open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Magasafi

**Magasafi** er vökvi sem myndast í maganum sem inniheldur meðal annars saltsýru (HCl), kalíumklóríð (KCl) og natríumklóríð (NaCl). Í magasafa eru einnig meltingarensím sem brýtur prótínkeðjur og fitusameindir niður. Frumur í innra byrði magans framleiða magasafa en framleiðslan eykst þegar aukins magns magasafa er krafist.  Aðrar magafrumur framleiða basa til að halda sýrustigi magans í jafnvægi. Sömu frumurnar gefa frá sér slím sem ver magann fyrir súra safanum. Einnig gefur brisið frá sér tvíkarbónat til að hlutleysa magasafa sem rennur í smáþarminn.

Bakflæði magasafans upp um magaopið í vélindað getur valdið brjóstsviða.

## Heimildir
Meltingarensím

**Meltingarensím** eru ensím sem brjóta stórsameindir niður til þess að líkaminn geti nýtt þær. Meltingarensím er að finna í meltingarkerfi dýra og manna og jafnframt í kjötætuplöntum þar sem þau auðvelda meltingu. Meltingarensím má líka finna inn í frumum, einkum í leysibólum, þar sem þau eru lífsnauðsynleg. Nánar tiltekið finnast meltingarensím í munnvatni, magasafa, brissafa og í safa sem frumur í smáþarminum og ristlinum gefa frá sér.

Meltingarensím eru flokkuð eftir tegund stórsameinda sem þau verka á:
* Próteasar og peptídasar kljúfa prótín í peptíð og amínósýrur
* Lípasar kljúfa fitu í þrjár fitusýrur og glýserolsameind
* Amýlasar kljúfa kolvetni eins og sterkju og sykur í einsykrur eins og glúkósa
* Núkleasar kljúfa kjarnsýrur í kirni
Pessac

**Pessac** (oksítanska: *Peçac*) er sveitarfélag í umdæminu Gironde í Nouvelle-Aquitaine, suðvesturhluta Frakklands. Það er hluti af stórborgarsvæði Bordeaux. Íbúar eru tæplega 60 þúsund.
Les Femmes d'Alger

***Les Femmes d'Alger*** („konurnar frá Alsír“) er myndaröð sem inniheldur 15 málverk og fjölda teikninga eftir Pablo Picasso. Hann gerði myndirnar á árunum 1954-55 undir áhrifum frá málverkinu *[[Femmes d'Alger dans leur appartement]]* eftir Eugène Delacroix frá 1834. Þetta er ein af nokkrum myndröðum sem Picasso málaði til heiðurs listamönnum sem hann hafði dálæti á.

Öll myndröðin var seld af Galerie Louise Leiris í París til Victor og Sally Ganz árið 1956. Þau seldu síðan myndir úr safninu en héldu nokkrum eftir (gerðum C, H, K, M og O). Gerð O var seld á uppboði hjá Christie's árið 2015 fyrir 179,4 milljónir dala, sem var hæsta verð sem nokkurn tíma hafði fengist fyrir málverk á uppboði. Kaupandinn var Hamad bin Jassim bin Jaber Al Thani, fyrrum forsætisráðherra Katar.
Grenadínur

**Grenadínur** eða **Grenadíneyjar** eru eyjaklasi sem teygir sig milli eyjanna Grenada og Sankti Vinsent í Karíbahafi. Mörkin milli ríkjanna Grenada og Sankti Vinsent og Grenadína liggja um Martíníksund milli Petit Saint Vincent og Petite Martinique.

## Sankti Vinsent og Grenadínur

## Grenada
Everglades

**Everglades** eru hitabeltisvotlendi í suðurhluta Flórída í Bandaríkjunum. Þau ná yfir suðurhlutann á stóru afrennslissvæði og eru hluti af hitabelti nýheims. Upptök votlendisins eru sunnan við Orlando þar sem Kissimmee-fljót rennur út í Okeechobee-vatn, sem er stórt og grunnt stöðuvatn. Á regntímanum myndar útfallið úr vatninu hægfara flóð 97 km á breidd og 160 km á lengd sem rennur í suður til Flórídaflóa. Veður er mjög breytilegt í Everglades, allt frá þurrkum á þurrkatímum til flóða á regntímanum. Flókið samspil ólíkra vistkerfa einkennir svæðið, þar á meðal sýprusmýrar, fenjaskógur við Tíu þúsund eyjar, harðviðarlundir, barrtrjáaklettar og sjávarsvæðið í Flórídaflóa.

Menn hafa búið í Everglades í 15.000 ár. Ættbálkar Calusa- og Tequesta-ættbálkar indíána bjuggu þar fyrir komu Evrópumanna. Seminólar hröktust þangað eftir Fyrsta Seminólastríðið 1817-1818 og héldu þar áfram andspyrnu gegn Bandaríkjastjórn. Eftir Annað Seminólastríðið 1842 voru flestir Seminólar fluttir frá Everglades. Fljótlega eftir það komu fram hugmyndir um að þurrka votlendið upp í þágu landbúnaðar. Það var þó ekki reynt af alvöru fyrr en undir lok 19. aldar. Á fyrri hluta 20. aldar voru grafnir skurðir og árið 1947 var Mið- og Suður-Flórídaverkefnið stofnað. Innan þess voru grafnir 2300 metrar af skurðum og vatni veitt til landbúnaðarsvæða og borga eins og Miami sem óx hratt á þessum tíma. Á þurrkaða landinu var aðallega ræktaður sykurreyr. Um helmingi Everglades hefur verið breytt í landbúnaðarland eða þéttbýli. Árið 1934 var hluti svæðisins keyptur af fylkisstjórninni og Everglades-þjóðgarðurinn stofnaður.

Um 1970 tóku umhverfisverndarhreyfingar að bregðast við þessari hröðu þróun. Everglades voru skilgreind sem alþjóðlega mikilvægt votlendi í Ramsarsamningnum og sem heimsminjar hjá UNESCO. Bygging flugvallar 10 km norðan við Everglades-þjóðgarðinn var stöðvuð þegar í ljós kom að hann myndi hafa neikvæð áhrif á vistkerfi svæðisins. Árið 2000 var Heildaráætlun um endurheimt Everglades samþykkt af Bandaríkjaþingi til að takast á við vandamál eins og versnandi vatnsgæði og minnkað flæði vatns inn á svæðið þar sem svo miklu hefur verið veitt annað. Á svæði Everglades er samnefndur þjóðgarður; Everglades-þjóðgarðurinn.
Christie's

**Christie's** er breskt uppboðsfyrirtæki sem James Christie stofnaði í London árið 1766. Höfuðstöðvar fyrirtækisins eru á King Street, St James's í London og í Rockefeller Center í New York. Fyrirtækið er í eigu Groupe Artémis sem er eignarhaldsfélag í eigu franska auðjöfursins François-Henri Pinault.
Kunsthistorisches Museum

**Kunsthistorisches Museum** er listasafn í Vínarborg í Austurríki. Það stendur gegnt Náttúrufræðisafninu við Maria-Theresien-Platz. Bæði söfnin voru opnuð af Frans Jósef 1. keisara árið 1891.

Safnið hýsir meðal annars verk eftir Caravaggio, Jan van Eyck, Albrecht Dürer, Peter Paul Rubens, Rembrandt van Rijn, Diego Velázquez og Pieter Brueghel eldri. Auk þess eru þar söfn fornminja frá Egyptalandi hinu forna, Grikklandi hinu forna og Rómaveldi.
Landwehr-skurður

**Landwehr-skurður** (þýska: *Landwehrkanal*) er 10,7 km langur skurður sem liggur samsíða ánni Spree í Berlín i Þýskalandi. Skurðurinn var byggður á árunum milli 1845 og 1850. Skurðurinn tengir efri hluta Spree árinnar við  *Osthafen* (Eystrihöfn) í Friedrichshain við neðri hlutann í  Charlottenburg og rennur gegnum borgarhlutana  Kreuzberg og Tiergarten.

