open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Adams

**John Adams** (30. október 1735 – 4. júlí 1826) var 1. varaforseti (1789 - 1797) og 2. forseti Bandaríkjanna (1797–1801), diplómati, rithöfundur, einn af„landsfeðrum“ Bandaríkjanna. Áður en hann gerðist forseti var hann áhrifamikill í Bandaríska frelsisstríðinu sem leiddi til sjálfstæðis Bandaríkjanna frá Bretlandi. 

Sem lögfræðingur og aðgerðasinni varði Adams rétt einstaklinga til málsvarnar og stóð fyrir því að einstaklingar skyldu taldir saklausir þar til sekt þeirra hafði verið sönnuð. Hann varði meðal annars breska hermenn sem sátu undir morðákærum fyrir þáttöku sína í fjöldamorðunum í Boston.

Adams sat á Bandaríka þinginu fyrir Massachussetts nýlenduna á tímum bresks yfirráðs og leiddi þar köll eftir sjálfstæði Bandaríkjanna. Hann hjálpaði til við skrif á sjálfstæðisyfirlýsingu Barndaríkjanna árið 1776 og var helsti formælandi hennar á þinginu. Sem diplómata tókst Adams að aðstoða við undirskrift á friðarsamningi sem leiddi til þess að stríðinu á milli Bandaríkjanna og Bretlands lauk. Adams var aðalhöfundur stjórnarskrá Massachussetts árið 1780, sem síðar var notuð til viðmiðs þegar stjórnarskrá Bandaríkjanna var rituð.

Adams var kjörinn varaforseti tvisvar þegar hann var í framboði með George Washington og var kjörinn annar forseti Bandaríkjanna árið 1796. Hann var eini forseti Bandaríkjanna sem var kjörinn undir merkjum Sambandssinnaflokksins. Í forsetatíð sinni var Adams harðlega gagnrýndur af Jeffersonískum Demókratískum repúblikönum, sem og sínum eigin flokki sem þá var leiddur af andstæðingi Adams, Alexander Hamilton. Sem forseti undirritaði Adams umdeilda löggjöf sem gerði innflytjendum erfiðara að gerast ríkisborgarar og stækkaði her Bandaríkjanna til að takast á við Frakkland í óyfirlýstu stríði milli þjóðanna. Mikil reiði átti sér stað í Bandaríkjunum vegna ófriðsins við Frakkland og helsta afrek Adams sem forseta var að ná fram friðsamlegum endi á þessum átökum. Adams varð á forsetatíð sinni fyrsti Bandaríkjaforseti sem hafði aðsetur í hvíta húsinu.

## Fjölskylda
John Adams var fæddur inn í látlausa fjölskyldu en hann fann snemma fyrir sterkum vilja til að viðhalda arfleifð forfeðra sinna sem voru meðal fyrstu hreintrúarsinna sem námu land í Bandaríkjunum fyrir miðja 17. öldina.

## Störf
Adams komst fyrst til metorða í stjórnmálum þegar hann mótmælti svokölluðum stimpillögum (1765) sem sett voru af breska þinginu án samráðs við bandaríska löggjafann.

Adams var fulltrúi Massachusetts á fyrsta og öðru meginlandsþinginu árið 1774 og frá 1775 til 1776. Áhrif Adams á þingið voru mikil og sótti hann fram með kröfu um varanlegan aðskilnað frá Bretlandi allt frá upphafi þingferils síns.

Adams sóttist eftir endurkosningu sem forseti í forsetakosningunum 1800 en tapaði naumlega fyrir Thomas Jefferson frambjóðanda repúblikana. Eftir það settist Adams í helgan stein þó áhrifa hans hafi gætt áfram gegnum ítarlega pistla sem hann iðulega skrifaði í dagblaðið *Boston Patriot*.

Adams lést á heimili sínu í Quincy þann 4. júlí 1826, 50 árum eftir að Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna tók gildi.

## Tilvísanir
James Monroe

**James Monroe** (28. apríl 1758 – 4. júlí 1831) var bandarískur stjórnmálamaður, lögfræðingur, diplómat og fimmti forseti Bandaríkjanna frá 1817 til 1825. Monroe-kenningin um utanríkisstefnu Bandaríkjanna og afskipti evrópskra nýenduvelda af henni er kennd við hann.
John Quincy Adams

**John Quincy Adams** (11. júlí 1767 – 23. febrúar 1848) var sjötti forseti Bandaríkjanna og þjónaði því embætti frá 1825 til 1829. Hann var opinberlega andvígur þrælahaldi og færði rök fyrir því að ef til borgarastyrjaldar kæmi, þá gæti forsetinn lagt niður þrælahald.

John Quincy Adams var sonur annars forseta Bandaríkjanna, Johns Adams.
Martin Van Buren

**Martin Van Buren** (5. desember 1782 – 24. júlí 1862) var áttundi forseti Bandaríkjanna og þjónaði því embætti frá 1837 til 1841. Hann var fyrsti forsetinn sem ekki átti rætur sínar að rekja til Bretlandseyja ásamt því að vera eini Bandaríkjaforsetinn sem hefur ekki ensku að móðurmáli, en hann ólst upp við hollensku. 

Hann var kjörinn fylkisstjóri í New York árið 1828 en sagði af sér aðeins tveimur mánuðum síðar til að taka við stöðu utanríkisráðherra í ríkisstjórn Andrew Jackson. Hann varð síðan varaforseti á öðru kjörtímabili Jacksons og tók við af John C. Calhoun.
William Henry Harrison

**William Henry Harrison** (9. febrúar 1773 – 4. apríl 1841) var níundi forseti Bandaríkjanna og þjónaði því embætti frá 4. mars 1841 til 4. apríl 1841. Þegar Harrison tók við embætti, 68 ára að aldri, var hann elsti maðurinn sem hafði tekið við embætti forseta og stóð það met í 140 ár eða þangað til Ronald Reagan varð forseti, 69 ára að aldri. Harrison lést eftir einungis 31 dag í embætti og er það stysta tímabil sem nokkur forseti hefur þjónað í sögu Bandaríkjanna. Hann varð einnig fyrsti forsetinn til að deyja í embætti.
John Tyler

**John Tyler, Jr.** (29. mars 1790 – 18. janúar 1862) var tíundi forseti Bandaríkjanna og þjónaði því embætti frá 1841 til 1845. Tyler var fyrsti forsetinn sem fæddist eftir að stjórnarskrá Bandaríkjanna tók gildi. 

Tyler var kjörinn varaforseti Bandaríkjanna í forsetaframboði Williams Henry Harrison árið 1840. Harrison lést aðeins einum mánuði eftir að hann tók við embætti og Tyler varð þar með forseti Bandaríkjanna. Þetta var í fyrsta skipti sem forseti landsins lést í embætti og því var nokkur lagaleg óvissa um það hvort varaforsetinn myndi sjálfkrafa taka við embættinu og gegna því út kjörtímabilið, eða hvort hann yrði aðeins starfandi forseti. Tyler átti nokkurn þátt í að fastmóta þá reglu að varaforsetinn væri réttkjörinn forseti fram að næstu kosningum í þessum aðstæðum. 

Harrison og Tyler höfðu náð kjöri fyrir flokk Vigga en eftir að Tyler varð forseti lenti hann í útistöðum við flokkinn og var að endingu rekinn úr honum. Á forsetatíð Tylers innlimuðu Bandaríkin Lýðveldið Texas, sem hafði klofið sig frá Mexíkó áratugi fyrr. Innlimun Texas leiddi til stríðs Mexíkó og Bandaríkjanna, sem hófst eftir að Tyler lét af embætti.

