open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jón Loftsson

**Jón Loftsson** (1124 – 1. nóvember 1197) var íslenskur goðorðsmaður á 12. öld og talinn mesti höfðingi landsins á sinni tíð. Hann var af ætt Oddaverja, sonur Lofts Sæmundssonar í Odda, sem var sonur Sæmundar fróða, og Þóru (d. um 1175) laundóttur Magnúsar berfætts Noregskonungs. Hann ólst upp í Konungahellu í Noregi til 1135, en fór þá til Íslands með foreldrum sínum, sem bjuggu í Stóra-Dal undir Eyjafjöllum, og síðar í Odda á Rangárvöllum eftir að Eyjólfur bróðir Lofts lést 1158.

Jón Loftsson var mikill stjórnmálaskörungur og fór með öll goðorð í Rangárþingi. Hann var talinn vitrasti maður landsins, var vinsæll og var mjög oft leitað til hans til að dæma í málum og sætta menn. Hann var þó harður í horn að taka og í staðamálum fyrri (1179) veitti hann Þorláki helga Skálholtsbiskupi harða mótspyrnu. Þar var tekist á um kröfu kirkjunnar um forræði yfir kirkjustöðum og vann Jón sigur í þeirri deilu, þótt kirkjuvaldið hefði betur síðar og brytist undan hinu veraldlega valdi.

Á þessum tíma var kirkjuvald og veraldlegt vald mjög samtvinnað og faðir og afi Jóns voru prestar en sjálfur var hann djákni að vígslu. Hann stofnaði líka klaustur á Keldum á Rangárvöllum en það var skammlíft. Í Odda var mikið fræða- og menningarsetur. Árið 1181 leitaði séra Páll Sölvason í Reykholti liðsinnis Jóns í deilum við Hvamm-Sturlu og þvingaði Jón Sturlu til að ganga til sátta en bauð honum í staðinn að fóstra Snorra son hans, sem þá var þriggja ára. Snorri ólst upp í Odda til 19 ára aldurs og hlaut þar menntun sína.

Kona Jóns var Halldóra Brandsdóttir og áttu þau tvö börn, Solveigu konu Guðmundar gríss Ámundasonar á Þingvöllum og ömmu Gissurar Þorvaldssonar, og Sæmund Jónsson goðorðsmann í Odda. Jón átti einnig nokkrar frillur og með þeim allmörg börn. Þekktastir eru þeir Páll biskup í Skálholti og Ormur Breiðbælingur. Móðir þeirra var Ragnheiður Þórhallsdóttir, systir Þorláks helga.

## Heimildir
* Egill J. Stardal: *Jón Loftsson, samtíð hans og synir*, Ísafoldarprentsmiðja, Rvík 1967. Bókaflokkurinn: *Menn í öndvegi*, 3.
Skagi

**Skagi** eða **nes** er hluti lands sem umkringdur er vatni á þremur hliðum en tengdur er meginlandi með eiði. Skagi getur verið mjög stór, til dæmis Íberíuskagi eða Skandinavíuskagi en getur verið líka mjög lítill og ónefndur og kallast þá nes, eins og nesið á myndinni til hægri. Eftirfarandi eru dæmi um stóra og þekkta skaga:

* Appennínaskagi
* Arabíuskagi
* Balkanskagi
* Bretaníuskagi
* Flórídaskagi
* Horn Afríku
* Istríuskagi
* Íberíuskagi
* Kóreuskagi
* Malakkaskagi
* Michiganskagi
* Skagi á Norðurlandi
* Skandinavíuskagi
* Skipaskagi (Akraneskaupstaður)
Katrín Jónsdóttir

**Katrín Jónsdóttir** (f. 31. maí 1977) er íslensk fyrrum knattspyrnukona og fyrirliði íslenska landsliðsins. Katrín lauk læknisnámi í Noregi samhliða knattspyrnuiðkun með Kolbotn og er nú starfandi læknir.

## Afrek
*Noregsmeistari 2002 og 2003 með Kolbotn.
*Fjórfaldur Íslandsmeistari með Val.
*Bikarmeistari með Val.

## Viðurkenningar
*Íþróttamaður Reykjavíkur 2008.

## Heimildir
*
Gúmmí

**Gúmmí** er efni sem var upprunalega gert úr latexi sem finnst inni í trjákvoðu sumra plantna. Nú á dögum er hægt að búa til gúmmí úr gerviefnum, og í dag er mestu gúmmísins búið til úr gerviefnum. Um það bil 42% gúmmísins búið til árið 2005 var framleitt úr náttúrulegum efnum. Í dag er mikið gúmmí framleitt í Asíu, árið 2005 var 94% gúmmí heimsins búið til í Asíu. Yfirleitt er náttúrulegt gúmmí búið til með trjákvoðu frá *[[Hevea brasiliensis]]* trénu, í daglegu tali gúmmítré. Þessi tegund er notuð af því hún framleiðir meiri trjákvoðu þegar hún er særð.

Notað er náttúrulegt gúmmí í mörgum tilgöngum, aðallega í dekkjum og pípum. Talið er að gúmmí sé gúmmílíki, það er teygjanlegt efni.

## Tenglar
* Ævintýri Fords í Brasilíu (grein um gúmmíframleiðslu) Vikan, 30. Tölublað (24.07.1941)
Apavatnsför

**Apavatnsför** kallast fundur Sturlu Sighvatssonar og Gissurar Þorvaldssonar við Apavatn vorið 1238. Sturla kom þá ásamt Böðvari Þórðarsyni frænda sínum að vestan með hátt á fjórða hundrað manna og gerði Gissuri, sem þá bjó á Reykjum í Ölfusi, orð að finna sig við Apavatn. Gissur átti sér einskis ills von og kom með aðeins 40 manna hóp með sér og er þeir höfðu rætt saman um stund lét Sturla menn sína handtaka Gissur og afvopna menn hans. Hann sagðist ætla sér meiri hlut en öðrum mönnum á Íslandi en Gissur væri eini maðurinn sem hann óttaðist. Síðan lét hann Gissur sverja sér trúnaðareið og heita því að fara úr landi. Gissur sagðist síðar telja að Sturla hefði hugleitt að taka hann af lífi. Sagt var að er þeir riðu frá Apavatni hefði Sturla verið heldur ófrýnn en Gissur hinn kátasti. Síðan reið allur flokkurinn til Reykja og var þar haldin mikil átveisla; Gissur sendi eftir nautum um Grímsnes og Ölfus til veislunnar.

Síðan var ákveðið að Ormur Svínfellingur tæki að sér að gæta Gissurar þar til honum yrði komið í skip. Gissur fór þó fljótlega þaðan, enda var þá bandamaður hans Kolbeinn ungi kominn suður um Kjöl með marga menn með sér. Fóru þeir með þrettán hundruð manna flokk vestur í Dali á eftir Sturlu en ekki kom þó til bardaga í það sinnið. Þessir atburðir voru undanfari Örlygsstaðabardaga seinna um sumarið.
Ormur Jónsson Svínfellingur

**Ormur Jónsson Svínfellingur** (d. 5. september 1241) var íslenskur goðorðsmaður og höfðingi á 13. öld. 

Hann var sonur Jóns Sigmundssonar (d. 14. júlí 1212) á Valþjófsstað og síðar Svínafelli og konu hans, Þóru eldri (d. 1203), dóttur Guðmundar gríss Ámundasonar. Hálfbræður hans voru Brandur ábóti í Þykkvabæ og biskup á Hólum og Þórarinn goðorðsmaður (d. 1239), faðir Þorvarðar og Odds Þórarinssona. Ormur var sagður vinsælastur af öllum óvígðum höfðingjum á þeim tíma því að hann leiddi hjá sér þann hernað og óöld er flestir hinna vöfðust í en hélt hlut sínum óskertum.