Skurðurinn var hannaður  með aflíðandi bökkum  og var að meðaltali 20 metra breiður við vatnsyfirborð.
Deep Blue

**Deep Blue** var ofurtölva þróuð af bandaríska fyrirtækinu IBM. Hún var fyrsta tölvan sem fór með sigur af hólmi í skák og fyrsta tölvan sem sigraði heimsmeistara í skáki innan venjulegra tímamarka.

Þróunarvinna á Deep Blue hófst árið 1985 undir verkefninu ChipTest sem var á vegum Carnegie Mellon-háskóla. Það verkefni þróaðist í verkefnið Deep Thought en þá var aðstaðendum þess boðin vinna í IBM. Verkefnið skipti aftur um nafn árið 1989 þegar það var nefnt Deep Blue.

Fyrsti sigur Deep Blue gegn heimsmeistara var 10. febrúar 1996 en hún sigraði Garry Kasparov í fyrstu umferð í sex umferða leik. Kasparov sigraði í þremur af næstu fimm skákum og jafntefli varð í tveimur. Eftir það var Deep Blue uppfærð og keppti gegn Kasparov aftur árið 1997. Deep Blue sigraði í sjöttu skákinni. Kasparov sakaði IBM um svindl og krafðist þess að tefla aftur. IBM neitaði því og setti Deep Blue í hlé.
Samningur um að dreifa ekki kjarnavopnum

**Samningur um að dreifa ekki kjarnavopnum** er alþjóðlegur samningur um að aftra dreifingu kjarnorkuvopna og vopnatækni og að stuðla að notkun kjarnorku á friðsælan hátt. Endanlegt markmið samningsins er almenn afvopnun.

Opið var fyrir undirskriftir árið 1968 en samningurinn tók gildi árið 1970. Í samræmi við fyrirmæli samningsins funduðu aðildarlönd 25 árum eftir gildistöku árið 1995 og féllust á að framlengja samninginn um ótakmarkaðan tíma. Fleiri lönd hafa aðild að þessum samningi en öllum öðrum afvopnunarsamningum sem skrifaðir hafa verið undir. Frá og með ágúst 2016 hafði 191 land hlítt samningnum. Norður-Kórea lýsti yfir aðild að samningnum árið 1985 en hefur aldrei hlítt honum og afturkallaði aðild sína árið 2003. Fjögur aðildarlönd Sameinuðu þjóðanna hafa aldrei samþykkt samninginn en talið er að þrjú þeirra, nefnilega Indland, Íran og Ísrael, eiga kjarnorkuvopn. Auk þess hefur Suður-Súdan sem varð sjálfstætt ríki 2011 aldrei skrifað undir samninginn.

Í samningnum eru kjarnorkuríki skilgreind sem þau lönd sem smíðuðu og prófuðu kjarnorkuvopn fyrir 1. janúar 1967: Bandaríkin, Bretland, Frakkland, Kína og Rússland. Auk þess eiga fjögur lönd til viðbótar kjarnorkuvopn: Indland, Norður-Kórea og Pakistan sem hafa öll prófað kjarnorkuvopn opinberlega, og Ísrael sem hefur aldrei staðfest eignarhald kjarnorkuvopna.
Alberto Giacometti

**Alberto Giacometti** (10. október 1901 – 11. janúar 1966) var svissneskur myndlistarmaður frá Val Bregaglia í Graubünden. Hann var sonur listmálarans Giovanni Giacometti. Hann er einkum þekktur fyrir höggmyndir sem sýna fígúruna granna og teygða. Hann lærði hjá Antoine Bourdelle í París og fékkst þar við kúbisma og súrrealisma. Bronsmyndin *[[L'Homme au doigt]]* („maðurinn sem bendir“) var árið 2015 seld á uppboði hjá Christie's fyrir yfir 140 milljón dollara sem var metfé fyrir höggmynd á uppboði. Önnur þekkt höggmynd eftir hann er *[[L'Homme qui marche]]* („maðurinn sem gengur“) sem kemur fyrir á svissneska 100 franka seðlinum.
Hornhöfðastraumurinn

**Hornhöfðastraumurinn** er kaldur hafstraumur sem streymir frá vestri til austurs við Hornhöfða. Hornhöfðastraumurinn er í raun hröðun sem verður á Suðurhafsstraumnum þegar hann fer fyrir höfðann. Grein af straumnum verður Falklandseyjastraumurinn við Falklandseyjar.
Norður-Miðbaugsstraumurinn

**Norður-Miðbaugsstraumurinn** er hafstraumur í bæði Atlantshafi og Kyrrahafi sem streymir frá austri til vesturs milli 10. og 20. breiddargráðu norður. Hann er í báðum tilvikum suðurhluti hringstraumanna í Norður-Atlantshafi og Norður-Kyrrahafi. Miðbaugsgagnstraumurinn rennur í austurátt sunnan við hann og skilur hann frá Suður-Miðbaugsstraumnum sem myndar norðurhluta hringstraumanna í Suður-Atlantshafi og Suður-Kyrrahafi.
Indlandshafshringstraumurinn

**Indlandshafshringstraumurinn** er hafstraumur í Indlandshafi og einn af fimm helstu hringstraumum í höfum jarðar. Hann er drifinn áfram af tveimur stórum straumum; Vestur-Ástralíustraumnum sem á upptök sín í Suðurhafsstraumnum sem sveigir til norðurs við Ástralíu, og Suður-Miðbaugsstraumnum sem er drifinn áfram af staðvindum við Miðbaug sem blása frá austri til vesturs. Þegar Suður-Asíumonsúnvindurinn blæs á sumrin frá vestri til austurs við Miðbaug, snýr straumurinn við. 

Líkt og í hinum fimm stóru hringstraumunum er ruslafláki í miðjum Indlandshafshringstraumnum. Þótt hann virðist ekki vera samfelld breiða af rusli er þar mun meira magn af fljótandi plasti, mengunarefnum og öðru braki en annars staðar í hafinu.
Karíbar

**Karíbar** eða **Kalinagóar** eru frumbyggjar Litlu-Antillaeyja í Karíbahafi, sem dregur nafn sitt af þeim. Hugsanlega eru þeir afkomendur Kalína sem búa á norðurströnd meginlands Suður-Ameríku, en þeir töluðu óskylt aravakískt tungumál, injeri. 

Þegar Spánverjar komu til Nýja heimsins voru Karíbar ríkjandi þjóð á eyjum Karíbahafsins. Þeir bjuggu á öllum Kulborðseyjum, Dóminíku, og hugsanlega á syðstu Hléborðseyjum. Hugsanlega ruddu þeir úr vegi eða lögðu undir sig Aravaka sem bjuggu á eyjunum fyrir árið 1200, af fornleifum að dæma. 

Í upphafi nýlendutímans höfðu Karíbar orð á sér fyrir að vera herskáir og Evrópumenn héldu því fram að þeir stunduðu mannát. Fjöldi Karíba á eyjunum hrundi eftir komu Evrópumanna þangað, bæði vegna átaka, þrælahalds og sjúkdóma. Nokkur hundruð afkomendur þeirra búa enn á eyjunum og víðar og um 3000 Karíbar búa á Dóminíku. Svartir Karíbar eða Garífúnar eru afkomendur Karíba og þræla frá Afríku á eyjunni Sankti Vinsent. Síðasti Karíbinn sem talaði injeri sem móðurmál lést á 4. áratug 20. aldar.
Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1959

**Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1959** var fjórða söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva. Hún var haldin miðvikudaginn 11. mars 1959 í Cannes í Frakklandi eftir að landið hafði unnið keppnina árið 1958. Holland vann keppnina 1959 með laginu „*Een beetje“* sem flutt var af Teddy Scholten. Þetta var í annað skipti sem landið vann keppnina og í fyrsta skipti sem land vann í annað sinn í keppninni. Auk þess var höfundur texta sigurlagsins, Willy van Hemert, höfundur fyrra sigurlags Hollands „*Net als toen“ ,* sem vann keppnina árið 1957. Willy var fyrsta manneskjan til að vinna söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva tvisvar. 

