfu (þróa úr því söluvöru) markaðssetja það og sjá til þess að það sé fjöldaframleitt og því dreift á sölustaði. Samband höfundar og útgáfufyrirtækis er sums staðar skilgreint sem hluti af höfundalögum eða með sérstökum lögum um útgáfusamninga.

## Dæmi um Íslensk útgáfufyrirtæki

### Bækur
* Edda https://www.edda.is
* JPV útgáfa http://www.jpv.is 

### Tónlist
* Hekla Records http://www.heklarecords.com 
* Kimi Records http://www.kimirecords.com/
* Record Records http://www.recordrecords.is
* Smekkleysa http://www.smekkleysa.is
* Sena https://www.sena.is
* Vetur Music
* 12 Tónar http://www.12tonar.is

### Dagblöð og tímarit
* Heimur http://www.heimur.is
* Birtingur https://www.birtingur.is
* Íslensk almannatengsl http://www.ispr.is 
* Auglýsingastofan Grænn http://www.graenn.is
Miðgarður

**Miðgarður** er í norrænni goðafræði haft um hina byggðu jörð manna eða garðinn umhverfis hana.  Miðgarður er við rætur heimstrésins Yggdrasils og jaðrar við Útgarð þar sem jötnar búa og Álfheima þar sem álfar búa. Miðgarður tengist einnig við Ásgarð með brúnni Bifröst og tengist einnig við undirheima og Hel.
Midway-eyja

**Midway-eyja** er 6,2 km² baugeyja í Norður-Kyrrahafi (nálægt norðvesturenda Hawaii) um tvo þriðju af leiðinni milli Honolulu og Tókýó. Eyjan er kóralrif sem liggur í hring utanum nokkrar litlar sandeyjar. Eyjarnar eru yfirráðasvæði Bandaríkjanna.
Gauss-Jordan eyðing

**Gauss-Jordan eyðing** er útgáfa af Gauss-eyðingu í línulegri algebru til þess að breyta fylki í efra stallað form. Þetta er gert til þess að auðvelda lausnir línulegra jöfnuhneppa.

## Tenglar
* Algorithm for Gauss-Jordan elimination in Matlab 
* Algorithm for Gauss-Jordan elimination in Python
* Algorithm for Gauss-Jordan elimination in C++
Gauss-eyðing

**Gauss-eyðing** er reiknirit í þeirri undirgrein stærðfræðinnar sem kallast línuleg algebra, sem hefur það hlutverk að breyta fylki í stallað form, til þess að unnt sé að finna lausnir línulegra jöfnuhneppa, finna stétt fylkisins, og finna andhverfu ferningsfylkja. Gæta skal þess að rugla þessu reikniriti ekki saman við Gauss-Jordan eyðingu. Formlega tekur reikniritið inn línulegt jöfnuhneppi sem inntak, og skilar út lausnarvigur þess, sé slíkur vigur til og hann einkvæmt ákvarðaður. Jafngilt er að segja að reikniritið taki inn fylki og breytir því í stallað form. Einfaldar reikniaðgerðir eru notaðar í reikniritinu.

Reikniritið er nefnt eftir þýska stærðfræðingnum Carl Friedrich Gauss, en elsta dæmið um notkun þess má finna í kínverska stærðfræðiritinu *Jiuzhang suanshu*, eða *níu kaflar um stærðfræðilistina*, sem var skrifuð um 150 e.Kr.

## Yfirlit
Reikniritið er leyst í tveimur skrefum. Fyrsta skrefið (framvirk eyðing) minnkar jöfnuhneppið í ýmist þríhyrnings- eða stallað form, eða skilur eftir gallaða jöfnu án lausnar, sem gefur til kynna að jöfnuhneppið hafi enga lausn. Þetta er gert með notkun einfaldra reikniaðgerða. Seinna skrefið er afturvirk eyðing, sem finnur lausnarvigur jöfnuhneppisins.

Við greiningu reikniritsins getur oft verið hentugt að líta svo á að það liði fylkið. Reikniaðgerðirnar þrjár sem notaðar eru (margfalda röð með tölu, víxla röðum, og leggja raðir saman) eru jafngild því að margfalda upprunalega fylkið með andhverfanlegum fylkum vinstra megin frá. Fyrsti hluti reikniritsins reiknar LU-þáttun, og seinni hlutinn skrifar upprunalega fylkið sem margfeldi einkvæmt ákvarðaðs andhverfanlegs fylkis og einkvæmt ákvarðaðs fylkis á efra stallaformi.
Tegund (aðgreining)

**Tegund** er hugtak sem getur átt við um:

* Bókmenntategund
* Kyn húsdýra
* Lofttegund
* Tegund lífvera