open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Færeyska þjóðkirkjan

**Færeyska þjóðkirkjan** (færeyska ******) er opinber kirkja Færeyja. Hún er evangelísk-lúthersk kirkja og á rætur að rekja til siðaskiptanna en var hún lengi vel hluti af dönsku kirkjunni. Árið 2007 varð kirkjan óháð dönsku kirkjunni og öðlaðist sjálfstæði. Um 78 % Færeyinga tilheyra þjóðkirkjunni (2022).

## Tilvísanir
Alþýðusálfræði

Fræðigrein sálfræði er í þeirri sérkennilegu stöðu að fólk telur sig almennt vita ýmislegt um sálfræði og að auðvelt sé að útskýra hegðun, hugsun, tilfinningar og sjálfsmynd – þar sem það er eitthvað sem hver manneskja þekkir. Þessi viska, sem stundur reynist röng og stundum rétt, kallast alþýðusálfæði.
Lvív

**Lvív** (úkraínska: Львів, *Ľviv*, pólska: *Lwów*, þýska: *Lemberg*, rússneska: Львов, *Ľvov*, latína: *Leopolis*) er borg í vesturhluta Úkraínu. Hún er sjöunda stærsta borg landsins með um 718.000 íbúa (2021). Lvív er stærsta borg vestur-Úkraínu og höfuðborg Lvívfylkis. Borgin var höfuðborg konungsríkisins Galisía-Volhynía sem varð til við hrun Garðaríkis á miðöldum. Síðar var hún höfuðborg Rúþeníu innan Pólsk-litáíska samveldisins. Eftir uppskiptingu fengu Habsborgarar landið í sinn hlut og gerðu Lvív, sem nú hét Lemberg, að höfuðborg Konungsríkisins Galisíu af Austurríska-Ungverska keisaradæminu frá 1772-1918. Á millistríðsárunum tilheyrði borgin Öðru pólska lýðveldinu en eftir stríð varð hún hluti af Sovétríkjunum innan Sovétlýðveldisins Úkraínu.Árið 2022 fór þar í gegn fjöldi flóttamanna, aðallega á leið til Póllands, vegna innrásar Rússa í Úkraínu. Rússar gerðu loftárásir á borgina og nágrenni hennar.

Borgin er sögulega höfuðstaður héraðsins Galisíu. Hún slapp að mestu við eyðileggingu í Síðari heimsstyrjöld. Miðborgin er á heimsminjaskrá UNESCO. Í borginni eru Háskólinn í Lvív (stofnaður 1661), Tækniskólinn í Lvív og Óperu- og balletthúsið í Lvív.

Lvív varð vinaborg Reykjavíkur árið 2023.

## Tilvísanir
Ybbs an der Donau

**Ybbs an der Donau** er um 5.500 manna bær í héraðinu Neðra Austurríki í austurhluta Austurríkis þar sem áin Ybbs rennur út í Dóná.
Brig

**Brig**, formlega **Brig-Glis** (franska: *Brigue-Glis*, ítalska: *Briga-Glis*) er 13 þúsund manna bær í kantónunni Valais í Sviss.
Xanten

**Xanten** er bær í Norðurrín-Vestfalíu í vesturhluta Þýskalands í Wesel-umdæmi. Íbúar eru um 20 þúsund.
Pirot

**Pirot** er bær í suðausturhluta Serbíu. Íbúar eru tæplega 40 þúsund. Bærinn er höfuðstaður Pirotumdæmis.
Patras

**Patras** (gríska: Πάτρα) er hafnarborg við Patrasflóa á vesturströnd Grikklands. Hún er þriðja stærsta borg Grikklands með um 200.000 íbúa og höfuðstaður Vestur-Grikklands. Hún stendur á norðvesturhorni Pelopsskaga 215 km vestan við Aþenu.
Malko Tarnovo

**Malko Tarnovo** (búlgarska: Малко Търново, „Litli Tarnovo“) er 2500 manna bær í Burgashéraði í austurhluta Búlgaríu um 5 km frá landamærunum að Tyrklandi.
Pula

**Pula** eða **Pola** er borg í Istríu í Króatíu. Íbúar eru tæplega 60 þúsund . Borgin er hafnarborg við Adríahaf og er stærsta borg Istríuskagans. Þar er eitt stærsta varðveitta rómverska hringleikahúsið.
Klaipėda

**Klaipėda** (þýska: *Memel*) er hafnarborg við Eystrasaltsströnd Litáen. Borgin er höfuðstaður Klaipėda-sýslu. Íbúar eru um 150 þúsund. Borgin varð til í kringum virki sem Þýsku riddararnir reistu árið 1252 í Kúrlandi á miðöldum og nefndu Memelburg.
Rínardalur

**Rínardalur** er jökuldalur þar sem sá hluti Rínarfljóts sem nefnist Alparín rennur frá upptökunum, Vorderrhein og Hinterrhein, í norður að Bodensee við rætur Alpafjalla. Efri hluti dalsins er dæmigerður Alpadalur en neðri hluti hans er víðfeðm slétta. Hann er um 80 km að lengd. Dalurinn myndar landamæri Sviss í vestri og Austurríkis og Liechtenstein í vestri. Helstu þéttbýlisstaðir eru Tamins, Chur, Landquart, Vaduz, Lustenau og Bregenz. Árnar Plessur, Landquart, Ill og Frutz renna út í fljótið austan megin.
Reinthal

**Reinthal** er þorp í Neðra Austurríki við landamæri Austurríkis og Tékklands. Íbúar eru um 400 talsins.
Split

**Split** (gríska: Aσπάλαθος, *Aspalaþos*, latína: *Spalatum*, ítalska: *Spalato*) er önnur stærsta borg Króatíu með um 180 þúsund íbúa í borginni sjálfri og 350 þúsund á stórborgarsvæðinu. Borgin er hafnarborg við Adríahafið á Dalmatíuströndinni í héraðinu Split-Dalmatíu.
Szeged

**Szeged** er þriðja stærsta borg Ungverjalands með um 163 þúsund íbúa (2016). Hún er söguleg miðstöð Suðursléttunnar Dél-Alföld og höfuðstaður Csongrád-sýslu. Áin Tisza rennur í gegnum borgina.
Košice

**Košice** (slóvakíska: ; ; ungverska: *Kassa*; þýska: *Kaschau*; nýlatína: *Cassovia*) er næststærsta borg Slóvakíu, með um 240 þúsund íbúa (2018). 

Košice stendur við ána Hornád við austurenda Slóvakísku málmfjallanna, á mörkun Karpatafjalla og Pannónísku sléttunnar. Miðja borgarinnar er í um 20 km fjarlægð frá landamærum Ungverjalands í suðri, 70 km frá Úkraínu í austri og 70 km frá Póllandi í norðri. Í næsta nágrenni eru Prešov, þriðja stærsta borg landsins (40 km vegalengd til norðurs); Miskolc í Ungverjalandi (90 km til suðvesturs) og Uzhhorod í Úkraínu (100 km til austurs). Næstu stórborgir eru Bratislava (440 km til vesturs), Búdapest (260 km til suðvesturs) og Kraká (260 km til norðurs).

## Heimildir

## Tenglar
Opinber vefsíða Košice
Neuf-Brisach

**Neuf-Brisach** er víggirtur bær í umdæminu Haut-Rhin í héraðinu Elsass í Frakklandi. Íbúar eru um 2000 talsins. Bærinn var reistur um aldamótin 1700 til að verja landamærin milli Frakklands og Heilaga rómverska ríkisins eftir að Frakkar fengu bæinn Breisach á hinum bakka Rínarfljóts við Rijswijk-samninginn sem batt enda á Níu ára stríðið 1697. Nafn bæjarins þýðir Nýi Breisach. Bærinn er á heimsminjaskrá UNESCO.
Rezovo

**Rezovo** er strandþorp við Svartahaf í suðausturhluta Búlgaríu. Þorpið er í Burgassýslu þar sem áin Rezovo rennur út í Svartahaf við landamæri Búlgaríu og Tyrklands. Á hinum árbakkanum stendur bærinn Beğendik í Tyrklandi.
Smoljan

**Smoljan** (búlgarska: Смолян) er bær og skíðastaður í Búlgaríu. Bærinn er í Rodopifjöllum syðst í landinu við landamærin að Grikklandi. Íbúar eru um 30 þúsund.
Kladovo

**Kladovo** er bær í Borumdæmi austast í Serbíu. Bærinn stendur á vesturbakka Dónár. Íbúafjöldi er um 9000.
Andermatt

**Andermatt** er bær í kantónunni Uri í Sviss. Bærinn stendur í Urserental í 1437 metra hæð í miðjum Gotthardfjöllum á mótum meginleiða yfir fjöllin í norður-suðurátt og austur-vesturátt. Íbúar eru um 1.400 talsins.
Cádiz

**Cádiz** (nefnd „Gaðis“ í Hauksbók og „Karlsá“ í Víkingarvísum Sighvats Þórðarsonar) er borg á suðvesturströnd Spánar við Atlantshaf í héraðinu Andalúsíu. Borgin var stofnuð af Föníkum og er ein af elstu byggðu borgum Vestur-Evrópu. Hún hefur verið aðalhöfn spænska flotans frá því á 18. öld. Íbúar eru um 117 þúsund (2018).

