open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Björn Jónsson á Melstað

**Björn Jónsson** (um 1506? – 7. nóvember 1550) prestur á Melstað í Miðfirði var sonur Jóns Arasonar biskups og Helgu Sigurðardóttur fylgikonu hans.

Björn og Ari lögmaður bróðir hans fylgdu föður sínum eftir í flestum málum en sagt var að Björn hefði jafnan hvatt hann til stórræða en Ari fremur latt hann. Ari var líka sagður mun vinsælli en Björn, bæði meðal fylgismanna og fjandmanna þeirra feðga. Björn varð prestur á Melstað 1534 og hafði einnig Staðarbakka frá 1547. Þegar Helgi Hallvarðsson, síðasti ábótinn í Þingeyraklaustri, var skikkaður til að fara í suðurgöngu til Rómar vegna barneignar árið 1539 var Björn settur til að gegna ábótastarfinu á meðan og eftir að Helgi lét af störfum 1549 vegna elli og sjúkleika tók Björn við stjórn klaustursins þótt hann yrði ekki ábóti.

Haustið 1549 ákvað Jón biskup að láta til skarar skríða gegn andstæðingum sínum og sendi þá Ara og Björn suður til að handtaka Martein Einarsson biskup og færðu þeir hann norður í land og höfðu í haldi um veturinn. Vorið eftir riðu biskup og synir hans til Alþingis með fjölmennt lið. Eftir þinglok fóru þeir svo í Skálholt og einnig í Viðeyjar- og Helgafellsklaustur og endurreistu þau. Um haustið riðu þeir svo vestur í Dali og ætluðu að ráða niðurlögum Daða í Snóksdal. Þeir komu að Sauðafelli þar sem Daði átti bú og biðu þar um tíma en á meðan safnaði Daði liði og tókst að króa feðgana af í kirkjugarðinum á Sauðafelli og handtaka þá. Þeir voru svo fluttir í Skálholt og höggnir þar 7. nóvember.

Sagt er að Björn hafi borið sig illa, þegar hann var leiddur til höggs, öfugt við Ara, og sagt: „Æ og æ, börnin mín, bæði ung og mörg.“ Og víst er það að hann var barnmargur. Fylgikona hans var Steinunn Jónsdóttir (um 1515 – eftir 1593), dóttir Jóns ríka Magnússonar á Svalbarði á Svalbarðsströnd og konu hans, Ragnheiðar á rauðum sokkum, dóttur Péturs Loftssonar sýslumanns í Djúpadal í Eyjafirði. Á meðal systkina Steinunnar voru þeir Magnús prúði og Staðarhóls-Páll. Steinunn og Björn áttu sjö börn sem upp komust: Jón sýslumann á Holtastöðum (1538 – 1613), Bjarna bónda á Brjánslæk (um 1540 – eftir 1616), Árna bónda á Sauðafelli (um 1540 - um 1590), Magnús bóndi á Hofi á Höfðaströnd o.v. (1541 – eftir 1625), Ragnheiður (f. um 1545), kona Sigurðar Bjarnasonar lögréttumanns á Stokkseyri og formóðir Stokkseyrarættar, Halldóra (f. um 1545), kona Bjarna Pálssonar á Skriðu í Hörgárdal, og Teitur (um 1549 – 1619), lögréttumaður á Hofi í Vatnsdal og Holtastöðum í Langadal. 

Eftir lát Björns giftist Steinunn Ólafi Jónssyni bónda í Snóksdal, dóttursyni Gottskálks biskups Nikulássonar, og síðast Eggert Hannessyni lögmanni.

## Heimildir
*
Tassos Papaðopúlos

**Tassos Níkolaú Papaðopúlos** (gríska: Τάσσος Νικολάου Παπαδόπουλος) var kýpverskur stjórnmálamaður. Hann var fimmti forseti Kýpur.
Mælskufræði handa Alexander

***Mælskufræði handa Alexander*** (eða *Rhetorica ad Alexandrum*) er handbók um mælskufræði sem er eignuð Aristótelesi, að því er talið er ranglega en gjarnan er talið að Anaximenes frá Lampsakos hafi samið verkið um miðja 4. öld f.Kr.

## Tilvísanir


## Tengt efni
* Mælskufræði
* *[[Mælskufræðin]]*
Filippos 2.

**Filippos II** frá Makedóníu (á forngrísku Φίλιππος Β' ο Μακεδών) (stundum nefndur **Filippus Makedoníukonungur** á íslensku) (382 – 336 f.Kr.) var forngrískur konungur í Makedóníu hinni fornu frá 359 f.Kr. til 336 f.Kr. er hann var ráðinn af dögum. Hann var faðir Alexanders mikla og Filipposar III Makedóníukonungs.

Filippos gerði Makedóníu að öflugasta ríkinu í hinum gríska heimi og breiddi út áhrif þess. Mestu munaði um sigur hans á Aþeningum í orrustunni við Kæróneiu árið 338 f.Kr. en þar með voru yfirráð hans í Grikklandi tryggð. Filippos var að undirbúa innráð í Persaveldi þegar hann var ráðinn af dögum. Sonur hans, Alexander mikli, tók við völdum eftir föður sinn og hrinti í framkvæmd innrásaráætlun föður síns.
Borís Spasskíj

**Borís Vasíljevítsj Spasskíj** (rússneska: Бори́с Васи́льевич Спа́сский) (30. janúar 1937 – 27. febrúar 2025) var sovésk-franskur stórmeistari í skák. Hann var tíundi heimsmeistarinn í skák og hélt titlinum frá 1969 til 1972. Hann fluttist frá Sovétríkjunum til Frakklands 1976 og varð franskur ríkisborgari 1978 en sneri aftur til Rússlands árið 2012.

## Tenglar
* 

## Tilvísanir
Pálmalilja

**Pálmalilja** eða **jukka** (fræðiheiti: *Yucca*) er ættkvísl um 50 tegunda sígrænna jurta af þyrnililjuætt. Þær eru þekktar fyrir harðger lensulaga blöð og langa punta með hvítleitum blómum. Jukkur eru upprunnar í Ameríku en eru algengar um allan heim sem skrautjurtir í görðum og innandyra.
Ljósvetninga saga

**Ljósvetninga saga** er Íslendingasaga sem varðveitt er í tveimur megingerðum, A-gerð og C-gerð og inniheldur C-gerðin nokkra Íslendingaþætti sem koma söguþræðinum ekki beint við og virðast vera innskot. Þetta eru Sörla þáttur, Ófeigs þáttur, Vöðu-Brands þáttur og Þórarins þáttur ofsa.

Sagan hefst á frásögn af Þorgeiri Ljósvetningagoða Þorkelssyni á Ljósavatni og sonum hans og kemur Guðmundur Eyjólfsson ríki á Möðruvöllum þar nokkuð við sögu. Þá taka við þrír fyrstnefndu Íslendingaþættirnir en eftir það fjallar sagan aðallega um Guðmund ríka og deilur hans við menn af ætt Ljósvetninga. Eftir dauða Guðmundar snýst sagan svo aðallega um Eyjólf halta son hans og deilur hans við Fnjóskdæli og Ljósvetninga. Sögunni lýkur svo með Þórarins þætti ofsa en þar koma Ljósvetningar ekkert við sögu.
Endurskoðunarnefnd

**Endurskoðunarnefnd** er nefnd sem annast stjórn sem lýtur að innra eftirliti. Í því felst greining og mat á áhættuþáttum og athugun á fyrirkomulagi og virkni eftirlitsaðgerða sem eru hluti þess innra eftirlits sem stjórn ber að koma á fót og viðhalda.
Guðmundur Eyjólfsson ríki

**Guðmundur Eyjólfsson ríki** (d. 1025) var norðlenskur höfðingi og goðorðsmaður á 10. og 11. öld og bjó á Möðruvöllum í Eyjafirði. Hann er aðalpersónan í Ljósvetninga sögu og kemur við sögu í ýmsum öðrum Íslendingasögum.

Faðir hans var að því er segir í Landnámu Eyjólfur Valgerðarson, sonur Einars sonar Auðuns rotins Þórólfssonar landnámsmanns í Saurbæ í Eyjafirði. Kona Einars var Helga dóttir Helga magra. Valgerður móðir Eyjólfs var Runólfsdóttir Gissurarsonar. Bróðir hans var Einar Þveræingur Eyjólfsson, sem bjó á Þverá (seinna Munkaþverá).

