open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sandur (Færeyjum)

**Sandur** er stærsta þéttbýli á Sandey í Færeyjum (Skopun er næststærst). Sandur telst ein af elstu byggðum í Færeyjum og var þar byggð á víkingatímanum; árið 825. Sandur rekur nafn sitt af sand/malarhaugum við byggðina. Þeir nefnast mølheyggjar og eru nú friðaðir. Byggðasafnið Sands fornminnissavn er í bænum og Sands Listasavn. B71 Sandoy heitir knattspyrnufélagið. Íbúar voru 539 árið 2015.

## Heimild
*
Skopun

**Skopun** er þéttbýlisstaður nyrst á Sandey. Rætur byggðar þar má rekja til ársins 1833 og er Skopun nú næststærsta byggðin á eyjunni á eftir Sandi.
Til stendur að byggja Sandoyargöngin milli Sandeyjar og Straumeyjar og er ætlunin að opna þau árið 2021. Íbúar Skopunar voru 446 árið 2015.

## Heimild
*
Fjarvídd

**Fjarvídd** er í myndlist nálgun á framsetningu þrívíðra hluta á tvívíðum fleti sem líkir eftir því sem augað sér. Einkenni á fjarvídd er að hlutir smækka hlutfallslega eftir því sem þeir eiga að virðast fjarlægari sjónarhorni flatarins og þeir verða fyrir styttingu, það er línur sem liggja frá sjónarhorni flatarins styttast hlutfallslega miðað við línur sem liggja þvert á sjónarhornið. 

List fornaldar notaðist við lárétt sjónarhorn, þar sem myndformum var raðað eftir láréttum línum, og þematískt sjónarhorn, þar sem stærð myndanna fór eftir mikilvægi myndefnisins. Kínverjar tóku að notast við samsíða sjónarhorn þegar á 2. öld. Listamenn fornaldar voru vel meðvitaðir um að hlutir sýndust smærri eftir því sem þeir fjarlægðust áhorfandann en sjaldgæft var að þeir kysu að nýta sér það. Á miðöldum var notast við samsíða sjónarhorn eða öfuga fjarvídd.

Stærðfræðilegur grunnur fjarvíddar var lagður á Endurreisnartímanum af listamönnum og stærðfræðingum í Flórens. Filippo Brunelleschi varð fyrstur til að kynna þá aðferð að láta allar hallalínur koma saman á láréttri sjónlínu. Aðrir listamenn, eins og Paolo Uccello, Masolino da Panicale og Donatello, voru fljótir til að taka upp þessa aðferð. Með ritgerðinni *[[Della pittura]]* frá 1435 sýndi Leon Battista Alberti hvernig átti að beita fjarvídd og um 1474 skýrði Piero della Francesca fjarvídd út frá evklíðskri rúmfræði í ritgerðinni *[[De Prospectiva Pingendi]]*.

Tegundir fjarvíddar eru þrjár; eins punkta, tveggja punkta og þriggja punkta (eftir fjölda hvarfpunkta).
Holtasóleyjar

***Dryas*** er ættkvísl fjölærra, jarðlægra hálfrunna í rósaætt. Ættkvíslin er nefnd eftir Grísku nymph Dryad. Staðsetning *Dryas* ættkvíslarinnar innan Rosaceae hefur verið óljós. Ættkvíslin var áður staðsett í undirættinni Rosoideae, en er nú í Dryadoideae.

## Tegundir
*Dryas* samanstendur af þremur tegundum, en ættkvíslin þarfnast endurskoðunar:

**[[Dryas drummondii]]* Richardson ex Hook.
** var. *drummondii* Richardson ex Hook.

** var. *tomentosa* (Farr) L.O. Williams

**[[Dryas integrifolia]]* Vahl
** subsp. *chamissonis* (Spreng.) Scoggan
** subsp. *crenulata* (Juz.) J. Kozhevn
** subsp. *integrifolia* Vahl
** subsp. *sylvatica* (Hultén) Hultén

**[[Dryas octopetala]]* L.—Rjúpnalauf, Holtasóley
** subsp. *alaskensis* (A.E. Porsild) Hultén
** subsp. *hookeriana* (Juz.) Hultén
** subsp. *octopetala* L.
*** var. *angustifolia* C.L. Hitchc.
*** var. *argentea* Blytt
*** var. *kamtschatica* (Juz.) Hultén
*** var. *octopetala* L.
** subsp. *punctata* (Juz.) Hultén

## Blendingar
Tveir blendingar hafa verið staðfestir:

**Dryas* × *suendermannii* Kellerer ex Sundermann—(*D. drummondii* × *D. octopetala*)

**Dryas* × *wyssiana* Beauverd—(*D. drummondii* × *D. integrifolia*)

## Niturbinding
Sumar tegundir *Dryas* plantna hafa rótarhnýði sem hýsa niturbindandi bakteríur af ættkvíslinni*[[Frankia]]*.
* *Dryas drummondii* myndar rótarhnýði og bindur nitur með *Frankia*.
* *Dryas integrifolia* myndar ekki rótarhnýði og bindur ekki nitur.
* *Dryas octopetala*  myndar ekki rótarhnýði og bindur ekki nitur.
* *Dryas* × *suendermannii* (*D. drummondii* × *D. octopetala*)  myndar ekki rótarhnýði og bindur ekki nitur.

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
*Germplasm Resources Information Network: ''Dryas'' 
*Huxley, A. (1992). *New RHS Dictionary of Gardening*. Macmillan [*D. × suendermannii*].
Austur-Álaborg

**Austur-Álaborg** (danska: *Aalborg Øst*) er austasti bæjarhluti Álaborgar og liggur 6 km suðaustur frá miðbænum. Austur-Álaborg inniheldur hverfin Øster Sundby, Øster Uttrup, Sønder Tranders og Nørre Tranders. Stundum er hugtakið Austur-Álaborg notað í breiðari skilningi og inniheldur þá einnig Háskólahverfi Álaborgar, sem liggur milli Austur-Álaborgar og Gug.

## Stofnanir og félög
### Skólar
Austur-Álaborg inniheldur þrjá skóla á grunnskólastigi. Mellervangskolen, Herningvejskole og Tornhøjskolen. Einnig liggur Álaborgarháskóli á mörkum hverfisins, en háskólasvæðið er svo stórt að það er yfirleitt flokkað sem eigið hverfi.

### Íþróttafélög og tómstundarklúbbar
Þekktasta íþróttafélag hverfisins er Aalborg BK, eitt elsta fótboltafélag danmerkur og það eina, ásamt AFK, sem hefur spilað í Superligaen frá upphafi. Heimavöllur Aalborg BK liggur í Aalborg Vestby. Austur Álaborg hýsir einnig tvö önnur fótboltafélög. Øster Sundby B32, sem spilar í þriðju deildinni og KB 81 Aalborg, sem spilar í fjórðu deild.

Austur-Álaborg hýsir einnig fjaðurboltafélagið ABC sem spilar í þriðju deild og hlaupaklúbbinn Aalborg Road Runners.

### Íbúar
Austur-Álaborg er eitt af fjölbreyttustu hverfum Álaborgar. Margir af íbúum hverfisins eru innflytjendur af erlendu bergi brotnu. Þar af eru margir Grænlendingar.

## Heimildir
Russell Westbrook

**Russell Westbrook** (fæddur 12. nóvember árið 1988) er bandarískur körfuknattleiksmaður sem spilar fyrir  Sacramento Kings í NBA-deildinni. Westbrook var stigakóngur deildarinnar tímabilin 2014–15 og 2016–17 og mikilvægasti leikmaðurinn (MVP) tímabilið 2016-17 þegar hann spilaði fyrir Oklahoma City Thunder. Hann er í 14. sæti yfir stigahæstu leikmenn NBA.

Westbrook var annar leikmaðurinn í sögu NBA til að vera með þrefalda tvennu að meðaltali í leik, á eftir Oscar Robertson, og er sá leikmaður sem hefur náð flestum slíkum á ferlinum.

