open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hagamús

**Hagamús** (fræðiheiti: *Apodemus sylvaticus*) er músategund sem er algeng um svo til alla Evrópu og er einnig í Norður-Afríku. Hún finnst um sunnanverð Norðurlönd og á Íslandi, en þangað hefur hún borist með mönnum þegar á landnámsöld. Hún er hins vegar ekki í Finnlandi og Rússlandi, þar koma aðrar músategundir í stað hennar. Hún finnst heldur ekki á Færeyjum eða á Grænlandi.

Hagamýs eru litlar (oftast um 9 cm að lengd án hala og 25-35 g að þyngd), með kringlótt eyru og langan hala. Þær eru mjög líkar húsamúsum (*Mus musculus*) í útliti nema hvað húsamúsin er grárri, grábrún eða gulbrún að ofan en ljósari á kviðnum, og augun eru stærri. Á ýmsum Evrópumálum, þ. á m. á latnesku, er þessi tegund kölluð **skógarmús**, þótt tegundin þrífist í raun betur í högum, görðum og mólendi en í skógi.

Hagamýs lifa aðallega á berjum, fræjum og skordýrum, svo og á ýmsum úrgangi og hræjum, og eru mest á ferli að næturlagi. Þær grafa sér holur í móa og moldarjarðveg eða búa um sig undir steinum og gera sér þar forðabúr og hreiður en þegar hart er í ári leita þær oft í húsaskjól og eru mjög duglegar að klifra. Á Íslandi eru þær reyndar algengar í húsum allt árið.

Hagamýs tímgast ört en það ræðst þó mjög af tíðarfari og aðstæðum. Meðgöngutími þeirra er 25-26 dagar og meðalfjöldi músarunga er um 5. Þeir fæðast hárlausir og blindir en vaxa hratt; mýsnar verða kynþroska um tveggja mánaða gamlar og nokkrar kynslóðir geta því fæðst á einu ári. Þar sem hlýtt er í veðri og fæða næg geta þær tímgast mestallt árið en í kaldari löndum tímgast þær aðeins á sumrin, jafnvel aðeins í júní og júlí. Mýsnar lifa sjaldan lengur en eitt ár.

Á Íslandi eru helstu óvinir hagamúsarinnar refir, minkar, ýmsir fuglar, svo sem uglur og fálkar, og svo auðvitað kettir.

## Tilvísanir

## Tenglar
Fóstbræður (sjónvarpsþættir)

**Fóstbræður** var Íslenskur grín-sjónvarpsþáttur sem hóf göngu sína 1997. Þátturinn varð upphaflega til á Stöð 3 en var síðan sýndur á Stöð 2.  Fóstbræður byggðust að mestu á stuttum sjálfstæðum grínatriðum, þó eru til einstök dæmi um heildstæða þætti. Síðasta og fimmta þáttaröðin var sýnd árið 2001. Allar seríurnar voru gefnar út á VHS spólur árið 2000 og mynddiska árið 2007.

Þættirnir nutu mikillar hylli, einkum og sér í lagi á meðal ungu kynslóðarinnar. Þættirnir unnu Eddu árið 1999 fyrir besta leikna sjónvarpsefnið. Árið 2013 lýsti Stöð 2 opinberlega yfir að þættirnir væru þeir vinsælustu á sjónvarpsstöðinni frá upphafi. 

Meðlimir Fóstbræðra voru:
* Jón Gnarr (Þáttaröð 1-5)
* Sigurjón Kjartansson (Þáttaröð 1-5)
* Helga Braga Jónsdóttir (Þáttaröð 1-5)
* Hilmir Snær Guðnason (Þáttaröð 1)
* Benedikt Erlingsson (Þáttaröð 1-3)
* Þorsteinn Guðmundsson (Þáttaröð 2-5)
* Gunnar Jónsson (Þáttaröð 3-5)

Hilmir var einungis í fyrstu þáttaröðinni en eftir hana kom Þorsteinn Guðmundsson í hans stað. Í þriðju þáttaröð bættist Gunnar Jónsson í hópinn. Benedikt hætti eftir þriðju þáttaröðina.

Upphafslag þáttanna samdi Sigurjón Kjartansson. Styrmir Sigurðsson leikstýrði fyrstu seríunni. Óskar Jónasson annari og þriðju, Sigurjón Kjartansson þeirri fjórðu og Ragnar Bragason þeirri fimmtu.

Framleiddir voru 8 þættir í hverri þáttaröð, nema þeirri síðustu voru framleiddir 7.

Nokkrir sérþættir hafa verið búnir til með þeim. Fyrsti þátturinn var í fjórðu þáttaröð, öðrum þætti sem var *Íslensk spennumynd* sem fjallaði um sveitastelpu og strák úr borginni sem verða ástfangin. Sjöundi þáttur í fjórðu seríu var *Rómantísk gamanmynd* sem fjallaði um konu og sálfræðing sem verða ástfangin. Fjórði þáttur í fimmtu seríu hét *Tommi Kung Fu* sem fjallaði um strákinn Tomma sem er vinsæll í skólanum sínum.

Eftir að Fóstbræður hættu hefur hópurinn komið einu sinni aftur saman en það var þegar að þau sáu um Áramótaskaupið 2016. En þá leikstýrði Jón Gnarr skaupinu og skrifaði það ásamt Sigurjóni, Þorsteini, Helgu Brögu og Kötlu Margréti Þorgeirsdóttur. Þau léku öll í skaupinu ásamt Hilmi Snæ, Benedikti og Gunnar Jónssyni.

## Handrit
Í fyrstu þáttaröð sáu Jón Gnarr og Sigurjón Kjartansson og einnig Hilmir Snær Guðnason og Benedikt Erlingsson um handritið. Í öllum hinum þáttaröðunum (þáttaröðum 2-5) sáu Jón Gnarr og Sigurjón Kjartansson um handritið hins vegar og annars vegar Þorsteinn Guðmundsson og Helga Braga Jónsdóttir.

## Nýársbomban
1. janúar 1999 var á Stöð 2 sýndur sérstakur áramótaþáttur, sem fékk nafnið *Nýársbomba fóstbræðra.* Allir sem voru í annarri þáttaröð sáu um nýársbombuna auk Gunnars Jónssonar sem kom svo í hópinn í þriðju þáttaröð, sem er talinn vera fertugasti þáttur Fóstbræðra og er stundum talinn sem áttundi þáttur í fimmtu þáttaröð, eða allra síðasti þátturinn.

## Tengill
* 
**[https://glatkistan.com/2021/02/03/fostbraedur-3/ Glatkistan]*
Njósnir

**Njósnir** felast í öflun upplýsinga, um samtök eða félög, sem teljast leyndar- eða trúnaðarmál, án leyfis handhafa upplýsinganna. Það sem greinir njósnir frá öðrum tegundum upplýsingaaflana er að njósnir felast í því að afla upplýsinga með því að fá aðgang að þeim stað þar sem upplýsingarnar er að geyma eða aðgang að fólki sem að vita þær og, með undanbrögðum, sagt frá þeim.
Stígamót

**Stígamót** eru samtök kvenna gegn kynferðislegu ofbeldi. Markmið samtakanna er að aðstoða þá sem hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi og koma í veg fyrir slíkt ofbeldi. Stígamót voru stofnuð á Alþjóðlegum baráttudegi kvenna, 8. mars 1990. Að stofnun komu Barnahópur Kvennaathvarfsins, Ráðgjafarhópur um nauðgunarmál, Kvennaráðgjöfin og Vinnuhópur gegn sifjaspellum eftir að hafa starfað að undirbúningi í eitt ár. Rekstur Stígamóta er fjármagnaður af styrkjum frá félagsmálaráðuneytinu, Reykjavíkurborg, nokkrum bæjar- og sveitarfélögum, en einnig með einkafjárframlögum og styrkjum frá fyrirtækjum og hagsmunasamtökum.

Stígamót eru með aðstöðu við Hverfisgötu 115 í Reykjavík.

