open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gaddeðluætt

**Gaddeðluætt** (e. Ankylosauridae) var ætt risaeðla sem tilheyrði ættbálki flegla. Í henni eru þó nokkrar frægar tegundir á borð við gaddeðlu (*Ankylosaurus magniventris*), gaddygli (*Euoplocephalus tutus*) og liljueðlu (*Minmi paravertebra*). Líklegt er að gaddeðlur eigi uppruna sinn að rekja til annað hvort Norður-Ameríku eða Asíu, ekki hafa fundist neinir einstaklingar af gaddeðluætt í Gondvanalandi. Hópurinn einkennist af lágreistum og brynvörðum líkama með stinnum hala sem oftast endar í beinkylfu. 

Ættin var uppi frá um 122 milljón árum til um 66 milljón árum, og spannar því allt Krítartímabilið. 

## Tegundir
Í hópnum er fjöldi tegunda frá Norður-Ameríku og Asíu. Skyldleika sumra þeirra má sjá hér að neðan:

## Heimildir
Heimsveldi þar sem sólin sest aldrei

**Heimsveldi þar sem sólin sest aldrei** getur átt við um nokkur heimsveldi í sögunni, en var upphaflega notað í núverandi mynd um spænska heimsveldið í valdatíð Karls 5. Áður hafði stundum verið sagt að veldi tiltekinna konunga næði „frá sólarupprás til sólarlags“ eða yfir „öll þau lönd sem sólin skín á“ Á 19. öld varð vinsælt að lýsa útbreiðslu og umfangi breska heimsveldisins með þessum orðum. Á hátindi sínum náði breska heimsveldið yfir landsvæði sem spannaði nær öll tímabelti jarðar. Þessi lýsing hefur líka verið notuð í samhengi bandarískrar heimsvaldastefnu með vísun í lönd þar sem eru bandarískar herstöðvar.

## Tilvísanir
Alcan

**Alcan** var kanadískt námafyrirtæki og álframleiðandi með höfuðstöðvar í Montreal. Fyrirtækið var stofnað sem hluti af bandaríska fyrirtækinu Pittsburgh Reduction Company (síðar Alcoa) árið 1902. Árið 2001 keypti það svissneska fyrirtækið Alusuisse og eignaðist við það Álverið í Straumsvík á Íslandi. Árið 2007 keypti ástralsk-breska námafyrirtækið Rio Tinto Alcan og endurnefndi það Rio Tinto Alcan. Dótturfyrirtækið á Íslandi heitir Rio Tinto á Íslandi.
Grænlandsknörrinn

**Grænlandsknörrinn** var farmskip sem sigldi milli Noregs og Grænlands á tímum norrænna manna þar. Þegar norrænu Grænlendingarnir gengu Noregskonungi á hönd 1261 var samið um að senda tvo knerri árlega með vörur milli landanna. Ekki var þetta siglingaloforð að fullu efnt, en eitt skip sem nefnt var Grænlandsknörrinn sigldi flest ár þar til það fórst við Noreg 1367 eða 1369. Ekki er vitað hvort það var sama skipið sem notað var öll þessi ár. Eftir að Grænlandsknörrinn fórst virðist ekkert skip verið í reglulegum siglingum milli landanna. 

## Tengt efni
* Víkingaskip
* Knörr
* Langskip

## Heimild
Á fornum Íslendingaslóðum við Grænland - Tíminn, 20. mars 1983
Karlalandsliðið Miðbaugs-Gíneu í knattspyrnu

**Karlalandsliðið Miðbaugs-Gíneu í knattspyrnu** er fulltrúi Miðbaugs-Gíneu í knattspyrnu og er stjórnað af knattspyrnusambandi landsins. Liðið hefur aldrei komist í úrslitakeppni HM en best hafnað í fjórða sæti í Afríkukeppninni þar sem landið var í hlutverki gestgjafa árin 2012 og 2015.
## Heimildir
* RSSSF, landsleikir Miðbaugs-Gíneu úrslitagrunnur
Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla 2012

**Afríkukeppni karla í knattspyrnu 2012** fór fram í Gabon og Miðbaugs-Gíneu 21. janúar til 12. febrúar. Það var 28. Afríkukeppnin. Mótinu lauk með því að Sambía varð meistari í fyrsta sinn eftir sigur á Fílabeinsströndinni í vítaspyrnukeppni í úrslitum. Sigurinn í mótinu var helgaður minningu leikmanna gullaldarliðs Sambíu sem fórust í flugslysi árið 1993.
## Deilur um keppnisrétt
Landslið Nígeríu og Tógó lentu bæði í deilu við Knattspyrnusamband Afríku sem setti þátttöku þeirra í keppninni í uppnám. Eftir slaka frammistöðu Nígeríu á HM 2010 tilkynntu stjórnvöld í landinu að landsliðið hefði verið sett í keppnisbann næstu tvö árin í refsingarskyni. Þar með hefði liðið ekki getað keppt í forkeppni Afríkumótsins. Eftir íhlutum FIFA sáu ráðamenn sig um hönd og afléttu banninu.
 
Landslið Tógó varð fyrir árás hryðjuverkamanna á leið sinni á Afrókumótið 2010 og ákvað í kjölfarið að draga sig úr keppni. Sú ákvörðun olli reiði hjá Afríska knattspyrnusambandinu sem setti Tógó í keppnisbann. Fyrir milliöngu FIFA var refsingin þó milduð og gat Tógó keppt í forkeppninni fyrir mótið 2012, en hvorki Nígería né Tógó náðu að vinna sér sæti þar.
## Keppnin
### A-riðill

### B-riðill

### C-riðill

### D-riðill

## Úrslitakeppnin
### Fjórðungsúrslit

### Undanúrslit

### Bronsleikur

### Úrslitaleikur

## Markahæstu leikmenn
76 mörk voru skoruð í leikjunum 32.
;3 mörk
*  Manucho
*  Didier Drogba
*  Houssine Kharja
*  Cheick Diabaté
*  Christopher Katongo
*  Emmanuel Mayuka
## Heimildir
* RSSSF, Afríkukeppnin 2012 úrslitagrunnur
*
Jarðskjálftinn í Hanshin

**Jarðskjálftinn í Hanshin** (Japanska: 阪神・淡路大震災) var jarðskjálfti sem átti sér stað klukkan 05:46:53 að japönskum staðartíma (16. janúar, 20:46:53 að samræmdum alþjóðlegum tíma) þann 17. janúar 1995 í Hyogo-héraði í Japan. 6.434 manns létu lífið og 300.000 manna misstu heimili sín. Skjálftamiðjan var á 34°59'N 135°07'A á 16 km dýpi. Stærð skjálftans var 7 stig á Richterskvarða.

## Tenglar
Tóbaksvarnarnefnd

**Tóbaksvarnarnefnd** var nefnd sem starfaði á vegum heilbrigðisráðuneytisins og hafði það hlutverk að koma með tillögur um forvarnarstarf gegn tóbaksreykingum. Framkvæmdastjóri Tóbaksvarnarnefndar á árunum 1996 til 2004 var Þorgrímur Þráinsson.
Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu

**Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu** er fulltrúi Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu og er stjórnað af knattspyrnusambandi landsins. Liðið keppti á HM 1974 sem *Zaire* og fagnaði sigri í Afríkukeppninni árin 
1968 og 1974.
## Heimildir
* RSSSF, landsleikir Lýðsstjórnarlýðveldisins Kongó úrslitagrunnur
Sveigsýrena

**Syringa × josiflexa** er lauffellandi runni af smjörviðarætt, og er blendingur gljásýrenu og bogsýrenu. Hæð er um 2-5 metrar og blómstrar hún rauðleitum blómum. 

Hann hefur reynst harðger hérlendis.