## Titlar
### Landslið
***[[Ólympíuleikarnir]]**
**Gull: 2012
***[[Ameríkumeistaramót karla í körfuknattleik|Ameríkumeistaramótið]]**
**Gull: 2010

## Tilvísanir
Hormónaraskandi efni

**Hormónaraskandi efni** eru efni sem líkja eftir hormónum í líkamanum og geta í ákveðnum styrk haft truflandi áhrif á hormónastarfsemi líkamans. 

## Tilvísun
Besta fáanlega tækni

**Besta fáanlega tækni** er framleiðsluaðferð og tækjakostur sem beitt er til að lágmarka mengun og myndun úrgangs með sem bestum árangri. Hugtakið er notað í löggjöf um mengunarvarnir.

Í íslenskum lögum er hugtakið skilgreint í reglugerð nr. 920/2016 um brennisteinsdíoxíð, köfnunarefnisdíoxíð og köfnunarefnisoxíð, bensen, kolsýring, svifryk og blý í andrúmsloftinu, styrk ósons við yfirborð jarðar og um upplýsingar til almennings.

## Tilvísanir
Mengunarbótareglan

**Mengunarbótareglan** eða **greiðslureglan** er regla sem kveður á um að sá sem veldur mengun skuli að jafnaði bera þann kostnað sem hlýst af því að koma í veg fyrir eða draga úr áhrifum hennar. Mengunarbótareglan er nefnd í 16. grein Ríóyfirlýsingarinnar um umhverfi og þróun frá 1992. Reglan er mikilvæg undirstaða í allri bandarískri umhverfislöggjöf. 

Fjallað er um greiðsluregluna í íslenskum lögum um umhverfisábyrgð.

## Tilvísanir
Losunarheimild

**Losunarheimild** er heimild til losunar tiltekins magns tiltekinna mengunarvalda á tilteknu tímabili. Verslun með losunarheimildir er aðferð til að takmarka mengun með því að nýta markaðsaðferðir og skapa hagræna hvata til að draga úr útblæstri mengunarvalda. Losunarheimildir eru dæmi um sveigjanlega umhverfislöggjöf, öfugt við staðla um bestu fáanlegu tækni eða opinber gjöld og styrki. Mörg ríki hafa tekið upp verslun með losunarheimildir, sérstaklega í samhengi við átak gegn loftslagsbreytingum. 

Losunarheimildir eru skilgreindar af einhverju yfirvaldi (oft ríkisstofnun) sem úthlutar eða selur heimildir fyrir tiltekið magn tiltekinna mengunarvalda yfir afmarkað tímabil. Aðilar sem stunda mengandi starfsemi eru þá skyldaðir til að kaupa losunarheimildir sem samsvara þeirri mengun sem þeir valda. Ef mengandi starfsemi vill auka losun mengandi efna verður hún að kaupa frekari heimildir af einhverjum sem er tilbúinn til að selja þær. Afleiður losunarheimilda er hægt að kaupa og selja á fjármálamörkuðum. 

Í þessu kerfi fá aðilar í mengandi starfsemi sem geta dregið úr losun mengunarvalda hvata til að gera það, sem verður til þess að kostnaðurinn sem fellur á samfélagið verður lægstur mögulegur kostnaður. Með þessari aðferð er hugmyndin að gefa atvinnulífinu efnahagslega hvata til að draga úr losun, og auka nýsköpun og hagvöxt um leið.

Til eru virkir markaðir með losunarheimildir nokkurra loftmengunarvalda. Losunarheimildir fyrir gróðurhúsalofttegundir eru oft kallaðar kolefniskredit. Eitt kolefniskredit jafngildir einu tonni af koltvíoxíðsígildi á einu ári. Umfangsmesta verslunarkerfið með losunarheimildir er viðskiptakerfi ESB fyrir losunarheimildir þar sem verslað er með „Evrópusambandsheimildir“ (*European Union Allowances* eða EUA). Kína er með mjög umfangsmikið kerfi fyrir losunarheimildir. Sviss, Bretland og Kanada hafa einnig komið upp eigin kerfum.  Í Kaliforníu er verslað með „Kaliforníukolefnisheimildir“, á Nýja-Sjálandi með „Nýja-Sjálandseiningar“ og „Ástralíueiningar“ í Ástralíu. Acid Rain Program í Bandaríkjunum notast við markaðsaðferðir til að draga úr losun brennisteinsdíoxíðs og köfnunarefnisoxíða sem valda súru regni.

## Tilvísanir
Rokgjarnt lífrænt efnasamband

**Rokgjarnt lífrænt efnasamband** er lífrænt efnasamband með háan gufuþrýsting við stofuhita. Þessi hái gufuþrýstingur stafar af lágu suðumarki sem veldur því að margar sameindir gufa upp frá vökvanum eða fasta efninu sem þær eru hluti af. Þessi tilhneiging nefnist rokgirni. Dæmi um þetta er formaldehýð sem gufar upp úr málningu, en suðumark þess er -19⁰C. 

Rokgjörn lífræn efnasambönd eru mörg og margvísleg. Þau koma bæði fyrir í manngerðum efnum og í náttúrunni. Flest lykt stafar af rokgjörnum lífrænum efnasamböndum. Slík efnasambönd leika mikilvægt hlutverk í boðskiptum milli lífvera. Sum rokgjörn lífræn efnasambönd eru skaðleg umhverfinu. Notkun manngerðra rokgjarnra lífrænna efnasambanda er oft takmörkuð með lögum, sérstaklega í lokuðum rýmum. Hættuleg rokgjörn lífræn efnasambönd stafa meðal annars frá málningu, hreinsiefnum, kæliefnum, eldsneyti og lími. 

## Tilvísanir
Umhverfisáhrif

**Umhverfisáhrif** eru hvers konar breytingar á umhverfinu sem afleiðing af félagshagfræðilegum og náttúrulegum athöfnum.

Umhverfisálag er nýting náttúruauðlinda, mengun eða athafnir manna eða annarra lífvera sem valda neikvæðum umhverfisáhrifum.

## Tilvísun
Umhverfisstjórnun

**Umhverfisstjórnun** er stjórnun umhverfisþátta í starfsemi og rekstri fyrirtækja þar sem stöðugar umbætur eru hafðar að leiðarljósi.

## Tilvísun
Umhverfisvöktun

**Umhverfisvöktun** er kerfisbundin og síendurtekin skráning einstakra breytilegra þátta í umhverfinu. Umhverfisvöktun er notuð til að undirbúa mat á umhverfisáhrifum og í mörgum tilvikum þar sem athafnir manna fela í sér mikla hættu á að skaða náttúrulegt umhverfi.

## Tilvísanir
Víðerni

**Víðerni** er náttúrulegt umhverfi á Jörðinni sem ekki hefur orðið fyrir umtalsverðum breytingum vegna athafna mannsins. Víða í heiminum er leitast við að varðveita þau víðerni sem eftir eru með því að takmarka athafnir manna þar með lögum. 

Í íslenskum lögum um náttúruvernd nr. 60/2013 er „óbyggt víðerni“ skilgreint sem svæði í óbyggðum sem er að jafnaði a.m.k. 25 km2 að stærð eða þannig að hægt sé að njóta þar einveru og náttúrunnar án truflunar af mannvirkjum eða umferð vélknúinna farartækja og í a.m.k. 5 km fjarlægð frá mannvirkjum og öðrum tæknilegum ummerkjum, svo sem raflínum, orkuverum, miðlunarlónum og uppbyggðum vegum.

## Tilvísanir
Friðland

**Friðland** er afmarkað landsvæði sem hefur verið friðlýst með lögum til verndar tiltekinna vistgerða, búsvæða eða tegunda lífvera sem eru sjaldgæfar eða í hættu eða til verndar lífríkis sem er sérstaklega fjölbreytt eða sérstætt. 

