open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Þjóðarbrot

**Þjóðarbrot** er samfélagslega skilgreindur hópur fólks sem hefur sameiginlegt ætterni eða samfélagslegan, menningarlegan eða þjóðlegan bakgrunn. Meðlimir í þjóðarbroti eiga oft sameiginlegan menningararf, hefðir, sögu, ættjörð, tungumál eða mállýsku, trúarbrögð, matreiðslu, búning og listarhefðir, svo dæmi séu nefnd.

Stærstu þjóðarbrotin (það stærsta er Hankinverjar) samanstanda af milljónum manna en til þeirra smæstu telja aðeins nokkrir tugir manna (svo sem margir frumbyggjahópar). Þjóðarbrot mega skiptast í smærri hópa svo sem ættflokka, sem geta þróast í aðskilin þjóðarbot með tíma ef þeir verða einangraðir frá móðurhópnum.

Greinarmunur er á þjóðarbroti og kynþætti, en hann getur verið umdeildur. Yfirleitt tengist skilgreining á þjóðarbroti menningarvitund ákveðins hóps og byggist á menningarlegum þáttum svo sem sameiginlegu tungumáli og hefðum, meðan hugmyndir um kynþætti tengjast aðallega útlitseinkennum. Fyrir tíma vísindalegrar kynþáttahyggju undir lok 19. aldar voru þessi tvö hugtök þó oft notuð um sama hlut, þar sem margir töldu að menningarleg og félagsleg einkenni hópa tengdust arfgengri aðlögun þeirra að tilteknu umhverfi.

Frá sögulegu sjónarmiði hefur þjóðarbrot stundum tengst þjóðerni. Í Vesturlöndum þróuðust hugtökin „þjóð“ og „þjóðernisstefna“ á 17. öld við ris þjóðríkja. Undir nýlendustefnu vestrænna þjóða þróaðist hugtakið „þjóðarbrot“, þar sem hópar fólks frá sömu þjóð sem bjuggu í öðru ríki sameinuðust. 

Fjölþjóðaríki myndast af einni af tveimur ástæðum: annaðhvort þegar ný landamæri eru teiknuð þvert yfir ættjörð ýmissa þjóða, eða vegna þjóðflutninga eftir stofnun ríkis. Dæmi um fjölþjóðaríki af öðru tagi er víða að finna í Afríku, þar sem ríki sem voru stofnuð við afnýlendun með handahófskenndum landamærum, en líka í Evrópu (t.d. Belgíu og Bretland). Meðal dæma um lönd af hinu taginu eru Þýskaland og Holland, sem voru meira eða minna einsleit þegar þau voru mynduð, en urðu fyrir töluverðum fólksflutningum á seinni hluta 20. aldar.

## Tengt efni
* Kynþáttur
* Ríkislaus þjóð
* Þjóð

## Tilvísanir
Hjörtur Howser

**Hjörtur Howser** (f. 30. júní, 1961, d. 24. apríl 2023) var íslenskur hljómborðsleikari, kennari og leiðsögumaður. Hann lék með ýmsum hljómsveitum eins og Grafík, Kátum piltum og Vinir Dóra. Einnig lék hann um tíma með Mezzoforte og Fræbbblunum. Auk þess var hann um árabil undirleikari og tónlistarstjóri hjá Þórhalli „Ladda“ Sigurðssyni.

Hjörtur lærði á píanó í einkatímum áður en hann hélt til framhaldsnáms í Bandaríkjunum og Svíþjóð. Í Kaliforníu lærði hann kvikmyndatónsmíðar og útsetningar en raftónsmíðar í Stokkhólmi. Hjörtur hefur samið tónlist við fjölda heimildarmynda og sjónvarpsþætti á borð við *[[Heilsubælið í Gervahverfi]]* (1987), *[[Pappírspési (kvikmynd)|Pappírspésa]]* (1988), *[[Leyndarmál vísindanna]]* (2013) og *[[Töfrahetjurnar]]* (2014).

Hjörtur kenndi frá árinu 2000 byrjendum og lengra komnum á hljómborð hjá Námsflokkum Hafnarfjarðar  og byggði „Hljómborðsnámskeið fyrir byrjendur“ á sínu eigin námi og reynslu. Árið 2009 gaf hann út nótna-/kennslubók í samvinnu við Námsflokka Hafnarfjarðar og H-tóna. Á vegum sömu aðila kom út kennsluheftið *Harmonikka fyrir byrjendur* árið 2011 og boðið var upp á samnefnt námskeið í fyrsta sinn.

Hjörtur varð bráðkvaddur við Gullfoss þar sem hann var við störf sem leiðsögumaður, 24. apríl 2023.

## Tenglar
* 
* Frétt um andlát Hjartar á Glatkistunni, með ítarlegri upplýsingum um feril hans.

## Tilvísanir
Joe Hill

**Joe Hill** eða Joel Emmanuel Hägglund eða Joseph Hillström (7. október 1879 - 15. nóvember 1915) var  aðgerðarsinni, ljóðskáld og félagi í IWW. Hann fæddist í Gävle í Svíþjóð. Faðir hans var járnbrautarstarfsmaður sem lést í kjölfar vinnuslyss þegar Joel var átta ára. Þegar móðir hans lést þá keyptu Joel og bróðir hans sér miða til Bandaríkjanna og komu á land á Elliseyju 1902. 

Árið 1914 var kaupmaður  og fyrrum lögreglumaður í Salt Lake City John G. Morrison og sonur myrtir, þeir voru skotnir til bana. Sama kvöld fór Joe Hill til læknis og var þar gert að  skotsári. Joe Hill var ákærður fyrir morðin og tekinn af lífi 19. nóvember 1915.

Meðal kunnari söngtexta Joe Hill var háðsádeilan *Casey Jones - the Union Scab* sem söngflokkurinn *Hálft í hvoru* gerði vinsæla á íslensku sem Palli Hall.
Ríkislaus þjóð

**Ríkislaus þjóð** er þjóðarbrot sem er ekki meirahlutahópur í neinu þjóðríki. Meðlimir í ríkilausri þjóð eru ekki endilega ríkisfangslausir—yfirleitt hafa þeir ríkisfang í ríkinu þar sem þeir búa. Stundum er þeim þó neitað ríkisfang í ríkinu þar sem þeir óska að búa, eða þar sem ættjörð þjóðarbrotsins er. Ríkislausar þjóðir eru ekki viðurkenndar á alþjóðlegum vettvangi, t.d. af íþróttasamtökum svo sem Alþjóðaknattspyrnusambandinu (FIFA) eða alþjóðasamtökum svo sem Sameinuðu þjóðunum. 

Ríkislausum þjóðum er annaðhvort dreift yfir fjölda mismunandi ríkja, svo sem Kúrdar í Írak, Tyrklandi, Íran, Armeníu og Sýrlandi), eða eru minnihlutahópur í ákveðnu héraði í stærra ríki, svo sem Úýgúrar í Xinjiang í Kína. Í sumum tilfellum höfðu ríkislausar þjóðar eigin ríki sem var hernumið eða gerðist hluti af öðru ríki, svo sem Tíbet, sem lýsti yfir sjálfstæði sínu árið 1913. Yfirlýsing var ekki viðurkennd og landið var svo hernumið af Kína árið 1951. Kínverska ríkisstjórnin heldur því fram að Tíbet sé ókljúfanlegur hluti af Kína, þar sem tíbeska ríkisstjórnin í útlegð heldur fram að Tíbet sé sjálfstætt ríki undir ólöglegu hernámi.

Sumar þjóðir sem einu sinni voru ríkislausar urðu svo að þjóðríkjum, svo sem Balkanskagaþjóðir eins og Króatar, Serbar, Bosníumenn, Slóvenar, Svartfellingar, Kosóvar og Makedóníumenn. Rómafólk er kannski undantekning við þessa reglu, því það á enga skýra ættjörð og lífir hirðingjalífi, og hefur ekki lýst yfir vilja til að stofna sitt eigið ríki.