Ormur bjó fyrst á Svínafelli í Öræfum en síðar í Skál á Síðu. Kona hans var Álfheiður Njálsdóttir. Synir þeirra voru Sæmundur Ormsson (um 1227 - 13. apríl 1252, sem giftist Ingunni dóttur Sturlu Sighvatssonar, og Guðmundur Ormsson (um 1235 - 13. apríl 1252). Ögmundur Digur-Helgason í Kirkjubæ, sem giftur var föðursystur þeirra, lét taka þá af lífi og segir frá þeim atburðum í Svínfellingasögu. 

Einnig áttu þau soninn Orm, sem fæddist eftir lát föður síns og varð síðar höfðingi Svínfellinga, og dótturina Þóru, sem giftist Kráki Tómassyni af ætt Seldæla, dóttursyni Þórðar Sturlusonar. Laundóttir Orms var Oddný, sem giftist Finnbirni, syni Digur-Helga, hirðmanni og umboðsmanni Hákonar gamla. Hann lést af sárum sem hann hlaut á Þverárfundi.
Majónes

**Majónes** eða **majonsósa** er þykk sósa, yfirleitt hvít eða ljósgul á lítinn. Sósan er þeyta búin til úr olíu, eggjarauðum og ediki eða sítrónusafa með salti. Í Frakklandi er stundum bætt við sinnepi til bragðbætis, en á Spáni og Menorku er ólífuolíu bætt við sósuna en aldrei sinnepi. Hægt er að búa til aðrar sósur úr majonesi, til dæmis kokkteilsósu.

Majónes má þeyta með hrærivél, rafmagnsblandara eða með þeytara og gaffli. Sósan er gerð með því að þeyta kröftuglega saman olíu og eggjarauður. Ólían og vatn í eggjarauðunum mynda grunn þeytunnar og lesitín úr eggjarauðunum er þeytiefni sem gerir blönduna stöðuga. Sé sinnepi bætt við verður sósan bragðsterkari auk þess sem sinnepið inniheldur dálítið lesitín.
Erna Björk Sigurðardóttir

**Erna Björk Sigurðardóttir** (f. 30. desember 1982) er íslensk knattspyrnukona og fyrirliði Breiðabliks.

## Ferill
Erna hefur orðið þrefaldur Íslandsmeistari með Breiðabliki (2000, 2001 og 2005) og þrefaldur bikarmeistari með Breiðabliki (1998, 2000 og 2005).

Hún hefur leikið víða erlendis, meðal annars í nokkra mánuði í Danmörku þar sem hún lék með dönsku liði og einnig fékk hún styrk til þess að spila fótbolta og stunda háskólanám í Texas, USA.

## Viðurkenningar
* Leikmaður Breiðabliks 2003 og 2006.

Viðurkenningar hafa verið margar í gegnum tíðina líkt og Íþróttamaður Kópavogs og leikmaður umferðarinnar í Pepsideild kvenna.

## Heimildir
*
Órækja Snorrason

**Órækja Snorrason** (1205 – 24. júní 1245) var sonur Snorra Sturlusonar og frillu hans Þuríðar Hallsdóttur. Hann ólst upp hjá föður sínum í Reykholti. Eftir að synir Þorvaldar Vatnsfirðings voru teknir af lífi 1232 eftir Sauðafellsför setti Snorri Órækju yfir veldi hans á Vestfjörðum. Þar þótti hann sýna mikinn yfirgang og safnaði hann til sín óþjóðalýð, ræningjum og ofstopamönnum. Ekkja Þorvaldar, Þórdís systir Órækju, átti síðar vingott við Odd Álason á Söndum í Dýrafirði og lét Órækja telja sér trú um með falsbréfi að þau sætu á svikráðum við hann, fór að Oddi og tók hann af lífi 13. janúar 1234. Oddur var vinur Sturlu Sighvatssonar og þegar Sturla sneri aftur úr Rómarför sinni náði hann Órækju á sitt vald og lét menn sína fara með hann upp í Surtshelli, þar sem þeir áttu að blinda hann og gelda. Ekki tókst það þó vel og Órækja læknaðist af sárum sínum en fór úr landi og gekk meðal annars suður til Rómar. Hann kom aftur heim með föður sínum 1239.

Eftir víg Snorra hefndi Órækja hans meðal annars með því að drepa stjúpbróður sínn, Klæng Bjarnarson, sem hafði deilt við Snorra um arf eftir Hallveigu Ormsdóttur móður sína og var með í för er Snorri var drepinn. Hann safnaði svo liði um Borgarfjörð og fór að Gissuri Þorvaldssyni. Börðust þeir í Skálholti í janúar 1242 en Sigvarði biskupi tókst að stöðva bardagann. Síðar þetta ár náðu Gissur og Kolbeinn ungi Órækju og Sturlu Þórðarsyni á sitt vald með svikum við Hvítárbrú og ráku þá úr landi. Órækja dó í Noregi 1245.

Kona Órækju var Arnbjörg Arnórsdóttir (f. 1215), systir Kolbeins unga.
Vatnsfirðingar

**Vatnsfirðingar** voru ein helsta valdaætt landsins á 12. öld, en þegar kom fram á Sturlungaöld hafði veldi þeirra hnignað þótt þeir séu stundum taldir sjötta valdaættin (hinar voru Sturlungar, Ásbirningar, Haukdælir, Oddaverjar og Svínfellingar). Ættin er kennd við Vatnsfjörð við Ísafjarðardjúp, þar sem hún hafði búið frá landnámsöld.

Helstu höfðingjar ættarinnar voru Snorri Þórðarson (d. 1. október 1194) og sonur hans Þorvaldur Snorrason Vatnsfirðingur (d. 6. ágúst 1228). Frá honum segir í Hrafns sögu Sveinbjarnarsonar, en Þorvaldur drap Hrafn árið 1213. Synir Hrafns brenndu Þorvald inni á Gillastöðum í Króksfirði 1228 og nutu við það liðsinnis Sturlu Sighvatssonar. Ungir synir Þorvaldar, Þórður og Snorri, reyndu að hefna föður sins í Sauðafellsför en Sturla náði þeim síðar og felldi þá 8. mars 1232. Þar með má segja að veldi Vatnsfirðinga hafi lokið.

## Tilvísanir
Þorvaldur Snorrason Vatnsfirðingur

**Þorvaldur Snorrason Vatnsfirðingur** (d. 6. ágúst 1228) var goðorðsmaður á 12. og 13. öld. Hann bjó í Vatnsfirði við Ísafjarðardjúp og var höfðingi Vatnsfirðinga þegar Sturlungaöld hófst. 

Þorvaldur var sonur Snorra Þórðarsonar í Vatnsfirði og Jóreiðar Oddleifsdóttur konu hans. Hann virðist hafa verið ójafnaðarmaður. Ungur að árum var hann í nokkur ár hjá Hrafni Sveinbjarnarsyni frænda sínum á Eyri í Arnarfirði og fór mjög vel á með þeim, en er Þorvaldur tók við Vatnsfjarðargoðorði að föður sínum látnum, 1194, urðu algjör umskipti og Þorvaldur hataðist við Hrafn. Gerði hann þrjár ferðir yfir fjöllin til að reyna að ná Hrafni. Loks tókst það og hann lét taka Hrafn af lífi á Eyri 4. mars 1213.

Elstu synir Hrafns, Sveinbjörn og Krákur, voru á barnsaldri þegar faðir þeirra var drepinn, en seinna leituðu þeir liðsinnis Sturlu Sighvatssonar og fóru síðan að Þorvaldi og brenndu hann inni á Gillastöðum í Króksfirði 1228.