Guðmundur var höfðingi mikill og segir í Ljósvetninga sögu að hann hafi haft hundrað hjóna (vinnuhjúa) og hundrað kúa. „Það var og siður hans að láta löngum vera með sér göfugra manna sonu og setti þá svo ágætlega að þeir skyldu engan hlut eiga að iðja annan en vera ávallt í samsæti með honum.“ Hann var goði og átti þingmenn bæði í Eyjafirði og Þingeyjarsýslu og reið um með þrjátíu menn og heimsótti þingmenn sína.

Kona Guðmundar var Þórlaug dóttir Atla ramma, sonar Sæmundar suðureyska landnámsmanns í Skagafirði. Þau áttu nokkur börn. Í Ljósvetninga sögu segir að synir Guðmundar, Eyjólfur halti og Koðrán, hafi tekið arf eftir hann. Raunar segir Landnáma að móðir Koðráns hafi verið Þjóðgerður dóttir Flóka Vilgerðarsonar en það stenst illa tímans vegna. Eyjólfur kvæntst Yngvildi dóttur Síðu-Halls og var Þórey dóttir þeirra móðir Sæmundar fróða en Þorsteinn sonur þeirra faðir Ketils biskups.

## Tenglar
* 
*
Þórarins þáttur ofsa

**Þórarins þáttur ofsa** er stuttur Íslendingaþáttur. Hann er þó ekki heill, endirinn hefur glatast, en frá atburðum í þættinum er einnig sagt í Fóstbræðra sögu.

Í þættinum segir frá Þórarni ofsa Þórðarsyni á Stokkahlöðum í Eyjafirði, sem var „ofláti mikill og afbragðsmaður“. Hann lenti eitt sinn skipi sínu í Hraunhöfn með húsavið en hitti þá fyrir Þorgeir Hávarsson, sem þá hafði vegið frænda Þórarins. Börðust þeir og féll Þorgeir þótt hann væri mikill kappi og verðist frækilega, enda hafði Þórarinn miklu fleiri menn. Hann hjó höfuðið af Þorgeiri og lagði í salt en hafði það svo með sér til Alþingis sumarið eftir.

Þorgeir hafði verið hirðmaður Ólafs konungs digra og þegar hann frétti af atburðum sendi hann fé til Eyjólfs Guðmundssonar á Möðruvöllum, sonar Guðmundar ríka, með þeirri orðsendingu að hann vildi að Þórarinn yrði drepinn. Þættinum lýkur þar sem þeir Þórarinn og Eyjólfur ríða báðir til leiðarþings en samkvæmt því sem segir í Fóstbræðra sögu var  Þórarinn veginn þar.
Pantsen Lama

**Pantsen Lama**, einnig skrifað **Panchen Lama** (tíbetska:  པན་ཆེན་བླ་མ) sem einnig er nefndur **Panchen Rimpoche** eða **Tashi Lama**  er næst æðsti leiðtogi í Gelug-grein tíbetsks búddisma. Pantsen Lama er álitinn vera búddann Amitabha endurholdgaður. Titillinn þýðir nánast „fræðimaðurinn mikli“ og er settur saman úr sanskrítarorðinu *paṇḍita* (fræðimaður) og tíbetska orðinu *chenpo* (hinn mikli). Það var hinn fimmti Dalai Lama sem uppgötvaði fyrsta Pantsen Lama á 17. öld. Eftir andlát Dalai Lama er Pantsen Lama ábyrgur fyrir því að finna endurholdgun hans og öfugt.

Árið 1924 lentu hinn þrettándi Dalai Lama og hinn níundi Pantsen Lama í harðsvíruðum deilum sem enduðu með því að sá síðarnefndi flúði frá aðalstöðvum sínum í klaustrinu í Shigatse. Kínversk yfirvöld reyndu að notfæra sér þessar deilur og buðu Pantsen Lama að setjast að í Kína. Þegar níundi Pantsen Laman dó 1937 reyndu kínversk yfirvöld að stjórna því hver yrði fyrri valinu sem næsta endurholdgun. Fyrir valinu varð Chökyi Gyaltsen, en yfirvöldin í Lhasa samþykktu það ekki. Það var ekki fyrr en eftir innrás Kínverja í Tíbet 1951 sem hinn fjórtándi Dalai Laman neyddist til að samþykkja valið á hinum nýja Pantsen Lama.

Hinn tíundi Pantsen Lama lést 1989 og hófst þá leit að endurholdgun hans. Hinn fjórtándi Dalai Lama viðurkenndi Gedhun Chökyi Nyima þann 14. maí 1995 sem hinn ellefta í endurholdgunarröð Pantsen Lama. Kínverska ríkisstjórnin valdi hins vegar annað barn, Gyancain Norbu, í staðin. Gedhun Chökyi Nyima var settur í stofufangelsi sex ára gamall. Það er með öllu óvíst hvar hann er eða hvort hann er en á lífi.
  
## Neðanmálsgreinar

 
## Heimildir
* Hilton, Isabel. *The search for the Panchen Lama* (London: Viking, 1999). ISBN 0-670-86141-3. Libris 5102532.
* Goldstein, Melvyn C. *The snow lion and the dragon* (Berkeley: University of California Press, 1997).
* Kapstein, Matthew T. *The Tibetans* (Oxford: Blackwell Publishing, 2006). ISBN 978-0-631-22574-4.
 
## Tengt efni
* Tíbet
* Dalai Lama

## Tenglar
Hálogaland

:*Getur líka átt við íþróttahúsið [[Hálogaland (íþróttahús)|Hálogaland]].* 
**Hálogaland** eða **Hålogaland** er gamalt nafn á landsvæði norðarlega í Noregi. Á 9. og 10. öld var það nafn á sjálfstæðu smákonungdæmi sem náði yfir hluta af Tromsfylki, Nordland og suður í Norður-Þrændalög, það er að segja þann hluta Norður-Noregs sem byggður var norrænum mönnum. Norðan við Hálogaland var Finnmörk, þar sem Samar bjuggu. Það virðist líka hafa náð langt til austurs, inn í Norður-Svíþjóð og Finnland. Hálogaland er oft nefnt í Íslendinga- og Noregskonungasögum.

Nú á dögum er heitið Hálogaland oft notað yfir fylkin Nordland, Troms og Finnmörk, til dæmis eru biskupsdæmi og dómstólar í Norður-Noregi kennd við Hálogaland.
Vöðu-Brands þáttur

**Vöðu-Brands þáttur** er Íslendingaþáttur sem er felldur inn í Ljósvetninga sögu. Þar segir frá Vöðu-Brandi Þorkelssyni frá Mýri í Bárðardal, sem var hinn mesti vandræðamaður, ódæll og illur viðureignar. Hann sigldi út með Norðmönnum sem hann hafði kynnst og kom aftur seint um haust á skipi sem lenti í Reyðarfirði. Þá var færð þung vegna snjóa og komst Brandur ekki heim til sín, heldur fékk vetursetu hjá Þorkatli Geitissyni í Vopnafirði. Þar hélt hann uppi miklu fjöri og höfðu konur á búi Þorkels engan frið fyrir honum og félögum hans. Varð því úr að hann fór til föður síns, en skömmu eftir að þangað kom veitti hann manni mikinn áverka og sendi faðir hans hann aftur til Þorkels Geitissonar. 

Guðmundur ríki Eyjólfsson tók að sér málið fyrir manninn og stefndi Brandi til Vaðlaþings en Þorkell sótti ráð til Þorsteins Síðu-Hallssonar vinar síns, sem reið með honum á vorþingið. Ekki náðust þó sættir og stefndu Guðmundur og Þorkell hvor öðrum til Alþingis og riðu þangað báðir með liðsafnað. Illa þótti horfa um sættir en þá brá Þorsteinn á það ráð að biðja Jórunnar, dóttur Einars Þveræings bróður Guðmundar, fyrir konu handa Þorkatli. Einar samþykkti það og gat Guðmundur þá ekki annað en sæst við Þorkel, þegar þeir voru orðnir mægðir.