## Staðsetning
Söngvakeppnin fór að þessu sinni fram í Palais des Festivals et des Congrès höllinni í Cannes í Frakklandi eftir að Frakkland öðlaðist réttinn til að halda keppnina í kjölfar þess að vinna keppnina 1958 með laginu „*Dors, mon amour“* sem flutt var af André Claveau. Cannes er staðsett á frönsku rivíerunni og hefur lengi verið vinsæll ferðamannastaður og er heimsfræg fyrir kvikmyndahátið sem er haldin þar ár hvert. Palais des Festivals et des Congrès var byggt 1949 og hefur oft hýst kvikmyndahátíðina frægu. 

## Fyrirkomulag
Þetta ár tók ný regla í gildi sem gerði það að verkum að engir þekktir lagahöfundar eða útgefendur máttu taka sæti í dómnefndum landanna. 

Annað og þriðja sæti fengu að flytja lag sitt aftur í lok keppninnar líkt og sigurlagið. 

## Þátttakendur
Lúxemborg dróg sig úr keppni og keppti ekki í fyrsta skiptið í sögu söngvakeppninnar. Bretland kom til baka eftir að hafa misst af keppni fyrra árs og lenti í fyrsta sinn í öðru sæti. Landið átti eftir að lenda í öðru sæti í fjórtán skipti í viðbót. Mónakó tók þátt í keppninni í fyrsta skiptið, en lenti í síðasta sæti. 

Tveir fyrrum keppendur tóku aftur þátt í keppninni 1959. Það voru Birthe Wilke fyrir Danmörku (áður 1957) og Domenico Modugno fyrir Ítalíu (áður 1958).  

### Hljómsveitarstjórnendur
 - Franck Pourcel

 - Kai Mortensen

 - William Galassini

 - Franck Pourcel

 - Dolf van der Linden

 - Franck Pourcel

 - Franck Pourcel

 - Franck Pourcel

 - Eric Robinson

 - Francis Bay

## Úrslit
Etrúskakrókus

**Etrúskakrókus** (*Crocus etruscus*) er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, einlendur í skóglendi mið-Toskana (Ítalíu). Þetta er fjölær hnýðisplanta sem verður 8 sm há. Ljósfjólublá blómin með purpuralitum æðum og áberandi rauðgulum fræflum birtast snemma vors.

Í náttúrunni er hann með stöðuna „ógnað“.  Hinsvegar er hann einnig í ræktun.

## Tilvísanir
Ekkja

**Ekkja** er kona sem á maka sem er látinn. Orðið **ekill** eða **ekkjumaður** á við karlmann í sömu stöðu.
Maki

**Maki** er annar meðlimur í hjónabandi, staðfestri samvist eða óvígðri sambúð. Orðið „maki“ er kynhlutlast en orðin eiginmaður og eiginkona eru oft notuð til að greina kyn maka. Réttindi maka eru mismunandi eftir löndum.

## Heimild
Crocus longiflorus

***Crocus longiflorus***, er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, sem vex í suðvestur Ítalíu, Sikiley og Möltu. 

## Tilvísanir
Vorkrókus

**Vorkrókus** (fræðiheiti: *Crocus vernus*) er planta í ættkvísl krókusa. Hann er ættaður frá Ölpunum, Pyreneafjöllum og Balkanskaga og um 10 - 15 sm á hæð. Afbrigði hans, gullkrókus, er notuður sem skrautplanta. Gullkrókus er stærri en aðrar ræktaðar tegundir krókusa (t.d., *Crocus chrysanthus*). Það fer eftir árferði hvort vorkrókus blómstrar á sama tíma eða 2 vikum seinna en tryggðakrókus.

## Afbrigði
Dæmi um afbrigði hanns eru; ‘Flower Record’ (Blátt), ‘Jeanne d’Arc’ (gljáandi hvít), ‘Pickwick’ (fjólublátt, með röndum), ‘Purpurea Grandiflora’ (djúp-fjólublátt), ‘Queen of Blues’ (blá með ljósari jöðrum og dökkum grunni), ‘Remembrance’ (dökk blá og fjólublá), ‘Vanguard’ (silfurblá/fjólublá, ljósfjólublá), Silver Coral (hvít, fjólublár grunnur), Grand Maitre (blá)

## Samnefni
Ýmsar aðrar snemmblómstrandi tegundir, þar á meðal gullkrókus (*Crocus flavus*), Weston (Syn. *Crocus aureus*), hafa verið kallaðar *Crocus vernus' af ýmsum höfundum.

== Myndir ==
<gallery>Image:Crocus 'Jeanne d'Arc'.jpg|  *Crocus vernus* ‘Jeanne d’Arc’
File:Crocus Pickwick RHu.jpg|*Crocus vernus* ‘Pickwick’
Image:Crocus group.jpg| Hvítir og fjólubláir *Crocus vernus*
File:Crocusses in park 2.jpg
File:Crocus x vernus 'Vanguard' 6.JPG| *Crocus vernus* ‘Vanguard’
File:Inkpen crocus field.jpg|Krókus-engin  við Inkpen, Berkshire
</gallery>

== Tilvísanir ==
<references/>

== Tenglar ==
*[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CRVE4 USDA Plants Profile: *Crocus vernus*] 
*[http://www.bbc.co.uk/gardening/plants/plant_finder/plant_pages/5509.shtml Gardening:*Crocus vernus'']
Tyrkjakrókus

**Tyrkjakrókus** (fræðiheiti: *Crocus kotschyanus*) er planta af ættkvísl krókusa, sem vex frá Tyrklandi til Kákasus og Líbanon. 

## Tilvísanir
Snækrókus

**Snækrókus** eða **Balkankrókus** (fræðiheiti: *Crocus tommasinianus*), er planta af ættkvísl krókusa. Hann er uppruninn á Balkanskaga og nefndur eftir grasafræðingnum Muzio G. Spirito de Tommasini (1794-1879) sem var borgarstjóri í  Austurrísk-Ungversku borginni Trieste sem nú tilheyrir Ítalíu. Íslenska heitið snækrókus er til komið vegna þess að hann er meðal fyrstu krókusa til að blómstra á vorinn.

## Lýsing
Snækrókus er ein af smærri ræktuðu tegundum krókusa. Blómin eru grönn, um 2 - 4 sm löng, með hvítri krónupípu. Krónublöð (6) föl silfur-fjólublá til rauðfjólublá en ytri krónublöðin geta verið með silfurblæ pg með dekkri endum. Afbrigðið, *C. tommasinianus* f. *albus*, er hvítt og hæð þess um 7 til 8 sm. Honum er oft plantað í stórum breiðum í einka og almenningsgörðum en sáir sér einnig auðveldlega sjálfur sem hefur gefið honum stöðu sem illgresi í margra augum. Litningatala hanns er 2n = 16.

## Afbrigði


File:Crocus tommasinianus Barr's Purple01.jpg| Snækrókus 'Barr's Purple'
File:Crocus tommasinianus 'Lilac Beauty' 2.JPG| Snækrókus 'Lilac Beauty'
File:Crocus tommasinianus 'Roseus' 2.JPG| Snækrókus 'Roseus'
File:Crocus tommasinianus 'Ruby Giant'.jpg| Snækrókus 'Ruby Giant'
File:Crocus tommasinianus Whitewell Purple 1.jpg| Snækrókus 'Whitewell Purple'


## Tilvísanir

## Tenglar
* Paghat's Garden 
* The Plant Expert 
* BBC
* Alpine House - Crocus Group 
* Kew Plant List
Vínkrókus

***Crocus nudiflorus*** er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, sem vex frá suðvestur Frakklandi til Spánar. 

## Tilvísanir
Glókrókus

***Crocus ancyrensis***, eða **Glókrókus**, er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, einlendur í norður og mið Tyrklandi.

Hann blómstrar milli febrúar til apríl í 1000 - 1600 metra hæð. Hann vex oft við kletta, runna og furur. Ríkur af sykrum og sterkju, hefur hann verið notaður með laukum (Allium) til matar.Hann var algengur í mat í Anatólíu í lok vetrar.