Þorvaldur var tvíkvæntur, fyrri kona hans var Kolfinna Einarsdóttir. Árið 1224 gifti Snorri Sturluson honum Þórdísi laundóttur sína og var hún nokkrum áratugum yngri en Þorvaldur. Börn þeirra voru Einar goðorðsmaður í Vatnsfirði og Kolfinna. Þorvaldur átti líka nokkrar frillur og með þeim allmörg börn. Þekktastir eru synirnir Þórður og Snorri Þorvaldssynir, sem reyndu að hefna föður síns þegar þeir fóru í Sauðafellsför.
Sósa

Í matreiðslu er **sósa** vökvi eða stundum hálffast efni sett á aðrar matvörur eða notað í undirbúningi annarra matvara. Yfirleitt eru sósur ekki borðaðar einar, þær bæta bragði, vætu og glæsibrag við annan rétt. Orðið *sósa* er dregið af franska orðinu *sauce*, upprunalega tekið frá latneska orðinu *salsus*, sem þýðir **saltað**. Til þess að heita sósa þarf að vera vökvi en sumar sósur (eins og salsa eða chutney) mega innihalda fleiri föst hráefni en fljótandi efni. Sósur eru mikilvægur hluti eldamennsku um allan heim.

Sósur geta verið keyptar sem tilbúin vara, eins og sojasósa, eða gerðar af kokki, eins og jafningur. Sósur fyrir salöt heita salatsósur.
Lasanja

**Lasanja**, eða **Lasagna** (eintala, borið fram  á ítölsku; **lasagne**  í fleirtölu) er annars vegar ákveðin tegund af pasta í blöðum eða plötum og einnig réttur sem fullu nafni heitir *lasagne al forno* á ítölsku (það þýðir „lasanja eldað í ofni“). 

## Uppruni
Upprunalega merkti heitið *lasagna* ílátið sem rétturinn var eldaður í en nú er það eingöngu haft um réttinn sjálfan og pastaplöturnar. Yfirleitt er rétturinn talinn upprunninn á Ítalíu en þó er orðið *lasagna* dregið af grísku orðinu *λάσανα* (*lasana*) eða *λάσανον* (*lasanon*) sem þýðir „pottpallur“. Lasanja á sér líka ævafornar rætur og í Grikklandi, á Balkanskaga og víða í Arabalöndunum eru eldaðir áþekkir réttir en þar er reyndar yfirleitt ekki haft pasta á milli laga, heldur grænmeti af ýmsu tagi, svo sem eggaldin- eða kartöflusneiðar. Þó eru dæmi um að pasta sé notað, til dæmis í gríska réttinum *pastitsio*, þar sem oftast eru notaðar makkarónur eða annað pípulaga pasta.

## Pastaplöturnar
Lasanjaplötur eru ýmist þurrkaðar (og þá forsoðnar fyrir notkun) eða ferskar og þá oft búnar til á staðnum. Þær eru yfirleitt rétthynrndar, stundum stórar, *lasagnoni*, eða minni en þessar hefðbundnu og kallast þá *lasagnette*. Stundum er spínati blandað saman við deigið svo plöturnar verða grænar að lit og kallast lasanja sem gert er úr slíkum plötum *Lasagne verdi* eða grænt lasanja.

Í ítölsku lasanja er gjarna hlutfallslega mun meira af pasta en í lasanja sem gert er í öðrum löndum.

## Mismunandi tegundir lasanja

Rétturinn er lagskiptur og í formið eru á víxl sett lög af pastaplötum og sósu eða sósum, og síðan er osti stráð yfir eða þá að hann er hafður á milli laga. Á Suður-Ítalíu er oftast notuð kjötsósa (ragù) og eða tómatsósu en á norðanverðri Ítalíu er yfirleitt notuð béchamel-sósa (uppstúf) í lasanja. Í *lasagne alla bolognese* eru aðalhráefnin til dæmis bolognese-sósa, parmesanostur og béchamel-sósa krydduð með múskati.

Til eru margar ólíkar útgáfur, mismunandi eftir héruðum, og eftir að lasanja varð vinsæll réttur í öðrum löndum hafa margvíslegar nýjar útgáfur komið fram. 

Misjafnt er hvaða ostar eru notaðir í lasanja en algengastir eru ricotta-ostur, parmesan-ostur og mozzarella-ostur. Sá síðastnefndi er sérlega algengur í lasanja frá suðurhluta Ítalíu þar sem hann er upprunninn þar um slóðir. Í öðrum löndum eru notaðar ýmsar tegundir af osti og í Bandaríkjunum eru uppskriftir að fjögurra eða fimm osta lasanja algengar.

## Lasanja á Íslandi
Lasanja sást varla á Íslandi svo heitið gæti fyrr en snemma á 9. áratug 20. aldar. Í Heimilistímanum árið 1975 er talað um „italska spaghettiréttinn lasagna, sem er lag af breiðu spaghetti, til skiptis með sterku kjötfarsi, lauk, hvítri sósu og osti“ og síðan eru gefnar leiðbeiningar um hvernig eigi að búa til slíkan rétt en nota pönnukökur í staðinn fyrir pasta, enda fengust lasanjaplötur þá varla hérlendis. Innflutningur þeirra hófst um eða skömmu fyrir 1980 og eftir það jukust vinsældir réttarins jafnt og þétt.
Sauðafellsför

**Sauðafellsför** í janúar 1229 var eitt af níðingsverkum Sturlungaaldar. Sturla Sighvatsson hafði liðsinnt sonum Hrafns Sveinbjarnarsonar þegar þeir fóru að Þorvaldi Vatnsfirðingi og brenndu hann inni á Gillastöðum í Króksfirði 1228.
Þórður og Snorri, synir Þorvaldar með frillu hans Helgu Ormsdóttur, voru ungir og Snorri raunar aðeins 14 ára en Þórður nokkrum árum eldri. Þeir vildu hefna sín á Sturlu og er gefið í skyn að Snorri Sturluson hafi hvatt þá til þess. Veturinn eftir brennuna fóru þeir að næturlagi að Sauðafelli í Dölum, þar sem Sturla bjó þá, en hann var ekki heima. Þeir rændu bæinn, unnu mikil spjöll, hjuggu allt sem fyrir var og inn í hvert rúm í skálanum, drápu nokkra heimilismenn og særðu aðra illa. Þeir ógnuðu Solveigu Sæmundardóttur, konu Sturlu, sem lá á sæng, en meiddu hvorki hana né börn hennar og Þórður sagði að tvennt þætti sér verst, að Sturla var ekki heima og að hann gat ekki tekið hana á brott með sér. Síðan héldu þeir á brott.

Sturla hefndi Sauðafellsfarar þegar hann lét drepa Þorvaldssyni báða 8. mars 1232. Þar með má segja að veldi Vatnsfirðinga hafi lokið.

## Heimildir
* Ármann Jakobsson. 1994. „Sannyrði sverða: Vígaferli í Íslendinga sögu og hugmyndafræði sögunnar“, *Skáldskaparmál* 3, 42–78.
* Ármann Jakobsson. 2003. „Snorri and His Death: Youth, Violence, and Autobiography in Medieval Iceland“, *Scandinavian Studies* 75, 317–40.
* Guðrún Nordal, 1998. *Ethics and Action in Thirteenth-Century Iceland*, Viking Collection 11 (Odense: Odense University Press),  89–99.
* Jonathan Grove. 2008. „Skaldic verse-making in thirteenth-century Iceland: the case of the *Sauðafellsferðarvísur*“,Skaldic verse-making in thirteenth-century Iceland: the case of the Saudafellsferdarvisur *Viking and Medieval Scandinavia* 4, 85-131.
* Torfi Tulinius. 2004, *Skáldið í skriftinni. Snorri Sturluson og Egils saga*, Íslensk menning 3 (Reykjavík: Hið íslenzka bókmenntafélag), 180–94.
Skíð

**Skíð** eða **Skye** á ensku (gelíska: *An t-Eilean Sgitheanach* eða *Eilean a' Cheò*) er stærst og nyrst af stóru eyjunum í eyjaklasanum Suðureyjum á Skotlandi. Eyjan er 1.656 km² að stærð. Margir skagar eru á eyjunni sem liggja út frá fjöllóttri miðju hennar. Enda þótt talið hafi verið að gelískt heiti eyjunnar lýsi þessu formi er þó deilt um uppruna þess.

