open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
MacPherson fjöðrun

**MacPherson fjöðrun** er tegund af sjálfstæðri fjöðrun í bílum þar sem efri endinn á höggdeyfinum er notaður sem snúningsás fyrir framhjólin. Þetta er ein mest notaða framfjöðrun í bílum nú til dags. Nafnið kemur frá Earle S. MacPherson sem hannaði fjöðrunina þegar hann vann hjá General Motors árið 1945.
Sjálfstæð fjöðrun

**Sjálfstæð fjöðrun** er fjöðrunarbúnaður í bílum sem leyfir hverju hjóli sem er fest á sama öxul að hreyfast lóðrétt án þess að hafa áhrif á hitt hjólið. 

Helstu tegundir af sjálfstæðri fjöðrun eru Chapman eða MacPherson fjöðrun, multilink eða tveggja spyrnu fjöðrun.
Menntaskóli í tónlist

**Menntaskóli í tónlist (MÍT)** er framhaldsskóli í Reykjavík. Skólinn var stofnaður árið 2017 eftir að hafa starfað sem Tónlistarskólinn í Reykjavík frá árinu 1930. MÍT tók við húsi Tónlistarskólans í Reykjavík í Skipholti 33 en er einning staðsettur í Rauðagerði 27 og deilir húsnæði með Félagi íslenskra hljóðlistamanna (FÍH). 

## Frægir MÍT-lingar

### Laufey Lín Bing Jónsdóttir
Laufey var í fyrsta útskriftarhóp MÍT ásamt tvíbura systur hennar Júníu Lín Hua Jónsdóttur árið 2018. Laufey útskrifaðist í bæði sellóleik og jazzsöng.
Snerting

***Snerting*** er rómantísk drama-mynd frá 2024 sem Baltasar Kormákur leikstýrði. Handritshöfundar eru Baltasar og Ólafur Jóhann Ólafsson og í aðalhlutverkum eru Egill Ólafsson, Kōki og Pálmi Kormákur í aðalhlutverkum. Myndin er byggð á samnefndri skáldsögu Ólafs Jóhanns frá 2022. Framleiðslulönd myndarinnar eru Ísland, Bandaríkin og Bretland.

*Snerting* kom út á Íslandi þann 29. maí 2024. Hún var valin sem framlag Íslands til 97. Óskarsverðlaunanna og komst á stuttlista með 15 öðrum myndum í vali á bestu alþjóðlegu kvikmyndinni, en var að lokum ekki tilnefnd.

## Leikarar

* Egill Ólafsson sem Kristófer
* Kōki sem ung Miko
* Pálmi Kormákur sem ungur Kristófer
* Masahiro Motoki sem Takahashi-san
* Sigurður Ingvarsson sem Jónas
* Yoko Narahashi sem Miko
* Masatoshi Nakamura sem Kutaragi-san
* Meg Kubota sem Hitomi
* María Ellingsen sem Inga
* Eiji Mihara sem Dr. Kobayashi
* Theódór Júlíusson
* Starkaður Pétursson sem Markús
* Ruth Sheen sem Mrs. Ellis
* Benedikt Erlingsson sem Dr. Stefánsson
* Tatsuya Tagawa sem Arai-San
* Charles Nishikawa sem Goto-San
* Eugene Nomura sem Akira

## Framleiðsla
*Snerting* var framleidd af RVK Studios. Baltasar, Agnes Johansen og Mike Goodridge voru framleiðendur myndarinnar.

Í viðtali í desember 2022 sagði Baltasar Kormákur frá því að hann ætlaði að taka upp myndina á Íslandi og í Japan.

Tökur hófust 9. október 2022 í London.

## Útgáfa
*Snerting* var gefin út á Íslandi 29. maí 2024. Myndin var gefin út í Bandaríkjunum og Kanada 12. júlí 2024.

## Móttökur
Á Rotten Tomatoes eru 92% af 63 gagnrýnendum jákvæðir, með einkunnina 7,6/10. Metacritic, sem notast við vegið meðaltal, gefur myndinni 74/100 i einkunn, byggt á 21 gagnrýni, með almennt jákvæðum viðbrögðum.

