open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Könnunarfar

**Könnunarfar** er ómannað geimfar sem skotið er upp í geiminn til að safna gögnum. Könnunarför geta snúið aftur til jarðar ef þau eru forrituð þannig eða verið á einstefnuferð. Könnunarför geta flogið fram hjá, farið á sporbaug um eða lent á tunglið, aðrar plánetur í sólkerfinu og tungl þeirra, smástirni, halastjörnur og aðra hluti.

Það eru um það bil 15 könnunarför starfandi í dag. Fimm könnunarför hafa farið út úr sólkerfinu í miðgeiminn. 

## Tengt efni
* *[[Voyager 1]]*
* *[[Voyager 2]]*
Hinrik Danaprins

**Hans konunglega hátign Hinrik prins** (**Hans Kongelige Højhed Prins Henrik** á dönsku) (11. júní 1934 – 13. febrúar 2018) var eiginmaður Margrétar Þórhildar Danadrottningar frá árinu 1967 til dauðadags. Hann var af frönskum aðalsættum og fæddist undir nafninu **Henri de Laborde de Monpezat**. Hinrik átti með Margréti synina Friðrik og Jóakim og átta barnabörn í gegnum synina.

Hinrik fæddist í héraðinu Talence í Frakklandi. Fjölskylda hans hafði lengi dvalið í Víetnam, en flutti aftur til Frakklands eftir ósigur Frakka í fyrri Indókínastyrjöldinni. Eftir að hafa hlotið menntun í Frakklandi þjónaði Hinrik í franska hernum í stríði Frakka í Alsír. Hinrik kvæntist Margréti Þórhildi í Holmen þann 10. júní 1967 og varð prins Danmerkur þegar hún tók við af föður sínum, Friðrik 9., sem einvaldur Danmerkur þann 14. janúar 1972.

Hinrik hafði vakið nokkra athygli fyrir dauða sinn vegna óánægju sinnar með hefðir dönsku konungsfjölskyldunnar, sér í lagi með það að hann skyldi vera titlaður prins fremur en konungur sem eiginmaður drottningarinnar. Því hafði hann lýst því yfir að hann vildi ekki vera grafinn við hlið eiginkonu sinnar í dómkirkjunni í Hróarskeldu eins og hefð er fyrir með maka danskra einvalda.

## Tilvísanir
Betula pubescens var. litwinowii

***Betula pubescens var. litwinowii*** er undirtegund af Ilmbjörk. Hún vex í Kákasus, Georgíu og Tyrklandi.

## Tilvísanir
Kotlin (forritunarmál)

**Kotlin** er kyrrlegt-tagað (e. static-typed) forritunarmál sem sérstaklega hefur verið notað (og upphaflega búið til fyrir) forritun fyrir Android stýrikerfinu, en er nothæft fyrir iOS líka og t.d. Windows, þ.e. fyrir almenna forritun. Kotlin keyrir á Java sýndarvél og það er einnig hægt að þýða í JavaScript kóða eða nota LLVM þýðandaumhverfi (þ.e. fyrir „native“ kóða). Kotlin var hannað af hópi JetBrains forritara frá Pétursborg í Rússlandi. Android Studio 3 þróunarumhverfið styður Kotlin og Google tilkynnti 2019 að Kotlin tæki við af Java sem aðal-forritunarmálið fyrir Android. Java og t.d. C++ eru þó enn notuð líka þar. Kotlin er opinn hugbúnaður.

Kotlin 1.7 var gefið út í júni 2022, sem hefur „alpha“ útgáfu á nýja Kotlin K2 þýðandanum.

**Hello, world! forritunardæmi í Kotlin**

```kotlin
fun main(args: Array<String>) {
  val scope = "world"
  println("Hello, $scope!")
}
```


## Tenglar
* Kotlin
* Android announces support for Kotlin (maí 2017)
Bláháfur

**Bláháfur** (fræðiheiti: *Prionace glauca*) er stór uppsjávarfiskur af ætt mannætuháfa. Hann getur þó leitað niður á allt að 350 metra dýpi til dæmis í fæðuleit. 

Vaxtarlag hans er vel aðlagað að ránlífi í uppsjónum, hann er grannvaxinn með langa og oddmjóa eyrugga, stóreygður og trýnið oddmjótt. Hann syndir yfirleitt hægt og rólega en eykur hraða sinn hratt þegar hann skynjar hugsanlega fæðu. Ef það gerist verður hann einn af hraðskreiðustu fiskum heims og hafa vísindamenn metið sundhraða hans á stuttum sprettum allt að 35 km á klukkustund. Sumir halda því reyndar fram að bláháfurinn geti náð mun meiri hraða eða rúmlega 90 km/klst. á mjög stuttum kafla. Slíkt hefur ekki verið sannað og er það dregið mjög í efa þar sem mótstaða vatnsins er það mikil að til að ná þessum hraða þyrfti óhemju mikla orku.

## Veiði og veiðisvæði
Bláháfurinn finnst á ýmsum búsvæðum um allan heim. Hann dvelur helst í heitari hafsvæðum á að minnsta kosti 150 metra dýpt, allt að 350 metra dýpt. Þessi hafsvæði eru yfirleitt á breiddargráðunum  20° og 50° norður, en á þessum breiddargráðum er hitastigið frá 7°-16°C. Hann hefur sést í sjó þar sem hitastigið er frá 7° til 25°C heitt. Bláháfurinn heldur sér helst nálægt ströndum og honum finnst gaman að halda sér við ströndina þar sem kafarar og bátar sjá til hans.

## Líffræði
Bláháfurinn getur orðið allt að 3,8 til 4 metra langur og 240 kg þungur. Hann verður kynþroska þegar hann er 4-5 ára gamall og orðinn 250 cm langur. Hann vex óvenjuhratt, mun hraðar en aðrir stórir hákarlar fyrstu fjögur árin. Elsti bláháfurinn sem veiðst hefur var rúmlega 20 ára gamall samkvæmt talningum á árhringjum í hryggjarliðum. En slíkir hringir myndast líkt og í trjám við samfelldan en breytilegan vöxt eftir árstíðum.

Bláháfurinn er rándýr og hafa margar fisktegundir fundist í maga hans. Þar má nefna sem dæmi kolkrabba, smokkfisk, makríl, túnfisk, humar, krabba, smáhákarla og oft á tíðum sjófugla. Þeir veiða yfirleitt smærri fiska, en ef þeir rekast á stórt spendýr verður það hluti af mataræði þeirra og erum við mennirnir ekkert undanskildir. 

Bláháfurinn syndir kringum bráð sína áður en hann ræðst á hana. Þegar á þarf að halda slæst hann í hóp með öðrum bláháfum til þess að ráðast á stærri bráð. Sundhraði og tennur háfsins hjálpa honum og gera honum kleift að rífa húð og hold af bráðinni og jafnvel af flóknustu dýrum. Vitað er til að háhyrningar veiði bláháf.

## Matur
Bláháfur er gjarnan neyttur og sóttur eftir víða í Asíu. Uggarnir eru notaðir í hákarlauggasúpu, lifrin í olíu en kjötsins er einnig neytt og það unnið með ýmsum hætti svo sem þurrkað, saltað, reykt eða steikt. Þrátt fyrir þessa miklu veiði er heimsstofn bláháfsins ekki talinn í hættu, þó sjáanleg fækkun hafi orðið á staðbundnum stofnum.

## Tenglar
Filippus prins, hertogi af Edinborg

**Filippus prins, hertogi af Edinborg** (fæddur sem **Filippus prins af Grikklandi og Danmörku** 10. júní 1921, látinn 9. apríl 2021), var eiginmaður Elísabetar 2., drottningar Bretlands og breska samveldisins. 