Skíð hefur verið byggð frá miðsteinöld og um aldir stjórnuðu fornnorrænir menn eyjunni. Vegna atburða á 19. öld  fækkaði íbúum mjög en í dag eru þeir 9.232. Mannfjöldinn hefur aukist um 4% frá manntali ársins 1991. Þessi íbúafjölgun er ólík þróuninni á öðrum skoskum eyjum. Stærsti bærinn á eyjunni er Portree sem er vel þekktur vegna fagurrar hafnar sinnar. Höfuðatvinnugreinar eyjunnar eru ferðaþjónusta, landbúnaður, fiskveiði og viskíeiming. Um það bil 30% íbúa eyjunnar tala gelísku.

Skíð er tengd við meginlandið með brú og sér Highland Council um rekstur hennar. Eyjan er þekkt fyrir fagurt landslag, líflega menningu og söguslóðir og mikið dýralíf eins og gullörn, krónhjört og lax.

Árið 2017 þótti heimamönnum ferðamannafjöldi kominn að þolmörkum.  

## Tilvísanir
Hungur

**Hungur** er tilfinning sem kemur fyrir þegar maður þarf að borða. **Sedda** er tilfinningin þegar hungur er farið. Óþægileg tilfinning hungurs verður til í undirstúkunni og er losuð gegnum viðtaka í lifrinni. Enda þótt það einstaklingur geti lifið af í nokkrar vikur án þess að borða eitthvað byrjar hungurstilfinning yfirleitt eftir nokkrar klukkustundir án þess að borða. Að vera svangur er talið vera afar óþægilegt. Þegar maður borðar mat hverfur hungurstilfinningin. Orðið „hungur“ er líka notað til að lýsa ástandi fólks sem lifir við viðvarandi hungur.

## Tengt efni
* Næringarkvilli
* Sultur
* Hungursneyð
Næring

**Næring** er það þegar frumum og lífverum er gefið nauðsynlegt efni (í formi matar) til þess að lifa af. Hægt er að koma í veg fyrir og draga úr mörgum heilsuvandamálum með hollustufæði.

Mataræði lífverunnar er það sem hún étur og ræðst af því sem lífverunni líkar vel við að éta. Næringarráðgjafar eru einstaklingar sem sérhæfa sig í næringarfræði, áætlanagerð máltíða, efnahagsmálum, undirbúningi og svo framvegis. Þeir eru útlærðir til að gefa einstaklingum (bæði heilbrigðum og veikum) og samtökum örugg ráð um hvað er best að borða.

Slæmtt mataræði getur verið hættulegt heilbrigði einstaklingsins og valdið skortsjúkdómum eins og skyrbjúg, taugakröm og prótínkröm og sjúkdómum sem ógna heilbrigði eins og offitu og efnaskiptaheilkennum auk þess þrálátra kerfabundinna sjúkdóma eins og hjarta- og æðasjúkdóma, sykursýki og beinþynningu.

## Næringarefni

;Tegund næringaefna:
# undirstöðufrumefni
## orkuundirstöðufrumefni
##* kolvetni
##* fita
##* prótín
## önnur undirstöðufrumefni
##* trefjar
##* vatn
# snefilefni
#* steind
#* vítamín

Höfuðtegundir næringarefnanna eru sjö: Fita, kolvetni, prótín, steinefni, trefjaefni, vatn og vítamín. Snefilefni eru vítamín og steindir.

Undirstöðufrumefnin (fyrir utan trefjaefni og vatn) gefa orku sem er mæld með Júlum eða kílókaloríum. Kolvetni og prótín gefa 17 kJ (4 kkal) af orku á hvert gramm og fitur gefa 37 kJ (9 kkal) á hvert gramm. Vítamín, steinefni, trefjar og vatn gefa enga orku en eru öll nauðsynleg af öðrum ástæðum.

Kolvetnis- og fitusameindir samanstanda af kolefnis-, vetnis- og súrefnisfrumeindum. Kolvetni geta verið einfaldar einsykrur (glúkósi, frúktósi og galaktósi) eða flóknar fjölsykrur (mjölvi). Fitur eru þríglýseríð gerð úr fitusýrueinliðum festum við glýseról. Sumar en ekki allar fitusýrur eru nauðsynlegar í mataræðinu, það er að segja að þær geti ekki myndast í  líkamanum. Prótínsameindir innihalda niturfrumeindir. Einliður prótíns sem innihalda nitur eru amínósýrur, á meðal þeirra eru sumar nauðsynlegar amínósýrur. Þær eru ekki notaðar í efnaskiptum. Ef þær eru notaðar sem orka íþyngir losun nitursins nýrum.

Önnur snefilefni eru andoxunarefni (e. *antioxidants*) og jurtaefni (e. *phytochemicals*).

Flestar matvörur innihalda blöndu allra næringarefna. Maður þarf sum næringarefni reglulega en önnur öðru hverju. Ójafnvægi næringarefna geta valdið heilsubresti (bæði ofgnótt eða skortur næringarefnis).

## Næringarkvilli

Næringarkvilli eða eldiskvilli er hvers kyns sjúkdómur sem leggst á menn (og dýr) vegna ójafnvægis í fæði, það er að segja vannæringar eða ofnæringar af einhverju tagi.

### Sjúkdómar vegna næringarkvilla

## Tengt efni
* Líkamsrækt
* Ensím
* Heilsa
* Matur
* Melting
* Offita
* Næringarskortur
* Sykursýki

## Tenglar
Norrænt rit um næringarráðgjöf

## Heimildir
Guðrún Sóley Gunnarsdóttir

**Guðrún Sóley Gunnarsdóttir** (f. 15. september 1981) er íslenskur fjármálahagfræðingur og fyrrum landsliðskona í knattspyrnu. Hún hóf knattspyrnuferil sinn í KR en lék einnig með Breiðablik og sænska liðinu Djurgårdens IF Dam. Hún lék yfir hundrað leiki fyrir landslið Íslands í knattspyrnu.

Guðrún Sóley lauk BS prófi í fjármálum frá University of Notre Dame 2005 og MS gráðu í fjármálahagfræði frá Háskóla íslands árið 2008. Hún starfaði um tíma hjá Riksbanken, sænska Seðlabankanum og hefur starfað hjá Seðlabanka Íslands. 

## Afrek
*Fimmfaldur Íslandsmeistari
*Þrefaldur bikarmeistari

## Viðurkenningar
*Leikmaður Breiðabliks 2007.
*Leikmaður KR 2008.
*Íþróttamaður Seltjarnarness 1999.

## Heimildir
*
*"Gudrun Soley Gunnarsdottir" . *Svenska fotbollförbundet*, skoðað þann 16. ágúst 2009.

## Tilvísanir
Ólína Guðbjörg Viðarsdóttir

**Ólína Guðbjörg Viðarsdóttir** (f. 16. nóvember 1982) er íslensk knattspyrnukona sem leikur nú með Val ásamt Eddu sambýliskonu sinni.

## Afrek
*Tvöfaldur Íslandsmeistari
*Þrefaldur bikarmeistari

## Tengill
*Blogg Eddu og Ólínu 

## Heimildir
*
*"Olina Gudbjörg Vidarsdottir". *Svenska fotbollförbundet*, skoðað þann 16. ágúst 2009.
Þórdís Snorradóttir

**Þórdís Snorradóttir** var íslensk kona á 13. öld en um fæðingar- og dánarár hennar er ekki vitað. Hún var laundóttir Snorra Sturlusonar en móðir hennar hét Oddný. Árið 1224 gifti Snorri hana Þorvaldi Vatnsfirðingi, sem var orðinn roskinn og mörgum áratugum eldri en Þórdís, og tengdist hjónabandið sættum þeirra Snorra og Þorvaldar, sem höfðu átt í deilum. Þau bjuggu í Vatnsfirði og áttu saman tvö börn, Kolfinnu og Einar. Þórdís var á Gillastöðum í Króksfirði með manni sínum 6. ágúst 1228, er Hrafnssynir brenndu hann þar inni, og var hún dregin út um op á vegg og bjargaðist. Stjúpsynir hennar, Þórður og Snorri, tóku þá við veldi föður síns þótt ungir væru en Þórdís vildi ekki fara í Reykholt til föður síns þótt hann vildi fá hana til sín. Ekki löngu síðar eignaðist hún barn með manni sem kallaðist Ólafur Æðeyingur en var síðan í tygjum við Odd Álason bónda á Söndum, og voru kærleikar miklir með þeim að því er segir í Sturlungu. Eftir að Sturla Sighvatsson drap Þorvaldssyni 1232 tók Þórdís við búi í Vatnsfirði en Snorri setti Órækju son sinn til að hafa mannaforráð þar vestra þar til Einar sonur Þórdísar væri fullvaxinn og hraktist Þórdís frá Vatnsfirði að Mýrum í Dýrafirði og neitaði aftur að fara til föður síns. Órækja taldi systur sína og Odd sitja á svikráðum við sig og fór að Oddi, sem þá bjó á Eyri í Arnarfirði, og drap hann 13. janúar 1234.