## Alþjóðlegt samstarf
Stígamót eru aðilar að fjórum norrænum og alþjóðlegum kvennasamtökum.  Þau eru eftirfarandi; 

*Norrænar konur gegn ofbeldi
*WAVE - women against violence in Europe 
*International Abolitionist Federation
*Coalition Against Trafficking in Women

## Tengill
*Heimasíða Stígamóta
Hallgrímskirkja

**Hallgrímskirkja** er 74,5 metra há kirkja á Skólavörðuholti í Reykjavík. Hallgrímskirkja sést víða að og er þekkt kennileiti í Reykjavík. Hún er næsthæsta óstagaða mannvirki Íslands (langbylgjumastrið á Gufuskálum er 412 metra hátt). Kirkjan var reist á árunum 1945–1986 og kennd við sr. Hallgrím Pétursson sálmaskáld. Arkítekt kirkjunnar var Guðjón Samúelsson.

Í kirkjunni er 5275 pípu orgel sem byggt var árið 1992. Orgelið er 15 metrar á hæð og vegur um 25 tonn.

## Tenglar
* Hallgrímskirkja á kirkjukort.net
Minkur

**Minkur** (fræðiheiti: ***Neogale vison***) er rándýr af marðarætt sem lifir um alla Norður-Ameríku og á Íslandi þangað sem hann var fluttur til loðdýraræktar árið 1931, slapp fljótlega út og breiddist hratt út um allt land. Almennt er litið á minkinn sem aðskotadýr og meindýr á Íslandi og kerfisbundið reynt að halda honum í skefjum. Minkurinn er lítill (um 40 cm á lengd), langur og grannur með lítið höfuð, svartan feld, langt og loðið skott og hvítan blett undir hökunni. Minkurinn er mjög fær að synda í ám og vötnum þar sem hann veiðir fisk og fugla.

## Tenglar

*
Selaætt

**Selaætt** eða **eiginlegir selir** (fræðiheiti: *Phocidae*) eru ein af þremur ættum hreifadýra (*Pinnipedia*). Þeir eru betur aðlagaðir lífi í vatni en eyrnaselir (sæljón og loðselir), en um leið eru þeir minna hæfir til að ferðast um á landi þar sem afturhreifar þeirra eru gagnslitlir sem gangfæri.

Algengustu selategundirnar við Íslandsstrendur eru landselur og útselur.

## Heiti
Urta (einnig nefnd kæpa, sem bæði getur átt við urtu með eða án kóps) er kvendýr sels. Karldýrið nefnist brimill og afkvæmin nefnast kópar. Skerjakolla eða skerjakollur er selur sem sækir árlega í sömu skerin.
Marðarætt

**Marðarætt** (fræðiheiti: *Mustelidae*) er ætt rándýra sem flest eru lítil. Þetta er sú ætt rándýra sem inniheldur flestar tegundir. Stærsti mörðurinn er jarfi sem verður 23 kíló á þyngd og getur veitt hreindýr, en sá minnsti er smávísla, sem er á stærð við mús. Oftast er litið á dýr af þessari ætt sem meindýr, en frettur eru t.d. vinsæl gæludýr og ýmsar tegundir marða eru eftirsóttar vegna feldsins.

## Flokkun
* Ætt: Marðarætt (*[[Mustelidae]]*) (55 tegundir í 24 ættkvíslum)
** Undirætt: Otrar (*[[Lutrinae]]*)
*** Ættkvísl: Asískur dvergotur (*[[Amblonyx]]*)
*** Ættkvísl: Afrískir fingraotrar (*[[Aonyx]]*)
*** Ættkvísl: Sæotur (*[[Enhydra]]*)
*** Ættkvísl: *[[Lontra]]*
*** Ættkvísl: Otur (*[[Lutra]]*)
*** Ættkvísl: Glansotur (*[[Lutrogale]]*)
*** Ættkvísl: Risaotur (*[[Pteronura]]*)
** Undirætt: Greifingjar (*[[Melinae]]*)
*** Ættkvísl: *[[Arctonyx]]*
*** Ættkvísl: *[[Meles]]*
*** Ættkvísl: *[[Melogale]]*
** Undirætt: Hunangsgreifingjar (*[[Mellivorinae]]*)
*** Ættkvísl: *[[Mellivora]]*
** Undirætt: Sléttugreifingjar (*[[Taxidiinae]]*)
*** Ættkvísl: Amerískur greifingi (*[[Taxidea]]*)
** Undirætt: Eiginlegir merðir (*[[Mustelinae]]*)
*** Ættkvísl: *[[Eira]]*
*** Ættkvísl: *[[Galictis]]*
*** Ættkvísl: Jarfi (*[[Gulo]]*)
*** Ættkvísl: *[[Ictonyx]]*
*** Ættkvísl: *[[Lyncodon]]*
*** Ættkvísl: Marðarættkvísl (*[[Martes]]*)
**** Tegund: Skógarmörður
**** Tegund: Fiskimörður
**** Tegund: Safali
**** Tegund: Steinmörður
**** Tegund: Nýfundnalandsskógarmörður
*** Ættkvísl: Víslur (*[[Mustela]]*)
**** Tegund: Vísla
**** Tegund: Minkur
**** Tegund: Hreysiköttur
*** Ættkvísl: *[[Poecilogale]]*
*** Ættkvísl: *[[Vormela]]*
Húsamús

**Húsamús** (fræðiheiti: *Mus musculus*) er nagdýr af músaætt. Húsamúsin er álitin algengasta spendýr jarðarinnar á eftir manninum. Húsamýs lifa nær alltaf í sambýli við manninn. Húsamýs eru ljósbrúnar til grásvartar á lit og með ljósan kvið. Eyrun eru kringlótt og lítil. Húsamýs eru yfirleitt 15-19 cm á lengd og þar af er helmingurinn skottið.

## Tenglar
Tvítala

**Tvítala**  (fræðiheiti *dualis*) er tölumynd fallorða og sagnorða sem sýnir að orðið á við um tvo einstaklinga og greinist frá fleirtölu að því leyti að þar sem tvítala er til á fleirtalan við um fleiri en tvo einstaklinga. Tvítala var til dæmis til í forngrísku, fornnorrænu og íslensku og ensku á eldra málstigi.

## Tvítala í íslensku
Í íslensku var tvítala til á eldra málstigi sem tölumynd fornafna fyrstu og annarrar persónu. Í tvítölu er notuð sérstök orðmynd, sem sýnir að átt er við tvo. Tvítala í  persónufornöfnum (pfn.) hélst í íslensku fram á 17. eða 18. öld. 

Fallbeyging persónufornafna var í öllum föllum og tölum þannig:

Eins og sjá má hefur tvítalan breyst í fleirtölu, og hin gamla fleirtala verið notuð í þéringar á síðari tímum. 

Tvítala er enn lifandi í spurnarfornöfnum, þar sem gerður er greinarmunur á **hvor** og **hver** (Hvor ykkar gerði þetta? / Hver ykkar gerði þetta?). 

Annað dæmi um greinarmun á tvítölu / fleirtölu er: **báðir** / **allir**.

## Rit
* Helgi Guðmundsson: *The pronominal dual in Icelandic*, Rvík 1972, 140 s. University of Iceland, Publications in linguistics, 2. — Doktorsrit. 

## Tengt efni
* 
* 
*
Slipknot

**Slipknot** er bandarísk þungarokkshljómsveit sem var stofnuð árið 1995 í Iowa. Hún var stofnuð af Paul Gray, Shawn Crahan og Anders Colsefni. Hljómsveitin telur nú níu meðlimi og bera liðsmenn hennar alltaf grímur á tónleikum.

## Saga
Fyrstu opinberu tónleikar Slipknot voru 4. apríl 1996 á staðnum The Safari sem var eign Shawn's. Þar voru bara Shawn og Joey með grímur. Fyrsta breiðskífa sveitarinnar var *[[Mate, Feed, Kill, Repeat]]* og var aðeins gefinn út í 1000 eintökum. Corey Taylor gerðist meðlimur sveitarinnar ekki löngu seinna en hann var fyrir í sveitinni Stone Sour. Önnur breiðskífa Slipknot *[[Slipknot (breiðskífa)|Slipknot]]* kom út árið 1999 og sló rækilega í gegn. *[[Iowa (breiðskífa)|Iowa]]*-breiðskífa kom út árið 2001 og *[[Vol.3 (The Subliminal Verse)]]* kom út árið 2004. Fjórði diskurinn þeirra All Hope Is Gone kom út í ágúst 2008 og sló í gegn þrátt fyrir breytta stefnu og nýjar grímur.