Cádiz CF er knattspyrnulið borgarinnar.
Almería

**Almería** er hafnarborg í Andalúsíu á Spáni. Hún er höfuðstaður samnefndrar sýslu. Íbúar eru um 190 þúsund.
Dubrovnik

**Dubrovnik** er hafnarborg á Dalmatíuströnd Króatíu við Adríahaf og höfuðstaður sýslunnar Dubrovnik-Neretva. Íbúar eru um 40.000.
Svilengrad

**Svilengrad** er bær í Haskovohéraði í Búlgaríu þar sem landamæri Tyrklands og Grikklands mætast. Íbúar, sem eru um 18 þúsund, starfa flestir við landamæraþjónustu.
Edirne

**Edirne** (áður þekkt sem **Adríanópólis**) er borg í norðvesturhluta Tyrklands í Edirnehéraði í Austur-Þrakíu nærri landamærunum að Grikklandi og Búlgaríu. Edirne var þriðja höfuðborg Tyrkjaveldis frá 1363 til 1453 áður en Konstantínópel tók við því hlutverki. Íbúar eru um 165 þúsund.
Bingen am Rhein

**Bingen am Rhein** er bær í Rínarlandi-Pfalz í Þýskalandi. Bærinn stendur við bugðu í Rínarfljóti austan við Bingenskóg. Hildegard von Bingen fæddist í bænum. Íbúar eru um 25 þúsund.
Zaječar

**Zaječar** er bær í austurhluta Serbíu. Íbúar eru um 60.000 talsins. Bærinn er þekktur fyrir árlegu rokkhátíðina Gitarijada.
Montpellier

**Montpellier** er borg í Suður-Frakklandi í umdæminu Hérault í héraðinu Languedoc-Roussillon-Midi-Pyrénées. Borgin var stofnuð á miðöldum. Háskólinn í Montpellier var stofnaður árið 1160 og er því einn elsti háskóli heims. Íbúar eru um 285 þúsund (2017).

## Menntun
* École nationale de l'aviation civile
* EPITECH
* Montpellier Business School
Human-Etisk Forbund

**Human-Etisk Forbund** (HEF) eru samtök norskra veraldlegra húmanista. Samtökin voru stofnuð árið 1956 í Osló.
Árið 2020 náðu meðlimir tölunni 100.000. Það gera um 1,8% af heildarmannfjölda Noregs. Einstaklingar yfir 15 ára geta gerst meðlimir.

HEF er tengt alþjóðlegum samtökum veraldlegra húmanista eins og European Humanist Federation (EHF) og International Humanist and Ethical Union. Siðmennt á Íslandi eru systursamtök HEF.

HEF gefur út blaðið *Fri tanke*.

## Heimild
Lauterbourg

**Lauterbourg** er bær í umdæminu Bas-Rhin í héraðinu Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine í norðausturhluta Frakklands þar sem áin Lauter rennur út í Rínarfljót. Bærinn stendur við landamærin að Þýskalandi nálægt þýsku borginni Karlsruhe. Lauterbourg er austasti bær meginlandshluta Frakklands. Íbúar eru um 2000.
Huningue

**Huningue** (þýska: *Hüningen*) er bær í umdæminu Haut-Rhin í Elsass í Frakklandi norðan við svissnesku borgina Basel þar sem landamæri Sviss og Þýskalands mætast. Íbúar eru um 6.500 talsins.
Petrits

**Petrits** er bær í Blagoevgradhéraði í suðurhluta Búlgaríu við rætur Belasitsafjalla í árdal Strumitsa. Íbúar eru um 30.000.
Vršac

**Vršac** er bær í Suður-Banatumdæmi í héraðinu Vojvodina í Serbíu. Íbúar eru um 35 þúsund.
Valence

**Valence** er bær í umdæminu Drôme í héraðinu Auvergne-Rhône-Alpes í suðausturhluta Frakklands. Hann stendur á vesturbakka Rónar um 100 km sunnan við Lyon. Íbúar eru um 60 þúsund.
Evrópska hjólreiðasambandið

**Evrópska hjólreiðasambandið** er regnhlífarsamtök hjólreiðafélaga í Evrópu. Þau eru með 74 aðildarfélög frá 39 löndum, þar á meðal Landssamtök hjólreiðamanna á Íslandi. Samtökin standa fyrir Velo-city-ráðstefnuröðinni. Megináherslur samtakanna er að hafa áhrif á stefnu Evrópulanda í málefnum hjólreiðafólks, styðja þróun hjólreiðaferðamennsku (til dæmis í gegnum EuroVelo-verkefnið) og bæta öryggi hjólandi og annarra berskjaldaðra vegfarenda.

## Tenglar
* Vefur samtakanna
EV8 Miðjarðarhafsleiðin

**EV8 Miðjarðarhafsleiðin** er EuroVelo-hjólaleið meðfram strönd Miðjarðarhafsins, frá Cádiz á Spáni til Limassol á Kýpur. Leiðin er um 5.900 km að lengd og fer um ellefu lönd: Spán, Frakkland, Mónakó, Ítalíu, Slóveníu, Króatíu, Bosníu-Hersegóvínu, Svartfjallaland, Albaníu, Grikkland og Kýpur.

Aðeins lítill hluti leiðarinnar er á sérstökum hjólaleiðum með aðskildri umferð.

## Leiðin
* **Spánn**: Leiðin hefst í Cádiz og liggur um Malaga, Granada, Valensíu og Barselóna. Aðeins einn lítill hluti, Pirinexus, frá Barselóna að landamærum Frakklands, er sérstök hjólabraut.
* **Frakkland**: Leiðin liggur yfir Pýreneafjöll við Le Perthus í gegnum Argelès-sur-Mer, Port Barcarès, Port Leucate, Narbonne, Béziers, Agde, Sète, La Grande-Motte, Cavaillon, Apt, Forcalquier og Nice og endar í Menton við landamæri Ítalíu.
* **Mónakó**: Leiðin liggur um Mónakóborg.
* **Ítalía**: Leiðin liggur um Tórínó, Pavía, Piacenza, Mantúa, Ferrara, Feneyjar og Tríeste. Hlutinn frá Pavía að Feneyjum liggur um þróaða hjólastíga meðfram báðum bökkum Pó: *Ciclovia del Po e delle lagune* og *Ciclovia destra Po*.
* **Slóvenía**: Leiðin liggur í gegnum Koper áður en hún nær inn í Istríu í Króatíu.
* **Króatía**: Í Króatíu liggur leiðin um Istríuskaga og Dalmatíuströndina og fer í gegnum Pula, Rijeka, Zadar, Split, Klek og Dubrovnik.
* **Bosnía og Hersegóvína**: Leiðin liggur eftir stuttri ströndinni frá Klek í Króatíu, gegnum Neum, og svo aftur inn í Króatíu.
* **Svartfjallaland**: Leiðin liggur um Kotorflóa til Podgorica og síðan að landamærum Albaníu.
* **Albanía**: Leiðin liggur um Shkodër, Tírana og Durrës.
* **Grikkland**: Leiðin liggur um Igoumenitsa, Patras, Kórinþuborg og Aþenu. 
* **Kýpur**: Frá Grikklandi er ferjuleið til Kýpur þar sem leiðin endar í hringleið um eyjuna sem fer í gegnum Limassol.

## Myndir

Robine2.jpg|EV8 meðfram Robine-skurðinum við Narbonne í Frakklandi.