Þegar þrælastríðið hófst árið 1861 studdi Tyler Suðurríkjasambandið á móti ríkisstjórn Bandaríkjanna. Tyler var eini fyrrum forsetinn sem tók opinberlega afstöðu með uppreisnarmönnunum. Hann var kjörinn á þing Suðurríkjasambandsins en lést í janúar 1862 í Richmond áður en hann gat tekið við þingsætinu. Jefferson Davis, forseti Suðurríkjasambandsins, gaf Tyler ríkisútför og lét sveipa fána Suðurríkjasambandsins um líkkistu hans. Tyler er eini forseti Bandaríkjanna sem hefur verið grafinn undir öðrum fána en fána Bandaríkjanna.
Franklin Pierce

**Franklin Pierce** (23. nóvember 1804 – 8. október 1869) var bandarískur stjórnmálamaður og 14. forseti Bandaríkjana, en hann þjónaði því embætti frá 1853 til 1857. Hann er eini bandaríski forsetinn sem kemur frá New Hampshire og var fyrsti forsetinn sem fæddist á 19. öld. Með útliti sínu og viðkunnalega persónuleika aflaði hann sér margra vina en hann varð fyrir áföllum í einkalífinu og tók þar af leiðandi ákvarðanir í embætti sem voru harðlega gagnrýndar. Vegna þessa hefur Pierce verið talinn einn af verstu forsetum Bandaríkjanna.

## Forsetakjör Pierce
Fjórir aðilar sóttust eftir því að verða forsetaefni Demókrata árið 1852. James Buchanan, William Marcy, Stephen Douglas og Lewis Cass. Þeir voru svo jafnir að engin þeirra varð kjörinn forsetaefni. Í staðinn var ákveðið að sættast á að láta tiltölulega óþekktan stjórnmálamann vera forsetaefnið í staðinn fyrir að tvístra flokkinum.

Franklin Pierce varð fyrir valinu. Hann átti enga óvini og ekkert orðspor hvorki gott né slæmt. Hann hafði þó barist í stríðinu við Mexíkó sem hentaði vel og var að auki nokkuð laglegur og góður ræðumaður.

Franklin Pierce þótti nokkuð hlutlaus í deilum um þrælahald og tók litla almennt litla afstöðu í flestum málum. Hann tók heldur engan þátt í kosningabaráttunni sjálfri. Engu að síður vann hann og margir sagnfræðingar í dag vilja meina að það sé m.a. út af því að Winfield Scott, mótframbjóðandi hans úr flokki Vigga, þótti afar leiðinlegur maður.

## Sorgleg forsetatíð
Aðeins tveimur mánuðum fyrir vígsluræðu Pierce í Mars lést sonur hans í lestarslysi sem Pierce og eiginkona hans urðu vitni að. Eiginkona Pierce var ekki viðstödd við vígsluathöfnina og engin veisla var haldin að henni lokinni. Pierce veitti stjórn landsins fremur litla athygli og varð harðlega gagnrýndur af þeim sem vildu afnema þrælahald fyrir að setja öfgasinnaða Demókrata í ráðherrastöður. Einnig voru miðjusinnaðir Demókratar ósáttir við það.
Varaforseti Pierce, William Rufus King lést úr berklum fljótlega eftir að Pierce tók við embætti.

Þegar Kansas var viðurkennt sem fylki á forsetatíð Pierce var stofnað hófust deilur um hvort að þrælahald ætti að vera löglegt þar eða ekki. Pierce tók ekki afstöðu í málinu og sagði að íbúar fylkisins ættu sjálfir að ákveða þetta.
Íbúar Kansas fóru því að kjósa um þetta mál. Stuðningsmenn þrælahalds frá suðurríkjunum streymdu inn til þess að taka þátt í kosningunum (enda ómögulegt á tímum án persónuskilríkja að sannreyna hvar fólk bjó). Norðurríkjamenn svöruðu með því að halda sjálfir til Kansas, og innan skamms var fylkið uppfullt af helstu baráttumönnum fyrir og gegn þrælahaldi.

Þegar kjörtímabili Pierce lauk logaði Kansas í deilum og fjölmörg morð höfðu orðið út af slagsmálum og átökum milli þrælasinna og andþrælasinna. Þrælasinnar neituðu að viðurkenna stjórnvöld Kansas og stofnuðu sín eigin. Andþrælasinnar svöruðu tilbaka með stofnun sinna eigin stjórnvalda. Kansas var orðið smækkuð útgáfa af Bandaríkjunum í borgarastyrjöldinni.
James Buchanan

**James Buchanan** (23. apríl 1791 – 1. júní 1868) var 15. forseti Bandaríkjanna og þjónaði því embætti frá 1857 til 1861. Hann er eini forsetinn sem komið hefur frá Pennsylvanía og eini forsetinn sem ekki hefur kvænst.
Jón Trausti

**Guðmundur Magnússon** (12. febrúar 1873 – 18. nóvember 1918), þekktastur undir skáldaheitinu  ***Jón Trausti***,  var íslenskur rithöfundur. Þekktustu skáldsögur hans eru Halla og *[[Heiðarbýlið]]*, *[[Anna frá Stóruborg]]* og *[[Halla (skáldsaga)|Halla]]*, en auk þeirra skrifaði hann fjölmargar smásögur og styttri skáldsögur.  

Jón Trausti er fæddur á Rifi á Melrakkasléttu og ólst upp í fátækt. Foreldrar hans  voru  í húsmennsku þegar hann fæddist en þau voru Magnús Magnússon frá Daðastöðum í Núpasveit og Guðbjörg Guðmundsdóttir frá Sigurðarstöðum á Sléttu. Þau fluttu  vorið 1873 að heiðarbýlinu Hrauntanga í Öxarfjarðarheiði. Faðir hans lést árið 1877 og var Jóni Trausta komið fyrir á bænum Skinnalóni þar sem hann dvaldist í fimm ár. Móðir hans giftist aftur og hóf búskap á jörðinni Núpskötlu við Rauðanúp. Þangað fór Jón Trausti 10 ára gamall og var þar fram yfir fermingu. Eftir það var hann fyrst í vinnumennsku en hóf svo prentnám hjá Skafta Jósefssyni ritstjóra blaðsins Austra á Seyðisfirði. Sumarið 1895 fór hann til Reykjavíkur og var við prentstörf í Ísafoldarprentsmiðju. Sumarið  1896 fór hann í ferðalag um Norðurland með Daniel Bruun. Jón Trausti fór svo til Kaupmannahafnar haustið 1896 og var þar í tvö ár í prentnámi. Sumarið 1898 kvæntist hann Guðrúnu Sigurðardóttur og flutti til Akureyrar en þau fluttu svo til Reykjavíkur árið 1899. Þau áttu kjördótturina Mörtu Magnúsdóttur.

Árið 1899 kom út fyrsta kvæðasafn hans, *Heima og erlendis*, með ljóðum sem flest voru ort á Kaupmannahafnarárum hans. Bókin fékk ekki góða dóma. Árið 1903 kom út önnur ljóðabók hans, *Íslandsvísur*, sem prýdd er myndum eftir hann sjálfan og Þórarinn B. Þorláksson listmálara. Í þeirri bók eru ljóðin *Íslandsvísur*, sem hefst á ljóðlínunni *Ég vil elska mitt land*, og *Draumalandið*, en þau ljóð hafa orðið vinsæl sönglög. Séra Bjarni Þorsteinsson samdi lag við *Íslandsvísur* árið 1903.

Jón Trausti lést úr spænsku veikinni árið 1918.

## Tenglar

* Guðmundur Magnússon (Jón Trausti), Íslandsvísur, 1903 
* Jón Trausti - smásögur á Snerpa.is
* Jón Trausti - skáldsögur á Snerpa.is
* ''Skáldsagnahöfundurinn sem setti bækurnar sínar sjálfur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1939
* ''Karlssonur vinnur konungsríki''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
* ''Jón Trausti á vegamótum''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1971
* ''Jón Trausti á vegamótum''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1971
* Jón Trausti (Skólavefurinn)
* Dagdraumar á Sléttu, Morgunblaðið, 249. tölublað - II (01.11.1970), Bls. 25-28
* Aðalgeir Kristjánsson, Í fótspor Jóns Trausta, Lesbók Morgunblaðsins, 22. desember (22.12.2001), Bls. 8-10
* Minningargrein um Guðmund Magnússon eftir Guðmund G. Hagalín,  Landið - 48. tölublað (06.12.1918)
Giorgio de Chirico

**Giorgio de Chirico** (10. júlí 1888 – 20. nóvember 1978) var grísk-ítalskur listmálari, fæddur í Volos, Grikklandi. Móðir hans var borin og barnfædd í Genúa og faðir hans sikileyskur. 

