open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Guð

**Guð** er yfirnáttúruleg vera, sem oft er æðsta vera í trúarbrögðum og jafnvel almáttug. Helstu kenningarnar um guð eru: eingyðistrú, fjölgyðistrú, frumgyðistrú og algyðistrú. Eingyðistrú gerir ráð fyrir einum guði, sem oftast er almáttugur og skapari veraldar; dæmi um þetta er kristni. Fjölgyðistrú getur haft fjöldann allan af guðum og sinna þeir jafnan mismunandi hlutverkum (frjósemisguð eða stríðsguð t.d.) og hafa valdaskipti og jafnvel yfirguð, dæmi um þetta er ásatrú. Frumgyðistrú telur guð vera afl eða kraft af einhverju tagi, stundum frumhreyfil sem kemur gangverki heimsins af stað. Dæmi um þetta er guðshugmynd Aristótelesar. Algyðistrú er sú kenning að guð sé allt og sé alls staðar, dæmi um þetta er hindúasiður. 

Íslenska þjóðkirkjan játar trú á heilaga þrenningu: Föðurinn, son hans Jesú Krist, og heilagan anda, sem Biblían fjallar um.

## Orðsifjar og notkun í íslensku
Orðið guð er bæði til í hvorugkyni og karlkyni í íslensku og er notað bæði sem sér- og samnafn. Goð og guð eru náskyld hugtök, goð er þó oftar notað um guðlegar verur í fjölgyðistrú, til dæmis í ásatrú. Upphaflega skildust þessar tvær myndir að vegna hljóðvarps.
Taugafruma

**Taugafrumur** (eða **taugungar**) eru þær frumur taugakerfisins sem flytja taugaboð. Aðalhlutar taugafrumu eru þrír: griplur, taugabolur og taugasími. 

## Taugaboð
Griplur taugafrumu taka við boðum frá öðrum taugafrumum. Slík boð geta verið bæði örvandi og hamlandi. Ef fruman nær örvunarþröskuldi verður svokölluð boðspenna í frumunni, það er rafboð berast niður eftir símanum að taugaendum hennar. Í taugaendunum eru svokallaðar símahirslur sem innihalda taugaboðefni. Við rafboðin springa símahirslurnar og taugaboðefnin berast á næstu taugamót, það er þar sem taugafruman mætir annarri taugafrumu. Þessi taugaboðefni geta svo annað hvort hamlað eða örvað seinni frumuna, allt eftir gerð taugaviðtaka þeirra.
Shoemaker-Levy 9

**Shoemaker-Levy 9** (formlega kölluð **D/1993**) var halastjarna sem rakst í nokkrum brotum á reikistjörnuna Júpíter á milli 16. júlí 1994 og 22. júli 2004,
Thích Quảng Đức

**Thích Quảng Đức** (1897 – 11. júní 1963 í Saigon í Víetnam) (quốc ngữ: *Thích Quảng Đức*; Chữ Nôm: *釋廣德*) var búddamunkur frá Huế í Víetnam sem framdi sjálfsmorð með sjálfsíkveikju á miðdegi 11. júní 1963 á fjölförnum gatnamótum í Saigon í Víetnam til að mótmæla kúguninni sem búddistar þurftu að þola undir stjórn forseta landsins, Ngô Đình Diệm, sem var kaþólskrar trúar. Forsetafrú hans, Ngô Đình Nhu, hafði það að segja um atburðinn að hún myndi klappa sæi hún aðra „munkagrillsýningu“, þessi ummæli urðu til þess að hún fékk viðurnefnið „drekakonan“.

## Ástæður fyrir sjálfsíkveikjunni
Thích Quảng Đức hafði undirbúið sig fyrir sjálfsíkveikjuna með hugleiðslu um nokkurra vikna skeið og útskýrt ástæðurnar fyrir henni í bréfum til búddistasamfélagsins og ríkisstjórnar Suður-Víetnam. Í þessum bréfum útskýrði hann löngun sína til að vekja athygli á kúgun búddasamfélagsins af hálfu ríkisstjórnar Ngô Đình Diệm. Í bréfi til ríkisstjórnarinnar hafði hann beðið hana að:

* Afnema bannið á búddistafánanum.
* Veita búddisma sömu réttarstöðu og kaþólskri trú.
* Hætta að hafa búddista í haldi.
* Veita búddamunkum og nunnum rétt til að iðka og boða trú sína.
* Veita fjölskyldum fórnarlambanna bætur og refsa þeim sem báru ábyrgð á dauða þeirra.

Ríkisstjórnin varð ekki við þessum beiðnum, sem varð til þess að Thích Quảng Đức framdi sjálfsíkveikju sína. Eftir dauða hans var hann endurbrenndur og sagt er að hjarta hans hafi ekki viljað brenna, fyrir vikið er það talið heilagt.


Mynd:Thích Quảng Đức Memorial.JPG|Minnismerki Thích Quảng Đức, þar sem hann brann.
Thích Quảng Đức self-immolation.jpg|thumb|Víðmynd af Thích Quảng Đức að brenna, bíllinn hans af Austin gerð sem hann kom í sést í bakgrunninum.
Mynd:Self-immolation of Thich Quang Duc.jpg|Önnur mynd af sjálfsíkveikju Thích Quảng Đức.


## Áhrif í menningu
Árið 1992 notaði rokkhljómsveitin Rage Against The Machine myndina á umslagi samnefndrar frumraunar þeirra.

## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
* Búddaklaustur tileinkað Thích Quảng Đức 
* Myndir af Thích Quảng Đức
Jón Laxdal (leikari)

**Jón Laxdal Halldórsson** (7. júní 1933 - 15. maí 2005) var íslenskur leikari og leikstjóri.

Jón fæddist á Ísafirði. Hann var tólfta barn Halldórs Friðgeirs Sigurðssonar frá Arnardal og Svanfríðar Albertsdóttur frá Ísafirði. Hann lærði við leiklistarskóla Þjóðleikshússins og Max-Reinhardt-Seminar í Vín.

Jón Laxdal lék m.a. Garðar Hólm í Brekkukotsannál (1972) og bóndann Steinar í Paradísarheimt, sem báðar voru gerðar eftir skáldsögum Halldórs Laxness. Jón rak eigið leikhús í Kaiserstuhl í Sviss sín síðustu ár.

Árið 1980 var hann sæmdur riddarakrossi hinnar íslensku Fálkaorðu fyrir leiklistarstörf af Vigdísi Finnbogadóttur.

Árið 2001 komu út endurminningar hans, *Lífið lék við mig*, sem skráðar voru af Haraldi Jóhannssyni.

## Heimildir

## Tenglar
* ''Jón Laxdal í návígi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
* ''Vinnuaginn er mjög strangur''; viðtal í Vikunni 1971
* ''"Ég vona að það fari ekki með mig eins og konsertinn hans Garðars Hólm í Báruhúsinu"''; viðtal í Tímanum 1971
* ''Jón Laxdal leikur hér eftir 16 ára útivist; grein í Tímanum 1972
*
Afréttur

**Afréttur** er heiðarland notað til að beita búfé að sumri, aðallega sauðfé og að einhverju leyti hrossum. Þessi svæði eru friðuð fyrir beit á vetrum og fram á sumar er fé er rekið á fjall. Afréttir eru smalaðið að hausti. Smalamenn kallast fjallmenn sunnan heiða en gangnamenn norðan heiða. Afréttur er sá hluti úthaga sem er lengst frá bæjum og byggð. 

Á Íslandi eru flestir afréttir í yfir 200 metra hæð, sumir ná langt upp á hálendið en aðrir á láglendi og geta náð niður í fjöru á óbyggðum svæðum.
Sums staðar á Norðurlandi er orðið haft í kvenkyni og talað um *afréttina*. Það á til að mynda við Sveinsstaðaafrétt í Skíðadal.
Tónlistarfræði

**Tónlistarfræði** snýst í meginatriðum um athugun á tónverkum. Tónfræðingar spyrja sig spurninga á borð við, *hvað er tónlist?* og *hvaða áhrif hefur hún á okkur?* Undirgreinar tónlistarfræðinnar eru t.d. dýratónlistarfræði þar sem hljóð dýra og söngur fugla til að mynd eru rannsökuð.
**Tónlistarfræði** er oft ruglað saman við Tónfræði, sem einbeitir sér að venjum við skrift og lýsingu tónlistar.
Tónstigi

**Tónstigi** er haft um röð af nótum sem er raðað eftir hæð. Munurinn á tónstiga og tóntegund er sá að tónstiginn hefur enga ákveðna stöðu og/eða grunntón.