Á Íslandi er „friðland“ skilgreint í lögum um náttúruvernd nr. 60/2013.
## Tengt efni
*Listi yfir friðlýst svæði á Íslandi

## Tilvísun
Nytjagreiðslureglan

**Nytjagreiðslureglan** er sú regla að þeir sem nýta eitthvað úrræði eigi að greiða allan kostnað sem í úrræðinu felst. Reglan gengur út frá því að mesta skilvirkni í skiptingu gæða náist þegar neytendur greiða fullt verð fyrir úrræðið. Ef úrræðið er undirverðlagt leiðir það til ofnotkunar og ef það er yfirverðlagt leiðir það til vannýtingar. Í opinberri þjónustu felst andstæða nytjagreiðslureglunnar í hugmyndinni um greiðslugetu sem segir að þeir sem hafa meira milli handanna axli meira af kostnaðinum við veitingu þjónustunnar en þeir sem minna mega sín. 

Nytjagreiðslureglan styður hugmyndina um láréttan jöfnuð sem segir að fólk með svipaðar tekjur og eignir eigi að fá jafna skattalega meðferð óháð því hverjar aðstæður þess eru að öðru leyti. Grunnhugmyndin er sú að þeir sem ekki nýta sér þjónustuna ættu ekki að þurfa að greiða fyrir hana með sköttum. 

Nytjagreiðslureglan virkar vel þegar greiðandinn og neytandinn eru sami aðili, en það er ekki alltaf tilfellið. Munur á greiðanda og neytanda kemur til dæmis fram þar sem um er að ræða ytri áhrif. Ökumaðurinn sem kaupir eldsneyti greiðir í raun ekki fullt verð vegna þess að kostnaður fellur til vegna gróðurhúsalofttegunda sem losna í útblæstri bílsins og valda hnattrænni hlýnun. Í þessu tilviki verður því til samfélagslegur kostnaður sem lýsir sér ekki í verði eldsneytisins. Aukin opinber gjöld á eldsneyti eru því oft rökstudd með nytjagreiðslureglunni, þótt það byggist kannski á takmarkaðri vitneskju um það hver hinn samfélagslegi kostnaður sé nákvæmlega. 

Í samhengi við auðlindastjórnun felst nytjagreiðslureglan í því sjónarmiði að þeir sem hagnýta náttúrulegar auðlindir sér til ávinnings skuli greiða allan kostnað sem til fellur við stjórn, viðhald og verndun auðlindanna. Nytjagreiðslureglan er þannig notuð sem rökstuðningur fyrir álagningu veiðigjalda og aðstöðugjalda.
Seyra

**Seyra** eru föst efni sem skilin eru frá fráveituvatni. 

Seyra er skilgreind í reglugerð um meðhöndlun seyru nr. 799/1999.  

## Tilvísun
Spilliefni

**Spilliefni** er úrgangur sem hefur eða getur haft skaðleg áhrif á umhverfi og heilsu manna. 

## Tilvísanir
Dryas integrifolia

***Karralauf*** eða *Dryas integrifolia* er tegund blómstrandi plantna í Rósaætt. Hún vex í norðurhluta norður Ameríku, þar sem hún er frá Alaska yfir Kanada til Grænlands. Þetta er algeng tegund á heimskautasvæðum og er líklega algengasta blómstrandi plantan á sumum heimskautaeyjum Kanada. Það líkist mjög íslenska ættingja sínum Holtasóley nema að það er með mjórri og heilrend blöð.

Þessi tegund er runni, oftast dvergrunni. Hann er í jarðlægum breiðum allt að 10 til 17 sentimetra háum, stönglarnir greinast lárétt eftir jörðinni. Blöðin eru  á stuttum stilkum þakin löngum, silki eða ullarkenndum hárum. Blöðin eru striklaga til lensulaga, heilrend, um 2.2 sm löng. Blöðin eru með slétt efra borð og eru þétthærð að neðan. Blómstöngullinn er blaðlaus e n þakinn löngum ullarlegum hárum. Hann er með eitt blóm með allt að 11 krónublöðum sem eru yfirleitt hvít en geta verið  í ýmsum blæbrigðum yfir í gult eða rjómalituð. Í miðjunni eru margir fræflar með með gulum frjóhnöppum. Frævurnar eru fyrst smáar, en stækka eftir því sem fræið þroskast, og verður að 2.5 sentimetra löng og skrýðist hala af löngum, dúnkenndum hárum. Þessir halar flækjast saman og klumpar af fræjum falla frá plöntunni og dreifast með vindi.

Sumar plönturnar eru með svonefnt heliotropism, það er; þær færast til eftir sólarstöðu. Aðrar vaxa í átt að stöðu sólar á hádegi. Þar sem blómið snýr í átt að sól er það hvíldarstaður fyrir ýmis skordýr þar sem það ar lítið eitt hlýrra en nálæg yfirborð. 

Þessi tegund myndar rótarhnýði, með samlífi við niturbindandi bakteríur. Hún getur einnig myndað sambýli við sveppategundina *[[Hebeloma cylindrosporum]]* með útrænni svepprót.

Karralauf er algengt á mörgum heimskautasvæðum, þar sem það vex í mörgum gerðum af köldum og blautum búsvæðum. Það finnst á túndru, engjum, árdölum, og á skriðum. Það nær góðri rótfestu í grýttum og malarkenndum jarðvegi, og þrífst vel í jarðvegi með litlu lífrænu innihaldi. Það er frumbýlisplanta á erfiðum svæðum. Það nam land á stórum svæðum við heimskautin eftir því sem meginlandsísinn hörfaði. Þessi tegund er ríkjandi á ýmsum búsvæðum heimskautsins, með að vera ein af fyrstu tegundunum til að ná fótfestu á berum svæðum eftir jöklana og verða algengasta tegundin þar. Það er ríkjandi í dvergheiðabúsvæðum ásamt störum eins og *[[Carex rupestris]]* í Montana. Í hlutum norður Alaska deilir það svæðinu með fléttunni *[[Ochrolechia frigida]]*, á rústajarðvegi , og rökum strand flatneskjum með *[[Carex aquatilis]]*.

Hæfileikar karralaufs til að nema land á nöktum jarðvegi heimskautanna gerir það heppilegt verkfæri til að græða upp, sérstaklega á svæðum eftir námugröft. Þegar plantan er einu sinni búin að koma sér fyrir, nýtast þéttar þúfurnar til að safna lífrænu foki. Aukning lífrænnar þekju álitin mikilvægur hluti þess að endurgræða berar námur.

Á inúítamálum gengur það undir ýmsum nöfnum, til dæmis: *malikkaat*, *isuqtannguat*, *isurramuat*, og *piluit*. Á grænlensku er nafnið *umerluusaq*. Inúítar fylgdust með þroska plöntunnar til að fylgjast með því hvað sumri leið.

## Tilvísanir
Kabýlía

**Kabýlía** (amazigh: : ⵜⴰⵎⵓⵔⵜ ⵏ ⵉⵇⴱⴰⵢⵍⵉⵢⴻⵏ, *Tamurt n Iqvayliyen*) er sögulegt hérað í Alsír, rétt austan við Algeirsborg. Það er í Atlasfjöllum við strönd Miðjarðarhafs og nær yfir nokkur héruð í Alsír; Tizi Ouzou-hérað, Béjaïa-hérað, Bouïra-hérað, Boumerdès-hérað. Gouraya-þjóðgarðurinn og Djurdjura-þjóðgarðurinn eru í Kabýlíu. Íbúar Kabýlíu eiga langa sögu andspyrnu gegn ríkjandi stjórnvöldum í landinu frá tímum Rómaveldis og síðar Tyrkjaveldis. Héraðið var með þeim síðustu sem gáfust upp fyrir Frakkaveldi á 19. öld. Árið 2001 var Sjálfstjórnarhreyfing Kabýlíu stofnuð sem berst fyrir sjálfstjórn í héraðinu.

