open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Führer

***Führer*** er þýskt orð og titill sem þýðir *foringi* eða *leiðtogi* á íslensku, og er í almennu tali tengt við Adolf Hitler, einræðisherra Þýskalands nasismans á árunum 1933 til 1945. Hitler tók fyrst upp titilinn þegar hann gerðist formaður þýska Nasistaflokksins árið 1921. Þegar hann var skipaður kanslari Þýskalands af Paul von Hindenburg forseta, þann 30. janúar árið 1933, fóru fylgismenn hans að tala um hann sem *foringja* Þýskalands og þýsku þjóðarinnar (þýska: *Führer des Deutschen Reiches und Volkes*), sérstaklega eftir að Hindenburg forseti lést þann 2. ágúst árið 1934, og Hitler tók við forsetaembættinu (ásamt því að vera kanslari). Þegar þessi tvö embætti ríkisstjórnarleiðtoga annars vegar og þjóðhöfðingja hins vegar, voru sameinuð, tók Hitler upp formlega titilinn „foringi og ríkiskanslari“ (þýska: *Führer und Reichskanzler*).

Nú á dögum er orðið og titillinn *Führer*, á öðrum tungumálum en þýsku, svo sterklega tengt við Hitler að það er eiginlegt samheiti við manninn. Ef talað er um *Führer*, er nánast undantekningarlaust átt við Hitler. Á íslensku getur orðið *foringi*, sérstaklega ef það er með greini; *foringinn*, einnig haft ákveðna skírskotun til Hitlers. Á þýsku er orðið hins vegar oft notað í hinni upprunarlegu merkingu, fyrir almennan leiðtoga eða foringja, sem þarf ekki að vera Hitler, þó að orðið hafi vissulega mjög sterka skírskotun.

Titillinn *Führer* á sér ýmsar samsvaranir í öðrum einræðisríkjum. Á stjórnarárum sínum í Ítalíu var Benito Mussolini kallaður *Il Duce*, sem líkt og *Führer* merkir „foringinn“ á ítölsku. Francisco Franco var gjarnan kallaður *El Caudillo*, sem hefur svipaða merkingu á spænsku. Jósef Stalín var stundum kallaður titlinum *Vozhd* (rússneska: Вождь), sem hefur sömu merkingu, en sá titill náði ekki eins mikilli útbreiðslu og gælunöfn Hitlers eða Mussolini.
Elfdælska

**Elfdælska** (*övdalsk* eða *övdalską*, sænska: *älvdalska* eða *älvdalsmål*) er austurnorrænt tungumál talað í Älvdalen, í héraðinu Dölum í Svíþjóð. Um tvö til þrjú þúsund manns tala elfdælsku. Eins og önnur norræn tungumál á elfdælska rætur sínar að rekja til fornnorrænu, en hún þróaðist frekar einangruð frá miðöldum og telst nánari fornnorrænu en hin skandinavísku málin. Elfdælsk málfræði er nokkuð svipuð þeirri íslensku, til dæmis hafa föll varðveist og sagnbeygingar eru flóknari en í sænsku. Þó að elfdælskan hafi haldið við mörgum gömlum málfræðilegum fyrirbærum hafa nýjungar í málinu líka þróast.

Frá hljóðfræðilegu sjónarhorni er elfdælska frekar svipuð sænsku og norsku hvað varðar fjölda og eiginleika sérhljóða, en nefmælt sérhljóð eru líka til í málinu. Tannbergsmælt önghljóð /ð/ hefur líka varðveist, en það er horfið frá öllum öðrum norrænum málum nema dönsku og íslensku. Áherslan er yfirleitt á fyrsta atkvæði orðs.

Elfdælska hefur verið talin mállýska sænsku, en er yfirleitt í dag talin aðskilið tungumál. Munurinn á elfdælsku og sænsku er meiri en á sænsku og norsku.

## Heimildir
Dalir (Svíþjóð)

**Dalir** (sænska: *Dalarna*), gjarnan kallaðir **sænsku Dalirnir**, eru sögulegt hérað (kallað *landskap* á sænsku) í Mið-Svíþjóð, í norðurhluta Svíaríkis. Dalirnir liggja að héröðunum Herjadal, Helsingjalandi, Gästriklandi, Vesturmannalandi og Vermalandi. Héraðið á líka landamæri við Noreg til vesturs. Héraðið svarar að mestu leyti til samnefndrar sýslu. Svæðið var á forníslensku nefnt **Járnberaland**. 

Dalirnir eru vinsæll ferðamannastaður meðal Svía. Þar eiga margir sumarhús en þeir fara þangað og njóta góðra veiðivatna, fallegra tjaldsvæða og stórra skóga. Mikil virðing er borin fyrir hefðbundnum matvælum sem eru framleiddir í héraðinu. 

Í vesturhluta Dalanna, eins og í Älvdalen og Lima, tala sumir elfdælsku. Hún er sér tungumál, en áður taldist hún mállýska sænsku.
Héruð í Svíþjóð

Svíþjóð skiptist í 25 héruð. Þau eiga uppruna sinn í forsögulegum tíma. Á 17. öld urðu sýslurnar í staðinn opinberar stjórnsýslueiningar. Héruðin hafa þó ennþá opinbera stöðu, sem lýsir sér á opinberum skjaldarmerkjum og í hertogatitlum kóngafólksins. Héruðin gegna líka hlutverki í menningararfi Svía.

## Saga
Í Svíþjóð eru 25 héruð (*landskap*) sem eiga rætur sínar að rekja til forntímans, en líklegt er að þau séu eldri en Svíþjóð sem ríki. Jafnvel á miðöldum störfuðu mörg héruð (þau nefndust líka „lönd“) sem sjálfstæðar stjórnareiningar með sér héraðslög og þing. Héruðin öll tilheyra einum af þremur landshlutum: Gautland, Svíaríki og Norðurland. Þar að auki var Finnland, sem var hluti af Svíþjóð til ársins 1809. Norðurhluti Finnlands tilheyrði Norðurlandi og afgangurinn „Austurlandi“; miðaldaorð yfir nútímalega Finnland sem fór úr tísku á tíma Kalmarsambandsins.

## Héruð
Tannbergsmælt önghljóð

**Tannbergsmælt önghljóð** getur átt við:
* Raddað tannbergsmælt önghljóð, /ð/ eins og í *ba*'ð***
* [[Óraddað tannbergsmælt önghljóð]], /θ/ eins og í ***þ*'úsund*
Áhersla

Í málvísindum er **áhersla** sú vigt sem lögð er á ákveðið atkvæði í orði, eða ákveðin orð eða frasa í setningu. Áhersla felur í sér samspil þriggja þátta: styrks, tónhæðar og lengdar.

Áhersla sem lögð er á orðahluta heitir **orðaáhersla**. Í sumum málum er *föst áhersla*, það er að segja að áherslan fellur alltaf á sama atkvæði orðs, til dæmis á fyrsta eða næstsíðasta. Í öðrum málum er *breytileg áhersla* og ekki er hægt að spá á hvaða átkvæði áherslan fellur í ákveðnu orði. Stundum er hægt að greina á milli tveggja stiga áherslu: *aðaláherslu*, sem er táknuð með [ˈ], og *aukuáherslu*, sem er táknuð með [ˌ].

Sú áhersla sem lögð er á fjölda orða eða frasa heitir **setningaáhersla**. Ásamt hrynjanda og ítónun skipar áhersla hljómfall. Innan setningaáherslu er líka talað um **andstæðuáherslu**, það þegar áhersla er lögð á atkvæði eða orð til að undirstrika andstæðu við eitthvað annað sem hefur verið nefnt.

## Heimildir
Tvídepill

**Tvídepill** ( **¨** ) er stafmerki sem samanstendur af tveimur litlum punktum sem settir eru ofan á bókstaf, yfirleitt sérhljóð. Sé bókstafurinn *i* eða *j*, kemur tvídepillinn í staðinn fyrir staki depilinn sem er venjulega fyrir ofan bókstafinn.