## Tenglar
* Vefur leiðarinnar
Stornoway

**Stornoway** (norræna: *Stjórnavágr*; skosk gelíska: *Steòrnabhagh*) er bær á Ljóðhúsum í Suðureyjum í Skotlandi. Stornoway er stærsti bærinn í Suðureyjum með um 7.000 íbúa (2025). Bærinn er líka stjórnsýslumiðstöð og helsta höfn Ytri Suðureyja (Vestureyja). Ferja gengur frá Stornoway til Ullapool á meginlandi Skotlands.
Ullapool

**Ullapool** er bær í Rossskíri á austurströnd Skotlands. Bærinn stendur í Skosku hálöndunum. Hann var stofnaður sem síldarhöfn árið 1788 og hannaður af Thomas Telford. Ferja gengur frá Ullapool til Suðureyja. Íbúar eru um 1500.
Limerick

**Limerick** (írska: *Luimneach*) eða Hlymrek er borg í Limerick-sýslu á Vestur-Írlandi. Áin Shannon rennur í gegnum borgina. Limerick er þriðja stærsta borgin í lýðveldinu Írland og sú fjórða stærsta á eyjunni Írlandi. Íbúar eru rúmlega 100 þúsund. Elsta þekkta landnám í Limerick er talið vera frá 812.

Í Landnámu er getið um bæinn Hlymrek (e. Limerick) en því að þangað sigldi um aldamótin 1000 Hrafn Oddsson Hlymreksfari í kaupferðir af íslandi. 

Hljómsveitin The Cranberries var stofnuð í Limerick.

## Heimildir

* 
* Frá Írlandi, Ársrit Hins íslenska fræðafjelags í Kaupmannahöfn, (01.01.1918), Blaðsíða 46
EV3 Pílagrímaleiðin

**EV3 Pílagrímaleiðin** er EuroVelo-hjólaleið sem liggur frá Þrándheimi í Noregi til Santiago de Compostela á Spáni. Leiðin er 5.122 km að lengd og liggur í gegnum sjö lönd: Noreg, Svíþjóð, Danmörku, Þýskaland, Belgíu, Frakkland og Spán. Leiðin gegnum Danmörku og hluti leiðarinnar gegnum Þýskaland og Frakkland er á tilbúnum leiðum.

## Leiðin
* **Noregur**: Leiðin liggur frá Þrándheimi, gegnum Røros, Lillehammer og Osló að landamærum Svíþjóðar.
* **Svíþjóð**: Leiðin liggur um Strömstad, Lysekil, Stenungsund að Gautaborg þar sem ferja gengur til Frederikshavn í Danmörku.
* **Danmörk**: Leiðin liggur eftir Herleiðinni (sem er hluti af Danmarks nationale cykelruter) suður eftir Jótlandi, frá Frederikshavn, gegnum Álaborg, Hobro, Viborg, Vejen, Vojens, Rødekroog og Padborg að landamærum Þýskalands við Kruså.
* **Þýskaland**: Leiðin liggur um Flensborg, Hamborg, Bremen, Münster, Düsseldorf, Köln, Bonn til Aachen. Leiðin liggur eftir pílagrímaleiðinni sem er merkt sem landsleið D7.
* **Belgía**: Leiðin liggur um Liège, Huy, Andenne, Namur, Sambreville, Charleroi, Thuin og Erquelinnes.
* **Frakkland**: Leiðin liggur um Compiègne, París, Orléans, Tours, Bordeaux til Saint-Jean-Pied-de-Port. Leiðin frá Orléans til Tours meðfram Loire er á aðskildum stígum. Leiðin liggur yfir Pýreneafjöll við Arnéguy.
* **Spánn**: Leiðin liggur um Pamplóna, Burgos og León til Santiago de Compostela.

## Myndir

Charleroi - quai de Brabant - 2016-05-28 - 2.jpg|EuroVelo í Charleroi (Belgíu).
RAVeL Sambre - quai Arthur Rimbaud à Charleroi.jpg
Villeparisis_-_Canal_de_l%27Ourcq_-_1.jpg|Meðfram Ourcq-skurðinum í Frakklandi.
Sauveterreg_piste_cyclable.JPG|Stígur við Gironde.


## Tenglar
* Vefur leiðarinnar
Shannon (fljót)

**Shannon fljót** er lengsta á Írlands. Hún er um 360 km löng og vatnasvið hennar eru tæpir 17.000 ferkílómetrar.
Áin skiptir vesturhluta landsins frá austur- og suðurhlutunum. Hún hefur verið notuð sem samgöngumáti öldum saman. Víkingar sigldu upp ána á 10. öld og réðust á auðug klaustur inn í landi. Borgin Limerick stendur á mótum árinnar og óshólmum hennar.
Toppamosaætt

**Toppamosaætt** (fræðiheiti *Timmiaceae*) er ætt mosa sem telur bara 1 ættkvísl með 4 tegundir

.

## Ættkvíslir
**[[Timmia]]*

## Tegundir toppamosaættar á Íslandi
Á Íslandi eru 4 tegundir af þessum mosum:
# *Timmia austriaca Hedw. — [[Hagatoppur]]
# *Timmia bavarica Hessl. — Gjótutoppur
# *Timmia comata Lindb. & Arnell — [[Skorutoppur]]
# *Timmia norvegica J.E.Zetterst. — Gullintoppur

## Tilvísanir

## Heimildir
* Bergþór Jöhannsson 2003. Íslenskir mosar: Skrár og viðbætur. 138 s.

## Tengt efni
* Mosar

## Tenglar
*Amblystegiaceae. Montana Field Guide.
*Íslenskir mosar — Skrár og viðbætur
Danska kirkjan

**Danska kirkjan** (danska: *Den Danske Folkekirke* eða *Folkekirken*) er opinbert trúfélag í Danmörku og evangelísk-lúthersk kirkja.

Um 72,1% Dana eru meðlimir kirkjunnar (1. jan. 2023). 11 biskupsdæmi eru innan Danmerkur, þar á meðal Grænland. Tólfta biskupsdæmið var Fólkakirkjan í Færeyjum sem nú er sjálfstæð. Enginn erkibiskup er í kirkjunni en æðsta embætti hennar er biskup Kaupmannahafnar. Kirkjan ákvað að gefa saman samkynhneigða árið 2012 en klofningur var innan hennar varðandi það.

33.8% giftinga og 83.7% jarðarfara í Danmörku fara fram í Dönsku kirkjunni.

## Heimild

## Tilvísanir
The Cranberries

**The Cranberries** var írsk rokkhljómsveit sem var stofnuð árið 1989 í Limerick. Í fyrstu hét sveitin *The Cranberry saw us* og var með karlkyns söngvara en síðar gekk söngkonan Dolores O'Riordan í bandið. Sveitin gaf út frumburð sinn *Everybody Else Is Doing It, So Why Can't We?*  vorið 1993 en náði ekki athygli fyrr en lagið *Linger* varð vinsælt í Bandaríkjunum og var spilað á MTV. Næsta plata seldist enn betur og átti vinsælan smell með laginu *Zombie* (1994). 

Hljómsveitin tók sér hlé árið 2003 of fram til ársins 2009 þegar meðlimir einbeittu sér að sólóferli. O'Riordan lést árið 2018 og voru síðustu upptökur með henni gefnar út 2019. Sveitin var kennd við jaðarrokk en hefur blandað öðrum stefnum í tónlist sína. 

The Cranberries hefur selt yfir 40 milljónir platna á heimsvísu. 

## Meðlimir
*Mike Hogan – bassi
*Noel Hogan – gítar
*Fergal Lawler – trommur
*Dolores O'Riordan – söngur, gítar og hljómborð

## Breiðskífur
**Everybody Else Is Doing It, So Why Can't We?* (1993)
**No Need to Argue* (1994)
**To the Faithful Departed* (1996)
**Bury the Hatchet* (1999)
**Wake Up and Smell the Coffee* (2001)
**Roses* (2012)
**Something Else* (2017) (Órafmagnaðar útgáfur, sinfóníuútgáfur og nokkur ný lög)
**In the End* (2019) (unnið úr demóum fyrir síðustu plötu)

## Tilvísanir
Brjóstnál Palestrínu

**Brjóstnál Palestrínu** er gullin brjóstnál, sem í dag er geymd í hinu 'forsögulega þjóðarsafni Lúígí Pígoríní' (Museo Preistorico Etnografico Luigi Pigorini) í Róm. Skartgripur þessi ber áletrun á eldri latínu. Þegar brjóstnálin fannst seint á 18. öld var hún almennt viðurkennd sem elsta dæmi um latínu sem fundist hafði. Um þessa nál hefur nokkuð verið spekúlerað og tilgátur settar fram um að hún hafi verið fölsuð en nýleg rannsókn gerð 2011 komst að þeirri niðurstöðu að hún væri ekta „fram yfir allan raunhæfan grun“.