## Tenglar
* ''Ráðgátan de Chirico''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
Asetýlsalisýlsýra

**Asetýlsalisýlsýra** (þekkt sem *magnýl* eða *aspirín*) er lyf sem er notað til að minnka sótthita og við vægari verkjum, t.d. beinverkjum. Hefur einnig verið notuð gegn liðagigt og sem fyrirbyggjandi meðferð gegn hjartaáfalli. Er eitt algengasta læknislyf í heiminum og hefur verið það frá því það kom fyrst á markaðinn 1900 undir heitinu *Aspirín*. Salisýlsýra finnst í nokkru magni í mjaðjurt og sumum plöntum af víðiætt, en verkun hennar var vel þekkt fyrr á öldum.

Ofskammtar af lyfinu geta valdið hækkandi líkamshita og jafnvel öndunartruflunum. Aðrar aukaverkanir eru erting á magaslímhúð, sem veldur oft slæmum magaverk. Verkjalyfið parasetamól hefur því að miklu leyti tekið við sem algengasta verkjalyfið. 

## Tilvísanir

## Tenglar
* ''Aspirin''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
Andrew Johnson

**Andrew Johnson** (29. desember 1808 – 31. júlí 1875) var 17. forseti Bandaríkjanna og þjónaði því embætti frá 1865 til 1869. Hann tók við embætti eftir morðið á Abraham Lincoln.
Ulysses S. Grant

**Ulysses S. Grant** (27. apríl 1822 – 23. júlí 1885) var bandarískur hershöfðingi og 18. forseti Bandaríkjanna. Hann öðlaðist heimsfrægð fyrir að leiða „Sambandið“ í Bandaríska borgarastríðinu. 
Árið 1868 var Grant kosinn forseti Bandaríkjanna sem Repúblikani og þjónaði því embætti frá 1869 til 1877. Grant var fyrsti forsetinn í 40 ár sem þjónaði embættinu yfir tvö kjörtímabil en þá hafði Andrew Jackson setið í tvö kjörtímabil.
Ludwig-Maximilian-háskóli

**Ludwig-Maximilian háskólinn** (*Ludwig-Maximilian-Universität München*, *LMU*) er háskóli í München höfuðborg Bæjaralands. Hann var stofnaður árið 1472 af Hertoganum Ludwig der Reiche og kjörfurstanum Maximilian IV. Joseph.
Carl von Linde

**Carl Paul Gottfried von Linde** (f. 11. júní 1842, d. 16. nóvember 1934) var þýskur verkfræðingur, uppfinningamaður og stofnandi fyrirtækisins Linde AG.

## Ferill
Linde lauk verkfræðiprófi frá Tækniháskólanum í Zürich árið 1864. Stuttu síðar flutti hann til München og gerðist prófessor við Tækniháskólann í München árið 1868.

Árið 1871 birti Linde grein um bættar kæliaðferðir, sem fjölmörg brugghús höfðu mikinn áhuga á. Í kjölfarið hóf Linde að framleiða kælivélar sem seldar voru til brugghúsa um alla Evrópu.

1879 hætti Linde sem prófessor og stofnaði fyrirtæki utan um kælivélaframleiðsluna sína (í dag Linde AG) sem var leiðandi fyrirtæki í Evrópu á sviði kælitækni.

Árið 1890 dró Linde sig út út rekstri fyrirtækis síns og tók 1892 aftur við stöðu prófessors við Tækniháskólann í München allt til ársins 1910. Árið 1895 tókst Linde að koma miklu magni lofts yfir á vökvaform með svo nefndri Linde-aðferð, en framleiðsla á gasi á vökvaformi er aðalstarfsemi Linde AG í dag.
Gísli Magnússon

**Gísli Magnússon** getur átt við um:
* Gísla Magnússon eða Vísa-Gísla, sýslumann í Rangárvallasýslu (1621-1696)
* Gísla Magnússon, Hólabiskup (1712-1779)
* Gísli Magnússon, m.a. ritstjóri Skírnis
* Gísli Magnússon, píanóleikari
Iðnó

**Iðnaðarmannahúsið**, oftast kallað **Iðnó**, er veitingahús og samkomuhús sem stendur við Vonarstræti 3 í miðbæ Reykjavíkur. Þar var Leikfélag Reykjavíkur lengi til húsa. 

## Saga
Húsið var reist á landfyllingu í norðausturhorni Tjarnarinnar 1896. Fyrstu tvo áratugina var rekinn húsmæðraskóli á efri hæð hússins. Leikfélag Reykjavíkur hóf starfsemi sína í Iðnó með frumsýningu á tveimur dönskum gamanleikjum 18. desember 1897 og hafði aðsetur í húsinu til ársins 1989 er það flutti í Borgarleikhúsið. Einar Pálsson trésmíðameistari teiknaði og byggði húsið. Einar sá einnig um byggingu á Búnaðarfélagshúsinu og Iðnskólanum gamla en þessi hús eru öll byggð í ný-klassískum stíl.

Húsið var um árabið helsta samkomuhús Reykjavíkur. Þar var heimastjórn fagnað 1. febrúar 1904, sýning á lifandi myndum hófst þar árið 1903 og í húsinu var haldin veisla þegar Kristján 10. Danakonungur kom til Íslands árið 1921. Á fjórða og fimmta áratug tuttugustu aldar voru þar vinsælar revíusýningar. Salurinn rúmaði á fyrstu árunum 256 manns í sæti og voru tveir fremstu bekkirnir ætlaðir börnum og nefndir barnabekkir. 

Iðnaðarmannafélag Reykjavíkur átti húsið til 1918 og seldi það þá dönskum bakarameistara, Frantz Håkansson að nafni. Hann rak veitingasölu í Iðnó til 1929 en þá keypti Fulltrúaráð verkalýðsfélaganna húsið. Árið 1940 seldi Fulltrúaráðið húsið aftur hlutafélaginu Alþýðuhúsi Reykjavíkur. Sú sala var tilkomin vegna klofnings Alþýðuflokksins og mun hafa verið gjörningur til að hindra að húsið lenti í höndum pólítískra andstæðinga. Það urðu málaferli út af sölunni á Iðnó en Hæstiréttur dæmdi að hún skyldi standa óhögguð.

### Iðnó endurgert og glerskáli byggður og rifinn
Þegar Leikfélagið flutti úr Iðnó 1989 var allt óráðið um framtíð hússins. Alþýðuleikhúsið setti þar upp tvær leiksýningar, skömmu áður en það leið undir lok. Á sérstökum hátíðarfundi við vígslu Ráðhúss Reykjavíkur 1992 samþykkti borgarstjórn Reykjavíkur að kaupa Iðnó í félagi við nokkra aðila og gera húsið upp. Viðbyggingar frá 1930 og sjöunda áratugnum voru fjarlægðar og í staðinn var settur glerskáli með dökku gleri. Hann þótti ekki fara vel við húsið og var hann fjarlægður. Í maí 1998 tóku Leikfélag Íslands og Iðnó við Tjörnina við lyklavöldum. Frá 2001-2017 hafði Iðnó ehf undir forystu Margrétar Rósu Einarsdóttur umsjón með rekstri hússins.

Rekstur Iðnó lá að mestu niðri í Covid-19-faraldrinum. Reykjavíkurborg gerði þó samkomulag við Listahátíð í Reykjavík um að taka yfir rekstur hússins sumarið 2020 og bjóða upp á dagskrá undir nafni Klúbbs Listahátíðar yfir sumarið. Einhverjar samkomutakmarkanir voru í gildi en þó tókst að halda úti fjölbreyttri menningardagskrá í Iðnó nánast alla daga í júní og júlí.  Snemma í ágúst þurfti að skella í lás aftur vegna samkomutakmarkana. Haustið 2021 tók Guðfinnur Karlsson athafnamaður við rekstrinum og lagði áherslu á veitingar og viðburði. 