Tvídepillinn er heiti yfir tákn sem er notað í tvískiptum tilgangi: annars vegar til að tákna að tvö sérhljóð sem væru venjulega borin fram saman á að bera fram hvort fyrir sig, og hins vegar í þýsku til að tákna hljóðavíxl sem ríkir víðs vegar í málinu. Tvídepillinn er líka notaður á öðrum tungumálum til að tákna ákveðin sérhljóð, í sumum tilfellum þau hljóð sem hann táknar í þýsku. Sem dæmi má nefna bókstafina *ä* og *ö* á sænsku, sem eru bornir fram svipað og samsvarandi þýskur bókstafirnir; og íslenski stafurinn *ö*, sem táknar kringt sérhljóð.
Quonset-braggi

**Quonset-braggi** er bandarísk gerð af bragga sem byggir á hinum bresku Nissen-bröggum sem framleiddir voru í Bretlandi á tímum fyrri heimstyrjaldarinnar. Milli 150 þúsund til 170 þúsund Quonset-braggar voru framleiddir fyrir bandaríska herinn og seldir til almennings við stríðslok.

Upphaflega voru braggarnir 5 m x 11 m með stálbogum þar sem radíus var 2,4 m. Hliðarnar voru úr bárujárnsplötum og framhlið og bakhlið úr spónaplötum með dyrum og gluggum. Braggarnir voru einangraðir með viðargólfum og voru settir á steyptan grunn eða beint á jarðveg. Einnig voru framleiddar aðrar gerðir og stærðir og voru algengasta 6m x 15 m með 3 m radíus en það þýddi að nýtanlegur gólfflötur varð 67 m² og 1,2 m langt bíslag við báða enda.  Aðrar stærðir voru 6 m x 12 m og birgðageymslur sem voru 12 m x 30 m. 
Quonset braggar frá stríðstímum standa víða ennþá sem útihús í sveitum en einnig sem stríðsminjasöfn.

## Tenglar

* History of Quonset Hut  
* Quonset Huts 
* Quonset Huts 
* Quonset Hut 
* Quonset Huts, At National Airport, Arlington, Arlington County, VA at the Historic American Buildings Survey
Angurmannaland

**Angurmannaland** (sænska: *Ångermanland*) er hérað í norðurhluta Svíþjóðar. Það liggur að Lapplandi, Vesturbotni, Helsingjabotni, Medelpad og Jamtalandi. Angurmannaland heyrir til landshlutanum Norðurlandi. Heitið á rætur sínar að rekja til fornsænska orðsins *anger* sem þýddi „fjörður“. 

Flatarmál Angurmannalands er 19.800 km² en um það bil 1.000 km² þar af er vatn. Það er sjötta stærsta hérað Svíþjóðar.
Austur-Gautland

**Austur-Gautland** (sænska: *Östergötland*) er hérað í Svíþjóð. Það liggur að Smálöndum, Vestur-Gautlandi, Närke, Suðurmannalandi og Eystrasalti. Það heyrir til landshlutanum Gautland.

Flatarmál héraðsins er 9.979 km².
Upphandleggsbein

**Upphandleggsbein** (fræðiheiti: *humerus*) er langt bein í beinagrind mannsins en það nær frá öxl að olnboga.  Upphandleggsbein er lengsta og stærsta bein í efri útlimum. Það tengir herðablað við framhandlegginn, sem samanstendur af sveif og olnbogabeini.
Listi yfir bein í beinagrind mannsins

**Listi yfir bein í beinagrind mannsins**. Í beinagrind fullorðins manns eru 206 bein, en þau eru 270 við fæðingu. Með tíma bræða sum beinanna saman. Hér eru lítil bein eins og sesambein og hljóðbein (litlu beinin í eyranu) ekki talin með.

Oft er vísað í töluna 206 þegar talað er um fjölda beina í mannslíkamanum, en það er frekar sérkennilegt hvernig komst er að þessari tölu. Beinafjöldinn svarar til fullorðins einstaklings, en fjöldi beina í beinagrindinni er mismunandi eftir aldri. Nokkur bein sameinast, en venjulega lýkur þessum ferli á þriðja áratugi lífsins. Auk þess eru andlitsbein og höfuðkápubein talin sér, þó að þau séu eðlilega sameinuð. Nokkur sesambein, svo sem baunarbein, teljast með, en önnur ekki. 

Í einstaklingum geta verið fleiri eða færri bein samkvæmt líffærafræðilegum breytileika. Meðal algengustu afbrigðanna eru auka rifbein og lendaliðir. Fjöldi sesambeina er líka mismunandi eftir einstaklingum.

## Bein
Heitin eru gefin fyrir á íslensku, en víðs vegar um heiminn eru latnesk fræðiheiti notuð.

### Hryggsúla
* hryggjaliðir í hryggsúlu (26 bein)
** hálsliðir (7)
** brjóstliðir (12)
** lendaliðir (5)
** spjaldbein (5 við fæðingu, sameinast í eitt)
** rófubein (4 við fæðingu, sameinast í eitt)

### Bringa
* bringubein (1)
* rifbein (24, í 12 pörum), þar á meðal:
** 7 pör af heilrifum, sem eru tengd við bringubein (1. – 7. pörin)
** 3 pör af skammrifum, sem eru tengd hvert öðru og 7. parinu með brjóski
** 2 pör af lausarifum, sem eru ekki tengd neinum öðrum beinum

### Höfuð
* höfuðkúpa
** kúpubein (8)
*** hnakkabein
*** hvirfilbein (2)
*** ennisbein
*** gagnaugabein (2)
*** fleygbein (telst stundum til andlitsupkúpu)
*** sáldbein (telst stundum til andlitskúpu)
** andlitskúpa
*** nefbein (2)
*** kinnkjálki (2)
*** tárabein (2)
*** kinnbein (2)
*** gómbein (2)
*** neðri nefskel (2)
*** plógur
*** kjálki
*** málbein
** í miðeyrum (3 × 2):
*** hamrar
*** steðjar
*** ístöð

### Handleggur
* upphandleggur
** viðbein
** herðablað
** upphandleggsbein
** öln
** sveif
* hönd (54 bein, 27 í hvorri hendi)
** úlnliður
*** nökkvabein (2)
*** mánabein (2)
*** strýtubein (2)
*** baunarbein (2)
*** geirstúfsbein (2)
*** geirstúflingsbein (2)
*** kollbein (2)
*** krókbein (2)
** miðhönd (5 × 2)
** fingurkjúkur 
*** nærkjúkur fingurs (5 × 2)
*** miðkjúkur fingurs (5 × 2)
*** fjarkjúkur fingurs (5 × 2)

### Leggur
* hlaun, sem samanstendur af mjaðmarbeini, setbeini og klyftabeini (2)
** spjaldbein og rófubein tengja hlaunið saman til að mynda mjaðmagrind
* lærleggur 
* hnéskel
* sköflungur
* dálkur
* fótur (52 bein, 26 í hvorjum fæti)
** hárist
*** hælbein (2)
*** vala (2)
*** bátsbein (2)
*** miðlægt kílbein (2)
*** millikílbein (2)
*** hliðlægt kílbein (2)
*** teningsbein (2)
** framrist
** tákjúkur
*** nærkjúkur táar (5 × 2)
*** miðkjúkur táar (4 × 2)
*** fjarkjúkur táar (5 × 2)

## Heimildir
Beðja

**Beðja** (fræðiheiti: *Beta vulgaris subsp. vulgaris*) er jurt af hélunjólaætt með þykka forðarót. Jurtin er yfirleitt tvíær og getur náð allt að 2 metra hæð. Laufin eru hjartalaga 5 til 20 sm löng á villtum jurtum en oft stærri á ræktuðum afbrigðum. Beðja vex villt í Suður- og Vestur-Evrópu. Ýmis afbrigði af beðju eru mikið ræktuð og er rótin notuð til vinnslu sykurs. Algengasta ræktaða afbrigðið er rauðrófa (e. *beet root*), stilkbeðja (e. *chard*), sykurrófa (e. *sugar beet*) og fóðurbeðja. Beðjur eru oftast djúprauðfjólublára á litinn.