## Tími og áletrun

Brjóstnálin er talin vera frá 7. öld f. Kr. Hún er áletruð með texta sem virðist vera á gamalli latínu, hér á rómversku letri:

:MANIOS MED FHEFHAKED NVMASIOI

Samsvarandi setning á klassískri latínu væri líklega:

:MANIVS ME FECIT NVMERIO

sem þýðir:

:Manius gerði mig fyrir Numerius

## Tilvísanir
Vegviti

**Vegviti** er tæki sem vísar á ákveðinn stað eða leið. Vegviti getur verið tæki sem sendir frá sér bylgjur. Slíkir vitar geta sent út merki eins og útvarpsbylgjur, hljóðbylgjur og ljósmerki.  Fyrr á öldum tíðkaðist að tendra eld upp á hæðum eða annars staðar hátt uppi og voru það merki  stundum til sjófarenda en einnig varnarmerki ef óvinur nálgaðist.
Mosafræði

**Mosafræði** er undirgrein grasafræðinnar sem fæst við rannsóknir á mosum, sem er skipt í soppmosa (*Marchantiophyta*), hornmosa (*Anthocerotophyta*) og baukmosa (*Bryophyta*). 

Talið er að tegundir mosa í heiminum séu um 35 þúsund, sem tilheyra 177 ættum og 1822 ættkvíslum

## Tilvísanir

## Heimildir
* Bergþór Jóhannsson 2003. Íslenskir mosar: Skrár og viðbætur. Reykjavík: Náttúrufræðistofnun Íslands.

## Tengt efni
* Mosar — *Bryophytes* 
* Hornmosar — *Anthocerotophyta* 
* Soppmosar — *Marchantiophyta* 
* Baukmosar — *Bryophyta*

## Tenglar
*Amblystegiaceae. Montana Field Guide.
*Íslenskir mosar — Skrár og viðbætur
Blágresisættkvísl

Blágresisættkvísl er með yfir 400 tegundir, yfirleitt fjölærar en stundum einærar. Margar tegundirnar eru ræktaðar til skrauts.

## Ræktun
Blágresin gera yfirleitt ekki miklar kröfur. Stærri tegundirnar þrífast frekar í frjóum jarðvegi, en smærri háfjallategundir kjósa fremur sendinn eða grýttann jarðveg. Flestar tegundir þola vel skugga.



## Tegundir

Þeim er skift í tvær undirættkvíslir með 16 deildir:

* Undirættkvísl Erodioidea Yeo
**   Sektion Aculeolata Yeo
**   Sektion Brasiliensia
**   Sektion Erodiea
**   Sektion Subacaulia

* Undirættkvísl Geranium
**   Sektion Anemonifolia
**   Sektion Azorelloida Aedo, Muñoz Garm. & Pando
**   Sektion Batrachioidea
**   Sektion Dissecta Yeo
**   Sektion Divaricata
**   Sektion Geranium
**   Sektion Lucida
**   Sektion Neurophyllodes
**   Sektion Paramensia
**   Sektion Robertium
**   Sektion Ruberta
**   Sektion Trilopha Yeo
**   Sektion Tuberosa Yeo
**   Sektion Unguiculata

Listi yfir blágresistegundir

## Tilvísanir
Glowie

**Sara Pétursdóttir** (f. 26. mars 1997), betur þekkt undir listamannsnafninu **Glowie**, er íslensk söngkona. Hún gerði plötusamning til langs tíma við Columbia Records í London í mars 2017 og fluttist til London ári síðar og starfar þar sem tónlistarkona.

## Æska
Sara er fædd og uppaldin í Reykjavík. Hún var listræn sem barn og hafði ánægju af listsköpun, t.d. málun, teikningu, söng og dansi. Hún stundaði einnig jazzballett um árabil og hefur líst því yfir í viðtölum að hún hafi upplifað einelti og útskúfun á yngri árum og að teikning og tónlist hafi hjálpað henni að dreifa hugann í þeim aðstæðum. Að loknum grunnskóla hóf hún nám í hárgreiðslu við Tækniskólann í Reykjavík.

## Ferill
### Upphaf tónlistarferils
Sara sigraði Söngvakeppni framhaldsskólanna fyrir hönd Tækniskólans árið 2014. Í kjölfar sigursins tók hún upp listamannsnafnið Glowie og hóf síðar samvinnu við íslenska upptökuteymið StopWaitGo og í apríl 2015 kom fyrsta lag hennar „No More“ út. Lagið átti miklum vinsældum að fagna og sat í toppsæti íslenskra vinsældalista samfellt í þrjár vikur og var einnig vinsælasta lag ársins á útvarpsstöðinni FM957 árið 2015. Þann 29. september 2015 gaf hún út lagið „Party“ og sat lagið á Íslenska vinsældalistanum í 10 vikur og fór hæst í 4. sæti.

Í febrúar árið 2016 gaf hún út lagið „One Day“ sem sat í sex vikur á Íslenska listanum. 4. júní sama ár kom lagið „No Lie“ út og sat það á Íslenska listanum í átta vikur, þar af tvær vikur í fyrsta sæti. Tónlistarmyndband lagsins kom út þann 22. júní 2016. 

### Útgáfusamningur við Columbia Records
Í mars árið 2017 var tilkynnt að Glowie hefði undirritað alþjóðlegan útgáfusamning við útgáfufyrirtækið Columbia Records og taldi umboðsmaður hennar að um væri að ræða einn stærsta útgáfusamning sem íslenskur tónlistarmaður hefði gert á erlendri grundu.

Þann 26. október árið 2018 kom lagið „Body“ út en það var fyrsta lagið í flutningi Glowie sem kom út hjá Columbia Records. Höfundar lagsins eru Julia Michaels, Justin Tranter, Mattias Larsson og Robin Fredriksson. Tónlistarmyndband við lagið var tekið upp í Malibu í Los Angeles og kom út 16. nóvember 2018. Myndbandinu var ætlað að stuðla að virðingu fyrir ólíkum líkamsgerðum og stuðla að sjálfstæði og jákvæðni. 

Þann 22. mars 2019 gaf Glowie út lagið „Cruel“. Höfundur þess er Tayla Parx og Oscar Görres stjórnaði upptöku. Texta lagsins var ætlað að flytja þann boðskap að vanlíðan og erfið lífsreynsla væri órjúfanlegur hluti lífsins og tilfinningar sem öll upplifa á einhverjum tímapunkti. Tónlistarmyndband lagsins kom út þann 28. mars 2019.

14. júní 2019 gaf Glowie út plötuna *Where I belong en* á plötunni eru tvö eldri lög hennar „Body“ og „Cruel“ ásamt þremur nýjum lögum. Glowie hefur sagt að lög plötunnar séu ólík en endurspegli reynsluheim hennar og áhugasvið. 

Glowie var valin af tónlistarmanninum Ed Sheeran til að koma fram á tónleikum hans á Laugardalsvelli í Reykjavík í ágúst 2019.

## Tilvísanir

## Heimildir
*
Listi yfir blágresistegundir

Ættkvíslin *[[Geranium]]* er með yfir 400 tegundir.