Vöðu-Brandur varð bóndi á föðurleifð sinni og þótti stillast mjög með aldrinum.

## Tengill
*
Þorgeir Ásgrímsson

**Þorgeir Ásgrímsson** var íslenskur landnámsmaður á Rangárvöllum og bjó í Odda. Ásgrímur faðir hans bjó á Fíflavöllum á Þelamörk. 

Í Landnámu segir að Ásgrímur hafi neitað að gjalda Haraldi hárfagra skatt og hafi konungur þá látið Þórorm frænda sinn drepa hann. Þorgeir var þá aðeins tíu ára en Þorsteinn, eldri bróðir hans, var í víkingaferð. Þegar hann kom heim fór hann og brenndi Þórorm inni og rændi bú hans. Síðan hélt hann til Íslands ásamt Þorgeiri bróður sínum og Þórunni móðursystur þeirra. Þau urðu öll landnámsmenn; Þorsteinn nam land fyrir ofan Víkingslæk og bjó í Skarði en Þórunn nam Þórunnarhálsa.

## Heimild
*
Émile Friant

**Émile Friant** (16. apríl 1863 – 6. júní 1932) var franskur myndlistarmaður sem málaði í raunsæi stíl. Hann haldið sýninga á Le Salon de Paris í París. Friant var einnig prófessor í list við École des Beaux-Arts'. Hann hlaut Légion d'honneur árið 1931 og var meðlimur í Institut de France. Hann lést skyndilega árið 1932 í París.
Skvibbi

**Skvibbi** er úr Harry Potter-bókunum og er fólk fætt af galdrafólki en hefur engan galdramátt. Eini skvibbin sem er í Hogwartskóla heitir Argus Filch.
Kantónur í Sviss

**Kantónurnar í Sviss** eru 26, sem mynda sambandslýðveldið Sviss. Kantónur í Sviss eru í raun fylki.
Haraldur Örn Ólafsson

**Haraldur Örn Ólafsson** (f. 8. nóvember 1971) er íslenskur lögfræðingur og fjallamaður. Meðal afreka hans er að komast á alla hæstu tinda heimsálfanna sjö og báða pólana.

## Tilvísanir
Notting Hill

:*Fyrir kvikmyndina má sjá [[Notting Hill (kvikmynd)]].*

**Notting Hill** er hverfi í Vestur-London í Englandi. Það er nálægt norðvesturhorni Kensington Gardens í borgarhlutanum Kensington og Chelsea. Notting Hill er fjölþjóðlegt hverfi, þekkt fyrir Notting Hill-karnivalið, hátíð sem haldin er þar árlega. Þar er líka Portobello Road-markaðurinn. Kvikmyndin *[[Notting Hill (kvikmynd)|Notting Hill]]* með Juliu Roberts og Hugh Grant gerist í hverfinu. 

Í Notting Hill eru mörg viktoríönsk raðhús og þar þykir eftirsóknarvert að búa. Það eru líka margar eðalverslanir og veitingarhús, sérstaklega við Westbourne Grove.
Notting Hill (kvikmynd)

***Notting Hill*** er rómantísk gamanmynd sem kom út árið 1999 og á sér stað í Notting Hill í London. Handrit var skrifað af Richard Curtis, sem skrifaði líka *[[Four Weddings and a Funeral]]*. Framleiðandi var Duncan Kenworthy og leikstjóri var Roger Michell. Aðalleikarar í myndinni eru Hugh Grant, Julia Roberts, Rhys Ifans, Emma Chambers, Tim McInnerny, Gina McKee og Hugh Bonneville.

*Notting Hill* var mjög vel heppnuð og fékk BAFTA verðlaun og var útnefnd í tveimur öðrum flokkum. Myndin vann nokkur önnur verðlaun, meðal annars British Comedy Award og Brit Award fyrir hljóðrásina.
Amýlasi

**Amýlasi** eða **mjölvakljúfur** er ensím sem brýtur sterkju niður í smærri sykrunga, svokölluð dextrín. Það er, fásykrur, tvísykruna maltósa og einsykruna glúkósa. 

Amýlasar eru þrenns konar:
* α-amýlasi
* β-amýlasi
* γ-amýlasi

## Tengt efni
* Andamýlasi
* Blóðamýlasi
Þórarinn krókur

**Þórarinn krókur** var landnámsmaður í Króksfirði og nam land frá Króksfjarðarnesi til Hafrafells. Landnáma segir hann hafa þrætt við Steinólf hinn lága um Steinólfsdal (Bæjardal), sem var í Króksfirði en Steinólfur vildi eigna sér. Þórarinn gerði atlögu að honum við tíunda mann þegar hann reri úr seli við sjöunda mann. Börðust þeir á eyrinni við Fagradalsárós en að Steinólfi dreif stuðningur og féll Þórarinn þar ásamt fleirum.
Gils skeiðarnef

**Gils skeiðarnef** var landnámsmaður í Gilsfirði. Hann nam land frá Ólafsdal til Króksfjarðarmúla og bjó á Kleifum. 

Í Landnámu segir frá því að Guðlaugur bróðir Gils braut skip sitt við Guðlaugshöfða við Bitrufjörð á Ströndum og komst í land með konu sinni og dóttur en aðrir skipverjar fórust. Þá kom Þorbjörn bitra, landnámsmaður í Bitrufirði, þar að og drap hjónin en tók dóttur þeirra og ól upp. En þegar Gils komst á snoðir um þetta fór hann og hefndi bróður síns með því að drepa Þorbjörn.

Samkvæmt Landnámu hétu synir Gils Herfiður, sem bjó í Króksfirði, og Héðinn, afi Þorvaldar Halldórssonar í Garpsdal, sem var fyrsti eiginmaður Guðrúnar Ósvífursdóttur. Dóttir Gils hét Þorbjörg knarrarbringa en önnur dóttir hans, ónefnd var móðir Þórörnu, konu Hrólfs sonar Helga magra.
Kjálkafjörður

**Kjálkafjörður** er fjörður í Barðastrandarsýslu á milli Litlaness og Hjarðarness. Fjörðurinn er um 6 km langur og í botni hans við Skiptá eru mörk Austur- og Vestur-Barðastrandarsýslna. Landnáma segir að Geirsteinn kjálki hafi numið Kjálkafjörð og Hjarðarnes.
Geirþjófur Valþjófsson

**Geirþjófur Valþjófsson** var íslenskur landnámsmaður og nam land um Suðurfirði Arnarfjarðar, Fossfjörð, Reykjarfjörð, Trostansfjörð og Geirþjófsfjörð og bjó í Geirþjófsfirði. Í Landnámu segir að kona hans hafi verið Valgerður, dóttir Úlfs hins skjálga. Sonur þeirra var Högni kvæntur Auði dóttur Ólafs og Þóru Gunnsteinsdóttur. Atli var sonur þeirra kvæntur Þuríði Þorleifsdóttur, Eyvindarsonar knés (landnámsmanns í Álftafirði í Djúpi).
Ketill fíflski

**Ketill fíflski** var landnámsmaður á Síðu og bjó í Kirkjubæ. Hann var sonur Jórunnar, dóttur Ketils flatnefs, og því systursonur Auðar djúpúðgu. Hann kom úr Suðureyjum til Íslands og nam land á milli Geirlandsár og Fjaðrár.

Ólíkt flestum landnámsmönnum var Ketill kristinn. Í Landnámu segir að á Kirkjubæ hafi papar búið fyrir landnám og þar hafi heiðnir menn ekki mátt búa.
Bókmenntaverðlaun Tómasar Guðmundssonar

**Bókmenntaverðlaun Tómasar Guðmundssonar** er viðurkenning sem Reykjavíkurborg veitir í minningu Tómasar Guðmundssonar skálds. Verðlaunin voru fyrst veitt árið 1994. Framan af voru þau veitt annað hvert ár fyrir skáldverk en árið 2005 var reglunum breytt og eru þau nú veitt árlega fyrir óprentað handrit að ljóðabók.