Beðja hefur verið ræktuð um þúsundir ára. Þær voru lækningajurtir í Grikklandi til forna og Evrópu á miðöldum en þegar spínatræktun hófst í Evrópu dvínuðu vinsældir þeirra. Afbrigðið *cicla* er rækt vegna blaðanna og er venjulega soðin eins og spínat. Stilkbeðja er oftast notuð eins og grænmeti í sérstökum réttum en sum afbrigði eru ræktun vegna þess hve skrautleg þau eru. Neysla á beðju getur valdið því því að þvag verður bleikt á litinn. Allir hlutar beðju innihalda oxalsýru.
## Tenglar

*Cultural Information on Beets for the Home Garden 
* PROTAbase on ''Beta vulgaris'' 
* ''Beta vulgaris craca'' - Plants For a Future Database entry
* 
* Sorting Beta names - multilingual listing of the Beta species
Hrímblaðka

**Hrímblaðka** (fræðiheiti: *Atriplex glabriuscula*) er jurt af hélunjólaætt. Hún vex eingöngu í sjávarfjörum.

## Heimildir
* Hrímblaðka (Lystigarður Akureyrar) 
* Flóra Íslands - Hrímblaðka
* Hrímblaðka
Höfuðborgarsvæði Danmerkur

**Höfuðborgarsvæði Danmerkur** (danska: *Region Hovedstaden*) er hérað í Danmörku sem nær yfir stærstan hluta Stór-Kaupmannahafnarsvæðisins á norðausturhluta Sjálands, auk eyjunnar Borgundarhólms. Þetta er fjölmennasta hérað Danmerkur með rúmlega 1,94 milljón íbúa (2025) í 29 sveitarfélögum. Stjórnsýslusetur héraðsins er í Hillerød. 

## Sveitarfélög

Það eru 29 sveitarfélög í héraðinu:

* Albertslund
* Allerød
* Ballerup
* Borgundarhólmur
* Brøndby
* Kaupmannahöfn
* Dragør
* Egedal
* Fredensborg
* Frederiksberg
* Frederikssund
* Furesø
* Gentofte
* Gladsaxe
* Glostrup
* Gribskov
* Halsnæs (áður Frederiksværk-Hundested)
* Helsingør
* Herlev
* Hillerød
* Hvidovre
* Høje-Taastrup
* Hørsholm
* Ishøj
* Lyngby-Taarbæk
* Rudersdal
* Rødovre
* Tårnby
* Vallensbæk

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Jimmie Åkesson

**Per Jimmie Åkesson** (f. 17. maí 1979) er sænskur stjórnmálamaður. Hann varð leiðtogi Svíþjóðardemókratanna árið 2005.
J/70

**J/70** er 7 metra (22,75 feta) kjölbátur með fellikili, ellefu feta löngu þilfari og lítilli káetu að framan. Hann er með útdraganlegu bugspjóti fyrir gennaker. Hann er gerður fyrir 3-5 manna áhöfn. J/70 er framleiddur af bandaríska fyrirtækinu J/Boats með höfuðstöðvar í Newport á Rhode Island. Báturinn kom fyrst á markað árið 2012 og hefur síðan þá náð nokkrum vinsældum sem kappsiglingabátur.
Paul von Hindenburg

**Paul Ludwig Hans Anton von Beneckendorff und von Hindenburg**, betur þekktur sem **Paul von Hindenburg** (2. október 1847 – 2. ágúst 1934), var prússnesk-þýskur hershöfðingi (marskálkur) og stjórnmálamaður, sem leiddi stríðsátak Þjóðverja í fyrri heimsstyrjöldinni (ásamt Erich Ludendorff) árin 1916-1918, og var forseti Þýskalands á árunum 1925-1934.

Hindenburg loftskipið var nefnt í höfuðið á honum.

## Æviágrip
Paul von Hindenburg komst fyrst í sviðsljósið, og öðlaðist frægð sem þýsk þjóðhetja, eftir að hafa leitt Þjóðverja til sigurs gegn Rússum í orrustunni við Tannenberg árið 1914, ásamt Ludendorff hershöfðingja. Árið 1916 var hann skipaður æðsti yfirmaður þýska keisarahersins (þýska: *Großer Generalstab*) á meðan Ludendorff var gerður að aðstoðarmanni hans, sem birgðastjóri þýska hersins (þýska: *Erster Generalquartiermeister*). Þangað til stríðinu lauk í nóvember árið 1918 með ósigri Þjóðverja, leiddu Hindenburg og Ludendorff stríðsátak Þjóðverja í fyrri heimsstyrjöldinni, og var þá um eiginlega herforingjastjórn að ræða. Vilhjálmi 2. Þýskalandskeisara var ýtt til hliðar og hann hafði lítið að segja um framgöngu stríðsrekstursins.

Eftir að þýska keisaraveldið leið undir lok í kjölfar ósigursins í stríðinu, og Weimar-lýðveldinu var komið á laggirnar í nóvemberbyltingunni 1918-1919, gerðist Hindenburg virkur í þýskum stjórnmálum. Hann bauð sig fram til forseta í forsetakosningunum árið 1925, og var kosinn forseti Þýskalands til sjö ára. Ludendorff hafði einnig boðið sig fram í sömu kosningunum, en þurfti að lúta í lægra haldi fyrir Hindenburg með aðeins 1,1% atkvæða. Í forsetakosningunum árið 1932 var Hindenburg endurkjörinn, en nasistaforinginn Adolf Hitler bauð sig einnig fram gegn honum í þeim kosningum, en þurfti að láta í minni pokann.

Upplausnarástand hafði ríkt í þýskum stjórnmálum frá því að kreppan mikla skall á árið 1929, og þann 30. janúar árið 1933 skipaði Hindenburg Hitler sem kanslara Þýskalands. Það var gert samkvæmt ráðum aðalsmannsins Franz von Papen, til að ná stjórn á ástandinu. Sú ákvörðun átti eftir að leiða til valdatöku nasista í Þýskalandi, endalok Weimar-lýðveldisins og stofnun Þriðja ríkisins. 

Hindenburg lést í embætti 2. ágúst árið 1934 úr lungnakrabbameini. Hitler tilkynnti þá að hann myndi taka við forsetaembættinu og gerast þjóðhöfðingi, ásamt því að vera kanslari. Þá tók hann upp formlega titilinn „foringi og kanslari“ Þýskalands (þýska: *Führer und Reichskanzler*), og gerðist endanlega einvaldur í Þýskalandi. 

## Tilvísanir
Froskur útgáfa

**Froskur útgáfa** er íslenskt bókaforlag sem sérhæfir sig í útgáfu myndasagna. Það hefur frá árinu 2005 séð um útgáfu myndasögublaðsins *Neo-Blek*, sem leysti af hólmi *Hasarblaðið Blek* sem hóf göngu sína árið 1996. Aðaleigandi og stjórnandi Frosks útgáfu er Jean Posocco, myndasöguhöfundur og teiknari sem fæddist í Frakklandi en hefur búið á Íslandi um langt árabil.

## Útgáfa
Bókaútgáfa Frosks hófst árið 1993 með íslenskri þýðingu á sögunni *Sam Pezzo* eftir *Vittorio Giradino*. Í kjölfarið hafa fylgt tugir bóka. Fjölbreytileiki einkennir útgáfuna. Þannig inniheldur bókaskráin frumsamdar íslenskar myndasögur, bæði eftir Jean Posocco sjálfan og eftir aðra listamenn, þýðingar á nýlegum evrópskum myndasögum (s.s. Lóu-bækurnar), útgáfur á eldri og þekktari titlum (s.s. Ástríki, Sval & Val, Strumpana, Lukku-Láka og Viggó viðutan) og fyrstu íslensku fræðibókina um myndasögur eftir Úlfhildi Dagsdóttur. Þá hefur Froskur gefið út tvær stuttar myndasögur um Múmínálfana og þrjár stærri bækur.
Stevia

**Stevia** er sætuefni sem notað er í stað sykurs. Það er unnið úr jurtinni *Stevia rebaudiana*.

## Tengill
* Fjögur náttúruleg sætuefni sem eru raunverulega holl.
Atferlisvísindi

**Atferlisvísindi** eru fræðigreinar sem rannsaka hugræna ferla og atferli manna og dýra með vettvangsathugunum, tilraunum og stærðfræðilíkönum. Atferlisvísindi eru stunduð innan sálfræði, líffræðilegrar sálfræði, afbrotafræði, mannfræði, félagsfræði, hagfræði og hugfræði.