Kabýlía skiptist í tvennt við árdal Soummam. Vestan megin er Kabýlía meiri en austan megin Kabýlía minni. Á árnýöld voru Konungsríkið Kuku vestan megin og Konungsríkið Ait Abbas austan megin. Héraðið var fyrst gert að einu stjórnsýsluumdæmi í Sjálfstæðisstríði Alsír 1954 til 1962.
Stéphane Udry

**Stéphane Udry** (f. 1961) er svissneskur stjörnufræðingur sem starfar við Stjörnuathugunarstöðina í Genf. Hann hefur einkum fengist við leit að reikistjörnum utan sólkerfisins. Hann og teymi undir hans stjórn uppgötvuðu lífvænlega reikistjörnu, Gliese 581d, í lífvænlega belti stjörnunnar Gliese 581, í um 20 ljósára fjarlægð, í stjörnumerkinu Voginni. Hann leiddi líka teymið sem uppgötvaði aðra lífvænlega reikistjörnu, HD 85512 b.
Plastmengun

**Plastmengun** er mengun sem stafar af uppsöfnun plasts í umhverfinu sem hefur neikvæð áhrif á dýralíf, búsvæði lífvera og manninn. Plastmengun stafar af því að notkun plasts fer ört vaxandi þar sem það er bæði endingargott, létt og ódýrt efni sem nýtist betur en náttúruleg efni í alls kyns samhengi. Ókosturinn við plastnotkun felst einkum í því hvað plast endist vel. Plastrusl safnast því upp bæði á landi og í sjó og vötnum. 

Dýr verða fyrir margvíslegum skaða vegna plastmengunar. Þau geta flækst í því, étið það í misgripum (oft óvitandi í formi örplasts) og fengið í sig skaðleg efni sem plastið geymir. Mannfólk verður líka fyrir skaða af völdum plasttegunda sem valda truflunum á hormónabúskap líkamans. Í Bretlandi er áætlað að 5 milljón tonn af plasti séu keypt árlega og að aðeins 24% af því skili sér til endurvinnslu (2021). Þar með má gera ráð fyrir að um 3,8 milljónir tonna af plasti endi á ruslahaugum. Í mörgum löndum er reynt að draga úr notkun plasts og hvetja til endurvinnslu þess til að draga úr plastmengun.

## Tilvísanir
Jarðvegsmengun

**Jarðvegsmengun** er mengun í jarðvegi sem stafar af lífframandi efnum eða öðrum breytingum á samsetningu náttúrulegs jarðvegs. Helstu orsakir jarðvegsmengunar eru efnamengun frá iðnaði, landbúnaði eða sorpi. Algeng efni sem valda jarðvegsmengun eru kolvetni úr jarðefnaeldsneyti, fjölhringa arómatísk vetniskolefni (eins og naftalen og bensó(a)pýren), leysiefni, skordýraeitur, blý og aðrir þungmálmar. Jarðvegsmengun helst í hendur við aukna iðnvæðingu og efnanotkun.

Áhyggjur af jarðvegsmengun stafa aðallega af heilbrigðisáhættu vegna beinnar snertingar við jarðveg, uppgufun mengunarvalda og mengun vatnsbóla við og undir jarðveginum. Kortlagning mengaðs jarðvegs og hreinsun hans eru gríðarlega tímafrek og dýr verkefni.
Balkanfjöll

**Balkanfjöll** (búlgarska/serbneska: Стара планина *Stara planina* „Gömlu fjöll“) eru fjallgarður á Austur-Balkanskaga. Hann spannar 560 kílómetra frá Svartahafi í Búlgaríu og inn í Austur-Serbíu. Hæsti tindurinn er Botev-fjall, 2.376 metrar á hæð. Í Búlgaríu eru Rila-fjöll og Pirin-fjöll með hærri tinda.

Í Balkanfjöllum lifa spendýrategundir eins og brúnbjörn, gemsa, krónhjörtur, gaupa, refur og úlfur. Garðahlynur, silkifura, beyki, eik og evrópuþinur eru meðal trjátegunda.
 
Fjöllin hafa virkað í gegnum aldirnar sem náttúrulegur varnargarður Búlgara gegn innrásarliði, meðal annars frá Býsantíum og Tyrkjaveldi.

## Heimild
Saxhöfn

**Saxhöfn** (færeyska: ****, eldra færeyskt nafn: **) er gamalt þorp á norðvestur-Straumey í Færeyjum sem rekja má að minnsta kosti til 14. aldar. Það liggur í Saxhafnardal. Íbúar eru nú einungis 10 (2015). Saxhafnarkirkja var byggð árið 1858 en þá var ákveðið að taka kirkjuna í Tjørnuvík í sundur og flytja yfir til Saxhafnar. Dúvugarður er safn gamalla húsa.

Saxhafnarvatn er skammt frá byggðinni. Vel þekkt gjóskulag, Saksunarvatnsgjóskan, er kennd við vatnið en þar fannst hún fyrst. Þetta er mikilvægt leiðarlag í jarðvegi og setlögum á Íslandi, Færeyjum og víðar við norðanvert Atlantshaf og á hafsbotninum. Það er 10.200 ára gamalt og upprunnið í Grímsvötnum í Vatnajökli. 


Saksun.Streymoy.fo.1.jpg|Gömul hús í þorpinu: Dúvugarður.
Saksun, Faroe Islands (5).JPG|Saxhafnardalur
Saksun Kirkja.Streymoy.fo.3.jpg|Kirkjan


## Heimild
*
Svartar fjaðrir

**Svartar fjaðrir** var fyrsta ljóðabók Daviðs Stefánssonar frá Fagraskógi. Hún kom út árið 1919 þegar Davíð var 25 ára. 

Bókin varð gríðarlegra vinsæl meðal allra landsmanna, en hún höfðaði þó einkum til ungra kvenna. Ljóðin þóttu ofsafengin og tilfinningarík. Draumkenndur stíll hans var hrífandi, þótti losa um bældar langanir og vekja upp kynóra, þó efnið væri ekki af kynferðislegum toga). Ljóðin eru á hefðbundnu formi, þ.e. þau notast við stuðla, höfuðstafi, og rím. Textinn er aðgengilegur og frekar auðskiljanlegur.

Davíð orti undir áhrifum nýrómantíkurinnar.
Carex aquatilis

***Carex aquatilis*** er stör sem hefur útbreiðslu víða í kring um norður heimskaut. Það vex í mörgum gerðum fjalla og heimskautabúsvæðis, þar á meðal túndrum, mýrum og tempruðum barrskógum og engjum. Það eru allnokkur afbrigði af þessari tegund, og er hún nokkuð breytileg í útliti. Hún er með þríhyrnda stöngla sem verða frá 20 til 120 sm háir, og er yfirleitt ekki í hnausum eins og margar aðrar starir. Hún vex af þéttum jarðstönglum sem mynda þétt teppi af fíngerðum rótum sem eru nógu þéttar til að mynda torf, og eru með (jarðstönglarnir) loftæðar sem veitir plöntunni möguleika á að lifa af í súrefnissnauðum jarðvegi eins og þungri leir. Stoðblöðin eru lengri en blómskipunin sjálf. 2 til 3 karlöx og 3 til 5 kvenöx, oft með karlblóm í enda. Fræin eru gljáandi svört, og þó að tegundin fjölgi sér einstaka sinnum með fræi, breiðist hún aðallega út kynlaust með rót. Í reynd er það svo að flestir sprotarnir mynda ekki blóm. Þessi fjölæra planta getur orðið 10 ára eða meira, getur myndað mó þegar jarðstöngullinn grotnar, og er oft notuð í endurræktun á svæðum þar sem mór hefur verið uppskorinn.

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
*Jepson Manual Treatment
*USDA Plants Profile 
*Flora of North America 
*Myndasafn
Bruce Peninsula-þjóðgarðurinn

**Bruce Peninsula-þjóðgarðurinn** er þjóðgarður í Ontaríó, Kanada. Hann er staðsettur á Níagara-hjallanum á enda Bruce-skaga við Húron-vatn. Klettar, skóglendi og fjölbreytt dýralíf er á svæðinu. Tjaldgisting og gönguferðir eru meðal afþreyingar.