Bassaleikari sveitarinnar, Paul Gray, lést 24. maí 2010, 38 ára að aldri. Orsök þess var of stór skammtur af morfíni og verkjalyfinu fetanyl.

Árið 2013 var Joey Jordison, trommari, rekinn úr sveitinni. Hann lést árið 2021. 

## Hljómsveitarmeðlimir Slipknot

;Núverandi
* #0 Sid Wilson - plötusnúður
* #4 Jim Root - gítarleikari
* #5 Craig Jones - hljómborð
* #6 Shawn Crahan - slagverk og bakraddir
* #7 Mick Thomson - gítarleikari
* #8 Corey Taylor - söngvari
*Alessandro 'Vman' Venturella - bassaleikari
*Michael "Tortilla Man" Pfaff – slagverk og bakraddir (2019–)
* Eloy Casagrande – trommar (2024–)

;Fyrrverandi
* Donnie Steele – gítarleikari (1995–1996)
* Anders Colsefni – söngvari, slagverk (1995–1997)
* Patrick M. Neuwirth - gítarleikari, (1992-1993)
* Kun Pheng Nong - gítarleikari, (1995)
* #2 Paul Gray - bassaleikari, bakraddir (1995-2010)
* #3 Chris Fehn - slagverk og bakraddir (1998-2019)
* #3 Greg "Cuddles" Welts – slagverk, bakraddir (1997-1998)
* #3 Brandon Darner – slagverk, bakraddir (1998)
* #4 Josh Brainard – gítarleikari, bakraddir (1995–1999)
* #1 Joey Jordison - trommari (1995-2013)
*Jay Weinberg - trommari (2014-2023)

## Breiðskífur
*Slipknot (1999)
*Iowa (2001)
*Vol. 3: (The Subliminal Verses) (2004)
*All Hope Is Gone (2008)
*.5: The Gray Chapter (2014)
*We Are Not Your Kind (2019)
*The End, So Far (2022)

## Neðanmálsgreinar
Granar

**Granar** (fræðiheiti: *Siluriformes*) eru fjölbreyttur ættbálkur fiska sem einkennast af stórum skeggþráðum eða þreifiþráðum á höfði þeirra. Flestir granar eru ferskvatnsfiskar en tegundir úr ættinni *[[Plotosidae]]* og ætt sjógrana finnast í sjó. Granar eru ekki með hreistur. Um tvö þúsund tegundir grana eru þekktar í 37 ættum.
Guðjón Samúelsson

**Guðjón Samúelsson** (16. apríl 1887 – 25. apríl 1950) var íslenskur arkitekt og húsameistari ríkisins frá 1920 til dauðadags. Hann teiknaði margar af þekktustu byggingum landsins. Hann var mikill áhugamaður um skipulagsmál og sat í fyrstu skipulagsnefnd ríkisins  sem sett var á fót árið 1921 og var höfundur Aðalskipulags Ísafjarðar, fyrsta aðalskipulags sem samþykkt var á Íslandi 1927, og einn af aðalhöfundum fyrsta Aðalskipulags Akureyrarkaupstaðar. Hugmyndir Guðjóns um skipulag bæja gerðu ráð fyrir aðgreiningu atvinnusvæða og íbúðarsvæða sem þá var nýmæli.

Fyrsta stórhýsið sem Guðjón teiknaði var Reykjavíkurapótek við Bankastræti og Pósthússtræti. Þetta var líka fyrsta stórhýsi á Íslandi.

## Helstu byggingar
* Aðalbygging Háskóla Íslands
* Akureyrarkirkja
* Eimskipafélagshúsið
* Gamla mjólkursamlagið í Borgarnesi
* Hallgrímskirkja
* Hávallagata 24
* Héraðsskólinn að Reykjum
* Héraðsskólinn á Laugarvatni
* Hótel Borg
* Kristskirkja
* Aðalbygging Landspítalans
* Laugarneskirkja
* Listasafn Íslands
* Reykjavíkurapótek
* Rósenborg (Barnaskóli Akureyrar)
* Þjóðleikhúsið
* St. Jósefsspítali
* Sundhöllin
* Sundhöll Seyðisfjarðar
* Sundhöllin á Ísafirði
* Gamla sjúkrahúsið á Ísafirði
* Gamla sjúkrahúsið í Vestmannaeyjum/Ráðhús Vestmannaeyja
* Sundhöll Keflavíkur
* Verkamannabústaðirnir við Hringbraut
* Egilsá Skagafirði
* Kleppsspítali
* Héraðsskólinn að Núpi
*Bjarnalaug
*Spennustöðin við Bókhlöðustíg
Laxfiskar

**Laxfiskar** (fræðiheiti: *Salmoniformes*) eru ættbálkur geislugga sem inniheldur vinsæla matfiska eins og lax og silung.

Ættbálkurinn inniheldur aðeins eina ætt: Laxfiskaætt.

## Þyngd og lengd
Samband lengdar og þyngdar hjá laxi. Töfluna má nota til að sjá líklega þyngd ef lax er eingöngu lengdarmældur.


	
		Lengd (cm)Þyngd (kg)		Lengd (cm)Þyngd (kg)		Lengd (cm)Þyngd (kg)

	
	
		40	0,7				65	3,0				90	7,4

	
	
		41	0,8				66	3,1				91	7,7

	

	
		42	0,9				67	3,2				92	7,9

	

	
		43	0,9				68	3,4				93	8,1

	

	
		44	1,0				69	3,5				94	8,4

	

	
		45	1,0				70	3,6				95	8,7

	

	
		46	1,1				71	3,8				96	8,9

	

	
		47	1,2				72	4,0				97	9,2

	

	
		48	1,3				73	4,1				98	9,4

	

	
		49	1,3				74	4,3				99	9,7

	

	
		50	1,4				75	4,4				100	10,0

	

	
		51	1,5				76	4,6				101	10,3

	

	
		52	1,6				77	4,8				102	10,6

	

	
		53	1,7				78	5,0				103	10,9

	

	
		54	1,8				79	5,1				104	11,2

	

	
		55	1,8				80	5,3				105	11,5

	

	
		56	1,9				81	5,5				106	11,8

	

	
		57	2,0				82	5,7				107	12,1

	

	
		58	2,1				83	5,9				108	12,4

	

	
		59	2,2				84	6,1				109	12,8

	

	
		60	2,4				85	6,3				110	13,1

	

	
		61	2,5				86	6,5				111	13,4

	

	
		62	2,6				87	6,7				112	13,8

	

	
	63	2,7				88	7,0				113	14,1

	

	
		64	2,8				89	7,2				114	14,5

	



## Heimildir
Laxfiskaætt

**Laxfiskaætt** (fræðiheiti: *Salmonidae*) er eina ætt laxfiska og inniheldur tegundir eins og lax, bleikju og urriða. 

## Ættkvíslir
* Ætt: Laxfiskaætt (*Salmonidae*)
** Undirætt: *[[Coregoninae]]*
*** *[[Coregonus]]* (t.d. tjarnarsíld)
*** *[[Prosopium]]*
*** *[[Stenodus]]*
** Undirætt: *[[Thymallinae]]*
*** Harri (*[[Thymallus]]*)
** Undirætt: *[[Salmoninae]]*
*** *[[Brachymystax]]*
*** Dónárlax (*[[Hucho]]*)
*** *[[Midlandus]]*
*** *[[Oncorhynchus]]* (t.d. kóngalax og regnbogasilungur)
*** *[[Parahucho]]*
*** *[[Salmo]]* (t.d. lax)
*** Bleikjuættkvísl (*[[Salvelinus]]*) (t.d. bleikja og murta)
*** *[[Salvethymus]]*
Paul Benacerraf

**Paul Benacerraf** (f. 26. mars 1930, d. 13. janúar 2025)
var bandarískur heimspekingur og prófessor við Princeton University. Hann kenndi við Princeton um nokkurra áratuga skeið.

Benacerraf fæddist í París í Frakklandi. Foreldrar hans voru gyðingar frá Marokkó. Bróðir Benacerrafs er venesúelski Nóbelsverðlaunahafinn og ónæmisfræðingurinn Baruj Benacerraf.