Tónstigar innihalda mismargar nótur og bilið milli þeirra er misstórt. Þeim er oft skipt í flokka eftir fjölda nótna í þeim, eða bilunum milli nótnanna, t.d.:

* Krómatískur (smástígur) (hálftónar milli tóna, tólf tónar) 
* díatónískur (misstígur) (heiltónsbil og hálftónsbil eftir ákveðnum reglum, 7 tónar)
* pentatónískur (fimm tónar, eins og díatónískir skalar þar sem tveim ákveðnum nótum hefur verið sleppt)
* heiltóna (heiltónar á milli nótna, sex tónar) 
* minnkaður (stundum kallaður dim-skali, hálfur heill eða heill hálfur, heiltónn og hálftónn til skiptis, 9 tónar)
* Hexatónískur/blústónstiginn (sex nótur; eins og pentatónískur nema það bætist við nóta milli ferundar og fimmundar sem kallast stækkuð ferund)

## Vestræn tónlist
Í vestrænni tónlist, bæði klassík og poppi, eru díatónískir tónstigar með sjö tónum algengastir. Meðal þeirra eru þekktastir dúr og moll. Ef heiltónsbil er táknað með s(tórt) og hálftónsbil með l(ítið) eru dúr og moll svona:

* Dúr - sslsssl
* Moll (hreinn) - slsslss

Hljómhæfur og laghæfur moll eru líka töluvert notaðir, þó minna í popptónlist, einkum sá laghæfi. Hljómhæfur moll er eins og hreinn moll nema með stórri sjöund. Laghæfur moll er eins og hreinn moll með stórri sexund og stórri sjöund þegar hann er spilaður upp en eins og óbreyttur hreinn moll á leiðinni niður. Talið er auðveldara að syngja laghæfan moll og vilja því sumir frekar kalla hann sönghæfan moll á íslensku.
Afbrigði af laghæfum moll sem er eins og hreinn moll með stórri 6und og 7und (í rauninni dúr með lítilli 3und) hvort sem hann er spilaður upp eða niður er stundum kallaður djassmoll og eins og nafnið bendir til notaður í djasstónlist.

Krómatískur skali og heiltónaskali koma einnig stundum fyrir í vestrænni tónlist, þó oftast bara nokkrir taktar í senn.

## Kirkjutóntegundir

Kirkjutóntegundir eru díatónískir tónstigar sem lengst af voru ráðandi í Evrópu, þar til dúr- og moll-kerfið tók yfir. Þær eru enn notaðar að einhverju leyti samhliða dúr- og moll-kerfinu, einkum í djassi og þjóðlagatónlist, en þó einnig klassík. Nöfn þeirra eru dregin af eyjum í Eyjahafinu. Þau eru eftirfarandi:

* Jónísk - Tónbil: sslsssl. Formerkjalaus frá C. Sami tónstigi og dúr.
* Dórísk - Tónbil: slsssls. Formerkjalaus frá D. Eins og moll nema með stórri sexund (eða eins og dúr með lítilli þríund og sjöund).
* Frýgísk - Tónbil: lssslss. Formerkjalaus frá E. Eins og moll með lítilli tvíund.
* Lýdísk - Tónbil: ssslssl. Formerkjalaus frá F. Eins og dúr með stækkaðri ferund sem er tónskratti við grunntón sem áður fyrr var bannað af kaþólsku kirkjunni. Vinsæll í þjóðlögum.
* Mixólýdísk - Tónbil: sslssls. Formerkjalaus frá G. Eins og dúr með lítilli sjöund.
* Eólísk - Tónbil: slsslss. Formerkjalaus frá A. Annað nafn á hreinum moll.
* Lókrísk - Tónbil: lsslsss. Formerkjalaus frá H. Eins og moll með lítilli tvíund og minnkaðri fimmund

Einnig teljast hýpófrýgískir, hýpómixólýdískir og hýpólókrískir tónstigar til kirkjutóntegunda.
Brennisteinssýra

**Brennisteinssýra**, H2SO4 er römm sýra, sem hefur mólmassann 98,1 g/mól. Hún er leysanleg í vatni í öllum styrkleikum. Þegar miklu magni af SO3 (g) er bætt út í brennisteinssýru myndast H2S2O7, sem er kallað rjúkandi brennisteinssýra (enska: fuming sulfuric acid) eða oleum.

Brennisteinssýra er mikið notuð bæði í efnahvörfum sem og í iðnaði, þar er hún það mikið notuð að hún er mest framleidda iðnaðarefnasambandið. Hún er einkum notuð í áburðarframleiðslu, málmgrýtisvinnslu, efnasmíðar og olíuvinnslu.

Vötnunarhvarf brennisteinssýru er gífurlega útvermið. Ef vatni er bætt út í sýruna getur það hæglega soðið, þetta þýðir að alltaf á að setja sýruna út í vatn, ekki öfugt. Hluti af þessum vanda er vegna þess að vatn flýtur ofan á sýrunni vegna minni eðlisþyngdar. Þar sem vötnun brennisteinssýrunnar er hagstæð varmafræðilega er hún mjög hentug til ýmissar þurrkunar. Hún er til dæmis notuð til þess að þurrka hina og þessa ávexti.

Brennisteinssýra er svo vatnssækin að hún bókstaflega rýfur vetnis- og súrefnisatóm úr öðrum efnum. Til dæmis mun það að blanda saman brennisteinssýru og glúkósa (C6H12O6) gefa af sér kolefni og vatn (sem þynnir sýruna). Hvarfið er C6H12O6 → 6C + 6H2O.

Súrt regn inniheldur meðal annars brennisteinssýru.

## Framleiðsla
Sú aðferð sem er notuð í framleiðslu á brennisteinssýru til iðnaðar heitir **Contact aðferðin**. Hún notar vanadíum(V) oxíð sem hvata. Aðferðin er í þremur skrefum:
# Undirbúningur og hreinsun SO2 og súrefnis. 
#* Hreinsun súrefnis og SO2 er nauðsynleg til að koma í veg fyrir hvataeitrun (hindrun virkni hvatanna). Því næst er gasið þvegið með vatni og þurrkað með brennisteinssýru.
#* Til þess að spara orku er hvarfblandan hituð með varmanum sem losnar úr næsta þrepi.
# Hvötuð oxun SO2 yfir í SO3
#* Efnaformúla hvarfsins er 2SO2 (g) + O2 (g) ↔ 2 SO3 (g)
#* Til þess að auka hraða hvarfsins er hafður hár hiti (450&nbsp;°C) og hár þrýstingur (200 kPa eða 2 atm). Einnig er notaður hvatinn V2O5. Þessi háttur er hafður á til þess að tryggja 95% heimtur.
# Hvarf SO3 yfir í brennisteinssýru
#* Hið heita SO3 er síðan leyst upp í brennisteinssýru til þess að fá rjúkandi brennisteinssýru. Hvarfið er H2SO4 (l) + SO3 (g) → H2S2O7 (l) 
#* Ekki væri raunhæft að leysa SO3 beint upp í vatni vegna hversu útvermið hvarfið er. Gufa myndast í stað vökva.
#* Rjúkandi brennisteinssýran er þynnt með vatni og fæst þá fullsterk brennisteinssýra. Formúla hvarfsins er H2S2O7 (l) + H2O(l) → 2 H2SO4 (l)
Ásynjur