## Heimild

* Sveigsýrena  Lystigarður Akureyrar 

## Tilvísanir
Tollering

**Tollering** er athöfn þar sem hópur einstaklinga kastar einstakling upp í loftið og grípur viðkomandi aftur. Það hefur lengi ríkt sú hefð að nýnemar við Menntaskólann í Reykjavík séu tolleraðir af elstu nemendum skólans. Þá er algengt að íþróttalið tolleri þjálfarann sinn eftir að hafa tryggt sér sigur í keppni.     

## Tilvísanir

## Heimildir
*Tollering, Íslensk nútímamálsorðabók
Albertaeðla

**Albertaeðla** (fræðiheiti: *Albertosaurus sarcophagus*) var eina risaeðlan af ættkvíslinni *Albertasaurus*. Hún var uppi í Norður-Ameríku í þeirri heimsálfu sem kölluð er Láramidía á Síðkrítartímabilinu frá um 71 til 68 milljónum ára.

## Saga og flokkun

Albertaeðlan er nefnd eftir Alberta, fylki í Kanada þar sem hún hefur fundist. Fyrsta eintak albertaeðlunnar uppgötvaðist 9 júní 1884. Eftir uppgötvunina flakkaði þetta eintak nokkuð á milli manna og lenti meðal annars í Beinastríði Edward D. Cope og Othniel Marsh. 

Tegundinni var að endingu lýst af Henry Fairfield Osborn árið 1905, í sömu grein og grameðlan (*Tyrannosaurus rex*) hlaut sína nafngift.

Innan ógnareðluættarinnar fellur albertaeðlan í undirættina *Albertosaurinae*. Tegundir innan þessarar undirættar eru almennt liprari og mjórri samanbornar við meðlimi *Tyrannosaurinae,* og eru taldar aðlagaðri að því að elta uppi bráð frekar en að stunda umsátursveiði líkt og aðrar ógnareðlur. Innan þessarar undirættar er ein önnur tegund; gorgónueðlan (*Gorgosaurus libratus*). Enn eru þó ekki allir steingervingafræðingar sammála um að þetta séu raunar tvær mismunandi tegundir. 

## Heimildir
Wicklow-fjöll

**Wicklow-fjöll** (írska: Sléibhte Chill Mhantáin) er stærsta fjalllendi á Írlandi. Fjöllin þekkja miðhluta Wicklow-sýslu, um 500 ferkílómetra, og teygja sig í Dublin-sýslu þar sem þau eru þekkt sem *Dublin-fjöll*. Hæsti punktur Wicklow-fjalla er Lugnaquilla sem er 925 metrar yfir sjávarmáli. Árnar Liffey, Dargle, Slaney og Avoca eiga uppruna sinn í fjöllunum. Uppistöðulón hafa verið byggð við þær til að veita íbúum Dyflinnar vatn. Einnig eru þar náttúruleg stöðuvötn. Powerscourt-foss sem er næsthæsti foss Írlands er að finna við Wicklow-fjöll. Í dölum fjallanna er lauf- og barrskógur. Fjöllin hafa lengi verið felustaður uppreisnarmanna í landinu. Málmar hafa verið unnir þar en síðasta náman lokaði árið 1957.

Dádýr, geitur, hérar, greifingjar, otrar, íkornar og leðurblökur eru meðal villtra spendýra.
Wicklow-fjalla-þjóðgarðurinn var stofnaður árið 1991 og þekur 200 ferkílómetra.

## Tenglar
* Wicklow Mountains National Park

## Tilvísanir
Dálkkemba

**Dálkkemba** (fræðiheiti: *Alcovasaurus longispinus*) var tegund risaeðlu. Hún tilheyrði hópi kambeðla og var uppi á síðjúraskeiðinu fyrir um 150 milljónum ára. 

## Saga og flokkun

Fyrstu eintök dálkkembunnar uppgötvuðust í Wyoming í Bandaríkjunum árið 1908 og hlutu nafngiftina *Stegosaurus longispinus* árið 1914. Hún var síðar færð í eigin ættkvísl *Alcovasaurus*. 

Nokkuð ósamræmi er uppi hvaða fræðiheiti er notað fyrir þessa tegund en hún hefur einnig hlotið nafnið *Miragaia longispinus* eftir að nýrri tegund kambeðlu, *Miragaia longicollum*, var lýst árið 2009. Þó virðist sú skoðun að tegundin tilheyri sinni eigin ættkvísl, *Alcovasaurus*, vera ríkjandi innan vísindasamfélagsins.

## Heimildir
Skolleðla

**Skolleðla** (fræðiheiti: *Allosaurus fragilis*) er *[[species typica]]* tegund af ættkvísl skolleðla (*Allosaurus*). Hún var uppi á Júratímabilinu frá 155 til 143.1 milljónum ára. Meðal risaeðla er hún ein sú frægasta allra tíma og hefur meðal annars birst í kvikmyndaseríunni Júragarðinum og tölvuleikjum á borð við Ark Survival Evolved. 

## Ættkvísl skolleðla

Skolleðlur eru meðal fyrstu stóru ránrisaeðlanna og virðast hafa verið sérhæfðar að því að taka niður hinar feiknistóru graseðlur sem komu fram á Júratímabilinu. Þær var að finna í Norður-Ameríku, Evrópu og Afríku ásamt graseðlunni finngálkn og ráneðlunni dólgseðla.

Umhverfi þeirra hafa líklega verið opin graslendi umkringd stórum skógum berfrævinga. Talið er að skolleðlur hafi ráðist að bráð sinni og tekið úr henni stóra bita. Þar sem erfitt er að fella skepnur á stærð við allra stærstu graseðlurnar. Því er líklegt að skolleðlur hafi notað þessa aðferð. Jafnvel hefur verið lagt fram að skolleðlur hafi veitt í hópum.

Ásamt *A. fragilis* eru almennt viðurkenndar þrjár eða fjórar aðrar tegundir af ættkvíslinni *Allosaurus.* Þó allt að sjö tegundum hefur verið lýst, sú nýjasta er eðlubani (*Allosaurus anax*) en hún hlaut nýja nafngift í desember 2024 og var eldra nafn hennar, *Saurophaganax maximus*, lagt niður. Þær tegundir sem almennt eru viðurkenndar eru eftirfarandi:
* *Allosaurus europaeus*
* *Allosaurus jimmadseni*
* Eðlubani (*Allosaurus anax*)
* Djöflaskollur (*Allosaurus 'Antrodemus' valens*)

## Saga og flokkun
Einkennistegund ættkvíslarinnar *Allosaurus fragilis* var lýst af steingervingafræðingnum Othniel C. Marsh árið 1877. Sökum samkeppni áðurnefnds Marsh og kollega hans Edward D. Cope, sem almennt hefur verið kölluð Beinastríðið, lýstu þeir hvor um sig þó nokkrum tegundum sem síðar voru sameinaðar undir *Allosaurus fragilis*, en um árabil skapaði þetta töluverðan rugling í samhengi við stöðu skolleðlu og nánustu ættingja hennar. 

## Heimildir
Eðlubani

**Eðlubani** (fræðiheiti: *Allosaurus anax*) er risaeðlutegund af ættkvísl skolleðla frá Norður-Ameríku á Síðjúratímabilinu. 

## Saga og flokkun

Eðlubana var lýst árið 1941 af John Willis Stovall, sem uppgötvaði leifar hennar í Oklahoma fylki í Bandaríkjunum árin 1931 og 1932. Hann gaf henni ættkvíslarheitið *Saurophagus* en það nafn tilheyrði nú þegar ættkvísl fugla. Ættkvíslarheitinu var því breytt árið 1995 í *Saurophaganax*. 

Þegar þangað var komið hafði safnast upp þó nokkuð af efni sem tengt var við tegundina. Árið 2024 tóku Andrew Danison o.fl. fyrir stórann hluta af þessu safni og úrskurðuðu að raunar væri um fleiri en eina tegund að ræða, og að skipta mætti leifunum í skolleðlutegund (eðlubana) og tegund af freyseðluætt. Sökum þess að leifar sem tilheyrðu freyseðlunni uppgötvuðust fyrr en leifar skolleðlunnar héldu þær upprunalegu nafngiftinni *Saurophaganax maximus* og tillaga lögð fram að gefa eðlubananum nýtt nafn *Allosaurus anax*. 