Filippus var meðlimur Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg-konungsættarinnar og fæddist inn í grísku og dönsku konungsfjölskyldurnar. Hann var sonarsonur Georgs 1. Grikklandskonungs og sonarsonarsonur Kristjáns 9. Danakonungs. Hann fæddist í Grikklandi en fjölskylda hans var gerð brottræk úr landinu þegar hann var ungbarn. Filippus hlaut menntun í Frakklandi, Þýskalandi og Bretlandi og gekk í breska sjóherinn árið 1939, þá 18 ára að aldri. Í júnímánuði árið 1939 hóf hann bréfasamskipti við frænku sína, hina þrettán ára gömlu Elísabetu prinsessu, sem hann hafði fyrst kynnst árið 1934. Í seinni heimsstyrjöldinni barðist Filippus með breska flotanum á Miðjarðarhafi og Kyrrahafi. 

Eftir að stríðinu lauk fékk Filippus leyfi frá Georg 6. konungi til að kvænast Elísabetu. Áður en trúlofun þeirra var formlega kynnt í júlí árið 1947 afsalaði hann sér öllum grískum og dönskum aðalstitlum og gerðist breskur ríkisborgari. Hann tók upp ættarnafnið Mountbatten, sem afi hans og amma í móðurætt höfðu borið. Þau Elísabet gengu í hjónaband þann 20. nóvember 1947. Stuttu fyrir brúðkaupið var hann gerður barón af Greenwich, jarl af Merioneth og hertogi af Edinborg. Filippus hætti virkri herþjónustu þegar Elísabet varð drottning árið 1952 og varð formlega breskur prins árið 1957.

Filippus eignaðist fjögur börn með Elísabetu: Karl, Önnu, Andrés og Játvarð. Hann á átta barnabörn og átta barnabarnabörn. Samkvæmt tilskipun sem gefin var út árið 1960 er afkomendum Filippusar og Elísabetar sem ekki bera konungstitla leyft að nota ættarnafnið Mountbatten-Windsor.

Filippus var kunnur íþróttaunnandi og kom að þróun vagnreiða sem keppnisgreinar í hestaíþróttum. Hann var meðlimur og formaður rúmlega 780 samtaka og var formaður verðlaunanefndar hertogans af Edinborg (*Duke of Edinburgh's Award*). Filippus var elsti karlmeðlimur bresku konungsfjölskyldunnar í sögu ríkisins og hefur verið maki bresks þjóðhöfðingja lengur en nokkur annar. Filippus lét af skyldum sínum sem prins þann 2. ágúst 2017 og settist í helgan stein. Hann lést í apríl 2021, nær 100 ára gamall.

## Tenglar
*BBC - Prince Philip: A turbulent childhood stalked by exile, mental illness and death
* Lemúrinn - Filippus prins á Íslandi sumarið 1964
## Tilvísanir
Harry Bretaprins

**Hinrik „Harry“ Bretaprins, hertoginn af Sussex** (f. 15. september 1984) er yngri sonur Karls 3. Bretakonungs  og Díönu prinsessu. 

Hinrik eða Harry eins og hann er yfirleitt kallaður er fimmti í erfðaröðinni að bresku krúnunni. Harry hefur starfað mikið innan Breska hersins og gengdi herþjónustu meðal annars í stríðinu í Afghanistan árin 2007-2008 og síðar árin 2012-2013. Hann lauk herþjónustu árið 2015.

Harry Bretaprins er upphafsmaður Invictus-leikanna sem voru fyrst haldnir árið 2014. Invictus-leikarnir er alþjóðleg íþróttakeppni þar sem fyrrverandi hermenn sem hafa slasast eða veikst við herþjónustu keppa í allskyns íþróttagreinum. Leikarnir eru nefndir eftir latneska orðinu Invictus sem þýðir „ósigrandi“.

Harry er kvæntur bandarísku leikkonunni Meghan Markle en brúðkaupið fór fram í Kapellu heilags Georgs í Windsor kastala þann 19. maí árið 2018. Þau hjón eiga einn son sem fæddist 6. maí 2019
Talgerving

**Talgerving** er aðferð innan máltækni til að láta tölvu lesa texta upphátt. Forrit sem lesur texta upphátt nefnist **talgervill**. Tal sem er myndað með talgervli heitir **gervital**. 

Gervital má mynda með því að flétta saman brot af uppteknu tali. Lengd brotanna er mismunandi eftir kerfum: það gæti verið stakt hljóðan eða heil setning. Talgervill sem fléttir saman stök hljóðön getur lesið fleiri texta og textategundir en getur skort skýrleika. Á sérhæfðum notkunarsviðum getur verið hentugra að taka upp heila runu orða eða setninga til að hámarka skýrleika og gæði. 

Gæði talgervils eru metin út frá hversu svipað gervitalið er mannsrödd og hversu skýrt gervitalið er. Góður talgervill gerir sjónskertum og þeim með lestruflanir kleift að hlusta á texta í tölvu eða síma. Talgervlar hafa verið innifaldir í mörgum stýrikerfum frá tíunda áratugnum.

## Tengt efni
* Talgreining
* Málvinnsla
Madison Square Garden

**Madison Square Garden** (einnig kallað **MSG** eða **The Garden**) er mannvirki á í mið-Manhattan í New York sem er notað fyrir íþróttaviðburði eins og körfubolta, íshokkí og hnefaleika. Ennfremur er það til dæmis notað fyrir tónleika, sýningar og sirkusa. Íshokkíliðið New York Rangers og körfuboltaliðið New York Knicks eiga sinn heimavöll í MSG. Það er nefnt eftir James Madison, fjórða forseta Bandaríkjanna og er elsta stóra íþróttamannvirki New York-borgar. 320 viðburðir eru þar á ári að meðaltali og komast tæp 20.000 manns þar fyrir.

Fyrstu tvö mannvirkin sem hétu nafninu Madison Square Garden voru byggð árið 1879 and 1890 og voru staðsett á Madison-torgi. Þriðja samnefnt mannvirki var byggt árið 1925 á horni 8. breiðgötu og 50. strætis. Mannvirkið sem stendur núna er á horni 5. breiðgötu og Broadway og var reist fyrst árið 1968. Endurbætur voru gerðar 1989-1991 og 2011-2013.

## Heimild

*
Paolo Gentiloni

**Paolo Gentiloni Silveri** (fæddur í Róm, 22. nóvember 1954) er ítalskur stjórnmálamaður og fyrrverandi forsætisráðherra Ítalíu. Áður var Gentiloni almennur þingmaður og ráðherra fjarskiptamála og utanríkisráðherra. Gentiloni kemur úr Lýðræðisflokknum en er ekki formaður hans. Ríkisstjórn hans mynduðu sósíaldemókratar ásamt smáflokk, vinstriklofningi úr Forza Italia, flokki Silvio Berlusconi.
Áður en hann tók sæti á þingi starfaði Gentiloni sem blaðamaður. Hann hefur háskólapróf í stjórnmálafræði.

## Tilvísanir
Codex Seraphinianus

**Codex Seraphinianus** er nútímalistaverk sem gefið upprunalega út árið 1981 en verkið er myndskreytt alfræðirit sem lýsir ímynduðum heimi. Verkið er skapað af Luigi Serafini en hann er ítalskur listamaður, arkitekt og hönnuður. Hann vann að Codex Seraphinianus í þrjú ár frá 1976 til 1978. Bókin er 360 blaðsíður og er handskrifuð á tilbúnu tungumáli.

## Tenglar
* Þetta er alveg fáránleg bók (umfjöllun á RÚV í febrúar 2018)
* Myndir úr Codex Seraphinianus 
* Peter Schwenger's Codex Seraphinianus, Hallucinatory Encyclopedia
* Æviágrip Serafini  og 25 myndir frá Codex Seraphinianus
* The Codex Seraphinianus: How mysterious is a mysterious text if the author is still alive
Austin Magnús Bracey

**Austin Magnús Bracey** (fæddur 30. maí 1990) er íslenskur körfuknattleiksmaður sem spilar fyrir Ármann í 1. deild karla í körfuknattleik. 

