open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saga sálfræðinnar á Íslandi

**Sálfræði var fyrst kennd við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]** árið 1911 en ekki var um B.A.-nám að ræða. Kennslan var á vegum Heimspekideildar háskólans.

Bylting varð í sálfræðinámi á Íslandi þegar Ágúst H. Bjarnason fór ásamt Guðmundi Finnbogasyni til Danmerkur í nám við Hafnarháskóla. Ágúst varð prófessor í heimspekilegum forspjallsvísindum við Háskóla Íslands árið 1911 og samdi meðal annars fyrstu frumsömdu íslensku kennslubókina í sálfræði en bókin heitir *Almenn sálfræði*.

Kennsla til B.A.-prófs hófst ekki fyrr en árið 1971 og lög um sálfræðinga voru sett 1976. Það var ekki var fyrr en árið 2001 sem Háskóla Íslands útskrifaði fyrstu nemendurna sem lokið höfðu sérstöku framhaldsnámi í sálfræði til starfsréttinda, svonefndu Cand.psych.-prófi.

Sálfræðifélag Íslands var stofnað árið 1954.

## Helstu ártöl í sögu íslenskrar sálfræði
* Um 1900 og fyrr - Íslendingar fóru gjarnan til Kaupmannahafnar til að leggja stund á háskólanám, þar var sálfræði stór þáttur af forspjallsvísindum.
* 1901 - Ágúst H. Bjarnason og Guðmundur Finnbogason ljúka fyrstir Íslendinga meistaraprófi í sálfræði.
* 1911: Háskóli Íslands stofnaður, frá upphafi kennd forspjallsvísindi sem samanstóð af sálfræði, heimspeki og rökfræði.
* 1911 - Ágúst H. Bjarnason skipaður prófessor við heimspekideild Háskóla Íslands.
* 1911 - Guðmundur Finnbogason lýkur doktorsprófi í sálfræði.
* 1911 - Doktorsritgerð Guðmundar Finnbogasonar, *Samúðarskilningurinn*, er fyrsta íslenska doktorsritgerðin sem flokka mætti sem sálfræðilega ritgerð.  Þessi ritgerð Guðmundar vakti nokkurra athygli og var meðal annars þýdd yfir á frönsku og var meðal annars vitnað í hana af öðrum fræðimönnum.
* 1916 - Ágúst H. Bjarnason skrifar fyrstu frumsömdu íslensku kennslubókina í sálfræði.
* 1917 - Alþingi samþykkir að stofna prófessorembætti handa Guðmundi Finnbogasyni í hagnýtri sálfræði við Háskóla Íslands og var Guðmundur því fyrsti íslenski prófessorinn í sálfræði.
* 1924 - Prófessorstaðan í hagnýtri sálfræði við Háskóla Íslands lögð niður í sparnaðarskyni og gerðist Guðmundur Finnbogason þá landsbókavörður.
* 1924 - Guðmundur skrifar aðra bók sína tengda rannsóknum sínum í vinnusálfræði, *Vit og Strit*.
* 1927 - *Vinnan*, síðari bók Guðmundar Finnbogasonar tengda rannsóknum í vinnusálfræði, kemur út.
* Ágúst og Guðmundur buðu báðir upp á kennslu til meistaraprófs í sálfræði, en enginn mun hafa lokið því námi
* Stöðununartímabil í sálfræði á íslsandi; hætt var að fylgjast með hvernig sálfræðin þróaðist erlendis.
* 1950-1960 - Nokkrir Íslendingar mennta sig í sálfræði erlendis og sálfræðin verður að starfsgrein á Íslandi, einkum klínísk sálfræði og skólasálfræði.
* 1954 - Sálfræðingafélag Íslands stofnað.
* 1956 - Matthíasi Jóhannssyni tekst að ljúka því þrekvirki að íslenska Stanford-Binet greindarprófið. Prófkerfi hans var mikið notað og þá var gerð rannsókn á greindarþroska barna sem er sú stærsta sem hefur verið gerð hér á landi.
* 1971 - Byrjað að kenna sálfræði til BA-prófs við Háskóla Íslands.
* 1976 - Lög um sálfræðinga sett á Íslandi.
* 1999 - Byrjað að kenna sálfræði til embættisprófs á Íslandi, til cand. psych-gráðu.

## Tengt efni
*Sálfræði
Kristna tímatalið

**Kristna tímatalið** er notað í júlíanska og gregoríska tímatalinu til að telja ár. Talið er frá því ári sem Jesú Kristur á að hafa fæðst, árin eru merkt **fyrir Krist** (f.Kr.) og **eftir Krist** (e.Kr.).

Tímatalið byrjar á 1 e.Kr., árið þar á undan er 1 f.Kr.  er ekki til í þessu tímatali.

Kristna tímatalið er eina tímatalið í almennri notkun á Vesturlöndum og er algengasta tímatalið sem notað er í alþjóðaviðskiptum og vísindum.

## Á latínu
Á latínu er rætt um árin eftir Krist sem **anno Domini** („á því herrans ári“, skammstafað **AD**), sem kemur frá upphaflegu setningunni *anno Domini Nostri Iesu Christi* („á ári herra vors Jesú Krists“). Árin fyrir Krist eru merkt sem **a.C.n.** (*ante Christum Natum*, sem þýðir „fyrir fæðingu Krists“).

## Upphaf
Það var munkurinn Dionysius Exiguus frá Litlu Skýþíu (þar sem nú er Rúmenía) sem fann upp þetta kerfi árið 525 til að auðvelda páskaútreikninga, en tímatalið náði þó ekki útbreiðslu fyrr en eftir árið 800.

## Nákvæmni kerfisins

Flestallir fræðimenn eru sammála um að Dionysius hafi ekki haft á réttu að standa í útreikningum sínum á fæðingarári Jesú, og að Jesú muni í raun réttri hafa fæðst á tímabilinu milli 8 f.Kr. og 4 f.Kr. Jesús hlýtur að hafa fæðst í síðasta lagi fyrir dauða Heródesar mikla en hann lést árið 4 f.Kr. Um þetta er ekki mikið deilt, enda krefst kristin guðfræði þess ekki að fæðingarár Jesú hafi verið árið 1.

## Neðanmálsgreinar
Tenzing Norgay

**Tenzing Norgay** (maí 1914 – 9. maí 1986) var nepalskur sérpi sem tók þátt í sjö ferðum á Everestfjall, þar á meðal þeim leiðangri sem fyrst náði á tindinn 29. maí 1953 og var undir stjórn sir John Hunt. Þeir Edmund Hillary voru fyrstir manna til að ná á tind fjallsins, sem er í 8850 metra hæð.
Vasco da Gama

**Vasco da Gama** (um 1469 – 24. desember 1524) var portúgalskur landkönnuður sem fyrstur fann sjóleiðina austur um Afríku til Indlands og Kína, og ruddi brautina fyrir landvinninga og áhrif Portúgala á Indlandshafi. Hann var sendur af Emmanúel 1. frá Portúgal til að reyna að finna beina leið að hinum verðmætu mörkuðum Asíu og finna kristna menn sem sagt var að byggju í Austurlöndum fjær.

Ekki er  vitað mikið um æsku Vasco da Gama en í kringum 1480 fylgdi hann í fótspor föður síns hans Estêvã da Gama og fór í sjóherinn. Vasco da Gama kleif metorðastigann hratt og árið 1492 sendi Jóhann 2. Portúgalskonungur hann í herleiðangur gegn frönskum skipum sem höfðu truflað siglingar portúgalskra skipa. Árið 1497 skipaði konungurinn honunum að sigla til Indlands og tók sú sigling 209 daga, en vegalengdin sem hann sigldi var fimm sinnum lengri en sigling Kristófers Kólumbusar til Ameríku. Í byrjun ferðiarinnar til Indlands nýtti hann sér hagstæða vinda og sigldi suður með vesturströnd Afríku, hann sigldi svo fyrir Góðrarvonarhöfða, upp með austurströnd Afríku og að strönd Indlands.

