Viðtengingarháttur

**Viðtengingarháttur**  sem kallast *coniunctivus* á latínu er sagnháttur sem flokkast undir persónuhátt. Notkun viðtengingarháttar er tekin að minnka í mörgum tungumálum og í sumum tungumálum er hann hartnær horfinn nema í orðtökum. Viðtengingarhátturinn hefur dáið í flestum germönskum málum fyrir utan íslensku og þýsku, sem hafa hvort um sig byrjað að nota viðtengingarháttinn í óbeinni ræðu og er horfinn úr ensku fyrir utan einstaka orðmyndir eins og **'.

== Orðsifjar og upplýsingar um orð ==

Orðið viðtengingarháttur er samsett af nafnorðunum ''viðtenging'' og ''háttur'' þar sem ''viðtenging'' er dregið af sögninni að **' — og er þetta bein þýðing á latneska heitinu *[[w:la:Coniunctivus|modus conjunctivus]]* þar sem viðtengingarhátturinn er mikið notaður þegar aukasetningar tengjast aðalsetningum:
* Ég *kæmi* ef ég *gæti*.
* Mamma *færi* í veisluna ef hún *treysti* sér.

## Viðtengingarháttur í íslensku
Viðtengingarháttur er einn af þremur persónuháttum í íslensku og lætur í ljós ósk, vafa, skoðun, eitthvað skilyrðisbundið eða óraunverulegt. Viðtengingarhátturinn er algengari í aukasetningum en aðalsetningum í íslensku. Viðtengingarháttur í íslensku er kominn frá viðtengingarhætti og óskhætti í frumindóevrópsku (FIE).

**Viðtengingarháttur [[nútíð]]ar** eða óskháttur er notaður til að lýsa skipun, hvatningu eða ósk:
* Hún vonar að þú njótir sýningarinnar.
* Við eigum enga mjólk, nema þú farir út í búð.
* Spyrðu Jökul hvort hundarnir komi líka með.

og **viðtengingarháttur [[þátíð]]ar** til að gefa til kynna möguleika, óvissu eða sagður í kurteisisskyni. Tiltölulega fáar sagnir er hægt að nota í viðtengingarhætti þátíðar í kurteisisskyni en algengustu sagnirnar sem nota má á þann máta eru *vilja*, *mega*, *þykja*, *þurfa*, *eiga*, *geta*, *skulu* og *munu*:
* Gætirðu sagt mér hvar Hallgrímskirkja er?
* Mætti ég spyrja herrann að nafni?
* Það er alkunna að þau eru eigi skólagengin en skyldu þau vera kunnug heimspeki? 
* Þyrftirðu hjálp, ungi piltur?

Viðtengingarháttur er til í persónum, tölum, tíðum og myndum. Sem dæmi má taka sögnina að njóta eftir persónum í nútíð og þátíð:

Viðtengingingarhátt má alltaf finna með að setja *þótt* eða *þó að* og persónufornafn (ég, þú, hann, þau) fyrir framan sögnina. Viðtengingarháttur og framsöguháttur eru oft eins að forminu til í 1. og 2. persónu fleirtölu í nútíð og allri þátíð veikra sagna sem enda á *-aði* (*við köllum* í viðtengingarhætti fyrstu persónu fleirtölu nútíð en er eins í forsetningarhætti fyrstu persónu fleirtölu þátíð). Oft má þekkja hættina í sundur á merkingunni en einnig má setja í stað vafasagnarinnar einhverja sögn sem ekki er eins í báðum háttum, til dæmis sögnina *að fara*:

Viðtengingarháttur er algengur í aukasetningum og óbeinni ræðu.

### Viðtengingarháttur í aðalsetningum
Merkingarmunur framsöguháttar og viðtengingarháttar kemur skýrast fram í aðalsetningum.

### Dæmi
* *Gæti* ég fengið meira? (ósk)
* Það *væri* gaman ef þið *kæmuð* með í ferðina. (eitthvað hugsanlegt)
* *Væri* ég ekki svona latur, *færi* ég út í búð. (eitthvað hugsanlegt)
* Ég held ég *gangi* heim. (óvissa)
* Ég *gengi* heim ef ég *væri* ekki svona sárfættur. (skilyrði)
* Ég *spurði* hvort hann *kæmi* fljótlega aftur. (skilyrði)

### Áhyggjur varðandi viðtengingarháttinn
Gísli Jónsson íslenskufræðingur, sem skrifaði pistla um íslenskt mál í Morgunblaðinu um árabil, segir í þætti 982: 

:„Viðtengingarháttur hefur ekki átt sjö dagana sæla í máli margra grannþjóða okkar. Svo er komið, að varla er þar eftir nema tangur eða tetur. Þetta er óbætanlegt tjón fyrir fegurð og fjölbreytileika tungumálsins. Allt, sem er í útlöndum, kemur til okkar, og umsjónarmaður hefur stundum skrifað um þá hættu sem steðjar að viðtengingarhættinum okkar. [..] Hugarleti veldur mörgum málspjöllum, og lathuga menn forðast vanda með því að hafa sem flestar sagnir í framsöguhætti. Tómas Sæmundsson trúði því, að menn töluðu rétt, ef þeir hugsuðu rétt.“ 

Hann bætir svo við og útskýrir viðtengingarháttinn:

:„Viðtengingarháttur er notaður til þess að tákna það sem er **óvíst** og **skilyrðisbundið**, **ósk** eða **bæn**. Dæmi: Hann vissi ekki hvort hann **kæmi**. Ég **færi**, ef ég **gæti**. **Gangi** þér vel. **Fari** hann og **veri**. **Sértu** í sæmd og æru. Málið flækist nokkuð af því, að ekki er sama hvort umsögn skilyrðissetningar er í þátíð eða nútíð. Í nútíðinni notum við framsöguhátt. Dæmi: Ég veit ekki hvort hann **kemur** á morgun. Ég hitti hann, ef hann **er** heima. Nokkrum hættir við að segja: ef hann **?sé**.“ 

:„Svokallaðar viðurkenningarsetningar eru tengdar með **þó að** og **þótt** (**enda þótt**). Í slíkum setningum er umsögnin í viðtengingarhætti, og þess vegna nota margir þá aðferð til að þekkja eða finna háttinn, að búa sér til setningar sem hefjast á viðurkenningartengingum. Dæmi: Þótt ég **fari**, gerist ekki neitt.“

Hildur Ýr Ísberg hefur rannsakað breytingar viðtengingarháttarins á milli kynslóða sem hluta af B.A.-verkefni við Háskóla Íslands og segir að ungt fólk noti viðtengingarháttinn mun minna en eldri kynslóðir. Unga fólkið noti framsöguhátt nútíðar í stað viðtengingarháttar þátíðar og þá sérstaklega varðandi sterkar óreglulegar sagnir.

## Tilvísanir


## Heimildir
* Hildur Ýr Ísberg (2011), Viðtengingarháttur: Lifandi eða dauður? Rannsókn á notkun viðtengingarháttar í íslensku nútímamáli.
* Hulda Óladóttir (2011), Notkun viðtengingarháttar í nútímaíslensku
* Kristján Árnason (1980), Íslensk málfræði, seinni hluti.
* Árni Böðvarsson (1985), Íslensk orðabók (2. útgáfa).

## Tenglar
* Umfjöllun um viðtengingarháttinn á Málfræðivef Eyþórs.