## Tilvísanir

## Sjá einnig
* Búnaðarfélagshúsið
* Lækjargata 14a

## Tenglar
* Heimasíða Iðnó 
* ''Leikhúsið Iðnó''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1972 
**[http://leikminjasafn.is/sagan/islensk-leikhus/idno/ Leikminjasafn Íslands - Iðnaðarmannahúsið (Iðnó) í Reykjavík] *
Zachary Taylor

**Zachary Taylor** (24. nóvember 1784 – 9. júlí 1850) var 12. forseti Bandaríkjanna og þjónaði því embætti frá 1849 til 1850. Taylor hafði þjónað í bandaríkjaher í 40 ár áður en hann varð forseti og lést eftir einungis 16 mánuði í embætti.
Sunderland

**Sunderland** er borg í Tyne og Wear sýslu á norðaustur-Englandi. Borgin hefur 168.277 íbúa (2021) og er annað stærsta þéttbýlið á norðaustur-Englandi á eftir Newcastle. Áin Wear rennur í gegnum borgina.  Áður voru miklar skipasmíðastöðvar í borginni, einhverjar þær stærstu í Bretlandi. Sá iðnaður leið undir lok og er nú bílaiðnaður mikilvægur þar.

Borgin rekur sögu sína aftur til 7. aldar þegar Péturskirkjan og Monkwearmouth-klaustrið voru stofnuð.

Í Sunderland er samnefnt knattspyrnufélag, Sunderland A.F.C.. Félagið hefur unnið 6 titla í efstu deild (síðast 1936). Síðasti titill félagsins var FA-bikarinn árið 1973.

## Tilvísanir
Choummaly Sayasone

**Choummaly Sayasone** (fæddur 6 mars, 1936 í Attapu-héraði í suður Laos) var forseti Alþýðulýðveldisins Laos og aðalritari (leiðtogi) kommúnistaflokks landsins, Byltingarflokks Laoskrar alþýðu, frá  mars 2006 til 22. janúar 2016. 
Þjóðþing Laos valdi hann til forsetaembættisins 8 júní 2006 en hann hafði þangað til gengt embætti varaforseta og varnarmálaráðherra. Hann tók við forsetaembættinu af Khamtai Siphandon. Byltingarflokkurinn er eini löglegi flokkurinn í landinu og 113 af 115 þingmönnum eru fulltrúar flokksins. 
Choummaly var einnig valinn eftirmaður Khamtai sem aðalritari flokksins á 8. flokksþinginu 21 mars 2006. Hann tók sæti í miðstjórn flokksins 2001. 
Choummaly er bóndasonur og gekk sem unglingur í lið með Pathet Lao. Hann tók þátt í vopnaðri baráttu kommúnista og vann sig smám saman upp. Hann varð fyrst umtalaður í opinberu samhengi árið 1975 þegar hann tók við embætti sem varayfirmaður herforingjaráðsins.
Bouasone Bouphavanh

**Bouasone Bouphavanh** (fæddur 3. júní, 1954 í Saravan-héraði í suður Laos) er fyrrverandi forsætisráðherra Laos. Hann var valinn til embættis af Þjóðþingi Laos 8. júní 2006, um leið og ríkisstjórnin var öll stokkuð upp. Hann tók við embætti af Bounnhang Vorachith sem var valinn varaforseti. Bouasone hafði frá 2003 gegnt embætti varaforsætisráðherra. Bouasone lét af embæti sem forsætisráðherra 23 desember 2010

Bouasone er menntaður frá Sovétríkjunum og telst til hinnar nýju kynslóðar sem nú eru búnir að taka við forystu í Byltingarflokki Laoskrar alþýðu. Árið 1975 gegndi hann mikilvægu hlutverki sem stúdentaleiðtogi í Vientiane og skipulagði mótmælaaðgerðir gegn andstæðingum Pathet Lao.
Samtök atvinnulífsins

**Samtök atvinnulífsins** (SA) eru hagsmunasamtök íslenskra atvinnurekenda. Opinbert hlutverk þeirra er að skapa fyrirtækjum hagstæð skilyrði til vaxtar, þróunar og að bera arð. Innan samtakanna eru sex aðilarfélög sem samstanda af u.þ.b. 2.000 fyrirtækjum, bæði stórum og smáum. Innan þessara fyrirtækja starfar um 70% launafólks á almennum vinnumarkaði. Aðstaða SA eru í Húsi atvinnulífsins í Borgartúni í Reykjavík. 

Samtök atvinnulífsins reka einnig sérstaka skrifstofu í Brussel í Belgíu.

Aðildarfélög Samtaka atvinnulífsins eru:
* Samorka, samtök orku- og veitufyrirtækja
* Samtök ferðaþjónustunnar, (SAF)
* Samtök fjármálafyrirtækja, (SFF)
* Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi, (SFS)
* Samtök iðnaðarins, (SI)
* Samtök verslunar og þjónustu, (SVÞ)

Samtök atvinnulífsins eru aðal-samningsaðili samtaka launafólks í kjaraviðræðum.

## Tengill
* Vefur Samtaka atvinnulífsins
Souphanouvong

**Souphanouvong** prins (fæddur 13. júlí 1909, lést 9. janúar 1995) var, ásamt hálfbróður sínum prinsinum Souvanna Phouma og prinsinum Boun Oum frá Champasak, hluti af *Prinsaþrenningunni* svo nefndu sem urðu eins konar tákn fyrir hinar þrjár stríðandi fylkingar í Laos frá 1945 til 1975, kommúnista, hlutlausa og konungssinna. Hann var einn aðalleiðtogi Pathet Lao og forseti Alþýðulýðveldisins Laos frá desember 1975 til ágúst 1991. 

Souphanouvong var einn sona Bounkhong prins, en hann var síðastur varakonunga Luang Prabang. Andstætt eldri hálfbræðrum sínum tveim sem einnig urðu alþekktir, Souvanna Phouma og Phetsarath, var móðir hans, Mom Kham Ouane, ekki af aðalsættum. Faðir þeirra, Bounkhong prins eignaðist þrettán syni og þrettán dætur með ellefu eiginkonum. 

Souphanouvong var menntaður byggingarverkfræðingur frá Frakklandi og starfaði sem slíkur bæði í Laos og Víetnam, aðallega við brúarframkvæmdir. Hann var mikill málamaður og hafði gott vald á minnst átta tungumálum, þar á meðal latínu og grísku. Hann var kvæntur víetnömsku konunni Nguyen Thi Ky Nam og átti með henni tíu börn.

Souphanouvong var einn af leiðtogum Lao Issara-hreyfingarinnar sem barðist fyrir sjálfstæði Laos frá Frakklandi. Hann flúði 1945 til Víetnam eftir að tilraun til að skapa sjálfstætt Laos hafði verið barinn niður. Þar kynntist hann Ho Chi Minh og varð fyrir miklum áhrifum af honum og hreyfingu kommúnista. 

Hann fékk viðurnefnið „rauði prinsinn“ og varð einn helsti leiðtogi og aðalfulltrúi út á við fyrir Pathet Lao-hreyfinguna og eftir valdatöku hennar varð hann fyrsti forseti Alþýðulýðveldisins. Souphanouvong hafði þó takmörkuð áhrif eftir valdatökuna, sá sem kom í hans stað sem leiðtogi var Kaysone Phomvihane sem fram að því hafði verið nánast óþekktur utan innsta kjarna kommúnista.

## Heimildir
* Stuart-Fox, Martin (1997) *A History of Laos*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Gunn, Geoffrey C. (1998) *Theravadins, Colonialists and Commissars in Laos*. Bangkok: White Lotus Press.