**Ásynjur** eru í norrænni goðafræði gyðjur sem geta verið æsir og vanir og stundum jötnameyjar sem giftar eru goðunum:

*Frigg — höfuðgyðja, kona Óðins
*Freyja (Gísl hjá Ásum) — (Freyja var í sama flokki og  Frigg)
*Gefjun — meyjargyðja
*Sif — kona Þórs 
*Iðunn — kona  Braga
*Nanna — kona  Baldurs
*Skaði (jötnamey) — kona Njarðar
*Gerður (jötnamey) — kona Freys
*Hel (þursamey) — dóttir Loka

## Tengt efni

* Æsir
* Vanir
Fosfólípíð

**Fosfólípíð** er flokkur lípíða sem samanstendur af fosfati og alkóhóli auk fitusýruhala. Það er aðeins til ein gerð fosfólípíða með sfingósínhala og hún kallast sfingómýelín. Fosfólípíð eru uppistaðan í frumuhimnum.
Miðheimar

**Miðheimar** er íslenskt veffyrirtæki sem hét upphaflega *centrum.is*. Það var fyrsta almenna internetveitan á Íslandi og sú fyrsta sem bauð uppá SLIP-aðgang fyrir vefinn. Guðmundur Ragnar Guðmundsson og Róbert Viðar Bjarnason stofnuðu *centrum.is* árið 1993 en þá voru fyrir Íslenska menntanetið og netaðgangur á vegum Hafró og Háskóla Íslands. Þjónustan byggðist á einni Linuxtölvu (Slackware Linux á 25 MHz 486 með 4 MB vinnsluminni). Tenging við umheimin var með innhringibeini (e. *dial-up router*) sem keyrði á 9600 bit á sekúndur. Innhringing var á tveimur mótöldum með 1200 eða 2400 bita hraða (plús þjöppun). Árið 1994 tók fyrirtækið Miðheimar yfir reksturinn.
Orlando Gibbons

**Orlando Gibbons** (1583 – 5. júní 1625) var enskt tónskáld, einkum frægur fyrir kammerverk sín fyrir sembal og víólur, madrígala og sálma. Hann fæddist í Oxford. Jakob I gerði hann að organista í Chapel Royal sem þá var í Whitehall árið 1615. Eitt af þekktustu verkum hans er madrígalinn "The Silver Swan" frá 1612.

:The silver swan, who living had no note,
:When death approach'd, unlock'd her silent throat;
:Leaning her breast against the reedy shore,
:Thus sung her first and last, and sung no more.
:Farewell, all joys; O Death, come close mine eyes;
:More geese than swans now live, more fools than wise.
Karl 1. Englandskonungur

**Karl 1.** (19. nóvember 1600 – 30. janúar 1649) var konungur Englands, Írlands og Skotlands frá 27. mars 1625. Hann var sonur Jakobs Skotakonungs og Önnu af Danmörku, dóttur Friðriks 2.. Hann stóð í átökum við breska þingið sem taldi hann stefna að einveldi. Karl tapaði Biskupastríðinu gegn Skotum 1639 og 1642 hófst borgarastríð þegar Karl gerði tilraun til að handtaka fimm þingmenn breska þingsins grunaða um landráð. Borgarastríðinu lauk með fullkomnum ósigri stuðningsmanna Karls og stofnun lýðveldis. Karl var dreginn fyrir rétt, dæmdur og hálshöggvinn.
Steinadalur (Ströndum)

**Steinadalur** er dalur sem gengur inn úr Kollafirði á Ströndum. Upp úr dalnum liggur vegur nr. 690 um Steinadalsheiði yfir í Gilsfjörð þar sem Dalasýsla og Barðastrandarsýsla mætast. Á bænum Steinadal var stundaður hefðbundinn sauðfjárbúskapur til ársins 2019.
Veiðileysa

**Veiðileysa** (áður kallað **Veiðileysufjörður**) á Ströndum er lítill fjörður milli Kaldbaksvíkur og Reykjarfjarðar. Samnefndur bær stendur við botn fjarðarins.

Þjóðsaga er um tilurð nafnsins, að kerlingin Kráka hafi misst tvo syni sína þar í róðri og eftir það lagt það á fjörðinn að þar veiddist aldrei bein úr sjó.
Bæjarhreppur (Strandasýslu)

**Bæjarhreppur** áður **Hrútafjarðarhreppur** var lengi syðsta sveitarfélagið á Ströndum og náði frá Holtavörðuheiði í botni Hrútafjarðar norður að Stikuhálsi milli Hrútafjarðar og Bitrufjarðar í norðri. Hinn 1. janúar 2012 varð Bæjarhreppur svo hluti af Húnaþingi vestra og er nú í lögsagnarumdæmi sýslumannsins á Blönduósi.

Dálítið þorp er á Borðeyri.
Frumuveggur

**Frumuveggur** er verndar- og styrktarhjúpur utan um frumuhimnuna og þ.a.l. ysti hluti frumna, sem hafa hann.  Flestar plöntur eru með frumuvegg og nokkrir sveppir og bakteríur einnig.  Uppistaðan í frumuveggjum er oftast trefjar úr beðmi eða sellulósa.
Bláturn

**Bláturn** var turn á Kaupmannahafnarhöll í Danmörku og var reistur í tíð Kristjáns 4.. Nafnið er tilkomið vegna blýklæðningar sem var á þaki turnsins. Turninn var notaður sem fangelsi frá því fljótlega eftir að hann var reistur og þar til hann var rifinn 1731 með höllinni til að rýma fyrir Kristjánsborgarhöll. Eftir það var nafnið Bláturn notað yfir annað fangelsi sem var rifið árið 1848.

Guðmundur Andrésson var fangelsaður í Bláturni fyrir fjölkvæni árið 1649.

Leonóra Kristína Ulfeldt, dóttir Kirsten Munk og Kristjáns IV, sat inni í Bláturni frá 1663 til 1685 fyrir drottinsvik og skrifaði þar endurminningar sínar, *Jammersminde* sem á íslensku nefnast *Harmaminning Leonóru Kristínar í Bláturni* í þýðingu Björns Th. Björnssonar).

## Tengt efni
* *[http://www.eremit.dk/ebog/jam/jam1.html Jammersminde] *
Hryggjarstykki

**Hryggjarstykki** var handrit sem innihélt sögu Noregskonunga og var ritað af Eiríki Oddssyni um 1150-1170. Það er nú týnt. Efni Hryggjarstykkis var byggt að hluta á munnlegum frásögnum fólks sem upplifði þá atburði sem hún segir frá, þ.e. sögu Haraldar gilla, Magnúsar blinda og annarra þeirra sem þátt tóku í norska innanlandsófriðnum frá 1130. Hlutar Hryggjarstykkis voru teknir upp í önnur rit, svo sem *[[Heimskringla|Heimskringlu]]* og *[[Morkinskinna|Morkinskinnu]].*

Snorri Sturluson segir í *Heimskringlu*:

:Hallur sonur Þorgeirs læknis Steinssonar var hirðmaður Inga konungs og var viðstaddur þessi tíðindi. Hann sagði Eiríki Oddssyni fyrir en hann reit þessa frásögn. Eiríkur reit bók þá er kölluð er Hryggjarstykki. Í þeirri bók er sagt frá Haraldi gilla og tveimur sonum hans og frá Magnúsi blinda og frá Sigurði slembi allt til dauða þeirra. Eiríkur var vitur maður og var í þenna tíma löngum í Noregi. Suma frásögn reit hann eftir fyrirsögn Hákonar maga, lends manns þeirra Haraldssona. Hákon og synir hans voru í öllum þessum deilum og ráðagerðum. Enn nefnir Eiríkur fleiri menn er honum sögðu frá þessum tíðindum, vitrir og sannreyndir, og voru nær svo að þeir heyrðu eða sáu atburðina, en sumt reit hann eftir sjálfs sín sýn eða heyrn.
Sámsey

**Sámsey** (*Samsø* á dönsku) er dönsk eyja í Kattegat, milli Jótlands og Sjálands. Þar búa um 3.650 (janúar 2020)  manns í 22 bæjum. Eyjan er meðal annars þekkt fyrir kartöflurækt.

Sagnaritarinn Þormóður Torfason gerðist sekur um morð á verti nokkrum í Sámsey árið 1672 á leið heim frá Íslandi. Fyrir þetta var hann dæmdur til dauða, en var síðan náðaður.