Í janúar 2025 vann myndin áhorfendaverðlaunin á Alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni í  Tromsø í Noregi.

## Tilvísanir

## Ytri tenglar

*
María Ellingsen

**María Ellingsen** (f. 22. janúar 1964) er íslensk leikkona.

María lék í Foxtrot árið 1988, Hollywood myndinni D2: The Mighty Ducks árið 1994 og eitt aðalhlutverkið í kvikmyndinni ''Agnes'' árið 1995.

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
*
Jakob Sigurðsson

**Jakob Sigurðsson** (1727 - 1779) var handritaskrifari, skáld og  rithöfundur, Hann skrifaði og myndskreytti fjölmörg handrit. Á Landsbókasafni eru 14 safnnúmer með handritum hans m.a. Melsteðs Edda SÁM 66 sem Jakob skrifaði á árunum 1765 og 1766. Í því handriti eru einnig kaflar um tímatalsfræði, gang himintungla og reikningslist. Stærsta handrit  eftir Jakob er 339 blöð   með 15 riddara-, ævintýra- og fornaldarsögum. Hann skrifaði einnig sálmahandrit.  Jakob var kotbóndi á mörgum stöðum á Austurlandi. Hann  kvæntist Ingveldi Sigurðardóttir árið 1749 og bjó þá í Jórvík í Breiðdal. Þau fóru milli kota í Vopnafirði og deyr Jakob á Breiðumýri í Selárdal árið 1779. 

Myndskreytingar Jakobs má finna í  handritum  IB 299 4to,  NKS 1867 4to og SÁM 66.

 
SÁM 66, 1r, front.jpg|forsíða
SÁM 66, 73r, Valhöll.jpg| Geitin Heiðrún í Valhöll
SÁM 66, 73v, Odin, Loki and Hœnir.jpg|Óðinn, Loki og Hænir
SÁM 66, 74r, Auðumbla and Búri.jpg|Kýrin Auðhumla og Búri
SÁM 66, 74v, Baugi and Odin.jpg|Óðinn og Baugi


SÁM 66, 75r, Hermóðr and Baldr.jpg|Hermóður og Baldur með Hel
SÁM 66, 75v, death of Baldr.jpg|Höður drepur Baldur
SÁM 66, 76r, Mead of Poetry.jpg| Óðinn í arnarham stelur skáldamiðinum 
SÁM 66, 76v, Ullr.jpg|Ullur


SÁM 66, 77r, Odin.jpg|Óðinn
SÁM 66, 77v, Thor.jpg|Þór
SÁM 66, 78r, High, Just-As-High, and Third.jpg|Gylfi  Hárr, Jafnhárr og Þriði
SÁM 66, 78v, Fenrir and Týr.jpg|Fenrisúlfur og Týr


SÁM 66, 79r, Loki.jpg|Loki
SÁM 66, 79v, Thor and Jörmungandr.jpg|Þór og Jörmungandur
SÁM 66, 80r, Heimdallr.jpg|Heimdallur
SÁM 66, 80v, Odin on Sleipnir.jpg|Óðinn og hestur hans Sleipnir


## Tilvísanir
María Helga Guðmundsdóttir

**María Helga Guðmundsdóttir** (fædd 14. apríl 1988) er íslensk karatekona, jarðfræðingur og fyrrverandi formaður Samtakanna 78. 

## Tilvísanir
Samtök um samruna í Rómönsku Ameríku

**Samtök um samruna í Rómönsku Ameríku** (enska: *Latin American Integration Association*; spænska: *Asociación Latinoamericana de Integración*; portúgalska: *Associação Latino-Americana de Integração*; skammstafað LAIA eða ALADI) eru samtök um efnahagssamvinnu ríkja í Rómönsku Ameríku. Samtökin voru stofnuð með Montevídeósamningnum árið 1980 og tóku við af Fríverslunarsamtökum Rómönsku Ameríku (ALALC). Núverandi aðildarlönd eru 13 talsins. Langtímamarkmið samtakanna er stofnun innri markaðar í Rómönsku Ameríku.

