Aldarháttur

***Aldarháttur*** er ljóð eftir Hallgrím Pétursson. Það sýnist að hafa verið ort árið 1663, ári eftir að Íslendingar sóru Danakonungi eið sem einvaldi. Ljóðið var það fyrsta skrifað á latínsku bragaháttinum leonísku hexameter á íslensku. Samkvæmt Margrét Eggertsdóttir,
:: Þar er gerður samanburður á samtíð skáldsins og þjóðveldisöldinni eða með öðrum orðum tímabilinu áður en Íslendingar komust undir erlent konungsvald: „Ísland má sanna / það átti völ manna / þá allt stóð í blóma.“ Þetta voru hraustir menn sem mátu frelsi sitt meira en gull og létu ekki kúga sig með hótunum: „fyrr frelsi kjörðu (kusu) en Fáfnis skriðjörðu (gull) / þó flest kostar ættu; / geði þá hörðu / var hótað einörðu / með hugprýði mættu.“ Hér eru íslenskar miðaldir í fyrsta sinn sveipaðar gullnum ljóma í eins konar fortíðardýrkun. Skáldið deilir á eigin samtíð fyrir ódugnað, hugleysi, skort á samstöðu og víkur einnig að ranglátu réttarfari.

## Texti

::Áður á tíðum var tízka hjá lýðum, svo tryggorðin kenndu,
::frá barndómi blíðum með fremdar hag fríðum að frægðum sér vendu.
::Af strengboga stríðum í Hárs elds hríðum þeir herskeytin sendu
::eða á már víðum skervallar skíðum til skemmtunar renndu.

::Manndómur mundi, þar sveinar á sundi sóttust af afli.
::Einn sat í lundi hjá litfögru sprundi og lék sér að tafli.
::Hinn þær við undi, sem hátt knöttur hrundi eða handaxa kafli.
::Lof þeim að dundi, sem frægð bar af fundi, með fram-dígul-skafli.

::Verfákum vöndum með bifroknum bröndum þeir bægðu frá láði.
::Byr söng í böndum á brimvallar gröndum, þá beittu við gráði.
::Geir rumdi í röndum, þar rík þjóð í löndum ríta él háði.
::Gnótt var í höndum, gekk lið af ströndum með gló-Kraka-sáði.

::Ý bendum skutu, en álmdrósir þutu í andfair þunnu,
::burtstengur brutu, en hátt skildir hrutu, þar herfákar runnu.
::Benfossar flutu, en lágt hinir lutu, sem lítt verjast kunnu.
::Sæmdar rǽð hlutu og síns afla nutu, þeir sigurinn unnu.

::Armi hvortveggjum á liðs handar leggjum þeir ljós mundar hreyfa.
::Glatt skein á seggjum með geimfoldar neggjum, svo grams runnar leyfa.
::Dígulfarms dreggjum á valborgar veggjum vildu menn dreifa.
::Í angantýs hreggjum undateins eggjum ótrauðir veifa.

::Ósæmdir biðu þeir ofríki liðu og ekki sín hefndu.
::Djarfir fram riðu í dyn Sköglar hviðu og drengskapinn efndu.
::Tröllmarir skriðu að undasylgs iðu, þá oddaþing stefndu,
::lítt fyrir kviðu, né sár þótt þeim sviðu til sorgmála nefndu.

::Spakvitrir spáðu, þeir gjörla margs gáðu og glöggskyggnir váru,
::kænt niður kljáðu, þá kífþrætur háðu, úr kappmálum skáru,
::tryggva sig tjáðu, en talið forsmáðu, því trútt hjarta báru
::meir gáfu en þáðu og því víða náðu þjóðræmi kláru.

::Ísland má sanna það átti völ manna, þá allt stóð í blóma.
::Glæ sóttu hranna til ríkra kóngs ranna vl reyndir að sóma.
::Ýmuleiks anna þeir ym þorðu kanna, sem yrki forn róma.
::Ilþorns og tanna óx æði varganna, þar einn beitti skjóma.

::Þeir báru hjálma og mjög drifna málma Mardallar gráti.
::Brjóstfleinar fálma í sárelda sálma fram sóttu með gáti.
::Spor Mistaar skálma og spjörflugur tálma spreytinga stáli.
::Valjarðir jálma við uppdregna álma, svo allt var að bjáti.