Benacerraf fékkst einkum við stærðfræðilega rökfræði og heimspeki stærðfræðinnar. Hann var ef til vill þekktastur fyrir grein sína „What numbers could not be“ og fyrir vinsælt greinasafn um heimspeki stærðfræðinnar, sem hann ritstýrði ásamt Hilary Putnam.

Benacerraf lést 13. janúar 2025, 94 ára að aldri.

## Heimild
*
Ernest Nagel

**Ernest Nagel** (fæddur 16. nóvember 1901 í Prag, Tékkóslóvakíu, dáinn 22. september 1985 í New York) er af mörgum talinn meðal mikilvægustu Vísindaheimspekingum síns tíma. 

Nagel fluttist til Bandaríkjanna tíu ára að aldri. Hann hlaut BS gráðu frá New York's City College árið 1923 og Ph.D. gráðu frá Columbia University árið 1930. Hann kenndi í eitt ár (1966-1967) við Rockefeller University en varði annars allri starfsævi sinni við Columbia University, þar sem hann varð prófessor emeritus 1967. 

Meginverk hans, *The Structure of Science*, sem kom út 1961, ýtti úr vör rökgreiningarhefðinni innan vísindaheimspekinnar. Hann er höfundur þeirrar hugmyndar að með því að koma orðum að greiningarjafngildi (eða „brúarlögmálum“) milli hugtaka ólíkra vísindagreina, smættaði maður verufræðilegar skuldbindingar annarrar vísindagreinarinnar í verufræðilegar skuldbindingar hinnar, sem er almennari. Ásamt Rudolf Carnap, Hans Reichenbach og Carl Hempel telst hann einn þrautseigasti málsvari rökfræðilegrar raunhyggju. Nagel var einnig ritstjóri tímaritanna *Journal of Philosophy* (1939-1956) og *Journal of Symbolic Logic* (1940-1946).

Árið 1958 gaf hann út ásamt James R. Newman bókina *Gödel's proof*, sem er vinsælt rit um hina frægu grein Gödels. Meðal frægustu og áhrifamestu nemenda Nagels var heimspekingurinn Harry Binswanger.

## Heimild
*
Philippa Foot

**Philippa Ruth Foot** (fædd Bosanquet) (3. október 1920 – 3. október 2010) var breskur heimspekingur. Hún er þekktust fyrir framlag sitt til siðfræði. Hún var ásamt G.E.M. Anscombe einn af upphafsmönnum nútíma dygðafræði í siðfræði. Líta má á verk hennar sem tilraun til þess að nútímavæða aristótelíska heimspeki; til að sýna að hana megi laga að málefnum samtímans og þar meðað hún sé samkeppnishæf við vinsæla strauma í nútímasiðfræði, svo sem skyldusiðfræði og nytjastefnu.

Foot var fædd og uppalin í Bretlandi. Hún var barnabarn Grovers Cleveland, forseta Bandaríkjanna. Hún hóf feril sinn í heimspeki sem nemandi og síðar kennari við Somerville College, Oxford.  Árum saman gegndi Foot stöðu Griffin Professor of Philosophy við Kaliforníuháskóla Los Angeles.

## Helstu verk
* *Virtues and Vices and Other Essays in Moral Philosophy* (Berkeley: University of California Press; Oxford: Blackwell, 1978).
* *Natural Goodness* (Oxford: Clarendon Press, 2001).
* *Moral Dilemmas: And Other Topics in Moral Philosophy* (Oxford: Clarendon Press, 2002).

## Heimild
* 

## Tenglar
* Grimes, William. „Philippa Foot, Renowned Philosopher, Dies at 90“, minningargrein í *The New York Times*.
* O'Grady, Jane. „Philippa Foot obituary“, minningargrein í *The Guardian*.
* [Ónafngreindur höfundur]. „Professor Philippa Foot“, minningargrein á *Telegraph.co.uk*
Coca-Cola

**Coca-Cola** er kolsýrður gosdrykkur, framleiddur af Coca-Cola fyrirtækinu frá Atlanta í Bandaríkjunum. Drykkurinn er þekktur á íslensku undir nafninu **kók**, en það er íslenskun á orðinu **Coke** sem notað er um drykkinn á ensku og er skrásett vörumerki Coca-Cola fyrirtækisins. Kók er ein þekktasta og söluhæsta vörutegund í heiminum.

Þegar það var fundið upp á seinni hluta 19. aldar af lyfjafræðingnum John Pemberton, var það upprunalega ætlað sem undralyf við alls kyns kvillum. Upprunalegi drykkurinn innihélt, eins og margir heilsudrykkir þess tíma, kókaín. Það var keypt af athafnamanninum Asa Griggs Chandler, sem með kænni markaðssetningu leiddi kók til heimsyfirráða á gosdrykkjamarkaðinum á tuttugustu öldinni. Þó að reglulega hafi verið vegið að því, ýmist í formi gagnrýni á heilsuáhrif þess eða ásakanir um misgerðir fyrirtækisins, hefur kók haldið vinsældum sínum sem vinsæll gosdrykkur í mörgum löndum.

## Eitt og annað
* Eins lítra kókflöskurnar komu á markað á Íslandi árið 1976. Flaskan kostaði 125 krónur. 

## Tilvísanir


## Tenglar
* 
* 
*
Sidney Morgenbesser

**Sidney Morgenbesser** (22. september 1921 – 1. ágúst 2004) var bandarískur heimspekingur og prófessor við Columbia-háskóla. 

Morgenbesser fæddist í New York. Hann nam við City College of New York, Jewish Theological Seminary og University of Pennsylvania. Að námi loknu hóf hann kennslu við Swarthmore College og New School of Social Research en hóf svo kennslu við Columbia-háskóla árið 1953. Árið 1975 var hann gerður að John Dewey prófessor í heimspeki. Morgenbesser var ekki afkastamikill rithöfundur en var þekktur fyrir hnyttni sína og kímnigáfu.

## Sögur og tilvitnanir
* Málspekingurinn J.L. Austin hélt því eitt sinn fram í fyrirlestri að enda þótt tvöföld neitun í ensku gæfi til kynna jákvæða merkingu væri ekki til tungumál þar sem tvöföld játun gæfi til kynna neikvæða merkingu. Morgenbesser svaraði með orðunum „Yeah, yeah.“ (Samkvæmt sumum heimildum mun hann hafa sagt „Yeah, right.“)

* Morgenbesser var að koma út úr neðanjarðarlestarstöð í New York borg og setti upp pípu sína meðan hann gekk upp tröppurnar. Lögreglumaður sagði honum að það væri bannað að reykja í neðanjarðarlestinni. Morgenbesser benti á að hann væri að yfirgefa neðanjarðarlestarstöðina en væri ekki inni í lestinni og að hann hefði hvort sem er ekki kveikt í pípunni. Lögreglumaðurinn svaraði: „Ef ég leyfi þér það, þá yrði ég aðleyfa öllum að gera það.“  Prófessorinn svaraði á móti: „Hver heldurðu að þú sért, Kant?“"  Orðið „Kant“ misskildist og lögreglumaðurinn hélt hann hafa sagt „cunt“ og Morgenbesser varð að útskýra málið á lögreglustöðinni.

* Um sjálfstæði óviðkomandi valkosta: Sidney Morgenbesser ákveður að fá sér eftirrétt þegar hann hefur lokið við matinn. Þjónustustúlkan segir honum að hann hafi um tvennt að velja: eplaböku og bláberjaböku. Sidney pantar eplabökuna. Eftir örfáar mínútur kemur þjónustustúlkan aftur og segir að þau hafi einnig kirsuberjaböku en þá segir Morgenbesser: „Nú, þá ætla ég að fá bláberjabökuna.“

* Þegar háskólanemar voru að mótmæla á 7. áratugnum var Morgenbesser laminn í höfuðið af lögreglumanni. Þegar hann var spurður hvort komið hefði verið fram við hann ósanngjarnlega og ranglátlega svaraði hann „Ekki ósanngjarnlega en ranglátlega. Lögreglumaðurinn lamdi mig ranglátlega í höfuðið en þar sem þeir lömdu líka alla hina ranglátlega í höfuðið var það ekki ósanngjarnt.“

* Í svari til B.F. Skinners, „Ætli ég hafi skilið þig rétt? Telur þú að við ættum ekki að manngera fólk?“

* „Moses gaf út eina bók. Hvað hefur hann gert síðan?“

* „Ef P, hvers vegna þá ekki líka Q?“

* „Verkhyggja ér ágæt í orði en virkar ekki í verki.“

## Heimild
*

## Tenglar

* Minningarsíða heimspekideildar Columbia
* „The Lives They Lived: Sidewalk Socrates“  í The New York Times Magazine.
* „The Witty Professor“ í NPR.
* frétt í Columbia News
* „Sidney“  eftir Leon Wieseltier í The New Republic.
David Kaplan

**David Benjamin Kaplan** (fæddur 1933) er bandarískur heimspekingur og rökfræðingur og prófessor við UCLA. Hann er einkum þekktur fyrir verk sitt um tilvísunarfornöfn, forsetningar og tilvísun í ógagnsæju (*íbyggnu*) samhengi.