Orðsifjar; kemur fyrst fyrir 1075 sem *Samse*. Orðsifjar annars ekki þekktar. Talið er að orðið sé upprunalega ósamsett og -ey því síðari tíma umbreyting.

Hæsta grund er 64 m. Ballebjerg.

## Heimildir
Falstur

**Falstur** (danska: *Falster*) er eyja við suðurströnd Sjálands í Danmörku. Hún tengist Sjálandi með Stórstraumsbrúnni og Farøbrúnni um Farø, en hún tengist einnig Lálandi með tveimur brúm og göngum undir Gullborgarsund.

Á Falstri búa um 44.000 manns í yfir tuttugu bæjarfélögum. Stærsti bærinn er Nykøbing Falster með tæplega 17.000 íbúa.
Uppruni heitisins er óviss, en helst er giskað á tengsl við forn-sænska orðið *fala* og slavneska orðið *polje*, sem merkir slétta.
Járnviður

**Járnviður** (þýska: **Dänischer Wohld**, danska: **Jernved**) er nes í Suður-Slésvík milli Akarnfurðu og Kílarfjarðar nærri landamærum Danmerkur og Þýskalands. Svæðið hefur fyrrum verið þakið þykkum skógi. Höfuðstaður þess er Gettorf.
Heimsminjaskrá UNESCO

**Heimsminjaskrá UNESCO** er skrá yfir staði (t.d. skógur, fjall, stöðuvatn, eyðimörk, bygging eða borg) sem hafa verið útnefndir heimsminjar innan alþjóðlegrar heimsminjaáætlunar UNESCO (*International World Heritage Programme*). Tilgangur skrárinnar er varðveisla staða sem teljast sérstaklega merkilegir frá menningarlegu og/eða náttúrufræðilegu sjónarmiði og eru taldir hluti af menningararfi mannkyns. Áætluninni var hleypt af stokkunum af UNESCO 16. nóvember 1972. Skráin innihélt 1007 staði um allan heim árið 2014. Hún hefur verið gagnrýnd fyrir að vera mjög Evrópumiðuð og eins fyrir hið stranga verndunarsjónarmið sem liggur henni til grundvallar og er skilyrði fyrir að staður sé tekinn á listann. Þetta síðasta atriði leiddi til stofnunar Lista UNESCO yfir óáþreifanlegan menningararf árið 2008.

190 lönd hafa undirritað samninginn um verndun menningar- og náttúruarfleifðar heimsins. Hann er því einn viðteknasti alþjóðasamningur heims. Aðildarríkin tilnefna atriði á heimsminjaskrána og tilnefningar eru metnar af Alþjóðaráði um minnisvarða og sögustaði (ICOMOS) og Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökunum (IUCN). Þessir aðilar mæla síðan með tilnefningum við Heimsminjaráðið skipað fulltrúum 21 aðildarlands sem kjörnir eru af allsherjarþingi UNESCO.

## Listar yfir heimsminjar
* Listi yfir heimsminjar í Afríku
* Listi yfir heimsminjar í Ameríku
* Listi yfir heimsminjar í Asíu og Eyjaálfu
* Listi yfir heimsminjar í Evrópu
* Listi yfir heimsminjar á Norðurlöndum
* Listi yfir heimsminjar sem eru í hættu

## Tenglar
* Heimasíða skrárinnar
Anaxímandros

**Anaxímandros** (á grísku: ) (u.þ.b. 610 f.Kr. – 546 f.Kr.) var jónískur náttúruspekingur frá Míletos og lærlingur Þalesar (þ.a.l. einn af Míletósmönnum).  

Lítið er vitað um líf hans og störf en hann er stundum kallaður fyrsti kortagerðamaðurinn þar sem hann var líklegast fyrstur til að gera kort af hinum þekkta heimi, í þeim tilgangi að átta sig á því að jörðin héngi „óstudd“ í geimnum.  Hann trúði ekki á hugmyndir Þalesar um að sjórinn héldi jörðinni uppi því þá þyrfti eitthvað að halda uppi sjónum o.s.frv. (sjá vítaruna).  

Hann gerði tilraun til að lýsa heiminum í hnotskurn og hélt því fram að þar sem það væru svo margir mismunandi hlutir í heiminum þá gætu þeir ekki allir hafa sprottið út frá einu aðgreindu fyrirbæri (eins og vatni sbr. kenning Þalesar), „hið óbundna og óendanlega“ (*apeiron*), hafði ávalt verið til og með eilífri hreyfingu skapað andstæður í sjálfum sér (heitt og kalt o.s.frv.).  Í miðju hins óendanlega í andstæðunum myndaðist efnismassi (jörð).  Efnismassinn hrörnar og endurmyndast síðan aftur og aftur.  Hann ímyndaði sér jörðina sem sívalning („trommu“) frekar en það sem almennt var haldið, að jörðin væri flöt, sem var bylting í sjálfu sér.

Hann hélt því einnig fram að maðurinn hafði þróast, líklegast frá fiskum, með því að aðlagast umhverfinu.  Þó ekki væri um náttúruval að ræða í kenningu hans þá er hann talinn af mörgum fyrsti málsvari þróunarkenningarinnar.

## Tengt efni
* Fornaldarheimspeki
* Grísk heimspeki

## Tenglar

*
Langbylgjustöðin á Gufuskálum

**Langbylgjustöðin á [[Gufuskálar|Gufuskálum]]** er 412 metra hátt, vírstyrkt útvarpsmastur, sem var síðasti langbylgjusendir Ríkisútvarpsins (eftir að mastur langbylgjustöðvarinnar á Eiðum var fellt árið 2023). Sendirinn var 300 kW og sendi út á 189 kHz. Mastrið var hæsta mannvirki heims utan Bandaríkjanna á árunum 1963-67 og er hæsta mannvirki á landi í Evrópu að undanskildu Rússlandi en var einnig hæsta mannvirki bæði á landi og sjó 1963-74 og 1991-95. Það var reist árið 1963 fyrir LORAN-C staðsetningarkerfi Breta og Bandaríkjamanna en var breytt til að hýsa langbylgjusendi RÚV árið 1997. Tilkynnt var 17. október 2024 að búið væri að slökkva á langbylgjusendingum frá Gufuskálum (og þar með öllum útsendingum RÚV á langbylgju) fyrir fullt og allt.

## Tenglar
* Um langbylgjusendingar RÚV á Ruv.is
* Frétt frá 1963 um hæsta mannvirki í Evrópu 
* Myndir

## Heimildir
* Hæstu mannvirki í Evrópu

## Sjá einnig
* Langbylgjustöðin á Eiðum
Efnagreining

**Efnagreining** er greining sýna til þess að fá skilning á efnainnihaldi þeirra og byggingu

## Gerðir
Efnagreiningu er í hægt að skipta niður í tvo aðalflokka, annars vegar magnbunda og síðan hlutlæga:
# Hlutlæg ólífræn greining leitast til að fá úr því skorið að eitthvert frumefni eða ólífrænt efnasamband sé í sýninu.
# Hlutlæg lífræn greining reynir að finna hvaða virku hópar eða lífræna efnasamband sé í sýni.
# Magnbundin efnagreining reynir að finna hvaða magn er af tilteknu frumefni eða efnasambandi í tiilteknu sýni.

Uppistaðan er nútímaefnagreiningu er magnbundin. Hægt er að skipta henni niður í nokkur ólík svið. Til dæmis er hægt að greina sýni með tilliti til magns af einu tilteknu frumefni eða magni frumefnis í stökum virkum hóp. Seinni aðferð er sérstaklega hentug fyrir líffræðileg kerfi. Sameindirnar sem byggja upp lífið innihalda kolefni, vetni, nitur og fleiri frumefni í mörgum mjög flóknum byggingum.

## Aðferðir
Fjöldi þeirra aðferða sem hægt er að beita til þess að greina efni í sundur eða magn þeirra er ótrúlegur. hérna eru nokkrar aðferðir.