Fyrst ekki öll ríki eru þjóðríki er fjöldi þjóða sem búa í fjölþjóðaríki án þess að þær séu teldar ríkislausar.

## Dæmi um ríkislausar þjóðir
Grænjaxlinn

**Grænjaxlinn** (franska: Le Pied-tendre) eftir Morris (Maurice de Bevere) og René Goscinny er 33. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1968, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Sval (f. Le Journal de Spirou) á árunum 1967-68.

## Söguþráður

Baldur Badmington, enskur hefðarmaður, kemur til villta vestursins ásamt einkaþjóni sínum Jósepi að vitja arfs. Arfurinn er búgarður á stórri jörð í nágrenni Þurrkverkarbæjar og ætlar Baldur að setjast þar að og halda áfram búskap. Þetta fellur í grýttan jarðveg hjá eiganda nágrannajarðar, Gúma Gikks, sem vill ólmur komast yfir jörð nágranna síns. Gúmi ákveður því að veita Baldri óblíðar móttökur að hætti villta vestursins og reynir að spilla fyrir áformum hans. Þegar tilraunir Gúma renna út í sandinn ákveður hann að setja á svið eigin dauða í því skyni að koma sök á Baldur og Lukku Láka og fá þá dæmda fyrir morð. Lukku Láki og Baldur reyna að komast undan, en eru gripnir af skerfaranum og liði hans. Eftir sýndarréttarhöld á kránni eru Lukku Láki og Baldur dæmdir til hengingar, en Láka tekst að flýja með því að stökkva út um glugga á bak Léttfeta. Lukku Láka tekst að fletta ofan af ráðabruggi Gúma og koma í veg fyrir á síðustu stundu að Baldur verði hengdur. Baldur skorar þá á Gúma að gera út um málið í einvígi að breskum sið.

## Fróðleiksmolar

* Í sögunni um Grænjaxlinn heldur Goscinny áfram að gera góðlátlegt grín að Bretum og breskri menningu með svipuðum hætti og í Ástríki í Bretlandi sem kom út tveimur árum fyrr. Brandarinn um volga, breska bjórinn gengur t.d. aftur þegar Baldur og Jósep fara á krána. Þeir félagar áttu eftir að birtast aftur síðar í bókinni Le Klondike sem kom út árið 1996.
* Innblástur sögunnar er kvikmyndin Ruggles of Red Gap frá árinu 1935 sem fjallar um dvöl bresks einkaþjóns í villta vestrinu.
* Albert Uderzo, sem teiknaði sögurnar um Ástrík gallvaska, var sannfærður um að Baldur Badmington væri skopstæling á sér. Morris neitaði því alla tíð.
* Bókin um Grænjaxlinn var gefin út af Dargaud útgáfufélaginu þrátt fyrir að sagan hafi áður birst í teiknimyndablaðinu Sval sem keppinauturinn Dupuis gaf út, enda yfirsást stjórnendum Dupuis að tryggja sér einkarétt á útgáfu sögunnar.
* Í eftirmála íslensku útgáfu bókarinnar kemur fram að sagan af Grænjaxlinum sé oft ásamt Póstvagninum talin hátindurinn i samstarfi þeirra Morris og Goscinny.

## Íslensk útgáfa

Grænjaxlinn var gefin út af Fjölva árið 1980 í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen. Þetta er 26. bókin í íslensku ritröðinni.
Inúítamál

**Inúítamál** eru ein af tveimur greinum í málættinni eskimóamál, sem tilheyra sjálf eskimó-aleútísk málum. Tungumálin í þessari ætt eru:
* iñupiaq (Norður-Alaska, 3.500 talendur)
* inúktitút (Austur-Kanada, 24.000 talendur)
* inuvialuktun
* grænlenska (47.000 talendur)
** inuktun (Norðvestur-Grænland)
** vesturgrænlenska
** austurgrænlenska

Inuítamál eru skyld júpikmálum, sem eru töluð í vestur- og suðurhluta Kanada og austurhluta Rússlands.
Inúktitút

**Inúktitút** (ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ) er eitt stærsta inúítamál sem er talað í Kanada. Það er talað í Nýfundnalandi og Labrador, Quebec, norðurausturhluta Manitoba og Núnavút. Inúktitút er skrifað með kanadíska atkvæðatáknrófinu. 

Tungumálið er opinberlega viðurkennt í Núnavút ásamt inuinnaqtun, en saman eru þessi tungumál kölluð *inuktut*. Það er lögfræðilega viðurkennt í Nunavik—hluta af Quebec—og er opinbert kennslumál í skólum þar. Það er líka að hluta viðurkennt á Nunatsiavut—inuítasvæði í Labrador í kjölfar samnings við kanadísku rikísstjórninni. Samkvæmt kanadíska manntalinu eru talendur inúktitút um það bil 35.000 í Kanada, þar með talið 200 talendur sem búa ekki á hefðbundnu heimaslóðum Inúíta.
Kanadískt atkvæðatáknróf

**Kanadískt atkvæðatáknróf** er atkvæðatáknróf notað til að skrifa fjölda tungumála frumbyggja Kanada, svo sem inuítamál, algonkisk mál og áður fyrr atabaskísk mál. Verðmæti táknrofsins er metið mikils vegna öðruvísi útlits miðað við latneska stafrófið og hve auðvelt það er að læra það. Fyrir seinni hluta 19. aldar voru Cree-menn meðal þeirra læsustu í heimi. 

Kanadíska atkvæðatáknrófið er notað til að skrifa öll cree-mál, frá naskapi, sem er talað í Quebec, til þeirra sem eru talin í Klettafjöllum. Táknrófið er líka notað til að skrifa inúktitút í austurhluta Kanada, þar sem latneska stafrófið er líka í opinberri notkun. Það var notað til að skrifa atabaskísk mál en er það ekki lengur. Frumbyggjar í Bandaríkjunum á landamærum við Kanada hafa af og til notað atkvæðatáknrófið til að skrifa tungumál þeirra, en það er að mestu leyti sérkanadískt fyrirbæri.

## Grundvallaatriði
Hvert tákn í rófinu táknar samhljóð, en stefna þess táknar sérhljóð. Þetta er sérstakur eiginleiki kanadíska atkvæðastafrófsins, en í öðrum táknrófum er einstakt tákn fyrir hverja samsetningu samhljóðs og sérhljóðs. Sem dæmi má nefna samhljóðið *p*, sem á cree er táknað með ermamerki. Ef merkið stefnir upp á við, ᐱ, þýðir það *pi*. Ef merkinu er snúið á hvolf, ᐯ, þá táknar það *pe*. Ef það stefnir í vinstri átt, ᐸ, þýðir það *pa*, en í hægri átt, ᐳ, *po*. 

Mismunandi samhljóð og sérhljóð eru táknuð með táknunum á mismunandi tungumálum, en hljóðgildin svara meira eða minna til þeirra sem eru notuð á cree.

::Úreltu *sp-*táknin, sem Unicode styður ekki, eru táknuð hér með latneskum og kýrillískum stöfum; það er engin góð staðgengd fyrir *spi.*

## Saga
Enski trúboðinn James Evans fann kanadíska atkvæðatáknrófið upp árið 1840 fyrir tvö tungumál, cree og ojibwe. Innblástur hans var Cherokee-atkvæðatáknrófið, fundið upp af Sequoyah sem naut mikilla vinsælda meðal málhafa cherokee. Evans hafði lent í vandræðum með að reyna að nota latneska stafrófið og snéri svo til kunnáttu sinnar í devanagarí og hraðritun. Í fyrstu voru aðrir trúboðar tregir og neituðu að nota að það, en frumbyggjarnir tóku það upp með miklum hraða, þannig að samkvæmt þjóðsögu Cree-manna var það talið eiga rætur sínar í menningu þeirra.