## Heimildir
Monroe-kenningin

**Monroe-kenningin** er stefna í utanríkismálum Bandaríkjanna sem gengur út á andstöðu við nýlendustefnu Evrópuríkja á vesturhveli jarðar. Samkvæmt kenningunni eru afskipti utanaðkomandi af stjórnmálum landa í Ameríka sögð geta verið fjandsamleg Bandaríkjunum. Kenningin hefur haft mikil áhrif á utanríkisstefnu Bandaríkjanna, sér í lagi á 20. öldinni.

James Monroe, fimmti forseti Bandaríkjanna varð fyrstur til þess að setja fram kenninguna 2. desember 1823 í árlegri stefnuræðu sinni í þinginu. Kenningin var þó ekki nefnd eftir honum fyrr en 1850. Kenningin var þó ekki síður hugarsmíð John Quincy Adams sem þá var utanríkisráðherra í Monroe-stjórninni en hann varð síðar sjálfur forseti. Á þessum tíma höfðu næstum allar spænsku nýlendurnar í Ameríku annaðhvort náð sjálfstæði eða stefndu þangað. Monroe fullyrti að nýi heimurinn og gamli heimurinn ættu að vera aðgreind áhrifasvæði, þar sem evrópsku nýlenduveldin ættu ekki að reyna að stýra eða hafa áhrif á fullvalda ríki á svæðinu. Litið yrði á slíkt sem ógn við öryggi Bandaríkjanna. Á móti myndu Bandaríkin þá viðurkenna og ekki hafa afskipti af þáverandi evrópskum nýlendum sem eftir voru né skipta sér af innanríkismálum evrópuríkja.

Þegar kenningin var sett fram fyrst var hún að mestu hunsuð af nýlenduveldunum, enda höfðu Bandaríkin þá ekki yfir að ráða voldugum flota eða landher. Bretar töldu þó kenninguna falla ágætlega að sínum hagsmunum og vísuðu til hennar þegar þeir framfylgdu sinni eigin *[[Pax Britannica]]* stefnu. Önnur Evrópulönd brutu þó nokkrum sinnum gegn henni á 19. öldinni, einkum Frakkar með íhlutun sinni í Mexíkó. 

Með vaxandi styrk Bandaríkjanna við upphaf 20. aldarinnar fór kenningin að fá meira vægi þar sem landið gat nú framfylgt henni með valdi, til dæmis í stríði Spánar og Bandaríkjanna 1898. Kenningin hefur verið túlkuð með ýmsum hætti í gegnum tíðina og vísað var til hennar alla 20. öldina af bandarískum forsetum og öðrum ráðamönnum. Í forsetatíð Theodore Roosevelt í upphafi 20. aldar var gerð sú breyting á inntaki Monroe-kenningarinnar að Bandaríkin áskildu sér rétt til að grípa inn í innnanríkismál ríkja í Mið- og Suður-Ameríku til að viðhalda stöðugleika og „leiðrétta“ stefnu stjórnvalda þar ef ástæða væri til. Í Kalda stríðinu gripu bandarísk stjórnvöld einnig gjarnan til Monroe-kenningarinnar til að réttlæta inngrip í innanríkismálum Ameríkuríkja þegar talið var að kommúnistaöfl væru að ná völdum með stuðningi Sovétríkjanna. John F. Kennedy vitnaði til dæmis til kenningarinnar til að réttlæta átök við Sovétríkin í Kúbudeilunni.

Sú gagnrýni hefur oft komið fram að Monroe-kenningin hafi verið notuð til að réttlæta heimsvaldastefnu Bandaríkjanna sjálfra, þó að kenningin hafi í upphafi verið sett fram í andstöðu við slíka stefnu evrópsku heimsveldanna.

## Tilvísanir
Torvild Aakvaag

**Torvild Aakvaag** (18. janúar 1927 – 9. apríl 2020) var lögfræðingur og viðskiptamaður. Hann var forstjóri Norsk Hydro frá 1984–1991.

## Tilvísanir
Kokopo

**Kokopo** er borg í Nýja-Bretlandi á Papúa Nýju-Gíneu. Hún er höfuðborg héraðsins Austur-Nýja Bretlands og með um 20.000 íbúa (2000). Kokopo er sjöunda stærsta borg Papúa Nýju-Gíneu.
Gemini (spjallmenni)

**Gemini** (áður **Bard**) er spjallmenni sem býr yfir spunagreind og notar samnefnt mállíkan. Gemini var svar Google við vinsældum ChatGPT frá OpenAI. Áður hafði Google kynnt frumgerð að risamállíkaninu LaMDA árið 2021 en viðtökur við ChatGPT ýttu á fyrirtækið að hraða þróun og útgáfu. Gemini-kynslóðin er leiðandi í íslenskufærni gervigreindar skv. leiðtogatöflu Miðeindar.

## Tilvísanir
Vinstrabandalagið (finnskur stjórnmálaflokkur)

**Vinstrabandalagið** (finnska *Vasemmistoliitto*, sænska *Vänsterförbundet*) er finnskur stjórnmálaflokkur.
Matthildarland

**Matthildarland** (norska: *Dronning Maud Land*) er um 2,7 milljón ferkílómetra svæði á Suðurskautslandinu sem Noregur gerir tilkall til sem hjálendu. Matthildarland liggur að Breska Suðurskautslandinu við 20. lengdargráðu vestur og Ástralska Suðurskautslandinu við 45. lengdargráðu austur. Að auki innlimuðu Norðmenn árið 2015 lítið landsvæði sem enginn hafði gert tilkall til frá 1939. Matthildarland er staðsett á Austur-Suðurskautslandi, nær yfir um einn fimmta af meginlandinu, og heitir eftir Matthildi Noregsdrottningu (1869–1938).

## Tilvísanir
Eyja Péturs 1.

**Eyja Péturs 1.** (norska: *Peter I Øy*) er óbyggð eldfjallaeyja í Bellingshausen-hafi, 450 kílómetra (240 sml) frá meginlandi Suðurskautslandsins. Noregur gerir tilkall til yfirráða á eyjunni sem einnar af þremur hjálendum Noregs í Suður-Íshafi, ásamt Bouvet-eyju og Matthildarlandi. Eyjan er um 11 km á breidd og 19 km að lengd, eða 156 km2 að flatarmáli. Hæsti punktur hennar er Lars Christensen-tindur, 1.640 metrar á hæð. Nær öll eyjan er þakin jökli og hún er umlukin hafís mestallt árið, sem kemur í veg fyrir aðgengi af sjó. Fyrir utan nokkra sjófugla og seli er lítið um hryggdýr á eyjunni.

Eyjan var nefnd eftir Pétri mikla þegar hún fannst í rússneskum leiðangri Fabian Gottlieb von Bellingshausen árið 1821.

## Tilvísanir
Hafgufa

**Hafgufa** er skepna sem sögð var lifa í hafinu við Ísland og Grænland í Konungs skuggsjá og sögu Örvar-Odds. Frásögur um hana má einnig finna í íslenskum þjóðsögum.

## Konungs skuggsjá
Í Konungs skuggsjá, fornnorskri kennslubók ætluð konungssonum sem skrifað var um miðja 13. öld, sagði konungur syni sínum frá hvölum í hafinu við Ísland. Meðal annars lýsir hann stórum hvali sem hann óttaðist sjálfur og nefndi hafgufa, en efaðist um að nokkur myndi trúa honum án þess að sjá hvalinn sjálfur. Hann lýsti skepnunni sem risastórum fiski sem líktist meira eyju en lifandi veru. Konungur sagði að hafgufa sjáist sjaldan, en alltaf á sömu tveimur stöðum. Hann komst að þeirri niðurstöðu að það hlytu að vera aðeins tvær hafgufur og væru ófrjóar, annars væri hafið fullt af þeim.