Þórdís bjó í Vatnsfirði eftir að Órækja fór þaðan og virðist hafa ráðið mestu við Ísafjarðardjúp um tíma, jafnvel þar til Einar sonur hennar var fullvaxinn.
Oddur Álason

Oddur Álason (Ólason) (d. 13. janúar 1234) var íslenskur höfðingi á Sturlungaöld. Hann bjó á Söndum í Dýrafirði og var sonur Ála hins auðga Oddssonar. Oddur var mikill vinur og bandamaður Sturlu Sighvatssonar. Hann giftist Steinunni dóttur Hrafns Sveinbjarnarsonar en upp úr 1230 var hann í kærleikum við Þórdísi Snorradóttur, ekkju Þorvaldar Vatnsfirðings. Órækja bróðir hennar, sem þá fór með héraðsvöld við Ísafjarðardjúp, taldi þau sitja á svikráðum við sig eftir að honum barst í hendur bréf sem síðar þótti víst að væri falsað og fór að Oddi, sem þá var á Eyri við Arnarfjörð og lét drepa hann.

Oddur átti nokkur börn með konu sinni. Þekktastur er Hrafn Oddsson hirðstjóri og riddari en einnig má nefna Herdísi konu Svarthöfða Dufgussonar.
Sif Atladóttir

**Sif Atladóttir** (f. 15. júlí 1985) er íslensk fyrrum knattspyrnukona. Hún spilaði lengst af fyrir Kristianstad í Svíþjóð.  Hún er dóttir fyrrverandi landsliðsmannsins Atla Eðvaldssonar.

## Afrek
* Íslandsmeistari með Val 2007 og 2008.

## Viðurkenningar
* Besti leikmaður Þróttar 2006.
* Efnilegasti leikmaður FH 2003.

## Heimildir
*
Dóra Stefánsdóttir

**Dóra Stefánsdóttir** (f. 27. apríl 1985) er íslensk knattspyrnukona. Hún hefur verið fyrirliði U-17, U-19 og U-21 landsliðanna. Hún leikur nú með LdB FC Malmö. Þann 15. desember 2010 ákvað hún að hætta í fótbolta.

## Afrek
*Íslandsmeistari með Val 2004.
*Bikarmeistari með Val 2001 og 2003.

## Heimildir
*
Edda Garðarsdóttir

**Edda Garðarsdóttir** (f. 15. júlí 1979) er íslensk knattspyrnukona. Hún er nú þjálfari kvennaliðs KR.  Edda er dóttir Garðars Sigurðssonar fyrrum alþingismanns.

## Afrek
*Íslandsmeistari 6 sinnum.
*Bikarmeistari 5 sinnum.

## Viðurkenningar
*Leikmaður ársins hjá KR 2004.
*Leikmaður ársins hjá Breiðabliki 2005 og 2006.

## Tengill
## Heimildir
*
*"Edda Gardarsdottir". *Svenskfotboll*, skoðað þann 23. ágúst 2009.
Sæmundur Ormsson

**Sæmundur Ormsson** (um 1227 – 13. apríl 1252) var goðorðsmaður á Sturlungaöld. Hann var af ætt Svínfellinga, sonur Orms Jónssonar Svínfellings (d. 1241) og konu hans Álfheiðar Njálsdóttur. Hann var unglingur er faðir hans lést en tók þó við mannaforráðum og búi á ættarjörð sinni, Svínafelli. Guðmundur bróðir hans (f. um 1235) var í fóstri í Kirkjubæ á Síðu hjá Steinunni föðursystur sinni og manni hennar, Ögmundi Helgasyni staðarhaldara. Ögmundur þótti seilast til valda eftir lát Orms en Sæmundi líkaði það illa og varð af mikill fjandskapur.

Sæmundur gekk að eiga Ingunni laundóttur Sturlu Sighvatssonar árið 1248 og er sagt að Þórður kakali föðurbróðir hennar hafi eggjað hann til að láta ekki hlut sinn fyrir Ögmundi. Sæmundur sótti Guðmund bróður sinn úr fóstrinu hjá Ögmundi og reyndi á næstu árum tvisvar að sækja að honum. Brandi ábóta (síðar biskup), föðurbróður Sæmundar og mági Ögmundar, tókst loks að gera sætt milli þeirra en Ögmundur hélt ekki sættina. Steinunn kona hans, sem hafði hvatt mjög til sátta, lést 31. mars 1252 og  tæpum tveimur vikum síðar, þegar Ögmundur frétti að Sæmundur og Guðmundur væru fámennir á ferð skammt frá Kirkjubæ, tók hann þá höndum og líflét þá, þótt Guðmundur fóstursonur hans bæði um grið.
Katrín Ómarsdóttir

**Katrín Ómarsdóttir** (f. 27. júní 1987) er íslensk knattspyrnukona. Hún leikur með Liverpool.

## Viðurkenningar
*Íþróttamaður Seltjarnarness árið 2007.

## Heimildir
*
Ormur Jónsson Breiðbælingur

**Ormur Jónsson Breiðbælingur** (d. 6. ágúst 1218) var íslenskur goðorðsmaður á 12. og 13. öld. Hann var af ætt Oddaverja, sonur Jóns Loftssonar og frillu hans, Ragnheiðar systur Þorláks helga. Hann var albróðir Páls Skálholtsbiskups og hálfbróðir Sæmundar Jónssonar í Odda. Hann bjó á Breiðabólstað í Fljótshlíð og var kenndur við bæ sinn. Hann þótti spekingur að viti og hið mesta göfugmenni.

Páll sonur Sæmundar bróður hans drukknaði í Noregi 1216 og kenndi Sæmundur Björgvinjarkaupmönnum um lát hans og heimtaði miklar fébætur af kaupmönnum á Eyrarbakka. Ormur bróðir hans reyndi að koma vitinu fyrir hann en það stoðaði ekki og Sæmundur gerði mikinn varning upptækan, en því reiddust kaupmenn sem von var. Sumarið 1218 fór Ormur út í Vestmannaeyjar til að sækja kirkjuvið sem hann átti og Jón sonur hans með honum. Réðust þá kaupmenn sem þar voru á þá og drápu.

Ormur átti ekki skilgetin börn en Sæmundur bróðir hans lét óskilgetnum börnum hans eftir allan arf eftir hann, sem þau áttu þó ekki rétt til samkvæmt lögum. Ein dóttir hans var Hallveig Ormsdóttir, er fyrst giftist Birni Þorvaldssyni en gerði síðan helmingafélag við Snorra Sturluson. Önnur var Þuríður, sem giftist Tuma yngri Sighvatssyni.
Björn Þorvaldsson

**Björn Þorvaldsson** (um 1190 – 17. júní 1221) var íslenskur goðorðsmaður á Sturlungaöld. Hann var af ætt Haukdæla, sonur Þorvaldar Gissurarsonar og fyrri konu hans, Jóru dóttur Klængs Þorsteinssonar biskups. 