## Tenglar
* Laos: Country Studies
Olli Lyytikäinen

**Olli Lyytikäinen** (1949 – 1987) var finnskur listmálari sem sýndi ótrúlega hæfileika ungur en drakk sig í hel á nokkrum árum. Ferill hans spannar ekki nema 17 ár.  Listasafn Íslands hélt sýningu með verkum Olli árið 1990. 

## Tenglar
* ''Olli var eins og leiftur á finnskri vetrarnótt''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1990
Bertel Thorvaldsen

**Bertel Thorvaldsen** (19. nóvember 1770 – 24. mars 1844) var dansk-íslenskur myndhöggvari. Bertel hér fullu nafni: *Albert Bertel Thorvaldsen*. 

## Foreldrar
Faðir hans var Gottskálk Þorvaldsson, tréskurðarmaður, fæddur að Reynistað í Skagafirði árið 1741. Síðar fluttist hann að Miklabæ í Blönduhlíð. Árið 1757 reið Gottskálk ásamt systkinum sínum til Hofsóss til þess að taka skip til Kaupmannahafnar. Eftir það átti Gottskálk heima í Kaupmannahöfn, og þar tók hann sér ættarnafnið Thorvaldsen að þeirrar tíðar hætti. Í heimahúsum hafði hann lært nokkuð til tréskurðar og í Kaupmannahöfn lærði hann myndskurð hjá formanni myndhöggvaragildisins í Kaupmannahöfn.  Móðir Bertels hét Karen Dagnes og var fædd í Nørre Nissum á Jótlandi. Faðir Karenar var organisti og djákni í Lemvig á Jótlandi. Gottskálk og Karen gengu í hjónaband árið 1770. Þau voru ekki auðugt fólk og gekk Gottskálki erfiðlega að sjá fjölskyldu sinni farborða með tréskurði.  

## Skólaár
Á tólfta ári fékk Bertel fyrst að hjálpa föður sínum við tréskurð. Vinur föður hans benti á hæfileika Bertels og sannfærði föður hans um að senda Bertel í listaskóla. Bertel byrjaði ungur í fríhendisteikningu í undirbúningsdeild Fagurlistaskólans í Kaupmannahöfn árið 1781. Fljótlega vann hann til verðlauna skólans, minni silvurverðlaun fyrir mótaða mynd árið 1787. Í skólanum hlaut hann öll þau verðlaun sem í boði voru og þau æðstu, stóru gullverðlaunin, árið 1793 fyrir lágmynd sem tók fyrir efni úr Biblíunni. Þessum verðlaunum fylgdi utanfararstyrkur sem hann fékk þó ekki í hendur fyrr en nokkrum árum seinna. Í ágúst 1796 heldur hann til Rómar, ásamt hundi sínum, Hektori, kveður foreldra sína og sá þá aldrei aftur.

* Stytta af Bertel stóð á Austurvelli frá 1875 til 1931 en hún vék fyrir styttunni af Jóni Sigurðssyni. Styttan af Bertel er nú í Hljómskálagarðinum.

## Tenglar
* ''Bertel Thorvaldsen - og forfeður hans''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1938
* ''Í Thorvaldsens-safni''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1963
* ''Síðustu ár Thorvaldsens''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1973
* Bertel Thorvaldsen 100 ára dánardægur í dag, Fálkinn, 12. Tölublað (24.03.1944), Bls.4
* Alberts Thorvaldsens ævisaga (íslensk þýðing gefin út 1841)
Family Guy

***Family Guy*** eru bandarískir teiknimyndaþættir um óvanalega fjölskyldu í bænum *Quahog* á Rhode Island. Þættirnir eru sköpunarverk Seth MacFarlane og byrjuðu sýningar á þáttunum árið 1999. Þeir eru sýndir á Fox sjónvarpsstöðinni. Nú hafa verið gefnar út 22 þáttaraðir. 

Family Guy var aflýst árið 2000 og aftur árið 2002, en mikil sala á DVD útgáfu þáttanna og endursýningar á sjónvarpsstöðinni Adult Swim, sannfærði Fox um að endurvekja þættina árið 2005. Family Guy er fyrsti þátturinn sem hefur verið endurvakinn á grundvelli DVD sölu. 

## Aðalpersónur
* **[[Peter Griffin]]** - Eiginmaður Lois, faðir Meg, Chris og Stewie, eigandi Brians.
* **[[Lois Griffin]]** - Eiginkona Peters, móðir Meg, Chris og Stewie.
* **[[Meg Griffin]]** - Táningsdóttir Peters og Lois.
* **[[Chris Griffin]]** - Táningssonur Peters og Lois.
* **[[Stewie Griffin]]** - Ungbarn Peters og Lois.
* **[[Brian Griffin]]** - Talandi fjölskylduhundurinn.
* **[[Quagmire]]** - Vinur Peters.
* **[[Joe Swanson]]** - persóna í þáttunum Family guy og er vinur Peter Griffin. Joe starfar sem lögregluþjónn í Quahog. Joe Swanson er lamaður og notast við hjólastól en það aftrar honum ekki í starfi sínu sem lögreglumaður.
Mynddiskur

**Mynddiskur** eða **DVD** (enska: *Digital Versatile Disc* eða *Digital Video Disc*) er gagnadiskur sem er helst notaður til geymslu kvikmynda og tónlistar. Mynddiskur er jafn stór og geisladiskur en svoleiðis DVD-diskur getur geymt sexfalt gagnamagn eða 4,7 gígabæti (meira ef gögn geymd í tveimur lögum en ekki einu og/eða ef báðar hliðar disks eru notaðar, þá fjögur, eða tvö, lög). Ólíkt t.d. VHS, sem býður bara upp á mono, og stereo hljóð, býður DVD upp á sama og að auki surround hljóð (fyrir 5 hátalara plús bassabox). DVD hefur líka marga aðra fídusa, meira eða minna notaða, s.s. er hægt að velja sjónarhorn, ef leikstjóri tók mörg upp og býður upp á, en þetta er sjaldnast boðið upp á.

Mynddiskar, þ.e. DVD diskar, tóku við af VHS spólum, og myndbandstæki fyrir þær létu undan síga. Á sama hátt tóku Blu-ray diskar við af DVD sem betri tækni, þ.e. líka með enn hærri upplausn. Þeir eru jafn stórir að umfangi (en hulstrin utanum þá höfð heldur hætti til aðgreiningar) en taka mun meira gagnamagn. Það er nánast alltaf notað fyrir hærri upplausnina "full HD" en ekki til að koma mun meira af efni á diskinn (það er þó hægt; og enn frekar ef lægri upplausn, t.d. sama og DVD diskum, er notuð). Nýrri útgáfa af Blu-ray, Ultra HD Blu-ray, hefur svo enn hærri upplausn. Líkt og með Blu-ray, þarf nýja spilara fyrir þá nýju tegund af diskum, en yfirleitt ráða nýjir spilarar við allar eldri tegundir diska. HD DVD er á sama hátt diskur sem átti að taka við af DVD, en varð undir í samkeppninni við Blu-ray, svo almennt er ekki hægt að gera ráð fyrir að nýrri spilarar ráði við þá tækni.

Líkt og með hefðbundna geisladiska, komu DVD og Blu-ray diskar síðar í skrifanlegri útgáfu fyrir almenna tölvunotendur. DVD (og CD) voru algengir til að dreifa hugbúnaði, eða til afritunartöku, en þótt Blu-ray hafi mun meira pláss og sum fyrirtæki noti þannig, er það ekki almennt gert af almenningi, því harðir diskar frá svipuðu tímabili taka mun meira gagnamagn. Einnig hefur afritunartaka í gegnum internetið tekið við sem góður kostur. Á sama hátt hefur dreifing á hugbúnaði með nokkurs konar geisladiskum (eða öðrum físískum miðlum) látið undan sækja fyrir dreifingu í gegnum internetið. Það á einnig við um kvikmyndir og tónlist, sem er í auknum mæli streymt í stað þess að leigja (eða kaupa) diska með efni.