## Verðlaunahafar frá upphafi
* 1994 - Helgi Ingólfsson, *Letrað í vindinn*
* 1997 - Ebba Gunnarsdóttir, *Sumar sögur*
* 1998 - Bjarni Bjarnason, *Borgin bak við orðin*
* 2000 - Hjörtur Björgvin Marteinsson, *AM 00*
* 2002 - Sigurbjörg Þrastardóttir, *Sólar Saga*
* 2004 - Auður Ava Ólafsdóttir, *Rigning í nóvember*
* 2006 - Ingunn Snædal, *Guðlausir menn - Hugleiðingar um jökulvatn og ást*
* 2007 - Ari Jóhannesson, *Öskudagar*
* 2008 - Magnús Sigurðsson, *Fiðrildi, mynta og spörfuglar Lesbíu*
* 2009 - Eyþór Árnason, *Hundgá úr annarri sveit*
* 2010 - Þórdís Gísladóttir, *Leyndarmál annarra*
* 2011 - Sindri Freysson, *Í klóm dalalæðunnar*
* 2012 - Dagur Hjartarson, *Þar sem vindarnir hvílast - og fleiri einlæg ljóð*
* 2013 - Bjarki Karlsson, *Árleysi alda*
* 2014 - Hjörtur Marteinsson, *Alzheimer-tilbrigðin*
* 2015 - Ragnar Helgi Ólafsson, *Til hughreystingar þeim sem finna sig ekki í samtíma sínum*
* 2016 - Eyrún Ósk Jónsdóttir, *Góðfúslegt leyfi til sígarettukaupa*
* 2017 - Jónas Reynir Gunnarsson, *Stór olíuskip*
* 2018 - Haukur Ingvarsson, *Vistarverur*
* 2019 - Harpa Rún Kristjánsdóttir, *Edda*
* 2020 - Ragnheiður Lárusdóttir, *1900 og eitthvað*
* 2021 - Jón Hjartarson, *Troðningar*
* 2022 - Natasha S, *Máltaka á stríðstímum*
* 2023 - Birna Stefánsdóttir, *Örverpi*
* 2024 - Margrét Lóa Jónsdóttir, *Pólstjarnan fylgir okkur heim*
* 2025 - Þórdís Dröfn Andrésdóttir, *Síðasta sumar lífsins*

## Heimild
*
Næringarefni

**Næringarefni** er hvers kyns efnasamband sem lífvera þarf að nema úr umhverfi sínu sér til vaxtar og viðhalds. Næringarefni geta til dæmis þjónað sem byggingarefni fyrir vefi lífverunnar, sem orkugjafi, sem kóensím, eða tekið á annan hátt þátt í þeim efnahvörfum sem eiga sér stað í frumum líkamans.

## Tenglar
Norrænt rit um næringarráðgjöf
Snjófyrningasvæði

**Snjófyrningasvæði** er sá hluti jökuls þar sem vetrarsnjórinn nær ekki að bráðna á sumrin. Snjórinn kaffærist undir yngri snjó og breytist smám saman í jökulís.
Nupedia

**Nupedia** var frjálst netalfræðirit á ensku, sem innihélt greinar sem skrifaðar voru af sérfræðingum. Það var stofnað af Jimmy Wales og var stutt af fyrirtækinu Bomis. Aðalritstjóri þess var Larry Sanger. Nupedia var til frá mars 2000 þar til í september 2003 og er þekktast sem forveri Wikipedia.

Ólíkt Wikipediu var Nupedia ekki wiki, greinarnar voru ritrýndar af sérfræðingum. Einnig var ætlast til að fræðimenn skrifuðu innihald alfræðiritsins án endurgjalds. Áður en verkefninu var lokað endanlega voru greinarnar orðnar 25, og 74 aðrar greinar voru í vinnslu á þeim tíma.

## Tilvitnanir


## Tenglar
*Nupedia
Frumherji

**Frumherji hf.** er fyrirtæki sem var stofnað þann 4. febrúar 1997 þegar ákveðið var að skipta upp starfsemi Bifreiðaskoðunar Íslands hf. Frumherji hf. er stærsta félag sinnar tegundar á Íslandi og hjá því starfa rúmlega 100 manns á um 30 stöðum á landinu öllu. 

Árið 2001 keypti Frumherji tvær mælaprófunarstöðvar Orkuveitu Reykjavíkur og hins vegar þjónustusamning fyrirtækjanna þar sem Frumherji tók að sér þjónustu við Orkuveituna á þessu sviði. Kaupverðið var 259 milljónir.  Árið 2007 keypti eignarhaldsfélag í eigu Finns Ingólfssonar og fleiri fjárfesta allt hlutafé í Frumherja hf. og Frumorku ehf.  Í mars árið 2010 kom í ljós að Finnur hafði veðsett eignir Frumherja þannig að skuldir fyrirtækisins námu þá samtals 2,6 milljörðum króna. Dótturfélag Orkuveitu Reykjavíkur, Veiturnar, keypti um 150 000 vatns- og rafmagnsmæla af Frumherja árið 2015.

## Hin ólíku svið Frumherja
* Bifreiðaskoðunarsvið (ökutækjaskoðanir) 
* Löggildingasvið (löggilding mæla og voga) 
* Rafmagnssvið (rafskoðanir) 
* Matvælasvið (hreinlæti og aðbúnaður í sjávarútvegi) 
* Skipaskoðunarsvið (skoðanir á skipum og bátum) 
* Ökuprófasvið (framkvæmd ökuprófa á landinu öllu) 

Dótturfélag Frumherja er Hreinsibílar ehf. sem starfar að hreinsunum og fóðrun skólplagna. 

## Tilvísanir

## Tenglar
* Heimasíða Frumherja
* ''Gengið að tæplega 1,2 miljarða króna tilboði Frumherja hf.''; grein í Morgunblaðinu 2001
* ''Samningur Frumherja og Orkuveitu Reykjavíkur''; grein í DV 2001
* ''Hagnaður Frumherja 20 miljónir''; grein í DV 2001
Gleraugnabjörn

**Gleraugnabjörn** (fræðiheiti: *Tremarctos ornatus*) er björn sem er finnst í regnskógum í fjalllendi í Andesfjöllum allt uppi 2300 m. hæð. Þeir eru næturdýr sem vaka á næturnar og sofa á daginn.

Líkt og önnur bjarndýr hefur gleraugnabjörnum fækkað mjög á undanförnum áratugum og eru nú aðeins um 20.000 villt dýr eftir. Tegundin telst því vera í útrýmingarhættu vegna þess að maðurinn veiðir hann og leggur undir sig búsvæði hans.

Gleraugnabjörninn er sterkur, með stuttan og vöðvastæltan háls, stutta en sterka fætur, með fimm tær á hvorum með bognum klóm sem eru allt að tvær tommur á lengd. Þeir eru litlir af björnum að vera, loðnir og svartir með mynstur sem er eins og gleraugu kringum augun en af því dregur tegundin nafn sitt.

Gleraugnabirnirnir eru alætur en ávextir og jurtir eru samt stærsti hluti fæðu þeirra og þeir borða bara 4% kjöt.
Svörtuloft

**Svörtuloft** eru um 4 km langt belti sjávarhamra vestast á Snæfellsnesi, sunnan við Öndverðarnes. Þar hefur hraun runnið í sjó og brimið síðan brotið framan af þeim svo að hamrarnir standa þverhníptir eftir. Örnefnið er víðar til og oftast haft um sjávarhamra eða klettabelti.

Mörg skip og bátar hafa farist undir Svörtuloftum og yfirleitt með allri áhöfn því að þar er hvergi skjól og nær engar aðstæður til að bjarga mönnum. Nafnið er aðeins notað af sjó en á landi heita björgin Nesbjarg, næst Öndverðarnesi, og síðan Saxhólsbjarg. Svörtuloftaviti var fyrst reistur ofan við hamrana árið 1914. Núverandi viti er frá 1931.

Örnefnið hefur oft verið notað í líkingum og þá venjulega til að tákna eitthvað drungalegt eða neikvætt: „Grútargræðgin hefir leitt þá svo langt að nú eru þeir fallnir fyrir Svörtuloft stjómmálanna og þar munu þeir beinin bera í urð illverka sinna við íslenzkt þjóðarsjálfstæði.“. Hús Seðlabanka Íslands er einnig oft nefnt Svörtuloft.