## Heimild
*
Fritillaria glauca

***Fritillaria glauca*** er tegund af liljuætt oft kennd við  **Siskiyou**.

Tegundin er upprunnin í norður Kaliforníu og suður Oregon, þar sem hún finnst í í skriðum af serpentin á fjallshlíðu þar.

## Lýsing
Þetta sjaldgæfa blóm er með stuttan stöngul, 5 - 30 sm, með tvö til fjögur þykk sigðlaga blöð. Plantan er oft krangaleg með sveigðum eða bognum stöngli; hún vex oft á bersvæði á fjöllum. Blómið er lútandi og með sex þykkum krónublöðum 1-2 sm löng. Þau eru gul yfir í fjólublá og þétt dröfnótt. Fræin eru vængjuð.

## Heimildir

## Ytri tenglar
*Jepson Manual Treatment
*Calphotos Photo gallery litmyndir
*Turner Photographics, Liliaceae ''Fritillaria glauca'' Siskiyou Fritillary litmyndir
*Fritillaries: The Genus Fritillaria West of the Cascade Mountains of Oregon and Washington, Siskiyou Fritillary Fritillaria glauca litmyndir
Fritillaria japonica

***Fritillaria japonica*** er jurt af liljuætt sem var lýst af Friedrich Anton Wilhelm Miquel.  Engar undirtegundir finnast skráðar.

## Myndir


Fritillaria japonica in Mount Fujiwara 1999-04-04.jpg


## Heimildir





## Ytri tenglar
Nokia 2760

**Nokia 2760** er samlokusími frá Nokia. Hann var settur á markað 2007 og framleiddur í Ungverjalandi. Hann virkar á farsíma tíðnunum 900, 1800, 850 og 1900. Síminn er annars kynslóðar farsími.

## Tilvísanir
Karnak

**Karnak** eru miklar hofrústir frá tíma Egyptalands hins forna á austurbakka Nílar 2,5km norðan við Lúxor. Þekktust eru Karnakhofið og Lúxorhofið. Upphaf hofbygginga á þessum stað má rekja til valdatíma Senúsret 1. á tíma Miðríkisins (1971-1926 f.Kr.). Byggingu svæðisins lauk að mestu á tíma 18. konungsættarinnar, en yngstu byggingarnar eru frá 30. konungsættinni.
Svarti september

**Svarti september** getur átt við um:
* Svarta september í Jórdaníu, borgarastyrjöldina í Jórdaníu 1970-1971
* Svarta september, palestínsk hryðjuverkasamtök sem stóðu fyrir blóðbaðinu í München 1972
Svarti september í Jórdaníu

**Svarti september í Jórdaníu** (arabíska: أيلول الأسود‎; *aylūl al-aswad*) var borgarastyrjöld í Jórdaníu sem hófst í september árið 1970 og lauk í júlí 1971. Helstu átökin voru milli Frelsissamtaka Palestínumanna (PLO) undir forystu Yasser Arafat og Jórdaníuhers undir forystu Husseins Jórdaníukonungs. Nágrannaríkið Sýrland tók þátt í átökunum til stuðnings Palestínumönnum og með fulltingi Sovétríkjanna. 

Átökin hófust þegar Hussein konungur reyndi að takmarka starfsemi samtaka Palestínumanna í landinu. Palestínumenn svöruðu með því að setja upp eigið landamærakerfi og vegabréfaeftirlit. Eftir misheppnaðar tilraunir til að myrða Hussein konung skipaði hann hernum að ráðast gegn Palestínumönnum og setti herlög 15. september 1970. Þúsundir Palestínumanna féllu í átökunum sem fylgdu í kjölfarið. Þann 31. október undirritaði Arafat friðarsamkomulag sem fól í sér óskorað vald Husseins yfir Jórdaníu og að Palestínumenn hlíttu jórdönskum lögum. Hluti Palestínumanna hafnaði samkomulaginu og átök hófust aftur í nóvember. Lokaaðgerð Jórdaníuhers var í júlí 1971 þegar síðasta andstaðan var barin niður. 

Samtökin Svarti september voru stofnuð sem hryðjuverkahópur innan Fatah-hreyfingar Arafats. Samtökin stóðu fyrir nokkrum hryðjuverkaárásum utan Jórdaníu á þessum árum. Hópur palestínskra skæruliða flúði til Líbanon eftir borgarastyrjöldina og áttu þar þátt í að hrinda borgarastyrjöldinni í Líbanon af stað.
Þriðja krossferðin

**Þriðja krossferðin** eða **Konungakrossferðin** var krossferð sem Hinrik 2. Englandskonungur og Filippus 2. Frakkakonungur leiddu til Landsins helga til að ná aftur þeim löndum sem Seljúkveldið hafði lagt undir sig. Krossferðin náði markmiðum sínum að mestu og krossfarar lögðu borgirnar Akkó og Jaffa undir sig, en mistókst að ná Jerúsalem. 

Eftir ósigur krossfara í Annarri krossferðinni og sigra gegn Fatímídum ríkti Saladín yfir sameinuðu Sýrlandi og Egyptalandi. Hann náði Jerúsalem á sitt vald árið 1187 og þrengdi að krossfararíkjunum. Hinrik og Filippus ákváðu þá að leggja niður ágreiningsmál og gerast bandamenn. Þegar Hinrik lést árið 1189 tók sonur hans, Ríkharður ljónshjarta, við enska hernum. Hinn aldraði keisari, Friðrik Barbarossa, leiddi líka stóran her yfir Anatólíu en drukknaði í á 10. júní 1190 áður en hann náði til Landsins helga. Flestir hermenn hans sneru þá heim aftur. 

Filippus og Leópold 5. hertogi, arftaki Friðriks, sneru heim frá Landinu helga þegar þeir höfðu lagt Akkó undir sig 12. júlí 1191. Ríkharður hélt áfram og lagði Jaffa undir sig, sem var forsenda fyrir árás á Jerúsalem. Í nóvember sótti her hans til Jerúsalem en neyddist til að hörfa. Í júlí árið eftir náði Saladín Jaffa aftur á sitt vald en Ríkharður lagði borgina fljótt aftur undir sig. Eftir það ákvað Saladín að semja um frið við Ríkharð sem hvarf frá Landinu helga 9. október 1192.
Krákulilja

***Fritillaria montana*** er fjölær jurt af liljuætt, upprunnin í suður og austur Evrópu: Frakklandi, Ítalíu, Grikklandi, Austurríki, Ungverjalandi, Júgóslavíu (öllum 7 hlutunum), Albaníu, Búlgaríu, Rúmeníu, Úkraínu og evrópuhluta Rússlands.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Alpine Garden Society - Plant Encyclopaedia, ''Fritillaria montana''
Bílsprengja

**Bílsprengja** er heimatilbúin sprengja sem komið er fyrir í bíl eða öðru farartæki og sprengd. Bílsprengjur eru notaðar við morð, hryðjuverk og í skæruhernaði til að drepa farþega í bílnum, fólk í nágrenni bílsins eða til að valda skemmdum á byggingum. Hægt er að fela mikið magn af sprengiefni í bílum og koma fyrir án þess að það veki grunsemdir. Bílsprengjur eru sprengdar með ýmsum hætti, til dæmis þegar hurðin er opnuð, bíllinn settur í gang, stigið á eða af bensíngjöf eða bremsu, eða einfaldlega með kveikiþræði eða tímastilltri hvellhettu. Eldsneyti í eldsneytistanki bílsins getur aukið við sprengikraft sprengjunnar sjálfrar.
Dellys

**Dellys** (arabíska: دلّس‎) er lítill strandbær í norðurhluta Alsír, norðan við Tizi Ouzou og austan við ána Sebaou. Hann er þekktur fyrir miðborg (kasbah) frá tímum Tyrkjaveldis, tvo vita og strendur. Íbúar voru tæplega 20 þúsund árið 1998. 