Þó svo að upphaflegi geisladiskurinn hafi verið fyrir tónlist, þá kom útgáfa af honum CD Video sem náði ekki neinu flugi á flestum stöðum í heiminum s.s. Íslandi, þar sem gagnamagnið var ekki aukið og DVD var því mun betra, en var notað eitthvað í löndum þar sem DVD þótti of dýrt (Kína bjó einnig til sinn eigin staðal fyrir mynddiska). Og nokkuð áður en DVD varð vinsælt kom LaserDisc fram á sjónarsviðið. Þeir, ólíkt öllum öðrum diskum sem hér um ræðir, byggðu ekki á stafrænni tækni, heldur hliðrænni (líkt og VHS). Þeir voru mun stærri, á við vínylplötur og nutu ekki mikilla vinsælda en náðu þó einhverri útbreiðslu í Japan.

Með tilkomu streymisveitna snarfækkaði kaup, notkun og leiga á DVD-diskum.

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Blu-ray
* Geisladiskur
Martinus Simson

**Martinus Simson** (eða **M. Simson** eða **Marthinus Simson**) (9. júní 1886 - 15. apríl 1974) var danskur fjölleikalistamaður sem settist að á Ísafirði og starfaði þar sem ljósmyndari, útvarpsvirki,  myndhöggvari, heimspekingur og trjáræktandi.

Simson fæddist í Vendilsýslu (Vendsyssel) á Norður-Jótlandi og ólst upp á fátæku sveitaheimili til sautján ára aldurs. Þá fór hann að heiman og gerðist trúður, tannaflraunamaður og hugsanalesari í farandflokki fjölleikamanna. Árið 1913 kom hann til Íslands með sirkus sínum og heillaðist af landinu. 1914 kom hann aftur til landsins, ferðaðist um landið og leitaði sér að stað til að setjast þar að. En þegar hann kom til Ísafjarðar fannst honum hann vera kominn heim og settist þar að og bjó þar alla ævi. Hann fékk land til afnota í Tungudal við Skutulsfjörð sumarið 1925 og reisti sér þar sumarhús (Kornustaði) og hóf að rækta tré og aðrar plöntur sem síðar varð Simsonsgarður. Hann varð brautryðjandi í skógræktarmálum Ísfirðinga og með styrk frá Ísafjarðarkaupstað og Skógrækt ríkisins plantaði hann 117 þúsund barrplöntum í Tungudal. (5. apríl 1994 féll snjóflóð í Tungudal og nær öll trén í garði hans brotnuðu eða lögðust á hliðina). 

Simson stundaði lengi smíði útvarpstækja og kenndi, m.a. radíótækni um skeið við Gagnfræðaskólann á Ísafirði. Hann hafði þó ljósmyndaiðn að aðalstarfi, en lagði líka stund á listmálun, teikningu og höggmyndasmíð. En aðaláhugamál hans alla tíð voru andleg vísindi. Simson skrifaði t.d. heimspekirit í tveimur bindum (sem hann byggði að hluta á ritum Martinus Thomsen). Það var ritið: *[[Óður lífsins: leiðin til skilnings á lífinu eða lífsskoðun heilabrotamanns]]*, sem út kom í tveimur bindum (1945-1946). Árið 1965 kom einnig út bók hans: *[[Hugleiðingar um vaxtakerfið og hin skynsama óvita]]*.

Simson var kvæntur *Gerdu Simson* og áttu þau þrjú börn saman. Þegar hann kom fyrst til Íslands kynntist hann *Guðnýju Shödt* og eignaðist með henni eitt barn. 

## Tilvísanir

## Heimildir
* ''Martinus Simson - heimspekingur og listamaður''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1974 
* ''Sesam, Sesam, opnast þú''; viðtal Óskars Aðalsteins við Simson
* ''Hef alltaf viljað rannsaka og upplifa sjálfur''; grein í Morgunblaðinu 1971
* ''Í sól á Ísafirði''; grein í Morgunblaðinu 1958 
* ''Óður lífsins''; bókmenntarýni í Morgunblaðinu 1951
* ''Stærsta áhugamál mitt er leitin að sannleikanum''; grein í Morgunblaðinu 1956
* ''Martinus Simson - minning''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1974
* ''Martinusar fræði''; grein um Martinus Thomsen í Morgunblaðinu 1980 
* ''Simsonsgarður''
Cassius Dio

**Lucius Claudius Cassius Dio** best þekktur sem **Cassius Dio** eða **Dio Cassius** (á forngrísku: ) (f. um 150, d. um 235) var rómverskur sagnaritari og stjórnmálamaður. Cassius Dio samdi rit um sögu Rómaveldis sem spannaði 983 ára langt tímabil, frá komu Eneasar til Ítalíu til ársins 229. Ritið, sem var á grísku, var í 80 bókum og ritað á 22 ára löngum tíma. Bækur 36-54 (sem fjalla um árin 68 – 10 f.Kr.) eru varðveittar; útdrættir úr bókum 55-60 (9 f.Kr. – 46 e.Kr.) eru til og bækur 79-80 (217 – 220 e.Kr.) eru varðveittar að hluta. Hann samdi einnig rit um drauma og um borgarastríðin 193 – 197 en þau eru bæði glötuð.
Gaius Sempronius Gracchus

**Gaius Sempronius Gracchus** (latína: CAIVS·SEMPRONIVS·TIBERII·FILIVS·PVBLII·NEPOS·GRACCVS) (153 f.Kr. – 121 f.Kr.) var rómverskur stjórnmálamaður. Hann var yngri bróðir stjórnmálamannsins Tiberiusar Gracchusar. Líkt og bróðir hans reyndi Gaius Gracchus að koma til leiðar ýmsum félagslegum umbótum í óþökk yfirstéttarinnar og leiddi það að endingu til dauða hans.

Gaius Gracchus var sonur Tiberiusar Gracchusar eldri og Corneliu Africana, en hún var dóttir Scipios Africanusar. Gaius var níu árum yngri en bróðir sinn, Tiberius, og tók sín fyrstu skref í stjórnmálalífi Rómaborgar þegar hann aðstoðaði bróður sinn við umbætur í jarðamálum. Eftir morðið á Tiberiusi varð Gaius kvestor á Sardiníu um tíma. Árið 123 f.Kr. var hann kjörinn Alþýðuforingi (*Tribunus plebis*) fyrir árið 122 f.Kr. Þær þjóðfélagsumbætur sem Gaius réðst í voru umfangsmeiri en þær sem bróðir hans hafði staðið fyrir og oft var þeim beint að þeim sem stóðu fyrir morðinu á Tiberiusi. Meðal annars lét Gaius setja lög sem gerðu fólki kleyft að lögsækja embættismenn sem höfðu sent menn í útlegð, en margir af stuðningsmönnum Tiberiusar höfðu verið sendir í útlegð. Einnig hélt hann áfram umbótum Tiberiusar í jarðamálum. Árið 122 f.Kr. var Gaius aftur kosinn Alþýðuforingi, fyrir árið 121 f.Kr., þó svo að hann hafi ekki verið í framboði og ekki sóst eftir embættinu. Öldungaráðið óttaðist völd og vinsældir Gaiusar ekki síður en það hafði óttast bróður hans. Öldungaráðsmenn og fylgismenn þeirra og reyndu því að grafa undan trausti almennings á Gaiusi og reyndu einnig að bæta eign ímynd með því að setja lög sem komu almenningi vel. Að lokum kom til átaka milli fylkingar Gaiusar og fylkingar öldungaráðsins, á Forum Romanum. Gaius flúði átökin og framdi sjálfsmorð stuttu síðar.

## Tengill
*
Tiberius Sempronius Gracchus

**Tiberius Sempronius Gracchus** (latína: TIBERIVS·SEMPRONIVS·TIBERII·FILIVS·PVBLII·NEPOS·GRACCVS) (164 f.Kr. – 133 f.Kr.) var rómverskur stjórnmálamaður og eldri bróðir stjórnmálamannsins Gaiusar Gracchusar. Líkt og bróðir hans síðar meir reyndi Tiberius Gracchus að koma til leiðar ýmsum félagslegum umbótum í óþökk ríkra landeigenda, yfirstéttarinnar og öldungaráðsins. Tilraunir hans til umbóta leiddu að endingu til dauða hans en hann var drepinn ásamt fylgjendum sínum af vopnuðu liði íhaldsmanna.