Megináhugasvið hans í heimspeki eru rökfræði, heimspekileg rökfræði, háttarökfræði, málspeki, frumspeki og þekkingarfræði. 

David Kaplan hlaut Ph.D. gráðu í heimspeki frá UCLA árið 1964, þar sem hann var nemandi Rudolfs Carnap. Á mótunarárum hans í heimspeki var hann undir áhrifum frá mikilvægum rökgreiningarheimspekingum við UCLA, svo sem Alonzo Church og Richard Montague.

Kaplan kennir venjulega árlegt námskeið fyrir lengra komna í málspeki við UCLA og einblínir á verk Gottlobs Frege, Bertrands Russell eða P.F. Strawsons. Líflegir fyrirlestrar hans snúast oft um efnisgreinar frá grein Russells „Um tilvísun“ eða grein Freges „Skilningur og merking“.
  
## Helstu rit
* „Quantifying In“ *Synthese*, XIX (1968).
* „Bob and Carol and Ted and Alice“ í *Approaches to Natural Language*, J. Hintikka o.fl. (ritstj.) (Reidel, 1973).
* „How to Russell a Frege-Church“ í *The Journal of Philosophy*, LXXII (1975).
* „Demonstratives“ og „Afterthoughts“ í *Themes From Kaplan*, Almog o.fl. (ritstj.) (Oxford, 1989).
* „Words“ í *The Aristotelian Society* Supplementary Volume, LXIV (1990).
* „A Problem in Possible World Semantics“ í *Modality, Morality, and Belief*, W. Sinnott-Armstrong o.fl. (ritstj.) (Cambridge, 1995).

## Tengill
* Heimasíða Kaplans 

## Heimild
*
Kvennasögusafn Íslands

**Kvennasögusafn Íslands** er íslenskt safn sem safnar upplýsingum um sögu kvenna á Íslandi og réttindabaráttu kvenna. Safnið miðlar þekkingu um kvennasögu og rannsóknir og aðstoðar þau sem til þess leita við öflun heimilda.

Safnið var stofnað 1. janúar 1975. Það hefur aðsetur í Þjóðarbókhlöðunni og hefur verið sérstök eining innan Landsbókasafn Íslands-Háskólabókasafns síðan 1996. Helstu forsprakkar að stofnun safnsins voru Anna Sigurðardóttir og bókasafnsfræðingarnir Else Mia Einarsdóttir og Svanlaug Baldursdóttir. Anna hafði lengi safnað gögnum um sögu kvenna og varð hún fyrsta forstöðukona safnsins og var safnið til húsa á heimili hennar við Hjarðarhaga í Reykjavík fyrstu árin. 

**Markmið Kvennasögusafns Íslands** eru númer eitt að safna og varðveit hvers konar prentað mál um konur að fornu og nýju, bækur og handrit eftir konur, óprentuð handrit og önnur skjöl eins og fundargerðir, starfsskýrslur, skjöl, og erlend rit sem hafa gildi fyrir sögu kvenna. Einnig að sjá til þess að skráð sé allt sem safnið eignast til að mynda heimildir um sögu kvenna sem er að finna annars staðar. Til að greiða fyrir áhuga fólks um sögu íslenskra kvenna og veita aðstoð við að afla heimilda og miðla þekkingu um sögu kvenna. Síðast en ekki síst, þá hvetur safnið fólk til að halda til haga hvers konar heimildum sem kunna að hafa þýðingu fyrir sögu kvenna og  að eiga samvinnu við kvennasögusöfn í öðrum löndum.

**Í stjórn safnsins eru** Rakel Adolphsdóttir forstöðukona safnsins og þriggja manna stjórnarnefnd skipa:
* Bragi Þorgrímur Ólafsson, fulltrúi Landsbókasafns Íslands-Háskólabókasafns
* Vilborg Eiríksdóttir, fulltrúi Kvennafélagssambands Íslands
* Ragnheiður Kristjánsdóttir, fulltrúi RIKK-Rannsóknarstofnun í jafnréttisfræðum
*Fyrrum forstöðukonur safnsins voru Anna Sigurðardóttir (1975-1996), [[Erla Hulda Halldórsdóttir]] (1996-2001) og Auður Styrkársdóttir (2001-1016)*

## Tengill
*Kvennasögusafn Íslands
Kvenréttindafélag Íslands

**Kvenréttindafélag Íslands** er félag á Íslandi sem vinnur að því að bæta réttindi kvenna.

Félagið var stofnað árið 1907 á heimili Bríetar Bjarnhéðinsdóttur og var hún fyrsti formaður félagsins og gengdi þeirri stöðu næstu 20 árin. Markmið félagsins við stofnun var að starfa að því að íslenskar konur fengju fullt stjórnmálajafnrétti á við karlmenn, kosningaréttur, kjörgengi svo og embættisgengi og rétt til atvinnu með sömu skilyrðum og karlmenn. Félagið hefur ásamt fleiri kvennasamtökum aðsetur í Hallveigarstöðum.

Kvenréttindafélag Íslands gefur út ársritið 19. júní, eitt elsta tímarit á Íslandi, sem hefur komið út á kvenréttindadeginum árlega frá 1951.

## Tengill
*Kvenréttindafélag Íslands 
* 19. júní  ,
Kvennaframboð

**Kvennaframboð** er þegar boðnir er fram í stjórnmálum listar einvörðungu skipaðir konum. Á Íslandi hafa á tveimur tímabilum verið kvennaframboð á Íslandi þar sem samtök kvenna hafa boðið fram sérstaka lista við borgarstjórnarkosningar og kosningar til Alþingis.

## Kvennaframboðin 1982-1983
Samtök um kvennaframboð voru stofnuð á fjölmennum fundi á Hótel Borg þann 31. janúar árið 1982. Það mættu 300-400 konur á stofnfundinn.  Kvennaframboðið fékk tvo fulltrúa kjörna í borgarstjórn Reykjavíkur og tvo fulltrúa í bæjarstjórn Akureyrar árið 1982. Á Akureyri tók framboðið þátt í meirihlutasamstarfi kjörtímabilið 1982-1986 en bauð þó ekki fram aftur í næstu kosningum, oddviti listans þar var Valgerður H. Bjarnadóttir. Þá buðu samtökin (Kvennalistinn) fram í þremur kjördæmum í alþingiskosningunum árið 1983. Þau hlutu 5,5% atkvæða og komu þremur fulltrúum á þing.
Úur

**Úurnar** var félagsskapur ungra kvenna sem starfaði innan Kvenréttindafélags Íslands. Kvenréttindafélagið stofnaði árið 1968 æskunefnd. Í nefndina máttu ganga allar félagskonur 35 ára og yngri. Í nóvember 1969 voru 18 ungar konur skráðar í nefndina. Rauðsokkuhreyfingin var stofnuð nokkru síðar og  Vilborg Dagbjartsdóttir kynnti Rauðsokkuhreyfinguna á fundi hjá Úunum en  konurnar í æskunefnd Kvenréttindafélagsins kusu þó að halda áfram sínu starfi en renna ekki saman við Rauðsokkahreyfinguna. Þann 18. nóvember 1970 samþykktu konurnar á fundi að  hér eftir kæmu þær fram undir starfsheitinu Úur. Nafnið er sótt til persónu í bók Halldórs Laxness Kristnihald undir Jökli sem kom út um þetta leyti eða árið 1968.