Vasco fór þrjár ferðir til Indlands, árin 1497, 1502 og 1524, kom þar upp verslunarstöðvum og gerði samninga við höfðingja á þeim stöðum sem hann kom, sem áttu að tryggja Portúgölum aðgang að versluninni. Eftir fyrstu ferðina árið 1500 giftist hann Caterinu de Ataíde. Eignuðust þau sjö börn, sex syni og eina dóttur og bjuggu í bænum Évora. Vasco da Gama var ráðamönnum í Portúgal innan handar í málefnum Indlands þangað til hann var sendur þangað aftur 1524. Vasco da Gama fór í tvo aðra leiðangra til Indlands. Árið 1502 stýrði hann 20 skipa leiðangri þangað og þriðja ferðin var árið 1524. Í annarri ferðinni sýndi hann mikla grimmd við að gæta hagsmuna portúgalskra kaupmanna á Indlandi. Dæmi um það var þegar hann tók skip sem var á leiðinni til Mekka. Gerði hann farm skipsins upptækan, brenndi skipið og drap flesta í áhöfninni eða um 200 manns. Um borð voru um 20 börn sem var þyrmt og voru þau látin taka kristna trú. Fram að þeim tíma höfðu Arabar setið einir að verslun við Evrópu. Vasco da Gama lést 24. desember 1524 í Cochin í Indlandi og var jarðaður þar. Árið 1539 voru bein hans flutt aftur til Portúgal.

Ferðir Vasco da Gama leiddu einnig til þess að Portúgalar tóku að koma sér upp föstum bækistöðvum á ströndum Afríku.

## Tenglar
Tsjeng He

**Tsjeng He** (hefðbundin kínverska: 鄭和 einfölduð kínverska: 郑和 pinjin: Zhèng Hé; fæðingarnafn: 馬三寶 / 马三宝; pinjin: Mǎ Sānbǎo; arabískt nafn: Hajji Mahmud) (1371 – 1435) var kínverskur landkönnuður. Hann var múslimi frá Junnan í suðurhluta Kína og var tekinn höndum og geldur þegar her Ming-veldisins lagði héraðið undir sig. Tsjeng He lærði í keisaralegum skóla og varð flotaforingi í þjónustu Jongle-keisarans. Hann stýrði flota af djúnkum í mörgum ferðum um Indlandshaf þar sem hann sigldi allt til Egyptalands eftir Rauðahafi og inn Persaflóa.
Pétur Gunnarsson

**Pétur Gunnarsson** (fæddur 15. júní 1947) er íslenskur rithöfundur, skáld og þýðandi. Hann er þekktur fyrir skáldsögur sínar eins og Andra-bækurnar, *[[Punktur punktur komma strik (skáldsaga)|punktur punktur komma strik]]*, *[[Ég, um mig, frá mér, til mín]]*, *[[Persónur og leikendur]]* og *[[Sagan öll]]*, en eftir þeirri fyrstu var gerð vinsæl kvikmynd árið 1980. Hann hefur einnig gefið út ljóðabækur, átti texta á plötunni *[[Lög unga fólksins (hljómplata)|Lög unga fólksins]]* (1977) og tók þátt í að semja barnaleikritið *[[Grænjaxlar|Grænjaxla]]*.

Síðustu þrjár skáldsögur hans; *[[Myndin af heiminum: Skáldsaga Íslands]]* (2000), *[[Leiðin til Rómar: Skáldsaga Íslands II]]* (2002) og *[[Vélar tímans: Skáldsaga Íslands III]]* (2004) eru sögulegar skáldsögur.

Pétur var sæmdur riddarakrossi Hinnar íslensku fálkaorðu fyrir ritstörf og framlag til íslenskra bókmennta í janúar 2011.

## Tengt efni
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi
* Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs

## Tengill
* Pétur Gunnarsson á bókmenntavefnum
Norðursjór

**Norðursjór** er ungt hálflokað sjósvæði á landgrunni í Norðvestur Evrópu. Norðursjór markast við strandlengjur Englands, Skotlands, Noregs, Svíþjóðar, Danmerkur, Þýskalands, Hollands, Belgíu og Frakklands. Norðursjórinn er 750.000 km2 að flatarmáli og vatnsmagn hans er 94.000 km³. Meðaldýpi er 90 metrar, mest 725 metrar í Skagerrak.

## Hafstraumar
Hafstraumar Norðursjós einkennast af Norður-Atlantshafsrekinu og norska strandstraumnum. Meirihluti innstreymisins kemur frá norðri þar sem sjór frá Atlantshafi streymir inn í Norðursjó og landslag landanna í kring gerir það að verkum að það myndast rangsælis hringrás. Það streymir einnig sjór inn í gegnum Ermasundið sem liggur á mill Bretlands og Frakklands það fer austur meðfram ströndum Belgíu, Hollands og svo norður meðfram Danmörku og inn í Skagerrak. Þar blandast sjórinn við minna saltan sjó og fer svo út og áfram norður með fram ströndum Noregs.

## Hitastig og selta
Meðalhitastig sjávar yfir vetrartímann er 6°C en á sumrin 17°C. Seltustigið í Norðursjó er venjulega um 34-35 prómil. En getur verið minna við strendurnar þar sem ferskvatn blandast við sjóinn

## Dýralíf
Margar dýrategundir má finna í Norðursjó, þar á meðal ýmsa sjófugla, sjávarspendýr og fiska.

### Fuglalíf
Grunnið í kringum Bretlandseyjar og Holland er gríðarlega mikilvægt vistkerfi fyrir fjölda tegunda vaðfugla og annara fuglategunda, í norðri eru klettastrendur þar sem allskyns sjófuglar búa. Sex til tólf milljónir fugla fara um svæðið á hverju ári og um 50 mismunandi tegundir fugla.

### Fiskur
Norðursjór er mikilvægt uppeldissvæði fyrir fjölmarga fiskstofna. En rúmlega 230 fisktegundir er að finna þar, svo sem þorsk, ýsu, ufsa, skarkola, síld og makríl.

### Krabbadýr
Margar tegundir krabbadýra er að finna í Norðursjó. Atvinnuveiðar beinast þó aðallega að tegundum eins og humri, djúpsjávarrækju og brúnrækju. Að auki búa ýmsar aðrar tegundir krabbadýra í Norðursjó, þar á meðal mismunandi tegundir af humri, rækjum, ostrum, kræklingum og samlokum.

### Sjávarspendýr
Algengasti hvalurinn sem sést hefur í Norðursjó er háhyrningur, en aðrar tegundir tannhvala, eins og langreyður og höfrungar. Af selum eru útselir, landselir og hringnórar algengastir. Hins vegar standa þessar tegundir, ásamt öðrum sjávarspendýrum í Norðursjó, frammi fyrir ýmsum ógnum. Þar má telja mengun, missi búsvæða og ofveiði.

## Olía og gas
Olía og gös í Norðursjó er töluvert mikið magn að finna. Olía var fyrst fundin 1859 og gös árið 1910. Byrjað var að bora eftir olíu í Norðursjó árið 1966 á svæði sem Norðmenn eiga sem heitir Troll. Troll er Stærsta jarðgassvæði í Norðursjó og heldur um 40% af gasbyrgðum noregs. Svæðið er að finna í norðanverðum Norðursjó, um 65 km vestur af Kollsnesi við Bergen.

## Jarðefni
Milljónir rúmmetra af möl og sandi eru tekin af hafsbotni Norðursjós árleg sem notað er í landfyllingar og byggingar.

## Heimildir
Fjölgervi

**Fjölgervi** er sá eiginleiki frumefna, eða efnasambanda þeirra, að geta verið til í tveimur eða fleirum mismunandi myndum. Fjölgervi kemur fram sökum mismunandi uppbyggingu efnatenginga frumefna eða efnasambanda af sömu gerð. Lýsir þetta sér yfirleitt í mismunandi kristallagerð þessara efna.