Austin Magnús hóf meistaraflokksferil sinn með Val tímabilið 2011-2012 í Úrvalsdeild karla í körfuknattleik. Eftir tímabilið gekk hann til liðs við Hött á Egilsstöðum þar sem hann lék í tvö ár í 1. deild. Seinna tímabilið sitt setti hann persónulegt met í meistaraflokki er hann var með 22,1 stig að meðaltali í leik. Á milli 2014 og 2016 lék hann með Snæfell í efstu deild þar sem hann var með 17,5 og 16,3 stig að meðaltali í leik. Árið 2016 gekk hann aftur til liðs við Val þar sem hann lék í fjögur ár. Haustið 2020 gekk hann til liðs við Hauka í efstu deild.

Í desember 2021 gekk Austin Magnús til liðs við Selfoss þar sem hann kom við sögu í fimm leikjum. Í júlí 2022, samdi hann við Ármann um að leika með félaginu í 1. deild á komandi tímabili.

## Fjölskylda
Austin Magnús er sonur Valray Bracey sem kjörinn var besti erlendi leikmaður úrvalsdeildarinnar tímabilið 1981-1982 þegar hann spilaði með Fram.

## Heimildir

## Ytri tenglar
*Tölfræði á kki.is
Vilhjálmur Árnason

**Vilhjálmur Árnason** getur átt við:

* Vilhjálm Árnason (fæddur 1953) heimspeking og prófessor við Háskóla Íslands.
* Vilhjálm Árnason (fæddur 1983) alþingismann.
Anna Bretadrottning

**Anna** (6. febrúar 1665 – 1. ágúst 1714) var drottning Englands, Skotlands og Írlands frá 8. mars 1702 til 1. maí 1707. Þann fyrsta maí 1707 voru tvö ríki hennar, England og Skotland, sameinuð í konungsríkið Stóra-Bretland. Anna var drottning Stóra-Bretlands og Írlands til dauðadags.

Anna fæddist á valdatíð frænda síns, Karls 2., sem átti engin skilgetin börn. Faðir hennar, Jakob, var því erfingi að krúnunni. Hann var óvinsæll þar sem hann var grunaður um að vera kaþólikki og því skipaði Karl svo fyrir að Anna og eldri systir hennar, María, yrðu aldar upp í enskri mótmælandatrú. Þremur árum eftir að hann settist á konungsstól var Jakob steypt af stóli í dýrlegu byltingunni árið 1688. María og hinn hollenski eiginmaður hennar, Vilhjálmur, settust saman á valdastól. Systurnar höfðu verið nánar en ágreiningur um efnahagsmál Önnu, stöðu hennar og félagsskapinn sem hún hélt blossaði upp á milli þeirra stuttu eftir valdatöku Maríu. Vilhjálmur og María eignuðust engin börn. Eftir andlát Maríu árið 1694 ríkti Vilhjálmur einn þar til hann lést einnig árið 1702 og Anna tók við af honum.

Á valdatíð sinni var Anna höll undir hófsama íhaldsmenn, sem voru líklegari til að vera henni sammála um trúmál en andstæðingar þeirra, Viggarnir. Viggarnir náðu meiri völdum í spænska erfðastríðinu þar til Anna leysti marga þeirra frá störfum árið 1710. Vinskapur hennar við Söru Churchill, hertogaynju af Malborough, beið hnekki vegna andstæðra stjórnmálaskoðana þeirra. Hertogaynjan hefndi sín á drottningunni með því að lýsa henni á mjög niðrandi hátt í endurminningum sínum. 

Anna var ekki heilsuhraust og frá fertugsaldri var hún bæði hölt og akfeit. Hún varð sjö sinnum ólétt en engin börn hennar lifðu móður sína. Því varð Anna síðasti breski einvaldurinn af Stuart-ætt. Árið 1701 voru lög sett sem bönnuðu kaþólikkum að sitja á konungsstól og því varð frændi hennar, Georg 1., konungur eftir hennar dag.

## Heimild
*
Óskar Svíaprins

**Óskar Svíaprins**, fullu nafni **Oscar Carl Olof**, (f. 2. mars 2016) er sænskur prins og hertogi af Skáni. Hann er annað barn Viktoríu krónprinsessu og Daníels prins og því þriðji í erfðaröðinni að sænsku krúnunni á eftir móður sinni og systur, Estellu.
Karl Filippus Svíaprins

**Karl Filippus Svíaprins, hertoginn af Vermalandi** (f. 13. maí 1979) er annað barn Karls Gústafs 16. Svíakonungs og 
Silvíu drottningu. Karl Filippus varð krónprins við fæðingu þar sem lög um ríkiserfðir í Svíþjóð voru með þeim hætti að synir gengu fram yfir dætur, óháð aldri. Það entist þó ekki lengi því að 1. janúar 1980 var lögunum breytt með þeim afleiðingum að eldri systir Karls Filippusar, Viktoría varð krónprinsessa. Frá 2016 hefur Karl Filippus verið fjórði í erfðarröðinni að sænsku krúnunni á eftir systur sinni og tveimur börnum hennar, Estellu og Óskari.

Þann 13. júní 2015 giftist Karl Filippus fyrrverandi Glamour módelinu Sofíu Hellqvist í konunglegu sænsku kapellunni. Þau eiga tvo syni Alexander (f. 2016) og Gabríel (f. 2017).
Bill Byrge

**William** "**Bill**" **Byrge** (fæddur 16. júlí 1932; d. 9. janúar 2025) var bandarískur gamanleikari sem var hvað þekktastur fyrir störf sín sem *Bobby* í ýmsum verkefnum Ernest P. Worrell.

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Anapo

**Anapo** er fljót á Sikiley sem rennur um austurhluta eyjarinnar í Sýrakúsu-héraði. Upptök þess eru í fjallinu Monte Lauro og rennur það í fljótið Ciane en ósar þess er í Jónahafinu. Fljótið er 52 km langt og meðalrennsli þess er um 1 rúmmetri á sekúndu.

Heiti árinnar er komið frá forngrísku og merkir líklega „ósýnileg“ og vísar til þess að áin grefur sig hér og hvar undir landsyfirborðið og hverfur því sjónum.
Stóra sænál

**Stóra sænál** (fræðiheiti: *Entelurus aequoreus*) er sænálartegund sem innfædd er í Norðaustur-Atlantshafi og eina tegundin í ættkvíslinni ***Entelerus***. Stóra sænál er mjór fiskur og yfirleitt 20–60 cm að lengd. Á höfði hennar er löng trjóna með litlum munni sem vísar upp. 

Stóra sænál finnst við Íslandsstrendur, aðallega við suðvesturhornið, en er þó ekki algeng. Hún hefur fundist í meira mæli undanfarin ár. 

## Heimildir
Stinglax

**Stinglax** (fræðiheiti: *Aphanopus carbo*) er miðsævisfiskur í stinglaxaætt. Hann finnst í Norðaustur-Atlantshafi frá Madeiraeyjum við Spán og Portúgal, við Bretlandseyjar, Noreg og Ísland á 180–1600 m dýpi. Hann getur náð allt að 110 cm lengd en fullorðinn er yfirleitt 80–85 cm að lengd.

## Lýsing
Stinglax er mjög mjór. Hæð stinglaxins er yfirleitt um einn áttundi hluti lengdarinnar. Trjónan er stór og tennurnar sterkar og vígtannalaga. Bakugginn er með 34 til 41 broddi. Raufarugginn er með 2 broddum. Kviðuggarnir eru með einum broddi í ungum en eru horfnir í fullorðnum. Stinglax er svartur á litinn og örlítið lithverfur. Innra borð munnsins og tálknanna er svart. Ungar eru uppsjávarfiskar og lifa við 100–500 m dýpi.