* Aðskiljun efna til þess að mæla massa eða rúmmál endalegs efnis. Hér er til dæmis eitt efnið fengið til þess að falla og síðan er það síað frá.
* Rófagreining með tækjum. Með því að með gleypni ljóss í lausn eða gasi getum við reiknað út styrk marga efna í sýninu, venjulega án þess að þurfa að skilja efnin í sundur. Með nýrri aðferðum á þessu sviði er NMR-rófagreining, sem er reyndar hægt að beita í bæði magnbundna og hlutlæga efnagreiningu.
* Margar aðferðir blanda saman tveim eða fleiri greiningaraðferðum. Fyrsta þrepið gæti til dæmis verið aðskiljun með til dæmis gasskilju og síðan færi sýnið í massagreini.
Pjongjang

**Pjongjang** (enska *Pyongyang*, kóreönsk hljóðskrift *P'yŏngyang*, Hanja *平壤*, Hangeul *평양*) er stærsta borg og höfuðborg Norður-Kóreu. Pjongjang liggur á ánni Taedong og samkvæmt manntalinu árið 2008 er íbúafjöldi borgarinnar 3.255.288.

Pjongjang er eina borgin í Norður-Kóreu með töluverðu magni af rafljósum. Ríkisstjórn Norður-Kóreu leyfir útlendingum að sjá aðeins ákveðna hluta borgarinnar í samræmi við áróðursstefnu þeirra. Mannréttindi í Norður-Kóreu hafa verið dæmd „hörmuleg“ af Amnesty International og þrátt fyrir áróðursstefnuna eru merki um fátækt landsins augljós í Pjongjang. Flekklaus hótel standa tóm ásamt skrifstofum og öðrum byggingum, fáir bílar og önnur ökutæki eru á götum borgarinnar og ef farið er af opinberu leiðinni er ómalbikaðar götur og fátækrahverfi að finna.

## Tilvísanir
Norður-Evrópa

**Norður-Evrópa** er hugtak yfir svæði sem ekki er greinilega afmarkað landfræðilega. Norðurhluti Evrópu getur verið allt svæðið norðan Alpafjalla eða Norðurlönd ásamt Eystrasaltslöndunum og Bretlandseyjum. Grænland er stundum talið til Norður-Evrópu af því það er eitt Norðurlandanna, þótt það sé landfræðilega hluti Norður-Ameríku.

Samkvæmt seinni skilgreiningunni tilheyra 10 ríki Norður-Evrópu.
* Bretland
* Danmörk
* Eistland
* Finnland
* Írska lýðveldið
* Ísland
* Lettland
* Litáen
* Noregur
* Svíþjóð

Við þau bætast heimastjórnarsvæðin og hjálendurnar:
* Álandseyjar
* Ermarsundseyjar
* Færeyjar
* Mön
* Svalbarði og Jan Mayen

Þessi skilgreining er notuð af Tölfræðideild Sameinuðu þjóðanna. Ýmsir aðrir aðilar, svo sem EuroVOC og *[[CIA World Factbook]]*, skilgreina Bretlandseyjar sem hluta Vestur-Evrópu fremur en Norður-Evrópu. *CIA World Factbook* skilgreinir auk þess Eystrasaltslöndin sem hluta Austur-Evrópu. Samkvæmt þeirri skilgreiningu eru löndin í Norður-Evrópu aðeins fimm:
* Danmörk
* Finnland
* Ísland
* Noregur
* Svíþjóð

## Tilvísanir
Þales

**Þales** (á grísku: ) frá Míletos (u.þ.b. 625 f.Kr. – 543 f.Kr.) hann og fylgismenn hans voru nefndir Míletosmenn eftir bænum sem hann bjó í, bærinn er í Litlu Asíu við Miðjarðarhafið þar sem Tyrkland er nú.  Hann er einn af forverum Sókratesar og er oftast talinn fyrstur grískra heimspekinga.  Hann var einn af sjö spekingum Grikklands.  Ekki er vitað nákvæmlega hvenær hann fæddist eða lést, en hann spáði fyrir um sólmyrkva sem átti sér stað 585 f.Kr. svo hann var lifandi á 9. áratug 6. aldar f.Kr.

Þales komst að þeirri niðurstöðu að efnisheimurinn væri gerður úr einum grunnþætti og að sá grunnþáttur væri vatn.  *Miðað við sinn tíma var það byltingakenndur hugsanaháttur.*

## Tengt efni
* Forverar Sókratesar

## Tenglar
* 
* 
* 
*
Þjórsá

**Þjórsá** er lengsta á Íslands, alls 230 km löng. Hún er jökulá að uppruna sem á meginupptök sín í Hofsjökli og rennur í suður til sjávar vestan Þykkvabæjar. Í hana falla fjölmargar dragár og lindár. Þjórsá er sýslumörk Rangárvallasýslu og Árnessýslu og er sóttvarnarlína hvað varðar búfjárveikivarnir. Ennfremur er Þjórsá næstvatnsmesta á landsins með 363 rúmmetra á sekúntu eftir einungis Ölfusá sem hefur um 400.

## Merking
Orðið *þjór* merkir *naut* og er Þjórsá því Nautsá. Orðið *þjór* kemur nokkrum sinnum fyrir í fornritum, en lifir nú einungis í örnefnum. Í nágrannamálunum eru til samsvarandi orð: danska - tyr, sænska - tjur, latína - taurus, írska - tarbh. Íslendingar tóku upp úr írsku orðið „tarfur“, og hefur það ef til vill rutt orðinu „þjór“ úr málinu. 

## Samgöngur
Tvær brýr eru á ánni, önnur á þjóðvegi nr. 1 neðan við Þjórsártún og hin við Sandafell rétt neðan Sultartangavirkjunar. Gamla brúin við Þjótanda var tekin í notkun árið 1895 og endurgerð nokkru neðar árið 1949. Nýja brúin, sem leysti þá gömlu af hólmi, var tekin í notkun árið 2003 og er tæpur kílómetri á milli þeirra.

Nokkur vöð eru á ánni, þau helstu eru Nautavað við Þjórsárholt og Hagavað við bæinn Haga.

Gamla Sprengisandsleiðin lá inn Gnúpverjaafrétt og yfir Þjórsá á vaði á móts við Sóleyjarhöfða, sem er austan árinnar. Þarna vestan ár er fjallkofi fyrir fjallmenn Gnúpverja, sem kallast Bólstaður.

## Fossar
Í Þjórsá eru margir fagrir fossar. Sé talið ofan frá er röðin eftirfarandi: Hvanngiljafoss (Kjálkaversfoss), Dynkur, Gljúfurleitarfoss, Tröllkonuhlaup, Þjófafoss, Minna-Núps flúðir, Búðafoss og Hestfoss sitt hvoru megin við Árnes og að lokum Urriðafoss.

## Eyjar
Árnes og Hagaey eru meðal stærstu eyja í ánni. Eyjan Viðey (gengur einnig undir heitinu Minnanúpshólmi) hefur nýlega verið friðuð og er sérstök vegna gróskumikils birkiskógar. Traustholtshólmi er skammt upp frá ósum árinnar þar var samnefndur bær sem nú er kominn í eyði.

## Fiskigengd
Miklar nytjar eru af veiði í Þjórsá en þar er einkum stunduð netaveiði. Í ánni lifa þær fisktegundir sem algengar eru í ám og vötnum landsins, lax, urriði, bleikja, hornsíli og áll. Flundra hefur einnig  veiðst í Þjórsárósi. Í Þjórsá og þverám hennar er að finna einn af stærri laxastofnum landsins og góður stofn sjóbirtings gengur á vatnasvæðið. Þar eru einnig staðbundin bleikja og urriði. Mestur hluti villtra laxa sem ganga á vatnasvæðið er alinn upp í Þjórsá sjálfri. Selir ganga upp í Þjórsá, allt upp að Urriðafossi, til lax- og silungsveiða.

## Virkjanir
Í Þjórsá og þverám hennar Tungnaá og Köldukvísl eru sjö vatnsaflsvirkjanir í eigu Landsvirkjunar: tvær Búrfellsstöðvar, Sultartangastöð, Hrauneyjafossstöð, Sigöldustöð, Vatnsfellsstöð og Búðarhálsvirkjun. Á teikniborðinu eru þrjár til viðbótar; Hvammsvirkjun, Holtavirkjun og Urriðafossvirkjun.