Atferlisvísindi eru ein af aðalstefnum sem eru notaðar í nútímasálfræði. Upphafsmaður atferlisvísinda innan sálfræði er talinn vera John Broadus Watson.

## Tengt efni
* Atferlishyggja
Runnamura

**Runnamura** (fræðiheiti: *Dasiphora fruticosa* eða *Potentilla fruticosa*) er harðgerður og vindþolinn runni af rósaætt. Runnamura er garðplanta sem hefur verið lengi í ræktun, hún líkist að nokkru gullmuru. 

## Útlit
Blöð eru stakfjöðruð og fingruð og eru  3-5-7 smáblöð saman. Blaðjaðrarnir eru heilir og blöðin hærð á neðra borði. Greinar eru fíngerðar, uppréttar og þéttar. Börkur flagnar af gömlum greinum. Blómlitur er gulur, hvítur eða rauðleitur. Runnamuru er fjölgað með sumargræðlingum. Til eru nálægt 130 afbrigði af runnamuru. Hæst ná þær 1-1,5 metrum. Blómgun er síðsumars, frá júlí til september.

## Tengill
*Runnamurur - Kjarnaskogur.is

## Heimildir
* Runnamura - haustrunninn ómetanlegi, Blóm vikunnar Mbl. 17. október 2005
Tágamura

**Tágamura** (fræðiheiti *Potentilla anserina*), einnig nefnd silfurmura, er jurt af muruætt (Potentilla). Hún getur náð mikilli útbreiðslu í mikið beittum hrossahögum.

## Heimildir

* Áhrif beitar á gróðurfar og landslag 
*Tágamura (Argentina anserina)
Kauphöll

**Kauphöll** er skipulagður markaður þar sem salar og kaupendur geta keypt og selt verðbréf og skuldabréf á verðum sem markaðurinn fastsetur. Hrávörur og auðlindir svo sem olía og rafmagn eru líka keyptar og seldar í kauphöll. Kauphallir gera fyrirtækjum keypt að safna fjármagni og borga hluthöfum arðgreiðslur.

Fyrirtæki sem eru skráð í ákveðinni kauphöll geta gefið út hlutabréf, sem eru þá seld og keypt af öðrum. Auk þess er verslað með verðbréfasjoði, afleiður og skuldabréf. Fyrir tilkomu tölvuvæðra verslunarkerfa var verslað á einum stað, en í dag er hægt að selja og kaupa hvar sem er. 

Í kauphöll ræðast verð hlutabréfa af framboði og eftirspurn eins og í öðrum frjálsum mörkuðum.

## Kauphallir
* Kauphöllin í London
* Kauphöllin í Frankfurt
* Kauphöllin í New York
* Kauphöllin í Tókyó
* Kauphöll Íslands
Gullmura

**Gullmura** (fræðiheiti: *Potentilla crantzii*) er jurt af rósaætt. Blóm gullmuru líkjast sóleyjum en þau hafa rauðgulan blett neðst á krónublöðum og skerðingu í þeim á framan og tvöfaldan bikar. Blómin eru fimmdeild, og eru krónublöðin gul. Gullmura finnst hátt til fjalla og hefur fundist á Tröllaskaga í 1200 m hæð.

## Samlífi
Á Íslandi vex sveppurinn grasmúrgróungur (*Pleospora herbarum*) á dauðum vefjum ýmissa plöntutegunda, meðal annars á gullmuru.

## Tilvísanir
Engjamura

**Engjamura** (fræðiheiti *Potentilla erecta*) er smávaxin jurt af rósaætt. Hún minnir á gullmuru. Engjamura er sjaldgæf á Íslandi. Hún vex villt á jarðhitasvæði við Kirkjuból í Reykjafirði nyðri á Ströndum. Talið er að hún hafi borist þangað af mannavöldum. 

## Heimild
* Engjamura (Flóra Íslands)
Kviðsjá

**Kviðsjá** er lítil og mjó myndavél sem notuð er við skurðaðgerðir  þannig að myndavélinni er stungið inn í líkamann um gat sem yfirleitt er gert á nafla sjúklings. Myndavélin sendir svo myndir út á skjá sem skurðlæknir getur fylgst með á meðan á aðgerð stendur. Kviðsjáraðgerðir fara þannig fram að verkfærum er stungið inn um 2 - 4 göt sem gerð eru  á kviðvegginn. 

## Tengill
* Skurðaðgerðir með kviðsjá
Afrekshugur

***Afrekshugur*** (enska: *Spirit of Achievement*) er myndastytta eftir Nínu Sæmundsson (fædd: Jónína Sæmundsdóttir) frá árinu 1931. Það ár var Waldorf Astoria hótelið opnað á Manhattan í New York, eitt þeirra íburðarmestu í heiminum á sínum tíma og enn í hópi þeirra virtustu. Hóteleigendurnir efndu til samkeppni meðal myndhöggvara um táknmynd fyrir hótelið. Í þeirri keppni tóku 400 listamenn þátt og vann Nína með verki sínu *Afrekshugi*. Styttuna má finna á skyggni yfir inngang hótelsins á 301 Park Avenue í New York.

Afsteypa stytturnnar var sett upp í miðbæjargarðinum á Hvolsvelli árið 2023 til minningar um Nínu, sem fæddist í Fljótshlíð. .
Fimm krydda blanda

**Fimm krydda blanda** er blanda kryddjurta sem algengt er að nota í kínverskri matargerð. Í blöndunni eru blandað saman í jöfnum hlutföllum  kassíu/kanel, stjörnuanís, sichuanpipar, negul og fennikufræi. Í þessari kryddblöndu eru fimm bragðtegundir sætt, súrt og salt.

## Tenglar
* Mestnotuðu bragðefni í Kína
Kviðsjáraðgerð

**Kviðsjáraðgerð** er skurðaðgerð sem gerð er með því að stinga nokkur göt á kvið og stinga kviðsjá inn um eitt og læknisverkfærum til skurðagerðar gegnum önnur. Skurðlæknir fylgist mynd sem varpað er frá kviðsjá yfir á skjá.

## Heimildir
* Tómas Guðbjartsson, Er botnlangataka með kviðsjá betri en hefðbundin, opin botnlangataka?, Læknablaðið 2001/87
* Skurðaðgerðir með kviðsjá
Sichuanpipar

**Sichuanpipar** eða **aníspipar** er krydd sem einnig þekkt sem **kínverskur kóríander**, **kínapipar**, **rauður pipar**, **broddpipar**, **japanspipar** og **blómapipar**. Þessi pipar sem er þurrkað fræ af runna af glóaldinætt er algengt krydd í matargerð í Kína, Tíbet, Nepal og Indlandi. Í Japan er lauf runnans notað ferskt bæði sem krydd og til skrauts. 

Sichuanpipar er unninn úr að minnsta kosti tveimur tegundum af jurtum af ættinni zanthoxylum svo sem *Zanthoxylum simulans* og *Zanthoxylum bungeanum*. Jurtir sem sichuanpipar er unninn úr eru ekki skyldar þeim jurtum sem venjulegur pipar og chilipipar er unninn úr. Piparbragðið er mildara og sichuanpiparilmur minnir á mandarínuhýði og einiber.
Hettuapi

**Hettuapinn** (Cebus capucinus) er smár apaköttur sem má finna í Mið- og Suður-Ameríku, allt suður til Norður-Argentínu, sem og í Afríku. 