## Myndir

Crocus ancyrensis001.jpg| Óútsprunginn 
Crocus ancyrensis003.jpg | Í grasflöt
Crocus ancyrensis 2.JPG| Plöntur í ræktun


## Tilvísanir
Engjakrókus

***Crocus pulchellus***,  (Engjakrókus) er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, ættaður frá norður Balkanskaga til norðvestur Tyrklands. 

## Tilvísanir
Crocus caspius

***Crocus caspius*** er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, ættaður frá suðaustur Transkákasus til norður Íran. 

## Tilvísanir
Crocus pallasii

***Crocus pallasii*** er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, sem vex frá Balkanskaga til Ísrael og vestur Íran. 

## Tilvísanir
Sunnukrókus

**Sunnukrókus** (fræðiheiti: *Crocus imperati*) er tegund blómplantna af sverðliljuætt, einlendur í Ítalíu. 

## Tilvísanir
Korsíkukrókus

**Korsíkukrókus** (fræðiheiti: *Crocus corsicus*) er blómstrandi planta í ættkvísl krókusa. Einlend á eyjunum Korsíku og Sardiníu. Hann verður 8 - 10 sm hár með grönn og ilmandi blómin, eitt til tvö á plöntu. Skærfjólubleik að innan, föl bleik með purpuralitum rákum að utan. Blómstrar að vori.

*[[Crocus minimus]]* vex einnig á Korsíku og Sardiníu og er áþekkur að útliti, hinsvegar er hann fljótgreindur á að litur frævilsins á korsíkukrókus er rauðgulur en gulur á C. minimus.

## Tilvísanir
Crocus graveolens

***Crocus graveolens*** er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, ættaður frá suður Tyrklandi til norður Ísrael. 

## Myndir


File:Crocus graveolens, Çukurova University Campus, Adana, Turkey - 20060108.jpg
File:Crocus graveolens, Çukurova University Campus, Adana, Turkey - 20060109.jpg
File:Crocus graveolens, Çukurova University Campus, Adana, Turkey - 20060112-01.jpg
File:Crocus graveolens, Çukurova University Campus, Adana, Turkey - 20060112-02.jpg


## Tilvísanir
Crocus aleppicus

***Crocus aleppicus*** er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, ættaður frá vestur Sýrlandi til Jórdaníu. 

## Tilvísanir
Crocus laevigatus

***Crocus laevigatus*** er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt sem er einlendur á eynni Krít, Grikklandi. 

## Tilvísanir
Bosníska

**Bosníska** (*bosanski* / *босански*) er serbokróatísk mállýska og þjóðtunga Bosníaka. Bosníska er eitt af þremur opinberum málum í Bosníu og Hersegovínu: hin tvö eru króatíska og serbneska. Bosníska er jafnframt viðurkennt minnihlutamál í Serbíu, Svartfjallalandi og Kosóvó.

Bosnísku má rita bæði með latnesku letri og kýrillísku, en latneskt letur er notað oftar í daglegu lífi. Bosníska sker sig úr samanborið við aðrar serbókróatískar mállýskur með miklum fjölda tökuorða úr arabísku, ottómantyrknesku og persnesku vegna sterkra tengsla við þessa múslímamenningarheima. 

Bosníski staðallinn er byggður á útbreiddustu serbokróatískri mállýskunni, stókavísku, sem er einnig grunnurinn að króatísku, serbnesku og svartfellsku. Fyrir upplausn Júgóslavíu var lítið á þessi mál sem eitt tungumál. Frá málvísindalegu sjónarhorni er enn lítið á þau sem eitt mál, serbókróatísku, en þetta sjónarmið er umdeilt meðal innfæddra málhafa.
Tálknamandra

**Tálknamandra** (**Mexíkómandra**) (fræðiheiti: *Ambystoma mexicanum*) er af ættbálki salamandra. Ólíkt flestum öðrum froskdýrum þá skipta **tálknamöndrur** ekki um búsvæði, þær eyða allri ævi sinni 
í vatni. Þær eru einstakar meðal froskdýra að því leyti hjá þeim á myndbreyting sér ekki stað. Þær verða í raun að fullþroskuðum halakörtum, halda mörgum eiginleikum frá lirfustiginu en þeim vaxa útlimir á síðara þroskaskeiði. Þær verða kynþroska á lirfustiginu.

**Tálknamöndrur** geta lifað í allt að 15 ár, en meðalævi **tálknamöndru** er 10 ár. Samkvæmt válista IUCN  er tegundin í mikilli útrýmingarhættu og er meðal annars í hættu vegna eyðileggingar búsvæða og vegna veiði, en þær voru bæði veiddar til matar og eins lifandi til að ala í búrum og sem tilraunadýr. 

## Lýsing
**Tálknamöndrur** halda eiginleikum frá lirfustiginu alla ævi sína og ganga ekki í gegnum myndbreytingu. Þótt þær þroski lungu líkt og aðrar fullþroskaðar salamöndrur verða þær aldrei líkar þeim í útliti. Þær eru einstakar í útliti vegna tálknanna, sem líkjast greinum. Þessi tálkn eru þakin þráðum sem líkjast fjöðrum gera **tálknamöndrunum** kleift að vinna meira súrefni úr vatni . 

## Endurmyndun

**Tálknamöndrur** hafa þann eiginleika að þær geta endurmyndað glötuð líffæri, útlimi og að hluta til heila sinn. Vísindamenn hafa rannsakað þennan eiginleika og hafa lagt mikla áherslu á að geta skilið það ferli sem liggur að baki þannig að hægt væri mögulega að nota það til að hjálpa mönnum. Ferlið getur tekið nokkrar vikur en það gengur fljótar fyrir sig hjá yngri **tálknamöndrur** en þeim eldri. . 

## Tilvísanir


## Heimildir

Axolotl, skoðað þann 15. maí 2017: https://www.britannica.com/animal/axolotl

Axolotl, the mexican walking fish. Skoðað þann 15. maí 2017: https://www.aboutanimals.com/amphibian/axolotl/

Mexican Axolotl, skoðað þann 15. maí 2017: http://animals.nationalgeographic.com/animals/amphibians/axolotl/

Ambystoma mexicanum, skoðað þann 15. maí 2017: http://eol.org/pages/1019571/details

Biology of axolotls, skoðað þann 15. maí 2017: http://www.axolotl.org/biology.htm
Ástróasísk tungumál

**Ástróasísk** eða **ástróasíatísk tungumál** eru ætt tungumála sem eru töluð á meginlandi Suðaustur-Asíu og á litlum svæðum á Indlandi, Bangladess, Nepal og Suður-Kína. Einu málin í þessum flokki sem hafa verið skráð að einhverju leyti eru víetnamska, mon og kambódíska (khmer). Víetnamska og khmer eru einu ástróasísk mál sem hafa opinbera stöðu: víetnamska í Víetnam og khmer í Kambódíu.

Samkvæmt *[[Ethnologue]]* eru 166 ástroasísk tungumál. Þau skiptast í 13 undirflokka.

## Heimildir
Crocus malyi

***Crocus malyi*** er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, einlendur í Króatíu. 

## Myndir


File:Crocus malyi sveti 1.JPG
File:Crocus malyi sveti 2.JPG

## Tilvísanir
Crocus hyemalis

***Crocus hyemalis*** er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, ættaður frá suður Líbanon til Ísrael. 

## Myndir


Carcom01.JPG
Karkom02.jpg
Karkom01.jpg
Crocus HyemalisTavor1.JPG
Crocus HyemalisTavor2.JPG
Crocus hyemalis mutant 1.JPG


## Tilvísanir
Japönsk tungumál

**Japönsk mál** eru málaætt sem inniheldur meðal annars japönsku og Ryukyu-mál sem töluð eru á Ryukyu-eyjum. Öll mál í ættinni eiga rætur sínar að rekja til frumjapönsku. Japönsk mál eru einangruð málaætt.
Ryukyu-eyjar

**Ryukyu-eyjar** (琉球諸島 *Ryūkyū-shotō*), oftar kallaðar **Nansei-eyjar** á japönsku (南西諸島 *Nansei-shotō* „suðvestureyjar“), eru japanskur eyjaklasi sem breiðist út í suðvesturátt frá Kyushu að Taívan. Eyjaklasinn samanstendur af nokkrum smærri eyjaklösum, nefnilega Ōsumi-, Tokara-, Amami-, Okinawa-, Sakishima-eyjum (sem skiptast í Miyako- og Yaeyama-eyjum). Syðsta eyjan í klasanum er Yonaguni. Stærri eyjarnar í klasanum eru eldfjallaeyjar en þær smærri eru flestar kóraleyjar. Stærsta eyjan heitir Okinawa.