## Örvar-Odds saga
Í lengri og yngri gerðinni af fornaldarsögunni um Örvar Odd er sagt frá tveimur sjóskrímslum. Örvar-Oddr og skipverjar hans voru á siglingu meðfram Grænlandsströnd suður og vestur í átt að Hellulandi. Í sögunni segir svo:

## Þjóðsögur
Ein af íslensku þjóðsögunum um Hafgufuna segir svo frá:

## Kraki eða hafgufa
Poul Egede lýsti í dagbók sinn furðuskepnu sem hann sá á siglingu norður vesturströnd Grænlands árið 1734: 

“*Her lod sig tilsyne et usædvanligt forfærdeligt Havdyr, der reiste sig saa höit over Vandet, at Hoveded rakte over vores store Mers. Det hade en lang spids Snude og blæste som en Hvalfisk, havde brede, store, nedhængende Laller, och Kroppen syntes at være begroed med Skjæl och var meget runken og ujevn paa Huden.  … Hovedet var smalere end Kroppen, som syntes blæd och runken;  … Naar den dukkede under, kasted den sig bagover. Siden kom den lange Hale (da nedentil var skabt som en Orm) op bagefter, meer end ett Skibs Længde fra Kroppen.*” 

Langt fram eftir öldum töldu flestir Norður-Evrópubúar, jafnt lærðir sem leikmenn, að skepnur eins og krakinn og hafgufa væru alvörudýr. Seinnitíma náttúrufræðingar telja að margar þessar frásagnir hafi uppruna í risakolkröbbum. 

## Tengt efni
* Sæskrímsli
* Kraki (óvættur)
* Lyngbakur

## Tenglar
* ''Eru sjávarskrímsli til?''; grein á Vísindavef
* Jón Árnason, Árni Böðvarsson og Bjarni Vilhjálmsson. *Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri,* þriðja bindi. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga, 1954.
* Jón Baldur Hlíðberg og Sigurður Ægisson. *Íslenskar kynjaskepnur.* Reykjavík: JPV útgáfa, 2008.
* Þorvaldur Friðriksson, 2023. Skrímsli í sjó og vötnum á Íslandi. Söguútgáfan, ISBN 9789935312099
* ''Nokkur furðudýr fornaldar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1961 
* ''Sæslangan er meinlaus fiskur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1951

## Heimildir
Hamradun

**Hamradun** er færeysk þjóðlagaþungarokkssveit. Fyrir sveitinni fer Pól Arni Holm sem var fyrsti söngvari Týr.

## Meðlimir
*Pól Arni Holm – Söngur
*Uni Debess – Gítar
*John Áki Egholm – Gítar
*Heri Reynheim – Bassi
*Finnur Hansen – Hljómborð
*Rani Christiansen – Trommur

## Plötur
* Hamradun (2015)
* Hetjuslóð (2019)
* Nætur Níggju (2024)

## Tenglar
* Heimasíða
* Tutl útgáfan - Hamradun
Hamferð

**Hamferð** er færeysk dómsdagsþungarokkssveit sem stofnuð var árið 2008.

## Meðlimir
*Jón Aldará - Söngur
*John Egholm - Gítar
*Theodor Kapnas - Gítar
*Ísak Petersen - Bassi
*Remi Johannesen - Trommur
*Esmar Joensen - Hljómborð

### Fyrrum meðlimir
*Tinna Tótudóttir – Bassi (2008–2011)
*Jenus Í Trøðini – Bassi (2011–2014)
*John Áki Egholm – Gítar (2008–2020)

## Plötur
### Breiðskífur
*Evst (2013)
*Támsins likam (2018)
*Men Guðs hond er sterk (2024)
### Stuttskífur
*Vilst er síðsta fet (2010)

## Tenglar
* Heimasíða 
*  Metal Archives - Hamferð
Janosch

**Janosch** (fæddur sem **Horst Eckert** 11. mars 1931) er þýskur barnabókahöfundur og myndskreytir. Hann hefur gefið út fleiri en 150 bækur, en bækur hans um *litla bjöminn og litla tígrisdýrið* hafa verið þýddar á íslensku.

## Valin ritaskrá
Aðeins eru listuð upp þau ritverk eftir Janosch sem útgefin hafa verið á íslensku.

## Tilvísanir
Lynn Hauldren

**Elmer Lynn Hauldren** (f. 1922) er bandarískur auglýsingatextahöfundur. Hann er þekktastur fyrir að túlka Empire Man.
Djöflaskollur

**Djöflaskollur** (fræðiheit: *Allosaurus valens*) sem einnig hefur gengið undir latneska heitinu *Antrodemus valens,* var umdeild risaeðla af ættinni Allosauridae sem var uppi í Norður-Ameríku á Síðjúraskeiðinu fyrir um 150 milljónum ára.

## Saga og flokkun
Djöflaskollur uppgötvaðist á svipuðum tíma og ættingi sinn skolleðlan árið 1869 af Joseph M. Leidy, og líkt og hún hefur flokkun og nafn hans verið nokkuð breytileg í gegnum tímann. Tegundin hlaut upprunalega nafnið *Poekilopleuron valens.* Árið 1873 var henni hins vegar lýst á ný og henni gefið nýtt nafn *Antrodemus valens* til þess að aðgreina hana frá annari tegund af ættkvíslinni *Poekilopleuron*. 

Steingervingafræðingurinn Charles W. Gilmore komst árið 1920 að þeirri niðurstöðu að ekki væri um nógu mörg ólík einkenni til þess að aðskilja ættkvíslirnar *Allosaurus* og *Antrodemus*. Því lagði hann fram þá tillögu að endurnefna djöflaskollinn og færa hann í ættkvísl skolleðla. Því er almenn skoðun að djöflaskollurinn sé nefndur *Allosaurus valens*. 

## Heimildir
Joaquin Castro

**Joaquin Castro** (fæddur 16. september 1974) er bandarískur stjórnmálamaður og fulltrúadeildarþingmaður Demókrataflokksins fyrir 20. kjördæmi Texas.  Castro er eineggjatvíburi en tvíburabróðir hans er Julian Castro fyrrum Húsnæðismálaráðherra Bandaríkjanna.

## Tilvísanir
Kyntjáning

**Kyntjáning** er hegðun, háttalag og klæðaburður manneskju sem eru tengd við karlmennsku eða kvenleika. Að jafnaði er kyntjáning flokkuð eftir þessum tveimur andstæðupörum, en hver og ein manneskja getur falið í sér bæði kvenlega og karllæga kyntjáningu. Dæmi um kyntjáningu getur verið til dæmis stutt hár, klæðaburður eins og háir hælaskór eða kjóll, eða eiginleikar eins og að vera vöðvastælt/ur eða með dimma rödd. Allir hafa kyntjáningu, óháð kynhneigð eða kynvitund, en hugtakið er oft notað í samhengi við hinseginleika. 

## Tilvísanir

## Heimildir
* Fyrirmynd greinarinnar er „Gender Expression“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 14. janúar 2025.
Paul Rand

**Paul Rand** (15. ágúst 1914 – 26. nóvember 1996), fæddur **Peretz Rosenbaum**, var bandarískur listamaður og grafískur hönnuður.
Vilmundur Gíslason

**Vilmundur Gíslason** (fæddur 24. maí 1955) er íslenskur endurskoðandi og fyrrum framkvæmdastjóri Styrktarfélags lamaðra og fatlaðra. Vilmundur gegndi um tíð starfi sveitarstjóra og síðar framkvæmdastjóri Styrktarfélags lamaðra og fatlaðra frá 1998 til ársins 2023.