Tiberius var sonur Tiberiusar Gracchusar eldri og Corneliu Africana, en hún var dóttir Scipios Africanusar. Tiberius tók þátt í orrustunni um Karþagó í Þriðja púnverska stríðinu undir stjórn mágs síns Scipios Aemilianusar. Einnig tók hann þátt í átökum í Hispaniu þar sem rómverjar voru að stækka yfirráðasvæði sitt. Árið 134 f.Kr. var Tiberius kjörinn alþýðuforingi (*Tribunus plebis*). Tíberíusi blöskraði aðstæður óbreittra hermanna sem þurftu oft að vera árum saman fjarri heimilum sínum í herferðum. Margir þeirra voru kotbændur og á meðan þeir voru fjarri urðu bú þeirra gjarnan gjaldþrota. Auðugir aðalsmenn gátu þá eignast búin og safnað landareignum saman til þess að búa til stór hefðarsetur (*Latifundium*). Fyrrum hermenn enduðu því oft sem atvinnulausir öreigar á götum Rómaborgar. Til að bregðast við þessu lagði Tiberius fram lög sem takmarka áttu hve mikið land hver og einn gat átt. Það land sem menn áttu umfram ákveðin mörk yrði tekið yfir af ríkinu og deilt út á meðal fátækra. Öldungaráðið var á móti þessum lögum, enda voru margir meðlimir þess stórauðugir landeigendur, og því fór Tiberius fram hjá öldungaráðinu og lét Alþýðusamkomuna (*Concilium plebis*) samþykkja lögin. Öldungaráðsmenn óttuðust mjög völd og vinsældir Tiberiusar og sökuðu hann um að vilja verða kóngur yfir Rómaveldi. Þetta leiddi til þess að árið 133 f.Kr. voru Tiberius og um 300 stuðningmenn hans drepnir með kylfum og grjóti, af öldungaráðsmönnum og fylgismönnum þeirra.

## Tengill
*
Sameinaða danska gufuskipafélagið

**Sameinaða danska gufuskipafélagið** (eða **Sameinaðafélagið**) (danska: *Det Forenede Dampskibs-Selskab*) er danskt skipafélag, og var um tíma eitt það stærsta í heimi. Það varð til við sameiningu nokkurra smærri skipafélaga. Í forsæti félagsins á fyrstu árum þess var Carl Frederik Tietgen. Sameinaðafélagið var stofnað þann 11. desember 1866 og stundaði í lok 19. aldar og upphafi þeirrar 20. siglingar með vörur til Íslands og sá um strandsiglingar um landið. 

Ekkert erlent félag var á sínum tíma eins mikið riðið við alla framþróun á Íslandi og Sameinaðafélagið. Það hélt uppi siglingum til landsins frá 1867, að undanskildum nokkrum árum sem danska stjórnin annaðist siglingar á skipinu Diönu.

## Tenglar

* ''Sameinaðafélagið 50 ára í dag''; grein í Morgunblaðinu 1916
Johan Ferdinand Aasberg

**Johan Ferdinand Aasberg** (19. júní 1858 -22.11 1954 ?) var danskur skipstjóri sem sigldi hinum ýmsu skipum hins Sameinaða danska gufuskipafélags til og frá Danmörku og á strandsiglingum við Ísland. 

Aasberg fæddist í Stubbekjöbling í Danmörku. Hugur hans hneigðist snemma að sjómennsku og fór hann ungur í siglingar, fyrst sem háseti. Hann tók stýrimannapróf við *Bogö Navigationsskole* og að því loknu sigldi hann sem 2. og 1. stýrimaður á ýmsum seglskipum. Aasberg kom fyrst til Íslands árið 1882 með freigátunni *Sjælland*. Árið 1883 gekk hann í þjónustu *Sameinaða danska gufuskipafélagsins*. Hækkaði hann fljótt í tign og varð 2. stýrimaður 1885, 1. stýrimaður 1889 og skipstjóri1898. Íslandsferðir sínar hjá félaginu hóf Aasberg árið 1890 sem 1. stýrimaður á e.s. Laura. Árið 1898 fól félagið honum skipstjórn á e.s. Skálholt, sem annaðist strandferðir hér við land. Treysti félagið engum betur en honum til þess að stjórna þeim erfiðu siglingum. 

Þrem árum seinna varð hann skipstjóri á e.s. Laura, þá skipstjóri á e.s. Botnia árið 1909, og loks skipstjóri á hinu nýja e.s. Island, sem Sameinaða gufuskipafélagið lét byggja á stríðsárunum til Íslandsferða. Hóf það ferðir sínar hingað til lands seint á árinu 1915, og stjórnaði Aasbert því allt þangað til hann, árið 1923 varð að láta af skipstjórn fyrir aldurs sakir, 65 ára gamall. Fór hann allt í allt 233 ferðir hingað til lands. 

## Tenglar
* ''Aasberg skipstjóri áttræður í dag''; grein í Morgunblaðinu 1938
Fléttur

**Fléttur** eru gróður sem samanstendur af sambýli svepps og grænþörungs og/eða blábakteríu. Fléttur eru algengar víða um heim en eru einkum áberandi á svæðum þar sem annar gróður á erfitt uppdráttar. Á Íslandi eru margar fléttutegundir einnig nefndar skófir, en ekki eru allar fléttur taldar til skófa.

Á Íslandi finnast rúmlega 700 fléttutegundir. Svepphluti fléttna er ráðandi aðili sambýlisins og taka fléttur heiti sitt af honum. Sveppurinn tilheyrir oftast asksveppum en þó eru nokkrar tegundir kólfsveppa sem mynda fléttur, en einu nafni er talað um fléttumyndandi sveppi. Hver fléttumyndandi sveppur myndar eina fléttutegund en sömu tegund grænþörungs eða blábakteríu má oft finna í sambýli við mismunandi tegundir fléttumyndandi sveppa.

Fléttum er skipt í þrjá útlitshópa: Runnfléttur sem eru uppréttar og ekki með greinanlegan mun á efra og neðra borði, blaðfléttur sem eru blaðlaga og með greinanlegan mun á efra og neðra borði og hrúðurfléttur sem vaxa beint á undirlagi sínu og eru oft án nokkurs sérstaks neðra borðs.

## Bygging fléttna
Meginhluti fléttna er einn samfelldur vefur sem nefnist þal. Ytra byrði fléttnaþalsins er úr sveppþráðum sem er þétt samofnir til að lágmarka vökvatap. Þar undir, í nokkru vari gegn útfjólublárri geislun sólarljóssins, er lag þörunga eða baktería innan um lausofnari sveppþræði. Innst er síðan lag sambýlingsfrírra sveppþráða sem geyma næringarefni og vatn..

## Tenglar
Kjarnaskógur - Ásætur á trjám á Íslandi

## Heimildir
Jón Helgason (stórkaupmaður)

**Jón Helgason** (11. september 1884 – 4. janúar 1968) var íslenskur stórkaupmaður í Kaupmannahöfn. Á yngri árum sínum var hann annálaður glímukappi. 