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* 
* 

## Tengill
* Nýjar virkjanir í Þjórsá, upplýsingavefur Landsvirkjunar
* Umræðuvefur um virkjanir í Þjórsá 
* ''Vísindavefurinn:'' „Af hverju dregur Þjórsá nafn sitt?“
Alþjóðaklósettstofnunin

**Alþjóðaklósettstofnunin** er alþjóðleg samtök tileinkuð vandamálum er varða klósett og hreinlæti. Stofnunin er með aðsetur í Singapúr. Aðildarstofnanir um allan heim eru 17. 

Á hverju ári frá 2001 er haldin alþjóðleg ráðsefna um klósett, **World Toilet Summit**, en samtökin standa einnig fyrir alþjóðlegum vörusýningum eins og **World Toilet Expo & Forum** sem haldin verður í Bangkok árið 2006.

Stofnunin stendur að því að 19. nóvember er haldinn hátíðlegur sem alþjóðlegi klósettdagurinn.

## Tenglar
* Vefsíða stofnunarinnar
Árnes (eyja)

:*Getur líka átt við [[Árnes (Strandasýslu)|Árnes]] í Strandasýslu eða [[Árnes (þorp)]] í Skeiða og Gnúpverjahreppi.*

**Árnes** er eyja í Þjórsá, sem skiptir ánni í tvo ála, meginálinn sem rennur norðanmegin og minni álinn sem rennur sunnanmegin. Eitt sinn var Árnesið landfast til norðurs en áin ruddi sér leið gegnum haftið einhvern tímann eftir landnám og varð þá til Búðafoss. Austan eyjunnar er Hestafoss. 

Í Árnesi má sjá þingrústir og einnig vestan árinnar í landi Minna-Hofs. Þarna er talið að þing Árnessýslu hafi verið á sínum tíma en sýslan dregur einmitt nafn sitt af eyjunni.
Yfirréttur

**Yfirrétturinn** á Íslandi var stofnaður með konungstilskipun árið 1563 og var frá 1593 æðsta dómstig á Íslandi. Áfram var heimilt að skjóta málum til konungs og, eftir 1732 til hæstaréttar Danmerkur.

Upphaflega var það hlutverk hirðstjóra að nefna 24 menn í yfirdóm þar til stiftamtmannsembætti á Íslandi var stofnað árið 1684. Stiftamtmaður skyldi skipa dómara í yfirrétti og vera í forsæti. Hann sat í Danmörku og frá árinu 1688 gegndi amtmaður alla jafna hlutverki hans. Í yfirréttardómum áttu að sitja helstu, bestu og skynsömustu menn landsins.  Samkvæmt konungsbréfi 7. maí 1735 skyldu dómara fæstir vera 12 en 24 hið mesta og amtmaður að auki í forsæti. Ætlunin var, að sýslumenn yrðu dómsmenn. Með konungsbréfi 30. apríl 1777 var dómurum fækkað í sex.

Yfirrétturinn starfaði á Alþingi á Þingvöllum en 1799 og 1800 fór hann fram í Hólavallarskóla í Reykjavík, eins og önnur starfssemi Alþingis. Árið 1800 var landsyfirréttur stofnaður í Reykjavík og tók við hlutverki yfirréttar. 

## Saga
Örfá dæmi eru þekkt um starfssemi Yfirréttar frá 1563–1593 og ekki er öruggt að þau séu í raun til sanninda um virka starfssemi réttarins og heimildir um starf hans eru fáar fram á 18. öld. Einn dómur er varðveittur frá árinu 1690. Á 18. öld var rétturinn haldinn árlega, þó með undantekningum, og tók yfirleitt fyrir 1-5 mál.

Yfirrétturinn var áfrýjunardómstóll þangað sem hægt var að stefna lögmannsdómum úr lögréttu. Amtmaður gaf út stefnur til Yfirréttarins og varðveitti skjöl hans. Yfirrétturinn dæmdi bæði í opinberum málum eins og morðmálum en líka í einkamálum. Mörg helstu deilumál veraldlegra embættismanna á 18. öld komu fyrir Yfirréttinn í einhverri mynd, eins og deilur Odds Sigurðssonar við Pál Vídalín, Giljármál Bjarna Halldórssonar og Jóhanns Gottrups, embættismissi sýslumanna og afglöp þeirra í starfi, en einnig fræg glæpamál á borð við Sunnivumál. 

Dómsmál Yfirréttarins eru misvel varðveitt en veita margs konar innsýn í daglegt líf á 18. öld og mál sem hafa fallið í gleymsku, eins og morðið á Guðmundi Guðmundssyni 1738 í Skagafjarðarsýslu og mál Sigmundar Þorvarðssonar í Húnavatnssýslu sem dæmdur var arflaus fyrir leti árið 1739.

## Heimildir
* https://ordabelgur.skjalasafn.is/kb/yfirretturinn-a-islandi/
* Björk Ingimundardóttir: „Yfirrétturinn, aðdragandi, stofnun og saga.“ *Yfirrétturinn á Íslandi. Dómar og skjöl I 1690–1710.* Björk Ingimundardóttir og Gísli Baldur Róbertsson sáu um útgáfuna. Reykjavík, 2011. Bls. 27–94. 
* Saga hæstaréttar 
* https://heimildir.is/heimild-manadarins-januar-2025/
* https://heimildir.is/heimild-manadarins-september-2024/
* *Yfirrétturinn á Íslandi. Dómar og skjöl I-V*. Reykjavík, 2011-2025.
Christoffer Huitfeldt

**Christoffer Huitfeldt** (*Kristófer Hvítfeldur*, um 1501 – 8. nóvember 1559) var flotaforingi í danska flotanum, meðlimur danska ríkisráðsins, og hirðstjóri, meðal annars á Íslandi árin 1541-1542. Hann fór ásamt fleirum gegn Kristjáni II og var skipherra í Greifastríðinu. Hann studdi Kristján III til ríkis og þáði ýmis lén af honum fyrir. Framganga hans við að innleiða siðaskiptin í Danmörku hefur líklega orðið til þess að hann fékk Ísland að léni árið 1541, en síðan Stafangur í Noregi 1543. 1553 varð hann meðlimur í danska ríkisráðinu.

## Handtaka Ögmundar biskups
Huitfeldt kom til Íslands á skipi sínu stuttu eftir 20. maí 1541 til að taka höndum Ögmund Pálsson biskup sem konungur áleit ábyrgan fyrir morðinu á fógetanum Diðriki frá Minden, í Skálholti 10. ágúst 1539. Þeir Gissur Einarsson, valinn eftirmaður Ögmundar, hittust í Kópavogi 31. maí. 2. júní komu Danir að Hjalla í Ölfusi, handtóku Ögmund og fluttu í skipið. Á Alþingi um sumarið bar Huitfeldt upp óskir konungs um „landshjálpina“, eða sérstakan skatt sem Gissur reiðir strax fram (600 lóð silfurs fyrir Skálholtsstifti) en Jón Arason ekki fyrr en árið 1545. Með það fer Huitfeldt á skipi sínu með Ögmund fanginn til Danmerkur 5. júlí, eða þar um bil. Ögmundur hefur líklega látist í hafi 13. júlí.

## Heimildir
* Dansk Biografisk Leksikon hjá Projekt Runeberg
* Tryggvi Þórhallsson, *Gissur biskup Einarsson og siðaskiptin*, Reykjavík, gefin út af börnum höfundar, 1989
Dónárósar

**Dónárósar** (rúmenska: *Delta Dunării*) eru ósar Dónár í héraðinu Dobrogea í Rúmeníu og Odessa Oblast í Úkraínu. Ósarnir eru stærstu varðveittu árósar í Evrópu, 3446 km² að flatarmáli.