Björn kvæntist Hallveigu Ormsdóttur og bjuggu þau fyrst á Stokkseyri en fluttu á Breiðabólstað í Fljótshlíð vorið 1219, eftir að Ormur Breiðbælingur faðir Hallveigar var drepinn í Vestmannaeyjum. Björn þótti efnilegur höfðingi en var ákafamaður í skapi. Þegar Snorri Sturluson kom heim frá Noregi 1220 kastaðist í kekki með þeim Birni og sakaði Björn Snorra um að standa í vegi fyrir því að Norðmenn bættu fyrir víg Orms tengdaföður hans. Skömmu síðara urðu harðar deilur um eignarhald á skóglendi milli Bjarnar og Lofts biskupssonar og í drykkjuveislu í Odda um veturinn fór allt í háaloft. Lauk deilunum með því að Loftur og Sæmundur Jónsson í Odda fóru að Birni og felldu hann í bardaga á Breiðabólstað 17. júní 1221.

Hallveig kona Björns varð skömmu eftir lát hans ríkasta kona á Íslandi. Hún gerði helmingafélag við Snorra Sturluson og bjó með honum til dauðadags. Synir hennar og Björns voru þeir Klængur (1216 - 26. desember 1241), fóstbróðir Sturlu Sighvatssonar, og Ormur (um 1219 - 28. apríl 1250), goðorðsmaður á Breiðabólstað. Þeir deildu við Snorra stjúpföður sinn um arf eftir móður sína og var Klængur með í aðförinni að Snorra haustið 1241. Órækja Snorrason drap hann í hefndarskyni.
Loftur biskupssonur

**Loftur Pálsson biskupssonur** (d. 1261) var íslenskur höfðingi á Sturlungaöld. Hann var af ætt Oddaverja, sonur Páls biskups Jónssonar í Skálholti og konu hans Herdísar Ketilsdóttur (drukknaði í Þjórsá 17. maí 1207) og var jafnan nefndur Loftur biskupssonur. Hann bjó fyrst í Skarði á Landi eins og faðir hans áður. Hann var hinn fríðasti maður og þótti vænn til höfðingja, segir í Sturlungu. Þorvaldur Gissurarson sagði um Loft að honum og Katli bróður hans (d. 1215) væri ólíkt farið, því Ketill vildi mönnum hvarvetna gott, en Loftur mælti hvarvetna gott til manna.

Loftur átti í deilum við Björn Þorvaldsson á Breiðabólstað, sem lauk með því að hann og Sæmundur Jónsson föðurbróðir hans fóru að Birni og felldu hann 17. júní 1221. Loftur leitaði liðsinnis hjá Snorra Sturlusyni, sem sjálfur hafði átt í deilum við Björn. Snorri hét honum liði á þingi um sumarið, en þegar til kom mætti Snorri ekki til þings og Sæmundur ekki heldur og lagði Loftur þá ekki í að mæta, heldur fór út í Vestmannaeyjar. Sæmundur hafði horfið að heiman og vissu fáir hvar hann var. Þá var þetta ort þeim til háðungar:

*Loftur liggur í Eyjum / bítur lunda bein / Sæmundur er á heiðum / etur berin ein.*

Þorvaldur og Loftur sættust þó nokkru síðar og fór Loftur til Noregs um haustið og var útlægur næstu þrjú árin en kom þá heim og settist að í Hítardal. Hann var einn þeirra sem fóru með Gissuri Þorvaldssyni að Snorra í Reykholti 1241. Seinast bjó Loftur á Borg á Mýrum en endaði ævina sem kanúki í klaustri. Kona hans var Þorbjörg Grímsdóttir.
Rakel Logadóttir

**Rakel Logadóttir** (f. 22. mars 1981) er íslensk knattspyrnukona. Hún leikur með Val.

## Afrek
*Fjórfaldur Íslandsmeistari
*Tvöfaldur bikarmeistari

## Viðurkenningar
*Efnilegasti leikmaður Vals 1998
*Besti leikmaður Vals 1999

## Heimildir
*
Sara Björk Gunnarsdóttir

**Sara Björk Gunnarsdóttir** (f. 29. september 1990) er íslensk knattspyrnukona. Hún leikur með Juventus á Ítalíu. Á ferli sínum hefur Sara einnig spilað fyrir Hauka, Breiðablik, FC Rosengård, FC Malmö og Lyon. Sara hefur verið í A landsliði kvenna frá 2007 og spilaði með landsliðinu á EM 2007, 2009 og 2013. Sara var valin íþróttamaður ársins árið 2018 og 2020.

## Ferill með félagsliðum
Sara hóf knattspyrnuiðkun árið 1996 með Haukum, eftir tólf ár hjá uppeldisfélaginu gekk hún til liðs við Breiðablik árið 2008. Eftir þrjú mögur ár hjá Breiðabliki gekk hún til liðs við FC Malmö fyrir tímabilið 2011. Á sínu fyrsta tímabili í Svíþjóð kom hún að 12 mörkum og hjálpaði Malmö að vinna Damallsvenskuna. Fimm árum og þremur meistaratitlum síðar, árið 2016, tilkynnti Sara að hún hyggðist ekki framlengja samning sinn við Malmö, fljótlega tilkynnti FC Wolfsburg að hún myndi ganga til liðs við liðið fyrir tímabilið 2016-17. Hjá Wolfsburg hefur Sara sankað að sér verðlaunagripum, m.a. fjórum Þýskalandsmeistaratitlum og þremur bikartitlum. 

Árið 2020 hélt Sara til Olympique Lyonnais í Frakklandi. Hún skoraði gegn sínu fyrrum félagi, Wolfsburg, í úrslitum Meistaradeildarinnar þegar Lyon vann 3-1.

## Landsliðsferill
Í ágúst 2007 valdi Sigurður Ragnar Eyjólfsson, þáverandi landsliðsþjálfari íslenska kvennalandsliðsins, Söru í landsliðshóp fyrir leik gegn Slóveníu í undankeppni Evrópumótsins 2009. Sara hafði þá nýlega jafnað sig á krossbandaslitum, hún kom inn á fyrir Katrínu Ómarsdóttur á 87. mínútu í sínum fyrsta landsleik, þá aðeins 16 ára gömul.

Árið 2019 tjáði Sara Björk sig, í tengslum við útgáfu á bókinni Óstöðvandi, í fyrsta sinn um erfiðleika í byrjun landsliðsferils síns, en hún varð fyrir barðinu á svæsnum sögusögnum liðsfélaga sinna.

Sara hætti með landsliðinu í janúar 2023.

## Verðlaun
**FC Malmö/Rosengård**
* Damallsvenskan: Meistari 2011, 2013, 2014, 2015.
* Sænska bikarkeppnin: Meistari 2016
* Sænski ofurbikarinn: Meistari 2011, 2012, 2015, 2016.  **VFL Wolfsburg**
* Bundesliga: Meistari 2016-17, 2017-18, 2018-19, 2019-2020.
* Þýska bikarkeppnin: Meistari 2016-17, 2017-18, 2018-19. 
**Olympique Lyonnaise**
*Meistaradeild Evrópu: Meistari 2020
**Einstaklingsverðlaun**
* Íþróttamaður ársins: 2018, 2020
* Íþróttamaður Hauka: 2008

## Heimildir

*
*
*Fyrirmynd síðunnar er greinin ,,Sara Björk Gunnarsdóttir" á ensku wikipediu.
Guðmundur gríss Ámundason

**Guðmundur gríss Ámundason** (d. 22. febrúar 1210) var íslenskur höfðingi á 12. öld. Hann var allsherjargoði og prestur á Þingvöllum og hefur sennilega verið af ætt Ingólfs Arnarsonar þótt ekki sé vitað hvernig sú ættrakning er. Bróðir hans var Magnús, faðir Árna óreiðu Magnússonar, goðorðsmanns í Brautarholti og Saurbæ á Kjalarnesi. Guðmundur var virtur og vinsæll höfðingi og var sagt um hann að hann hefði fleira veitt fyrir guðs sakir en flestir menn aðrir. Hann lét síðar frá sér allar eigur sínar og gerðist munkur.