## Lifnaðarhættir
Stinglax er miðsævisfiskur á daginn en færir sig í uppsjó að næturlagi til að éta. Algengasta fæða hans er krabbar, smokkar og aðrir fiskar svo sem langhalar og mórur. Ílangur líkami stinglaxins, mjótt höfuð hans og langur bakuggi eru vel falin til hraðsunds. Munnurinn er stór með stórum tönnum til veiða. Svartur litur stinglaxins gerir honum kleift að fela sig vel. Augun eru stór vegna skorts á ljós í miðsjónum. Stinglax er talinn fullorðinn þegar hann nær 80 cm lengd. Eggin og lirfurnar rekur í uppsjónum með svifi. 

Stinglax er almennt stærri eftir því sem farið er suður. Lítið er vitað um lífsferill stinglaxins og ungum er sjaldan veiddir. Hann hrygnir eingöng við Madeiraeyjar, Kanaríeyjar og hugsanlega nokkur suðlægri svæði. Talið er að ungar gæti lifið við Færeyjar og vestan við Bretlandseyjar á meðan þeir vaxa áður en þeir fara suður til Portúgal til að hrygna. Vaxtartími stinglaxins er tiltölulega langur miðað við aðra veiðifiska.

## Veiðar
Stinglax er efnhagslega mikilvægur á Íberíuskaga, einkum í Madieraeyjum þar sem hann er mikils metinn. Hann er auk þess veiddur við Ísland, Frakkland, Írland og Kanaríeyjar. 109 tonn af stinglaxi voru veidd við Ísland árið 2013.

## Hætta við neyslu
Þó hann sé víða borðaður stafir nokkur hætta af neyslu á stinglaxi enda inniheldur hann þungmálma á borð við blý, kvikasilfur og kadmín. Hægt er að lágmarka hættuna með því að borða ekki lifrina og borða aðeins takmarkað magn af stinglaxi. 

Sníkjudýrið *[[Anisakis]]* getur lifað í stinglaxi. Neysla á hráum stinglaxi getur valdið sýkingu af *Anisakis*. Eina leiðin til að meðhöndla sýkinguna er að fjarlægja þráðormana með speglun eða skurðaðgerð.

## Heimildir
Guli túnfiskur

**Guli túnfiskur** (fræðiheiti: *Thunnus albacares*) er tegund túnfiska af makrílaætt. Hann er með heitt blóð eins og flestar túnfisktegundir. Túnfiskar eru byggðir fyrir hraða og þeir geta synt á allt að 75 km/klst. 

## Lýsing
Guli túnfiskur er meðal stærstu túnfiskategunda og getur orðið yfir 180 kg, sem er að vísu minna en hinn bláuggatúnfiskur sem getur orðið yfir 450 kg. Það sem einkennir gula túnfiskinn helst er langur gulur seinni bakuggi og langur gulur gotraufaruggi, en hann fær nafnið frá því, að allir uggar hans eru gulir. Búkurinn hans er dökkblár efst og verður síðan silfurlitaður því neðar sem maður horfir á búkinn. Stærsti guli túnfiskur sem sagður er hafa nást var 2,4 m á lengd og vó 200 kg. 

## Lifnaðarhættir
Guli túnfiskur er uppsjávarfiskur og heldur sig því grunnt og er algengasta dýpið 1–100 m. Hann heldur sig við hitastig á milli 15–31°C. Hann finnst oftast í opnu hafi og sjaldan nálægt rifum. Guli túnfiskur, eins og aðrar tegundir túnfiska, er viðkvæmur gagnvart súrefnisleysi, þess vegna heldur hann sig svona grunnt í hafinu og einnig þarf hann alltaf að vera á hreyfingu, annars klárar hann allt súrefnið í kringum sig og kafnar. 

Guli túnfiskur hópar sig oft saman með öðrum túnfiskategundum og sjást oft með hvölum, hákörlum eða höfrungum. Oft sjást þessir hópar nálægt fljótandi hlutum, spítum og pallettum. 

## Fæða
Fæða gula túnfisks eru aðrir fiskar, krabbadýr eða smokkfiskar. Vegna byggingar hans er auðvelt fyrir hann að ná hröðum fiskur eins og makríl.

Guli túnfiskur er stundum étinn af stærri fiskum sinnar tegundar þegar hann er lítill, en einnig af sjófuglum. Hann getur þó oftast sloppið frá því að vera étinn vegna hraða síns. 

## Veiði
Ýmsar aðferðir eru notaðar við veiðar á túnfiskum en sú helsta er línuveiði. Einnig er stangveiði stunduð á túnfisk í Ameríku.

## Heimildir
*http://www.fishbase.org/Summary/SpeciesSummary.php?ID=143&AT=yellowfin+tuna, skoðað þann 18. febrúar 2018
Hrygning

**Hrygning** er losun eggja og sæðis utan líkama dýra, yfirleitt í vatn. Við hrygningu frjóvgast hluti eggjana sem þróast í afkvæmi í kjölfarið. Flest sjávardýr, að undanteknum sjávarspendýrum og skriðdýrum, fjölga sér með hrygningu. 

Hrygning fer yfirleitt fram þannig að hrygnan (kvenkynsdýrið) gefur frá sér egg í miklu magni út í vatnið. Þar á eftir gefur hængurinn (karlkynsdýrið) frá sér sæði sem frjóvgar eggin. Safn eggja sem hefur verið hrygnt nefnist **hrogn**. Hrogn er matvæli sem er neytt víða um heim.

Flestir fiskar fjölga sér með hrygningu, eins og flest önnur sjávardýr, svo sem krabbar, skeldýr eins og ostrur og smokkar, skrápdýr eins og ígulker og sæbjúgu, froskdýr, vatnsskordýr eins og dægurflugur og moskítóflugur, og kóralar. 

## Tengt efni
* Hrogn
Kyrrahafslýsingur

**Kyrrahafslýsingur** (fræðiheiti: *Merluccius productus*) er fiskur af ættinni *merlucciidae* af ættbálki þorskfiska. Hann hefur tiltölulega stutt höfuð (24,7 – 28,9% af stærð sinni) og brjóstvöðva nær aftur að gotrauf. Augun og munnurinn eru stór, tennur eru sterkar og áberandi og raðast óreglulega í efri og neðri góm, neðri kjálki hans er örlítið fremri en efri kjálkinn. Kyrrahafslýsingurinn hefur silfurgráan lit sem leiðir út í hvítan, hans helsta fæða eru krabbadýr og beinfiskar.

## Þroskaferli
Á fyrstu æviárum sínum vex hann tiltölulega hratt, þá sérstaklega fyrstu fjögur árin og getur hann orðið allt að 35 – 42 cm að lengd, og 1,2 kg að þyngd. Kyrrahafslýsingurinn getur lifað í allt að 15 ár.

## Hrygning
Fullþroska fiskar lifa í stórum torfum á grunnslóð, nema þegar kemur að hrygningu færa hrygnurnar sig og finnast nokkur hundruð kílómetra frá meginlandinu. Hrygning fer fram á  1200 – 1400 m dýpi úti fyrir Suður-Kaliforníu og Baja-Kaliforníu yfir 3-6 mánaða tímabil, eða frá janúar til apríl eða júní og þær geta verið að hrygna 80.000 – 500.000 hrognum. Hængurinn flytur sig hinsvegar norður til Suður-Oregon og dvelur þar yfir sumartímann og alveg fram yfir haustmánuði, frá júlí til september.

## Veiðar
Allt frá upphafi Sovétríkjanna hefur kyrrahafslýsingurinn verið mikilvægur þáttur í sjávarútvegi, hann er sérstaklega mikilvæg viðskiptategund í Kyrrahafi, við strönd Washingtonfylkis, Oregon, Kaliforníu og Bresku Kólumbíu. Í Bandaríkjunum var hann að mestu leyti notaður í fiskimjöl og gæludýrafóður, en í Sovétríkjunum var hann frystur til manneldis, um leið og hann var veiddur. Kyrrahafslýsingurinn er því dýrmæt fiskitegund.