## Útlit
Hettuapar eru svartir og brúnir með hvítar axlir, andlit og bringu. Kollurinn er svo í sama lit og búkurinn. Þessir apar eru mjög smáir en þeir eru aðeins tæplega kílógramm að þyngd fullvaxnir. Þeir geta náð allt að 55 cm að lengd og getur rófan á þeim náð sömu lengd og búkurinn. 

## Hegðun
Lífið hjá hettuöpunum snýst einungis um að leita sér að mat. Þeir eyða öllum deginum í að finna mat og leggja sig einstaka sinnum yfir daginn. Á nóttunni sofa þeir svo í trjám til þess að forðast rándýr og aðrar hættur.

### Mataræði
Hettuapar éta flest sem kjafti kemur. Blómhnappa, blaðsprota, ávexti, fuglsegg, lítil skriðdýr og jafnvel önnur spendýr eins og íkornaunga. Einnig éta hettuaparnir krabba og önnur skeldýr og nota steina til þess að brjóta skeljarnar á kröbbum og skeldýrum til þess að komast að kjötinu. Þetta fjölbreytta fæði alætunnar bendir til þess að meltingarfærin þoli sitt af hverju en er ekki endilega vísbending um mikla greind. En hettuapar hafa annan hæfileika sem bendir til virkrar heilastarfsemi og forvitni. Þeir geta fundið sér æti sem líklegt er að öðrum tegundum sjáist yfir. Þegar dýr gerir slíka uppgötvun verða félagarnir í hópnum þess fljótt áskynja. Þannig geta ýmsir hópar hettuapa haft sérstakar matarvenjur, ólíkar öðrum. 

### Líf hettuapanna
Kvenkyns hettuapar eignast afkvæmi annað hvert ár. Meðgangan tekur um 160 til 180 daga og eftir fæðingu hanga ungarnir á bringunni á móður sinni þangað til að þeir verða stærri. Það tekur kvenkyns hettuapa aðeins fjögur ár að verða fullþroska en átta ár fyrir karlkyns apana.
Hettuapar lifa aðeins í 15 til 25 ár í náttúrunni en geta náð allt að 45 ára aldri sem gæludýr og sýningardýr.

## Gáfur

Hettuapar eru taldir gáfuðustu apar hins nýja heims. Þeir eru oft notaðir í tilraunastarfsemi og þess háttar. Hettuaparnir eru klókir og nýta sér verkfæri til að auðvelda líf sitt.

## Tenglar

* Primate Info Net ''Cebus'' Factsheets
Tarantúlur

**Tarantúlur** (fræðiheiti: *Theraphosidae*) eru mjög stórar og oft hærðar köngulær. Flestar eru þær ekki hættulegar mönnum en samt sem áður nokkrar en aðrar það meinlausar að þær eru haldnar sem gæludýr. Í heiminum hafa yfir 900 tegundir verið greindar af Tarantúlum.

## Orðsifjar
Greina má orðið á Ítalíu þegar um 400 og merkir í raun Taranto-könguló, og var haft yfir köngurló (lycosa tarantula) sem ekki tilheirir hinni núvernandi (theraphosidae) ætt með þetta heiti. Við landafundina í Suður-Ameríku varð heitið notað yfir mun stærri og loðnari köngurlær sem þar finnast líkast til vegna þess að þær þánefndu tarantúlur voru einna stærstar köngurlóa á Ítalíu þá. Ennfremur er dans með heiti leitt af þessari köngurló því fáfróður almúginn hélt þessar köngurlær eitraðar og fólk færi í geðrænt ástand ef það yrði bitið og (og dansaði hinn djarfa dans) en í raun er bit frá þessum köngurlóm harla meinlaust og ekki til þess fallið að kalla fram mikil eitrunar-áhrif nema þá miskilinn ótta.

Borgin Taranto tekur aftur nafn frá svæðinu sem hún óx upp frá sem aftur kann að vera dregið frá á sem kann að hafa merkt sú straumharða sbr. nútíma enska -torrent.

## Heimkynni
Tarantúlur af ýmsum tegundum búa meðal annars í suður- og vestur hluta Bandaríkjanna, Mið-Ameríku og Suður-Ameríku. Einnig í Afríku, stórum hluta Asíu og allri Ástralíu. Í Evrópu eru nokkrar tegundir, aðalega á Spáni, Portúgal, Tyrklandi, Ítalíu og Kýpur.

## Útlit

Tarantúlur eru með mjög mörg augu en ekki er vitað hvort þær sjái með þeim öllum eða vel með þeim. Þær er oftast mjög loðnar og hárin fremur stíf. Tarantúlur eru áttfættlur eins og aðrar köngulær. Þær eru oftast svartar og rauðar eða brúnar að lit og geta verið allt upp undir 5 cm langar. Kvendýrið getur átt allt frá 50 - 2000 egg í einu og eiga þær afkvæmi bara einu sinni síðan deyja þær.

## Lifnaðarhættir
Tarantúlur veiða minni dýr en þær sjálfar eins og skordýr, smávaxna froska og körtur, mýs og önnur lítil spendýr. Þær eru mjög góðar að veiða og veiða aðalega á nóttunni. Þær grafa sig fyrst í jörðina ekkert svo djúpt, síðan bíða þær eftir því að bráðin komi fyrir framan þær og stökkva á dýrið og bíta það. Þegar þær bíta þá sprauta þær eitri í leiðinni í dýrið sem þær eru að veiða. Þetta eitur er mjög hættulegt og hefur þannig áhrif að fyrst hægist á dýrinu og svo á endanum þá hætta líffærin að virka vegna þess að þetta hefur mjög sljógvandi áhrif á alla starfsemi líkamans, sérstaklega í svona litlu dýri.

## Nokkrar staðreyndir um Tarantúlur
* Kvenkyns Tarantúlur geta lifað upp í 30 ára.
* Lengsta tarantúla sem fundist hefur mældist 25,4 cm. 
* Tarantúlur eru mjög hæglátar og bíta sjaldan mannfólk.
* Tarantúlur framleiða silki.

## Heimildir
* https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1693

## Tenglar

* Hvað getið þið sagt mér um Tarantúlur
Skalottlaukur

**Skalottlaukur** er afbrigði af matlauk. Hann myndar laukaknippi og liturinn er frá hvítu yfir í fjólublátt. Hann er mildur á bragðið. Áður fyrr var skalottlaukur flokkaður sem sérstök tegund: *Allium ascalonicum*.
Hefð

**Hefð** er siðvenja sem er látin ganga frá einni kynslóð til annarrar. Yfirleitt hafa hefðir sérstaka táknræna merkingu í ákveðinni menningu og eiga rætar sínar að rekja til fortíðar. Víða teljast hátíðir og  viðhafnarbúningar til hefða, svo dæmi séu nefnd, en hugtakið á líka við um önnur fyrirbæri svo sem kveðjur og matargerð. Hefðir geta staðið yfir í árabil og þó að oft sé gert ráð fyrir að hefðir hafa fornan uppruna voru margar hefðir, hvort sem menningarlegar eða stjórnmálalegar, fundnar upp af ásettu ráði.

Hefðir eru mikilvægur þáttur í menningararfi margra hópa og þjóða. Margar hefðir eiga uppruna sinn í trúarbrögðum en í sumum tilfellum hefur trúarlegum tengslum verið gleymt. Í smærri samfélögum er hætta á að hefðir deyji út séu þær ekki bornar milli kynslóða. Hnattvæðing er oft talin stærsta hótun við hefðir í dag. Í gegnum söguna eru fjölmörg dæmi um tilraunir á að útrýma ákveðna menningu eða þjóð með því að banna minnihlutahópum að halda upp á hefðir sínar. Nú á dögum er víða reynt til að halda gömlum hefðum við þar sem þeim var áður hótað.