Kona Guðmundar var Solveig (um 1151 – 1193), dóttir Jóns Loftssonar. Dætur hans hétu báðar Þóra og þóttu bestu kvenkostir á Íslandi. Þóra eldri giftist Jóni Sigmundssyni af ætt Svínfellinga og var sonur þeirra Ormur Svínfellingur. Þóra yngri giftist Þorvaldi Gissurarsyni; þeirra sonur var Gissur Þorvaldsson. Synir Guðmundar voru Magnús góði, sem kjörinn var Skálholtsbiskup 1236 en fékk ekki vígslu, og Þorlákur, faðir Staða-Árna Þorlákssonar biskups.
Erla Steina Arnardóttir

**Erla Steina Arnardóttir** (f. 18. maí 1983) er íslensk knattspyrnukona. Hún lék eitt tímabil í bandarísku deildinni W-League en hefur að mestu leikið í Svíþjóð, hún er nú leikmaður Kristianstads DFF.

## Heimildir
*
*"F17/83-landslaget 2000" . *Svenska fotbollförbundet*, skoðað þann 23. ágúst 2009.
Dóra María Lárusdóttir

**Dóra María Lárusdóttir** (f. 24. júlí 1985) er íslensk knattspyrnukona. Hún hefur spilað allan sinn feril með Val. Dóra María er samningi hjá íslensku umboðsskrifstofunni Sportic.

## Afrek
* Íslandsmeistari fjórum sinnum
* Bikarmeistari þrisvar sinnum.

## Viðurkenningar
* Besti leikmaður efstu deildar 2008.

## Heimildir
* 
*Sportic.is
Sólarsteinn

**Sólarsteinn** var steinn (kristall?) sem norrænir menn til forna notuðu til að sjá stefnu til sólar í skýjuðu veðri, sem var gagnlegt við siglingar. Aðferðin byggist á því að slíkir steinar skauta sólarljós. Sólarsteinarnir kunna auk þess að hafa verið notaðir til að kveikja með eld. 

## Kenningar og tilvitnun
Óstaðfest tilgáta er um að íslenskt silfurberg (kalkspat) hafi verið notað sem sólarsteinn, en fleiri tegundir kristalla koma einnig til greina, til dæmis kordíerít sem finnst meðal annars í Suður-Noregi. 

Sólarsteinar eru nefndir í fornritum, til dæmis í Rauðúlfs þætti, sem fylgir sumum gerðum Ólafs sögu helga. Þar segir:

Danski fornleifafræðingurinn Thorkild Ramskou skrifaði bók um sólarsteina og rannsakaði notagildi þeirra. Taldi hann að með þeim mætti greina stefnu til sólar með um 5 gráða nákvæmni.

Sólarsteinn fannst í skipinu Alderney, sem sökk árið 1592. Því hafa verið settar fram tilgátur um að slíkir steinar hafi verið notaðir samhliða áttavita.

## Tengt efni
* Leiðarsteinn (*járndragi*)
* Húsasnotra

## Tilvísanir


## Heimildir
* Thorkild Ramskou: *Solstenen*, Rhodos, København, 1969. 
* 

## Tenglar
* „Sólarsteinn, hinn eini sinnar tegundar, fannst á Grænlandi“; grein í ''Lögbergi'' 1956
* „Sólarsteinn“; grein í ''Tímanum'' 1956
*  ''Shipwreck may contain near-mythical Viking navigation aid''; grein af Rawstory.com 2013
Frilla

**Frilla** (**byrgiskona** eða **launkona**) er hjákona eða ástkona kvænts manns. Orðið frilla var einnig fyrir siðaskipti haft um sambýliskonu kaþólsks prests. Frillur eru stundum einnig nefndar *lagskonur* eða *tíðleikakonur*, þó það séu almennari hugtök. 

Að fornu var talsvert um það að höfðingjasynir tækju sér frillur áður en þeir giftust, og stundum héldu höfðingjar frillur eftir að þeir gengu í hjónaband (sbr: *taka e-a frillutaki*). Stundum gat frillulífið verið svipað óvígðri sambúð, það er að viðkomandi maður tók stúlkuna til sín af því að honum leist vel á hana, en hún var of ættsmá til að hann gæti kvænst henni. Þegar hann svo gekk í hjónaband með stúlku sem talin var álíka ættstór og hann, var frillunni vísað til foreldrahúsa eða henni fundinn hæfilegur maki. Hreint frillulífi var hins vegar þegar kvæntir menn héldu frillur, annað hvort á eigin heimili eða á nálægum bæjum. Frillubörn voru óskilgetin og höfðu minni rétt en skilgetin börn.

Í kaþólskri tíð máttu prestar ekki kvænast, sem reyndist mörgum erfitt. Þeir fóru því oft í kringum kirkjulögin og tóku sér frillur eða ráðskonur. Við upphaf sambúðar var þá stundum haldin veisla sem var eins og brúðkaupsveisla að öðru leyti en því að ekki var um neina kirkjulega athöfn að ræða. 

Orðið „friðill“ er samsvarandi orð um karlmann, það er ástmaður giftrar konu. Orðin „friðill“ og „frilla“ (frið-la => frilla) fela það í sér að viðkomandi sé til að friða ástríðurnar.

## Gamall málsháttur
Svínfellingar

**Svínfellingar** voru ein af helstu valdaættum Íslands frá því á 12. öld og fram yfir Sturlungaöld. Ættin er kennd við Svínafell í Öræfum og þar var helsta höfuðból hennar löngum en smám saman færðu Svínfellingar út kvíarnar og í upphafi 13. aldar er talið að þeir hafi ráðið öllum Austfirðingafjórðungi. Þeir koma þó minna við átök Sturlungaaldar en hinar stóru valdaættirnar, ef til vill vegna þess hve langt þeir voru frá aðalátakasvæðunum. Þó drógust þeir stundum inn í deilurnar, enda voru þeir tengdir hinum ættunum með mægðum og skyldleika á ýmsan hátt.

Sigurður Ormsson bjó á Svínafelli á síðari hluta 12. aldar og átti mikið undir sér en árið 1202 tók hann við staðarforráðum á Hólum þegar Guðmundur Arason varð biskup þar. Jón Sigmundarson bróðursonur hans tók þá við goðavaldinu. Synir hans voru þeir Brandur biskup, Ormur Svínfellingur og Þórarinn, faðir Odds og Þorvarðar Þórarinssona, sem voru helstu höfðingjar ættarinnar upp úr miðri 13. öld.
F-16 Fighting Falcon

**Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon** er bandarísk orrustuþota sem General Dynamics þróaði upphaflega fyrir flugher Bandaríkjanna. F-16 vélin þykir afar fjölhæf og skýrir það vinsældir hennar en hún er notuð af flugherjum að minnsta kosti 25 þjóða víða um heim. Yfir 4400 vélar hafa verið smíðaðar frá því að framleiðsla hófst árið 1976. General Dynamics seldi framleiðslu vélanna til Lockheed-samsteypunnar árið 1993, sem síðar varð Lockheed Martin eftir samruna við Martin Marietta árið 1995.

Áformað er að F-35 Lightning II, sem tekin verður í notkun árið 2011, leysi F-16 vélarnar af hólmi í flugher Bandaríkjanna.

## Myndasafn

Mynd:General_Dynamic_F-16_USAF.jpg|
Mynd:F16c.jpg|
Mynd:F-16C block 52+ fighter jet, Hellenic Air Force (November 2010).jpg|
Mynd:F-16_2_Yokota_Tokyo.jpg|
Mynd:F16PilotNationalGuard.jpg|


## Ítarefni
* Darling, Kev. *F-16 Fighting Falcon* (London: Airlife, 2003).
* Drendel, Lou. *F-16 Fighting Falcon - Walk Around No. 1* (Carrollton, TX: Squadron/Signal Books, December 1993).
* Peacock, Lindsay. *On Falcon Wings: The F-16 Story* (RAF Fairford, United Kingdom: The Royal Air Force Benevolent Fund Enterprises, 1997).
* Richardson, Doug. *General Dynamics F-16 Fighting Falcon* (London: Salamander Books, 1990).