## A

## B

## C

## D

## E

* *[[Geranium ecuadoriense]]*
* *[[Geranium editum]]*
* *[[Geranium eginense]]*
* *[[Geranium elatum]]*
* *[[Geranium endressii]]* &ndash; Haustblágresi
* *[[Geranium erianthum]]* &ndash; Frerablágresi
* *[[Geranium escalonense]]*
* *[[Geranium exellii]]*
* *[[Geranium exallum]]*

## F

## G

* *[[Geranium geissei]]*
* *[[Geranium gentryi]]*
* *[[Geranium glaberrimum]]* Boiss. & Heldr.
* *[[Geranium glanduligerum]]*
* *[[Geranium goldmanii]]*
* *[[Geranium gorbizense]]*
* *[[Geranium gracile]]*
* *[[Geranium grandistipulatum]]*
* *[[Geranium graniticola]]*
* *[[Geranium guamanense]]*
* *[[Geranium guatemalense]]*
* *[[Geranium gymnocaulon]]*

## H

## I
* *[[Geranium ibericum]]*  &ndash; Roðablágresi
** *Geranium ibericum* var. *ibericum*
** *Geranium ibericum* var. *jubatum*
* *[[Geranium igualatense]]*
* *[[Geranium imbaburae]]*
* *[[Geranium incanum]]*

## J
* *[[Geranium jaekelae]]*
* *[[Geranium jahnii]]*
* *[[Geranium jinchuanense]]*

## K

## L

## M

## N

## O

* *[[Geranium oaxacanum]]*
* *[[Geranium obtusisepalum]]*
* *[[Geranium ochsenii]]*
* *[[Geranium oreganum]]* &ndash; Rósablágresi
* *[[Geranium orientali-tibeticum]]* &ndash; Tíbetblágresi
* *[[Geranium ornithopodioides]]*
* *[[Geranium ornithopodon]]*
* *[[Geranium × oxonianum]]* Yeo &ndash; (*G. endressi × G. versicolor*), Skrautblágresi

## P

## R

## S

## T

## U
* *[[Geranium umbelliforme]]*
* *[[Geranium unguiculatum]]*
* *[[Geranium uralense]]*

## V
* *[[Geranium vagans]]*
* *[[Geranium venezuelae]]*
* *[[Geranium venturianum]]*
* *[[Geranium versicolor]]* 
* *[[Geranium viscosissimum]]* &ndash; Sléttublágresi
* *[[Geranium vulcanicola]]*

## W
* *[[Geranium wakkerstroomianum]]*
* *[[Geranium wallichianum]]* &ndash; Fjallablágresi
* *[[Geranium wardii]]*
* *[[Geranium weberbauerianum]]*
* *[[Geranium weddellii]]*
* *[[Geranium whartonianum]]*
* *[[Geranium wilfordii]]*
* *[[Geranium wilhelminae]]*
* *[[Geranium wislizeni]]* 
* *[[Geranium wlassovianum]]* &ndash; Æðablágresi

## Y
* *[[Geranium yaanense]]*
* *[[Geranium yeoi]]*
* *[[Geranium yesoense]]* &ndash; Eyjablágresi
* *[[Geranium yoshinoi]]*
* *[[Geranium yuexiense]]*
* *[[Geranium yunnanense]]* &ndash; Marmarablágresi

## Tilvísanir
* GBIF list of ''Geranium'' species
Breyskja

**Breyskja,** **grábreyskingur** eða ***Stereocaulon*** er ættkvísl fléttna.

Breyskjur eru oftast gráar, greinóttar með þalvörtum á endum. Þær hafa allar grænþörunga í ljósgráum vörtum og bláþörunga milli vartnanna. Tegundir eru alls um 120 en 19 lifa á Íslandi.

## Tegundir
**[[Stereocaulon alpinum]]* (Grábreyskja)
**[[Stereocaulon arcticum]]* (Vikurbreyskja)
**[[Stereocaulon botryosum]]* (Fjallbreyskja)
**[[Stereocaulon capitellatum]]* (Drýsilbreyskja)
**[[Stereocaulon condensatum]]*
**[[Stereocaulon cumulatum]]*
**[[Stereocaulon dactylophyllum]]*
**[[Stereocaulon delisei]]*
**[[Stereocaulon evolutum]]*
**[[Stereocaulon glareosum]]* (Flagbreyskja)
**[[Stereocaulon granulans]]*
**[[Stereocaulon incrustatum]]*
**[[Stereocaulon klondikense]]*
**[[Stereocaulon leucophaeopsis]]*
**[[Stereocaulon nanodes]]* (Dvergbreyskja)
**[[Stereocaulon nivale]]*
**[[Stereocaulon paschale]]* (Dílbreyskja)
**[[Stereocaulon pileatum]]*
**[[Stereocaulon plicatile]]*
**[[Stereocaulon rivulorum]]* (Melbreyskja)
**[[Stereocaulon sasakii]]*
**[[Stereocaulon saxatile]]*
**[[Stereocaulon spathuliferum]]* (Spaðabreyskja)
**[[Stereocaulon symphycheilum]]*
**[[Stereocaulon tomentosum]]* (Loðbreyskja)
**[[Stereocaulon tornense]]* (Hrúðurbreyskja)
**[[Stereocaulon uliginosum]]* (Hraufubreyskja)
**[[Stereocaulon vanoyei]]* (Búldubreyskja)
**[[Stereocaulon vesuvianum]]* (Hraunbreyskja)

## Heimildir
Villijarðarber

**Villijarðarber**, *(Fragaria vesca)* er tegund jarðarberja sem vex villt á Íslandi.
## Útbreiðsla
Villijarðarber vaxa víða um norðurhvel jarðar. Á Íslandi finnast þau hringinn í kring um landið, en þó helst á láglendi.
### Útbreiðslukort
* Norðurlönd
* Norðurhvel

## Undirtegundir
Það er fjöldi undirtegunda og afbrigða til af villijarðarberjum
**Fragaria vesca* subsp. *americana*
**Fragaria vesca* subsp. *bracteata*
***Fragaria vesca* subsp. *bracteata* var. *albida*
***Fragaria vesca* subsp. *bracteata* var. *bracteata*
***Fragaria vesca* subsp. *bracteata* var. *helleri*
**Fragaria vesca* subsp. *californica*
**Fragaria vesca* subsp. *vesca*
***Fragaria vesca* subsp. *vesca* var. *alba*
***Fragaria vesca* subsp. *vesca* var. *roseiflora*, með rauðleit blóm
***Fragaria vesca* subsp. *vesca* var. *semperflorens*, ræktað afbrigði með stærri en bragðlausari berjum.

## Ytri tenglar
*Den Virtuella Floran
*Jarðarber
*''F. vesca'' í GRIN Taxonomy Database  (enska)

## Tilvísanir
Dílaskóf

**Dílaskóf** (fræðiheiti: *Peltigera leucophlebia*) er flétta af engjaskófarætt, ættkvísl engjaskófa. Hún er mjög algeng um allt land upp í 1300 metra hæð yfir sjávarmáli. Dílaskóf vex einkum yfir mosa í mólendi, kjarri, fjallshlíðum eða mögru graslendi.

## Útlit
Þal dílaskófar er stórt, um 10-20 cm í þvermál með ávala sepa 2-4 cm í þvermál. Liturinn er fagurgrænn í vætu en grágrænn eða grábrúnn í þurrki. Efra borð þalsins en alsett dökkbláum eða svartleitum dílum sem standa aðeins upp úr þalinu. Í dílunum eru bláþörungar en í græna hluta þalsins eru grænþörungar.

Dílaskóf hefur skýrt æðanet á neðra borði þalsins og greinist þannig frá flannaskóf.

## Samlífi
Dílaskóf er hýsill fyrir smásveppinn *[[Pyrenidium actinellum]]* á Íslandi.

## Nytjar
Dílaskóf var áður fyrr höfð í graut.

## Efnasambönd
Dílaskóf framleiðir fléttuefnasamböndin gyrófórinsýru, tenuiorin, methylgyrófórat og triterpensambönd.

## Heimildir
Elam

**Elam** var fornmenning sem stóð frá um 2700 f.Kr. til 539 f.Kr. við Persaflóa þar sem nú er vesturhluti Írans og brot af suðurhluta Íraks. Höfuðborg Elam var fyrst Ansjam og síðar Susa. Elamíska var stakmál, óskylt persnesku. Hún var rituð með fleygrúnum. Elam atti kappi við önnur ríki á írönsku hásléttunni og náði hátindi sínum þegar Assýríumenn sigruðu Babýlóníumenn á 12. öld f.Kr. Nokkrum öldum síðar féll Elam líka í hendur Assýríumanna og síðar íranskra þjóða á borð við Meda og Persa. Elamíska var áfram töluð í Persaveldi og menning Elam hafði áhrif á persneska menningu.
Hraunbreyskja

**Hraunbreyskja** (fræðiheiti: *Stereocaulon vesuvianum*) er runnflétta sem vex á blágrýti. Hún er mjög algeng á Íslandi og er sérstaklega áberandi í frumframvindu í nýjum hraunum. Hún er ríkjandi tegund í hraunum inn til landsins þar sem grámosi vex ekki.