Alþekkt dæmi um fjölgervi frumefna eru sem dæmi fosfór (sem til er í mörgum litum, eins og til dæmis rauðum, gulum og fjólubláum), súrefni (O2 og O<sub>3</sub>), kolefni (grafít, demantur, knattkol, og fleiri) og brennisteinn. 

Sökum þess að fjölgervi á eingöngu við um uppbyggingu efnatenginga milli efna skyldi ekki rugla því saman við efnisástand efna, eins og til dæmis vatn, sem til getur verið sem gufa, vatn og ís. Þessi efnisástönd eru ekki fjölgervingar, því að þau koma fram sökum breytinga í tengslum milli sameinda vatns frekar en efnistengingu vatnssameindanna sjálfra.
Sjaldgæfur jarðmálmur

**Sjaldgæfur jarðmálmur** er þversagnakennt nafn yfir sautján fremur algeng frumefni: skandín, yttrín og fimmtán lantaníð. Lantaníðið prómetín, sem ekki finnst í náttúrunni, er þó yfirleitt ekki talið til sjaldgæfra jarðmálma.

Sjaldgæfir jarðmálmar draga nafn sitt af því að þegar þeir voru uppgötvaðir var mjög erfitt að vinna þá úr þeim steintegundum sem þeir fundust í og voru sökum þess taldir vera sjaldgæfir. 

Í frumefnisformi eru sjaldgæfir jarðmálmar járngráir, yfir í silfurgljáandi, málmar sem eru yfirleitt mjúkir, mótanlegir, og teygjanlegir; og yfirleitt hvarfgjarnir, þá sérstaklega við aukið hitastig eða þegar þeir eru fínkorna duft. Auk þess leysast þeir allir upp í sýru og mynda þá lausn þríhlaðinna jóna.

Aðaluppsprettur sjaldgæfra jarðmálma eru steinefnin bastanasít, mónasít og lóparít ásamt laterískum, jónaaðsogandi leirum. Eins og getið var til áður getur nafnið „sjaldgæfur jarðmálmur“ verið frekar misvísandi – gnægð þessara frumefna í jarðskorpunni varar frá seríni, sem er 25. algengasta frumefnið af 78 algengum frumefnum (60 milljónahlutar, algengara en blý), niður í túlín og lútetín, sem eru óalgengust þeirra (0,5 milljónahlutar).
Hagar

**Hagar** er verslunarfyrirtæki sem starfar á íslenskum dagvöru- og eldsneytismarkaði. Félagið er hlutafélag sem skráð var í Kauphöll Íslands 16. desember 2011. Fyrirtækið á birgða- og dreifingamiðstöðina Aðföng.

Hagar voru áður í eigu Baugs Group hf. og Hagar rekur verslunarfyrirtæki sem voru í eigu Baugs.

## Fyrirtæki í eigu Haga
* Hagkaup
* Bónus
* Olís
* Eldum Rétt
* Bananar
* Aðföng
* Stórkaup
* Zara

## Heimild

## Tengill
* Vefsíða Haga
Hvíldarspenna

**Hvíldarspenna** er ástand sem allar frumur líkamans eru í þegar engin boð eru send til eða frá þeim. Áreiti á frumuna, sér í lagi tauga-og vöðvafrumur, veldur boðspennu en þá umbreytist spennan úr -70mV í +40mV.
Afskautun

**Afskautun** er þegar spennumunurinn milli innanfrumuvökva og utanfrumuvökva minnkar.

Ef jákvæðar Na+ (natríum) eða Ca+2 (kalsíum) jónir flæða inn í frumuna afskautast frumuhimna viðtökufrumunnar, það er spennan verður jákvæðari en áður.

## Heimildir
*  (Skoðað 20. febrúar 2016).
Heilarit

**Heilarafritun** eða **EEG** er taugalífeðlisfræðileg mæling á rafvirkni í heila.

Heilarit er mælikvarði á heildartaugavirkni heilans, einkum heilabarkar. Þau eru venjulega tekin af höfuðkúpu en það kemur fyrir að þeim er beint af heilaberki. Það sem skiptir máli við túlkun ritsins er tvennt, annars vegar sveifluvídd og hins vegar tíðni bylgnanna. Þessi heilarit veita einnig ákveðnar upplýsingar um starfsemi heilans. Það hefur komið í ljós með þessum heilaritum að í svefni má greina fimm stig, breytileg eftir dýpt svefns og hvort draumar komi fram. Einnig hafa ritin komið sér vel við kortlagningu flogaveiki, heilaæxla og heilaskemmda.  Nú á dögum er hægt að rannsaka heilann með þessum hætti og hægt að sjá mismunandi starfsemi í ólíkum hlutum heilans.  Heilarit eru gróf mæling á heilavirkni, þau mæla virkni á stóru svæði og gefa ekki nákvæma hugmynd um hvaða svæði eru virk við ákveðna hegðun.

Hans Berger var fyrstur til að nota heilarit í rannsóknum árið 1930.

## Heimild
*
Mýlisslíður

Flestar taugafrumur hafa **mýlisslíður** sem er fituvefur myndaður af mýlisfrumum. **Mýlisslíður** er umhverfis taugasímann og er þykkt þess ólík eftir taugum. Mýlisslíður hafa áhrif á leiðsluhraða taugaboða og vernda taugasímana. Frumur með þykkt mýlisslíður flytja taugaboð hraðar en frumur með þunnt mýlisslýður en slíðrið virkar sem einangrun sem eykur boðhraðann. Á mýlisslíðrinu eru göt eða mót með reglulegu millibili sem kölluð eru Ranvier-mót og á milli þeirra hoppa taugaboðin hraðar en ella. Mýlisslíður finnst aðeins í "æðri" dýrum. 

Frumurnar sem mynda slíðrið eru tvenns konar stoðfrumur, annars vegar fágriplufrumur (e. oligodendrocytes) sem mynda mýlisslíður í miðtaugakerfinu og Schwann-frumur sem mynda slíðrið í úttaugakerfinu. 

Hrörnun slíðursins veldur truflun í leiðni tauganna, afleiðingin er MS-sjúkdómurinn svonefndi (*multiple sclerosis*). Einnig geta eitranir af völdum þungmálma valdið skaða á slíðrinu með svipuðum afleiðingum.
Jáeindaskanni

**Jáeindaskanni** (einnig nefnt **jásjá** eða **PET** af enska heitinu *positron emission tomography*) er sneiðmyndatæki sem notað er til að nema efnaskiptahraða, efnaupptöku og blóðflæði á mismunandi svæðum líkamans. Það er gert með því að setja geislavirkt efni inn í líkamann og nema jáeindir sem efnið gefur frá sér.

Til að nema krabbamein er geislavirkri samsætu af flúori komið fyrir í glúkósasameind. Efnaskipti eru hröð í krabbameinsvef, hann tekur því til sín meira af geislavirka glúkósanum en annar vefur og það getur jáeindaskanninn numið.

Jáeindaskannar eru talsvert dýrari en aðrir nemar. Fyrsti jáeindaskanninn var tekinn í notkun á Íslandi árið 2018, og var það Íslensk erfðagreining sem fjármagnaði kaupin með 720 milljón króna styrk.
## Tilvísanir

## Tengill
* Jáeindaskanni, Næsta stóra tækninýjung í læknisfræði á Íslandi
Taugamót

**Taugamót** er svæðið þar sem boðskipti taugafrumna fara fram. Nánar tiltekið á þetta yfirleitt við um símaenda taugasíma taugafrumunnar sem sendir boðin, griplunibbu á griplu taugafrumunnar sem tekur við þeim, og taugamótaglufuna sem er bilið á milli þeirra.