## Tengill
Listi yfir þjóðgarða í Kanada

## Heimild
Cape Breton Highlands-þjóðgarðurinn

**Cape Breton Highlands-þjóðgarðurinn** (Franska: *Parc national des Hautes-Terres-du-Cap-Breton*) er þjóðgarður á Cape Breton-eyju í Novia Scotia í Kanada. Hann var stofnaður árið 1936 og er elsti þjóðgarðurinn Atlantshafsmegin í Kanada. Stærð hans er 948 km2. Stór hluti hans er hálslétta og hana skera ár og dalir. Skóglendi er ríkulegt og dýralíf fjölbreytt. Eina þekkta mannskæða árás sléttuúlfs í Kanada varð í þjóðgarðinum árið 2009.

## Tengill
Listi yfir þjóðgarða í Kanada

## Heimild
Húsavík (Færeyjum)

**Húsavík** (færeyska: **', [[danska]]: **') er þorp á Sandey í Færeyjum. Íbúar voru 70 árið 2015. Byggðin er gömul, líklega frá landsnámstíð. Kirkjan er frá árinu 1863.
Kunoy (þorp)

**Kunoy** er þorp á samnefndri eyju í Færeyjum, Kunoy, og er eina byggðin á vesturhluta eyjarinnar. Íbúar voru 71 árið 2015. Rétt fyrir ofan byggðina er plantaður skógur, Viðarlundin í Kunoy.
Sýning 21. aldarinnar

**Sýning 21. aldarinnar** (enska: *Century 21 Exposition*),  eða einfaldlega **Heimssýningin í Seattle**, var heimssýning sem var haldin í Seattle í Bandaríkjunum frá 21. apríl til 21. október 1962. Sýningin átti að birta framtíðarsýn fyrir 21. öldina. Spútnikáfallið og Geimkapphlaupið milli risaveldanna í Kalda stríðinu settu mark sitt á sýninguna. Sú framtíðarsýn sem birtist á sýningunni var lýsandi fyrir trú samtímans á tækniframfarir en gerði ekki ráð fyrir miklum samfélagslegum breytingum eins og þeim sem áttu eftir að einkenna 7. áratuginn. 

Um helmingur þeirra bygginga sem reistar voru á sýningarsvæðinu í hverfinu Lower Queen Anne voru rifnar eftir sýninguna. Það sem eftir stóð er nú hluti af Seattle Center. Meðal bygginga sem sýningin skildi eftir sig er Geimnálin, 184 metra hár turn, sem er eitt af einkennismerkjum borgarinnar.
Katrina and the Waves

**Katrina and the Waves** var bresk-bandarísk rokkhljómsveit sem starfaði frá 1981 til 1999. Hljómsveitin er þekktust fyrir smellinn „Walking on Sunshine“ frá 1985. Hljómsveitin átti óvænta endurkomu þegar hún sigraði Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1997 fyrir Bretland með laginu „Love Shine a Light“.

Fyrirrennarar hlómsveitarinnar voru hljómsveitirnar The Waves frá Cambridge, sem í voru gítarleikarinn Kimberley Rew og trommarinn Alex Cooper, og koverbandið Mama's Cookin' frá Feltwell sem í voru bandaríska parið Katrina Leskanich og  Vince de la Cruz. Eftir að samstarf þeirra hófst 1981 hét hljómsveitin upphaflega aðeins The Waves en breytti nafninu 1982 þegar Katrina tók við hlutverki aðalsöngvara af Rew.
Expo 86

**Heimssýning um samgöngur og samskipti 1986** (enska: *1986 World Exposition on Transportation and Communication*) eða **Expo 86** var heimssýning sem var haldin í Vancouver í Kanada frá 2. maí til 13. október 1986. Yfirskrift sýningarinnar var „heimur á hreyfingu, heimur í sambandi“ („*World in Motion - World in Touch*“) og þemað voru samgöngur og samskipti. Sýningin fór saman við hundrað ára afmæli Vancouver. Hún fór fram á norðurbakka False Creek. Þetta var í annað skipti sem heimssýning var haldin í Kanada, en Expo 67 var haldin í Montreal árið 1967. 

54 lönd og fjölmörg fyrirtæki voru með útstillingar á sýningunni. Karl Bretaprins og Díana prinsessa opnuðu sýninguna 2. maí, ásamt forsætisráðherra Kanada, Brian Mulroney.
Örplast

**Örplast** á við plastagnir sem eru minni en 5 mm að þvermáli. Örplast skiptist í tvo flokka: framleitt örplast annars vegar og afleitt örplast hins vegar. Framleitt örplast er plast sem framleitt er í smáum ögnum og er helst að finna í snyrtivörum á borð við tannkrem og áburð. Afleitt örplast á uppruna í öðrum vörum svo sem fatnaði, eða stærri plasteiningum sem brotnað hafa niður.

Örplast getur komist inn í fæðukeðjuna í gegnum sjávardýr sem éta agnirnar óvitandi. Vegna slæmra áhrifa plastagnanna á umhverfið hefur örplast verið bannað í nokkrum löndum, þ.a.m. Bandaríkjunum (eftir 1. júlí 2017), Bretlandi (eftir árslok 2017) og Kanada. Uppi eru áform um að banna örplast í snyrtivörum á Norðurlöndunum.

## Heimildir
Tannkrem

**Tannkrem** er hrjúft krem sem notað er til að hreinsa tennurnar. Tilgangur tannkrems er m.a. að losa skán og matarleifar, draga úr andremmu og koma í veg fyrir ýmsa sjúkdóma eins og tannskemmd og tannholdsbólgu. Tannkrem gerir það jafnframt að verkum að tannbursti renni slétt yfir tennurnar.

Tannkrem getur innihaldið virk efni eins og flúor sem ætlað er til að styrkja glerung tanna. Ekki er ætlast til þess að tannkremi sé kyngt vegna þess að það inniheldur flúor. Ef litlu magni tannkrems er kyngt er það yfirleitt ekki skaðlegt en ráðlegt er að leita til læknis ef mikils magns er neytt. Tannkrem inniheldur einnig viðbætt bragðefni, yfirleitt myntubragð.
Villuleit í kóða með aðstoð gúmmíandar

**Villuleit í kóða með aðstoð gúmmíandar** (e. *Rubber duck debugging*) er aðferð sem er notuð til þess að finna villur í kóða. Nafnið er tilvísun í sögu úr bókinni *The Pragmatic Programmer*, þar sem forritari segir frá gúmmíönd í fórum hans. Ef villa var í kóðanum hans sem hann gat ekki fundið, byrjaði hann að útskýra kóðann, röð fyrir röð, fyrir gúmmíöndinni. 

Margir forritarar átta sig oft á því hvar villu er að finna í kóðanum við það að útskýra kóðann fyrir öðrum, jafnvel þó að viðkomandi kunni ekkert í forritun. Í því að útskýra hvernig kóðinn ætti að virka, og sýna hvernig hann virkar í raun, uppgötvast oft vandamálið. Líklega stafar þetta af því að oft endurhugsar maður virkni kerfis við það að útskýra það frá grunni. Því er ráð að útskýra kóðann sinn fyrir líflausum hlutum til þess að þurfa ekki að trufla, eða tala, við aðra. 

## Tilvísanir
Virðisföngun

**Virðisföngun** er aðferð við opinbera fjármögnun sem gengur út á að „fanga“ hluta þess virðis sem opinber fjárfesting skapar fyrir einkaaðila. Þar sem opinberar fjárfestingar í til dæmis innviðum fyrir almenningssamgöngur auka virði fasteigna í nágrenninu skapa þær óinnleystar tekjur fyrir landeigendur. Með virðisföngun er reynt að fanga þessar tekjur, til dæmis með sérstöku innviðagjaldi á lóðir. Þannig verða jákvæð ytri áhrif framkvæmdanna að opinberum tekjum. 