Úurnar voru margar kennarar og þeim blöskraði sú sýn á íslenskar konur sem fram kom í kennslubókum þeirra tíma og kynbundið launamisrétti. Nokkrar Úanna skoðuðu námsbækur og  gerðu úttekt á handavinnukennslu drengja og stúlkna sem þá var kynskipt og könnuðu boðskap barnabóka. Fyrstu afskipti Úanna af stjórnmálum voru undirskriftasöfnun í kringum Kvennaskólafrumvarpið.

## Tengill
*Kvennasögusafn - Úurnar
Hallveigarstaðir

Kvennaheimilið **Hallveigarstaðir** er bygging að Túngötu 14 í Reykjavík. Það var byggt af kvennasamtökum og ætlað að vera miðstöð þeirra. Söfnun stóð frá 1919, eða stuttu eftir að konur hlutu kosningarétt. Endanleg staðsetning hússins var ákveðin 1934 og árið 1953 var það teiknað. 

Kvennaheimilið var vígt árið 1967 og var nefnt Hallveigarstaðir í minningu Hallveigar Fróðadóttur, fyrstu húsfreyjunnar í Reykjavík, eiginkonu Ingólfs Arnarsonar. 

Ýmis félagasamtök sem berjast fyrir jafnrétti og kvenréttindum hafa haft aðsetur í húsinu t.d Kvenfélagasamband Íslands, Bandalag kvenna í Reykjavík, Kvenréttindafélag Íslands, Kvennaráðgjöfin, Druslubækur og doðrantar, W.O.M.E.N. Samtök kvenna af erlendum uppruna og Mannréttindaskrifstofa Íslands. 

Húsið var lengi þungur fjárhagslegur baggi á íslenskum kvennasamtökum og hluti þess er í útleigu m.a. til sendiráðs Kanada, Færeysku ræðismannsskrifstofunnar og Vinstri hreyfingarinnar græns framboðs. Samkomusalur er í kjallara hússins og þar hafa farið fram margar kvennasamkomur.

## Starfsemi alþjóðlegra stofnana í húsinu

* Færeyska ræðismannsskrifstofan
* Sendiráð Kanada

## Samtök
*Kvenréttindafélag Íslands
*Kvenfélagasamband Íslands
*Vinstrihreyfingin grænt framboð
*Samtök kvenna af erlendum uppruna á Íslandi

## Tenglar
* ''Kvennaheimilið Hallveigarstaðir''; grein í Alþýðublaðinu 1943
**[http://hallveigarstadir.is/ Hallveigarstaðir]*
*''W.O.M.E.N. Samtök kvenna af erlendum uppruna á Íslandi''

## Tilvísanir
Bleikja

**Heimskautableikja** (oftast kölluð **bleikja**) (fræðiheiti: *Salvelinus alpinus*) er laxfiskur sem lifir bæði í ferskvatni og sjó á norðlægum slóðum. Hún getur náð allt að 12 kílóum að þyngd, en er oftast mun minni og vegur sjaldan meira en 500 grömm. Nafnið vísar til rauðbleiks litar á kvið fisksins.

Bleikja er sá ferskvatnsfiskur sem finnst nyrst og lifir í súrefnisríkum köldum vötnum sem botnfrjósa ekki. Afbrigði sem gengur í sjó, svokölluð sjóbleikja, hrygnir í ferskvatni.

Bleikja er vinsæl í sportveiði, og bleikjueldi er stundað í einhverjum mæli á Íslandi og í Noregi.

## Bleikjueldi
Bleikjueldi er fiskeldi þar sem bleikjan er alinn upp í sláturstærð í eldisstöðvum. Árið 2010 var framleiðsla á bleikju á Íslandi um 3.500 tonn. 

Helstu bleikjustöðvar á Íslandi eru Íslandsbleikja, Fagradalsbleikja, Glæðir, Tungusilungur, Hólalax, Rifós og Fiskeldið Haukamýrsgili. Um 70% af bleikjuframleiðslu 2009 var í höndum Íslandsbleikju en fyrirtækið rekur matfiskaeldi á Reykjanesi og seiðaeldi í Ölfusi. Margar af eldisstöðvum á Íslandi voru upphaflega byggðar fyrir laxeldi.

Stofnkostnaður við hefðbundnar strandeldisstöðvar (fiskur alinn í kerjum)  er mjög hár en þar er fiskur alinn upp í trefjaplastkerjum en einnig er fiskur alinn í dúkklæddum tjörnum og er talið að kostnaður við gerð jarðvegstjarna sé ekki nema 1/6 af gerð hefðbundinna kerja. Algengastu jarðvegstjarnir eru lengdarstraumstjarnir 1,5 m djúpar, 3 metra breiðar og 30 metra langar. Slíkar tjarnir líkjast framræsluskurðum. Tjarnirnar eru dúklagðar til að auðvelda þrif og forðast jarðvegsbakteríur.

Vaxtarhraði fiska er háður hitastigi. Við venjulegar aðstæður 9-10 C tekur 12 mánuði fyrir seiði að ná í 100 gr þyngd. Talið er að við góðar aðstæður og skipulag megi framleiða 50-70 kg á ári af bleikju á hvern rúmmetra eldisrýmis í kerjum.
Helsti kostnaður við bleikjueldi fyrir utan aðgang að vatni og landi er raforka vegna dælingar, súrefni, seiði, fóður og laun.

## Heimildir
* Staða bleikjueldis og framtíðarhorfur 2009 
* Bleikjueldi - Þróun og hönnun landeldisstöðva 

## Tenglar
* Veiðimálastofnun.
Bleikjuættkvísl

**Bleikjuættkvísl** (fræðiheiti: *Salvelinus*) er ættkvísl laxfiska sem inniheldur bleikju og murtu. Fiskar af þessari ættkvísl eru með ljósar doppur á dökku hreistri að ofan og uggar eru með ljósri rönd yst. Margar tegundir af þessari ættkvísl eru vinsælir í sportveiði og Kanadableikja t.d. er ræktuð í fiskeldisstöðvum.

## Tegundir

* (*[[Salvelinus agassizi]]*) (Garman, 1885)
* (*[[Salvelinus albus]]*) (Glubokovsky, 1977)
* bleikja eða heimskautableikja (*[[Salvelinus alpinus]]*) (Linnaeus, 1758) 
* (*[[Salvelinus anaktuvukensis]]*) (Morrow, 1973)
* (*[[Salvelinus andriashevi]]*) (Berg, 1948)
* (*[[Salvelinus aureolus oquassa]]*)  (Bean 1887)
* (*[[Salvelinus boganidae]]*) (Berg, 1926)
* (*[[Salvelinus colii]]*) (Günther, 1863) 
* (*[[Salvelinus confluentus]]*) (Suckley, 1859)
* (*[[Salvelinus czerskii]]*) (Drjagin, 1932)
* (*[[Salvelinus drjagini]]*) (Logashev, 1940)
* (*[[Salvelinus elgyticus]]*) (Viktorovsky & Glubokovsky, 1981)
* (*[[Salvelinus fimbriatus]]*) (Regan, 1908)
* lækjarbleikja eða lækjarlonta eða lindableikja (*[[Salvelinus fontinalis]]*) (Mitchill, 1814)
* (*[[Salvelinus gracillimus]]*) (Regan, 1909) 
* (*[[Salvelinus grayi]]*) (Günther, 1862) 
* (*[[Salvelinus inframundus]]*) (Regan, 1909) 
* (*[[Salvelinus jacuticus]]*) (Borisov, 1935)
* (*[[Salvelinus japonicus]]*) (Oshima, 1961) 
* (*[[Salvelinus killinensis]]*) (Günther, 1866) 
* (*[[Salvelinus leucomaenis]]*) (Pallas, 1814)
* (*[[Salvelinus levanidovi]]*) (Chereshnev, Skopets & Gudkov, 1989) 
* (*[[Salvelinus lonsdalii]]*) (Regan, 1909) 
* (*[[Salvelinus mallochi]]*) (Regan, 1909) 
* suður-skrautbleikja (*[[Salvelinus malma krascheninnikova]]*) (Taranetz, 1933)
* skrautbleikja (*[[Salvelinus malma malma]]*) (Walbaum, 1792)
* (*[[Salvelinus maxillaris]]*) (Regan, 1909) 
* murta (*[[Salvelinus murta]]*) (Sæmundsson, 1909)
* blettasilungur eða Kanadableikja  (*[[Salvelinus namaycush]]*) (Walbaum, 1792)
* (*[[Salvelinus neiva]]*) (Taranetz, 1933)
* (*[[Salvelinus obtusus]]*) (Regan, 1908) 
* (*[[Salvelinus perisii]]*) (Günther, 1865) 
* (*[[Salvelinus profundus]]*) (Schillinger, 1901) 
* (*[[Salvelinus scharffi]]*) (Regan, 1908) 
* (*[[Salvelinus struanensis]]*) (Maitland, 1881) 
* Þingvallableikja (*[[Salvelinus thingvallensis]]*) (Sæmundsson, 1909)
* (*[[Salvelinus tolmachoffi]]*) (Berg, 1926)
* (*[[Salvelinus trevelyani]]*) (Regan, 1908) 
* (*[[Salvelinus umbla]]*) (Linnaeus, 1758) 
* (*[[Salvelinus willoughbii]]*) (Günther, 1862) 
* (*[[Salvelinus youngeri]]*) (Friend, 1965)
Roderick Chisholm