::Land lögum vörðu, þeir vitug ráð gjörðu svo vandræðin bættu,
::fyrr frelsi kjörðu en Fáfnis skriðjörðu, þó flest kostar ættu.
::Geði þá hörðu var hótað einörðu, með hugprýði mættu.
::Manndáð ei spörðu við nýta seims Njörðu, ef nærri lá hættu.

::Nú er öld snúin á aðra leið búin, þar yfir má klaga.
::Fræleikur lúinn af landi burt flúinn, því líða menn baga,
::röggsemdin rúin, sést rýr vina trúin og rekin úr haga,
::ágirnd fram knúin, en grær lasta grúinn, flest gengur aflaga.

::Ungdómsins æði þó áður fyrr stæði til afreka hárra,
::losti, sjálfræði, leti, svefn bæði, það lízt þeim nú skárra.
::Vits kulnar sæði á vinds hyrjar svæði, því veldur geð þrárra.
::Að lesa góð fræði og læra siðgæði er lunderni fárra.

::Dug lægir beima, sem faldbúin feima við fletin sér halda.
::Beitilung geima er bannað að sveima um bláröstu kalda.
::Menn má nú dreyma til sörva blikseima, en sjálfir þó valda.
::Hugprúðir heima þeir harðfengi gleyma við Hlakkar rof tjalda.

::Nokkrir ef þræða um fáks rǽkir flæða til fremdar hags bóta,
::frest skuldir fæða, því lítið græða má fordildin ljóta
::raupyrðin ræða, þó rýr sé ástæða, því reynslan vill þrjóta.
::Nýbreytni klæða en kléna siðgæða þeir kynningu hljóta.

::Svo þverra listir því mjög eru mistir þeir mennirnar auki.
::Menn sitja tvistir og bragðhnignir, byrstir í búsorgar hnauki
::allt eins og kvistir af hretviðri hristir á hráviðar lauki.
::Margir því gistir vesaldar vistir, þó vílmóður þrauki.

::Kostir sjást farnir, þar fólknárungarnir þeim framandi hlýða.
::Dúksbræður svarnir og glysmálagjarnir svo gerast nú víða.
::Fenju dragkvarnir í fémútu sparnir um farveginn skríða.
::Innlendir barnir, þó engar fá varnir, þeir ofríki líða.

::Atburðir þrjóta til hraustlyndis hóta í hugmóði sveina.
::Skútyrðum skjóta og rógsmálum róta, það röksemdir meina.
::Hrakspárnar hrjóta, þeir hvor öðrum blóta, en hinn grípur steina.
::Fjörlausnar fóta þá fýsir að njöta, ef framar skal reyna.

::Rauparin telur þær vígs allar vélur, sem veit hann sér granda,
::á orðum hrafn elur sem gráðsoltinn gelur við gnýþrumu randa.
::Hræðslan þá kvelur, ef kokkshnífa grélur þeim koma til handa,
::í næstu hljóp felur sem nót flýi selur og niðri hélt anda.

::Mannkosta lægðir, en lastanna nægðir í landinu spretta.
::Út gengu frægðir, þar inn komu slægðir og athafnir pretta.
::Náskyldir, mægðir með róg eru rægðir, svo reynzt hefur þetta.
::Litlar fást hægðir, en það væri þægðir ef því vildi létta.

::Horfist til baga þar yfirmenn aga þeim óhlýðnu spara.
::Múturnar draga sér liðsinni laga, þó leynt eigi fara.
::Ágirndin raga kann allt eins að klaga og einninn forsvara
::til og frá slaga, tálbrögðum haga, því tak þú þér vara.

::Hver vildi greina það allt efni meina, sem áfalla náði?
::Hljótt margir kveina, því hjá sér þó leyna, sem hugboðið tjáði.
::Innbúa steina skal braut snúa beina Í byr-Hveðru-gráði
::sundferjan seina, þá átti grér eina, að óðstöðvar láði.

::Margt mætti henda, sá vill hug til venda og viðkannast næði
::efni bágenda, sem oss gerir benda og afla nú mæði.
::*Aldarhátt* kennda ý sýn margra senda má segja vandræði.
::Flest tekur enda. Ég læt þar við lenda og lykta svo kvæði.

## Tilvísanir