## Tilvísanir
Ingibjörg Iða Auðunardóttir

**Ingibjörg Iða Auðunardóttir** (fædd 11. maí 2000) er íslenskur bókmenntafræðingur og bókagagnrýnandi. Ingibjörg kemur reglulega fram í Kiljunni þar sem hún kryfur bækur ásamt Agli Helgasyni.

## Tilvísanir
Hanna Wróblewska

**Hanna Kamila Wróblewska** (f. 5. júní 1968) er pólskur stjórnmálamaður, listfræðingur og sýningarstjóri sem hefur verið  menn­ing­ar­málaráðherra og þjóðminjaráðherra Póllands frá árinu 2024.

Hanna Wróblewska útskrifaðist frá Háskólanum í Varsjá með embættispróf í listfræði.

## Tilvísanir


## Tenglar
Regis McKenna

**Regis McKenna** (fæddur 1939) er bandarískur markaðsfræðingur. 

Hann var brautryðjandi í markaðsfræði í Kísildalnum og kynnti til sögunnar ýmsar aðferðir sem nú eru algengar meðal auglýsenda. Hann og fyrirtækið hans markaðssettu meðal annars fyrsta örgjörvann fyrir Intel Corporation semog fyrstu einkatölvu Apples.

## Tilvísanir
Úralfljót

**Úralfljót** (líka þekkt sem Jajikfljót) er á sem rennur um Rússland og Kasakstan og er hluti af hefðbundum mörkum Evrópu og Asíu. Upptök fljótsins eru í Úralfjöllum og þaðan rennur það út í Kaspíahaf. Fljótið er 2.428 km að lengd og þriðja lengsta fljót Evrópu, á eftir Volgu og Dóná, og 18. lengsta fljót Asíu.

Upptök fljótsins eru við Kruglaya-fjall í Úralfjöllum. Þaðan rennur fljótið í suðurátt, vestan við ána Tobol sem rennur í norðurátt, í gegnum rússnesku iðnaðarborgina Magnitogorsk, fyrir suðurenda Úralfjalla, gegnum Orsk, þaðan sem það rennur í um 300 km til Orenburg þar sem áin Sakmara rennur saman við það. Frá Orenburg rennur fljótið í vestur þar sem það kemur inn í Kasakstan. Svo snýr það aftur í suður við Oral og vindur sig um flata sléttu þar til það nær Kaspíahafi, nokkrum kílómetrum sunnan við Atyrau þar sem það breiðir úr sér og myndar árósa.

## Tilvísanir
NeXT

**NeXT, Inc.** (seinna **NeXT Computer, Inc.** og **NeXT Software, Inc.**) var bandarískt tæknifyrirtæki sem var stofnað af Steve Jobs árið 1985; það sameinaðist Apple árið 1997.

## Tilvísanir
Álafosshlaupið

**Álafosshlaupið** er sögufrægt hlaup sem fyrst var hlaupið árið 1921 að frumkvæði Sigurjóns Péturssonar á Álafossi og hefur verið haldið með hléum síðan. Framan af var hlaupið á milli Álafoss og Melavallarins í Reykjavík. Síðar færðist hlaupið í nágrenni Álafoss og um Mosfellsbæ. 

Kveikjan að hlaupinu var sigling Einars Péturssonar, bróður Sigurjóns, um Reykjavíkurhöfn á kappróðrarbáti sínum með hvítbláa fánann í skut þann 12. júní 1913. Fáninn var tekinn í vörslu danskra varðskipsmanna. Hermt er að atburðurinn hafi hleypt auknum krafti í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga á þeim tíma. UMFÍ tók fánann síðar upp og gerði að sínum. Upphaflega fánann er að finna á Þjóðminjasafni Íslands.

Álafosshlaupið er haldið árlega þann 12. júní af Frjálsíþróttadeild Aftureldingar og er eitt af elstu skipulögðu hlaupum Íslands.

## Tilvísanir
Ann Dunham

**Ann Dunham** (fædd 29. nóvember 1942; látin 7. nóvember 1995) var bandarískur mannfræðingur og móðir Barack Obama fyrrum forseta Bandaríkjanna. 

## Tilvísanir
Margrét Sigfúsdóttir

**Margrét Dóróthea Sigfúsdóttir** (f. 10. desember 1947, d. 28. febrúar 2025) var íslenskur hússtjórnarkennari og fyrrum skólastjóri Hússtjórnarskólans í Reykjavík. 
Margrét vakti athygli í þáttunum Allt í drasli á Skjá einum frá 2005-2007 þar sem hún tók fyrir sóðaleg heimili og leiðbeindi með hreinlæti.

Börn Margrétar eru Sigfús Sigurðsson fyrrum landsliðsmaður í handbolta og fisksali og Esther Ágústa Berg yfirverkefnastjóri hjá Ernst og Yong, EY. 

## Tilvísanir
Fyrsta farrými

**Fyrsta farrými** er farrými í stórum ferðamátum svo sem flugvélum og skipum þar sem boðið er upp á meiri þjónustu heldur en á almennu farrými. Algengast er að farmiði á fyrsta farrými sé umtalsvert dýrari en á almennt farrými en til eru dæmi um að slíkir farmiðar séu seldir á lægra verði.
Tárusfjöll

**Tárusfjöll** (tyrkneska: *Toros Dağları* eða *Toroslar*, gríska: Ταύρος) eru fjallgarður í suðurhluta Tyrklands. Fjöllin skilja miðhálendi Anatólíu frá ströndinni við Miðjarðarhafið. Fjöllin liggja í sveig frá Eğirdir-vatni í vestri að efri hlutum ána Efrat og Tígris í vestri. Þau eru hluti af fellingafjallabeltinu í Evrasíu.

Hæsti tindurinn er Demirkazık 3.756 metrar.
Hugmyndir Bandaríkjanna um að eignast Grænland

**Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland** af Danmörku, líkt og Bandaríkin gerðu við Dönsku Vestur-Indíur árið 1917, hafa reglulega komið upp í viðræðum landanna, ýmist með leynd eða opinberlega. Formlegt tilboð þess efnis var nefnt eftir síðari heimsstyrjöld og var eitt af því sem fékk ríkisstjórn Hans Hedtoft til að stofna Grænlandsnefndina 1948.

Bandaríska ríkisstjórnin hefur nokkrum sinnum viðrað þá hugmynd að kaupa Grænland. Árið 1867, stuttu eftir kaup Bandaríkjanna á Alaska, setti William H. Seward, þáverandi utanríkisráðherra Bandaríkjanna, fram þá hugmynd að kaupa Grænland en ekkert varð úr því. Árið 1910 komu upp sambærilegar hugleiðingar innan ríkisstjórnarinnar, en ekkert kauptilboð var lagt fram. Árið 1946, ári eftir lok síðari heimstyrjaldarinnar, gerði ríkisstjórn Bandaríkjanna undir forystu Harry S. Truman kauptilboð í Grænland uppá 100 miljónir dollara (samsvarar um milljarði dollara í dag) en því boði var hafnað.  Bandaríkjaher var þó áfram með viðveru á Grænlandi og málið leystist ekki fyrr en Bandaríkin og Danmörk gerðu með sér Varnarsamning um Grænland 27. apríl 1951. Á grundvelli samningsins reistu Bandaríkjamenn Thule-herstöðina á Vestur-Grænlandi. Hann tryggði Bandaríkjaher líka frjálsa för um land- og lofthelgi Grænlands.

Árið 2019 viðraði Donald Trump þá hugmynd að kaupa Grænland en þær hugleiðingar runnu fljótt út í sandinn. Eftir að Donald Trump var kjörinn forseti á ný í nóvember 2024 endurvakti hann þessar hugleiðingar sínar með mun eindregnari hætti. Í upphafi árs 2025 fór elsti sonur hans Donald Trump yngri í heimsókn til Grænlands og lenti í einkaþotunni Trump Force One á nývígðum Nuuk-flugvelli.