## Rafboð í miðtaugakerfi

Rafboð sem berst eftir taugafrumu er mismunandi út-og innstreymi jóna líkamans. Við þetta verður afskautun á frumuhimnunni og boðið berst eftir endilöngum taugafrumusímanum. Þetta rafboð kemur að enda símans og við taka taugamót. Til að koma rafboðinu yfir á næstu taugafrumu, þ.e. gripluna, verður boðefnalosun á endanum yfir í taugamótabilið. Þekktustu boðefnin sem losna eru noradrenalín, dópamín, serótónín, adrenalín, GABA og Glútamat og bindast þá viðtökum sínum. Þeir eru annaðhvort á næstu frumu - griplunni - eða á frumunni sem frumunni sem losaði boðefnið - símanum.

## Lyf og taugamót
Lyf hafa mörg hver áhrif á viðtakana og má gróflega skipta í tvo flokka. Agonistar eru lyf sem virkja viðtakana og magna upp áhrif boðefnisins sem binst við þá.
Ofskautun

**Ofskautun** er:

* Í líffræði er það ofskautun þegar að spennan í frumu fer yfir eða undir hvíldarspennuna.
* Í eðlisfræði er það ofskautun þegar að skautun spuna efnis er langt fram yfir varmafræðilegt jafnvægi.
Smættun

**Smættun** er það kallað þegar eitthvert fyrirbæri er útskýrt algerlega og fullkomlega með meiri grundvallarhugtökum. Dæmi um vel heppnaða smættun er til dæmis greinargerð nútímavísinda fyrir varma sem „engu nema hreyfingu sameinda“.
Forseti

**Forseti** er titill sem æðstu menn í mörgum félagasamtökum, fyrirtækjum eða ríkjum bera. Völd forseta eru mjög misjöfn eftir ríkjum. Þar sem þingræði tíðkast eru þau yfirleitt frekar takmörkuð og embættið fyrst og fremst táknrænt en þar sem forsetaræði tíðkast eru þau mun meiri. *Forsetaefni* er haft um þann sem er í framboði til forseta. 

## Orðsifjafræði
Orðið er samsett þýðing á latnesku orðunum *prae* (fyrir) og *sedere* (að sitja) og þýðir einfaldlega „sá sem er í forsæti“ og hefur upphaflega átt við þann sem fer með stjórn á fundi eða samkomu. Sú merking á enn þá við hvað varðar forseta þjóðþinga, t.d. forseta Alþingis. Nú á dögum er það þó oftar notað fyrir einhvern sem fer með framkvæmdavald af einhverju tagi.

## Lýðræði og einveldi
Forseti er algengur titill þjóðhöfðingja í lýðveldum. Slíkir forseta geta verið kjörnir beint af þjóðinni, valdir af þingi eða kjörmannafundi. Einræðisherrar taka sér þennan titil líka oft. 

## Tengt efni
* Forseti Íslands
Christine Korsgaard

**Christine Marion Korsgaard** (fædd 1952 í Chicago í Illinois) er bandarískur heimspekingur sem fæst einkum við siðfræði og sögu hennar, tengsl siðfræði og frumspeki, hugspeki, og spurningar um samsemd sjálfsins, bæði í einkalífi fólks og með tilliti til skyldna almennt. Korsgaard hefur verið prófessor í heimspeki við Harvard University síðan 1991.

Korsgaard hlaut B.A. gráðu frá University of Illinois og doktorsgráðu frá Harvard. Hún var nemandi Johns Rawls.

Korsgaard kennir einkum siðfræði og og heimspekisögu. Hún hefur kennt við University of Chicago, University of California í Santa Barbara og Yale. Hún gekk til liðs við Harvard árið 1991. Hún hefur einnig verið gistiprófessor við University of California í Berkeley og University of California í Los Angeles (UCLA). 

Árið 1996 gaf Korsgaard út bókina *The Sources of Normativity* (*Rætur skyldunnar*), sem var endurskoðuð útgáfa á Tanner fyrirlestrum um mannleg gildi. Sama ár kom einnig út safn áður birtra greina hennar um siðfræði Immanuels Kant og kantískar nálganir í siðfræði samtímans, *Creating the Kingdom of Ends*. Árið 2002 hélt hún Locke fyrirlestrana við University of Oxford um *Self-Constitution: Agency, Identity, and Integrity*. Þessa fyrirlestra má nálgast á vefsíðu Korsgaard.

## Helstu ritverk
* *Creating the Kingdom of Ends* (1996) ISBN 0-521-49962-3
* *The Sources of Normativity* (1996) ISBN 0-521-55960-X

## Tengt efni
* Immanuel Kant
* Siðfræði
* Skyldusiðfræði

## Tengill
Vefsíða Christine Korsgaard
Simon Blackburn

**Simon Blackburn** (fæddur 1944) er breskur heimspekingur og þekktur fyrir tilraunir sínar til að auka vinsældir heimspekinnar. Hann brautskráðist með B.A. gráðu í siðfræði (þ.e. heimspeki) árið 1962 frá Trinity College, Cambridge. Hann er nú prófessor í heimspeki við Cambridge University og er félagi á Trinity College. Hann hefur áður kennt víða m.a. á Pembroke College, Oxford, University of Oxford og University of North Carolina sem Edna J. Koury prófessor.

Blackburn hefur gefið út nokkrar vinsælar bækur um heimspeki, þ.á m. *Think* (1999), sem er inngangur að heimspeki, *Being Good* (2001), sem er inngangur að siðfræði og *Truth* (2005). Hann er einnig höfundur bókarinnar *Lust* (2004), sem tilheyrir bókaflokki um Dauðasyndirnar sjö, og *The Oxford Dictionary of Philosophy* (1994), sem er orðabók um heimspeki sem hann tók sjálfur saman. Hann er einnig tíður gestur í breskum fjölmiðlum, t.d. á BBC í þættinum Radio 4's *The Moral Maze*. Blackburn er aftur á móti einnig afar virtur innan háskólasamfélagsins, ólíkt ýmsum öðrum sem hafa reynt að auka vinsældir heimspekinnar, og er meðal annars þekktur fyrir að vera leiðandi hugsuður innan siðfræðihefðar Davids Hume. Blackburn var aukinheldur ritstjóri tímaritsins *Mind* og upphasmaður „quasi-realisma“. Meðal fræðilegri verka hans eru *Spreading the Word* (1984), sem er kennslubók um kenningar um sannleika og merkingu, og *Ruling Passions* (1998), þar sem hann setur fram siðfræðikenningu sína í anda Humes.

## Tengill
* Vefsíða Simons Blackburn
Jaakko Hintikka

**Jaakko Hintikka** (f. 12. janúar 1929 - d. 12. ágúst 2015) var rökfræðingur og heimspekingur, fæddur í Vantaa í Finnlandi. Hann var prófessor við Boston University.

Hintikka vann Rolf Schock verðlaunin í rökfræði og heimspeki árið 2005 „vegna brautryðjendastarfs síns og framlags til rökgreiningar á háttahugtökum, einkum hugtökunum *þekking* og *skoðun*“.  Hann er talinn vera upphafsmaður formlegrar þekkingarfræðilegrar rökfræði og brautryðjandi á sviði merkingarfræði í háttarökfræði, sem lagði til formlega merkingarfræði, efnislega hliðstæða merkingarfræði Sauls Kripke. Hintikka er einnig mikilvægur ritskýrandi verka Ludwigs Wittgenstein.

Hintikka var mikilvirkur höfundur og meðhöfundur yfir þrjátíu bóka og meira en 300 fræðilegra ritgerða um stærðfræðilega og heimspekilega rökfræði, þekkingarfræði, málspeki og vísindaheimspeki. Verk hans hafa verið þýdd á níu tungumál. Hann var aðalritstjóri tímaritsins *[[Synthèse]]* () frá 1962 til 2002 auk þess að vera ráðgjafi í ritstjórn annarra tímarita.