**Roderick M. Chisholm** (fæddur 1916 í Seekonk í Massachusetts, dáinn 1999 í Providence, Rhode Island) var bandarískur heimspekingur sem er einkum þekktur fyrir verk sitt í þekkingarfræði, frumspeki, um frjálsan vilja og heimspeki skynjunar. Hann lauk Ph.D. gráðu við Harvard-háskóla undir leiðsögn Clarence Irving Lewis og kenndi við Brown University.

Fyrsta stóra rit Chisholms var kennslubók um þekkingarfræði sem nefndist *Theory of Knowledge*. Meginverk hans var *Person and Object* (titill bókarinnar vísar til rits W.V.O. Quines *Word and Object*).

Chisholm var a frumspekilegur hluthyggjumaður undir áhrifum frá Platoni og rökhyggjumaður í hefð G.E. Moore og Franz Brentano. Hann andmælti árásum Quines á hluthyggjuna, atferlishyggju hans og afstæðishyggju. Chisholm varði möguleikann á raunþekkingu með því að höfða til *[[a priori]]* lögmála í þekkingarfræði en af því leiddi að í flestum tilfellum er skynsamlegra að treysta á skilningarvit sín og minni heldur en að vantreysta þeim. Hann varði einnig möguleikann á inntaksmikilli sjálfsþekkingu og hluthyggju í siðfræði ekki ósvipaða þeirri sem W.D. Ross hélt fram. Meðal annarra bóka Chisholms eru *The Problem of the Criterion*, *Perception* og *A Realist Theory of the Categories* en sennilega eru fjölmörgar tímaritsgreinar hans betur þekktar en nokkur bóka hans. 

Chisholm þáði oft innblástur frá sögu heimspekinnar og vísaði oft í ritverk fornaldarheimspekinga, miðaldaheimspekinga, nýaldarheimspekinga og jafnvel meginlandsheimspekinga (enda þótt stundum hafi hann verið gagnrýndur fyrir efnistök sín). Eigi að síður bar hann gríðarmikla virðingu fyrir sögu heimspekinnar þvert gegn ríkri tilhneigingu bandarískra heimspekinga til þess. Chisholm þýddi nokkur verka Brentanos og Husserls og lagði nokkuð að mörkum til endurreisnar hlutafræðinnar á 8. áratug 20. aldar. 

Chisholm hafði mikil áhrif á marga af nemendum sínum, þ.á m. Richard Taylor, Jaegwon Kim, Keith Lehrer, R. C. Sleigh, Ernest Sosa, Fred Feldman, Terence Penelhum og Dean Zimmerman.

## Heimildir
* 
* Hahn, L. E. (ritstj.), *The Philosophy of Roderick Chisholm* (The Library of Living Philosophers) (Open Court, 1997).

## Tengill
* Heimasíða Chisholms  hjá Brown University
Tycho Brahe

**Tycho Ottesen Brahe** (fæddur 14. desember 1546 í Knudstrup á Skáni í Danmörku, dáinn 24. október 1601 í Prag) var danskur stjörnufræðingur og gullgerðarmaður. Hann lærði stjörnufræði í Mið-Evrópu, og útskrifaðist árið 1570. Hann var lénsherra á eyjunni Hveðn á Eyrarsundi, í hirð Friðriks annars Danakonungs.

Tycho Brahe missti nefið þann 29. desember 1566 í sverðeinvígi við Manderup Parsbjerg. Í kjölfarið lét hann útbúa fyrir sig gervinef úr gulli og silfri  og fékk í framhaldi af því áhuga á gullgerðarlist og læknisfræði. Hann kom heim í apríl 1567 með gerfinef sitt. Hann var með afskræmt andlit fyrir lífstíð. Faðir hans vildi helst að hann lærði lögfræði og yrði embættismaður, enda kom hann úr valdamikilli fjölskyldu. Tycho tókst þó hvað eftir annað að fá föður sinn til að senda sig í ferðir til útlanda, til að fullkomna tæki sín til stjörnuskoðunar. Faðir hans dó árið 1571 og ári eftir kynntist hann unnustu sinni, Kristin Jørrgensdatter.

Á sama ári og hann kynntist unnustu sinni, 1572, varð hann vitni að halastjörnuhrapi. Með athugum sínum hrakti hann þá skoðun að halastjörnur væru fyrirbæri í andrúmslofti jarðar. Þvert á móti komst hann að þeirri niðurstöðu að halastjarnan væri sex sinnum fjær jörðu en tunglið.

Tycho byggði sér höll á Hveðn, Uraníuhöll þar sem hann hafði aðstöðu til stjörnuathugana og fjölda gullgerðarofna. Höllin stóðst ekki illviðrin á eynni, en Tycho byggði þá nýja sem hann nefndi Stjörnuhöll. Hann varð feiknavinsæll fræðimaður og nemendur flykktust að honum, en hann var vandlátur og því þótti það happ að komast til náms í höll hans.

Eftir lát Friðriks 2. 1588 naut Brahe ekki sömu hylli við hirðina og áður. Hann flutti sig þá til Prag og gekk í þjónustu Rúdólfs 2., keisara rómverska keisaradæmisins. Þar átti hann í samstarfi við stærðfræðinginn Jóhannes Kepler. Arfleifð Tycho Brahe felst í stjörnuathugunum hans sem voru frammúrskarandi á sínum tíma. Út frá athugunum sínum setti hann fram kenningu sína um sólkerfið þannig, að sólin og tunglið hringsóluðu um jörðina, en reikistjörnurnar, aðrar en jörðin, hringsóluðu um sólina. Þetta var í raun sambræðingur úr kenningum Kóperníkusar og Aristótelesar. Með þessu gat hann áfram nýtt eðlisfræði Aristótelesar og nýtt sér betri hringalögun Kóperníkusar.

Tycho er sagður hafa látist vegna þess að hann hafi ekki viljað brjóta kurteisisvenjur hirðarinnar og standa upp frá miðju borðhaldi til að kasta af sér vatni. Af þeim sökum hafi komist ígerð í þvagblöðruna og hann hafi látist ellefu dögum síðar. Sagt er að á dánarbeði sínu hafi hann hrópar "Ó, að ekki verði talið, að ég hafi til ónýtis lifað". Hann var jarðaður í Prag með mikilli viðhöfn. Kona hans lést í fátækt þremur árum síðar.

Hin miklu mannvirki Tycho á Hveðn grotnuðu niður. Uraníuborg var rifin og steinar hennar notuð í önnur hús. Árin 1823-24 voru byggingarnar grafnar upp og eru þau fáu áhöld sem fundust nú á litlu safni.

## Tilvísanir
W.D. Ross

Sir **(William) David Ross** (15. apríl 1877 – 5. maí 1971) var skoskur heimspekingur, einkum þekktur fyrir starf sitt í siðfræði. Þekktasta bók hans er *[[The Right and The Good]]* (1930). Siðfræði hans er skyldusiðfræði sem varð til sem viðbragð við siðfræði G.E. Moore. Ross ritaði einnig bækur um fornaldarheimspeki og bók hans *Aristotle* (1923) hefur einkum notið vinsælda og verið áhrifamikið inngangsrit um heimspeki Aristótelesar

## Líf og störf
William David Ross var fæddur í Thurso, Caithness í norðanverðu Skotlandi. Mestan hluta fyrsta sex ára ævinnar var hann á Indlandi. Hann var menntaður í Royal High School í Edinburgh og við University of Edinburgh. Árið 1895 hlaut hann M.A. gráðu í fornfræði. Námi sínu lauk hann við Balliol College, Oxford og varð lektor við Oriel College árið 1900 og félagi við sama skóla árið 1902.