## Áhugi Trump að kaupa Grænland 2026
Í janúar 2026 endurvakti Trump hugmyndir sínar um að kaupa eða innlima Grænland og er búinn að gefa frá sér margar yfirlýsingar þess efnis. Dönsk stjórnvöld hafa ítrekað lýst yfir að Grænland sé ekki til sölu og Grænlendingar hafa lýst yfir að þeir vilji ekki vera hluti af Bandaríkjunum. Þann 14. janúar hittust fulltrúar Bandaríkjanna, Grænlands og Danmerkur á fundi í Washington, D.C þar sem málefni Grænlands voru rædd en fundinum lauk án afgerandi niðurstöðu.

## Tilvísanir
Þráinn Bj. Farestveit

**Þráinn Farestveit** er íslenskur afbrotafræðingur fæddur í Reykjavík 27 nóvember 1964, Þráinn er Hafnfirðingur og ólst hann upp í Hafnarfirði, hóf nám í barnaskólanum við lækin lækjarskóli, þaðan lág leið hans í  Víðistaðaskóli. Þráinn er þekktur fyrir störf sín á sviði forvarna, áfengis og vímuefnavarna og störfum sínum að fangelsismálum. Hann hefur verið framkvæmdastjóri Verndar,https://vernd.is/ sem styður dómþola við að aðlagast samfélaginu að nýju eftir afplánun. Samtökin reka búsetuúrræði fyrir einstaklinga sem eru að ljúka fulnustu dóma. Þráinn hefur einnig setið í stjórn SÁÁ til margra ára, setið í framkvæmdastjórn samtakanna og gegnt hlutverki varaformanns Samtök áhugafólks um áfengis- og vímuefnavandann SÁÁ, samtaka áhugafólks um áfengis- og vímuefnavandamál, þar sem hann hefur meðal annars lagt áherslu á mikilvægi ráðgjafa í meðferðarstarfi. Þráinn hefur með störfum sínum og persónulegri reynslu haft jákvæð áhrif á líf margra einstaklinga sem hafa þurft á stuðningi að halda við að komast út úr vítahring fíknar og afbrota. Hann hefur talað opinskátt um erfiða reynslu sína af vistheimilum í æsku, þar sem hann varð fyrir andlegu, líkamlegu og kynferðislegu ofbeldi. Þráinn hefur kallað eftir viðurkenningu og réttlæti fyrir þá sem urðu fyrir slíkri meðferð. Þráinn hefur verið edrú í yfir 37 ár og hefur nýtt sína persónulegu reynslu til að styðja aðra í bataferli frá fíkn. Hann hefur einnig rætt mikilvægi þess að bæta meðferðarúrræði fyrir fanga og jaðarsetta hópa, sem getur haft úrslitaáhrif á líf þeirra 

https://www.mbl.is/frettir/innlent/2021/06/09/fangar_fai_baetur_teljist_their_i_virkri_atvinnulei/
Alfræði Menningarsjóðs

***Alfræði Menningarsjóðs*** er safn alfræðirita um nokkur valin sérsvið sem Menningarsjóður gaf út á árunum 1972 til 1983. Hvert rit var yfirleitt skrifað af einum höfundi og eitt þeirra (*Hagfræði*) hafði áður komið út hjá sjóðnum.

## Ritin
Sjálfstjórnarsvæði

**Sjálfstjórnarsvæði** eða **sjálfstjórnarhérað** er stjórnsýslueining eða yfirráðasvæði fullvalda ríkis sem býr við sjálfsforræði eða heimastjórn í tilteknum málum, undir ríkisstjórn landsins sem veitir heimastjórninni tiltekin völd með valddreifingu. Tilgangurinn getur verið að auka lýðræðislega þátttöku, bæta stjórnsýslu, eða draga úr hættu á átökum. Ólíkt fylkjum sambandsríkja fer sjálfsforræði sjálfstjórnarsvæða eftir aðstæðum á hverjum stað fyrir sig og byggist á sérstökum lögum eða tilskipunum. Sjálfstjórnarsvæði er oftast landfræðilega eða menningarlega aðgreint frá öðrum landsvæðum ríkisins og hefur þannig sérstöðu.

Dæmi um sjálfstjórnarsvæði eru Norður-Írland (Bretlandi), Færeyjar (Danmörku), Hong Kong (Alþýðulýðveldinu Kína) og Sansibar (Tansaníu).

## Tilvísanir
Pétur J. Thorsteinsson

**Pétur J. Thorsteinsson** getur átt við:
*Pétur J. Thorsteinsson (athafnamaður) (1845–1929)
*Pétur J. Thorsteinsson (sendiherra) (1917–1995)
Útdauði risaeðla

**Útdauði risaeðlanna** voru umfangsmiklar náttúruhamfarir sem áttu sér stað fyrir um 65 milljónum ára þar sem stór hluti dýrategunda á jörðinni (þar á meðal allar risaeðlur) dóu út. Útbreiddasta kenningin er að risaeðlurnar hefðu dáið út í kjölfar þess að stærðarinnar loftsteinn lenti á jörðinni en ummerki um þann loftstein eru í Mexíkóflóa. Þessar náttúruhamfarir eru taldar marka endalok Krítartímabilsins en það var síðasta jarðsögulega tímabilið þar sem risaeðlur voru uppi. 

## Tilvísanir
Artch

**Artch** er norsk þungarokkshljómsveit sem stofnuð var í Sarpsborg árið 1983. Sveitin spilar kraftmálm og hefðbundið þungarokk. Íslenski söngvarinn Eiríkur Hauksson gekk til liðs við sveitina árið 1986. Artch gaf út tvær plötur hjá bandaríska plötuútgáfunni Metal Blade. Plöturnar fengu mjög góða dóma en vinsældirnar létu á sér standa. 

Sveitin hætti árið 1991 en kom saman aftur eftir árið 2000 og árin 2010 og 2017. 

## Liðskipan
*Eric Hawk (Eiríkur Hauksson) – Söngur
*Gill Niel (Geir Nilssen) – Gítar
*Cat Andrew (Cato André Olsen) – Gítar
*Brent Jansen (Bernt Jansen) – Bassi
*Jack Jamies (Jørn Jamissen) – Trommur

### Fyrrum meðlimir
* Lars Fladeby – Söngur
*Espen Hoff – Söngur (dó 1985)
*Gudmund Bolsgaard – Trommur

## Útgáfur
### Demó
* Demo (1984)
* Time Waits For No One (1987)

### Breiðskífur
*Another Return (1988)
*For the Sake of Mankind (1991)

### Aðrar útgáfur
* Another Return - Live... And Beyond (DVD, 2004)
* References"Shoot to Kill" / "Reincarnation" (smáskífa, 1988)

## Tenglar
* Heimasíða
* [Artch á [AllMusic]]
* Artch á Metal-Archives

## Tilvísanir
Heimsmeistaramót karla í handknattleik

**Heimsmeistaramót karla í handknattleik** er stærsta keppni karlalandsliða í handbolta. Það var fyrst haldið árið 1938 í Þýskalandi, þar sem keppt var utandyra. Frá 1954 í Svíþjóð hefur mótið farið fram með reglubundnum hætti, framan af á þriggja til fjögurra ára fresti en frá 1993 annað hvort ár. Árið 1995 var HM haldið á Íslandi og verða Íslendingar aftur í hópi gestgjafa árið 2031.