## Heimildaskrá
* Encyclopedia of life. (e.d). *Merluccuis productus – North pacific Hake*. Sótt af http://eol.org/pages/205099/details
* The IUN Ref List of Treatened Species. (2017). *Merluccius productus*. Sótt af http://www.iucnredlist.org/details/183411/0
Tannkoli

**Tannkoli** (fræðiheiti: *Atheresthes stomias*)  er flatfiskur af flyðruætt. Tannkoli er ólíkur öðrum flatfiskum að því leyti að vinstra augað er ofar en hægra augað og er það sjáanlegt frá blindu hliðinni. Augnhliðin hefur tilhneigingu til að vera dökk/grábrún til ólífubrún en blinda hliðin er hins vegar ljósgrá til hvít á litinn. Efri kjálkinn nær yfir eða fyrir utan bakhlið neðri augans, Kviðugginn er á öðrum stað á tannkolanum en á öðrum fiskum, hann byrjar hjá miðju auganu. Tannkolinn hefur mjög stóran munn með tveimur röðum af skörpum tönnum sem eru í laginu eins og örvar. 

Tannkoli er einn af stærstu flatfiskategundunum en hámarkslengd hans er 84 cm og getur hann vegið um 8 kg. Þeir geta lifað í allt að 27 ár en þeirra helsta fæða er rækja og ljósáta.

## Veiðar
Tannkoli finnst frá austur Beringshafi til San Pedro í Suður-Kaliforníu. Hann finnst bæði í norður og suður af Alaskaskaga og Aleut-eyjum. Tannkoli getur lifað á um 18-950 m dýpi í sjó í -1,43°-8,66° heitum sjó, hann lifir oftast á sandbotni og er í félagsskap við kyrrahafslúðu á meira en 50 m dýpi. 

Tannkoli er fyrst og fremst veiddur af togurum frá Washingtonfylki og Oregon en einnig takmarkaðar veiðar frá Kaliforníu. Markaðurinn fyrir tannkola er ekki stór vegna að því er talið lélegra gæða. Hann er aðallega meðafli við veiðar á öðrum tegundum og er jafnvel fleygt aftur á sjóinn. Aflinn var fyrst og fremst seldur sem minkafóður en síðan seint á sjöunda áratugnum hefur tannkoli líka verið notaðar til manneldis.  

## Heimildir
* http://oregonfishinginfo.com/Arrowtooth%20Flounder.html  Skoðað 12.febrúar 2018
* https://en.wikipedia.org/wiki/Arrowtooth_flounder Skoðað 13.febrúar 2018
* https://www.fishbase.org/summary/517 Skoðað 14.febrúar 2018
* https://wdfw.wa.gov/fishing/bottomfish/identification/flatfish/a_stomias.html  Skoðað 14.febrúar 2018
* https://www.pcouncil.org/wp-content/uploads/2017/12/2017_Arrowtooth_Flounder_Update-20Dec2017.pdf Skoðað 16.febrúar 2018
* Guðni Þorsteinsson (1980). Veiðar og veiðarfæri. (Reykjavík: Almenna bókafélagið).
Brooklynbrúin

**Brooklynbrúin** er brúarmannvirki í New York sem tengir hverfin Brooklyn og Manhattan og þverar Austurá (East River). Brúin er ein elsta vegabrú í Bandaríkjunum en smíði hófst árið 1869 og lauk árið 1883. Brúin spannar 486 metra og var fyrsta hengibrú Bandaríkjanna sem hengd var upp með stálvírum. John A. Roebling, þýskur innflytjandi, hannaði brúnna. Hann lést af völdum ferjuslyss árið 1869 þegar hann var með umsjón yfir brúarsmíðinni. Washington Roebling, sonur hans tók því við verkefninu.

Brooklynbrúin er þekkt kennileiti borgarinnar og er viðurkennd sögulega og verkfræðilega: National Historic Landmark (1964) og National Historic Civil Engineering Landmark (1972)

Tveir turnar í nýgotneskum stíl halda brúnni uppi og eru þeir úr kalksteini, graníti og sementi. Brúin hefur haft á mismunandi tímum brautir fyrir hestvagna, gangandi vegfarendur, lest og sporvagna. Í dag eru hins vegar 6 akbrautir á brúnni og göngustígar.

## Heimild
Forhúð

**Forhúð** er sá hluti getnaðarlims sem þekur reðurhúfuna. Hún er einn tilfinninganæmasti hluti getnaðarlimsins. Forhúð gegnir mikilvægu hlutverki í að draga úr núningi við kynmök og sjálfsfróun. Einnig heldur hún reðurhúfunni rökum. 

Forhúð fullorðinna karlmanna er mislöng eftir einstaklingum, hún getur verið svo stutt að hún þekur ekki reðurhúfuna eða svö síð að hún nær umfram enda reðurhúfunnar. Í flestum tilfellum þar sem forhúðin er óskemmd sést aðeins í reðurhúfuna þegar getnaðaurlimurinn er linur. Þegar hann er stinnur dregur forhúðin sig alveg niður af reðurhúfunni.

Forhúðin getur orðið fyrir ýmsum sjúkdómum þó það sé sjaldgæft. Í alvarlegum tilvikum getur verið nauðsynlegt að fjarlægja forhúðina. Hún er stundum fjarlægð í trúarlegum tilgangi hjá ýmsum trúarhópum.
Nafli

**Nafli** er kringlótt ör í maga spendýra. Hann er sérstaklega áberandi í mönnum. Naflinn getur snúið inn á við eða staðið upp úr. Hann myndast við fæðingu þegar naflastrengurinn, sem tengir fóstrið við legkökuna, er skorinn. Lögun hans ræðst af fitulagi í maganum og hversu uppþembdur maginn er.

Naflinn er táknrænn um frjósemi kvenna í mörgum löndum. Hann gegnir jafnframt kynferðislegu hlutverki hjá sumum. Hægt er að gata naflann.
Armur

**Armur** eða **handleggur** er útlimur á dýrum með tvo leggi (eins og manni). Armurinn nær frá öxlinni niður til úlnliðarins. Olnboginn er liðamót í arminum sem gerir hann beygjanlegri. Armurinn skiptist í tvo hluta: upphandlegginn sem er tengdur  öxlinni, og framhandlegginn sem nær frá olnboganum niður til úlnliðarins.

## Uppbygging
### Bein
Upphandleggsbein er eitt þriggja langra beina armsins. Það er tengt herðablaðinu við öxlina og hinum tveimur löngu beinunum, sveifinni og ölninni, við olnbogann. Olnboginn er hjöruliðamót við enda upphandleggsbeinsins, sveifarinnar og alnarinnar. Torvelt er að brjóta upphansleggsbeinið. 

### Vöðvar
Vöðvar armsins skiptast í tvö lög: annað framanvert og hitt aftanvert. Vefurinn sem skilur lögin tvö að er tengd himnu upphandleggsbeinsins. Í hverju lagi eru vöðvarnir allir á sömu taug og gegna sama hlutverki.

### Taugar
Vöðvahúðtaug (*nervus musculocutaneus*) er aðaltaug armsins og er framhald af armflækjunni (*plexus brachialis*). Sveifartaug (*nervus radialis*) er framhald af aftanverðum strengi vöðvahúðtaugar. Brot á sveifinni getur skemmt þessa taug. 

Miðtaug (*nervus medianus*) rennur í gegnum framhandlegginn og stýrir fremri vöðvum hans. Sinaslíðursbólga er einkenni sem stafar af langvarandi þrýstingi á miðtaugina. Ölnartaug (*nervus ulnaris*) á uppruna sin í miðlægum strengi aðalarmtaugar og stýrir nákvæmum fingrahreyfingum.