Spennusaga Arnaldar Indriðasonar frá 2009 heitir *[[Svörtuloft (skáldsaga)|Svörtuloft]]*. Davíð Stefánsson orti kvæði sem nefnist „Undir Svörtuloftum“ og Bragi Sigurjónsson gaf út ljóðabók með sama nafni.

## Tilvísanir
Möðruvellir (Eyjafjarðarsveit)

**Möðruvellir í Eyjafirði** er kirkjustaður og fornt höfuðból í innsveitum Eyjafjarðar, rúma 25 km inn frá Akureyri. Þar hafa oft búið höfðingjar og ríkismenn. Möðruvöllum er oft ruglað saman við Möðruvelli í Hörgárdal.

Fyrsti bóndinn á Möðruvöllum sem sögur fara af var Eyjólfur Valgerðarson, goðorðsmaður og skáld, sem kemur við nokkrar Íslendingasögur. Synir hans voru þeir Einar Þveræingur og Guðmundur Eyjólfsson ríki, sem bjó á Möðruvöllum og barst mikið á, enda var hann einn helsti höfðingi Norðlendinga á söguöld.

Seinna átti Loftur ríki Guttormsson bú á Möðruvöllum og dvaldi þar löngum. Þorvarður sonur hans bjó á Möðruvöllum og síðar Margrét Vigfúsdóttir ekkja hans.

Möðruvellir eru kirkjustaður frá fornu fari og ekki ólíklegt að Guðmundur ríki hafi látið byggja fyrstu kirkjuna þar. Kirkjan er enn í bændaeign. Núverandi kirkja var byggð 1847-1848 og er timburkirkja í hefðbundnum stíl. Hún er turnlaus en klukknaport við kirkjuna er frá 1781 og er eitt elsta mannvirki úr timbri sem enn stendur á Íslandi. Helsti kjörgripur kirkjunnar er altarisbrík úr alabastri, sem Margrét Vigfúsdóttir gaf til hennar seint á 15. öld.

## Tenglar
*
Hörgárdalur

**Hörgárdalur** er langur dalur sem liggur frá Eyjafirði til suðvesturs og nær út að sjó innarlega í firðinum. Í dalsmynninu og inn að mótum Hörgárdals og Öxnadals er dalurinn víður og búsældarlegur en innar verður hann þröngur, enda umlukinn háum fjöllum, og undirlendi minna. Hörgá rennur um dalinn.

Norðurmörk dalsins eru um holtarana sem gengur frá Hörgárósum upp að Möðruvallafjalli og liggja síðan eftir fjallstindum. Fjöllin vestan dalsins eru mörg mjög há, þau hæstu á fimmtánda hundrað metra, en á milli þeirra skerast inn djúpir dalir og hamraskálar. Í dalbotninum eru breiðar eyrar, grónar að hluta. Vestan árinnar er gróið undirlendi og grösugar hlíðar og standa bæir þar nokkuð þétt. Byggðarlagið austan Hörgár frá ósum og fram að mynni Öxnadals kallast Þelamörk.

Fyrir innan dalamótin þrengist Hörgárdalur. Vesturhlíðin er þar grafin af þverdölum og skörðum og um sum þeirra liggja gamlir fjallvegir. Jöklar eru víða í dalbotnum. Helstu þverdalirnir eru Barkárdalur og Myrkárdalur. Fremsti bær í Hörgárdal er Flögusel og þar fyrir framan sveigir dalurinn meira til vesturs. Úr dalbotninum er farið upp á Hjaltadalsheiði, sem áður var nokkuð fjölfarin leið til Hóla í Hjaltadal.

Möðruvellir eru helsta höfuðbólið í Hörgárdal og sögustaður að fornu og nýju. Hörgárdalur er nú hluti af Hörgársveit.

Nafn dalsins er dregið af orðinu *hörgur* (heiðið blóthús eða blótstallur).

## Heimildir
*
Myrkárdalur

**Myrkárdalur** er dalur sem skerst nær beint til vesturs út úr Hörgárdal í Eyjafjarðarsýslu. Þar er nokkurt undirlendi, töluvert mýrlent, en há fjöll umlykja dalinn. Jökull er í botni hans og kallast Myrkárjökull. Úr honum rennur áin Myrká um dalinn í Hörgá. Suðurhlið dalsins kallast Flögudalur og þar upp af er Kerlingarfjall og tindurinn Flögukerling.

Í dalnum sjálfum voru tveir bæir, Myrkárdalur og Stóragerði, sem nú eru komnir í eyði. Við mynni dalsins, í Hörgárdal, eru bæirnir Myrkárbakki og  Myrká, sem var áður kirkjustaður og prestssetur. Þar gerðist þjóðsagan um djáknann á Myrká. Fyrir neðan Myrkárdal rennur Myrká í mjög djúpu gili og er sagt að áður hafi verið svo mikill skógur í gilbörmunum báðum megin að dimmt hafi verið ofan í gilinu og dragi áin nafn af því.
Myrká (Hörgárdal)

**Myrká** er bær og áður kirkjustaður og prestssetur í Hörgárdal í Eyjafjarðarsýslu. Bærinn stendur við mynni Myrkárdals, ekki langt frá ánni Myrká. Hans er getið í Landnámabók og árinnar einnig; um hana voru mörk landnáma Geirleifs Hrappssonar og Þórðar slítanda. Þar segir einnig að Þórður hafi gefið Skólm frænda sínum af landnámi sínu en sonur Skólms, Þórálfur hinn sterki, hafi búið á Myrká.

Á Myrká var prestssetur fram yfir miðja 19. öld og kirkja stóð þar fram á 20. öld, en kirkjugarðurinn er enn notaður og sáluhliðið með klukkunum stendur enn. Þarna á þjóðsagan um djáknann á Myrká að hafa gerst. Þekktastur presta á Myrká er líklega Páll Jónsson sálmaskáld, sem var þar aðstoðarprestur og síðar prestur 1846-1858, síðan á Völlum í Svarfaðardal og seinast í Viðvík. Hann orti meðal annars *Ó Jesú, bróðir besti*.
Viðaraska

**Viðaraska** er púður sem eftir verður þegar brenndur hefur verið viður. Alls konar öskutegundur finnast við tjaldsvæði.

## Innihald

Um það bil 6–10% af viði verður aska við bruna. Tegund viðarins hefur áhrif á innihaldi öskunnar. Aðstæðurnar, sem viðurinn brann við, hafa líka áhrif á innihald og magn öskunnar. Minni aska myndast við hærra hitastig

Viðaraska inniheldur kalsíumkarbónat, stundum allt að 25 til 45% af því. Minna en 10% viðurösku er pottaska, og minna en 1% hennar er fosfat. Hún inniheldur líka snefilefni: járn, mangan, sink, kopar og suma þunga málma. Þessi hlutföll geta verið mjög breytileg af því að brunahitastig getur haft mikil áhrif á samsetningu viðarösku.

## Notkun

Viðaraska er oft sett í landfyllingu en nú á dögum eru til aðrar umhverfisvænni kostir til öskulosunar.

Í mjög langan tíma hefur viðaraska verið notuð í landbúnaði til þess að gefa jarðvegi næturefni aftur. Hægt er að nota viðarösku sem gróðuráburð, en hún inniheldur ekkert nitur. Vegna kalsíumkarbónats gefur viðaraska frá sér kalk sem afsýrir jarðveginn og lækkar sýrustig hans. Hægt er að búa til kalíumhýdroxíð úr viðarösku, sem getur þá verið notað til að framleiða sápu.

## Heimildir

## Tengt efni
* Botnaska
* Eldfjallaaska
* Pottaska
Aska

**Aska** getur átt við:
* Viðarösku
* Eldfjallaösku
* Botnösku
* Pottösku
* Bókina Ösku eftir Yrsu Sigurðardóttur
Alþjóðlegt ár líffræðilegs fjölbreytileika

**Alþjóðlegt ár líffræðilegs fjölbreytileika** er árið 2010 samkvæmt ákvörðun Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna 2006. Árið er helgað líffræðilegum fjölbreytileika og mikilvægi hans fyrir líf á jörðu. 

## Tenglar
* Vefur um alþjóðlegt ár líffræðilegs fjölbreytileika
Sveivirðileg skítsauði

***Sveivirðileg skítsauði*** (enska: ***Inglourious Basterds***) er stríðskvikmynd sem kom út árið 2009. Hún var skrifuð og henni leikstýrt af Quentin Tarantino. 