Núverandi heimsmeistarar (frá 2023) eru Danir.
## Keppnir

## Heimildir
* Vefsíða IHF, HM í handknattleik karla úrslitagrunnur
Antíokkos mikli

**Antíokkos mikli** eða **Antíokkos 3.** (gríska: Ἀντίοχος ὁ Μέγας *Antiokkos ho Megas*; um 241 f.Kr.-3. júlí 187 f.Kr.) var hellenískur konungur yfir Selevkídaríkinu frá 223 f.o.t. til 187 f.o.t. Hann ríkti yfir Sýrlandi og stórum hluta Vestur-Asíu frá lokum 3. aldar f.o.t. Hann komst til valda aðeins 18 ára gamall og hóf herfarir gegn Ptólemajaríkinu sem gengu illa. Síðar lagði hann undir sig og endurheimti stærstan hluta þess lands sem upphaflega hafði tilheyrt Selevkídaríkinu. Í kjölfarið réðist hann inn í Anatólíu og loks Grikkland sjálft, en beið ósigur í röð orrusta gegn Rómaveldi. Rómverjar lögðu svo Anatólíu undir sig og önnur lönd sem Antíokkos hafði áður sigrað gerðu uppreisnir. Hann var drepinn í herför í Persíu.

## Tilvísanir
National Collegiate Athletic Association

**National Collegiate Athletic Association** (**NCAA**) eru bandarísk samtök sem er yfirumsjónaraðili íþrótta í um 1100 háskólum í Bandaríkjunum og einum í Kanada. Samtökin sjá um skipulagningu íþróttakeppna á milli háskólanna og aðstoða árlega um hálfa milljón háskólanema sem keppa í háskólaíþróttum. Höfuðstöðvarnar samtakanna eru í Indianapolis í Indiana-fylki.

Fram til ársins 1957 var NCAA með eina deild fyrir alla skóla. Það ár var deildarskipt í *University Division* og *College Division*. Í ágúst 1973 var tekið upp þriggja deilda kerfi sem skiptist í 1., 2. og 3. deild. Samkvæmt reglum NCAA geta skólar í 1. og 2. deild boðið upp á íþróttastyrki til nemenda á meðan skólar í 3. deildinni mega það ekki. Yfirleitt keppa stærri skólar í 1. deildinni og smærri skólarnir í 2. og 3. deildinni. Á fjárhagsárinu 2022-23 þénuðu samtökin 1,28 milljarða dollara, þar af 945 milljónir (74%) sem komu frá útsendingaréttinum á körfubolta karla í 1. deildinni.

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* 
*
Díadókarnir

**Díadókarnir** (gríska: Διάδοχοι *Diadokoi* „arftakar“) voru herforingjar, ættingjar og vinir Alexanders mikla sem börðust um yfirráð yfir heimsveldinu sem hann skapaði eftir lát hans árið 323 f.Kr. Díadókastríðin marka upphaf helleníska tímans á svæði sem náði frá austanverðu Miðjarðarhafi í vestri að Indusdal í austri.

Eftir styrjaldirnar stóðu fjórir díadókar eftir: Ptólemajos 1. Sóter ríkti yfir Egyptalandi, Antígónos 1. Mónófþalmos ríkti yfir Anatólíu, Kassandros ríkti yfir Makedóníu, og Selevkos 1. Níkator ríkti yfir Babýlóníu. Veldi díadókanna liðu undir lok á 2. og 1. öld f.o.t. þegar Rómaveldi og Parþía lögðu þau undir sig.

## Tilvísanir
Lollapalooza

**Lollapalooza** er fjögurra daga tónlistarhátíð haldin í Grant Park í Chicago. Hún var fyrst haldin árið 1991 sem tónleikaferðalag en fer nú eingöngu fram í Chicago. Á hátíðinni má heyra ýmsar gerðir af tónlist, meðal annars jaðarrokk, þungarokk, pönk, hipphopp og raftónlist. Lollapalooza dregur að sér um 400.000 gesti á hverju ári.

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Akon

**Aliaune Damala Bouga Time Puru Nacka Lu Lu Lu Badara Akon Thiam** (f. 16. apríl 1973), betur þekktur sem **Akon**, er senegalskbandarískur söngvari, rappari, lagahöfundur, og upptökustjóri. Hann stofnaði plötufyrirtækin Konvict Muzik og KonLive Distribution.

## Útgefið efni
**Breiðskífur**
* *Trouble* (2004)
* *Konvicted* (2006)
* *Freedom* (2008)
* *El Negreeto* (2019)
* *Akonda* (2019)

## Tilvísanir

## Tenglar
*
New Kids on the Block

**New Kids on the Block** (**NKOTB**) er bandarísk strákasveit frá Dorchester, Massachusetts, stofnuð árið 1984. Sveitin samanstendur af Jonathan Knight, Jordan Knight, Joey McIntyre, Donnie Wahlberg og Danny Wood. Þeir náðu miklum vinsældum seint á níunda og snemma á tíunda áratugnum og hafa selt yfir 80 milljónir platna á heimsvísu.

## Útgefið efni
**Breiðskífur**
* *New Kids on the Block* (1986)
* *Hangin' Tough* (1988)
* *Merry, Merry Christmas* (1989)
* *Step by Step* (1990)
* *Face the Music* (1994)
* *The Block* (2008)
* *10* (2013)
* *Still Kids* (2024)

## Tilvísanir

## Tenglar
*
RedOne

**Nadir Khayat** (arabíska: نادر خياط; f. 9. apríl 1972), betur þekktur sem **RedOne**, er marokkósksænskur upptökustjóri, lagahöfundur og söngvari. Hann hefur unnið með þekktum listamönnum eins og Lady Gaga, Jennifer Lopez, Enrique Iglesias, One Direction og Usher. RedOne hefur unnið þrjú Grammy-verðlaun og var valinn framleiðandi ársins á Grammis-verðlaunahátíðinni í Svíþjóð árið 2011. Hann stofnaði sitt eigið útgáfufyrirtæki árið 2010.

## Útgefið efni
**Smáskífur**
* „Don't You Need Somebody“ (2016)
* „Boom Boom“ (2017)
* „One World“ (2018)
* „We Love Africa“ (2019)

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Sipaliwini-umdæmi

**Sipaliwini-hérað** er hérað í Súrínam sem er í suðurhluta landsins og er flatarmál yfir 130.000 km2.
Fjós

**Fjós** er upphaflega fornnorrænt orð sem einnig er notað í færeysku yfir byggingar til að hýsa búfénað. Í norsku er samsvarandi orð *fjøs*. Fjós er samsett orð, fé og hús sem dregið saman og varð *fjós.* Fjósið er notað fyrir stórgripi, mest nautgripi, samanber *nautafjós*, og *fénaðarfjós* var notað áður fyrir minni gripi eins og sauðfé og geitur. Á íslensku er sauðfé haft í fjárhúsi en hross í hesthúsi, mörg önnur mál not sama heiti yfir allar tegundir af byggingum fyrir húsdýr.

## Tenglar
* Vísindavefur. Af hverju heita hesthús, fjárhús, hænsnahús og fleira eftir íbúum sínum, en svo heitir kýrhús allt í einu fjós?
Frægðarhöll lagahöfunda

**Frægðarhöll lagahöfunda** (e. **Songwriters Hall of Fame**, **SHOF**) er bandarísk stofnun sem var stofnuð árið 1969 af Johnny Mercer, Abe Olman og Howie Richmond. Hlutverk hennar er að heiðra þá sem hafa lagt sitt af mörkum til sögu laga í dægurtónlist.

Frægðarhöllin hefur enga fasta staðsetningu, en árið 2010 var sett upp sýning í Grammy-safninu í Los Angeles. Meðal þekktra lagahöfunda sem hafa verið teknir inn eru Burt Bacharach (1972), John Lennon og Paul McCartney (1987), Elton John (1992), Michael Jackson (2002), og meðlimir hljómsveitanna Bee Gees (1994) og Queen (2003).

## Tilvísanir

## Tenglar
*
The Ed Sullivan Show

***The Ed Sullivan Show*** var bandarískur skemmtiþáttur á sjónvarpsstöðinni CBS frá 20. júní 1948 til 28. mars 1971. Stjórnandi þáttarins var blaðamaðurinn Ed Sullivan sem vann áður hjá dagblaðinu *[[New York Daily News]]*. Þátturinn var sýndur á besta tíma á sunnudagskvöldum milli kl. 8 og 9 að austurtíma. Í þættinum komu fram skemmtikraftar af öllu tagi; klassískir tónlistarmenn, vinsælar hljómsveitir, ballettdansarar, leikarar og óperusöngvarar. Fyrirmyndin voru vaudeville-sýningar og margir fyrrum vaudeville-skemmtikraftar komu fram í þættinum.