Í Ryukyu-eyjunum er hitabeltisloftslag, sem er ýmist heittemprað eða nær því að vera miðbaugsloftslag. Eyjarnar eru vætusamar og sæta miklum áhrifum rigningatíma og fellibylja. Eyjarnar utan við Tokana-sund eru umkringdar kóralrifum.

Íbúar nyrstu eyjuklasanna, Ōsumi og Tokara, eru ættaðir af Japönum, tilheyra japanska menningarheiminum og tala japanska mállýsku sem heitir kagoshima. Frumbyggjar Amami-, Okinawa-, Miyako- og Yaeyama-eyja heita Ryukyu-búar og voru einu sinni undir konungsveldinu Ryukyu. Ryukyu-málin voru sögulega töluð í þessum eyjum og eru mjög fjölbreytt en stærri eyjarnar höfðu sín eigin mál. Í dag er japanska ríkjandi mál í þessum eyjunum en Okinawa-mállýskan er hvað útbreiddust.
Kóralrif

**Kóralrif** (eða **kórallarif**) er fjölbreytt sjávarvistkerfi bundið saman af kalsíumkarbónati sem kórallar gefa frá sér. Steinkórallar með fjölda holsepa (e. *polyps*) mynda flest kóralrif. Frumur í húðþekju steinkóralla seyta kalsíumkarbónati sem myndar undirlag sem holseparnir standa á auk þess sem það er stoðgrind dýranna og vörn. Flestar kóraltegundir lifa í sambýli sem gerir að verkum að kóralrif stækka smám saman eitt kóralrif getur verið nokkur þúsund ár að myndast. 

Margar mismunandi tegundir kóralla má finna í einu kóralrifi en hver tegund gegnir sérhæfðu hlutverki í byggingu rifsins. Kóralrif geta myndast á mismunandi sjávardýpi en ná sjaldan upp fyrir yfirborðið. Kóralrif hýsa mjög fjölbreytilegan hóp sjávardýra. Kóralrif þekja minna en 0,1% af yfirborði heimsins en 25% allra sjávardýrategunda lifa í eða við þau, þar á meðal fiskar, lindýr, ormar, krabbadýr, skrápdýr, svampdýr, möttuldýr og holdýr. Kóralrif geta blómstrað þótt lítið sé um næringarefni í vatninu í kringum þau.

Kóralrif eru mikilvæg fiskveiðum og verja strendur. Kóralrif eru mjög viðkvæm fyrir breytingum í umhverfinu svo sem breyttu hitastigi vatnsins í nágrenni þeirra. Margs konar hætta steðjar nú að kóralrifjum, m.a. loftslagsbreytingar, súrnun sjávar og vatnsmengun. 

## Heimildir
Chvrches

**Chvrches** (borið fram eins og *churches*) er skosk synthpop-hljómsveit frá Glasgow sem stofnuð var árið 2011. Hljómsveitina skipa þau Lauren Mayberry (söngur, trommur, hljóðgervlar, samplarar), Iain Cook (gítar, bassi, söngur) og Martin Doherty (hljóðgervlar, samplarar, söngur). 

Tveimur árum eftir að hljómsveitin var stofnuð gaf hún út fyrstu smáskífu sína *[[Recover EP]]* í mars 2013 með smellunum „The Mother We Share“ og „Recover“. Fyrsta stúdíoplata hljómsveitarinnar *[[The Bones of What You Believe]]* kom út nokkrum mánuðum seinna þann 20. september 2013. Tveimur árum seinna gaf hljómsveitin aðra plötu sína *[[Every Open Eye]]* út þann 25. september 2015.

Hljómur Chvrches einkennist af synthpoppi en hefur einnig sætt áhrifum frá indietronica, indie pop og rafdanstónlist. Nafn hljómsveitarinnar tengist ekki trú meðlima.
Súrnun sjávar

**Súrnun sjávar** á við lækkun á sýrustigi sjávar vegna athafna manna, þ.e. yfirstandandi lækkun vegna upptöku koltvísýrings úr andrúmsloftinu. Sjóvatn er örlítið basískt (pH > 7) en súrnun sjávar gerir það hlutlausara frekar en það verði súrt (pH < 7). Talið er að 30–40% af þeim koltvísýringi sem starfsemi manna losar út í loftið leysist upp í hafinu, ám og vötnum. Sökum áhrifa efnajafnvægis hvarfast hluti þessa koltvísýrings við vatnið og myndar kolsýru. Sumar þessar kolsýrusameindir hvarfast við vatnssameind og mynda tvíkarbónatjón og hýdróníumjón sem lækkar sýrustig sjávarins. Talið er að sýrustig sjávarins hafi lækkað úr 8,25 í 8,14 á tímabilinu 1751–1996.

Súrnun sjávar hefur slæmar afleiðingar á sjávardýr og getur meðal annars dregið úr efnaskiptastarfsemi og skaðað ónæmiskerfi þeirra. Einnig veldur súrnun sjávar kóralbleikingu og kemur í veg fyrir að kórallar og svif geti myndað kalsíumkarbónat. Þetta getur valdið því að kóralrif leysist upp. Súrnun sjávar hefur jafnframt áhrif á fæðukeðju sjávarins.

Þótt yfirstandandi súrnun sjávar sé af manna völdum hefur hafið súrnað áður af náttúrunnar völdum. Síðasta tilvikið var fyrir u.þ.b. 56 milljón árum en orsakir þess eru ekki þekktar.

## Súrnun sjávar við Ísland
Súrnun sjávar er miklu örari í hafinu nyrst í Atlantshafi en í heimshöfunum. Það er talið líklegt að sjór hér við land hafi súrnað meira eftir iðnvæðingu en heimshöfin. Breytingar verða mestar í yfirborði sjávar. Kalkmyndandi lífríki er sérstaklega viðkvæmt fyrir súrnun sjávar.

Kalkmettunarstig í sjó við Ísland er lágt af náttúrulegum ástæðum einkum vegna lágs sjávarhita norðarlega í Atlantshafi. Hlýnun sjávar vinnur á móti minnkandi kalkmettun vegna súrnunar.  Á yfirborði sjávar við Ísland eru  miklar árstíðasveiflur  á sýrustigi, pH og kalkmettunarstigi. Í hafinu við Ísland eru margar kalkmyndandi lífverur og eru sumar þeirra nýttar svo sem hörpudiskur og kræklingur og  kalkþörungar.

## Tilvísanir
Efnaformúla

**Efnaformúla** er leið til að sýna hlutföll frumeinda í tilteknu efnasambandi. Efnaformúla er röð af frumefnatáknum, tölum og stundum öðrum táknum, svo sem svigum, bandstrikum, kommum og plús- og mínustáknum. Efnaformúla getur lýst á einfaldan hátt byggingu efnasambands en er ekki eins lýsandi og byggingarformúla. 

Sem dæmi má nefna efnaformúluna fyrir vatn, , sem þýðir að það er úr tveimur vetnisfrumeindum (H) og einni súrefnisfrumeind (O).
CAS-númer

**CAS-númer** er einkvæmt númer úthlutað af Chemical Abstracts Service (CAS) öllum efnum og efnasamböndum sem vitnisburður er um í vísindalegum skrifum (frá árinu 1957 og upp úr). Skráin nær yfir lífræn og ólífræn efnasambönd, steinefni, ísótóp, málmblöndur og önnur efni af óþekktum uppruna.