## Tilvísanir
Frumskógur

**Frumskógur** er skógur sem hefur vaxið án íhlutunar mannsins í margar aldir. Á íslensku er orðið notað um óræktaðan þéttvaxinn skóg. Frumskógar hafa sérstök vistfræðileg einkenni, eins og þéttan og mikinn undirgróður og misgömul tré, sem sum eru mjög há og gömul. Matvælastofnun Sameinuðu þjóðanna skilgreinir frumskóga sem náttúrulega skóga með innlendum tegundum sem endurnýja sig sjálfir og sýna engin merki um inngrip í vistfræðilega ferla. Frumskógar eru með lagskipt og götótt laufþak, þéttan undirgróður og skógarbotn með fjölbreyttum gróðurleifum. Frumskógar búa þannig yfir fjölbreyttum búsvæðum fyrir ólíkar tegundir lífvera sem auka líffjölbreytni skógarins. Ósnertur frumskógur er skógur sem aldrei hefur verið nýttur með skógarhöggi.

Árið 2011 var áætlað að frumskógar í heiminum væru samtals 1,11 milljarðar hektara. Meira en helming þeirra, eða 61%, er að finna í þremur löndum: Brasilíu, Kanada og Rússlandi. Talið er að frumskógar hafi minnkað um 81 milljón hektara frá árinu 1990, en hraði skógeyðingar minnkaði um helming á 2. áratug 21. aldar, miðað við áratuginn á undan.

## Tilvísanir
Júlíus Viggó Ólafsson

**Júlíus Viggó Ólafsson** (f. 25. apríl 2001) er formaður Sambands ungra Sjálfstæðismanna og var kjörinn í það embætti á 48. sambandsþingi SUS þann 5. október, 2025.  

Júlíus ólst upp á Sandgerði og stundar menntun við Háskóla Íslands í hagfræði. 

Á árunum 2023-2025 var hann formaður Heimdallar, sambands ungra Sjálfstæðismanna í Reykjavík.

Hann skipaði 7. sæti á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykjavíkurkjördæmi norður í alþingiskosningum 2024.

## Tilvísanir
Evrópumót kvenna í knattspyrnu 1993

**Evrópumót kvenna í knattspyrnu 1993** var haldið á Ítalíu dagana 29. júní til 4. júlí 1993. Fjögur lið kepptu til úrslita. Norðmenn unnu keppnina í annað sinn.

Sömu fjórar þjóðir kepptu í úrslitakeppninni og verið höfðu tveimur árum fyrr.

## Forkeppni
23 lið skráðu sig til keppni og léku þau í sjö þriggja liða riðlum og einum tveggja liða. Sigurvegarar hvers riðils komust í fjórðungsúrslitaeinvígi þar sem leikið var heima og heiman um sæti í úrslitunum.

Íslenska liðið dróst í riðil með Englendingum og Skotum. England hlaut fullt hús stiga en Ísland hafnaði í öðru sæti eftir að hafa gert jafntefli við Skotland ytra og 2:1 sigur á Akranesi í heimaleiknum. 

Danir slógu Svía úr leik í fjórðungsúrslitunum eftir spennandi einvígi.

## Úrslitakeppni
### Undanúrslit

### Bronsleikur

### Úrslitaleikur

## Tilvísanir
Vilhjálmur 5. af Lúxemborg

**Vilhjálmur 5.** (f. *Guillaume Jean Joseph Marie*; 11. nóvember 1981) er stórhertogi Lúxemborgar frá 3. október 2025. Hann er elsti sonur Hinriks stórhertoga og Maríu Teresu stórhertogaynju og tók við krúnunni þegar faðir hans afsalaði sér völdum.

Guðforeldrar hans eru erkihertogaynjan María Ástríður af Austurríki og Vilhjálmur, prins af Lúxemborg, systkini föður hans. Stórhertoginn er fimmmenningur Viktoríu krónprinsessu Svíþjóðar (þar sem foreldrar langafa hans voru Óskar 2. Svíakonungur og Soffía drottning).