Hefðir standa í mótsetningu við markmið nútímahorfa, sérstaklega á sviði lista, þar sem listafólk hefur oft losnað við hefðbundnar aðferðir eða viðhorf í nefni nútímans. Ein afleiðing nútímahorfa er sú að nýjar hefðir skapast þar sem farið hefur verið frá þeim gömlu.

## Tengt efni
* Fastheldni
* Siður
* Þjóðfræði
Líberland

**Líberland**, opinbert heiti **Free Republic of Liberland**, (tékkneska: *Svobodná republika Liberland*) er sjálfskipað örríki sem gerir tilkall til landsvæðis á vesturbakka Dónár á landamærum Króatíu og Serbíu og hefur landfræðileg landamæri að Króatíu. 

Það var tékkneski anarkókapítalíski stjórnmálamaðurinn og aðgerðasinninn Vít Jedlička sem lýsti yfir sjálfstæði Líberlands 13. apríl 2015.

Á opinberri vefsíðu landsins segir að það hafi verið stofnað á þessum stað vegna langvinns ósættis Króatíu og Serbíu um landamæri svæðisins, en það er eitt af mörgum sem ekki hefur náðst sátt um milli ríkja fyrverandi Júgóslavíu eftir borgarastyrjöldina þar. Samt eru nokkur svæði sem hvorugt ríkið hefur gert tilkall til og er það svæði sem Líberland er stofnað á eitt þeirra og er það jafnframt stærst þeirra svæða.

Króatía og Serbía lokuðu landamærum sínum að Líberlandi í maí 2015 en Vít Jedlička hefur bent fólki á að notfæra sér að Dóná er alþjóðleg sigglingaleið til Svartahafs og því ætti öllum að vera frjálst að komast til landsins þá leiðina.

Ekkert land viðurkennir Líberland en stofnandi þess segir að það uppfylli öll skilyrði Montevídeósáttmálans um fullveldi ríkja. Eitt af yfirlýstum stefnumálum Líberlands er að vera skattaparadís í Evrópu líkt og Mónakó og Liechtenstein.

Stofnun ríkisins hlaut mjög mikla athygli strax í upphafi. Sem dæmi þá aðeins á fyrstu vikunni eftir að líst var yfir sjálfstæði skráðu sig og óskuðu eftir ríkisfangi 220 þúsund manns alstaðar af úr heiminum. Opinberi vefurinn var heimsóttur 1,2 miljón sinnum og 100 þúsund skráðu sig á Facebook-síðu þess.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Tugþúsundir vilja búa í Líberland (skoðað 19. maí 2015)
* Opinber vefur Líberlands
Svartbaun

**Svartbaun** getur átt við:
* svartbaun, gerjaða sojabaun
* svartbaun, svarta garðbaun
* Vigna mungo, svarta linsubaun
Svartbaunasósa

**Svartbaunasósa** er gerð úr lítlum svörtum gerjuðum og söltuðum sojabaunum. Gerjaðar baunirnar eru  hafðar sem krydd í suðaustanverðri Asíu, einkum í Suður-Kína og notaðar til að gera svartbaunasósu. Gerjaðar svartbaunir eru elsta þekkta matvaran sem unnin er úr sojabaunum og hafa fundist í grafhýsum frá 165 fyrir Krist. Gerjað svartbaunamauk eða svartbaunasósa  douchi er gert úr gerjuðum svartbaunum (douchi), hvítlauk  og sojasósu. Þar notað til að gera mapu tofu og til að krydda með steikt grænmeti og sem krydd á fisk.
XO sósa

**XO sósa** er krydduð sósa úr sjávardýrum. Hún kemur upphaflega frá Hong Kong og er algeng í Suður-Kína.
Sesamolía

**Sesamolía** er matarolía unnin úr sesamfræjum. Hún er notuð í matargerð í Suður-Indlandi en einnig mikið notuð til að bragðbæta mat í kínverskri, japanskri, miðausturlanda, kóreskri og Suðaustur-Asískri matargerð. Olían er einnig notuð til lækninga og sem nuddolía.
Konungskóbra

**Konungskóbra** (fræðiheiti: *Ophiophagus hannah*) er kóbra og stærsta eiturslanga í heimi. Hún getur orðið allt að 6 metrum á lengd, vegið allt að 13 kílóum og lifað í um 20 ár. 

## Heimkynni
Konungskóbran lifir helst í regnskógum eða á svæðum þar sem er skóglendi og mikið regn. Þær er aðallega að finna á sléttum í Indlandi, Suður-Kína og Suðaustur-Asíu. Kóbrurnar kunna vel við sig uppi í trjám en einnig í vatni og uppi á landi.

## Útlit
Húðin er annaðhvort ólífugræn, brún eða svört. Gul krossbönd koma niður líkamann. Maginn er rjómagulur og er sléttur og mjúkur. Karlkyns kóbran er gildari og stærri en kvenkyns kóbran.

## Mataræði
Konungskóbrurnar lifa aðallega á öðrum slöngum, bæði eitruðum og óeitruðum. Einnig éta þær eðlur, egg og minni spendýr. 

## Nokkrar staðreyndir um konungskóbruna
* Konungskóbrurnar eru einu slöngurnar í heiminum sem búa til hreiður fyrir egg sín.
* Eitrið í kóbrunum hefur verið notað sem verkjalyf og lyf gegn liðagigt. 
* Með einu biti spýtir konungskóbran úr sér allt að 7 millilítrum af eitri sem getur drepið allt að 7 manns og jafnvel heilan fíl.
* Kóbrurnar lyfta sér upp og þenja út út hettuna sem þær eru með þegar þær eru í árásarham.
* Þær geta lyft upp allt að einum þriðja af líkamslengd sinni. 

## Tenglar

* http://www.animalstown.com/animals/c/cobra/cobra.php
* http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/king-cobra/
* https://www.theanimalspot.com/kingcobra.htm
Gagnkvæmur skiljanleiki

**Gagnkvæmur skiljanleiki** er málvísindahugtak sem lýsir tengslum milli tveggja mállýska eða tungumála þar sem mælendur skyldra málafbrigða geta skilið hvorir aðra án sérstaks náms eða áreynslu. Gagnkvæmur skiljanleiki er einn þeirra þátta sem horft er til þegar tilraun er gerð á að greina á milli tungumála og mállýska, en félagsmálfræðilegir þættir eru líka teknir með í reikninginn. Danska, norska og sænska eru dæmi um tungumál sem eru gagnkvæmt skiljanleg.

Skiljanleiki milli mála getur verið mishverfur, það er að segja að mælendur annars tungumáls skilja meira af hinu málinu en mælendur hins málsins skilja af fyrsta málinu. Þegar skiljanleikinn er meira eða minna samhverfur telst hann „gagnkvæmur“. Gagnkvæmur skiljanleiki er til að mismunandi miklu leyti í skyldum eða landfræðilega nálægum málum heimsins. Saman geta þessi mál mynda samfellu.

## Tengt efni
* Mállýskusamfella
* Staðalmál
Upplausn Júgóslavíu

**Upplausn Júgóslavíu** varð í kjölfar mikilla deilna og pólitísks umróts sem hófst í júní 1990. Afleiðing þessarar atburðarásar var sú að Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavíu (SS Júgóslavía) leystist upp.

SS Júgóslavía var ríki af fjölþjóðlegum og fjölmenningarlegum uppruna sem náði frá Mið-Evrópu suður um Balkanskaga. Á svæðinu höfðu lengi geisað deilur milli þjóða. Sex lýðveldi mynduðu ríkjasambandið og auk þeirra tvö sjálfsstjórnarhéruð sem lauslega gátu talist til þjóðríkja. Á tíunda áratugnum klofnaði ríkjasambandið í fjölda sjálfstæðra ríkja. Þessar átta pólitísku einingar urðu að sex ríkjum: Slóveníu, Króatíu, Bosníu og Hersegóvínu, Makedóníu, Svartfjallalandi og Serbíu, ásamt tveimur sjálfsstjórnarhéruðum innan Serbíu: Kosóvó og Vojvodínu.