Skrá CAS er tæmandi heimild um þekkt efni en yfir 129 milljón efni eru skráð í henni.

## Tenglar
* Upplýsingar um skrána frá CAS
Gagnagíslataka

**Gagnagíslataka** er tölvuárás þar sem forrit sem dulkóðar gögn notanda er í laumi komið fyrir á tölvu og notandi krafinn upp peningafjárhæð til að fá aðgang að gögnum sínum aftur.

## Tenglar
* Alvarleg gagnagíslatökuárás yfirstandandi (Póst- og fjarskiptastofnun, maí 2017)
* Gagnagíslataka færist í aukanna (Morgunblaðið 9.feb. 2015)
* Póst- og fjarskiptastofnun, viðvörun vegna gagnagíslatöku 9. febrúar 2015)
Borgarspítalinn

**Borgarspítalinn** var sjúkrahús sem rekið var í Fossvogi í Reykjavík frá 1967 til 1996 þegar það sameinaðist St. Jósefsspítala og Sjúkrahús Reykjavíkur voru stofnuð. Sjúkrahús Reykjavíkur sameinuðust síðan Landspítala árið 2000 þegar Landspítali Íslands - Háskólasjúkrahús var stofnaður.

Eftir sameiningu heitir Borgarspítalinn Landspítalinn Fossvogi, þótt sumir noti enn gamla heitið. Þar eru bráðamóttaka, gjörgæsla og ónæmisdeildir Landspítala, ásamt öðrum deildum, en til stendur að sameina starfsemi spítalans við Hringbraut.

## Saga
Ákvörðun um byggingu borgarsjúkrahúss var tekin af borgarráði Reykjavíkur árið 1948 þegar mikill skortur var á sjúkrarúmum í borginni, en engin áform voru uppi um stækkun Landspítalans. Ákvað undirbúningsnefnd að ráðst skyldi í gerð sjúkrahúss með 325 rúmum í Fossvogsdal. Arkitektarnir Einar Sveinsson og Gunnar Ólafsson voru fengnir til að hanna spítalabygginguna og héldu þeir til útlanda til að kynna sér sambærileg mannvirki erlendis. Gunnar lést á árinu 1959 og lauk Einar því einn við hönnun hússins.

Grunnur spítalans var grafinn árið 1952 og hófst steypuvinna tveimur árum síðar. Framkvæmdir tóku langan tíma og spilaði þar eflaust inn í að um sama leyti var loksins ráðist í stækkun á Landspítalanum, sem ríkissjóður stóð alfarið undir á sama tíma og ríkið greiddi stærstan hluta af byggingu Borgarspítala.

Á meðan beðið var eftir hinu nýja sjúkrahúsi var ákveðið að innrétta tvær efstu hæðir Heilsuverndarstöðvarinnar við Barónsstíg sem spítala. Nefndist sú starfsemi í fyrstu *Bæjarspítalinn* en *Borgarspítalinn* frá árinu 1962 þegar nafni Reykjavíkurbæjar var breytt í Reykjavíkurborg.

Fyrsti sjúklingurinn lagðist inn á Borgarspítalann í Fossvogi þann 28. september 1967. Þangað fluttust í kjölfarið ýmsar helbrigðisstofnanir sem reknar höfðu verið á vegum borgarinnar, svo sem slysavarðstofa og rannsóknarstofa sem áður voru í Heilsuverndarstöðinni, geðdeild sem áður var í Farsóttarhúsinu og sjúkrahúsrekstur sá sem Hvítabandið hafði haft með höndum við Skólavörðustíg. Árið 1973 fékk spítalinn til umráða allstórt húsnæði í nágrenninu sem notað var til endurhæfingar og hlaut nafnið Grensásdeild. Ýmis önnur útibú hafa verið starfrækt í gegnum tíðina utan aðalbyggingarinnar, s.s. fæðingarheimili, langtímavistun fyrir geðsjúka og öldrunardeild.

Nýrri álmu fyrir bráðamóttöku á þremur hæðum var bætt við 1978.

## Heimildir
* Ólafur Jónsson (2014). Sagan um Borgarspítalann. ''Læknablaðið'' 100 (11):604-608.
Efnajafna

**Efnajafna** er aðferð til að lýsa efnahvörfum með táknum og efnaformúlum. Hvarfefnin eru höfð vinstra megin og myndefnin hægra megin. Plústákn er notað á milli ólíkra hvarfefna og myndefna og örvar sýna stefnu efnahvarfsins. Efnaformúlur fyrir efnin geta verið táknrænar formúlur, strikaformúlur eða bæði. Vinstra megin við efnaformúlur efnanna eru efnahlutfallstölur sem sýna hlutfall efnanna miðað við önnur efni í formúlunni.

Sem dæmi þá er efnajafna fyrir efnahvarf saltsýru og natríns þannig:
:
Þessu má lýsa þannig að tvær saltsýrusameindir () og tvær natrínfrumeindir () mynda tvær formúlueiningar af salti () og eina vetnisgassameind ()
Kóralbleiking

**Kóralbleiking** á sér stað þegar separ kóralla ýta út úr sér þörungum sem lifa í vefjum þeirra. Separ kóralla lifa yfirleitt í sambýli við þörunga en samband milli þeirra er mikilvægt heilsu kóralla og þar af leiðandi heilsu rifsins í heild. Kórallar sem hafa orðið fyrir bleikingu lifa áfram en þeir svelta smám saman því þeir draga 90% af orku sinni af þörungunum. 

Talið er að hækkandi hitastig sjávarins og súrnun sjávar valdi kóralbleikingu. Árið 2016 varð 90% af Kóralrifinu mikla fyrir bleikingu en 20% kórallanna dóu í kjölfarið. Útlit er fyrir að bleikingin sé enn að dreifast út en hún hefur sést á svæðum þar sem hún fannst ekki fyrr.

## Heimild
*
Kalsíumkarbónat

**Kalsíumkarbónat** er efnasamband með formúluna . Kalsíumkarbónat er algengt efni í bergi og finnst þar sem steinefnin kalsít og aragónít. Það finnst í miklu magni í kalksteini. Perlur og egg sjávardýra og snigla eru rík af kalsíumkarbónati. Það er einnig notað í fæðubótarefni sem kalsíumgjafi og í lyfjum sem sýruhlutleysir. Ofneysla getur verið hættuleg.
Endeavour (geimskutla)

**Geimskutlan ''Endeavour*** (auðkenni: *'OV-105*') er úrelt [[geimskutla]] sem smíðuð var undir [[geimskutluáætlunin|geimskutluáætlun]] [[NASA]]. *Endeavour* var fimmta og síðasta geimskutlan sem smíðuð var undir áætluninni. Hún fór í fyrstu geimferð sína í maí 1992 en 25. og síðasta geimferð skutlunnar var í maí 2011. [[Bandaríkjaþing]] féllst á smíði skutlunnar árið 1987 en hún átti að koma í stað *Challenger* sem eyðilagðist árið 1986.

Skutlan er nefnd eftir breska skipinu [[HMS Endeavour|HMS *Endeavour'']], sem kafteinn James Cook sigldi á í fyrstu sjóferð sinni árin 1768–1771.
Endeavour

**Endeavour** getur átt við:
* HMS ''Endeavour'', breskt skip sem kafteinn James Cook sigldi um heiminn
* ''Endeavour'' (geimskutlu), geimskutlu sem NASA smíðaði og notaði árin 1992–2011
SpaceX

**Space Exploration Technologies Corporation**, betur þekkt sem **SpaceX**, er bandarískur flugtækniframleiðandi og geimferðafyrirtæki með höfuðstöðvar í Hawthorne í Kaliforníu. Það var stofnað af kanadíska athafnamanninum Elon Musk árið 2002. Tilgangur fyrirtækisins er að draga úr kostnaði við geimferðir og gera landnám á Mars mögulegt. Helstu framleiðsluvörur SpaceX eru Falcon-flaugarnar og Dragon-geimförin sem hafa verið notuð til að koma farmi á braut um jörðu.