### Æðar
Armslagæð (*arteria brachialis*) er aðalæð armsins. Hún er framhald af handarkrikaslagæðinni (*arteria axillaris*). Innanarmsbláæð (*vena basilica*) og utanarmsbláæð (*vena cephalica*) eru aðalbláæðar armsins.
Brjóstkassi

**Brjóstkassi** er grind beina í brjósti allra dýra nema steinsugu og froska. Brjóstkassinn samanstendur af hryggsúlu, rifjum og bringubeini. Brjóstkassinn verndar hjartað og lungun. 

Brjóstkassi mannsins samanstendur af beini og brjóski. Hann nær utan um brjóstholið, heldur axlargrindinni uppi og myndar kjarna beinagrindar mannsins. Venjulegur brjóstkassi er með 24 rifbeinum, bringubeini, rifjabrjóski og 12 brjóstliðum. Brjóstkassinn er ásamt vöðvum undirstaða hálsins, brjóstsins, efri hluta magans og baksins.
Hné

**Hné** er liðamót sem tengja efri hluta leggjarins, lærið, við neðri hluta hans, kálfann. Í rauninni samanstendur hnéð af tveimur liðum: öðrum á milli lærleggjar og sköflungs og hinum milli lærleggjar og hnéskeljar. Þetta tvíþætta liðamót gerir manni kleift að beygja legginn og snúa honum örlítið.

Hnéð er viðkvæmt fyrir skaða og sjúkdómum svo sem slitgigt.
Guadalest

**Guadalest** (spænska: *El Castell de Guadalest*) er fjallaþorp og sveitarfélag í fjalllendi Marina Baixa. Þorpið er í Alícantehéraði á Spáni í Sjálfstjórnarsvæði Valensía. 

Guadalest nær yfir 16 km² svæði. Þar búa mjög fáir en staðurinn er afar fjölsóttur ferðamannastaður vegna sögu og náttúrufegurðar. Í Guadalest er máravirki frá 8. öld sem byggt á kletti í 900 m. hæð yfir sjávarmáli. Það er malbikaður vegur til Guadalest en hann liggur í bugðum í fjallshlíðum.
Læri

**Læri** er efri hluti leggjarins sem nær frá mjöðmunum niður til hnésins. Lengsta og sterkasta bein mannslíkamans, lærleggur, er í lærinu. Það tengist mjöðmunum með kúlulið og hnénu með hjaralið. 

Vöðvar lærisins skiptist upp í þrjá hópa. Hver hópur vöðva hefur sitt eigið blóð- og tauganet. Lærslagæð (*arteria femoralis*) og *[[arteria obturatoria]]* eru helstu æðar lærisins. 

Lærbláæð (*vena femoralis*) og hnésbótarbláæð (*vena poplitealis*) eru helstu bláæðar lærisins. Þar geta blóðtappar myndast og valdið DVT. Blóðhnútar myndast hins vegar í ytri bláæð leggjarins sem nefnist *[[vena saphena magna]]*.
Fótleggur

**Fótleggur** eða bara **leggur** er útlimur mannslíkamans. Hann samanstendur af lærinu, kálfanum og fætinum. Fótleggir gera manni kleift að standa, ganga, hlaupa, dansa og fleira. Þeir skipa töluverðan hluta af massa einstaklings. 

## Uppbygging
Fótleggurinn er útlimur sem nær frá mjöðmunum niður til ökklans. Efri hluti hans nefnist læri en það nær niður til hnésins. Neðri hluti hans skiptist í kálfa (aftanverðan hluta neðri leggjarins), ökklann og fótinn. 

### Bein
Helstu bein fótleggjarins eru lærleggur, sem er lengsta og sterkasta bein líkamans, sköflungur og dálkur. Hnéskel er bein sem þekur framhlið hnésins og verndar það.
Hringsholt

**Hringsholt** í Svarfaðardal er húsbygging mikil við Holtsá á landi Ytra-Holts, 2,5 km frá Dalvík. Þar eru undir sama þaki fjölmörg hesthús í eigu hestamanna í Dalvíkurbyggð. Þar eru einnig reiðvellir og ýmis aðstaða sem tilheyrir hestamennsku og hestaíþróttum. Þarna var áður mikið loðdýrabú en það fór í þrot eins og mörg önnur hliðstæð bú árið 1989 og Landsbankinn yfirtók húsakynnin. Hestamannafélagið Hringur gerði tilboð í húseignina og keypti hana af Landsbankanum sumarið 1990.  Kaupin voru fjármögnuð með þeim hætti að einstaklingum var strax seldur drjúgur hluti húsrýmisins undir hesthús og gekk það bæði fljótt og vel. Hinn hlutinn var innréttaður sem reiðvöllur en utanhúss gert mikið og gott gerði. Húsið er um 4500 fermetrar. Þarna eru um 30 misstór hesthús sem rúma alls 300-400 hross. Í norður enda hússins er lítil reiðhöll sem Hestamannafélagið Hringur rekur og í miðju húsinu að vestanverðu er félagsaðstaða félagsins. Norðan við húsið er hringvöllur og skeiðbraut sem er keppnissvæði hestamannafélagsins Hrings.

## Saga
Hringsholt hét áður Ytra-Holt. Bæjarins er getið strax í Svarfdæla sögu og þar var búið fram á 9. áratug tuttugustu aldar er hefðbundinn búskapur lagðist af. Síðustu ábúendur voru bræðurnir Garðar og Valtýr Jóhannessynir. Þeir þóttu sérlundaðir nokkuð og búskaparlag þeirra sérstakt. Enn eru sagðar sögur af þeim í Svarfaðardal. Dalvíkurhreppur keypti jörðina af þeim bræðrum og nú er hún í eigu Dalvíkurbyggðar.

## Heimildir
Asbest

**Asbest** er samheiti yfir sex náttúrulegar steintegundir sem mynda mjög fíngerða þráðkennda kristalla. Asbest var fyrst unnið úr námu fyrir 4.000 árum en notkun þess stórjókst undir lok 19. aldar. Asbest er meðal annars notað til hljóð- og hitaeinangrunar. Notkun efnisins breiddist hratt út vegna þess hve ódýrt það er í  framleiðslu og jókst stöðugt fram á miðja 20. öld.

Asbest molnar auðveldlega og verður að asbestryki. Andi fólk rykinu að sér festist það í lungum þess og ef um nógu mikið magn er að ræða getur það valdið líkamlegum skaða. Áhrif þessa skaða geta verið um það bil 20–40 ár að koma í ljós og geta lýst sér sem steinlunga, lungnakrabbamein eða fleiðrukrabbamein. Vegna þessara afleiðinga var notkun asbests takmörkuð eða bönnuð víða um heim á níunda og tíunda áratugnum.

Þrátt fyrir bannið er neikvæð áhrif asbests enn að finna í dag. Framleiðsla þess heldur áfram í nokkrum löndum. Í Rússlandi er ársframleiðsla asbests yfir milljón tonn eða um helmingur heimsframleiðslu. Einnig framleiða Brasilía, Kasakstan og Kína asbest enn þann dag í dag. Langmesti hluti þess er seldur til þróunarlanda.

## Afleiðingar eftir löndum
### Danmörk
Í Danmörku látast um það bil 400 manns á ári úr sjúkdómum tengdum asbesti.

### Ísland
Notkun asbests á Íslandi hófst eftir seinni heimsstyrjöldina. Innflutningur asbests náði hámarki árið 1980 en þá var hann um 3.500 tonn. Það var mikið notað til að einangra heitavatnslagnir. Árið 1983 var það að mestu bannað á Íslandi en innflutningur fór að aukast aftur árið 1990. Hann náði 800 tonnum árið 1992. Allsherjarbann innan EES tók gildi árið 2005.

Asbest var víða notað í útihús og jafnvel íbúðarhús í sveitum á Íslandi. Talið er að miklu magni af asbesti hafi verið fargað á óviðunandi hátt á tímabilinu 1960-1980.