Hann var fyrsti varaforseti Fédération Internationale des Sociétés de Philosophie, varaforseti Institut International de Philosophie (1993&ndash;1996), og meðlimur í American Philosophical Association, alþjóðlegra samtaka um sögu og heimspeki vísindanna, meðlimur í Association for Symbolic Logic og stjórnarmeðlimur í Philosophy of Science Association.

## Valin rit eftir Hintikka
* *The Principles of Mathematics Revisited* ISBN 0-521-62498-3
* *Paradigms for Language Theory and Other Essays* ISBN 0-7923-4780-3
* *Lingua Universalis vs Calculus Ratiocinator* ISBN 0-7923-4246-1
* *Inquiry as Inquiry: A Logic of Scientific Discovery* ISBN 0-7923-5477-X
* *Language, Truth and Logic in Mathematics* ISBN 0-7923-4766-8
* *Ludwig Wittgenstein: Half-Truths and One-and-a-Half-Truths* ISBN 0-7923-4091-4
* *Analyses of Aristotle* ISBN 1-4020-2040-6
* *The Logic of Epistemology and the Epistemology of Logic* ISBN 0-7923-0040-8

## Tengt efni
* Willard Van Orman Quine
* Saul Kripke
* Rudolph Carnap
* Ludwig Wittgenstein

## Heimildir
Greinin er lausleg þýðing á færslu úr ensku Wikipedia sem byggir á upplýsingum frá heimasíðu Jaakko Hintikka.
Gilbert Harman

**Gilbert Harman** (f. 26. mai 1938; d. 13. november 2021) var heimspekingur, sem hefur birt greinar um margvísleg efni í siðfræði, þekkingarfræði, frumspeki, málspeki og hugspeki. Hann er þekktur fyrir þá skoðun, að heimspeki og vísindi séu nátengd, líkt og leiðbeinandi hans í doktorsvekefni hans, Quine, og einnig fyrir vörn sína fyrir siðfræðilegri afstæðishyggju. Síðasta og greinarbesta umfjöllun hans um siðfræðilega afstæðishyggju er að finna í bókinni *Moral Relativism and Moral Objectivity* (Oxford: Blackwell, 1996).

## Ritverk
### Bækur:
* *Explaining Value and Other Esays in Moral Philosophy* (Clarendon, 2000) ISBN 0-19-823804-5
* *Reasoning, Meaning, and Mind* (Clarendon, 1999) ISBN 0-19-823802-9
* Ásamt Judith Jarvis Thomson, *Moral Relativism and Moral Objectivity* (Blackwell, 1996) ISBN 0-631-19211-5
* *Scepticism and the Definition of Knowledge* (Garland, 1990) [Þetta er doktorsritgerð Harmans sem var varin við Harvard University árið 1964] ISBN 0-8240-5089-4
* *Change in View: Principles of Reasoning* (MIT, 1986) ISBN 0-262-08155-5
* *The Nature of Morality: An Introduction to Ethics* (Oxford, 1977) ISBN 0-19-502143-6
* *Thought* (Princeton, 1973) ISBN 0-691-07188-8

### Ritstjórnarvinna:
* *Conceptions of the Human Mind: Essays in Honor of [[George A. Miller]]* (Laurence Erlbaum, 1993) ISBN 0-8058-1234-2
* Ásamt Donald Davidson, *The Logic of Grammar* (Dickenson, 1975)
* *On [[Noam Chomsky]]: Critical Essays* (Anchor, 1974) ISBN 0-385-03765-1
* Ásamt Donald Davidson, *Semantics of Natural Language* (D. Reidel, 1972) ISBN 90-277-0304-3

## Tengill
* Vefsíða Gilberts Harman
Peter Frederick Strawson

**Peter Frederick Strawson** (fæddur 23. nóvember 1919 í London - 13. febrúar 2006) er heimspekingur sem er oft kenndur við heimspeki hversdagsmáls sem er straumur innan rökgreiningarheimspeki.  Hann var Waynflete prófessor í frumspekilegri heimspeki við University of Oxford frá 1968 til 1987. Strawson varð fyrst þekktur fyrir grein sína „On Referring“ sem birtist árið 1950. Í greininni gagnrýndi hann lýsingarhyggju Bertrands Russell (sjá einnig ákveðnar lýsingar).

Meðal mikilvægra skrifa Strawsons eru: *Introduction to Logical Theory*, *Individuals: An Essay in Descriptive Metaphysics*, *The Bounds of Sense: An Essay on Kant’s [[Gagnrýni hreinnar skynsemi|Critique of Pure Reason]]* og *Entity and Identity*.

Strawson var aðlaður árið 1977, og er því einnig þekktur sem **Sir Peter Strawson**. Sonur hans, Galen Strawson, er einnig heimspekingur.

## Helstu ritverk
### Bækur
* *Introduction to Logical Theory* (London: Methuen, 1952).
* *Individuals: An Essay in Descriptive Metaphysics* (London: Methuen, 1959).
* *The Bounds of Sense: An Essay on Kant's Critique of Pure Reason* (London: Methuen, 1966).
* *Logico-Linguistic Papers* (London: Methuen, 1971).
* *Freedom and Resentment and other Essays* (London: Methuen, 1974).
* *Subject and Predicate in Logic and Grammar* (London: Methuen, 1974).
* *Skepticism and Naturalism: Some Varieties* (New York: Columbia University Press, 1985)
* *Analysis and Metaphysics: An Introduction to Philosophy* (Oxford: Oxford University Press, 1992).
* *Entity and Identity* (Oxford: Oxford University Press, 1997).

### Greinar
* „Truth“. í *Analysis*, 1949.
* „Truth“ í *Proceedings of the Aristotelian Society* xxiv, 1950  
* „On Referring“ í *Mind*, 1950.
* „In Defense of a Dogma“ ásamt H.P. Grice i *Philosophical Review*, 1956.
* „Logical Subjects and Physical Objects“ í *Philosophy and Phenomenological Research*, 1957.
* „Singular Terms and Predication“ í *Journal of Philosophy*, 1961.
* „Universals“ í *Midwest Studies in Philosophy*, 1979.

## Heimildir og frekari fróðleikur
* Brown, Clifford, *Peter Strawson* (McGill-Queen's University Press, 2006).
* Kirkham, Richard, *Theories of Truth* (Cambridge, Mass.: MIT Press, 1992). (í 10. kafla er ítarleg umfjöllun um sannleikskenningu Strawsons.)

## Tenglar
* 
* ''Freedom and resentment''. Grein Strawsons frá 1962
* Minningargrein  í *[[The Times]]*
* Minningargrein í *[[The Guardian]]*
Gaius Maecenas

**Gaius** eða **Cilnius Maecenas** (70 f.Kr. - 8 f.Kr.) var einkavinur og ráðgjafi Ágústusar auk þess að vera bakhjarl margra ungra skálda. Nafn hans varð táknrænt fyrir valdamikla og auðuga velgjörðarmenn listamanna.

Tacítus (*[[Annálarnir (Tacitus)|Ann.]]* 6. 11) vísar til hans sem „Cilniusar Maecenasar“. Það er hugsanlegt að „Cilnius“ hafi verið ættarnafn móður hans.

Sem náinn vinur og ráðgjafi Ágústusar öðlaðist Maecenas nánast stöðu sem næstráðandi þegar Ágústus var fjarri. Á seinni árum kom fram stirðleiki í vináttu þeirra, sennilega að einhverju leyti vegna þess að Ágústus hélt við konu hans, Terentíu. Þegar Maecenas lést útnefndi hann Ágústus einkaerfingja sinn.

Sennilega er Maecenas frægastur fyrir stuðning sinn við ung skáld. Það útskýrir hvers vegna nafn hans hefur orðið að samheiti fyrir velgjörðarmenn listamanna á mörgum tungumálum. Sagt er að hann hafi uppgötvað skáldið Hóratíus og styrkt Virgil sem samdi Búnaðarbálk (*Georgica*) til heiðurs honum. Maecenas gaf Hóratíusi villu í sabínsku fjöllunum. Skáldin Propertíus, Varíus Rufus, Plotíus Tucca, Valgíus Rufus og Domitíus Marsus voru einnig skjólstæðingar hans.