SpaceX er fyrsta einkafyrirtækið sem sent hefur vökvadrifna eldflaug á braut um jörðu (Falcon 1 árið 2008), fyrsta einkafyrirtækið sem tekist hefur að senda geimfar á braut um jörðu og endurheimta það (Dragon árið 2010), fyrsta einkafyrirtækið sem sent hefur geimfar til Alþjóðlegu geimstöðvarinnar (Dragon árið 2012) og fyrsta fyritækið sem tekist hefur að lenda og endurnýta eldflaug sem send hefur verið út í geim. SpaceX hefur flogið með farm til Alþjóðlegu geimstöðvarinnar samkvæmt samningi við NASA.

Árið 2016 kynnti Elon Musk hugmyndir fyrirtækisins um flutningskerfi milli reikistjarna, Interplanetary Transport System, sem gæti gert landnám á Mars mögulegt.
British Antarctic Survey

**British Antarctic Survey** er rannsóknarstarfsemi Bretlands á Suðurskautslandinu. British Antarctic Survey er hluti af Natural Environment Research Council. Það hefur um 400 starfsmenn og rekur 5 rannsóknarstöðvar, tvö rannsóknarskip og fimm flugvélar á Suðurskautslandinu. Höfuðstöðvar starfseminnar eru í Cambridge á Englandi. 

Upphaf verkefnisins má rekja til Tabarinaðgerðar Breta í Síðari heimsstyrjöld. Eftir stríðið var starfsemin nefnd *Falkland Islands Dependencies Survey* (FIDS) undir Bresku nýlenduskrifstofunni. FIDS var nefnd British Antarctic Survey árið 1962.
Stjórnarskrá Noregs

**Stjórnarskrá Noregs** (opinbert heiti á dönsku: *Kongeriget Norges Grundlov*, bókmál: *Kongeriket Norges Grunnlov*, nýnorska: *Kongeriket Noregs Grunnlov*) tók fyrst gildi þann 16. maí 1814 og var undirrituð og dagsett 17. maí af norska stjórnlagaþinginu í Eiðsvelli. Á sínum tíma var hún talin vera ein frjálslyndasta og lýðræðislega stjórnarskráin í heimi. Hún er næstelsta stjórnarskrá Evrópu á eftir stjórnarskrá Póllands (3. maí 1791). Undirskriftardagur stjórnarskrárinnar, 17. maí, er þjóðhátíðardagur Noregs.

Árið 2014 samþykkti Stórþingið umfangsmestu breytingar á stjórnarskránni frá 1814 en nýjum ákvæðum um mannréttindi var bætt við. Aðrar breytingar hafa verið gerðar á stjórnarskránni í tímans rás. Árið 1851 var ákvæði, sem meinti gyðingum inngöngu inn í Noreg, fellt niður. Eftir breytingu á stjórnarskránni árið 1898 fengu karlmenn kosningarétt en almennur kosningaréttur var innleiddur með breytingu á stjórnarskránni árið 1913.

Vegna sögulegs mikilvægs atburða ársins 1814 er málfar í stjórnarskránni mjög íhaldssamt. Á þeim tíma sem hún var skrifuð var danska ennþá opinbera tungumál Noregs en norska var talin dönsk mállýska. Árið 1903 var málfari stjórnarskrárinnar breytt með því að uppfæra rithátt nokkurra orða sem hafði breyst síðan hún var fyrst sett á blað. Með öllum nýlegum breytingum er reynt að halda málfari eins nálægt því sem finnst í útgáfunni frá 1903. Til dæmis er orðið „umhverfi“ ritað með gamla rithættinum *Milieu* en ekki *miljø* eins og á nútímanorsku, þrátt fyrir að þetta orð hafi ekki verið til árið 1903.

Í tilefni hundrað ára afmælis stjórnarskrárinnar var hún gefin út bæði á bókmáli og nýnorsku.
Amiens

**Amiens** er borg og sveitarfélag í Norður-Frakklandi. Amiens liggur 120km í norðurátt frá París og 100km í suðvesturátt frá Lille. Hún er höfuðborg sýslunnar Somme í héraðinu Hauts-de-France. Frá og með árinu 2006 voru íbúar Amiens 136.105 manns.

Dómkirkjan í Amiens er stærsta gotneska kirkja sem byggð var í Frakklandi á 13. öld og er stærsta sinnar tegundar þar í landi. Höfundurinn Jules Verne bjó í Amiens frá 1871 til dauðadags árið 1905 og var borgarfulltrúi þar í 15 ár. Stór jólamarkaður er haldinn í borginni í desember á hverju ári. 

Nokkrir sérréttir eru kenndir við Amiens, þar á meðal *[[macarons d'Amiens]]* (kex með möndlum), *tuiles amienoises* (krúlluð kex með súkkulaði og appelsínu), *pâté de canard d'Amiens* (andarlifrarkæfa í smjördeigi), *la ficelle Picarde* (ofnbökuð *[[crêpe]]* með osti) og *[[flamiche aux poireaux]]* (smjördeigsbaka með blaðlaukum og rjóma).
Suchinda Kraprayoon

**Suchinda Kraprayoon** (taílenska: สุจินดา คราประยูร, fæddur 6. ágúst 1933) var forsætisráðherra Taílands frá 7. apríl 1992 til 24. maí 1992. Hann var leiðtogi friðargæsluráðs Taílands sem herjaði valdarán gegn ríkisstjórn þáverandi forsætisráðherra Chatichai Choonhavan þann 23. febrúar 1991. 

Eftir þingkosningar þann 22. mars 1992 var Kraprayoon kosinn í embætti forsætisráðherra. Skipun hans leiddi til mikilla mótmæla í Bangkok sem enduðu með útgöngubanni og hernaðareftirliti. Hundruð manna dóu í mótmælunum þegar hermenn skutu á óvopnaða nemendur og mótmælendur. Kraprayoon sagði af sér þann 24. maí 1992 og varaforsætisráðherra Meechai Ruchuphan tók við af honum þangað til boða mátti til kosninga aftur. Anand Panyarachun tók við af Ruchuphan.
Arica

**Arica** er borg í norður-Síle og höfuðstaður Arica y Parinacota-héraðs. Íbúar eru um 240.000 talsins (2024).
Crème fraîche

**Crème fraîche** ([kʁɛm fʁɛːʃ], bókstaflega „ferskur rjómi“) er sýrður rjómi sem inniheldur 10–45% mjólkurfitu og hefur sýrustigið (pH) um það bil 4,5. Rjóminn er sýrður með örverum en er ekki eins súr og sýrður rjómi. Crème fraîche er þar að auki seigari og inniheldur meiri fitu. Samkvæmt reglugerð Evrópusambandsins má crème fraîche framleiddur í ESB-ríkjum ekki innihalda neitt nema rjóma og örverur.
Sýrður rjómi

**Sýrður rjómi** er mjólkurafurð sem er gerjuð með mjólkursýrugerlum. Gerlarnir, sem eru annað viðbættir eða vaxa á náttúrulegan hátt, gera rjómann súrari og þykkari. 

## Tengt efni
* Crema
* Crème fraîche
* Jógúrt
* Smetana
Kosningaskylda

**Kosningaskylda** er skylda sem ríkisborgarar tiltekins lands eiga til að greiða atkvæði í kosningum. Þar sem kosningaskyldu er fylgt eftir eru þeir sem ekki kjósa ábyrgir fyrir því að greiða sekt, glata kosningarétti (yfirleitt tímabundið) eða fá annars konar refsingu. Kosningaskylda er í 22 löndum heims en henni er fylgt eftir í aðeins 11 lýðræðislegum löndum sem jafngildir 5% aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna.

Í Belgíu er elsta kosningaskylda í heimi sem er enn í gildi í dag. Hún var innleidd árið 1892 fyrir karlmenn og árið 1949 fyrir konur. Belgíumenn sem eru 18 ára eða eldri og ekki kjósa geta fengið sekt, en ef þeir greiða ekki atkvæði í fjórum kosningum í röð geta þeir misst kosningarétt í 10 ár. 