Árið 2007 sprakk bílsprengja í bænum nærri flotastöð með þeim afleiðingum að 30 létust.
Massachusettsflóanýlendan

**Massachusettsflóanýlendan** var ensk nýlenda við Massachusettsflóa á austurströnd Norður-Ameríku sem var stofnuð á fyrri helmingi 17. aldar. Nýlendan náði yfir stóran hluta þess sem í dag er kallað Nýja England, þar með talið borgirnar Salem og Boston. Hún náði yfir hluta nútímafylkjanna Massachusetts, Maine, New Hampshire, Rhode Island og Connecticut. 

Nýlendan var stofnuð af Massachusettsflóafélaginu, þar á meðal fjárfestum í Dorchesterfélaginu sem stofnaði skammlífa nýlendu á Annhöfða. Stofnun nýlendunnar hófst 1628 og tókst vel. Um 20.000 manns fluttu þangað frá Englandi á 4. áratugnum. Íbúar voru flestir hreintrúarmenn og leiðtogar nýlendunnar voru undir miklum áhrifum frá hreintrúarpredikurum. Leiðtogar nýlendunnar voru kjörnir en einungis frjálsir menn sem höfðu fengið formlega inngöngu í kirkjuna höfðu kosningarétt. 

Í fyrstu voru samskipti nýlendunnar við frumbyggja góð en versnuðu brátt vegna menningarmunar og vegna þrýstings frá nýlendum Hollendinga. Þetta leiddi til Pekvotstríðsins 1636 til 1638 og síðan Stríðs Filippusar konungs 1675 til 1678. Eftir það héldu þeir frumbyggjar sem eftir voru á lífi frið við nýlenduna. 

Nýlendunni vegnaði vel efnahagslega og hún átti í viðskiptum við Vestur-Indíur og England. Skortur á peningum varð til þess að stofnuð var myntslátta árið 1652. Eftir Stúart-endurreisnina í Englandi var nýlenduleyfið afturkallað 1682. Jakob 2. Englandskonungur stofnaði síðan Nýja-Englandsumdæmið 1686 til að treysta yfirráð sín yfir öllum ensku nýlendunum í Norður-Ameríku. Það var lagt niður eftir Dýrlegu byltinguna 1688. Árið 1691 var nýlendan sameinuð Plymouth-nýlendunni í eitt Massachusettshérað undir stjórn landstjórans William Phips.
Massachusettsflói

**Massachusettsflói** er flói við Atlantshafsströnd Norður-Ameríku. Strönd hans nær um 68km frá Önnuhöfða í norðri að Plymouth-höfn í suðri. Innst við flóann er bandaríska borgin Boston í fylkinu Massachusetts. 

Norðurströnd flóans er klettótt en suðurströndin láglend og sendin. Fjöldi höfða og nesja liggja út í flóann auk lítilla eyja, sérstaklega utan við Bostonhöfn. Helstu víkur eru Gloucester-höfn, Nahantflói, Salemhöfn, Marblehead-höfn og Lynnhöfn norðan megin, Bostonhöfn, Dorchester-flói og Quincy-flói vestan megin og Hinghamflói sunnan megin. Stundum er Þorskhöfðaflói talinn með sem hluti af Massachusettsflóa.
Umsátrið um La Rochelle

**Umsátrið um La Rochelle** var atburður í Húgenottauppreisninni og markar hátind átakanna milli mótmælenda og kaþólikka í Frakklandi. Umsátrinu lauk með algjörum sigri konungsins, Loðvíks 13., yfir húgenottum í La Rochelle þrátt fyrir stuðning Englendinga við þá síðarnefndu.

Liðsöfnun konungs við La Rochelle hófst í ágúst 1627 og 10. september var fyrstu fallbyssuskotunum hleypt af. Hermenn í umsátursliðinu voru um 30.000 en íbúar borgarinnar (sem var þá önnur eða þriðja stærsta borg Frakklands) um 27.000. Borgin gafst upp eftir fjórtán mánaða umsátur 28. október 1628.
Vallónía

**Vallónía** (franska: *Wallonie*, þýska: *Wallonie(n)*, hollenska: *Wallonië*, vallónska: *Walonreye*, lúxemborgíska: *Wallounesch*) er svæði í suðurhluta Belgíu þar sem íbúarnir eru aðallega frönskumælandi. Svæðið nær yfir 55% af flatarmáli Belgíu en íbúar þess eru um það bil þriðjungur allra Belga. Franska samfélagið í Belgíu sér um mál tengd menntun og menningu, og er ekki hluti af stjórnsýslueiningunni Vallóníu. Vallónía er annað tveggja héraða sem mynda Belgíu, hitt er Flæmingjaland. Í austurhluta Vallóníu er lítill þýskumælandi minnihluti, en hann myndar þýska samfélagið í Belgíu og hefur eigin stjórn og þing sem stýra menningarmálum.

Í iðnbyltingunni varð mikill uppgangur í Vallóníu vegna stórra kola- og járnauðlinda, og var svæðið í öðru sæti á eftir Bretlandi hvað varðar iðnvæðingu. Í kjölfarið varð héraðið afar auðugt, og frá upphafi 19. aldar til miðju 20. aldar var Vallónía ríkari helmingurinn í Belgíu. Frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar hefur dregið töluvert úr mikilvægi þungaiðnaðar og þess vegna er Flæmingjaland ríkara héraðið í dag. Hagkerfið í Vallóníu hefur dregist mikið saman frá þeim tíma og þar ríkir mikið atvinnuleysi og landsframleiðsla á mann er töluvert minni en í Flæmingjalandi. Hagfræðilegt misvægi og tungumálaklofningur milli svæðanna tveggja er uppspretta mikilla stjórnmáladeilna í Belgíu.

Höfuðborg Vallóníu er Namur, en stærsta borgarsvæðið er Liège. Fjölmennasta sveitarfélagið er Charleroi. Flestar stærstu borgir í Vallóníu og tveir þriðju hlutar íbúanna eru í „iðnaðardalnum“ svokallaða, sem er svæðið í kringum Sambre-á og Meuse-á. Í norðri liggur miðbelgíska sléttan, sem er frekar gróskumikil eins og Flæmingjaland. Í suðri liggur Ardennes, sem er frekar strjálbýlt og fjöllótt. Vallónía liggur að Flæmingjalandi og Hollandi í norðri, að Frakklandi í suðri og vestri, og að Þýskalandi og Lúxemborg í austri.
Ahmad al Abbas

**Ahmad al-Abbas** (arabíska: أحمد العباس‎; ... – 1659) var síðasti soldán Marokkó af Sa'diætt. Hann var sonur Múhameðs esh-Sheikh es-Seghir og tók við völdum við lát hans 1655. Ríki hans náði í reynd aðeins yfir borgina Marrakess og nágrenni hennar, en aðrir hlutar landsins voru í höndum sjálfstæðra fusta eða stríðsherra. Árið 1658 gerði höfuð ættarinnar Banu Hilal, Abu Bakr al-Shabani, uppreisn og settist um borgina. Ahmad hélt árið eftir til fundar við uppreisnarmenn (sem voru frændur hans) en þeir tóku hann höndum og myrtu hann. Abu Bakr hélt svo inn í borgina og gerði son sinn, Abd al-Karim ben Abu Bakr al-Shabani, að soldán. Hann ríkti til dauðadags 1668 og þá tók sonur hans, Abu Bakr ben Abd al-Karim, við völdum. Árið 1669 náði Al-Rashid borginni á sitt vald og lét brenna Abu Bakr lifandi.
Henri-Paul Motte