Jón fæddist á Grund í Höfðahverfi í Suður-Þingaeyjarsýslu. Hann lærði skósmíði á Ísafirði og starfaði einnig inni í Djúpi. En úr Djúpinu lá leið hans aftur til Ísafjarðar og þaðan að tveimur árum liðnum til Akureyrar og Siglufjarðar, þar sem hann stundaði síldarvinnu og verslunarstörf fram undir tvítugsaldur. Jón tók þátt í Íslandsglímunni 1907 og var með 15 vinninga (jafn Fjalla-Bensa), en fyrir ofan þá voru aðeins Jóhannes Jósefsson og Emil Tómasson. Hann réðst í för með Jóhannesi Jósefssyni, er hann fór í víking við fjórða mann. Frá Íslandi héldu þeir fjórmenningar á brott í desembermánuði 1908, eftir að Jón hafði verið þátttakandi í grísk-rómverskri kappglímu í Bárunni í Reykjavík. Upp úr þessu fór Jón til Rússlands og kenndi m.a. lögreglunni í Odessu íslenska glímu. Þar giftist hann rússneskri aðalskonu sem hét *Olga Olsofijeff*, en móðir hennar var frönsk greifadóttir, *de Gramond*. Þegar Jón var búsettur í Pétursborg, var hann gerður að kennara í leikfimi og sundi við herforingjaskólann í borginni. Loks var hann skipaður í sex manna nefnd sem átti að hafa yfirumsjón með allri fimleikakennslu í ríki Rússakeisara.  Jón var þegar hér var komið auðugur maður, en hann tapaði aleigu sinni í rússnesku byltingunni og kom snauður til Kaupmannahafnar árið 1920. Þar hóf hann sundkennslu, fór á verslunarnámskeið og sneri sér síðan að verslun og verksmiðjurekstri. Á skömmum tíma tókst honum að verða efnalega sjálfstæður að nýju, og var síðan meðal auðugustu Íslendinga í Danmörku. Í Danmörku kvæntist hann íslenskri konu, Kristínu Guðmundsdóttur, listmálara. Þau eignuðust einn son, Björn Jónsson, sem var viðskiptafræðingur.

## Tenglar
* ''Jón Helgason, stórkaupmaður - minning''; grein í Morgunblaðinu 1968
Hlíðarendakot

**Hlíðarendakot** er bær í Fljótshlíð. Þar ólst Þorsteinn Erlingsson upp. Ljóðið *[[Í Hlíðarendakoti]]*  er ort af Þorsteini og er innblásið af æskuminningum hans þaðan.
Punktur (rúmfræði)

**Punktur** er í rúmfræði minnsta rúmfræðilega einingin og hefur enga lengd, ekkert þvermál og ekkert rúmmál. Önnur rúmfræðileg fyrirbæri, s.s. línur og sléttur eru samsett úr punktum. Oft er sagt sem svo að punktur sé *staður í rúminu*.

## Tengt efni
* Átakspunktur
* Massamiðja
* Skurðpunktur
* Snertipunktur
Yrsa Sigurðardóttir

**Vilborg Yrsa Sigurðardóttir** (f. 24. ágúst 1963 í Reykjavík) er íslenskur rithöfundur og verkfræðingur. Hún lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1983, lauk BS gráðu í byggingaverkfræði frá Háskóla Íslands árið 1988 og MS prófi í sömu grein frá Concordia University í Montreal í Kanada árið 1997. 

Rithöfundaferill Yrsu hófst árið 1998 er hún sendi frá sér sína fyrstu bók sem, barnabókina, *Þar lágu Danir í því*. Í kjölfarið komu út nokkrar barnabækur til viðbótar en árið 2005 kom fyrsta bók Yrsu ætluð fullorðnum, spennusagan *Þriðja táknið.* Hún hlaut mjög góðar viðtökur og bókin hefur verið þýdd á hátt í 30 tungumál og gefin út í yfir 100 löndum.

## Barna- og unglingabækur
* *Þar lágu Danir í því* (1998)
* *Við viljum jól í júlí* (1999)
* *Barnapíubófinn, Búkolla og bókaránið* (2000)
* *B 10* (2001)
* *Bíóbörn* (2003)
* *Herra Bóbó, Amelía og ættbrókin* (2003)

## Spennusögur
**Þriðja táknið* (2005)
**Sér grefur gröf* (2006)
**Aska* (2007)
**Auðnin* (2008)
**Horfðu á mig* (2009)
**Ég man þig* (2010)
**Brakið* (2011)
**Kuldi* (2012)
**Lygi* (2013)
**DNA* (2014)
**Sogið* (2015)
**Aflausn* (2016)
**Gatið* (2017)
**Brúðan* (2018)
**Þögn* (2019)
**Bráðin* (2020)
**Lok lok og læs* (2021)
**Gættu þinna handa* (2022)

## Tilvísanir

## Tenglar
* ''Um Yrsu Sigurðardóttur''; grein á bókmenntavef Borgarbókasafns Reykjavíkur.
Elektra

**Elektra** (forngríska: Ηλέκτρα) var í grískri goðafræði dóttir Agamemnons konungs í Mýkenu og Klýtæmnestru.

Elektra var fjarri Mýkenu er Agamemnon faðir hennar sneri aftur frá Trójustríðinu og var myrtur af Klýtæmnestru konu sinni og friðli hennar Ægisþosi. Elektra hjálpaði Órestesi bróður sínum að ná fram hefndum.

## Tengill
*
Hringur

**Hringur** getur átt við eftirfarandi:
* Hring, form í rúmfræði
* Hringaskart
* Mannsnafnið Hring
* Hestamannafélagið Hring, Dalvík
* Hestinn Hring, frá Tjörn í Svarfaðardal
Jafna

**Jafna** er stærðfræðileg fullyrðing, sett fram með stærðfræðilegum táknum og a.m.k. einu *jafnaðarmerki* „=“.

Dæmi: Jafna getur haft eina eða fleiri breytur og fasta, t.d.
* *ax* + *b* = *y*
* ax = 1
þar sem *a* og *b* eru fastar, en *x* og *y* breytur.

Til að *leysa* jöfnu, þarf að finna öll gildi breytanna, sem *uppfylla* jöfnuna, þ.e. gefa sömu niðurstöðu báðum megin við jafnaðarmerkið. Þau gildi sem uppfylla jöfnu nefnast *lausn* jöfnunnar.

Rökyrðingar eru einnig settar fram sem jöfnur, t.d. 

*A* = *B* eða *B* = *A*, sem er jafngilt, þar sem *A* og *B* eru *rökbreytur*.

Til að uppfylla jöfnunan hér að ofan þá verða báðar rökbreyturnar *A* og *B* að vera sannar eða ósannar. 

Í mengjafræði táknar jafnaðarmerki að tvö mengi hafi sömu stök, eða séu bæði tómamengið.

**Aljafna** eða **samsemd** er jafna sem alltaf er sönn, fyrir öll gildi breytanna, t.d.
* x = x
* 2 + 2 = 4
* x*0 = 0
* cos2*x* + sin2*x* = 1
* Jafna Eulers.

Táknið „:=:“ er stundum notað til að tákna aljöfnu.

Táknið „:=“ er notuð fyrir stærðfræðilega skilgreiningu, t.d. ef *U* táknar ummál hrings og *r* geislann, þá er skilgreining ummáls sett þannig fram:

*U* := 2*π r*.

Til að ákvarða núllstöð falls *f*(*x*), þarf að leysa jöfnuna *f*(*x*) = 0. 
Stærðfærði- og eðlisfræðilögmál eru oftast sett fram með jöfnum og efnahvörf eru sett fram með efnajöfnum (*efnaformúla*).

***Línuleg jafna*** hefur línulega eiginleika.
Matt Groening

**Matthew Abram Groening** (fæddur 15. febrúar 1954 í Portland, Oregon) er bandarískur skopmyndateiknari og hefur meðal annars skapað teiknimyndirnar *[[Life in Hell]]*, *[[Futurama]]* og *[[Simpsonfjölskyldan|The Simpsons]]*.
John Travolta

**John Joseph Travolta** (fæddur 18. febrúar 1954) er bandarískur leikari, dansari og söngvari. Travolta skaust á stjörnuhimininn eftir kvikmyndirnar *[[Saturday Night Fever]]* og *[[Grease]]*. Frægðarframi hans fór nokkuð dvínandi með árunum en með kvikmyndinni *[[Pulp Fiction]]* tókst Travolta að endurlífga frama sinn og hlaut meðal annars Óskarsverðlaun fyrir frammistöðu sína í myndinni.