## Útlit og greining
Hraunbreyskja er yfirleitt um 1,5 sentimetri á hæð og getur verið mjög misgreinótt. Hún er hvít eða grá og getur myndað þétta brúska. Hraunbreyskja er náskyld öræfaosti og líkist honum mjög í útliti. Hægt er að greina hraunbreyskju frá flestum öðrum fléttum á því að þalvörtur hennar eru hnöttóttar með dökkri laut í miðju.

Þalsvörun hraunbreyskju er K+ gult, C-, KC- og P+ laxagult.

## Útbreiðsla
Hraunbreyskja nemur hraun mjög fljótlega eftir tilurð og vex á berri klöpp. Hún er mjög algeng á Íslandi, sérstaklega þar sem grámosi hefur ekki náð að mynda breiður yfir hraunið. Útbreiðsla hraunbreyskju nær um allan heim að Ástralíu og Suð-Austur Asíu undanskildum.

Hraunbreyskja var ein af fyrstu fléttunum til að finnast í Surtsey árið 1970 en hinar tvær voru deiglugrotta (*Trapelia coarctata*) og skeljaskóf (*Placopsis gelida*). Ári seinna fannst hraunbreyskja víða um Surtsey sem bendir til þess að gró hennar berist mjög greiðlega með vindi frá meginlandi Íslands.

## Áhrif á undirlag
Rannsóknir á hrauni úr eldgosinu árin 1730-1736 á Lanzarote hafa leitt í ljós að hraunbreyskja örvar veðrun hraunsins allt að sextánfallt miðað við bert hraun. Veðrun hraunsins vegna hraunbreyskju stafar líklega af efnum sem hún gefur frá sér og leysa upp bergið. Rannsóknir á Hawaii benda til þess að hærri loftraki þar en á Lanzarote valdi því að veðrun hrauna vegna hraunbreyskju sé um tvöfalt hraðari þar en á Lanzarote.

## Notagildi
Hraunbreyskja hefur þann eiginleika að safna ýmsum mengunarefnum í vefi sína og gagnast mönnum þannig til þess að fylgjast með umhverfismengun vegna spilliefna.

### Á Íslandi
Hraunbreyskja er ein þriggja fléttna sem notaðar eru til þess að mæla flúor- og brennisteinsmengun frá Járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga. Hinar tvær flétturnar eru snepaskóf (*Parmelia saxatilis*) og klettastrý (*Ramalina subfarinacea*).

### Erlendis
Hraunbreyskja sem vex við rætur Vesúvíusar á Sikiley er notuð til þess að fylgjast með niðurbroti geislavirkra efna sem bárust um Evrópu eftir kjarnorkuslysið í Tsjernobyl 1986. Hraunbreyskjan safnaði þá geislavirkum samsætum sesíums og rúþens úr umhverfinu og geymdi í vefjum sínum. Niðurbrot þessara geislavirku efna er mælt reglulega til þess að meta hversu mikilla áhrifa gætir enn vegna kjarnorkyslyssins 1986.

## Efnafræði
Hraunbreyskja inniheldur þrjú þekkt fléttuefni: atranórin, stictinsýru og norstictinsýru.

## Heimildir

## Tenglar
* Flóra Íslands. Hraunbreyskja (*Stereocaulon vesuvianum*).
* Náttúrufræðistofnun Íslands. Hraunbreyskja (*Stereocaulon vesuvianum*).
Brúngresi

Brúngresi (fræðiheiti *Geranium phaeum*) er fjölært blóm af blágresisættkvísl. 

## Lýsing
Brúngresi verður 40 til 80 sm hátt, með stórum laufblöðum í breiðri hvirfingu. Þau eru djúpflipótt og skiftast í 7 til 9 flipa sem eru sepóttir og gróftenntir. Oft eru brúnir blettir eða yrjur á efra borði sem mynda hálfhring innan við blaðvikin. Blómin eru nokkur saman og vísa til hliðanna eða lútandi, oftast dökk-brúnrauð til fjólublá, sjaldan hvít.

## Útbreiðsla
Uppruni brúngresis er í Spáni, Ítalíu, Frakklandi, Sviss, Austurríki, Balkanskaga, Búlgaríu, Ungverjalandi, Tékklandi, Slóvakíu, Póllandi, Belarus, Rúmeníu og Úkraínu. Nú er það einnig ílent á Bretlandseyjum, Hollandi, Belgíu og Norðurlöndunum.

## Ræktun
Brúngresi er auðræktað og harðgert. Þykir frekar sérkennilegt en fallegt. Er til dæmis afbrigðið 'Samobor' ræktað vegna blaðlitar. Önnur afbrigði eru 'Album', 'Joan Baker', 'Lily Lovell' 'Samobor' Strangman, 'Variegatum'.

## Tilvísanir

* Flóra Norðurlandanna
* Lystigarður Akureyrar
Medar

**Medar** voru írönskumælandi þjóð sem hóf að setjast að í fjöllunum í norðvesturhluta þess svæðis sem í dag er Íran undir lok 2. árþúsundsins f.Kr. Þeir voru með fyrstu írönsku þjóðflokkunum sem fluttust til svæðisins í kjölfar Bronsaldarhrunsins milli 1200 og 1150 f.Kr. Ríki þeirra var kallað Medía og tungumálið medíska, en engir textar hafa fundist á því máli. Medía stóð þar sem nú eru landið Aserbaísjan, Íranska Kúrdistan og vesturhluti Tabaristan. 

Þjóðflutningar Meda áttu sér stað á sama tíma og Mið-Assýríuveldinu hnignaði. Að auki stóðu bæði Elam og Babýlónía veikt. Þegar Ný-Assýríuveldið reis féll Medía í hendur þeirra á valdatíð Adad-nirari 3. sem ríkti frá 811 f.Kr. til 783 f.Kr. Medar gerðu bandalag við aðra þjóðflokka gegn Assýríu og lögðu Níníve undir sig 612 f.Kr. Þar með hrundi Ný-Assýríuveldið og Medaveldið reis í þess stað með Ekbatana sem höfuðborg. Kýros mikli lagði þetta ríki undir Persaveldi um 550 f.Kr.
Manikeismi

**Manikeismi** (persneska: آیین مانی *Āyin-e Māni*; kínverska: 摩尼教; pinyin: Móní Jiào; xiao'erjing: موْنِ كِيَوْ) eru trúarbrögð sem íranski spámaðurinn Mani stofnaði á 3. öld í ríki Sassanída. Manikeismi gengur út á flókna tvíhyggju þar sem veruleikinn er afsprengi átaka milli hinnar góðu, andlegu veraldar ljóssins og hinnar illu, efnislegu veraldar myrkursins. Saga mannsins gengur út á það að ljósið hverfur smám saman úr efnisheiminum og snýr aftur til veraldar ljóssins þaðan sem það kom. Manikeismi á sér rætur í mesópótamískum gnostisisma. 

Manikeismi varð fljótt vinsæll meðal arameískumælandi og átti sitt blómaskeið frá 3. til 6. aldar. Um stutt skeið var manikeismi aðalkeppinautur kristni sem arftaki hefðbundinna rómverskra trúarbragða. Sassanídar bönnuðu manikeisma snemma og manikear voru ofsóttir af bæði kristnum og rómverskum yfirvöldum svo trúarbrögðin hurfu í kjölfarið í vesturhluta Rómaveldis. Síðar voru þeir einnig ofsóttir í Kína og í kalífaveldi Abbasída. Trúarbrögðin héldu lengst út í Kína þar sem þau voru stunduð fram á 14. öld. Hofið Cao'an í Fujian í Kína er talið vera eina manikeahofið sem varðveist hefur.

Sumir villutrúarhópar í Evrópu á miðöldum voru sakaðir um manikeisma. Þetta á við um katara í Vestur-Evrópu, pálista í Armeníu og bogómíla í Búlgaríu.
Ilmblágresi

***Geranium macrorrhizum*** Ilmblágresi/ Ilmgresi er harðger tegund blómstrandi fjölæringa í blágresisætt. 

Litningatala þess er 2n = 46.

## Útbreiðsla og búsvæði
Ilmblágresi er upprunnið úr suðaustur hluta Alpafjalla, Karpatafjöllum, Balkanskaga og Appennínafjöllum í 200 til 1700 m.y. sjávarmáli í kalkríkum jarðvegi.