## Landafræði
Á hverju ári stækka ósarnir um 40 metra út í Svartahaf vegna framburðar fljótsins. Nærri borginni Tulcea greinist fljótið í þrjár ár áður en það rennur út í hafið: Chilia, Sulina og Sfantu Gheorghe en margar smærri greinar skipta ósunum upp í sef, mýrar og skóga, sem sum hver fara undir vatn vor og haust.

Um 44 km utan við ósana er Snákeyja sem tilheyrir Úkraínu, en Rúmenía gerir tilkall til.

Árið 2004 hóf Úkraína að skipuleggja skipaskurð frá Svartahafi til Úkraínska hluta ósanna. Evrópusambandið krafðist þess að verkefninu yrði hætt þar sem það gæti skaðað lífríki vatnsins. Rúmenía hefur hótað að kæra Úkraínu fyrir Alþjóðadómstólnum í Haag.

## Lífríki
Í ósunum lifa um 1200 plöntutegundir, 300 fuglategundir auk 45 tegunda ferskvatnsfiska í ám og vötnum. Að auki verpa þar milljónir farfugla frá Evrópu, Miðjarðarhafssvæðinu, Asíu og Afríku.

Dónárósar eru á heimsminjaskrá UNESCO frá 1991. Meira en tveir þriðju hlutar ósanna eru stranglega verndað svæði.

## Menning
Um 15.000 manns búa í árósunum. Flestir lifa af fiskveiðum með hefðbundum kajökum úr viði. Í ósunum er samfélag lippóvana, fylgjenda Gamla siðar í rússnesku rétttrúnaðarkirkjunni sem flýðu þangað undan trúarofsóknum í Rússlandi árið 1772. Höfuðstaður lippóvana í árósunum er bærinn Vilkovo í úkraínska hlutanum.

## Tenglar
* www.deltadunarii.ro 
* Fuglar Dónárósa 
* Dónárósar: Myndasafn
Dóná

**Dóná** (eða **Dyná**) (þýska *Donau*, slóvakíska *Dunaj*, ungverska *Duna*, króatíska *Dunav*, búlgarska og serbneska *Дунав*, úkraínska *Дунай*) er næstlengsta fljót Evrópu á eftir Volgu.

Upptök fljótsins eru í Svartaskógi í Suður-Þýskalandi, þar sem árnar Brigach og Breg koma saman við Donaueschingen, og rennur Dóná í suðaustur eina 2850 km leið að Svartahafi um Dónárósa í Rúmeníu.

Dóná er mikilvæg siglingaleið og myndaði lengst af landamæri Rómaveldis til norðurs og austurs. Áin rennur meðfram eða gegnum tíu ríki: Þýskaland, Austurríki, Slóvakíu, Ungverjaland, Króatíu, Serbíu, Búlgaríu, Rúmeníu, Moldóvu og Úkraínu. Áin rennur meðal annars í gegnum þessar borgir:

* Ulm - Þýskalandi
* Regensburg - Þýskalandi
* Passau - Þýskalandi
* Linz - Austurríki
* Vín - Austurríki
* Bratislava - Slóvakíu
* Búdapest - Ungverjalandi
* Vukovar - Króatíu
* Novi Sad - Serbíu
* Belgrad - Serbíu
* Rúse - Búlgaríu
* Braila - Rúmeníu
* Galati - Rúmeníu

¨
Peter Melander

**Peter Melander** greifi af Holzappel (17. maí 1585 – 17. maí 1648) var hershöfðingi yfir sameinuðum her keisara hins heilaga rómverska keisaradæmis og kaþólska bandalagsins frá árinu 1647 þar til hann lést af sárum sínum í Ágsborg eftir orrustu gegn herjum Frakka og Svía, undir stjórn Carls Gustavs Wrangel og Turenne, nálægt Zusmarshausen.

Melander var af kalvínistafjölskyldu frá Hessen og hóf feril sinn í þjónustu Hollands. Síðar varð hann herforingi yfir her Vilhjálms V af Hesse-Cassel og vann sigra á herjum kaþólska bandalagsins 1634. 1640 lét hann af stjórn hersins, gekk í þjónustu keisarans og varð herforingi 1642. Í júlí 1647 tók hann við yfirstjórn keisarahersins af Matthias Gallas og hélt til Bæheims. Eftir að bæverski herinn yfirgaf hann vegna deilna milli hans og Gronsfelds herforingja í her kaþólska bandalagsins, sneri hann aftur í átt til Dónár þar sem hann mætti fransk-sænska hernum í orrustu þar sem hann særðist til ólífis.
Friðrik af Óraníu

**Friðrik Hinrik af Óraníu** (29. janúar 1584 – 14. mars 1647) var yngsta barn Vilhjálms þögla og fæddist í Delft í suðurhluta Hollands sex mánuðum áður en faðir hans var myrtur. Hann tók við stjórn Hollands af bróður sínum Mórits af Nassau 1625.

Friðrik vann nokkra mikilvæga sigra á her spænsku Niðurlanda þegar hann hertók Hertogenbosch 1629, Maastricht 1632, Breda 1637, Sas van Gent 1644 og Hulst 1645. Síðustu æviár sín rauf hann bandalag sitt við Frakkland og samdi um frið við Spánverja. Veikindi hans komu þó í veg fyrir að friðarsamkomulagið, sem batt endi á áttatíu ára stríðið milli Spánar og Hollands, yrði undirritað fyrr en í Münster í ársbyrjun 1648, eftir lát hans.
Kögurskottur

**Kögurskottur** (fræðiheiti: *Thysanura*) er einn helsti ættbálkum skordýra, um 300 milljón ára gamall. Eitt þekktasta afbrigði kögurskottna er silfurskotta.
Halldór Blöndal

**Halldór Blöndal** (24. ágúst, 1938 – 16. desember, 2025) var forseti Alþingis frá árinu 1999 til ársins 2005 og fyrrum landbúnaðar- og samgönguráðherra. Hann gegndi þingmennsku fyrir Sjálfstæðisflokkinn í 28 ár, á árunum 1979-2007. Halldór var samgönguráðherra í átta ár, frá 1991 til 1999, meðan landsmenn farsímavæddust og tengdust internetinu. Á árunum 1991-1995 var hann hvort tveggja landbúnaðar- og samgönguráðherra. Á vorþingi, að loknum Alþingiskosningum 1999, var hann kjörinn forseti Alþingis.
Hann beitti sér fyrir gerð og samþykkt langtíma áætlunar í vegamálum, lagði niður Ríkisskip og breytti Pósti og Síma í tvö hlutafélög. Halldór útskrifaðist frá Menntaskólanum á Akureyri 1959, hvar hann hafði ritstýrt Gambra og skólablaðinu Muninn. Halldór sat í stjórn Sambands ungra sjálfstæðismanna 1965-1969 og í fjölda ára í miðstjórn Sjálfstæðisflokksins. Halldór hætti þingmennsku árið 2007. 
## Heimild
*
Jamie Hewlett

**Jamie Christopher Hewlett** (f. 3. apríl 1968) er breskur myndasöguhöfundur, einna þekktastur fyrir að hafa teiknað Tank Girl og Gorillaz.

Tank Girl birtist fyrst sem röð í tímaritinu Deadline árið 1988. Sögurnar voru skrifaðar af Alan Martin og síðar Peter Milligan. Hewlett teiknaði síðar fyrir breska myndasögublaðið 2000AD, meðal annars söguna *Hewligans Haircut* ásamt Milligan.

Árið 1999 skapaði hann persónur fyrir sýndarhljómsveitina Gorillaz, sem þeir Damon Albarn úr Blur bjuggu til.
Silfurskotta

**Silfurskotta** (fræðiheiti: *Lepisma saccharina*) er skordýr af kögurskottuættbálki. Tegundin er sú eina í *Lepisma* ættkvíslinni. Almennt er litið á silfurskottur sem meindýr þó þær hafi engin áhrif á heilsu manna og skemmdirnar sem þær valdi á híbýlum þeirra séu hverfandi. Fullvaxnar silfurskottur eru á milli 7–12 mm langar og er nafn þeirra dregið af silfurgráum litnum.