Segja má að í fasteignagjöldum felist virðisföngun þar sem hækkun fasteignaverðs sem leiðir af opinberum framkvæmdum leiðir til hærri fasteignagjalda og lóðaskatta og þar með aukinna opinberra tekna.
Hraðvagn

**Hraðvagn** er almenningsvagn sem hefur aukna flutningsgetu og áreiðanleika miðað við hefðbundinn almenningsvagn. Til að ná slíku fram er notast við liðvagna sem aka á sérakreinum, fá forgang á gatnamótum, notast við upphækkaðar biðstöðvar þar sem gengið er beint inn í vagninn, og selja ekki aðgöngumiða í vagninum til að draga úr töfum. Önnur hönnunaratriði sem eru gjarnan viðhöfð eru gæðabiðstöðvar með rennihurðum og rafrænum upplýsingaskiltum, afkastamiklir vagnar sem eru færir um mýkri akstur og fáar vel kynntar leiðir. Með rafknúnum vögnum sem ganga á gúmmíhjólum í stað hefðbundinna dekkja verður upplifunin enn nær léttlestum. Markmiðið er að ná hluta af kostum neðanjarðarlesta eða léttlesta með mun minni kostnaði. 

Fyrsta hraðvagnakerfið var Rede Integrada de Transporte í Curitiba í Brasilíu sem hóf starfsemi árið 1974. Í nóvember 2016 höfðu 207 borgir tekið upp hraðvagnakerfi, flestar í Suður-Ameríku. Lengsta hraðvagnakerfi heims er TransJakarta í Indónesíu sem er samtals 210 km að lengd.

Í umræðum um fyrirhugaða Borgarlínu á Höfuðborgarsvæðinu hafa kostir hraðvagnakerfis verið bornir saman við kosti léttlestarkerfis.
Borgarlína

**Borgarlína** er fyrirhugað almenningssamgangnakerfi á höfuðborgarsvæðinu sem var kynnt í svæðisskipulagi Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu árið 2015. Hugmyndin gengur út á að tengja sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu saman með skilvirku samgöngukerfi sem hafi áhrif á ferðavenjur almennings í þá veru að draga úr notkun einkabílsins. Markmiðið er að tvöfalda hlutdeild almenningssamgangna í ferðum á höfuðborgarsvæðinu þannig að hún verði 12% fyrir árið 2030.

Í maí 2017 hafði ekki enn verið ákveðið hvar línan myndi liggja né hvers konar farartæki yrðu fyrir valinu. Einkum hafa verið bornir saman kostir léttlesta og hraðvagnakerfis á tveimur leiðum; norður-suður-ás milli Hafnarfjarðar og Mosfellsbæjar, og austur-vestur-ás milli Elliðaárdals og miðborgar Reykjavíkur. Í júní 2017 var svo greining danska ráðgjafarfyrirtækisins COWI á helstu leiðakostum kynntar. Fjármögnun verkefnisins er líka óviss, en rætt hefur verið um aðkomu ríkisins og virðisföngun með sérstöku innviðaálagi á lóðir í nágrenni línunnar. 

## Tengt efni
* Léttlestakerfi höfuðborgarsvæðisins

## Tenglar
* Borgarlína á vef SSH 
*Vefur borgarlínunnar
Edward L.J. Bernays

**Edward Bernays** (22. nóvember 1891 − 9. mars 1995) var austurrískur-amerískur brautryðjandi á sviði almannatengsla og áróðurs. Hann hefur gjarnan verið kallaður *faðir almannatengsla*. Bernays var nefndur einn af 100 mest áhrifamestu Bandaríkjanna á 20. öldinni af Life tímaritinu. Fjallað var ítarlega um hann í ævisögunni *The Father of Spin* (1999) og í heimildarmynd BBC *[[The Century of the Self]]*.

Af fjölda bóka hans fengu *Crystallizing Public Opinion* (1923) og *Propaganda* (1928) mesta athygli sem brautryðjendastarf til að skilgreina og setja kenningar fyrir almenningatengsl. Bernays vísaði í verk höfunda eins og Gustave Le Bon, Wilfred Trotter, Walter Lippmann, og frænda síns Sigmund Freud. Hann lísti almenningi sem órökvísum sem fylgdu fjöldanum og útskýrði hvernig hægt væri að nota sálfræði fjöldans og sálgreiningu til að stjórna þeim á þeim hátt sem hann vildi.

## Tilvísanir
American Indian Movement

**American Indian Movement** er baráttusamtök indíána í Bandaríkjunum. Samtökin voru stofnuð í Minneapolis í júlí 1968 til að berjast fyrir borgararéttindum indíána sem bjuggu í borgum, oft við mjög slæmar aðstæður. Margir frumbyggjar höfðu neyðst til að setjast að utan verndarsvæða og hefðbundinna ættbálkasvæða vegna eyðingarstefnu bandarískra stjórnvalda frá 4. áratugnum, sérstaklega í valdatíð Dwight D. Eisenhower þegar ákveðið var að virða ekki gerða samninga við ættbálka indíána frá 19. öld í nafni aðlögunar þeirra að bandarísku samfélagi. Markmið American Indian Movement endurspegluðu í fyrstu baráttumál Réttindahreyfingarinnar í Bandaríkjunum en urðu fljótlega víðtækari og snertu fleiri mannréttindi. 

Hreyfingin stóð fyrir ýmsum áberandi mótmælum á 7. og 8. áratugnum. Árið 1969 stóðu þau fyrir töku Alcatraz-eyju sem þá var yfirgefið land í ríkiseigu. Haustið 1972 stóðu þau fyrir mótmælagöngu þvert yfir Bandaríkin sem var kölluð Stígur samningsbrota til að minna á samningsbrot Bandaríkjastjórnar. Róttækir meðlimir hreyfingarinnar voru meðal þeirra sem yfirtóku smáþorpið Wounded Knee 1973 og vörðust þar umsátri alríkislögreglunnar í 72 daga.
Breska sérsveitin

**Special Air Service** er sérsveit í Breska hernum stofnuð árið 1941, upphaflega sem hersveit og síðan frá 1950 sem 22. sérsveitarherdeild. Sérsveitin sérhæfir sig í leynilegum könnunarverkefnum, baráttu gegn hryðjuverkahópum,  og björgun gísla. Flest allar upplýsingar um SAS sveitinna eru háleynilegar, hvorki breska ríkið né dómsmálaráðaneyti skipta sér af aðgerðum þeirra þar sem þær eru svo leynilegar og viðkvæmar.

Í dag samanstendur sveitin af 22. Special Air Service Regiment sem er aðalhópur sérsveitarinnar en 21 og 23 Special Air Service Regiment eru varasveitir en allar sveitirnar heyra undir .

Rekja má rætur sérsveitarinnar til 1941 og Seinni Heimstyrjaldarinnar. Sérsveitin öðlaðist heimsfrægð þegar henni tókst að bjarga öllum nema tveimur gíslum úr gíslatökunni í sendiráði Írans í London 1980. Sérsveitin tók einnig þátt í aðgerðum í Falklandseyjastríðinu og gegn írska lýðveldishernum.
W. M. Keck-stjörnuathugunarstöðin

**W. M. Keck-stjörnuathugunarstöðin** er stjörnuathugunarstöð með tvo stjörnukíkja í 4.145 metra hæð við fjallstind Mauna Kea á Hawaii. Báðir kíkjarnir eru með spegla sem eru yfir 10 metrar í þvermál og eru með stærstu stjörnukíkjum heims. Það, ásamt hentugri staðsetningu og nýstárlegum tækjabúnaði, hefur gert stöðina að einni afkastamestu stjörnuathugunarstöð á jörðinni. Stöðin er nefnd eftir sjóðnum W. M. Keck Foundation sem gaf 70 milljónir dala til gerðar kíkisins Keck I. Smíði hans hófst árið 1985 og notkun hans hófst 1990. Notkun Keck II hófst árið 1996.