## Lýsing
Ilmblágresi er 30 til 50 sm hátt með gildum jarðstönglum. Ilmandi blöðin eru djúpflipótt eða sepótt, ljósgræn og þéttsett kirtilhárum. Blómin eru smá (11mm), fölbleik. Einnig finnast afbrigði með hvít eða yfir í hárauð blóm.

## Ræktun og nytjar
Ilmblágresi er ræktað sem blómstrandi þekjuplanta. Ræktunarafbrigðin eru yfirleitt valin fyrir blómlit.
Það þolir vel skugga og misjafnan jarðveg.
Það er notað í jurtalækningum þar sem það hefur mikla örverueyðandi
 
eiginleika. Ilmolía er gerð úr því fyrir aromatherapy. Til viðbótar við ilmolíur, inniheldur það flavonoids, sesquiterpenes, phenolic acids, litarefni, vítamín, og steinsölt. Stór (eða mikilvægur) hluti ilmolíanna er sesquiterpene ketone germacrone.  
Á búlgörsku heita blágresi (Geranium) 'zdravec', sem einnig þýðir "heilsa". Plantan hefur verið nýtt í árhundruð til lækninga og í Balkanlöndunum haft orðspor fyrir að vera frygðaraukandi. Tinktúra með alkóhóli gefur olíu, sem kallast 'zdravec-olía'. Hún er notuð í ilmatnsframleiðslu sem burðarefni.

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
*Paghat's Garden: Ingwersen's Bigroot Geranium 
* Lystigarður Akureyrar
330 f.Kr.

**330 f.Kr.** var 70. ár 4. aldar fyrir Krists burð. Í Rómaveldi var það þekkt sem **ræðismannsár Crassusar og Vennos** eða sem árið **424 [[ab urbe condita]]**. 330 f.Kr. hefur verið notað frá því á miðöldum þegar farið var að notast við árin frá fæðingu Jesú Krists.

## Atburðir
* 20. janúar - Alexander mikli sigraði her Persaveldis undir stjórn landstjórans Ariobarzaness við Persahlið. Ariobarzanes hafði varist 17.000 grískum hermönnum með 700 ódauðlegum persneskum hermönnum í 30 daga.
* 30. janúar - Alexander mikli hélt inn í Persepólis.
* 17. júlí - Daríus 3. var myrtur af Bessusi landstjóra í Baktríu.

## Fædd

## Dáin
* 17. júlí - Daríus 3. Persakonungur (f. um 380 f.Kr.).
* Agis 3. konungur Spörtu.
* Parmenion, makedónskur herforingi.
* 14. ágúst - Kidinnu, kaldeskur stjörnufræðingur.
Æðsti leiðtogi Írans

**Æðsti leiðtogi Írans** (persneska: رهبر ایران‎‎, *rahbar-e iran*), stundum kallaður **æðsti leiðtogi írönsku byltingarinnar** (رهبر معظم انقلاب اسلامی, *rahbar-e mo'azzam-e enghelab-e eslami*) stundum kallaður **æðstiklerkur** eða **erkiklerkur Írans** utan landsins, er þjóðarleiðtogi Írans og hæst setti stjórnmála- og trúarleiðtogi landsins. 

Staðan var búin til eftir írönsku byltinguna í samræmi við hugmyndina um lögspekingaræði í íslam. Upphaflega var gert ráð fyrir að æðsti leiðtoginn væri æðstiklerkur (*marja*') samkvæmt tólfungaútgáfu sjía íslam úsúla en því var breytt árið 1989 þannig að leiðtoginn þyrfti aðeins að vera íslamskur fræðimaður og gæti verið lægra settur en æðstiklerkur.

Í Íran hafa verið þrír æðstu leiðtogar frá upphafi: Ruhollah Khomeini, Ali Khamenei og Mojtaba Khamenei (núverandi). 

## Tengt efni
* Forseti Írans
Forseti Írans

**Forseti Írans** er stjórnarleiðtogi Írans. Hann er hæst setti stjórnmálamaður landsins sem er kjörinn í almennum kosningum en heyrir undir æðsta leiðtoga Írans sem er þjóðhöfðingi landsins. Forsetinn er yfirmaður framkvæmdavaldsins og hefur vald til að gera samninga við erlend ríki, sjá um fjármál ríkisins og ráðningar, og skipa ráðherra háð samþykki Íransþings. Æðsti leiðtoginn hefur samt bein áhrif á utanríkisstefnu, herinn og kjarnorkuáætlun landsins. 

Forsetinn er kosinn til fjögurra ára í senn og má ekki sitja lengur samfellt en tvö kjörtímabil. Núverandi forseti er Masoud Pezeshkian sem tók við embætti árið 2024. 

## Listi yfir forseta Írans

## Tilvísanir
Íransþing

**Íransþing**, **Majlis** eða formlega **íslamska ráðgjafarþingið** (persneska: مجلس شورای اسلامی‎‎ *Majles-e Showrā-ye Eslāmī*) er löggjafarþing Írans. Það er skipað 290 þingmönnum. Þar af eru fjórtán sæti frátekin fyrir trúarlega minnihlutahópa. Þingið var sett á stofn í stjórnarskrá Írans frá 1906 og sat upphaflega í tveimur deildum. Konur fengu kosningarétt og kjörgengi til Íransþings í Hvítu byltingunni árið 1963. Eftir írönsku byltinguna 1979 var öldungadeildinni skipt út fyrir Vaktmannaráðið sem hefur neitunarvald gagnvart löggjöf þingsins á grundvelli stjórnarskrárinnar og íslamskra laga.
Borgarfjarðarbrúin

**Borgarfjarðarbrúin** er 520 metra löng tvíbreið brú yfir Borgarfjörð við Borgarnes. Brúin var opnuð 13. september árið 1981. Hringvegurinn liggur um brúna en hún stytti hann um 11 kílómetra en Hvítárbrú hafði verið notuð frá 1928. Borgarfjarðarbrúin er næstlengsta brú landsins eftir aðeins Skeiðarárbrúnni.
Fagurblágresi

**Fagurblágresi** (fræðiheiti *Geranium himalayense*) er lágvaxinn fjölæringur af blágresisætt. 

## Útbreiðsla og búsvæði
Fagurblágresi vex í 3700 til 4400 m.y. sjávarmáli í suður og vestur Tíbet, Afghalnistan, norður Indlandi, Kashmir, Nepal og Pakistan. 

## Lýsing
Fagurblágresi verður frá 9 til 32 sm á hæð, skriðult með stórum (1,4 til 2,1 sm) blá-fjólubláum blómum og djúpskornum blöðum.

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
*Lýsing í Flora of China. 
*Lýsing í Flora of Pakistan. 
* Lystigarður Akureyrar
Shimon Peres

**Shimon Peres**  (fæddur 2. ágúst 1923 sem Szymon Perski, dáinn 28. september 2016) var pólsk-ættaður ísraelskur stjórnmálamaður. Hann var einn af stofn­end­um rík­is­ins og gegndi mörgum af helstu embætt­um Ísraels og var: For­seti, for­sæt­is­ráðherra, ut­an­rík­is­ráðherra og varn­ar­málaráðherra. Auk þess var hann um tíma fjár­málaráðherra og sam­gönguráðherra. 

Árið 1994 hlaut hann friðarverðlaun Nóbels ásamt Yitzhak Rabin og Yasser Arafat fyrir friðarviðræður milli Ísraels og Palestínu.
Árið 2016 fékk Peres hjartaáfall og var lagður inn á gjörgæslu. Hann lést í kjölfar þess.

Peres var fulltrúi fimm flokka á Knesset-þinginu: Mapai, Rafi, the Alignment, Labor og Kadima.