**Henri-Paul Motte** (13. desember 1846 – 1. apríl 1922) var franskur listmálari sem sérhæfði sig í sögulegum viðfangsefnum. Hann lærði hjá Jean-Léon Gérôme og hóf að sýna í Salon de Paris árið 1874. Árið 1892 fékk hann inngöngu í frönsku heiðursfylkinguna. Á Heimssýningunni í París árið 1900 vann hann bronspening. Þekktasta málverk hans er af Richelieu kardinála í umsátrinu um La Rochelle frá 1881.
Stríð Póllands og Svíþjóðar 1626–1629

**Stríð Póllands og Svíþjóðar 1626–1629** var fjórða í röð styrjalda milli Pólsk-litháíska samveldisins og Svíþjóðar á 17. öld. Það hófst með árás Svía á litháískt herlið í Lettlandi 1626 og lauk með Altmarksamningnum eftir ósigur Svía í orrustunni um Honigfelde í júní 1629 þar sem pólski höfuðsmaðurinn Stanisław Koniecpolski naut liðsauka frá Heilaga rómverska ríkinu. Gústaf 2. Adolf Svíakonungur slapp naumlega lifandi úr síðustu orrustunni. Með samningnum fengu Svíar að halda Líflandi og nokkrum hafnarbæjum í hertogadæminu Prússlandi auk 2/3 hluta skipatolls borganna Danzig og Elbląg næstu sex árin.
Peter Minuit

**Peter Minuit**, **Pieter Minuit**, **Pierre Minuit** eða **Peter Minnewit** (milli 1580 og 1585 – 5. ágúst, 1638) var vallónskur landstjóri í Nýja Hollandi í Norður-Ameríku frá 1626 til 1631 og Nýju Svíþjóðar 1638. Honum er almennt eignaður heiðurinn af því að hafa keypt Manhattaneyju af Lenapeindíánum árið 1626. 

Peter Minuit var frá Wesel þar sem nú er Norðurrín-Vestfalía í Þýskalandi en var þá hluti af hertogadæminu Kleve í Heilaga rómverska ríkinu. Hann hélt til Hollands árið 1625 og hóf störf fyrir Hollenska Vestur-Indíafélagið. Eftir fyrstu ferð sína til Nýja Hollands var hann skipaður þriðji landstjóri nýlendunnar. Árið 1631 var honum sagt upp af félaginu. Hann sneri þá aftur til Kleve. Nokkrum árum síðar samdi hann við sænsku stjórnina um stofnun sænskrar nýlendu, Nýju Svíþjóðar, við Delaware-fljót. Hann lést í hitabeltisstormi á eyjunni Saint Kitts þar sem hann var að kaupa tóbak til endursölu í Evrópu til að borga upp aðra ferð með sænska landnema til Nýja heimsins.
Delaware-fljót

**Delaware-fljót** er eitt af stærstu fljótum Atlantshafsstrandar Bandaríkjanna. Fljótið er 634 km langt og vatnasvið þess er 36.570 km² að stærð. Það rennur um fimm fylki: New York, New Jersey, Pennsylvania, Maryland og Delaware. Upptök þess eru á tveimur stöðum í Catskillfjöllum í New York-fylki.
Hollenska Vestur-Indíafélagið

**Hollenska Vestur-Indíafélagið** (hollenska: *Geoctroyeerde Westindische Compagnie*) var hollenskt verslunarfélag með einkaleyfi á verslun í Vestur-Indíum frá stofnun þess 3. júní 1621. Auk þess fékk það vald yfir þrælaversluninni á Atlantshafi. Félagið starfaði því bæði í Vestur-Afríku og Ameríku. Félagið stóð fyrir stofnun nýlenda og verslunarstaða í Nýja heiminum og herjaði á spænsk og portúgölsk skip og nýlendur með sjóránum.

Fyrsta Vestur-Indíafélaginu gekk ekki vel, aðallega vegna stríðs Hollands og Portúgals um nýlendur á strönd Brasilíu sem var félaginu mjög kostnaðarsamt. Félagið hafði mikil umsvif í þrælaversluninni og átti verðmætar eignir í Vestur-Afríku en þar kom að það varð gjaldþrota og var leyst upp árið 1674. Vegna eftirspurnar eftir þrælum í nýlendunum var félagið endurreist árið eftir. Eftir fjórða stríð Englands og Hollands var ljóst að félagið var ófært um að verja eigin nýlendur fyrir óvinaríkjum. Stjórn Hollands keypti því öll hlutabréf í félaginu 1791 og tók árið eftir yfir stjórn allra nýlenda þess.
Stríð Hollands og Portúgals

**Stríð Hollands og Portúgals** voru langvinn vopnuð átök hollensku verslunarfélaganna Austur-Indíafélagsins og Vestur-Indíafélagsins við Portúgalska heimsveldið. Þau fólust aðallega í árásum hollenskra skipa á nýlendur og verslunarstaði Portúgala. Á vissan hátt var þetta stríð útflutningur á Áttatíu ára stríðinu í Evrópu milli Hollands og Spánar, þar sem Portúgal var á þessum tíma í konungssambandi við Spán. Stríðið hafði þó í raun lítið með Evrópu að gera og snerist aðallega um tilraunir Hollendinga til að skapa nýlenduveldi og stjórna nýlenduversluninni. Stríðið hófst með orrustunni um Bantam í Indónesíu 27. desember 1601 og því lauk með Haagsáttmálanum árið 1661 þar sem Holland lét Portúgal eftir Hollensku Brasilíu.

Helsta niðurstaða stríðsins var að Portúgal hélt nýlendum sínum í Afríku og Suður-Ameríku en Holland náði að tryggja sér yfirráð yfir nýlendum í Austurlöndum fjær og Suður-Asíu. Englendingar, sem stundum studdu Hollendinga í stríðinu, högnuðust verulega á þessum átökum milli þessara keppinauta sinna.
Portúgalska heimsveldið

**Portúgalska heimsveldið** var langlífast evrópsku nýlenduveldanna. Upphaf þess má rekja til ársins 1415 þegar Hinrik sæfari lagði borgina Ceuta undir sig en endalok þess miðast annað hvort við afhendingu Maká til Kína árið 1999 eða sjálfstæði Austur-Tímor 2002. Heimsveldið varð í upphafi til vegna landkönnunar Portúgala á 15. og 16. öld. Bartolomeu Dias fór fyrir Góðravonahöfða 1488, Vasco da Gama kom til Indlands 1498 og Pedro Álvares Cabral kom að strönd Brasilíu árið 1500. 

Lönd sem áður voru portúgalskar nýlendur eru meðal annars Angóla, Mósambík, Saó Tóme og Prinsípe, Brasilía og borgirnar Diu og Góa á Indlandi.
José Manuel Imbamba

**José Manuel Imbamba**, (f. 7. janúar, 1965) er erkibiskup rómversk-kaþólsku kirkjunnar í Saurimo á Angóla. Hann var skipaður prestur árið 1991 og frá 1992 til 1995 gengdi hann þjónustu við kirkjuna í Luanda.; 

Hann útskrifaðist frá *Pontifical Urban University* í Róm árið 1999.;

Frá 22. september til 27. september fór hann til Philadelfíu til að heimsækja fjölskyldu sína auk þess að hitta Frans páfa. 

## Myndir

Mynd:BISHOP arch imbamba in lodi italy 2015.jpg|Erkibiskup José Manuel Imbamba Í Lodi 23. ágúst 2015.


## Tilvísanir


## Tenglar
* Catholic-Hierarchy
* Erkiskupsdæmið í Saurimo
Vallónska

**Vallónska** (*Walon*) er rómanskt mál sem var aðalmál í meirihluta Vallóníu í Belgíu og nokkrum þorpum í norðurhluta Frakklands (í kringum Givet) til miðrar 20. aldar. Það tilheyrir ættini *[[langues d'oïl]]*, en franska er mest talaða málið í ættinni. Vallónska varð til þegar furstadæmið Liège var stækkað í suður- og vesturátt árið 980. 