Sjálfseignarstofnunin California Association for Research in Astronomy rekur stöðina, en stjórnarmenn koma frá bæði Kaliforníuháskóla og Caltech.
Playhouse Disney

**Playhouse Disney** var dagskrársyrpa og alþjóðleg kapalstöð og gervihnattastöð í eigu Disney Channels Worldwide, sem er deild í Disney–ABC sem aftur er hluti af Walt Disney Company. Hún var send út á morgnana á Disney Channel frá 4. október 1998. Dagskráin var blanda af leiknum þáttum og teiknimyndaþáttum, ætluðum börnum frá 3-8 ára. Meðal þátta í syrpunni voru *[[Músahús Mikka]]*, *[[Bangsímonsbók]]* og *[[Otrabörnin]]*.

Playhouse Disney var breytt í Disney Junior 14. febrúar 2011 og næstu tvö ár náði breytingin yfir alþjóðlegar stöðvar sem sendu út efnið.
Westminster-sáttmálinn (1654)

**Westminster-sáttmálinn (1654)** var friðarsamningur milli Enska samveldisins og stéttaþings Hollands sem batt enda á Fyrsta stríð Englands og Hollands. Hann var undirritaður 15. apríl (nýi stíll) 1654. Samningurinn innihélt leynilegan viðauka sem kvað á um að Hollendingar settu lög sem útilokuðu Vilhjálm af Óraníu frá ríkisstjóraembætti. Einangrunarlögin höfðu mikil áhrif á stjórnmál í Hollandi næstu ár. Samningurinn fól í sér þá nýjung að alþjóðlegur gerðadómur skipaður Hollendingum að hálfu og Englendingum að hálfu úrskurðaði um deiluefni vegna samningsins. Mótmælendakantónur Sviss áttu að eiga bindandi síðasta úrskurðarvald ef gerðadómnum tækist ekki að ná niðurstöðu.
Vök (hljómsveit)

**Vök** er rafpopp eða indie-popphljómsveit frá Hafnarfirði sem stofnuð var árið 2013. Sama ár sigraði hljómsveitin Músíktilraunir. Meðal áhrifavalda eru Portishead, Air og Massive Attack.

Hljómsveitin vann þrenn verðlaun á Íslensku tónlistarverðlaununum árið 2020 og þar á meðal plötu ársins.

## Meðlimir
*Margrét Rán Magnúsdóttir – söngur, hljómborð, gítar, hljóðgervill (2013–)
*Bergur Einar Dagbjartsson – trommur, ásláttur (2019–)
*Einar Hrafn Stefánsson – Gítar, bassi ()

## Fyrrum meðlimir
*Andri Már Enoksson – saxófón, hljóðgervill, sömpl (2013–2019)
*Ólafur Alexander Ólafsson – gítar, bassi (2013–2018)

## Plötur
### Stuttskífur
*Tension (2013)
*Circles (2015)

### Breiðskífur
*Figure (2017)
*In the Dark (2019)
*Vök (2022)

## Tenglar
* Vefsíða Vakar
Íbúprófen

**Íbúprófen** (selt á Íslandi undir sérlyfjaheitinu **Íbúfen**) er bólgueyðandi lyf notað til að meðhöndla verki, hita og bólgu. Íbúprófen má nota við liðagigt, slitgigt, tíðaverkjum, tannpínu, höfuðverk og mígreni. Íbúprófen má gefa í töfluformi, sem míxtúru eða beint í æð. Verkunartími íbúprófens er u.þ.b. korter við hausverki en getur verið allt að viku við gigt. Á Íslandi jafnt sem í öðrum löndum er íbúprófen fáanlegt án lyfjaseðils.

Aukaverkanir íbúprófens eru meðal annars brjóstsviði og útbrot. Íbúprófen eykur líkurnar á hjartabilun, nýrnabilun og lifrarbilun. Í litlum skömmtum virðist íbúprófen ekki auka líkurnar á hjartaáfalli en áhættan er meiri með stærri skammta. Einnig getur íbúprófen gert astma verra. Óljóst er hvort óhætt sé að taka íbúprófen snemma í meðgöngu en ekki er mælt með að taka það á seinustu mánuðum hennar.

Íbúprófen virkar með því að hamla framleiðslu á próstaglandínefnum með því að draga úr virkni ensímsins sýklóoxýgenasi. Stewart Adams uppgötvaði íbúprófen árið 1961 en kom fyrst á markaðinn í Bretlandi árið 1969. Íbúprófen var skráð á Íslandi árið 1972. Íbúprófen er grunnlyf samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni: lyf sem hefur mest áhrif og mest þörf er á í heilbrigðiskerfinu. Íbúprófen er samheitalyf.

## Heimildir
Sársauki

**Sársauki** er óþægileg tilfinning sem kemur fyrir við ímyndaðar eða raunverulegar vefjaskemmdir. Sársauki er sálfræðilegt fyrirbæri sem er óháð því hvort viðkomandi hafi orðið fyrir líkamlegum áverkum eða ekki.

Sársauki getur ýmist verið bráður eða langvinnur.
Robin

**Robin** er nafn nokkurra  ofurhetja sem birtast í bandarískum teiknimyndasögum sem gefin eru út af DC Comics. Persónan var upphaflega búin til af Bob Kane, Bill Finger, og Jerry Robinson til að hjálpa Batman að stöðva glæpi.
Brjóstsviði

**Brjóstsviði** (fræðiheiti: *pyrosis*) er brunatilfinning í brjóstinu eða efri hluta magans. Helsti valdur brjóstsviða er bakflæði magasafa upp í vélinda en magabólgur geta einnig valdið slíkum óþægindum. Tilvik brjóstsviða eru tíðari hjá offeitum einstaklingum og þeim sem reykja. Neysla matar og drykkjar hefur einnig áhrif, enda brjóstsviði algengur eftir stórar máltíðir eða mikla neyslu kaffis eða áfengis. Brjóstsviði getur verið eitt einkenni meltingartruflana.

Brjóstsviði getur oft versnað ef sjúklingurinn er liggjandi eða beygir sig niður. Einkenni brjóstsviða geta lýst sér á svipaðan hátt og einkenni hjartaáfalls en hjartað og vélindað eru á sama taugastrengi.

Lyf sem innihalda kalsíumkarbónat má nota við brjóstsviða til að meðhöndla bráðu einkennin. Þeir sem þjást af brjóstsviða til lengri tíma séð geta dregið úr tíðni hans með því að forðast feitan mat, borða minna í einu, klæðast lausari fötum og hækka höfðalag rúms um 10–20 cm.

## Heimildir
Expo 2017

**Expo 2017** er heimssýning sem var haldin í Astana í Kasakstan frá 10. júní til 10. september 2017. Yfirskrift sýningarinnar var „orka framtíðarinnar“ og þemað var spurningin um það hvernig hægt verði að tryggja nægjanlegt aðgengi að sjálfbærri orku um leið og dregið er úr losun gróðurhúsalofttegunda.

Yfir 100 lönd tóku þátt. Meðal helstu styrktaraðila voru Samsung, Cisco Systems, Chevron og Shell.
Blóðbaðið í Port Arthur

**Blóðbaðið í Port Arthur** getur átt við:
* Blóðbaðið í Port Arthur (Kína) árið 1894, þegar japanskar hersveitir myrtu þúsundir Kínverja á Liaodong-skaga.
* Blóðbaðið í Port Arthur (Ástralíu) árið 1996, þegar byssumaður skaut 35 til bana í Tasmaníu.
Potters Bar

**Potters Bar** er bær í Hertfordshire, Englandi, 21 km norðan við London. Íbúar voru rúmlega 20.000 árið 2011. Bærinn rekur sögu sína til 13. aldar en hann var lítið sveitaþorp þar til Great Northern Railway lagði járnbraut frá London til York árið 1848. Nú er Potters Bar hluti af stórborgarsvæði Lundúna.
Fellibyljabeltið

**Fellibyljabeltið** er heitt svæði í Atlantshafi þar sem margir fellibylir myndast. Svæðið nær frá vesturströnd Norður-Afríku að austurströnd Mið-Ameríku. Yfirborðshiti sjávar í fellibyljabeltinu hefur vaxið stöðugt síðustu áratugi sem margir veðurfræðingar telja að sé orsök aukinnar tíðni fellibylja. Áhrif loftslagsbreytinga á tíðni storma eru þó umdeildar.