Að minnsta kosti 90 Íslendingar hafa greinst með fleiðrukrabbamein, þar af 45 á tímabilinu 2005–2017. Tíðni sjúkdóma vegna asbests er talin tiltölulega hærri á Íslandi en í öðrum Evrópulöndum.

### Norður-Ameríka
Asbest var unnið í Bandaríkjunum til ársins 2002 og í Québec í Kanada til 2011. Þar deyja árlega um það bil fimm þúsund manns vegna áhrifa asbests.

## Tenglar

* Bæklingur Vinnueftirlits um asbest 

## Heimildir
Steinlunga

**Steinlunga** er langvarandi bólga og örmyndun í lungunum vegna innöndunar asbests. Einkenni steinlunga eru mæði, hósti, más og brjóstverkir. Meðal fylgikvilla steinlunga eru lungnakrabbamein, fleiðrukrabbamein og hjartasjúkdómur.

Orsök steinlunga er endurtekin innöndun asbestþráða yfir langt tímabil. Þeir sem vinna með asbest eru líklegri til að verða fyrir áhrifum steinlunga. Allar tegundir asbestþráða geta valdið steinlunga. Steinlunga má greina með því að safna upplýsingum um starfsferil sjúklingsins og röntgenmyndum af lungunum.

Steinlunga er ólæknanlegt. Mælt er með því að sjúklingurinn hætti að reykja, sé bólusettur gegn flensu og lungnabólgasýkli og fari í súrefnismeðferð. Um það bil 150.000 manns þjáðust af steinlunga árið 2015 en 3.600 þeirra létust úr áhrifum þess.
Úlnliður

**Úlnliður** er liðamót framhandleggsins og handarinnar. Í raun samanstendur úlnliðurinn af nokkrum liðum. Mikilvægastur þeirra er liðurinn milli sveifarinnar, ölnarinnar og úlnliðsbeinsins. Þessi liður leyfir beygingu og snúning handarinnar í næstum 90°.
Endurgjöf

**Endurgjöf** á sér stað ákveðið hlutfall úttaks úr kerfi sendist aftur í kerfið sem ílag. Hugtakið hefur breiða merkingu og snertir fjölbreytt fagsvið svo sem eðlisfræði, verkfræði, hagfræði, vistfræði og líffræði. 

Endurgjöf getur ýmist verið *neikvæð* eða *jákvæð*. Neikvæð endurgjöf vinnur á móti áætlaðri útkomu kerfisins, þar sem jákvæð endurgjöf vinnur með honum og styrkir hann.
Tilia chinensis

***Tilia chinensis*** (á kínversku = 椴树 ) er trjátegund sem var lýst af Carl Maximowicz.
 Hún er einlend í Kína. Hún er meðal annars ræktuð vegna hunangs. Sérstaklega þekkt er lindihunang frá Changbai-fjalli.

## Útbreiðsla
Tilia chinensis vex í 1800-3100(-3900) metra hæð yfir sjávarmáli í Kína (Gansu, Henan, Hubei, Shaanxi, Sichuan, Xizang og Yunnan).

## Undirtegundir
Hún skiftist í eftirfarandi undirtegundir:

* *T. c. intonsa*
* *T. c. investita*

## Tilvísanir
Bjöllulyng

**Bjöllulyng** (fræðiheiti: *Vaccinium*) er algeng og útbreidd ættkvísl runna eða dvergrunna í lyngætt. Ber margra tegundanna eru étin af mönnum og nokkur eru mikilvæg söluvara, þar á meðal **[[trönuber]], [[bláber]], [[aðalbláber]]**,**[[runnabláber]]** og **[[rauðber]]**. Eins og margar aðrar tegundir af lyngætt, vaxa þau helst í súrum jarðvegi.

## Helstu tegundir

## Tilvísanir
Vaccinium oxycoccus

**Vaccinium oxycoccus** er sígrænn dvergrunni af bjöllulyngs-ættkvíslinni. Það vex víða í barrskógabeltinu og á norðurhveli og í heimskautabeltinu. 
Óblómgað líkist það nokkuð gisnu krækiberjalyngi.

## Tengt efni
* Trönuber
* Sulta

## Tengill
Drekalind

**Drekalind** (fræðiheiti: *Tilia amurensis*) er trjátegund af stokkrósaætt, ættkvísl linditrjáa, sem var lýst af Franz Josef Ivanovich Ruprecht. 
Hún vex í Rússlandi, Kóreu og Kína (Heilongjiang, Jilin, Liaoning).

## Undirtegundir
Tegundin skiptist í eftirfarandi undirtegundir:
* *T. a. sibirica*
* *T. a. taquetii*
* *T. a. tricuspidata*

## Tilvísanir
Grálind

**Grálind** (fræðiheiti: *Tilia mandshurica*) er trjátegund af stokkrósaætt sem var lýst af Franz Josef Ivanovich Ruprecht og Maxim..
Hún er í Japan, Kóreu, Rússlandi (Síberíu) og Kína (Hebei, Heilongjiang, N Jiangsu, Jilin, Liaoning, Nei Mongol, Shandong).

## Undirtegundir
Tegundin skiftist í eftirfarandi undirtegundir:

* *T. m. megaphylla*
* *T. m. ovalis*
* *T. m. rufovillosa*
* *T. m. toriiana*
* *T. m. tuberculata*

## Heimildir
Japanslind

***Tilia japonica*** er trjátegund af stokkrósaætt, ættkvísl linditrjáa, sem var lýst af Friedrich Anton Wilhelm Miquel, og fékk sitt núverandi nafn af Lajos von Simonkai. Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.

Hún vex í Japan og Kína (Anhui, Jiangsu, Shandong, Zhejiang).

## Myndir


Sinanoki.JPG


## Tilvísanir
Handarkriki

**Handarkriki** eða **holhönd** er svæði mannslíkamans undir liðamótum upphandleggsins og axlarinnar. Svitakirtill armsins er undir handarkrika og því er hann helsta uppspretta svitalyktar í mönnum. Lyktin gegnir lykilhlutverki í mökun enda inniheldur sviti ferómón.

Í upphafi kynþroskaskeiðsins byrjar hár að safnast undir handarkrika hjá báðum kynjum. Í tilteknum vesturlöndum er algengt að konur  raka af sér handarkrikahárið þó dregið hafi úr þessu undanfarin ár.
Ökkli

**Ökkli** er liðamót fótarins og leggjarins. Helstu bein ökklans eru ökklabein (í fætinum), sköflungur og dálkur.
Bogalind

**Bogalind** (fræðiheiti: *Tilia mongolica*) er trjátegund af stokkrósaætt, ættkvísl linditrjáa, sem var lýst af Carl Maximowicz.Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.
Bogalind var uppgötvuð af Pere David 1864, og kynnt á vesturlöndum af Bretschneider, sem sendi fræ til París 1880, og síðar til Arnold Arboretum (1882). 
Hún vex í Austur Rússlandi, Mongólíu og Kína (Hebei, Henan, W Liaoning, Nei Mongol, Shanxi.)

## Myndir


image:Tilia mongolica.jpg||Bogalínd í Exbury, Bretlandi
image:Tilia mongolica 21.jpg|Blöð og fræ *T. mongolica.*


## Tilvísanir
Platanus

***Platanus*** er ættkvísl sem er með örfár tegundir sem vaxa á norðurhveli. Þær eru einu núlifandi tegundir ættarinnar Platanaceae.

Allar tegundir *Platanus* eru há tré, um 30 - 50metrar á hæð. Allar nema *P. kerrii* eru lauffellandi, og flestar vaxa villtar á eða við árbakka eða öðru raklendi, en eru þurrkþolnar í ræktun. Blendingurinn hefur reynst sérstaklega þolinn í ræktum í borgum.


File:Skhtorashen176.jpg|2033 ára gamalt *Platanus* tréð *Chinar* í Nagorno-Karabakh, Azerbaijan.
File:Fossil Platanus leaf.jpg|Steingerfð *Platanus* blöð síðan frá Paleocene frá Alberta, Kanada.