Þrátt fyrir ríku bókmenntasögu vallónsku hefur notkun tungumálsins dregst saman töluvert frá því að Frakkland innlimaði Vallóníu árið 1795. Á þessu tímabili var franska gerð að tungumáli daglegra samskipta og var í miklu meir áberandi stöðu en áður fyrr. Eftir fyrri heimsstyrjöldina varð franska kennslumálið í skólum og frá 1952 var börnum var refsað með lögum fyrir að nota vallónsku. Í kjölfar þess hefur dregið úr miðlun málsins til næstu kynslóðanna, með þeim afleiðingum að málið er næstum orðið útdautt. Í dag hafa flestir unglingar litla sem enga kunnáttu í vallónsku.

Ýmis samtök og hópar eru að vinna í að halda tungumálinu lifandi. Vallónska var formlega viðurkennd sem „innfætt svæðisbundið tungumál“ í Belgíu árið 1990. Auk þess hefur verið unnið að stöðlun málsins, til dæmis voru staðlaðar sameiginlegar stafsetningarreglur teknar upp árið 2003. Áður fyrr var kerfi frá 1900 notað til að rita mismunandi mállýskur, en engar staðlaðar stafsetningarreglur voru til staðar. Nýju reglurnar hafa gert það hægt að gefa út stór ritverk, svo sem vallónska útgáfu Wikipedia, sem var sett á laggirnar árið 2003. Árið 2004 var teiknimyndablað í *[[Tintin]]*-seríunni gefið út á vallónsku.

Vallónska er ólíkari staðalfrönsku en belgísk franska, sem hefur svolítið öðruvísi orðaforða og framburð miðað við staðalfrönsku.
Salaskóli

**Salaskóli** er grunnskóli í í Salahverfi, Kópavogi. Nemendur voru 550 árið 2015. Bekkir eru frá 1.-10. bekkur í 26 bekkjardeildum. Starfsmenn eru 80.

## Tenglar
Salaskóli
Fritillaria pinetorum

***Fritillaria pinetorum***, þekkt undir nafninu furuskóga-vepjulilja (**"pinewoods fritillary"**), er sjaldgæf Norður Amerísk  tegund.

Hún er einlend í Kaliforníu þar sem hún finnst í skuggsælum fjallasógum í Sierra Nevada og San Gabriel fjallakeðjunni. Hún finnst einnig á nokkrum stöðum í Inyo County og Modoc County.

## Lýsing
*Fritillaria pinetorum* er með beinan stöngul milli 10 og 40 sm háan með fjögur til tuttugu mjó blöð. Upprétt blómið er með sex krónublöð, 1-2 sm löng sem eru gul með fjólubláum dröfnum. Hún líkist *[[Fritillaria atropurpurea]]*.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Jepson Manual Treatment - ''Fritillaria pinetorum''
*USDA Plants Profile; Fritillaria pinetorum 
*''Fritillaria pinetorum'' - Photo gallery
Fritillaria pluriflora

***Fritillaria pluriflora*** er sjaldgæf Norður Amerísk tegund af liljuætt.

Þessi planta vex aðallega í N-Kaliforníu. Hún vex einkum í leirjarðvegi í Kyrrahafsmegin í Klettafjöllum.

## Lýsing
*Fritillaria pluriflora* myndar upprétta stöngla sem verða milli  10 - 15 sm háir. Hún hefur allt að tíu þykk, löng, lensulaga blöð  með bylgjuðum jöðrum,sem eru flest niður við jörð. Lútandi blómið er með skærbleik krónublöð, hvert 1 - 4 sm langt. Í miðju hvers blóms er bleik til gul fræva og skærgulir fræflar.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Jepson Manual Treatment - ''Fritillaria pluriflora''
*''Fritillaria pluriflora'' - Calphotos, University of California @ Berkeley, Photo gallery
Fritillaria graeca

***Fritillaria graeca*** er evrópsk jurtategund af liljuætt upprunnin frá Balkanskaga (Albanía, Makedóníu, og Grikklandi) Sumar eldri heimildir segja að tegundin finnist einnig í Serbíu, en öll eintök hafa reynst af afbrigðinu F. g. var. *gussichiae*, sem nú er talið sér tegund nefnd *[[Fritillaria gussichiae]].*.

## Lýsing
*Fritillaria graeca* er með blóm  með rauðum og hvítum röndum og líkist mjög litlum bjöllum - ein á hverjum stilk. Blómgun er á milli apríl og maí. Hún verður um 25 sm há.

;Undirtegundir
**Fritillaria graeca* subsp. *graeca* - austur og suður Grikkland og Krít
**Fritillaria graeca* subsp. *thessala* (Boiss.) Rix - Albanía, Makedónía, norður Grikkland

;Áður meðtaldar
**Fritillaria graeca* var. *gussichiae*, nú nefnd *[[Fritillaria gussichiae]]* 
**Fritillaria graeca* var. *skorpili*, nú nefnd  *[[Fritillaria skorpili]]* 

## Tilvísanir
Fritillaria ojaiensis

***Fritillaria ojaiensis*** er sjaldgæf tegund vepjulilju af liljuætt frá N.- Ameríku. 

Hún er einlend í Kaliforníu með óreglulega útbreiðslu í norðvestur og mið-vestur hluta ríkisins.. Einnig hefur hún fundist meðfram strönd Mendocino County um 650 km í norður 

tegundin er nefnd eftir Ojaiborg í Ventura sýslu.

## Lýsing
*Fritillaria ojaiensis* er með uppréttan stöngul um 50 sm háan. Hin löngu, beinu og mjög grönnu blöð vaxa í hvirfingum neðst á stönglinum og í pörum ofar.

Blómin eru í hálfkvísl. Hvert blóm er með sex krónublöð, 1 - 3 sm löng og græn-gul/-fjólublá með fjólubláum dröfnum.

Tegundin líkist *[[Fritillaria affinis]]* og eru þær stundum taldar sama tegund.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Jepson Manual Treatment — ''Fritillaria ojaiensis''
*''Fritillaria ojaiensis'' — CalPhotos photo gallery
Fritillaria meleagroides

***Fritillaria meleagroides*** er Evrasísk tegund laukplantna af liljuætt, upprunnin í Xinjiang, Rússlandi (Altay Krai, Vestur Síberíu Krai, Evrópuhluta Rússlands, Norður Kákasus), Kazakhstan, Úkraína, og Búlgaría.

*Fritillaria meleagroides* er fjölær laukplanta, allt að 40 sm há. Blöðin eru lensulaga stakstæð, að 15 sm löng. Blómin eru lútandi, bjöllulaga, dökkfjólublá eða brúnfjólublá.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Шахматовидна ведрица, малка ведрица  ''Fritillaria meleagroides'' Patrin ex Schultes fil., Природозащитен статут. Критично застрашен  lýsing á Búlgörsku, Búlgarískt útbreiðslukort, málverk af *Fritillaria meleagroides* í blóma
*Redbook Ukraine, Рябчик малый ''Fritillaria meleagroides'' Patrin ex Schult. et Schult.f. lýsing á Úkraínsku, Úkraínskt útbreiðslukort, ljósmyndir af *Fritillaria meleagroides* í blóma
*Pacific Bulb Society, Miscellaneous ''Fritillaria'' myndir af nokkrum tegundum ásamt *Fritillaria meleagroides*
Fritillaria grandiflora

***Fritillaria grandiflora*** er tegund af liljuætt upprunnin frá Azerbaijan og  Georgíu. Hún vex í blönduðum skógum.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Native range map
Fritillaria gussichiae

***Fritillaria gussichiae*** er Evrópsk tegund af liljuætt, upprunnin frá Búlgaríu, Makedóníu, Serbía, Albanía, og Grikkland.