Maecenas samdi einnig sjálfur kvæði og ritaði bækur. Um tuttugu brot eru varðveitt úr verkum hans. Sagt er að meðal verka hans hafi verið samræður á borð við *Samdrykkjuna* og ljóðið *In Octaviam* („Gegn Octavíu“) en óljóst er um hvað ljóðið fjallaði.

## Tengt efni
* Hóratíus
* Latneskar bókmenntir
* Ágústus Caesar
* Propertíus
* Virgill
Apolloníos Dyskolos

**Apolloníos Dyskolos** (uppi á 2. öld) er talinn einn mikilvægasti málfræðingurinn í Grikklandi til forna. Hann fékk viðurnefnið „dyskolos“ sem þýðir „erfitt að gera til geðs“ vegna reiðilegrar skapgerðar hans. Hann var einnig sagður mjög „analýtískur“ í hugsun. Apolloníos skrifaði mikið um orðflokka. Fjórar af tuttugu bókum hans sem nefndar eru í forna alfræðiritinu *[[Suda]]* eru varðveittar: *[[Um setningafræði]]*, *[[Um atviksorð]]*, *[[Um samteningar í málfræði]]* og *[[Um fornöfn]]*.

## Æviágrip
Lítið er vitað um ævi Apolloníusar annað en að hann var sonur Mnesiþeifs og bjó ævilangt í Alexandríu.

## Kenningar
Apolloníos byggði að miklu leyti á verkum Aristarkosar og Díonýsíosar Þrax, en hann var meðvitaðri en Díonýsíos um stóísk áhrif. Hann þáði flokkun orða í átta orðflokka í arf frá Aristarkosi og Díonýsíosi en skilgreindi suma að nýju. Hann taldi til að mynda að fornöfn væru ekki einungis staðgenglar nafnorða og lýsingarorða heldur taldi hann að þau vísuðu til verunda sem hefðu enga eiginleika.

Öll setningafræði Apolloníosar byggir á greiningu hans á tengslum nafnorða og sagnorða. Hann greindi á milli áhrifssagna og áhrifslausra sagna og þolmyndar sagna. Hann lagði grunninn að okkar skilningi á hugtökunum *[[frumlag]]*, *[[andlag]]* og *[[fallstjórn]]*.

Apolloníos og sonur hans, Ælíos Herodíanos, höfðu gríðarleg áhrif á síðari tíma málfræðinga. Bækur Apolloníusar og Díonýsíosar Þrax mynduðu grunninn sem öll málvísindi í Býsansríkinu byggðu á og höfðu mikil áhrif á Priscianus, síðasta mikilvæga málfræðinginn í fornöld.

## Tengt efni
* Aristarkos
* Díonýsíos Þrax
* Priscianus
Innibandý

**Innibandý** er innanhúss-, hóp- og boltaíþrótt spiluð með plastkylfum þar sem markmiðið er að koma lítilli plastkúlu (kölluð bandýkúla) í mark andstæðingsins.

Í bandý eru sex menn í liði, þar af einn markmaður, og hafa þeir allir, fyrir utan markmanninn, kylfu til að stjórna og skjóta kúlunni, en markmaðurinn ver markið með höndum og fótum. Leikmenn mega ekki viljandi nota hendur eða höfuð til að stjórna kúlunni, en leyfilegt er að snerta hana einu sinni í einu með fótunum (oftast til að stoppa hana), en ekki má skora mörk með fótunum eða gefa kúluna með þeim.

## Völlur

Algengast er að bandývöllur sé 40 metrar að lengd og 20 metrar að breidd en einnig er leyfilegt að spila á 36 · 18 m velli og 44 · 22 m velli. Völlurinn skal afmarkaður af 50 cm háu spjaldi með rúnnuðum hornum.

## Leiktími
Leiktími er 3 · 20 mínútur með 10 mínútna hléum, leiktími er stöðvaður ef dómari stöðvar leikinn og heldur áfram þegar leikurinn byrjar aftur.

## Leikmenn
Hvert lið má hafa mest 20 leikmenn þar af 6 á vellinum í einu, skiptingar eru leyfðar hvenær sem er í leiknum og hefur hvert lið ótakmarkaðar skiptingar.

### Búningar
Leikmenn skulu vera í samstæðum búningum sem samanstanda af treyju, stuttbuxum og hnésokkum, einnig skulu þeir vera í innanhússíþróttaskóm,

## Ísland
Íslandsmeistaramót hafa verið haldin frá árinu 2005, þar sem leiknir voru styttri leikir en venja er. Laugardaginn 26. september 2009 hófst formleg deildarkeppni í fyrsta sinn með leiki í fullri lengd og voru fjögur lið skráð til keppni. Bandýfélag Kópavogs stóð uppi sem sigurvegari fyrsta tímabilið.

## Heimild
* 

## Tenglar
* Vefur Alþjóðainnibandýsambandsins
Bandaríkjadalur

**Bandaríkjadalur**, **bandarískur dalur** eða **dollari** er gjaldmiðill Bandaríkjanna. Hann er einnig notaður víða sem varasjóðsmynt, en slík notkun utan Bandaríkjanna leiddi meðal annars til þess að gullfótur Bandaríkjadals var lagður niður 1971 (Bretton Woods-kerfið), þar sem orðnar voru til meiri birgðir af dölum utan Bandaríkjanna, en öllum gullforða þeirra nam. Árið 1995 voru yfir 380 milljarðar dala í umferð, þar af tveir þriðju utan Bandaríkjanna. 2005 var þessi tala komin í 760 milljarða og áætlað að á milli helmingur og tveir þriðju séu í umferð utan Bandaríkjanna.

Algengasta táknið fyrir Bandaríkjadal er „dollaramerkið“ (**$**). ISO 4217-táknið fyrir Bandaríkjadal er **USD**. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn notar einnig táknið **US$** fyrir gjaldmiðilinn.

Mörg lönd nota heitið *[[dalur (gjaldmiðill)|dalur]]* eða *[[dollar]]*, en nafnið er dregið af orðinu *dalur* (*Taler* á þýsku). Ekvador, El Salvador og Austur-Tímor, auk yfirráðasvæða Bandaríkjanna, nota Bandaríkjadal sem opinberan gjaldmiðil. Að auki hafa Bermúda, Bahamaeyjar, Panama, Líbería og nokkur önnur lönd bundið sína gjaldmiðla við Bandaríkjadal á genginu 1:1. Gjaldmiðill Barbados er sömuleiðis bundinn við gengið 2:1.

## Tenglar
* Núverandi og sögulegir seðlar í Bandaríkjunum (enska) (þýska)
Listi yfir íslenska heimspekinga

Hér að neðan er **listi yfir íslenska heimspekinga** í stafrófsröð.

* Arnór Hannibalsson
* Atli Harðarson
* Ágúst H. Bjarnason
* Ásta Kristjana Sveinsdóttir
* Björn Þorsteinsson
* Brynjólfur Bjarnason
* Brynjúlfur Jónsson
* Erlendur Jónsson
* Eyja Margrét Brynjarsdóttir
* Eyjólfur Kjalar Emilsson
* Garðar Árnason
* Gígja Gísladóttir
* Geir Sigurðsson
* Guðmundur Heiðar Frímansson
* Gunnar Björnsson
* Gunnar Dal
* Gunnar Harðarson
* Gunnar Ragnarsson
* Heimir Geirsson
* Henry Alexander Henrysson
* Hreinn Pálsson
* Jóhann Páll Árnason
* Jón Ólafsson
* Kristján G. Arngrímsson
* Kristján Guðmundsson
* Kristján Kristjánsson
* Logi Gunnarsson
* Mikael M. Karlsson
* Ólafur Páll Jónsson
* Páll S. Árdal
* Páll Skúlason
* Róbert H. Haraldsson
* Rögnvaldur D. Ingþórsson
* Salvör Nordal
* Sigríður Þorgeirsdóttir
* Sigrún Svavarsdóttir
* Sigurður Kristinsson
* Stefán Snævarr
* Svavar Hrafn Svavarsson
* Vilhjálmur Árnason
* Þorsteinn Gylfason
* Þorvarður Árnason
Þorsteinn Gylfason

**Þorsteinn Gylfason** (12. ágúst 1942 í Reykjavík á Íslandi – 16. ágúst 2005 í Reykjavík) var íslenskur heimspekingur og prófessor við Háskóla Íslands. Hann fékkst einkum við stjórnmálaheimspeki, hugspeki og málspeki.