## Tilvísanir
Verkalýðs- og sjómannafélag Hnífsdælinga

**Verkalýðs- og sjómannafélag Hnífsdælinga** var stofnað árið 1924 í Hnífsdal við Ísafjarðardjúp. Félagssvæðið var Eyrarhreppur í Norður-Ísafjarðarsýslu. Félagið starfaði til ársins 1971, þegar það sameinaðist Verkalýðsfélaginu Baldri, Ísafirði, eftir að Ísafjarðarkaupstaður og Eyrarhreppur sameinuðustu árið 1970. Sjómenn í Hnífsdal gengu þá í Sjómannafélag Ísfirðinga. 

Félagið var stofnað 24. desember 1924. Fyrsti formaður þess var Ingimar Bjarnason skipstjóri. Með honum voru í fyrstu stjórn Magnús Guðmundsson vélstjóri, ritari og Sigurjón Jónsson frá Djúpadal, féhirðir. Aðal hvatamaður að stofnun félagsins var Finnur Jónsson formaður Verkalýðsfélagsins Baldur á Ísafirði, síðar alþingismaður og ráðherra. Skráðir stofnendur voru 37 verkamenn og konur í Hnífsdal. 

Lengst hafa verið formenn félagsins Helgi Björnsson 13 ár og Ingimar Bjarnason 11 ár, en í stjórn þess var hann í 24 ár. Í Alþýðusambandið gekk félagið 28. mars 1931. 

### Verkfall í Hnífsdal árið 1927
Verkalýðsfélag Hnífsdælinga, eins og félagið hét í fyrstu, háði harða verkfallsbaráttu fyrir tilveru sinni vorið 1927, til þess að ná fram viðukenningu atvinnurekenda í Hnífsdal og samningsrétti gagnvart atvinnurekendum. Útgerðarmenn og fiskverkendur í Hnífsdal gengu hart fram og létu loka verslunum sínum til að ekki næðist í nauðþurftir. Jafnaðarmenn á Ísafirði, verkalýðsfélög og Kaupfélag Ísfirðinga studdu verkafólk í Hnífsdal í deilunni sem lauk með sigri verkalýðsfélagsins.

Verkalýðsfélag Hnífsdælinga var meðal stofnfélaga Alþýðusambands Vestfjarða 1927 og gekk í Alþýðusamband Íslands 28. mars 1931. 

## Heimildir
*Verkalýðs- og sjómannafélag Hnífsdælinga. Vinnan, afmælishefti, 1966, bls. 56-57.
*Sigurður Pétursson. (2011). Vindur í seglum. Saga verkalýðshreyfingar á Vestfjörðum 1. bindi, 1890-1930.
*Sigurður Pétursson. (2015). Vindur í seglum III. Saga verkalýðshreyfingar á Vestfjörðum 3. bindi, Ísafjörður og Ísafjarðardjúp 1931-1970.

## Tilvísanir
Finnur Jónsson (alþingismaður)

**Finnur Jónsson** (28. september 1894 – 30. desember 1951) var íslenskur verkalýðsleiðtogi og stjórnmálamaður. Hann var alþingismaður fyrir Alþýðuflokkinn 1933-1951 og ráðherra í Nýsköpunarstjórninni 1944-1947. Hann var formaður Verkalýðsfélagins Baldurs á Ísafirði 1921-1932, bæjarfullltrúi jafnaðarmanna á Ísafirði, forseti Alþýðusambands Vestfjarða og framkvæmdastjóri Samvinnufélags Ísfirðinga frá stofnun þess árið 1927.

Finnur Jónsson var fæddur á Harðbak á Sléttu 28. september 1894. Foreldrar hans voru Jón Friðfinnsson (1857-1937) bóndi og kona hans Þuríður Sesselja Sigurðardóttir (1857-1945). Fyrri kona Finns (1914) var Auður Sigurgeirsdóttir (1888-1935). Þau áttu 6 börn.