Tegundin var áður talin til *[[Fritillaria graeca|F. graeca]]* en nýlegar rannsóknir benda til að þetta sé sér  tegund meir í ætt við *[[Fritillaria pontica|F. pontica]].*

## Tilvísanir

## Tenglar
*North American Rock Garden Society ljósmynd
*Гусихиева ведрица /Fritillaria gussichiae - ДПП Рилски манастир   ljósmynd
Matteo Ricci

**Matteo Ricci** (6. október 1552 – 11. maí 1610) var ítalskur jesúítamunkur og einn af upphafsmönnum trúboðs jesúíta í Kína. 

Ricci lærði stærðfræði, heimsfræði og stjörnufræði, auk guðfræði og heimspeki í Róm. Hann var sendur til Maká 1582 og lærði fljótt kínversku og kínverskt letur. Ásamt Michele Ruggieri ferðaðist hann um helstu borgir Guangdong. Þeir settust að í Zhaoqing þar sem Ricci gerði fyrsta heimskortið í evrópskum stíl á kínversku, Kunyu Wanguo Quantu „kort af landafjöld heimsins“, árið 1584. Talið er að þeir Ruggieri hafi þar líka samið kínversk-portúgalska orðabók sem hafði að geyma fyrsta umritunarkerfið úr kínversku letri á latínuletur.

Ricci var rekinn frá Zhaoqing og ferðaðist þá víðar um meginland Kína. Hann kom fyrst til Beijing árið 1598. Árið 1601 var honum boðin staða ráðgjafa við hirð Wanli keisara í Beijing. Hann varð því fyrsti Vesturlandabúinn sem fékk að koma inn í Forboðnu borgina. Hann fékk frjálsan aðgang en hitti aldrei keisarann sjálfan. Heimskortið hans var prentað á kostnað keisarans árið 1602 og hafði gríðarleg áhrif. Hann stofnaði líka fyrstu kaþólsku kirkjuna í Beijing, Xuanwumen-kirkju árið 1605. Ricci lést í Beijing árið 1610 og var jarðaður þar að beiðni Diego de Pantoja, en annars kváðu reglur um að allir útlendingar skyldu jarðaðir í Maká.
Piet Heyn

**Piet Heyn** eða **Piet Pieterszoon Hein** (25. nóvember 1577 – 18. júní 1629) var hollenskur flotaforingi og kapari á vegum Hollenska lýðveldisins í Áttatíu ára stríðinu og Stríði Hollands og Portúgals. 

Hann var sonur skipstjóra og fór ungur á sjó. Spánverjar handtóku hann þegar hann var um tvítugt og hann var galeiðuþræll í fjögur ár. Árið 1607 hóf hann störf fyrir Hollenska Austur-Indíafélagið og sigldi til Asíu. Árið 1623 varð hann varaaðmíráll fyrir Hollenska Vestur-Indíafélagið og stýrði árásum á portúgölsk skip og nýlendur. Árið 1628 náði hann sextán skipum úr Spænska fjársjóðsflotanum. Fjársjóðurinn sem þeir náðu greiddi fyrir uppihald hollenska hersins í átta mánuði og hluthafar í félaginu fengu 50% arð á hlutafé sitt það árið. Þegar hann sneri heim var honum fagnað sem hetju.

Eftir deilur við Vestur-Indíafélagið gerðist hann flotaforingi fyrir lýðveldið. Hann lést í sjóorrustu við Dúnkarka nærri Ostend.
Leikför um landið

**Leikför um landið** (franska: *Western Circus*) eftir Morris (Maurice de Bevere) og René Goscinny er 36. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1970, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Pilote á árunum 1969-70.

## Söguþráður
Á flótta undan indíánum lenda Lukku Láki og Léttfeti í flasinu á risavöxnum fíl. Fílar eru sjaldséðir í villta vestrinu og indíánarnir flýja í ofboði, en fíllinn reynist vera sirkusfíllinn Fiddi, ein skærasta stjarna Vestra leikhússins sem er á ferð um landið að breiða út listina. Leikhúsið skipa hinn góðglaði og rauðnefjaði Bárður Mullumbull forstjóri og fjölskyldumeðlimir hans og slæst Lukku Láki í för með hópnum til bæjarins Úlfavirkis þar sem hópurinn ætlar að troða upp. Í bænum fer plásskóngurinn Zilli demantstönn með öll völd og þegar bæjarbúar sýna Vestra leikhúsinu meiri áhuga en hinni árlegu reiðkeppni Zilla hugsar hann leikhópnum þegjandi þörfina og ræður leigumorðingjann Jóa Skellinöðru til að skjóta Fidda. Verkið reynist snúnara en til stóð og þegar Jói fer á taugum og missir marks af þriggja metra færi þarf Zilli að leita annarra ráða. Með því að sleppa sirkusljóninu Nelsoni út úr búri sínu tekst Zilla að skapa skelfingu í bænum og snúa almenningsálitinu gegn Vestra leikhúsinu. Leikhúsið fær þó að halda eina hátíðarsýningu til styrktar góðu málefni. En Zilli er ekki af baki dottinn og fær indíánahöfðingjann Halta-Uxa til að ráðast á leikhúsið og brenna leiktjaldið með logandi örvadrífu. Virðist þá öll nótt úti fyrir Vestra leikhúsið, en Lukku Láki geymir tromp í erminni.

## Fróðleiksmolar

* Eins og rakið er í eftirmála bókarinnar er sagan innblásin af hinum raunverulega vestra-sirkus sem ferðaðist um Bandaríkin þver og endilöng í kringum aldamótin 1900 undir stjórn hinnar frægu sýningarhetju villta vestursins William F. Cody (Vísunda-Villa). Naut leikhópur hans mikillar velgengni um áraraðir og ferðaðist margoft til Evrópu til að taka þátt í sýningum þar. Vestra-sirkusinn átti eftir að koma við sögu síðar í bókinni La Légende de l'Ouest sem kom út árið 2002.
* Sirkusstjórinn Bárður Mullumbull er skopstæling á bandaríska kvikmyndaleikaranum og háðfuglinum W.C. Fields (1879-1946).
* Í sögunni ræðir Bárður Mullumbull um starfsbróður sinn Barnum. Þar er átt við sirkusstjórann P. T. Barnum.
* Lúla Sprengikúla og dansmeyjar hennar troða upp á Zillabar í bókinni. Þær höfðu áður birst í sögunni Daldónaborg og þá í mun stærra hlutverki.
* Emil Örn Kristjánsson er höfundur eftirmálans í íslensku útgáfu bókarinnar þótt þess sé hvergi getið í bókinni sjálfri.

## Íslensk útgáfa
Leikför um landið var gefin út af Fjölva í íslenskri þýðingu Þórs Stefánssonar árið 1979. Þetta er 17. bókin í íslensku ritröðinni.

## Heimildir
* http://sveppagreifinn.blogspot.com/2020/09/o177-nokkur-heimskupor-rattata.html
Fritillaria maximowiczii

***Fritillaria maximowiczii*** er jurtategund af liljuætt frá norðaustur Kína (Hebei, Heilongjiang, Jilin, Liaoning) og austur Rússlandii (Zabaykalsky Krai, Amurhéraði, Khabarovsk, Primorye). 

## Lýsing
*Fritillaria maximowiczii* er laukmyndandi fjölæringur allt að 60 sm há. Laufin eru í hvirfingum, lensulaga, allt að 10 sm löng. Blómin eru lútandi, rauðfjólublá með gulum blettum.