## Tengt efni
* F-16 Agile Falcon
* F-16 VISTA
* General Dynamics F-16XL
* Chengdu J-10
* Dassault Mirage 2000
* F/A-18 Hornet
* F-20 Tigershark
* JAS 39 Gripen
* JF-17 Thunder
* Mikoyan MiG-29
* Northrop YF-17

## Tenglar

* Upplýsingasíða um F-16 hjá flugher Bandaríkjanna
* Heimasíða F-16 á LockheedMartin.com
F-15E Strike Eagle

**F-15E Strike Eagle** er bandarísk orrustuþota, þróuð á 9. áratug 20. aldar á grunni F-15 orrustuþotunnar. F-15E var hönnuð til þess að geta gert árásir á skotmörk á landi auk þess að tryggja yfirráð í lofti.

## Ítarefni
* Davies, Steve. *Combat Legend, F-15 Eagle and Strike Eagle* (London: Airlife Publishing, Ltd., 2002).
* Davies, Steve. *Boeing F-15E Strike Eagle, All-Weather Attack Aircraft* (Airlife Publishing, Ltd., 2003).
* Davies, Steve. *F-15E Strike Eagle Units In Combat 1990-2005* (London: Osprey Publishing Limited, 2005).
* Jenkins, Dennis R. *McDonnell Douglas F-15 Eagle, Supreme Heavy-Weight Fighter* (Arlington, TX: Aerofax, 1998).

## Tengt efni
* F-15 Eagle
* F-15SE Silent Eagle
* Dassault Rafale
* Eurofighter Typhoon
* Sukhoi Su-30
* Sukhoi Su-34
* Panavia Tornado
* F-35 Lightning II
* F/A-18E/F Super Hornet

## Tenglar

* ''General Electric Aviation to provide F110 propulsion systems to meet the F-15EX weapons system requirement''  by AFLCMC Official Presolicitation on Feb 22, 2020.
** ''GE’s F110: The Engine of Choice for Today’s Front-Line Missions'' – by Official video material from GE Aviation
* ''Air Force announces Guard locations for F-35A, F-15EX'' by USAF Press Release on August 14, 2020.
** ''Col. Jeff Edwards, 173rd Fighter Wing Commander Discusses F-15EX mission'' – by Official video material from USAF
** ''142nd Wing Commander talks about transition to F-15EX fighters to the Portland platform'' – by Official video material from USAF
* Upplýsingasíða um F-15E hjá flugher Bandaríkjanna
* Heimasíða F-15E á Boeing.com
* F-15E Strike Eagle.com, vefsíða tileinkuð F-15E
* F-15E.com, vefsíða tileinkuð F-15E
Kæfa

**Kæfa** eða **paté** er réttur gerður úr blönduðu farsi af einhverju tagi sem oftast er bakað í formi við hægan hita í ofni eða vatnsbaði þannig að það binst saman og myndar mjúkan massa sem hægt er að bera fram í sneiðum eða smyrja á brauð. Ef farsið er gert úr kjöti eða lifur er spekki oft blandað saman við til að binda það saman, en í fisk- og grænmetiskæfur er gjarnan notað matarlím í sama tilgangi. Stundum er kæfan bökuð í deigi þannig að formið er klætt að innan með þunnu brauðdeigi sem myndar skorpu utan á kæfunni.

## Tengt efni
* Búðingur
* Hausasulta
* Hlaup
* Mauk
F/A-18E/F Super Hornet

**Boeing F/A-18E/F Super Hornet** er bandarísk orrustuþota hönnuð á grunni F/A-18 Hornet vélarinnar en er þyngri öflugri. F/A-18E er eins sætis útgáfa vélarinnar en F/A-18F er tveggja sæta útgáfa vélarinnar. Framleiðsla vélanna hófst í september árið 1997 en bandaríski sjóherinn tók vélarnar í notkun árið 1999.

## Ítarefni
* Elward, Brad. *Boeing F/A-18 Hornet* (Specialty Press, 2001).
* Jenkins, Dennis R. *F/A-18 Hornet: A Navy Success Story* (New York: McGraw-Hill, 2000).

## Tengt efni
* F/A-18 Hornet 
* EA-18G Growler 
* Northrop YF-17 
* Dassault Rafale
* F-14 Tomcat
* Mikoyan MiG-29K
* Sukhoi Su-33
* Eurofighter Typhoon

## Tenglar

* Upplýsingasíða um F/A-18E/F Super Hornet á Boeing.com
F/A-18 Hornet

McDonnell Douglas (nú Boeing) **F/A-18 Hornet** er bandarísk orrustuþota, sem er hönnuð til þess ráðast á skotmörk bæði á landi og í lofti. F/A-18 var byggð á YF-17 og hönnuð fyrir sjóher og landgöngulið Bandaríkjanna en er einnig notuð af flugherjum ýmissa ríkja.

F/A-18 leysti af hólmi F-14 vélar bandaríska sjóhersins. 

## Ítarefni
* Drendel, Lou. *F/A-18 Hornet in action* (Carrollton, Texas: Squadron/Signal Publications, 1993).
* Gunston, Bill. *F/A-18 Hornet* (St. Paul, Minnesota: Motorbooks International, 1985).
* Jenkins, Dennis R. *F/A-18 Hornet: A Navy Success Story* (New York: McGraw-Hill, 2000).
* Miller, Jay. *McDonnell Douglas F/A-18 Hornet* (Arlington, Texas: Aerofax Inc., 1988).
* Peacock, Lindsay. *F/A-18 Hornet* (London: Osprey Publishing, 1986).
* Spick, Mike. *McDonnell Douglas F/A-18 Hornet* (London, Salamander Books, 1991).
* Vann, Frank. *McDonnell Douglas F/A-18 Hornet* (New York: Exeter Books, 1988).

## Tengt efni
* F/A-18E/F Super Hornet
* CF-18 Hornet
* F-14 Tomcat
* YF-17 Cobra
* EA-18G Growler
* Dassault Mirage 2000
* F-16 Fighting Falcon
* JAS 39 Gripen
* Sukhoi Su-33
* Mikoyan MiG-29

## Tenglar

* Heimasíða F/A-18 á Boeing.com
Vatnsbað

**Vatnsbað** er í matargerð aðferð til að hita mat hægt og tempra hitastig svo að það fari ekki yfir tiltekinn hámarkshita, ýmist í potti eða ofni. Aðferðin gengur út á að nota tvöfalt ílát eða tvö ílát þar sem hið stærra inniheldur vökva (oftast vatn) og situr á eldavélarhellu eða ofngrind en minna ílátið inniheldur matinn og situr í því stærra. Með þessu móti verður maturinn aldrei heitari en sem nemur suðumarki vökvans í ytra ílátinu. Vökvinn eða gufan frá honum dreifir líka hitanum betur en hellan eða ofninn gerir og tryggir hægari og jafnari upphitun. 

Þegar hitað er í vatnsbaði á eldavélarhellu má nota sérstaka, tvöfalda potta, pott sem hitaþolin skál er sett yfir (og snertir þá oft ekki vökvann svo að það er gufan frá því sem hitar innihald skálarinnar) eða jafnvel lítinn pott sem settur er ofan í annan stærri. Þegar eldað er í vatnsbaði í ofni er sjóðheitt vatn sett í ofnskúffu eða steikarfat og annað minna fat eða form sett þar ofan í.

Vatnsbað á eldavélarhellu er meðal annars notað til að þykkja sósur eins og béarnaise-sósu, þar sem suða myndi kekkja eða skilja sósuna, til að bræða súkkulaði, gera vanillusósu og fleira slíkt, og einnig til að halda ýmsum mat heitum. Vatnsbað í ofni er meðal annars notað til að baka crème brûlée og aðra eggjabúðinga, ýmis paté, ostakökur og fleira.

## Heimildir
*  Á www.thekitchn.com, skoðað 3. október 2012.