Deilur milli Bosníu, Króatíu og Serbíu um yfirráðarétt á löndum leiddu síðan til Júgóslavíustríðanna.
Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía

**Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía** var Júgóslavíuríki sem var uppi frá stofnun sinni eftir seinni heimsstyrjöldina til upplausnar sinnar árið 1992 í Júgóslavíustríðunum. Það var sósíalískt ríki og sambandsland sem samanstóð af sex lýðveldum: Slóveníu, Króatíu, Bosníu og Hersegóvínu, Serbíu, Svartfjallalandi og Makedóníu. Auk þess tilheyrðu tvö sjálfsstjórnarhéruð ríkinu: Kosóvó og Vojvodína.
Eftirmarkaður

**Eftirmarkaður** er fjármálamarkaður þar sem verslað er með verðbréf sem þegar hafa verið gefin út og seld til upphaflegra kaupenda. Eftirmarkaður er aðgreindur frá frummarkaði (sem einnig er kallaður „frumsölumarkaður“) þar sem fyrsta útboð verðbréfa á sér stað (enska: *inital public offering* eða *IPO*). Á eftirmarkaði ganga ýmsar tegundir verðbréfa, sem þegar hafa verið gefin út, kaupum og sölu á milli fjárfesta, svo sem skuldabréf, hlutabréf og afleiður. Þá eru fjárfestar að kaupa verðbréf hver af öðrum, í stað þess að kaupa þau beint af útgefendum þeirra, eins og gert er á frummarkaði. Viðskipti á eftirmörkuðum fara gjarnan fram í kauphöllum.

Þar sem frjáls markaður er við lýði, er eftirmarkaður mikilvægur fyrir hagkvæma ráðstöfun fjármagns í hagkerfinu.

## Saga eftirmarkaða
Fyrsti skipulagði eftirmarkaðurinn fyrir skuldabréf, og þá sérstaklega ríkisskuldabréf, varð til í fjármálabyltingu Bretlands á fyrri hluta 18. aldar. Fyrr á öldum höfðu verðbréf ávallt verið frumstæð og óstöðluð. Í fjármálabyltingu Bretlands á 18. öld átti sér stað fyrsta kerfisbundna þróun verðbréfa í átt að meira greiðsluhæfi og skiptanleika, þar sem ríkið beitti sér fyrst fyrir því að öll verðbréf skyldu vera stöðluð og samræmd, en það var mikilvæg forsenda þess að skipulagður eftirmarkaður fyrir skuldabréf gat orðið til. Á þessum tíma varð einnig fyrst til skipulagður frummarkaður fyrir hlutabréf.

Fyrsti skipulagði eftirmarkaðurinn fyrir hlutabréf myndaðist hins vegar ekki fyrr en á síðari hluta 19. aldar, þegar síðari iðnbyltingin átti sér stað, og stór hlutafélög og fjölþjóðafyrirtæki urðu veigamikil í hagkerfunum á Vesturlöndum.

Skipulagður eftirmarkaður fyrir afleiður varð síðan ekki til fyrr en á síðari hluta 20. aldar, þegar tölvur og samskiptatækni fóru að umbylta fjármálum á heimsvísu. Tölvutækni var nauðsynleg til þess að sjá um þá flóknu útreikninga sem fylgja afleiðuviðskiptum, og á fullnægjandi hraða, sérstaklega þegar umfangsmikil viðskipti með afleiður fara fram á eftirmörkuðum.

## Eftirmarkaður á Íslandi
Ísland var lengi vel langt á eftir öðrum löndum hvað fjármálaviðskipti varðar. Það var ekki fyrr en með stofnun Kauphallar Íslands árið 1985, og síðan með EES-samningnum árið 1994, sem skipulagður eftirmarkaður fyrir verðbréf varð til á Íslandi. Í fyrstu fóru flest öll verðbréfaviðskipti fram á svokölluðum „búðarborðsmarkaði“ (enska: *over-the-counter market*, eða *OTC*), og það átti einnig við um viðskipti á frummarkaði. Við slíkar aðstæður þurfa einkaaðilar, sem standa í verðbréfaviðskiptum, að koma sér í beint samband sín á milli að eigin frumkvæði, í staðinn fyrir að viðskiptin fari fram á skipulögðum markaði, eins og í kauphöll. Líflegur eftirmarkaður varð því ekki til á Íslandi fyrr en á 10. áratugnum, en hann hafði orðið til áratugum áður, eða jafnvel öldum fyrr, í flestum öðrum iðnríkjum.

## Tilvísanir

## Heimildir
* ACFE. (e.d.). Securities Fraud: Financial Markets and Investment Securities . Association of Certified Fraud Examiners. Skoðað þann 8. maí 2015.
* 
* 
* Hagfræðiorðasafn. (2010). 
* 
* 
* 
*  Cambridge University Press.

## Tengt efni
* Fjármálabyltingin
* Kauphöll
* Verðbréf
Serbókróatíska

**Serbókróatíska** er suðurslavneskt mál talað í Serbíu, Króatíu, Bosníu og Hersegóvínu, Svartfjallalandi. Málið skiptist í fjórar aðalmállýskur sem eru gagnkvæmt skiljanlegar. Saman mynda mállýskurnar samfellu, en saga landanna þar sem málið er talað hefur leitt til fjölda svæðisbundinna mismuna. 

Hugtakið „serbókróatíska“ var notað meira í Júgóslavíu árin 1922–1941 og 1954–1991, þar sem hún var opinbert tungumál. Í dag er oft talað um mállýskur serbókróatísku eins og þær séu sér tungumál vegna þjóðernishyggju og stofnun nýrra þjóðríkja eftir að Júgóslavía liðaðist í sundur á 20.öldinni. En þau heita bosníska, serbneska, króatíska og svartfellska. Frá málvísindalegu sjónarhorni er litið á mállýskurnar sem eitt tungumál. 

Munurinn á mállýskum er ekki stór og hægt að tjá sig án misskilninga þó að tvær mismunandi mállýskur eða mál séu töluð. Auk þess eru mörkin milli málanna og mállýskanna á reiki og ráðast oft af hvernig viðkomandi málnotandi skilgreinir sig. Sem dæmi má nefna Bosníu Serba, sem kallar mál sitt serbnesku, Bosníu Króata sem kallar mál sitt króatísku, þrátt fyrir að þeir noti sömu mállyskuna og bosniskir múslimar sem kalla sitt mál bosnísku. Svartfellingar sem einhversskonar samheitir við serbnesk þjóðerni nota ennþá serbnesku þegar spurt er um tungumál. Mörkin á mállýskum geta svarað meira eða minna til ríkislandamæra eða þjóðlegra og trúarlegra hópa.

Málið er orðið fyrir áhrifum frá málum ríkjandi valdanna á svæðinu, t.d. eru fleiri orð af tyrkneskum uppruna í bosnísku, í  serbneskri mállýsku bæði tyrknesk og grískt orð og í króatískri fleiri þýsk orð. Ýmis stafróf hafa verið notuð til að skrifa tungumálið, meðal annars kirkjuslavneskt, latneskt, kýrillískt og arabískt. Reynt var að taka arabíska stafrófið í notkun þegar Tyrkir réðu yfir svæðinu, þá sérstaklega var reynt að búa til nýtt tungumál fyrir Bosníu múslíma til að aðgreina þeim frá Serbum og Króötum, en þó án árángurs. Latnesku og Kýrillísku stafrófin hafa verið mest áberandi hin síðari ár en bæði voru opinber í Júgóslavíu.
Marcus Licinius Crassus

**Marcus Licinius Crassus** (um 115 f.Kr. – 53 f.Kr.) var rómverskur stjórnmálamaður og hershöfðingi sem tók þátt í þeim miklu stjórnmála- og hernaðarátökum sem einkenndu síðustu áratugi rómverska lýðveldisins.