Upphaflega nefndist þátturinn *Toast of the Town*, en farið var að kenna hann við stjórnandann löngu áður en nafninu var formlega breytt árið 1955. Hann var sendur út í beinni útsendingu frá Maxine Elliott's Theatre í New York-borg til ársins 1968, þegar upptökur voru fluttar í tökuver CBS. Margir þekktustu tónlistarmenn 6. og 7. áratugarins komu fram í þættinum. Sem dæmi má nefna Elvis Presley, Bítlana, Dusty Springfield, the Jackson 5, the Rolling Stones, the Doors og fleiri. Kanadísku gamanleikararnir Wayne og Shuster komu 67 sinnum fram í þættinum. 

*The Ed Sullivan Show* var á dagskrá Kanasjónvarpsins á Íslandi frá 1957.

Í desember 1964 voru leikmenn íslenska karlalandsliðsins í körfuknattleik heiðursgestir í þættinum en þá voru þeir á ferðalagi um Bandaríkin.

## Tilvísanir
Dýraverndarsamband Íslands

**Dýraverndarsamband Íslands** eru íslensk félagasamtök sem standa vörð um velferð dýra. Þau voru stofnuð þann 13. júlí 1914, þá undir nafninu Dýraverndunarfélag Reykjavíkur.

Núverandi formaður er Linda Karen Gunnarsdóttir en framkvæmdastjóri félagsins er Andrés Ingi Jónsson.
## Heimildir
Kyuss

**Kyuss** var bandarísk stóner-rokkhljómsveit sem stofnuð var í Palm Desert, Kaliforníu árið 1987. Hún er talin frumkvöðull stóner-rokks. Sveitin starfaði til 1995 og upp frá henni voru fóru meðlimir í sveitir eins og Queens of the Stone Age, Screaming Trees, Fu Manchu, Dwarves, Eagles of Death Metal, Mondo Generator, Hermano, Unida, Slo Burn, Stöner og Them Crooked Vultures.

Kyuss hóf að spila á útitónleikum í eyðimörkum suður-Kaliforníu og juku við orðspor sitt.  *Blues for the Red Sun*, plata þeirra frá 1992 hlaut góðar viðtökur og árið 1993 var bandinu boðið að opna fyrir Metallica á Ástralíutúr þeirra.

Árið 2010 stofnuðu meðlimir sveitarinnar (án Josh Homme) hljómsveit og fóru í tónleikaferðalag undir nafninu  *Kyuss Lives!*.  Homme fór í málaferli við sveitina sem breytti nafninu *Vista Chino*.
 Sú sveit starfaði til 2014 og gaf út eina plötu. 

## Meðlimir
*Josh Homme – Gítar, bakraddir (1987–1995)
*John Garcia – Söngur (1987–1995)
*Brant Bjork – Trommur (1987–1994)
*Chris Cockrell – Bassi (1987–1991)
*Nick Oliveri – Gítar (1987–1988), bassi, söngur og bakraddir (1991–1992)
*Scott Reeder – Bassi, bakraddir (1992–1995)
*Alfredo Hernández – Trommur (1994–1995)

## Útgáfur
### Breiðskífur
*Wretch (1991)
*Blues for the Red Sun (1992)
*Welcome to Sky Valley (1994)
*...And the Circus Leaves Town (1995)

### Stuttskífur
*Sons of Kyuss (1990)
*Kyuss/Queens of the Stone Age (1997)

## Tilvísanir
James H. Wahl

**James H. Wahl** (27. október 1931 - 16. janúar 2025) var bandarískur körfuknattleiksþjálfari, hermaður og skólastjóri. Eftir að hafa útskrifast úr menntaskóla gekk Wahl í bandaríska sjóherinn og var meðal annars staðsettur á Íslandi. Þar var hann, ásamt Gene Croley, þjálfari Íþróttafélags Keflavíkurflugvallar er liðið varð fyrsti Íslandsmeistarinn í körfuknattleik árið 1952.

Eftir að veru hans í sjóhernum lauk stundaði hann nám við Evansville háskólann þaðan er hann útskrifaðist árið 1957. Hann vann seinna sem körfuboltaþjálfari og skólastjóri í heimalandinu. 

## Tilvísanir
VH1

**VH1** (upphaflega stytting fyrir **Video Hits One**) er bandarísk kapalsjónvarpsstöð sem hóf útsendingar 1. janúar 1985. Hún er í eigu BET Media Group, dótturfyrirtækis Paramount Global. Stöðin var upphaflega í eigu Warner-Amex Satellite Entertainment, sem var einnig eigandi MTV á þeim tíma.

VH1 var stofnuð til að byggja á vinsældum MTV með áherslu á tónlistarmyndbönd fyrir eldri áhorfendur og léttari hliðar dægurtónlistar. Í desember 2023 var stöðin aðgengileg á um 67,5 milljónum bandarískum heimilum.

## Tilvísanir

## Tenglar
*
France 2

**France 2** er önnur sjónvarpsstöð franska ríkisútvarpsins France Télévisions, ásamt stöðvunum France 3, France 4, France 5 og France Info. Stöðin hóf útsendingar 18. apríl 1964 undir heitinu RTF Télévision 2. Þann 1. október 1967 hóf stöðin fyrstu útsendingar á litasjónvarpi í Frakklandi með SECAM-staðlinum. Þann 6. janúar 1975 var rekstraraðili stöðvarinnar, ORTF, skyldaður til að kljúfa starfsemina í sjö stofnanir. Við það varð önnur rásin að opinbera hlutafélaginu Antenne 2. Árið 1987 var fyrsta ríkisstöðin, TF1, einkavædd, en Antenne 2 og FR3 sameinuðust undir merkjum France Télevisions. Nöfnum stöðvanna var breytt í France 2 og France 3 árið 1992.

Árið 2024 hóf stöðin útsendingar í háskerpu.

## Tilvísanir
Skipstrjóna

**Skipstrjóna** er framsett þilfar fremst á (sögulegu) seglskipi undir bugspjótinu. Skipstrjónan var vinnupallur fyrir þá sjómenn sem fengust við framsegl skipsins á og undir bugspjótinu. Skipstrjónur einkenndu stærri seglskip frá 16. öld til 18. aldar. Skipstrjónur gátu verið mikið skreyttar með myndskurði, sérstaklega á barokktímabilinu á 17. öld. Skipstrjónan er einkum tengd við skipsgerðina galíon og dregur nafn sitt af henni í sumum tungumálum.

Undir skipstrjónunni gat verið útskorið stafnlíkan. Á trjónunni gátu líka verið klósettstokkar þar sem sjómenn gengu örna sinna. Enska orðið yfir skipsklósett, *head*, er dregið af enska orðinu yfir skipstrjónu, *beakhead*.

## Tilvísanir
American Horror Story

***American Horror Story*** (***AHS***) eru bandarískir hrollvekjuþættir, búnir til af Ryan Murphy og Brad Falchuk fyrir sjónvarpsstöðina FX. Hver þáttaröð er sjálfstæð smásería með nýjum persónum og söguþráðum, þó sumar fá innblástur frá raunverulegum atburðum.

## Þáttaraðir

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Lower East Side

**Lower East Side** (**LES**) er hverfi í suðausturhluta Manhattan í New York-borg, Bandaríkjunum. Það er staðsett á milli Bowery og East-fljótsins. 

## Myndir

Mynd: LowerEastSideTenements.JPG|Byggingar í Lower East Side
Mynd: Fukien American.jpg|Little Fuzhou
Mynd: NYPL Seward Park south jeh.jpg|Seward Park


## Tilvísanir