Ross var skólastjóri (provost) Oriel College, Oxford (1929–1947), framkvæmdastjóri (vice-chancellor) University of Oxford frá 1941 til 1944 og aðstoðarframkvæmdastjóri (pro-vice-chancellor) (1944–1947). Hann var sleginn til riddara sem riddari breska heimsveldisins árið 1928.

Ross kvæntist Edith Ogden árið 1906 og þeim varð fjögurra dætra auðið. Edith lést árið 1953 og Ross lést í Oxford árið 1971. 

## Siðfræði
Ross var sammála Moore um að allar tilraunir til þess að skilgreina siðferðileg hugtök eingöngu á grundvelli náttúrulegra hugtaka fæli í sér náttúrurökvilluna. En Ross færði rök fyrir því að leikslokasiðfræði Moores fæli einnig í sér villu með því að halda því fram að hámörkun gæða væri eina inntak siðferðisskyldna.

Í staðinn færði Ross rök fyrir því að hámörkun gæða sé einungis eitt af við fyrstu sín mörgum (sýnilegum) skyldum, sem eiga þátt í að ákvarða inntak siðferðislegrar skyldu. Ross gefur lista yfir aðrar slíkar skyldur, sem hann heldur ekki fram að sé endanlegur listi. Í hvaða kringumstæðum sem er eru við fyrstu sín margar skyldur sem geta átt við, og þegar við stöndum frammi fyrir siðferðislegum afarkostum, þá geta þessar skyldur jafnvel verið í mótsögn hver við aðra. Eigi að síður er ekki mögulegt að við stöndum nokkurn tímann frammi fyrir raunverulegum siðferðislegum afarkostum, vegna þess að ein af skyldunum sem blasa við okkur vegur ávallt þyngst og gildir umfram hinar. Hún er því *algild skylda*.

## Helstu rit
* *Aristotle* (1923)
* *The Right and the Good* (1930)
* *Foundations of Ethics* (1939)
* *Plato's Theory of Ideas* (1951)
* *Kant's Ethical Theory* (1954)

## Heimild
*
R.M. Hare

**Richard Mervyn Hare** (21. mars 1919 – 29. janúar 2002) var enskur siðfræðingur, sem gegndi stöðu White's Professor of Moral Philosophy við University of Oxford frá 1966 til 1983. Kenningar hans í siðspeki voru áhrifamiklar á síðari hluta 20. öld.

Hare var undir miklum áhrifum A.J. Ayer og Charles L. Stevenson, málspekingunum J.L. Austin og Ludwig Wittgenstein, nytjastefnu og Immanuel Kant.

Nokkrir af nemendum Hares, svo sem Brian McGuinness og Bernard Williams, urðu vel þekktir heimspekingar. Peter Singer, sem er ef til vill frægastur meðal almennings, þekktur fyrir starf sitt í frelsun dýra, var einnig nemandi Hares og hefur þegið ýmislegt úr heimspeki Hares í arf. 

## Helstu rit
* 1952: *The Language of Morals*
* 1963: *Freedom and Reason*
* 1971: *Essays on Philosophical Method*
* 1972: *Essays on the Moral Concepts*
* 1972: *Applications of Moral Philosophy*
* 1981: *Moral Thinking: Its Levels, Methods and Point*
* 1982: *Plato*
* 1989: *Essays in Ethical Theory*
* 1989: *Essays on Political Morality*
* 1992: *Essays on Religion and Education*
* 1993: *Essays on Bioethics*
* 1997: *Sorting out Ethics*
* 1999: *Objective Prescriptions: And Other Essays*

## Heimildir
* 
* Hare, R.M. ''The Language of Morals''. 1952
* Minningargrein um R.M. Hare  í *The Independent*, 6. febrúar, 2002
Júgóslavía

**Júgóslavía** var land á Balkanskaga í Suðaustur-Evrópu mestalla 20. öldina. Nafnið þýðir „land suður-Slavanna“. Í raun var um að ræða þrjú aðskilin ríki sem komu hvert á eftir öðru.

* Fyrsta ríkið var konungdæmi sem stofnað var 1. desember 1918 undir nafninu *Konungdæmi Serba, Króata og Slóvena*. Ríkið breytti um nafn 6. janúar 1929 og hét eftir það *[[Konungdæmið Júgóslavía]]* allt fram að innrás öxulveldanna 6. apríl 1941 í seinni heimsstyrjöldinni. Ríkisstjórnin gafst upp 17. apríl og var landið þá leyst upp.
* Næst var það sósíalískt ríki sem sett var á laggirnar að stríðinu loknu þann 29. nóvember 1945. Fyrst hét það *Lýðræðislega sambandið Júgóslavía*, síðan *Sambandsalþýðulýðveldið Júgóslavía* og frá 7. apríl 1963 hét það *[[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía]]*. Þetta ríki lifði til 15. janúar 1992 en þá höfðu fjögur af sex sambandsríkjum sagt sig úr því. Þjóðernisátök einkenndu síðustu ár lýðveldisins og leiddu þau til borgarastyrjaldarinnar í Júgóslavíu 1991–1995.
* Eftir upplausn Júgóslavíu stóðu tvö sambandsríki eftir, Serbía og Svartfjallaland, og þau stofnuðu þá hið svokallaða *Sambandslýðveldi Júgóslavíu*. Árið 2001 var samþykkt að hætta að nota Júgóslavíunafnið og tók sú breyting gildi 4. febrúar 2003. Arftaki sambandslýðveldisins var hið laustengda bandalag Serbía og Svartfjallaland en árið 2006 var ákveðið að leysa þetta ríki upp.

Á því svæði sem kallaðist Júgóslavía eru í dag 6 ríki: Slóvenía, Króatía, Bosnía og Hersegóvína, Norður-Makedónía, Svartfjallaland og Serbía.

## Heimildir
Vera (tímarit)

**VERA** var  tímarit um konur og kvenfrelsi sem kom út á árunum 1982-2005.

Tímaritið var fyrst gefið út af Kvennaframboðinu í Reykjavík og síðan Kvennalistanum. Þann 24. september 2000 stofnuðu 63 einstaklingar útgáfufélag, Verurnar ehf., sem gaf tímaritið út síðustu árin. 

Ritstjóri Veru á árunum 1988-90 var Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. Síðasti ritstjóri  var Elísabet Þorgeirsdóttir.
Jafnréttisstofa

**Jafnréttisstofa** er íslensk ríkisstofnun sem heyrir undir félagsmálaráðherra en heyrði áður undir forsætisráðuneytið. Jafnréttisstofa annast stjórnsýslu á sviði jafnréttismála á Íslandi í samræmi við lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr. 96/2000. Jafnréttisstofa hefur eftirlit með því að lögum um jafnrétti kynjanna sé framfylgt og sinnir ráðgjöf og fræðslu á þessu sviði.

Jafnréttisstofa var stofnuð á Akureyri í september árið 2000. Þá var miðstöð jafnréttismála á vegum ríkisins flutt frá Reykjavík til Akureyrar og Skrifstofa jafnréttismála  sem staðsett var í Reykjavík lögð niður. Valgerður H. Bjarnadóttir var framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu til ársins 2003 en þá tók Margrét María Sigurðardóttir við. Margrét María Sigurðardóttir lét af störfum sem framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu 1. júlí 2007, en þá tók hún við embætti umboðsmanns barna. Kristín Ástgeirsdóttir var skipuð framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu til fimm ára þann 1. september 2007 og gegndi hún starfinu til ársins 2017 er Katrín Björg Ríkarðsdóttir tók við.

Bent hefur verið á að í Jafnréttisráði hafa oftsinnis verið konur í miklum meirihluta og þykir það skjóta skökku við markmiðum stofnunarinnar.

## Tenglar
* Jafnréttisstofa
*  Lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla
* Fréttatilkynning frá Félagsmálaráðuneyti nr. 533