## Starfsferill
Finnur Jónsson gekk í Gagnfræðaskólann á Akureyri og starfaði síðan sem póstmaður á Akureyri 1910–1918 og verslunarmaður í Kaupfélagi verkamanna 1919–1920. Á þeim árum kynntist hann hugmyndum jafnaðarmanna og starfi verkalýðsfélaga. Árið 1920 fékk hann starf póstmeistara á Ísafirði og flutti þá vestur. Þar var hann kosinn í bæjarstjórn árið 1921 fyrir jafnaðarmenn og myndaði ásamt fleirum fyrsta vinstri meirihlutann í bæjarstjórn á Íslandi. Sama ár var Finnur kosinn formaður Verkalýðsfélagsins Baldurs á Ísafirði og gegndi formennskunni til 1932. Þegar andstæðingar jafnaðarmanna seldu burtu úr bænum stóran hluta vélbátaflotans var brugðist við með því að stofna útgerðarsamvinnufélag á Ísafirði, það fyrsta á landinu. Finnur var framkvæmdastjóri Samvinnufélags Ísfirðinga 1928–1944.

Árið 1933 var Finnur kjörinn alþingismaður fyrir Alþýðuflokkinn í Ísafjarðarkaupstað og var hann endurkjörinn við allar alþingiskosningar til dauðadags. Þegar Alþýðuflokkurinn samþykkti aðild að Nýsköpunarstjórninni ásamt Sjálfstæðisflokki og Sósíalistaflokki undir forsæti Ólafs Thors árið 1944 varð Finnur félags- og dómsmálaráðherra til 1947.

## Tilvísanir
Prinsipatið

**Prinsipatið** var stjórnarfyrirkomulag Rómaveldis frá upphafi valda tíma Ágústusar (27 f.kr) til ársins 284 e.kr undir lok Kreppu þriðju aldarinnar (eða Keisarakreppan) sem var 49 ára langt tímabil innan Rómaveldis þar sem keisaradæmið féll næstum að sök samanlögðum þrýstingi endurtekinna innrása erlendis frá, borgarastyrjalda og efnahagslegrar upplausnar. Þá tók við stjórnarfyrirkomulagið sem kallast Yfirráðin (Dominate). Helsta einkennismerkið Prinsipatisins var stakur keisari (Princeps) og tilraun af hálfu fyrstu keisaranna til að varðveita tálsýnina um formlega framhald Rómaveldisins.

## Orðasifjafræði
Orðið "*Prinsipatið*" (*Ηγεμονία* og *principātus* á Grísku og Latínu) kemur frá latneska orðinu *Princeps* sem þýðir *höfðingi* eða *fyrsti*, þar af leiðandi táknar stjórnmálakerfið sem slíkur leiðtogi ræður yfir, hvort sem hann er formlega þjóðhöfðingi eða ríkisstjórnarleiðtogi eða ekki. Þetta endurspeglar fullyrðingu keisaranna um að þeir væru einungis „fremstir meðal jafningja“ meðal borgara Rómar.

## Sagan
Fullur starfstitill *princeps senatus* / *princeps civitatis* (eða "fyrstur meðal öldungadeildarþingmanna / fyrstur meðal borgaranna") var fyrst tekinn upp af Ágústus, fyrsta keisara Rómaveldis sem kusu einnig að ekki halda áfram með lagalegt konungsveldi í Rómarveldi árið 27 f.kr.

## Tenglar

* Rómaveldið
* Rómarkeisari
Greiðsluvilji

**Greiðsluvilji** er í atferlishagfræði það hámarksverð sem neytandi er örugglega tilbúinn að greiða fyrir tiltekna vöru. Greiðsluvilji samsvarar hugtakinu verðmörk í þjóðhagfræði, en er stundum settur fram sem verðbil fremur en ein tala. Greiðsluvilji er bæði mjög einstaklingsbundinn og háður samhengi.

Greiðsluvilji er áætlaður með ýmsum hætti, en algengt er að gera könnun þar sem svarendur eru beðnir um að segja hversu mikið þeir væru tilbúnir að greiða fyrir tiltekna vöru, eða látnir raða nokkrum vörum í röð eftir virði. Önnur aðferð er að nota uppboð eða tilraunir til að birta valtjáningu neytenda.

Greiðsluvilji er stundum notaður til að áætla verðgildi tiltekinna úrræða sem ekki eru verðlögð í samræmi við notagildi, eins og til dæmis menningarlegra eða náttúrulegra gæða.

## Tilvísanir
Polína Malasjónok

**Polína Jevgenjevna Malasjónok** (rússneska: Полина Евгеньевна Малашёнок; f. 8. ágúst 2005) er hvítrússnesk söngkona og leikkona.