Fellibylir myndast aðallega í hitabeltinu þar sem fara saman mikill loftraki, lítill vindur og hár yfirborðshiti sjávar. Þessar aðstæður eru fyrir hendi milli 8. og 20. breiddargráðu norður. Fullkominn sjávarhiti fyrir myndun fellibylja er 26°C. Slíkur hiti næst frá júlí fram í miðjan október. 

## Tengt efni
* Hvirfilbyljabeltið
Plantekra

**Plantekra** er stórt býli sem sérhæfir sig í ræktun fárra tegunda jurtaafurða. Dæmi um afurðir sem ræktaðar eru með plantekruræktun eru bómull, kaffi, kakó, te, sykurreyr, sísallilja, fræolía, olíupálmi, gúmmítré og ýmsir ávextir, og barrtré til pappírsframleiðslu. 

Elstu dæmin um plantekrur voru stórjarðeignir Rómverja sem framleiddu vín og ólífuolíu í miklu magni til útflutnings. Plantekruræktun óx samhliða alþjóðaverslun og þróun heimsmarkaðar eftir að evrópsku nýlenduveldin urðu til. Plantekruræktun hefur í gegnum tíðina tengst misskiptingu auðs, þrælahaldi og vistarbandi og erlendum efnahagslegum yfirráðum. 

Plantekruræktun er þaulræktun og plönturnar sem ræktaðar eru eru oftast afurðir valræktunar eða erfðabreytinga. Plantekruræktun er oft gagnrýnd fyrir að ryðja burt náttúrulegum skógum fyrir einhæfar aðfluttar tegundir, sem aftur skapar hættu á að sjúkdómar verði að faraldri, fyrir neikvæð áhrif á samfélög sem missa aðgang að landi og hefðbundnum náttúrulegum úrræðum, og fyrir neikvæð áhrif á umhverfið.
Oviedo

**Oviedo** (astúríska: *Uviéu*) er borg á Spáni við Biskajaflóa og höfuðborg spænska sjálfstjórnarhéraðsins Astúría.

Borgin ku rekja uppruna til ársins 761 þegar tveir munkar settust þar að og stuttu síðar var kirkja byggð á svæðinu. Í spænska borgarastríðinu var þriggja mánaða umsátur um borgina sem féll að lokum fyrir sveitum Francos árið. 3000 manns létu lífið og dómkirkjan skemmdist.

Íbúar Oviedo voru um 222 þúsund árið 2016. Nálægar borgir eru Gijon og Aviles.

## Heimild
Gijon

**Gijon** (kastilíska: *Gijón*, astúríska: *Xixón*) er stærsta borg í sjálfstjórnarhéraðinu Astúríu á Spáni. Liggur hún við Biskajaflóa en hæstu byggðir borgarinnar ná 500-600 metrum. Íbúar Gijon voru um 277 þúsund árið 2017. Nálægar borgir eru Oviedo og Aviles. 

Uppruna borgarinnar má rekja til 5. aldar fyrir krist þegar þar bjuggu Astúrar, frumbyggjar. Síðar komst svæðið undir Rómverja og Vísigota en svæðið var stuttlega undir stjórn múslima á 8. öld. Í borginni var stuðningur við falangista Francos í spænsku borgarastyrjöldinni. Á 20. öld var þungaiðnaður eins og skipa- og málmiðnaður mikilvægur.

Í borginni er haldin árleg kvikmyndahátíð.

Borgin er áberandi fyrir gamla bæinn, módernísku byggingarnar frá 19. og byrjun 20. aldar og þéttbýlisströndum hennar, einkum San Lorenzo.


## Heimild
Skógelfting

**Skógelfting** (*Equisetum sylvaticum*) er fjölær jurt. Hún verður um hálfs meters há og skilur sig frá öðrum elftingum með að vera með mjög greindan stöngul.

## Orðsifjar
Ættarheitið *Equisetum* kemur úr latneska *equus* = hestur og *seta* = hár eða burst sem hefur gefið elftingum nafnið *horsetail* á ensku sem jurtin líkist (með góðu ímyndunarafli).

Tegundarheitið *sylvaticum* kemur úr latínu; *sylva* = skógur, sem vísar á búsvæðið.

## Heimildir
* Den virtuella floran: Skogsfräken
*
Mosaburkni

**Mosaburkni** (fræðiheiti: *Hymenophyllum wilsonii*) er smávaxin, viðkvæm og fjölær burknategund sem myndar þéttar breiður með skríðandi jarðstönglum.

## Útbreiðsla
Útbreiðslan er takmörkuð við vestur Evrópu (Bretland, Írland, Frakkland, Noregur, Spánn og Færeyjar) og Makarónesía (Kanaríeyjar, Azor-eyjar, Madeira og Grænhöfðaeyjar).

## Myndir

Hymenophyllum_wilsonii_RT0.jpg|Nærmynd af *Hymenophyllum wilsonii* blöðkur. Gróblöð eru til staðar.
Hymenophyllum_wilsonii_RT1.jpg|*Hymenophyllum wilsonii* breiða.
Hymenophyllum_wilsonii_RT2.jpg|*Hymenophyllum wilsonii* búsvæði. Nálægt Kendal, Cumbria, Englandi.


## Tilvísanir

## Viðbótarlýsing
*Page, C.N. (1997). The ferns of Britain and Ireland. 2nd Ed. Cambridge University Press. Cambridge.
*Proctor, M.C.F. (2003). Comparative Ecophysiological Measurements on the Light Responses, Water Relations and Desiccation Tolerance of the Filmy Ferns Hymenophyllum wilsonii Hook. and H. tunbrigense (L.) Smith Ann Bot 91 (6).
*Richards, P.W., Evans, G.B. (1972). Biological Flora of the British Isles. No. 126. Hymenophyllum tunbrigense (L.) Sm. (pp.&nbsp;245–258), Hymenophyllum wilsonii Hooker (258-268). Journal of Ecology 60.

## Ytri tenglar
*Global Biodiversity Information Facility (GBIF) Data Portal: ''Hymenophyllum wilsonii''
*Online Atlas of the British and Irish Flora
Sjóræningjar á Karíbahafi

***Sjóræningjar á Karíbahafi*** er miðlunarsérleyfi í eigu Walt Disney Company. Undir þessu merki eru skemmtigarðstæki, kvikmyndaröð og bækur, tölvuleikir og önnur útgáfa. Upphaflega voru sjóræningjarnir skemmtigarðsatriði í Disneylandi. Þetta var síðasta atriðið sem Walt Disney hannaði sjálfur. Það var opnað 18. mars 1967, þremur mánuðum eftir að hann lést. Sjóræningjaatriði með sama heiti hafa verið sett upp síðan í skemmtigarðinum Magic Kingdom og Disneylandi í Tókýó, París og Sjanghæ.

Eftir aldamótin 2000 hófu Walt Disney Pictures og Jerry Bruckheimer framleiðslu kvikmyndar sem byggðist á atriðinu í skemmtigörðunum. *[[Sjóræningjar á Karíbahafi: Bölvun Svörtu perlunnar]]* var frumsýnd árið 2003 og naut mikillar velgengni. Í kjölfarið fylgdu fjórar framhaldsmyndir; *[[Sjóræningjar á Karíbahafi: Dauðs manns kista]]* (2006), *[[Sjóræningjar á Karíbahafi: Á heimsenda]]* (2007), *[[Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides]]* (2011) og *[[Pirates of the Caribbean: Dead Men Tell No Tales]]* (2017). Samhliða komu út tölvuleikir og bókaraðir ætlaðar ungum lesendum.