## Tegundir
Eftirfarandi eru viðurkenndar tegundir platanviðar:

## Tilvísanir
;Bækur
* 
*

;Greinar
* 
* 

;Net
*
*

## Ytri tenglar
* Botany of plane trees
* A short informal account   aðallega Norður-Amerískar tegundir
* *[http://www.amjbot.org/cgi/content/full/86/11/1523 A developmental and evolutionary analysis of embryology in Platanus (Platanaceae), a basal eudicot] *, abstract of article by Sandra K. Floyd et al. in *American Journal of Botany*, 1999;86:1523–1537.
* Photos, measurements, and location details of large plane trees worldwide
Ungsveit Sinfóníuhljómsveitar Íslands

**Ungsveit Sinfóníuhljómsveitar Íslands** var stofnuð árið 2009 og er ætluð tónlistarnemum á mið- og framhaldsstigi. Hljómsveitin er hluti af fræðslustarfi Sinfóníuhljómsveitar Íslands og er markmið hennar að gefa nemendum innsýn og vettvang til að kynnast hinum sinfóníska heimi af eigin raun og njóta þjálfunar og leiðsagnar í hljómsveitarleik. Sveitin, sem er iðulega skipuð hátt í 80-100 tónlistarnemum, heldur tónleika einu sinni á ári í Eldborgarsal Hörpu. Í Ungsveit eru gerðar strangar kröfur um faglega frammistöðu en ár hvert eru haldin prufuspil um sæti í hljómsveitinni. Aðstæður og umgjörð prufuspilana eru þá með sama hætti og þegar hljóðfæraleikarar prufuspila fyrir stöður í Sinfóníuhljómsveit Íslands. Allt frá stofnun sveitarinnar hefur hún vakið verðskuldaða athyggli fyrir samstilltan fluttning og frammúrskarandi túlkun. Hljómsveitin ræðst sjaldan á garðinn þar sem hann er lægstur og hefur flutt hvert stórvirkið á borð við annað undir stjórn heimsklassa hljómsveitarstjóra á borð við Rumon Gamba, Baldur Brönnimann, Petri Sakari, Eivind Aadland og Daniel Raiskin. Árið 2016 hlaut Ungsveit SÍ viðurkenninguna *Bjartasta vonin* á Íslensku tónlistarverðlaununum en sveitin hafði áður verið tilnefnd í sama flokki árið 2011.

Frá árinu 2013 hefur Ungsveitin komið fram á tónlistarhátíðinni Tectonics í Hörpu þar sem hún hefur gjarnan frumflutt og/eða leikið verk eftir samtíma tónskáld.

## Verkefni Ungveitar SÍ

;
***2009**: 
***Sinfónía nr. 5* eftir Dímítríj Sjostakovítsj
***2010**: 
***Sinfónía nr. 4 eftir* Pjotr Iljitsj Tsjaíkovskíj 
***Nótt á nornagnípu* eftir Modest Músorgskjí
***2011**: 
***Sinfónía nr. 5* eftir Gustav Mahler
***2012**: 
***Pláneturnar* eftir Gustav Holst
***2013**:
***Karnival í Róm* eftir Hector Berlioz
***Sellókonsert* eftir Edgar Elgar (einleikari Sæunn Þorsteinsdóttir) 
***La mer* eftir Claude Debussy
***2014**: 
***Rómeó og Júlía* eftir Pjotr Iljitsj Tsjaíkovskíj
***Myndir á sýningu* eftir Modest Músorgskjí
***2015**: 
***Sinfónía nr. 10* eftir Dímítríj Sjostakovítsj
***2016**: 
***Sinfónía nr. 5* eftir Pjotr Iljitsj Tsjaíkovskíj
***2017**: 
***Vorblótið* eftir Ígor Stravinskíj
***2018**: 
***Sinfónía nr. 5* eftir Dímítríj Sjostakovítsj
***Viatore (Hommage à Arvo Pärt)* eftir Pēteris Vasks

;Verkefni Ungsveitar SÍ á Tectonics
***2013**:
***In memoriam ... Crazy Horse* eftir Robert Ashley
***In memoriam Jim Tenney* eftir Stephen Montague
***2014**:
***Beams* eftir Alvin Curran
***Spunaverk* eftir Robyn Schulkowsky
***2015**:
***Sveimur* eftir Hafdísi Bjarnadóttur
***2016**:
***Sila: The Breath of the World* eftir John Luther Adams
Kasper Schmeichel

**Kasper Peter Schmeichel** (fæddur 5. nóvember 1986 í Kaupmannahöfn) er danskur knattspyrnumaður sem spilar sem markmaður með Glasgow Celtic og danska landsliðinu. Hann er sonur markmannsins Peter Schmeichel sem spilaði með Manchester United lengst af.

Schmeichel hóf ferilinn með Manchester City en fékk fá tækifæri þar sem Joe Hart og Shay Given voru í meiri forgangi. Þar var hann frá 2005 til 2009 en var lánaður til ýmissa félaga á þessu tímabili. Eftir það spreytti hann sig með Notts County og Leeds United. Frá 2011 var hann með Leicester City og vann ensku meistaradeildina árið 2013-2014 og ensku úrvalsdeildina með félaginu árið 2015-2016.

Árið 2022 yfirgaf hann Leicester. Hann spilaði í 11 ár með félaginu og 479 leiki.

Schmeichel hefur spilað með danska landsliðinu síðan árið 2013.

## Heimild
*
Glóðargrýta

**Glóðargrýta** eða **glóðarskóf** (fræðiheiti: *Solorina crocea*) er fléttutegund af ættkvísl grýtna. Hún er ein fimm tegundum grýtna sem vaxa á Íslandi.

## Búsvæði
Glóðargrýta vex á snjóþungum svæðum víða á landinu og finnst upp til fjalla frá 300-400 til 1300 metra hæð, oftast undir 500 metrum. Hæsti fundarstaður glóðargrýtu er á Tröllafjalli á Glerárdal í Eyjafirði.

## Lýsing
Þal glóðarskófar er oft 5-15 sm í þvermál eða meira þar sem þalbleðlar eru 1-2,5 sm breiðir, jaðarinn sléttur eða uppbrettur. Efra borðið er grágrænt eða grábrúnt í þurrki, ólífugrænt í vætu, nokkuð slétt en stundum með sprungum. Neðra borð þalsins er laxagult með skærum lit, dökkbrúnum æðum og brúnum rætlingum.

Askhirzlurnar ligga við efra borð þalsins og eru dökkbrúnar, flatar eða örlítið kúptar, 6-8 mm í þvermál. Askarnir eru með 6-8 tvíhólfa, brúnum askgróum, sem eru 35-45 míkrón á lengd. Engar hnyðlur eru sýnilegar utan frá, en þörungalagið er venjulega tvöfalt, með bláþörungalag undir grænþörungalaginu.

Auðvelt er að þekkja glóðargrýtu á laxagulu neðra borði þalsins. Askhirlsur hennar eru einnig frábrugðnar öðrum grýtum því þær eru oft stórar, brúnar og í fleti við þalið eða rétt svo upphækkaðar á meðan aðrar grýtuskófir hafa niðurgrafnar askhirslur.

## Samlífi
Glóðargrýta er hýsill fyrir sjúkdómsvaldandi sveppinn *[[Rhagadostoma lichenicola]]* sem hefur meðal annars fundist á Íslandi. Hún er einnig hýsill fyrir smásveppinn *[[Scutula krempelhuberi]]*.

## Efnafræði
Glóðargrýta inniheldur tvö þekkt fléttuefni, solorinsýru og neosolorinsýru. Þalsvörun hennar er K-, C-, KC- og P- samkvæmt vef flóru Íslands en miðlag K+ fjólublátt, C+ fjólublátt, KC+ fjúlublátt og P- í bókinni *Íslenskar fléttur*.

## Heimildir