## Líffærafræði
Silfurskottur eru lítil, ljósfælin, ófleyg skordýr sem eru meðal manna þekktasta tegund kögurskottnaættbálksins, þau nærast einkum á plöntuafurðum, kolvetnum, sykri og sterkju og eru nú algengastar í híbýlum manna, en lifðu áður fyrr í laufhrúgum, trjáberki eða í litlum rifum. 

## Tenglar
* Af hverju koma silfurskottur í hús... ? - Vísindavefurinn
Klaus Rifbjerg

**Klaus Rifbjerg** (15. desember 1931 – 4. apríl 2015) var danskur rithöfundur sem ólst upp á Amager í Kaupmannahöfn. Hann notar æsku sína sem efnivið í margar bækur sínar. Með *Amagerdigte* sem kom út árið 1965 gerðist hann þátttakandi í þeirri einföldu ljóða- og skáldsagnagerð sem réði ríkjum á 7. og 8. áratugnum. Þekktasta verk hans er líklega þroskasagan *Den kroniske uskyld* frá 1958. Edward Fleming gerði kvikmynd eftir bókinni árið 1985. Bókin var lengi vel vinsælt lesefni í dönskunámi. Auk þessara bóka hefur Rifbjerg gefið út yfir 120 ljóða- og smásagnasöfn, skáldsögur, leikrit, söngleiki, kvikmyndahandrit o.s.frv.

Klaus Rifbjerg er kunnur sem ötull málsvari dönskunnar. Hann fékk árið 1967 gullna lárviðarkransinn („De gyldne laurbær“), og 1970 fékk hann bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs.

Hann stýrði um skeið bókaforlaginu Gyldendals forlag. Hann bjó á Spáni á efri árum. Hann lést í Kaupmannahöfn.
Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs

**Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs** eru ein fimm verðlauna sem Norðurlandaráð veitir árlega. Verðlaunin eru veitt einu bókmenntaverki skrifuðu á máli eins Norðurlandanna. Verðlaunin geta hlotið skáldsögur, leikverk, ljóðabækur, smásögur eða ritgerðir. Verðlaunin voru sett á fót árið 1962 og er úthlutað af Norðurlandaráði á hverju ári. Upphaflega voru verðlaunin 50.000 danskar krónur en frá 1995 hafa þau verið 350.000 danskar krónur. Valið fer þannig fram að Danmörk, Finnland, Ísland, Noregur og Svíþjóð tilnefnir hvert tvö verk. Frá 1985 hafa Færeyjar, Grænland og samíska málsvæðið tilnefnt eitt verk hvert og árið 2011 öðluðust Álandseyjar sama rétt. Fyrsti Færeyingurinn sem fékk verðlaunin var William Heinesen árið 1965, en hann var þá tilnefndur fyrir Danmörku. Nils-Aslak Valkeapää hefur einn Sama fengið verðlaunin, árið 1991.

Tilkynnt er um sigurverk verðlaunanna og þau afhent á Norðurlandaráðsþingi.

Íslenskir rithöfundar hafa átta sinnum hlotið verðlaunin, síðast Auður Ava Ólafsdóttir árið 2018 fyrir skáldsöguna *Ör*.

## Verðlaunahafar

### Tengt efni:
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Danmörku
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Finnlandi
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Færeyjum
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Grænlandi
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Noregi
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Svíþjóð
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá samíska málsvæðinu

## Tenglar
* Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs
* Facebook-síða Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs
Diego Velázquez

**Diego Rodríguez de Silva y Velázquez** (6. júní 1599 – 6. ágúst 1660), venjulega kallaður **Diego Velázquez**, var spænskur listamaður og hirðmálari Filippusar 4. í Madríd. Velázquez var framúrskarandi portrettmálari, og er talinn einn fremsti listamaður barrokktímans.

Þekktasta verk hans, hópmyndin *[[Las Meninas]]*, er af mörgum álitin fullkomnasta og flóknasta mannamynd vestrænnar myndlistar. Franski heimspekingurinn Michel Foucault taldi verkið marka tímamót í sögu Vesturlanda þar sem það gerir áhorfandann að aðalpersónu verksins.

Velázquez hefur haft mikil áhrif til okkar daga. Hægt er að greina áhrif hans í verkum Francisco Goya og Édouard Manet. Þekktir 20. aldar listamenn eins og Pablo Picasso og Francis Bacon hafa gert eigin útgáfur af verkum hans.

## Tenglar
* Vefmyndasafn
Volfram

**Volfram** (stundum skrifað **wolfram**) eða **þungsteinn** er frumefni með efnatáknið **W** og sætistöluna 74 í lotukerfinu. 
Volfram er mjög harður hliðarmálmur, stálgrár eða hvítur. Volfram er að finna í nokkrum steintegundum, þar á meðal volframíti og scheelíti, og er markvert vegna magnaðra efniseiginleika sinna. Í hreinu formi er það aðallega notað í raffræðilegum tilgangi, en mörg efnasambönd og málmblöndur þess eru víða notuð (einkum í glóðarþræði í ljósaperur og í framúrstefnulegar ofurmálmblöndur). 

## Almennir eiginleikar
Litur hreins volframs er frá stálgráu yfir í tinhvítt og það er harður málmur. Hægt er að saga það í sundur með járnsög ef það er mjög hreint (í óhreinu formi er það stökkt og erfitt í vinnslu) en að öðru leyti er það unnið með því að móta, teygja eða pressa það. Þetta frumefni hefur hæsta bræðslumark (3422 °C), lægsta gufuþrýsting og hæsta togþol, við hitastig yfir 1650&nbsp;°C, allra málma. Viðnám þess gegn tæringu er framúrskarandi, eingöngu ólífrænar sýrur vinna á því, og þá aðeins lítillega. Volfram myndar verndandi oxíð við snertingu við loft. Þegar volframi er blandað í litlum mæli við stál, eykur það styrk stálsins verulega.

## Notkun
Volfram er málmur sem er víða notaður. Mest er hann notaður í volframkarbíð (W2C) í sindruðum harðmálmum. Sindraðir harðmálmar eru slitþolin efni sem notuð eru í málmiðnaði, námugreftri, olíu- og byggingariðnaði. Volfram er einnig mikið notað í glóðarþræði í ljósaperur og útvarpslampa, og sömuleiðis rafskaut, vegna þess að hægt er að draga það í fíngerðan vír með hátt bræðslumark. 

Önnur not:
* Harka og þéttleiki þess málms gerir hann tilvalinn í þungmálmblöndur sem notaðar eru í vígbúnað, varmagleypa, lóð og mótvægi.
* Mikill þéttleiki gerir það tilvalið í gerð pílna og er stundum allt að 80% af efnisinnihaldi.
* Stál í háhraðatæki eru oft blönduð með volframi og volframstál inniheldur allt að 18% volfram.
* Ofurmálmblöndur sem innihalda þennan málm eru notaðar í túrbínublöð, stáláhöld, og slitþolna hluti og húðanir.
* Volframefnablöndur eru notaðar í stað blýs í byssukúlur.
* Volframefnasambönd eru notuð í hvata, ólífræn litarefni, og volframtvísúlfíð í háhitaþolna smurningu sem er stöðug upp að 500&nbsp;°C.
* Í gler-málm þéttingar, vegna þess hversu svipuð varmaþensla þess er og hjá gleri.
Vestur-Afríka

**Vestur-Afríka** er hluti Afríku sem markast af Suður-Atlantshafi, eða öllu heldur Gíneuflóa, í suðri og vestri og Sahara í norðri, og telur venjulega eftirfarandi lönd:
* Benín
* Búrkína Fasó
* Fílabeinsströndin
* Gambía
* Gana
* Gínea
* Gínea-Bissá
* Líbería
* Malí
* Níger
* Nígería
* Senegal
* Síerra Leóne
* Tógó

Að auki eru Kamerún, Grænhöfðaeyjar, Tsjad, Kongó, Miðbaugs-Gínea, Gabon, Máritanía, Saó Tóme og Prinsípe og Vestur-Sahara oft talin hlutar Vestur-Afríku.

Á þessu svæði hafa komið upp söguleg afrísk stórveldi, eins og Malíveldi, Songhæ og Ganaveldið.