Borgurum þeirra ríkja þar sem kosningaskyldu er fylgt eftir gremst henni í auknum mæli í dag. Stærsta landið þar sem kosningaskyldu er fylgt eftir er Brasilía en þrátt fyrir skylduna kusu 20% Brasilíumanna ekki í síðustu forsetakosningum 2014. Refsing fyrir að kjósa ekki er hvað ströngust í Brasilíu.

## Tengt efni
* Kosningaréttur
* Kosningaréttur kvenna
Eiðsvöllur

**Eiðsvöllur** (norska: *Eidsvoll*) er sveitarfélag í fylkinu Akurshús í Noregi. Stjórnsýsla sveitarfélagsins er í þorpinu Sundet. Sveitarfélagið var stofnað þann 1. janúar 1838.

Minnst er á Eiðsvöll í fornnorrænum handritum. Á 11. öld var réttur og þing austurhluta Noregs með aðsetu á Eiðsvelli. Stjórnarskrá Noregs var skrifuð og undirrituð þann 17. maí 1814 á Eiðsvelli. Árið 1854 var byggð fyrsta járnbrautin frá Osló til Eiðsvallar.
Crêpe

**Crêpe** (borið fram [kʁɛp]) er þunn frönsk pönnukaka sem steikt er í pönnu á báðum hliðum. Þær eru seldar í svokölluðu *crêperies* og með ýmsum áleggjum. Crêpe má bera fram með sætu meðlæti eða söltu, þær eru t.d. oft bornar fram sætar með sultu, rjóma eða crème fraîche, eða með osti, skinku, beikoni, reyktum laxi, o.s.frv.

*[[Crêpe suzette]]* er tegund þar sem deiginu er hellt út í heita pönnu og sykri og konjaki er bætt við. Pönnukakan er síðan „flamberuð“ svo sykurinn karamelliserist að hluta til áður en hún er borin fram á borð.
Neil Gaiman

**Neil Richard MacKinnon Gaiman** (f. 10. nóvember 1960) er margverðlaunaður enskur rithöfundur, myndasöguhöfundur og handritshöfundur. Þekktustu verk hans er myndasöguröðin *[[The Sandman]]* og skáldsögurnar *[[Stardust]]*, *[[American Gods]]*, *[[Coraline]]* og *[[The Graveyard Book]]*. Sögur hans gerast yfirleitt á mörkum fantasíu og veruleika. Hann hóf feril sinn sem blaðamaður en kynntist myndasöguhöfundinum Alan Moore á 9. áratugnum og hóf að skrifa sögur fyrir myndasögur, þar á meðal fyrir tímaritið *[[2000 AD]]*. Árið 1987 var hann ráðinn af DC Comics og hóf þar að skrifa nýjar sögur fyrir gamla DC-persónu, Óla lokbrá, eða *The Sandman*. Sögurnar um *The Sandman* komu út frá 1989 til 1996 og nutu gríðarlegra vinsælda. Á sama tíma skrifaði hann sögur fyrir fjölda annarra myndasagna. Fyrsta skáldsagan hans, *[[Good Omens]]*, var skrifuð í samstarfi við Terry Pratchett og kom út 1990. Árið 1996 skrifaði hann handrit fyrir BBC-sjónvarpsþættina *[[Neverwhere]]* og fyrsta skáldsagan sem hann samdi einn var bókarútgáfa sömu sögu. Árið 2001 kom *American Gods* út. Hún vann til fjölda verðlauna. Sjónvarpsþættir eftir sögunni voru framleiddir árið 2015.
Alan Moore

**Alan Moore** (f. 18. nóvember 1953) er enskur myndasöguhöfundur. Þekktustu verk hans eru myndsögubækurnar *[[Watchmen]]* (með Dave Gibson 1986), *[[V for Vendetta]]* (með David Lloyd 1988) og *[[From Hell]]* (með Eddie Campbell 1989). Hann skrifaði fyrir bresk neðanjarðartímarit á 8. áratugnum en varð fyrst þekktur fyrir myndasögur sem birtust í tímaritunum *[[2000 AD]]* og *[[Warrior (tímarit)|Warrior]]*. Árið 1983 var hann ráðinn af DC Comics og hóf að skrifa sögur fyrir vinsælar persónur á borð við Leðurblökumanninn og Ofurmennið. Þar komu bækurnar um *Watchmen* út. Árið 1988 hætti hann störfum fyrir DC Comics og fór að vinna sjálfstætt um stutt skeið. Hann skrifaði þá meðal annars erótísku myndasöguna *[[Lost Girls]]* (með Melinda Gebbie 1991) og *From Hell*. Hann hóf aftur að skrifa ofurhetjusögur fyrir Image Comics 1993 og sneri aftur til DC 1999 þar sem hann fékk sitt eigið útgáfufyrirtæki, America's Best Comics, þar sem *[[The League of Extraordinary Gentlemen]]* (með Kevin O'Neill) kom út næstu ár.

Kvikmyndir hafa verið gerðar eftir mörgum af sögum Moore, þrátt fyrir að hann hafi sjálfur alltaf verið á móti því.
William Gibson

**William Gibson** (f. 17. mars 1948) er bandarískur furðusagnahöfundur sem er almennt talinn upphafsmaður undirgreinar vísindaskáldsögunnar sem nefnist sæberpönk. Snemma á 9. áratugnum birtust fyrstu smásögurnar hans sem voru dystópískar sögur um nálæga framtíð í film noir-stíl. Margar af þessum sögum komu út 1986 í smásagnasafninu *[[Burning Chrome]]*. Árið 1984 kom þekktasta skáldsaga hans, *[[Neuromancer]]*, út. Hún varð fyrsta vísindaskáldsagan sem vann öll þrjú þekktustu verðlaunin sem veitt eru fyrir slíkar bókmenntir; Nebula-verðlaunin, Hugo-verðlaunin og Philip K. Dick-verðlaunin. Í kjölfarið fylgdu tvær skáldsögur úr sama söguheimi, *[[Count Zero]]* (1986) og *[[Mona Lisa Overdrive]]* (1988). Árið 1990 kom út gufupönksagan *[[The Difference Engine]]* og síðan nýr þríleikur sem gerist í nálægri framtíð, *[[Virtual Light]]* (1993), *[[Idoru]]* (1996) og *[[All Tomorrow's Parties]]* (1999). Eftir 2000 hafa komið út nokkrar efsögur sem gerast í hliðstæðusamtíð okkar eigin samtíðar. 

Margoft hefur verið reynt að gera kvikmyndir eftir sögum Gibsons en aldrei orðið af því. *[[Johnny Mnemonic]]* frá 1995 er lauslega byggð á fyrsta þríleiknum og *[[New Rose Hotel]]* frá 1998 er byggð á samnefndri smásögu eftir Gibson sem gerist í sama söguheimi.
2000 AD

***2000 AD*** er breskt myndasögutímarit sem er aðallega helgað vísindaskáldskap, súrrealisma og fantasíu. Það var fyrst gefið út af IPC árið 1977. Síðar fluttist það til Fleetway Publications sem var selt til Robert Maxwell árið 1987 og Egmont UK árið 1991. Árið 2000 keypti tölvuleikjaframleiðandinn Rebellion Developments tímaritið.

Margir af þekktustu myndasöguhöfundum heims hafa unnið fyrir tímaritið, þar á meðal Alan Moore, Neil Gaiman, Grant Morrison, Brian Bolland og Mike McMahon. Með þekktustu myndasögum sem birst hafa í tímaritinu eru *[[Judge Dredd]]*, *[[Strontium Dog]]*, *[[Rogue Trooper]]*, *[[ABC Warriors]]*, *[[Nikolai Dante]]* og *[[Sláine]]*. Persónan *[[Tharg the Mighty]]* kemur fyrir bæði í sögum og sem skáldaður ritstjóri tímaritsins.