## Æviágrip
Polína Malasjónok fæddist 8. ágúst 2005 í þorpinu Svikhánava í Mogilev-fylki, Hvíta-Rússland. Hún byrjaði að syngja í barnakór og tók þátt í menningarviðburðum í heimabæ sínum. Foreldrar hennar studdu tónlistarferil hennar og hún stundaði nám í tónlistarskóla þar sem hún lærði klassískan söng og píanóleik.

Malasjónok hóf opinbera tónlistarferil sinn árið 2020. Hún öðlaðist viðurkenningu meðal rússneskumælandi og samúð frá yfirvöldum í Hvíta-Rússlandi fyrir flutning sinn á rússneskum ástarsöngvum eins og "Белой акации гроздья душистые" ("*Ilmandi klasar af hvítum akasíum*"). Hún hefur komið fram með hljómsveitum og sinfóníuhljómsveitum, þar á meðal á tónleikum sem Sinfóníuhljómsveit Hvíta-Rússlands hefur stjórnað.

Árið 2021 veitti Alexander Lúkasjenkó Malasjónok titilinn Listamaður alþýðunnar í Hvíta-Rússlandi.

Polína Malasjónok er þekkt fyrir rómantískan og tilfinningaþrunginn söngstíl sinn, sem minnir á klassíska rússneska söngvara 20. aldarinnar. Hún hefur nefnt Ljudmíla Sentsina og Alla Púgatsjova sem áhrifavalda.

## Tilvísanir
Vefjaöndun

**Vefjaöndun** er lífeðlisfræðilegt ferli sem felst í flutningi súrefnis til vefja líkamans og flutningi koltvísýrings frá þeim með hjálp öndunarkerfis.

Skilgreining vefjaöndunar í lífeðlisfræði er aðskilin frá líffræðilegri skilgreiningu frumuöndunar. Frumuöndun er efnaskiptaferli þar sem líkaminn fær orku (í formi nikótínamíð adenín tvínúkleótíðfosfats og adenosínþrífosfats) með því að oxa næringarefni og losa sig við úrgangsefni. Lífeðlisfræðileg vefjaöndun er nauðsynleg fyrir frumuöndun, og þar með líf dýra, en ferlarnir eru aðgreindir. Frumuöndun á sér stað í einstökum frumum lífverunnar, meðan vefjaöndun snýst um sveim og flutning umbrotsefna milli lífveru og umhverfis.

Í dýrum með lungu fer vefjaöndun fram með öndun og gegnflæði. Öndun vísar til þess hvernig loftið flyst inn og út úr lungunum og gegnflæði vísar til blóðflæðis í lungnaháræðum. Í spendýrum felst andardrátturinn í reglubundinni innöndun og útöndun. Innöndun er virk hreyfing sem dregur loft ofan í lungun þar sem loftskipti eiga sér stað milli loftsins í lungnablöðrum og blóðsins í háræðunum. Útöndun er hins vegar yfirleitt óvirk hreyfing, þótt til séu margar undantekningar frá því.

## Tilvísanir
Innri kjarni jarðar

**Innri kjarni jarðar** er innsta lag jarðarinnar. Það er að mestu föst kúla með um 1230 km geisla, sem er um 20% af geisla jarðarinnar, og 70% af geisla tunglsins.

Ekki eru til nein sýni úr kjarnanum, eins og eru til úr möttlinum. Eiginleikar kjarnans hafa verið reiknaðir út með mælingum á jarðskjálftabylgjum og segulsviði jarðar. Talið er að innri kjarninn sé gerður úr nikkel-járn-málmblöndu með nokkrum öðrum efnum. Talið er að hitinn við yfirborð innri kjarnans sé um 5700 ˚K (5430 ˚C), sem er svipaður hiti og á yfirborði sólarinnar. Ástæða þess að innri kjarninn er fast efni, en ekki fljótandi, er þrýstingur, í samræmi við Simon-Glatzel-jöfnuna.