## Tilvísanir
Valtýr Pétursson

**Valtýr Pétursson** (27. mars 1919 – 15. maí 1988) var íslenskur listmálari og einn af frumkvöðlum módernisma og abstraktlistar í íslenskri myndlist. Einnig var hann myndlistargagnrýnandi og tók mikinn þátt í félagsstarfi myndlistarmanna.
## Fjölskylda og æska
Valtýr var einkasonur hjónanna Þórgunnar Árnadóttur og Péturs Einarssonar, kennara á Grenivík.  Hann missti snemma báða foreldra sína, en ólst upp í Reykjavík hjá móðursystur sinni Gunnhildi Árnadóttur og Ólafi Guðmundssyni, útgerðarmanni. 16 ára gamall réði hann sig til sjós og var í siglingum næstu 9 ár auk ýmissa annarra umsvifa, m.a. var hann með útgerð vörubíla við flugvallargerð Breta 1941.  Valtýr byrjaði snemma að teikna og mála, lærði tréskurð hjá Geir Þormar á Akureyri kornungur og fór í teikniskóla Björns Björnssonar í Reykjavík 1934-1936.  Varðveitt eru verk eftir hann ársett 1934 –1937, olíumálverk og einnig margar skipateikningar.  Engin verk eftir Valtý frá árunum 1939 – 1944 eru varðveitt svo að vitað sé.  Hann hafði löngun til að verða rithöfundur og hafa geymst sögur og sögubrot frá þessum árum.  
## Ferill
Árið 1944 hélt Valtýr til  í viðskiptanám að áeggjan fóstra síns.  Hann hóf einnig listnám hjá  í Boston, tók að aðhyllast dulspeki og teiknaði furðuverur og tók síðan þá ákvörðun að verða listamaður eftir heimsókn í Museum of Modern Art í New York. 1945 – 1949 málaði Valtýr af miklum krafti, m.a handskreytti hann ljóðabækur Steins Steinars með súrrealistiskum myndum, en fór svo að aðhyllast abstrakt list sífellt meira.  Valtýr, Kjartan Guðjónsson og Jóhannes Jóhannesson fengu Þorvald Skúlason, Nínu Tryggvadóttur, Gunnlaug Scheving, Snorra Arinbjarnar og Tove og Sigurjón Ólafsson til að taka þátt í Septembersýningu, þeirri fyrstu af fjórum alls, 1947, 1948, 1951 og 1952.  Sýningarnar voru mjög umdeildar og voru gerð hróp að listamönnunum á götum úti. Vorið 1949 settist Valtýr í  í Flórens, Ítalíu.  Um haustið hélt hann til Parísar að skoða söfn og sýningar í höfuðborg listanna. Haustið 1950 hélt Valtýr sína fyrstu einkasýningu í Galleri Gizard í París.  Valtýr var í París til áramóta 1950/1951, en heimsótti borgina oft á lífsleiðinni.   Á Septembersýningunni 1951 sýndi Valtýr fyrstu strangflatarmynd sem sýnd var á Íslandi.  Árið 1956 lærði Valtýr mósaíkgerð hjá  í París og í framhaldi var hann fenginn til að gera veggskreytingar úr mósaík í nýbyggingu Kennaraskólans við Stakkahlíð.
Um ævina hélt Valtýr 29 einkasýningar og tók þátt í rúmlega 100 samsýningum á löngum ferli sínum. Málverk Valtýs breyttust mjög eftir því sem tíminn leið, en segja má að sjómennska æskuáranna birtist í flestum liststefnum sem hann aðhylltist, í dulspeki, í geometriu, í tassisma og í fígúratífu málverki.
Valtýr var myndlistargagnrýnandi Morgunblaðsins frá 1952 til dauðadags og liggja eftir hann um 900 greinar sem birtust í blaðinu.  Hann var gjaldkeri Félags íslenskra myndlistarmanna frá 1951 – 1969 og formaður 1969 – 1973.

## Tilvísanir
Vetrarólympíuleikarnir 1976

**Vetrarólympíuleikarniar 1976** voru 12. vetrarólympíuleikarnir sem voru haldnir í Innsbruck í Austurríki. Þetta var í annað skiptið sem leikarnir voru haldnir í Innsbruck. Íþróttafólk frá Sovétríkjunum vann langflest verðlaun, eða 27 verðlaun, þar af 13 gullverðlaun, í skíðagöngu, skíðaskotfimi, listdansi á skautum og íshokkíi.
Skálmöld

**Skálmöld** er íslensk þungarokkshljómsveit sem stofnuð var árið 2009. Sveitin spilar þjóðlaga- eða víkingaþungarokk.

Snæbjörn Ragnarsson og Björgvin Sigurðsson stofnuðu hljómsveitina sem áhugamál en ákváðu þó að taka upp plötu. Íslenskar plötuútgáfur sýndu þeim ekki áhuga en færeyska plötufyrirtækið Tutl ákvað að gefa út fyrstu plötu þeirra; *Baldur*. 

Árið 2011 samdi hljómsveitin við plötuútgáfuna Napalm Records og þá fóru hjólin að snúast. Hljómsveitinni var boðið að spila á þungarokkshátíðum og tónleikaferðalögum um Evrópu. Platan Baldur var endurútgefin.

Árið 2013 lék hljómsveitin með Sinfóníuhljómsveit Íslands á tónleikum í Hörpu. Textar Skálmaldar eru samdir af Snæbirni Ragnarssyni sem notast við bragfræði og eru undir áhrifum frá Íslendingasögum.

Árið 2019 ákvað hljómsveitin að hætta í óákveðinn tíma til að sinna öðrum verkefnum meðlima sem setið höfðu á hakanum. Sveitin kom með nýja plötu árið 2023, *Ýdalir*.

## Meðlimir
*Björgvin Sigurðsson – söngur og gítar
*Baldur Ragnarsson – gítar og söngur
*Snæbjörn Ragnarsson – bassi og bakraddir
*Þráinn Árni Baldvinsson – gítar og bakraddir
*Gunnar Ben – hljómborð, óbó og söngur
*Jón Geir Jóhannsson – trommur og söngur

## Breiðskífur
*2010: Baldur
*2012: Börn Loka
*2014: Með vættum
*2016: Vögguvisur Yggdrasils
*2018: Sorgir
*2023: Ýdalir

## Tónleikaplötur
*2013: Skálmöld og Sinfóniuhljómsveit Íslands
*2020: 10 Year Anniversary - Live in Reykjavík

## Tenglar
Heimasíða
Sissel Kyrkjebø

**Sissel Kyrkjebø** (fædd 24. júní 1969 í Björgvin) er norsk sópransöngkona. Tónlist hennar spannar þó einnig popptónlist og þjóðlagatónlist.
Hún syngur aðallega á norsku og ensku en hefur spreytt sig á ýmsum tungumálum, þar á meðal íslensku. Hún hóf feril sinn í barnakór og vann síðar söngvakeppni tíu ára gömul.

Sissel söng opnunarlag Vetrarólympíuleikanna í Lillehammer. Hún hefur nokkrum sinnum haldið jólatónleika á Íslandi.

## Tilvísanir
Rodrigo Duterte

**Rodrigo Roa Duterte** (fæddur 28. mars, 1945) er filippseyskur stjórnmálamaður og fyrrverandi forseti Filippseyja. Hann tók við embætti árið 2016 og var kosinn með 39% atkvæða. Áður var hann borgarstjóri borgarinnar Davaó á Mindanao-eyju í 22 ár.

Duterte hefur verið gagnrýndur af mannréttindasamtökum og Sameinuðu þjóðunum fyrir aftökur á fíkniefnasölum og fíkniefnaneytendum.
Duterte hefur látið frá sér umdeild ummæli. Á fundi ASEAN-ríkja og annarra landa kallaði hann Barack Obama Bandaríkjaforseta *hóruson*.
Hann hefur sagst vilja drepa jafnmarga fíkla og Hitler gerði við gyðinga.  Duterte hefur viðurkennt að hafa myrt þrjá meinta glæpamenn þegar hann var borgarstjóri.

Forseti Filippseyja má aðeins sitja eitt sex ára kjörtímabil en lengi voru vangaveltur um að Duterte myndi bjóða sig fram í embætti varaforseta til þess að halda völdum að lokinni forsetatíð sinni. Í október 2021 tilkynnti Duterte hins vegar að hann ætlaði ekki að bjóða sig fram til varaforseta árið 2022 og myndi hætta afskiptum af stjórnmálum. Dóttir hans, Sara Duterte, bauð sig fram og var kjörin varaforseti Filippseyja.

Duterte var handtekinn í Maníla þann 11. mars 2025 vegna handtökuskipunar Alþjóðlega sakamáladómstólsins gegn honum. Dómstóllinn grunar Duterte um að hafa framið glæpi gegn mannúð með eiturlyfjastríði sínu. Duterte var í kjölfarið framseldur í vörslu dómstólsins í Haag.

Dutere var kjörinn borgarstjóri Davaó á ný þann 13. maí 2025, þrátt fyrir að vera staddur í gæsluvarðhaldi í Haag.

## Tenglar
* 

## Tilvísanir