Crassus var stuðningsmaður Súllu í átökum Súllu gegn Gaiusi Maríusi. Crassus varð síðar gríðarlega efnaður á fasteignabraski og er talinn hafa verið ríkasti maðurinn í sögu Rómaveldis. Crassus átti stærstan þáttinn í að kveða niður þrælauppreisnina sem skylmingaþrællinn Spartacus leiddi, þó hann hafi á endanum þurft að deila heiðrinum með Pompeiusi. Frægt er hve miskunnarlaus Crassus var við uppreisnarmennina, en hann lét krossfesta um sex þúsund þræla að átökunum loknum.

Crassus var helsti bandamaður Júlíusar Caesars þegar sá síðarnefndi tók sín fyrstu skref í stjórnmálum Rómaborgar og var fjárhagslegur bakhjarl hans. Crassus og Pompeius voru alla tíð miklir keppinautar um völd og vegsemd en Caesar fékk þá til að sættast og slást í hóp með sér í stjórmálabandalag. Þetta óformlega bandalag, sem er nú þekkt sem fyrra þremenningabandalagið, var stofnað árið 60 f.Kr. og var upphaflega leynilegt en fljótlega duldist engum að þremenningarnir höfðu öll völd í heimsveldinu.

Orðstír Crassusar sem herstjórnanda féll í skuggann af glæstum ferlum Pompeiusar og Caesars og hann virðist hafa ætlað að rétta hlut sinn er hann hélt í herleiðangur til Parþíu. Herferðin mistókst hrapalega og endaði með ósigri Rómverja í orrustunni við Carrhae árið 53 f.Kr. Orrustan var einn versti ósigur Rómverja í sögu heimsveldisins og féllu tugir þúsunda hermanna. Crassus sjálfur var drepinn þegar hann reyndi að semja um vopnahlé. Sagan segir að sjóðheitu fljótandi gulli hafi verið hellt ofan í hálsinn á Crassusi og með því hafi Parþarnir verið að gera grín að peningagræðgi Crassusar. Með dauða Crassusar var úti um þremenningabandalagið og fljótlega hófst borgarastyrjöld milli Caesars og Pompeiusar.

## Tilvísanir
Fjölnotendanetleikur

**Fjölnotendanetleikur** (oft skammstafað með **MMO** eða **MMOG**) er tölvuleikur þar sem margir notendur geta spilað leikinn samtímis þar sem þeir eru tengdir saman gegnum Internetið. Vanalega er í leiknum að minnsta kosti einn leikheimur (e. persistant world) sem breytist ekki. Í MMOG leikjum geta margir spilarar unnið saman og keppt við hvern annan. Slíkir leikir eru á ýmsum tækjum sem hægt er að nettengja svo sem borðtölvum, leikjatölvum, snjallsímum og öðrum fartækjum.
Glerungsvetur

**Glerungsvetur** (**Rolluvetur** eða **Rollubani**) var harður vetur um miðbik 17. aldar (1647-1648).

Eftir Glerungsvetur komu 25 góð ár, sum mjög góð, segir Þorvaldur Thoroddsen í *Lýsingu Íslands*.
Horners heilkenni

**Horners heilkenni** er sjúkdómur sem kemur fram þegar semjuítaugun til auga truflast.  Einkennin eru þröngt sjáaldur (miosis), sigið augnlok (ptosis) og truflun á starfsemi svitakirtla (anhydrosis). Horners heilkenni getur stafað af skemmdum miðlægt í taugakerfi vegna heilablæðinga eða æxlisvaxtar. Það getur líka stafað af taugaáverkum. 

## Heimild
* Sæmundur J. Oddsson, Aðalbjörn Þorsteinsson, Tilfelli mánaðarins
Gaukalilja

**Gaukalilja** (fræðiheiti: *Fritillaria pallidiflora*)  er Asísk tegund blómstrandi plantna í liljuætt. 

## Útbreiðsla
Útbreiðslusvæði hennar er Xinjiang, Kyrgyzstan og Kazakhstan. Vex upp að 1300-2500 metrum í fjallaskógum, gresjum og steppum.

## Útlit
Laukur egglaga með tveimur laukblöðum allt að 4 cm í ummál. Stöngull blágrádöggvaður, uppréttur og allt að 38 cm á hæð. Með stór endastæð gul lútandi blóm, oftast 2 - 10 saman með vægri fýlu. Blöðin stakstæð og lensulaga. Hún blómstrar í maí. 

## Notkun
Nokkuð til í görðum á Íslandi, hefur reynst harðger, til dæmis í Lystigarði Akureyrar og Grasagarði Reykjavíkur, sáir sér þó nokkuð.

## Tilvísanir

## Tenglar

*Pacific Bulb Society, Asian ''Fritillaria'' Three photos of several species including *Fritillaria pallidiflora*
*Vasteplanten Kwekerij De Hessenhof, ''Fritillaria pallidiflora''  photo of cultivated specimen in Netherlands
Lundalilja

***Fritillaria michailovskyi*** er tegund blómstrandi plantna í liljuætt, upprunnin úr fjallendi í norðvestur Tyrklandi. Hún er laukplanta sem verður 15-20 sm á hæð, með grágrænum lensulaga blöðum og lútandi klukkulaga blómum, brúnfjólublárra með gulum kanti á vorin.

## Heimildir
Þjóðarsáttin á Íslandi 1990

**[[Þjóðarsáttin]] 1990**. Hinn 2. febrúar 1990 voru kjarasamningar milli verkalýðshreyfingar, atvinnurekenda og ríkisins undirritaðir. Þessir samningar eru kenndir við þjóðarsátt og hafa fest sig í sessi sem efnahagslegt afrek. Með samningunum var klippt á áralangar víxlhækkanir launa og verðlags. Verðbólgudraugurinn var kveðinn niður og stöðugleiki komst á í efnahagsmálum.

Það sem gerði þjóðarsáttina einstaka var að aldrei áður höfðu jafnmargir ólíkir hagsmunaaðilar komið að kjarasamningagerð. Aldrei áður höfðu eins umfangsmiklar efnahagslegar forsendur legið til grundvallar kjarasamningum. Þar var m.a. að finna þau nýmæli að allir skyldu fá sömu kauphækkanir og að verðbólguspár yrðu lagðar til grundvallar kaupmáttarmarkmiðum. Hornsteinninn var stöðugt gengi sem kom í stað verðtryggingar í eldri kjarasamningum.

Þjóðarsáttin var helsta forsenda þeirra efnahagslegu breytinga sem stjórnvöld stóðu fyrir á tíunda áratugnum.
## Tilvísanir
Bersarunni

**Bersarunni** (fræðiheiti: *Viburnum edule*) er sumargrænn runni af geitblaðsætt. Hann er lágvaxinn, um 1-2 metrar á hæð og vex í suðaustur Chukotka í Rússlandi og norðurhluta N-Ameríku. Blómin hvít í endastæðum hálfsveip. Blómstrar í júní-júlí. Aldinin eru um 1 cm á lengd, rauð til appelsínugul og eru æt. 

Tegundin hefur reynst harðger á Íslandi.


File:Viburnum edule foliage.jpg|Blöð
File:Viburnum edule flowers.jpg|Blóm
File:Viburnumedule.iceland.jpg|Bersarunni í uppsveitum Árnessýslu.


## Tenglar

* Skógarber til nytja - Hafsteinn Hafliðason. Bændablaðið
* Bersarunni á vef garðplöntustöðinni Nátthaga 
* Bersarunni á vef Listigarðs Akureyrar
Yadollah Sharifirad

**Yadollah Sharifierad** () er íranskur rithöfundur og fyrrum herflugmaður íranska hersins. Hann er talinn vera farsælasti flugmaður Northrop F-5 flugvélarinnar í stríðinu milli Íraks og Írans. Hann er sagður hafa skotið niður 5 óvinaflugvélar (fjórar MiG-21 og eina Su-22). Árið 1978 var hann flugmaður flug hópsins Golden Crown.  Árið 2010 gaf hann út bók sem heitir Flight of a Patriot.

## Heimildir