Utan við innri kjarnann er ytri kjarni jarðar, sem er 2.260 km þykkt lag úr fljótandi járni og nikkel. Talið er að innri kjarninn vaxi hægt á kostnað ytri kjarnans, eftir því sem jörðin kólnar.

## Tilvísanir
Búkara

**Búkara** er sjöunda stærsta borg Úsbekistans, með 280 þúsund íbúa árið 2020. Hún er höfuðstaður Búkarahéraðs.

Borgin er staðsett á Silkiveginum og var áður höfuðborg nokkurra ríkja, eins og Búkarakanatsins (1562-1785) og Emírsdæmisins Búkara (1785-1920). Sögulegi miðbærinn í Búkara er á Heimsminjaskrá UNESCO.

## Tilvísanir
Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Tromsø

**Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Tromsø** (norska: *Tromsø internasjonale filmfestival*, TIFF) er árleg kvikmyndahátíð sem haldin er í Tromsø í Noregi. Hátíðin var fyrst haldin árið 1991 og fer venjulega fram þriðju vikuna í janúar ár hvert.

## Áhorfendaverðlaun

## Tilvísanir
Kvíði

**Kvíði** er tilfinning sem hægt er að lýsa sem eins konar ótta gagnvart framtíðinni og afleiðingum fortíðarinnar, Þó skal kvíði vera aðskilinn ótta sem önnur tilfinning sem tengist frekar núinu. Helstu líkamlegu einkenni kvíða eru ógleði, óróleiki, verkur í maga, stífir vöðvar og þreyta, enn til eru mun fleiri einkenni, og jafn vel sum sem eru öfug við þau sem hafa verið talin upp. 

## Kvíðaraskanir
Kvíðaraskanir eru tegund geðraskana sem tengjast kvíða, ótta og fóbíum. Munurinn er sá að kvíði er tilfinning sem flestar manneskjur upplifa hverju sinni í gegnum líf sitt, en fólk með kvíðaraskanir kljáist við kvíða dags daglega sem getur verið mjög hamlandi.

Samkvæmt DSM-5-TR handbókinni eru tegundir kvíðaraskana til dæmis: Aðskilnaðarkvíði, valkvætt málleysi, fóbíur gagnvart ákveðnum hlutum (dýrum, nálum o. fl.), félagsfælni, felmtursröskun, víðáttufælni, kvíðaröskun af völdum efna/lyfja, kvíði vegna annars sjúkdóms og aðrar tilgreindar kvíðaraskanir (á við þegar sjúklingur hefur veruleg einkenni en uppfyllir ekki viðmið fyrir neina tiltekna kvíðaröskun). 

## Kvíði sem varnarkerfi

Í grunninn er kvíði innbyggt varnarkerfi með þeim tilgangi að halda einstaklingum á lífi og í fjarri áhættum. Kvíði, ótti og ofsakvíði eru skipulagseiginleikar þessa kerfis: Kvíði sem kemur upp sem svar við væntingu um ógn, ótti sem kemur upp sem svar við ytri ógnum frá umhverfinu og panikk sem kemur upp sem svar við innri ógnum frá líkamlegum stöðum. 

## Tegundir
Kvíði er ekki bara ein einföld tilfinning, heldur eru til margar tegundir af kvíða svo sem tilvistarkvíði, frammistöðukvíði, félagskvíði, valkvíði og fleira.

### Tilvistarkvíði
Tilvistarkvíði er tegund kvíða sem margir heimspekingar hafa reynt að kryfja. Helsti *[[Tilvistarstefna|tilvistarspekingurinn]]* Søren Kierkegaard lýsti kvíða sem „sundl frelsisins“ og benti á möguleikann á jákvæðri lausn kvíða með sjálfsmeðvitaðri ábyrgðarbeitingu og vali.

### Félagslegur kvíði
Félagslegur kvíði er kvíði sem tengist félagslegum aðstæðum sem getur verið gríðarlega lamandi fyrir fólk. Sem dæmi upplifir fólk hann í nýju umhverfi svo sem vinnu og skóla.

### Valkvíði
Valkvíði sem hugtak er oftast notað í smærri tilfellum eins og að velja lit, mat eða fatnað, þó hann sé fyrir mörgum mjög erfið tegund af kvíða sem getur leitt til ofhugsunar eða skorti á ákvörðun þegar ákvörðun þarf að taka.