Foreldrar Þorsteins voru Gylfi Þ. Gíslason, prófessor og ráðherra, og Guðrún Vilmundardóttir. Bræður Þorsteins voru Vilmundur Gylfason og Þorvaldur Gylfason, prófessor. Þorsteinn var ókvæntur og barnlaus.

## Nám og störf
Þorsteinn brautskráðist frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1961 og hélt þaðan í nám til Bandaríkjanna. Hann lauk námi í heimspeki frá Harvard háskóla árið 1965 en stundaði framhaldsnám og rannsóknir í heimspeki við Magdalen College í Oxford háskóla á Bretlandi árin 1965-1971.

Þorsteinn kenndi heimspeki við Háskóla Íslands frá því að byrjað var að kenna þar heimspeki til B.A.-prófs. Hann hóf að kenna við skólann árið 1971, varð lektor árið 1973, dósent árið 1983 og prófessor árið 1989. Hann var mikill nýyrðasmiður og bjó til mörg orð sem notuð eru um heimspeki á íslensku. Þorsteinn var líka mikilvirkur þýðandi og þýddi fjölda heimspekiverka og ljóða. Hann hlaut íslensku bókmenntaverðlaunin árið 1997 fyrir bók sína *[[Að hugsa á íslenzku]]*. Þorsteinn var sæmdur riddarakrossi Hinnar íslensku fálkaorðu af Forseta Íslands árið 1994.

Þorsteinn stofnaði ritröðina Lærdómsrit Hins íslenzka bókmenntafélags og ritstýrði henni í 27 ár. Hann stofnaði einnig ritröðina Íslensk heimspeki (*Philosophia Islandica*) sem er einnig gefin út af Hinu íslenzka bókmenntafélagi. Þorsteinn var forstöðumaður Heimspekistofnunar Háskóla Íslands árin 1982-1991 og var kjörinn heiðursfélagi í Félagi áhugamanna um heimspeki á aðalfundi þess þann 17. mars 2004. Þakkarræðu Þorsteins má nálgast á Heimspekivef Háskóla Íslands. Í ræðunni fjallar Þorsteinn m.a. um heimspekiáhuga sinn frá bernsku.

## Helstu ritverk
### Bækur
* *Tilraun um manninn* (1970)
* *Þrætubókarkorn* (1981) (ásamt Peter Geach)
* *Tilraun um heiminn* (1992)
* *Að hugsa á íslenzku* (1996)
* *Réttlæti og ranglæti* (1998)
* *Innlit hjá Kant. Um Gagnrýni hreinnar skynsemi, eftir Immanuel Kant* (2005)
* *Sál og mál* (2006)

### Þýðingar
* Søren Kierkegaard, *[[Endurtekningin]]* (1966/2000). 
* John Stuart Mill, *[[Frelsið]]* (1970) (ásamt Jóni H. Aðalsteinssyni). 
* Platon, *[[Faídon]]* (1972).
* Ýmsir höfundar, *Sprek af reka* (1993) — Ljóð.
* Ýmsir höfundar, *Söngfugl að sunnan* (2000) — Ljóð.
* René Descartes, *[[Hugleiðingar um frumspeki]] ([[2001]]).

== Heimildir ==
* *Greinin byggir á dánartilkynningu sem birtist áður á Huga.is og er birt hér með leyfi höfundar.''

## Tenglar
*Heimspekileg sjálfslýsing Þorsteins Gylfasonar á Heimspekivef Háskóla Íslands
*„Þorsteinn Gylfason látinn“
Amasónfljót

**Amasónfljót** (spænska og portúgalska *Amazonas*) er fljót í Suður-Ameríku og stærsta fljót jarðar mælt í vatnsmagni. Fljótið flytur jafnmikið vatn og Nílarfljót, Jangtse og Mississippifljót samanlagt. Úr fljótinu rennur því fimmti hluti alls ferskvatns sem rennur í úthöfin. Á eftir Níl er Amasónfljót næstlengsta fljót jarðar.  

Stærstur hluti fljótsins er í Brasilíu. Fjarlægasta þekkta uppspretta þess er í 3.700 metra hæð uppi í Andesfjöllum í héraðinu Arequipa í Perú. Lengd fljótsins er 6.400 km og í það renna yfir 200 þverár með vatnasvið upp á 6.915.000 km² sem eru um 40% af stærð Suður-Ameríku. Meðal þekktustu þverána eru Rio Negro, Rio Madeira, Tapajós og Xingu. Fljótið rennur út í Atlantshafið við austurströnd Brasilíu um árósana Rio del Mar. Hægt er að sigla skipum upp fljótið allt að Iquitos í Perú.

1541-1542 sigldi spænski landkönnuðurinn Francisco de Orellana upp fljótið. Það var í þessari ferð sem það fékk nafn sitt, þar sem Orellana skrifaði að stríðskonur hefðu ráðist á þá, sem minntu hann á amasónur fornaldar. Bardaginn var við Tapujasindíána, þar sem bæði karlar og konur taka þátt í bardögum.

Í Amasónfljóti lifa yfir 2000 tegundir fiska, frá hrökkálum til blóðþyrstra píranafiska.

## Tilvísanir
Heilaskemmd

**Heilaskemmd** getur orsakast af ýmsum ástæðum, t.d. vegna súrefnisskorts, hluta af rannsókn (þá er heilaskemmdin búin til af vísindamönnum), eða vegna skurðaðgerðar sem er gerð í því skyni að breyta hegðun sjúklingsins. 

Þegar heili dýra er skemmdur í rannsóknarskyni er skoðaður árangur dýrsins í ákveðnum prófum miðað við próf sem voru gerð fyrir heilaskemmd. 

Afar sjaldgæft er að heili manna sé skemmdur viljandi, það er þá alltaf í því skyni að reyna að bæta hegðun sjúklingsins þegar allt annað hefur brugðist. 

Heilaskemmdir manna geta haft áhrif á bæði vitsmuni og persónuleika. Hjá dýrum getur komið fram breytt hegðun.
Söguleg málvísindi

**Söguleg málvísindi** er vísindagrein sem er undirgrein málvísinda og fjallar aðallega um það hvernig tungumál breytast með tímanum.

## Tengt efni
*Orðsifjafræði
Orðsifjafræði

**Orðsifjafræði** er undirgrein sögulegra málvísinda sem fæst við uppruna orða. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **orðsifjafræðingar**.