## Neðanmálsgreinar


## Tilvísanir
Hrútur Herjólfsson

**Hrútur Herjólfsson** kemur bæði við Laxdælu og Njáls sögu og er einnig getið í Landnámabók. Móðir hans var Þorgerður dóttir Þorsteins rauðs Ólafssonar, sonar Auðar djúpúðgu. Hún giftist fyrst Dala-Kolli og átti með honum soninn Höskuld en þegar Dala-Kollur dó var hún enn ung. Hún fór þá til Noregs og giftist þar manni sem Herjólfur hét og átti Hrút með honum. Hann ólst upp í Noregi. 

Eftir að Þorgerður varð ekkja öðru sinni sneri hún aftur til Íslands og dó hjá Höskuldi syni sínum, sem tók undir sig allt fé hennar. Hrútur kom svo til landsins og settist að á Kambsnesi. Þeir bræðurnir deildu um móðurarfinn og barðist Hrútur við húskarla bróður síns og felldi nokkra þeirra en að lokum sættust þeir. Hrútur flutti þá að Hrútsstöðum í Laxárdal og bjó þar síðan. Honum er svo lýst í Njálu að hann var „vænn maður, mikill og sterkur, vígur vel og hógvær í skapi, manna vitrastur, hagráður við vini sína en tillagagóður hinna stærri mála.“

Þeir bræður riðu til Alþingis og báðu þar Unnar, dóttur Marðar gígju, en áður en af brúðkaupi þeirra yrði fór Hrútur til Noregs að sækja arf eftir hálfbróður sinn. Hann var um veturinn í Konungahellu við hirð Haraldar gráfeldar og Gunnhildar móður hans og átti þá vingott við Gunnhildi. Var sagt að hún hefði lagt þau álög á hann að skilnaði að hann mætti ekki gagnast þeirri konu sem hann væri heitinn á Íslandi.

Hann fór svo heim og gekk að eiga Unni en samband þeirra var ekki gott og var álögum Gunnhildar kennt um. Svo fór að Unnur sagði skilið við Hrút eftir ráðum föður síns, fór heim til hans og kom aldei aftur í Dali. Á þingi sumarið eftir heimtaði Mörður aftur heimanfylgju dóttur sinnar, sem Hrútur hafði fengið, en Hrútur skoraði hann þá á hólm. Mörður var gamall og vildi ekki berjast. En löngu seinna fékk Unnur frænda sinn, Gunnar á Hlíðarenda, til að ná fé sinu og tókst honum það með ráðum Njáls vinar síns á Bergþórshvoli.

Hrútur kvæntist síðar Hallveigu dóttur Þórgríms úr Þykkvaskógi og átti með henni mörg börn en þau voru samkvæmt Landnámu: Þórhallur, Grímur, Már, Eindriði, Steinn, Þorljótur, Jörundur, Þorkell, Steingrímur, Þorbergur, Atli, Arnór, Ívar, Kárr og Kúgaldi, en dætur Bergþóra, Steinunn, Rjúpa, Finna og Ástríður.
Líffræðileg fjölbreytni

**Líffræðileg fjölbreytni** eða **líffjölbreytni** er hugtak sem nær yfir fjölbreytni vistkerfa og tegunda en einnig um fjölbreytni innan tegunda. Þegar talað er um fjölbreytni innan tegunda er átt við bæði útlit (svipgerð) og erfðir (arfgerð). Í dag lifa milljónir ólíkra tegunda lífvera á jörðunni. Þær eru niðurstaða 3,5 milljarða ára þróunar. 

Mikilvægt er að tryggja að þeir ferlar sem liggja til grundvallar við myndun líffræðilegrar fjölbreytni fái að starfa óhindrað. 

Hugtakið varð fyrst almennt meðal náttúruverndarsinna og innan verndunarlíffræði á 9. áratug 20. aldar. Á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna 1992 sem haldin var í Rio de Janeiro í Brasilíu skrifuðu 150 þjóðir undir samning um verndun líffræðilegrar fjölbreytni. Í samningnum koma fram þrjú meginmarkmið; 1) verndun líffræðilegrar fjölbreytni, 2) sjálfbær nýting náttúrunnar, og 3) jöfn og réttlát skipting ávinnings af notkun erfðaauðlinda.

Árið 2010 var alþjóðlegt ár líffræðilegrar fjölbreytni.

## Tilvísanir
Búsvæði

**Búsvæði**, **kjörlendi** eða **heimkynni** er það náttúrulega vistkerfi eða umhverfi sem tiltekinn stofn lífvera nýtir sér til að lifa.

## Tengt efni
* Tvístrun búsvæða
* Búsvæðaeyðing
* Búsvæðavernd
* Villigarður
* Líflandafræði
Líflandafræði

**Líflandafræði** fæst við rannsóknir á dreifingu líffræðilegs fjölbreytileika í tíma og rúmi. Hún þróaðist út frá þróunarlíffræði á 7. áratugnum. Dreifingu lífvera er oft hægt að skýra með sögulegum þáttum eins og tegundamyndun, útdauða, landreki, ísmyndun og breytingum á sjávarstöðu og árfarvegum auk tiltækrar orku. 

Líflandafræði notar gjarnan landfræðileg upplýsingakerfi og stærðfræðilíkön til að skilja og spá fyrir um dreifingu lífvera.
Hvítárvellir

**Hvítárvellir** er gamalt stórbýli og höfðingjasetur í Borgarfirði við ósa Hvítár. Jörðin þótti ein mesta kostajörð landsins og var meðal annars ein mesta laxveiðijörð í Borgarfirði. Þar var neðsta lögferja á Hvítá og síðar var gerð þar brú. Þarna lá því þjóðvegurinn um allt þar til Borgarfjarðarbrúin var byggð, auk þess sem Hvítá var notuð til flutninga, og var því löngum gestkvæmt á Hvítárvöllum.

Þar voru kaupstefnur á sumrin til forna og reistu norskir kaupmenn sér þar búðir. Þaðan var Böðvar sonur Egils Skallagrímssonar að koma þegar bátur hans fórst og hann drukknaði ásamt fleirum. Á völlunum kom líka fjölmenni saman til knattleika á söguöld að því er segir í Egils sögu og það var á Hvítárvöllum sem Egill varð fyrst mannsbani, sjö ára að aldri, þegar hann vó Grím Heggsson frá Heggstöðum eftir að hafa farið halloka fyrir honum í knattleik.

Á fyrri hluta 18. aldar bjó Sigurður Jónsson (1679-1761) sýslumaður á Hvítárvöllum ásamt konu sinni, Ólöfu Jónsdóttur. Fyrri maður hennar dó í Stórubólu 1707, nokkrum dögum eftir brúðkaupið. Hún þótti góður kvenkostur og vildu margir giftast henni en Sigurður var hlutskarpastur. Var sagt að einhver vonsvikinn vonbiðill hefði þá sent þeim draug sem nefndur var Stormhöttur. Hann var þó fljótt settur niður en vonbiðillinn sendi þá annan draug í staðinn og var það Hvítárvalla-Skotta, sem löngum var kennt um ýmiss konar óhöpp og óskunda á Hvítárvöllum. Margir kenndu henni um stórbruna sem varð á Hvítárvöllum 1751, þegar sjö manns brunnu inni, þar á meðal Páll sonur Sigurðar og Ólafar, sem fórst þegar hann reyndi að bjarga börnum úr eldinum.

Stefán Stephensen amtmaður bjó á Hvítárvöllum á fyrri hluta 19. aldar. Þegar leið á öldina urðu breskir laxveiðimenn tíðir gestir á Hvítárvöllum og þar var meðal annars stunduð niðursuða á laxi. Árið 1898 keypti Charles Gauldrée-Boilleau barón jörðina og settist þar að og hafði mikil umsvif. Hann varð þó fjárvana um síðir og fyrirfór sér í Englandi 1901. Þórarinn Eldjárn skrifaði skáldsögu um hann sem nefnist *Baróninn* og kom út 2004.