## Tilvísanir

## Tenglar
*line drawing of ''Fritillaria maximowiczii'' , Flora of China Illustrations vol. 24, fig. 113, 2-3
Afgangsþingið

**Afgangsþingið** var þing þeirra sem héldu stöðu sinni á Langa þinginu eftir hreinsanir Prides ofursta 6. desember 1648. Þingherinn í Ensku borgarastyrjöldinni undir stjórn Prides ofursta varnaði þá þingmönnum inngöngu og handtók fjölda þeirra. Tæplega helmingur þingmanna Enska þingsins sat eftir í afgangsþinginu. Þar var þá kominn meirihluti fyrir stofnun lýðveldis og síðar fyrir því að dæma Karl 1. til dauða fyrir landráð. 

Árið 1653 rak Oliver Cromwell afgangsþingið úr þingsalnum og skipaði sjálfur nýtt þing, þing Barebones, byggt á tilnefningum frá safnaðarkirkjum hverrar sýslu. 

Við lát Cromwells 1658 tók sonur hans, Richard Cromwell, við stöðu lávarðar Englands. Hann kallaði þriðja verndarþingið saman árið 1659 en tókst ekki að mynda ríkisstjórn og herinn setti hann því af eftir sjö mánuði í embætti. Þann 6. maí 1659 kallaði herinn því afgangsþingið saman aftur. Vegna átaka um skipan yfirmanna hersins tók herforinginn John Lambert sig til og útilokaði þingið frá Westminsterhöll 13. október. Yfirmaður heraflans í Skotlandi, George Monck, lýsti þá yfir stuðningi við þingið og hélt suður með her sinn. Lambert hélt til móts við hann en her hans leystist smám saman upp á leiðinni vegna liðhlaups og hann neyddist til að snúa aftur til London. Herforinginn Charles Fleetwood neyddist því til að láta kalla þingið saman aftur. Þingið skipaði þá Monck yfirmann hersins í Englandi og Skotlandi. Monck kallaði þá þingmenn Langa þingsins sem Pride hafði útilokað aftur í þingsalinn með því skilyrði að þingið samþykkti að leysa sjálft sig upp eftir almennar kosningar. Langa þingið var síðan leyst upp 16. mars 1660 eftir að hafa undirbúið löggjöf um endurreisn konungdæmis í Englandi.
Norðvesturhéruðin

**Norðvesturhéruðin** (enska: *Northwest Territories*, franska: *les Territoires du Nord-Ouest*)  er fylki í Norðvestur-Kanada. Fylkið á landamæri að Bresku Kólumbíu, Alberta og Saskatchewan í suðri, Júkon í vestri og Nunavut í austri. Höfuðstaðurinn er Yellowknife. Í fylkinu búa rúmlega 44 þúsund manns (2019). Rúmur helmingur íbúa er af frumbyggjaættum.

Námuvinnsla hefur verið þar á gulli og demöntum og einnig vinnsla á jarðgasi og olíu. 

## Landsvæði
Fylkið er 1.346.106 ferkílómetrar að stærð. Barrskógar og túndra eru áberandi í landslaginu og túndran algengari eftir því sem norðar dregur. Hvítgreni vex allt að óshólmum Mackenziefljóts á 69. breiddargráðu og er það þar með norðlægasta barrtré Norður-Ameríku. Mackenziefljót sem rennur um fylkið er stærsta og lengsta fljót Kanada. Stöðuvatnið Stóra-Bjarnarvatn er stærsta stöðuvatn Kanada. Stóra-Þrælavatn er dýpsta stöðuvatn í Norður-Ameríku. Hæsti punktur fylkisins er Nirvana-fjall (2.773 m), við landamærin að Júkon.

Þjóðgarðurinn Wood Buffalo-þjóðgarðurinn er að hluta til í fylkinu.

## Heimild
*
Apasagjáin

**Apasagjáin** (franska: Canyon Apache) eftir Morris (Maurice de Bevere) og René Goscinny er 37. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1971, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Pilote sama ár.

## Söguþráður

Lukku Láki er sendur af indíánaverndarráðinu til Gjávirkis (Fort Canyon) á slóðum Apasa-indíána til að rannsaka hvers vegna ekki hefur tekist að semja frið við Kímíkúra-apasa og höfðingja þeirra, Patrónímó. Í ljós kemur að stjórnandi riddaraliðsins í Gjávirki, Ó´Nólan ofursti, fyrirlítur Apasana þar sem syni hans var rænt af Apösum á unga aldri og ekkert spurst til hans síðan. Lukku Láki fer til fundar við Apasana í því skyni að reyna að koma á friði og grafast fyrir um örlög sonar ofurstans. Lukku Láki nær að vinna traust Patrónímos og fær inngöngu í ættflokkinn eftir að hafa staðist karlmennskuþrekraunir Apasana, en töfralæknir ættflokksins tortryggir hann eftir sem áður. Eftir að Lukku Láki spillir fyrir umsátri indíánanna við Apasagjána álíta þeir Láka svikara og skilja hann eftir bundinn við jörðina, ofurseldan þeim örlögum að verða illvígum maurum að bráð. Ungur indíánapiltur, Kojotító, sem Lukku Láki hafði vingast við, kemur honum til bjargar og Lukku Láki heldur í flýti til Gjávirkis sem indíánarnir hafa umkringt. Riddaraliðið á við ofurefli að etja og þegar Ó´Nólan ofursti ríður einn gegn indíánunum eru hann og Lukku Láki teknir höndum og fluttir til búða indíánanna handan landamæranna í Mexíkó. Þeir eru bundnir við kvalastaurinn þar sem á að brenna þá til dauða, en á síðustu stundu grípa örlögin í taumana.

## Fróðleiksmolar

* Apasagjáin verður að teljast ein af "alvarlegustu" sögunum í bókaflokknum um Lukku Láka. Hún fjallar um átök indíána og hvítra manna og hatur þeirra á hvor öðrum af meiri dýpt en gert er í fyrri bókum í seríunni. Líklegt er að Morris og Goscinny hafi við gerð bókarinnar verið undir áhrifum frá kvikmyndinni Little Big Man með Dustin Hoffman frá árinu 1970, en myndin þótti taka málstað indíána í deilum þeirra við hvíta menn og draga upp raunsannari mynd af framferði bandaríska hersins í átökunum en áður hafði verið gert.
* Eins og við á um eldri indíánabókina 20. riddaraliðssveitina er söguþráður Apasagjárinnar að hluta til byggður á vestrakvikmyndum John´s Ford frá 5. og 6. áratugnum, en hliðstæður má einkum finna í kvikmyndunum Fort Apache frá 1948, Rio Grande frá 1950 og jafnvel The Searchers frá 1956.
* Öftustu rammar bókarinnar sýna Bandaríki nútímans og má sjá bæði bifreið og myndavél. Þetta er einsdæmi í öllum Lukku Láka bókum Morris og Goscinny.
* Í eftirmála íslensku útgáfunnar er fjallað um átök hvítra landnema og indíána. Myndin sem fylgir (Árásin á vagnalestina) er eftir bandaríska listmálarann Frederick Remington, en síðar var heil bók í bókaflokknum, L'Artiste peintre, helguð honum.

## Íslensk útgáfa

Apasagjáin var gefin út af Fjölva árið 1978 í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen. Þetta er níunda bókin í íslensku ritröðinni.
Fritillaria macedonica

***Fritillaria macedonica*** er evrópsk jurt af liljuætt, upprunnin frá  Albaníu, Makedóníu, og Serbíu.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Universal Postal Union, Flora of Macedonia - Endemic Species - ''Fritillaria macedonica'' Bornm ljósmynd af Makedónsku frímerki með mynd af *Fritillaria macedonica*
*Balkan Photos, ''Fritillaria macedonica,'' Mavrovo Macedonia 
*Smugmug, North American Rock Garden Society Photographic competition 2012, photo by Kees Jan van Zwienen