## Dæmi

* Orðið „stígvél“ er samkvæmt orðsifjafræðinni komið af miðlágþýska orðinu *stevel* eða danska orðinu *støvle*. Orðið var þó í þýsku komið úr ítölsku en uppruni þess er í mið-latínu og er það samsett úr estate sem þýðir sumar og vale sem þýðir skór einhverskonar og var því upprunalega merkingin sumarskór.
* Orðið „verb“ í ensku sem merkir sagnorð er komið frá álíka hljómandi orði í latínu sem einfaldlega merkti orð og er ættfræðilega sama orð og orð, þar sem lokasamhljóðin hefur víxlast.
* Enska orðið spell sem merkir að stafa er sama orð og að spjalla á íslensku, orðið þróaðist í aðra átt út frá að fara með þulu, sbr aftur að setja galdra-álög á einhvern
* Orðið tombóla er í íslensku 19. aldar tökuorð úr dönsku en þaðan komið úr ítölsku leitt af sagnorðinu *tombolare* sem merkir að snúa eða velta og vísar til þess að hlutaveltumiðarnir voru settir í trumbu sem var velt rækilega til að rugla miðunum áður en dregið var. Í ítölsku er orðið hugsanlega germanskt tökuorð, þá helst úr frakknesku (tumon), sbr. enska tumble.
* Orðið fyrir -of í ítölsku og frönsku, troppo og trop, er samstofna orðunum þorp og þyrping og var tökuorð úr frakknesku í síð-latínu.
* orðin deal í ensku sem merkir samningur og deila sem merkir næstum það þveröfuga í íslensku eru eftir sem áður komin af sama stofni þar sem orðið þróaðist í ensku í líkari átt við skipta, og þaðan í bítta og samningur
* orðið *sekúnta* eða *sekúnda* er upprunalega séð sama orð og annar eða second og um er að ræða styttingu á *pars minuta seconda*, mínótur og sekúndur voru littlu einingarnar og sú minni köllluð sú síðari eða önnur. Í íslensku kemur orðið fyrst fyrir á 16. öld.

## Tengt efni
*Alþýðuskýring
*Orðsifjabækur

## Heimildir
íslensk orðsifjabók og enska wiktionary
Miðgarður (Tolkien)

**Miðgarður** (enska: *Middle-earth*) er ein þriggja heimsálfa í heiminum sem J. R. R. Tolkien skapaði um sögur sínar, meðal annars *[[Hringadróttinssaga|Hringadróttinssögu]]* og *[[Hobbitinn|Hobbitanum]]* sem gerast í norð-vestur hluta Miðgarðs. Nafnið kemur úr norrænni goðafræði þar sem Miðgarður er sá hluti heimsins sem menn byggja. Miðgarður er líka oft notað yfir allt land í þessum heimi og stundum jafnvel yfir heiminn allan, en hann heitir þó Arda
Forsætisráðherra

**Forsætisráðherra** fer venjulega fyrir ríkisstjórn í flestum þeim löndum þar sem það hlutverk er ekki tekið af þjóðhöfðingja.

## Tengt efni
* Forsætisráðherra Íslands
* Forsætisráðherra Ísraels
* Forsætisráðherra Japans
* Forsætisráðherra Noregs
Hringadróttinssaga

***Hringadróttinssaga*** (enska: *The Lord of the Rings*) er skáldsaga eftir enska rithöfundinn J. R. R. Tolkien sem kom út í þremur bindum árin 1954 og 1955. Bindin heita *Föruneyti hringsins* (*The Fellowship of the Ring*), *Tveggja turna tal* (*The Two Towers*) og *Hilmir snýr heim* (*The Return of the King*). Hvert bindi skiptist í tvær bækur og sagan skiptist því í alls sex bækur. *Hringadróttinssaga* gerist í söguheimi sem Tolkien skapaði. Sami heimur er einnig sögusvið bókanna *[[Hobbitinn]]*, *[[Silmerillinn]]* og fleiri eftir sama höfund. Upphaflega sá Tolkien fyrir sér að sagan kæmi út sem annað bindi tveggja binda verks, þar sem *Silmerillinn* væri seinna bindið.

Sagan fjallar í stuttu máli um hobbitann Fróða Bagga sem erfir dularfullan hring eftir frænda sinn og fóstra, Bilbó Bagga, þegar Bilbó hverfur fyrir allra augum á 111 ára afmælinu sínu. Seinna kemur í ljós að þessi hringur var sköpunarverk Saurons, sem tókst næstum því að ná undir sig öllum Miðgarði fyrir mörgum öldum. Þegar Sauron glataði hringnum missti hann allan mátt og flúði burt sem veikur skuggi og veldi hans hrundi til grunna. Nú er Sauron tekinn að eflast á ný og Fróði þarf að fara ásamt garðyrkjumanni sínum, Sóma, og fleiri hobbitum til Mordor að eyða hringnum eina. En það eru fleiri að berjast gegn Sauroni, til dæmis Aragorn sonur Araþorns, erfinginn að krúnu Gondors, álfurinn Legolas sonur Þrændils, erfingi að krúnu Myrkviðar, dvergurinn Gimli sonur Glóins, og vitkinn Gandálfur sem ber einn álfahringanna þriggja.

Tolkien leitaði víða fanga í innblæstri fyrir söguna, meðal annars í norrænni goðafræði, kristni, öðrum fantasíum, og reynslu hans sjálfs af bardögum í fyrri heimsstyrjöld.

Sögunni var tekið með nokkrum fyrirvara þegar hún kom fyrst út, en seinna varð hún vinsæl hjá 68-kynslóðinni. Hún átti stóran þátt í að móta og auka veg fantasíunnar sem bókmenntagreinar. Nú er hún oft talin þekktasta fantasía heims. Í könnuninni The Big Read sem BBC stóð fyrir árið 2003 lenti hún í efsta sæti lista yfir ástsælustu bresku skáldsögur allra tíma.

*Hringadróttinssaga* hefur verið kvikmynduð nokkrum sinnum. Fyrst kom út teiknimynd árið (1978) sem segir sögu fyrsta bindisins og hluta af öðru bindi, en þekktustu kvikmyndirnar eru eflaust þríleikur nýsjálenska leikstjórans Peter Jackson sem komu út á árunum 2001 til 2003. Sagan hefur nokkrum sinnum verið sett upp sem útvarpsleikrit, sem söngleikur og teiknimyndaþættir.

## Íslensk þýðing
Feðgarnir Úlfur Ragnarsson og Karl Ágúst Úlfsson þýddu *Hobbitann* á íslensku árið 1978. Þorsteinn Thorarensen þýddi síðar allar bækurnar á íslensku fyrir útgáfu 1993-1995. Titlar þessarar útgáfu *Hringadróttinssögu* á íslensku eru *Föruneyti hringsins*, *Tveggja turna tal* og *Hilmir snýr heim*.

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Listi Le Monde yfir 100 minnisstæðustu bækur aldarinnar
Eraserhead

***Eraserhead*** (í Frakklandi gefin út sem ***The Labyrinth Man***) er kvikmynd frá árinu 1977 eftir David Lynch, en hann er handritshöfundur hennar og leikstjóri. Myndin er öll tekin í svarthvítu, og er næsta súrrealísk, en ber sterkan svip af þeim verkum Lynch sem á eftir fygldu, þó hún sé einstök í höfundaverki hans. Myndin hlaut lélega dóma í fyrstu, en hefur síðan eignast stóran aðdáendahóp og hefur haft áhrif á marga listamenn, og margir hrósað henni, jafnt Charles Bukowski og Stanley Kubrick.

Aðalleikari myndarinnar er Jack Nance en hann leikur *Henry Spencer* sem býr í niðurníddu iðnaðarhverfi og eignast ásamt Mary afar afmyndað barn utan hjónabands. Henry neyðist til þess að giftast kærustu sinni *Mary* sem er leikin af Charlotte Stewart. Hún flytur síðan inn til hans, en tekur svo upp á því að fara sí og æ aftur heim til móður sinnar til að sofa vegna þess að hún þolir ekki hvæs og grát barnsins, og umönnun þess lendir alfarið á Henry. Svo sýnist hann fari að dreyma mjög hryllilegan draum.

Myndin var 5 ár í vinnslu.

## Tengill
*
Griplur

**Griplur** eru stuttir, greinóttir þræðir, sem eru móttökutæki taugafrumu. Þær ganga út úr taugabolnum. Hver taugafruma hefur nokkrar griplur, öðrum megin á frumunni. Hinum megin gengur einn taugasími út úr frumubolnum og er hann mun lengri en griplurnar (allt að nokkrir tugir sentimetra að lengd). Griplur taka á móti boðum frá öðrum taugafrumum.