## Heimildir
*
Verndunarlíffræði

**Verndunarlíffræði** fæst við rannsóknir á líffræðilegum fjölbreytileika jarðar með það fyrir augum að vernda tegundir og búsvæði þeirra gegn síaukinni eyðingu af mannavöldum. Greinin kom fram á sjónarsviðið um sama leyti og hugtakið „líffræðilegur fjölbreytileiki“ í upphafi 9. áratugar 20. aldar út af vaxandi áhyggjum vísindamanna af aukinni tíðni útdauða og búsvæðaeyðingar af mannavöldum. Verndunarlíffræði er þverfaglegt fag sem tengir saman líffræði, hagfræði og auðlindastjórnun.
Lífsvæði

**Lífsvæði** er einsleitt náttúrulegt umhverfi sem hýsir tiltekna samsetningu dýra og jurta. Ólíkt búsvæði sem vísar til umhverfis tiltekins stofns lífvera af einni tegund, lýsir lífsvæði umhverfi heils líffélags, það er allra þeirra lífvera sem lifa á sama svæði. Dæmi um lífsvæði er mýri, hálendi eða tjörn.
Líffélag

**Líffélag** er hópur lífvera sem lifa saman á tilteknu lífsvæði. Hver stofn er bæði afleiðing af samskiptum eintaklinga af sömu tegund og einstaklinga af ólíkum tegundum á tilteknum tíma og tilteknum stað. Samsetning líffélagsins byggir þannig á jafnvægi milli stofna af ólíkum tegundum sem hver skipar sinn sess. Samband milli ólíkra tegunda getur tekið á sig mynd samlífis, samkeppni eða afráns. 

Allar lífverur sem búa í sama vistkerfi mynda líffélag. Plöntur, hornsíli, mýlirfur og stökkkrabbar eru hluti af líffélagi í tjörn. Skordýr, fuglar, tré, öll smádýrin og aðrar plöntur mynda líffélag í vistkerfi skógar. Þessar lífverur eru háðar hver annarri. Í eyðimörk eru skordýr og fuglar hluti af líffélagi og lifa þessar tegundir á plöntum. Önnur dýr, t.d. eðlur, nærast svo á eggjum fuglanna og einnig á skordýrum. Enn stærri dýr lifa svo á eðlunum. Plönturnar eru fæða plöntuætanna og hin dýrin lifa á plöntuætunum og öðrum dýrum. Það lifa ekki öll dýr í líffélagi á plöntum en þau dýr geta þó ekki lifað án plantanna. Plönturnar éta hins vegar ekki neitt en þær þurfa engu að síður næringu eins og aðrar lífverur og hana fá þær með því að framleiða næringu sjálfar. Innan líffélaga er oft talað um gróðursamfélag sem á þá við allar plöntur sem vaxa á sama svæði eða dýrasamfélag sem geta t.d. verið allar tegundir fugla sem lifa á einni eyju.     

## Tilvísanir
Vistsvæði

**Vistsvæði** er vistfræðilega skilgreint svæði sem er minna en líflandfræðilegur heimshluti en stærra en vistkerfi. Vistsvæði ná yfir tiltölulega stór svæði þar sem eru einkennandi samsetningar náttúrulegra líffélaga; flóru, fánu og vistkerfa. Líffræðilegur fjölbreytileiki innan vistsvæðis greinir það frá öðrum vistsvæðum. Hann ræðst af þeim loftslags- og landslagsþáttum sem einkenna svæðið.
Búsvæðavernd

**Búsvæðavernd** er aðferð í landstjórnun sem miðar að því að vernda og endurheimta búsvæði villtra jurta og dýra, sérstaklega tegunda sem eru háð verndun, til að minnka hættu á útdauða, skiptingu búsvæða eða minnkun útbreiðslu. Búsvæðavernd miðar þannig að því að viðhalda líffræðilegum fjölbreytileika svæðis.
Krossneslaug

**Krossneslaug** er steinsteypt íslensk útisundlaug við fjöruborðið, fáeina kílómetra frá Norðurfirði í Strandasýslu. Laugin var tekin í notkun 5. júlí árið 1954. Hún er 12 1/2 x 6 metrar að flatarmáli. Umhverfis hana er steyptur stígur og við hana standa steyptir búningsklefar. Laugin og önnur mannvirki í sambandi við hana munu hafa kostað um 140 þúsund krónur.

Það var ungmennafélagið „Leifur heppni" og hreppsnefndin á staðnum, sem stóðu að byggingu laugarinnar. Vatn í laugina fæst úr Krossneslaugum, sem er skammt frá, en svo hagar til, að skammt frá sjó er fagur hvammur, en í hann streymir sjóðheitt vatn frá fyrrnefndum Krossneslaugum, svo og kaldur bunulækur. Eru skilyrði þarna því hin ákjósanlegustu frá náttúrunnar hendi.
Urðun

**Urðun** er það er að grafa sorp niður í jörðina, og er elsta tegund sorpeyðingar. Staður þar sem sorp er grafið heitir **urðunarstaður**. Í gegnum tíðina hefur urðun verið algengasta sorpstjórnunaraðferðinn, og er enn í notkun í dag í mörgum löndum.

Hægt er að nota nokkrar aðferðir til að hafa stjórn á sorpinu:
# Geyma sorpið á eins litlu svæði og hægt er
# Þjappa sorpinu saman til að draga úr rúmtaki þess
# Þekja sorpið með jarðvegi daglega

Þegar sorpbílar eru komnir á urðunarstað eru þeir vegnir á bílavog og innihald þeirra skoðað til að ganga úr skugga um að í þeim sé ekkert sorp sem ekki má grafa á þessum urðunarstað. Á eftir er sorpbílunum ekið á stað þar sem sorpið er sett í jörðina og losaðir þar. Svo er ekið með þjöppunartækjum yfir sorpið til að þjappa því saman. Áður en sorpbílarnir fara af staðnum eru dekk þeirra hreinsuð og þeir stundum vegnir aftur án innihalds. Með því að vigta sorpbílana er hægt að halda utan þyngd þess sorps sem kemur til urðunar á hverjum degi.

Á mörgum urðunarstöðum er ennfremur móttaka fyrir endurvinnanlegt sorp sem er aðgengileg almenningi.

## Tengt efni
* Endurvinnsla
* Sorpbrennsla
* Sorpstjórnun
Lífbelti

**Lífbelti** er tiltekin samsetning loftslags og gróðurfars. Lífbelti eru ekki skilgreind út frá tilteknum tegundum lífvera eins og vistkerfi.

Lífbelti eru flokkuð eftir því hvort þau eru á þurru landi, í ferskvatni eða sjó og eftir breiddargráðu, raka og hæð.

## Kort yfir lífbelti
Drekkingarhylur

:*Getur líka átt við [[Drekkingarhylur (Bessastaðaá)|Drekkingarhyl]] í Bessastaðaá*. 
**Drekkingarhylur** var aftökustaður í Öxará á Þingvöllum. Drekkingarhylur er rétt við brúna, þar sem Öxará fellur austur úr Almannagjá. Í Drekkingarhyl var konum drekkt fyrir dulsmál og blóðskömm.

Ekki var um fornan sið að ræða því sagt er að fornmenn hafi iðkað sund  í hylnum um þinghaldið og konur þvegið þvotta. Þetta var fyrir kristnitöku og áður en dauðadómar voru leiddir í lög. Það var ekki fyrr en eftir siðbót Lúthers að tekið var að drekkja konum í hylnum. Eftir það fékk hann sitt núverandi nafn. Ekki er vitað hvað hann kallaðist áður.  Stóridómur sem var samþykktur á Íslandi árið 1564 kvað fyrst á um dauðarefsingu fyrir blóðskömm. Karlar voru einnig líflátnir (hálshöggnir) á þinginu fyrir sömu brotin. Á kynningarspjaldi við hylinn má lesa að 18 konum hafi verið drekkt í hylnum, fyrst 1618 en síðast 1749. Þar eru nöfn kvennanna listuð upp en dauðasök þeirra var oftast tengd óleyfilegum barneignum, kynferðismálum eða galdri. Til er gömul lýsing á aftökuaðferðinni við Drekkingarhyl: 
„Sökudólgurinn var bundinn í poka sem steypt var yfir höfuð honum og tók niður á legg. Reipi sem böðullinn hélt í handan hylsins, var bundið um konuna. Eftir að hún hafði þannig staðið um stund var henni kippt í vatnið og haldið niðri með stöng uns hún var dauð.“  
Drekkingarhylur var hátt í 100 m langur og 15 m á breidd. Nú er hann minni en áður var því möl og grjót hefur borist í hann bæði af náttúrulegum ástæðum og einnig samhliða vega- og brúargerð á síðari tímum. 

## Tengt efni
* Brennugjá
* Gálgaklettur
* Höggstokkseyri

## Heimildir
* Árni Hjartarson og Snorri Zóphóníasson 2010. Öxará. Náttúrufræðingurinn 90. árg. bls. 5-15.
* Björn Th. Björnsson 1994. Þingvellir, staðir og leiðir. Mál og menning, Reykjavík, 195 bls.

## Tenglar
* ''Drekkingarhylur fái sinn forna svip''; af Mbl.is
* Már Jónsson. „Hvað er Stóridómur?“ Vísindavefurinn, 23. ágúst 2004. Sótt 31. mars 2018
* Már Jónsson. „Hversu mörgum konum var drekkt í Drekkingarhyl og fyrir hvað?“ Vísindavefurinn, 29. júní 2016. Sótt 31. mars 2018.
Sorp

**Sorp** (einnig þekkt sem **rusl**, **skran** eða **drasl**) er óæskilegt eða ónytsamlegt efni. Í lífverum kallast ónytsamleg efni eða eiturefni sem þær gefa frá sér *úrgangur*.

Sorp er tengt þróun mannsins á tæknilegan og félagslegan hátt. Samsetning sorps hefur breyst með tímanum. Sumt sorp hefur hagfræðilegt gildi og má endurvinna.

Sorp getur verið huglægt hugtak, það er að segja það sem er talið sorp af sumu fólki er ekki talið sorp af öðru fólki. Víða er talið að sorp sé nýtanleg auðlind, en deilt er um hvernig best sé að nota hana.

Til eru margar tegundir af sorpi sem eru unnar með sorpstjórnun:
* Heimilissorp
* Byggingar- og niðurrifssorp
* Iðnaðarsorp
* Læknisfræðilegt sorp
* Spilliefni, geislavirkt sorp og rafeindasorp
* Lífbrjótanlegt sorp

Oft er sorp grafið í jörðu á sérstökum urðunarstöðum.
Lífræn meindýravörn

**Lífræn meindýravörn** er meindýraeyðing eða vörn í landbúnaði sem byggir á notkun nytjadýra til að eyða eða hafa hemil á skaðvöldum í ræktun á borð við lýs, maura, illgresi og ýmsa plöntusjúkdóma. Nytjadýrið nærist þá yfirleitt á skaðvaldinum eða notar hann sem hýsil. Lífræn meindýravörn er hluti af samþættum vörnum í garðyrkju.
Jón Halldórsson í Hítardal

**Jón Halldórsson** (6. nóvember 1665 – 27. október 1736) prófastur og sagnaritari í Hítardal í Hraunhreppi í Mýrasýslu var mikilvirkur rithöfundur og fræðimaður.

Séra Jón var sonur Halldórs Jónssonar, sem var prestur í Reykholti frá 1657 – 1704, og konu hans Hólmfríðar Hannesdóttur. Jón fór í Skálholtsskóla fjórtán ára að aldri og útskrifaðist þaðan eftir fjögurra ára nám. Hann sigldi og hóf nám í Kaupmannahafnarháskóla 1686 og var þar í tvö ár. Eftir heimkomuna 1688 var hann heyrari í Skálholtsskóla í fjögur ár en varð prestur í Hítardal árið 1692 og gegndi því embætti til dauðadags. Eftir því sem Finnur sonur hans segir í *Kirkjusögu* sinni fór Jón ekki að gefa sig að sagnaritun fyrr en um fimmtugt, það er að segja um 1715, en þá tók hann við sér svo um munaði og er almennt talinn merkasti sagnaritari Íslendinga á fyrri hluta 18. aldar.

Jón skrifaði meðal annars sögur biskupa á Hólum og í Skálholti og sögur skólameistara, presta og alþingisskrifara. Hann skráði einnig *[[Hítardalsannáll|Hítardalsannál]]*, *[[Hirðstjóraannáll|Hirðstjóraannál]]* og fleiri sagnarit.

Árið 1708 átti Jón biskup Vídalín í mestu vandræðum með að fá hæfan skólameistara í Skálholtsskóla af því að lærðum mönnum hafði fækkað svo mjög í Stórubólu. Fékk hann þá séra Jón til að koma og gegna skólameistarastarfinu um tveggja ára skeið. Árið 1710 varð svo Þorleifur Arason skólameistari en séra Jón fór aftur í Hítardal. Hann hafði oft ungmenni hjá sér og kenndi þeim og stundum voru stúdentar í framhaldsnámi hjá honum eftir að hafa útskrifast úr Skálholts- eða Hólaskóla.

Eftir lát Jóns biskups Vídalín gegndi Jón biskupsstörfum í tvö ár. Hann var kosinn biskup að sér fjarstöddum við útför Jóns Vídalin og aftur á Alþingi sumarið eftir af prestum úr Skálholtsbiskupsdæmi og ætlaði hann að taka því og fara utan með Eyrarbakkaskipi til að sækja vígslu en þá fréttist að séra Jón Árnason, prófastur í Strandasýslu, ætlaði að sigla til að sækjast eftir biskupsembættinu og hætti hann þá við utanferð þótt margir hvettu hann til að fara. Hann dó 27. október 1736 eftir að hafa legið rúmfastur frá jólum árið áður.

Kona Jóns var Sigríður Björnsdóttir (1667 – 1756) frá Snæfoksstöðum. Synir þeirra voru þeir Finnur Jónsson biskup og Vigfús Jónsson, prestur og fræðimaður í Hítardal.

## Heimildir
* 
* 
*
Helgi bjóla Ketilsson

**Helgi björnsson Ketilsson** var landnámsmaður sem nam land á Kjalarnesi milli Leiruvogs og botnsár 

Helgi var sonur Ketils flatnefur og bróðir Auðar djúpúðgu, Björns austræna og Þórunnar hyrnu. Hann fór til Íslands úr Suðureyjum mjög snemma á landnámsöld og var hinn fyrsta vetur undir þaki Ingólfs Arnarsonar í Reykjavík. Svo nam hann land á Kjalarnesi með ráði Ingólfs og bjó þar síðan. Hann hafði verið skírður en hefur vísast verið blendinn í trúnni; í Kjalnesinga sögu er honum svo lýst að hann hafi verið „nýtmenni mikit í fornum sið, blótmaðr lítill, spakr ok hægr við alla“.

Karl Helga er ekki tilgreind í Landnámu en í Kjalnesinga sögu, sem þykir fremur ótraust heimild, er hún sögð hafa verið Þórný dóttir Ingólfs Arnarsonar. Synir hans voru Víga-Hrappur og Kollsveinn. Jón Ögmundsson biskup var niðji Kollsveins.

## Heimild
*
Búsvæðaeyðing

**Búsvæðaeyðing** er eyðing búsvæða lífvera. Búsvæðaeyðing dregur úr líffræðilegum fjölbreytileika á því svæði og eykur hættu á útdauða tegunda. Meginorsök búsvæðaeyðingar af mannavöldum er skógeyðing vegna landbúnaðar í þróunarlöndum, en búsvæðaeyðing stafar líka af þéttbýlismyndun og nýtingu náttúruauðlinda (t.d. námagröftur, vatnsaflsvirkjanir og botnvörpuveiðar). Aðrar orsakir búsvæðaeyðingar geta verið loftslagsbreytingar, ágengar aðskotategundir, jarðhræringar, búsvæðaskipting og breytingar á næringarsamsetningu vistkerfa.
Snædalur

**Snædalur** er lítið dalverpi sem gengur upp af Hamarsdal sunnanverðum í Hamarsfirði. Liggur mynni hanns í um 120 metra hæð yfir sjávarmáli. Eins og nafnið bendir til leysir snjó þar seint á vorin. Úr dalnum rennur Snædalsá og fellur hún í Snædalsfossi niður í Hamarsdal.