## Tilvísanir
Warmland

**Warmland** er íslensk hljómsveit sem stofnuð var af Arnari Guðjónssyni (Leaves) og Hrafni Thoroddsen (Jet Black Joe, Ensími). Hljómsveitin lýsir sér sem *psych-poppi* með áhrifum frá 9. áratugs hughrifum og 8. áratugs poppi.  

## Plötur
### Breiðskífur
* Unison Love (2019)
* Modular Hert (2023)
* Violet Dreams (2025)

### Stuttskífur
* Drops (2025)

## Tilvísanir
Valur Freyr Einarsson

**Valur Freyr Einarsson** (f. 16. ágúst 1969) er íslenskur leikari.

Valur er þekktur fyrir störf sín við ýmsar íslenskar talsetningar á teiknimyndum, hann talaði meðal annars fyrir Herkúles í Herkúles, Mána Thors í  og Hrapp í Óliver og félagar. 

Valur lærði leiklist við Manchester Metropolitan-háskólann og hefur starfað mikið í Borgarleikhúsinu, auk þess að vera einn af stofnendum sviðslistahópsins Common Nonsense. Hann hefur tvisvar hlotið Grímuverðlaun, bæði fyrir leik og sem leikskáld ársins árið 2012.

## Kvikmyndir og sjónvarpsþættir

## Talsetning teiknimynda

## Tilvísanir



## Tengill

* Valur Freyr Einarsson á Internet Movie Database
Starfsgreinasamband Íslands

**Starfsgreinasamband Íslands** (SGS) er fjölmennasta landssambandið innan Alþýðusambands Íslands með samtals um 44.000 félagsmenn. Sambandið var stofnað 13. október 2000 við samruna Verkamannasambands Íslands sem stofnað var árið 1964, Þjónustusambands Íslands, vegna starfsfólks í veitinga- og gistihúsum, stofnað 1972, og Landssambands iðnverkafólks sem stofnað var árið 1973.

Meginhlutverk SGS er að „sameina verkalýðsfélög í baráttunni fyrir bættum kjörum, standa vörð um áunnin réttindi, vera leiðandi afl innan verkalýðshreyfingarinnar og vettvangur umræðu um þróun samfélagsins í þágu launafólks.“

Aðildarfélög Starfsgreinasambandsins eru nú 18 (2025), en voru 50 við stofnun sambandsins árið 2000. Aðildarfélögum hefur fækkað mest vegna sameiningar félaga víða á landsbyggðinni. Fjölmennasta verkalýðsfélag almenns verkafólks á Íslandi er Efling, stéttarfélag. Efling er ekki lengur aðili að SGS.

Þing SGS kemur saman á tveggja ára fresti. Þingið hefur æðsta vald í málefnum sambandsins og þar er mótuð stefna þess í kjaramálum og áherslur í starfsemi sambandsins til næstu tveggja ára. Tíunda þing SGS fór fram dagana 8.-10. október 2025 í menningarhúsinu Hofi á Akureyri. Seturétt á þinginu höfðu 135 fulltrúar frá 18 aðildarfélögum sambandsins.

Formaður SGS er Vilhjálmur Birgisson, formaður Verkalýðsfélags Akraness. Hann var endurkjörinn formaður sambandsins til tveggja ára á 10. þingi þess 2025. Varaformaður er Guðbjörg Kristmundsdóttir (VSFK) og aðalmenn í framkvæmdastjórn eru:  Aðalsteinn Árni Baldursson (Framsýn stéttarfélag), Tryggvi Jóhannsson (Eining-Iðja), Silja Eyrún Steingrímsdóttir (Stéttafélagi Vesturlands), Hjördís Þóra Sigurþórsdóttir (AFL starfsgreinafélag), Guðrún Elín Pálsdóttir (Verkalýðsfélagi Suðurlands), Eyþór Þ. Árnason (Hlíf), Þórarinn Sverrisson (Aldan).

## Aðildarfélög
Aðildarfélög Starfsgreinasambandsins eru:
* AFL, stéttarfélag, Austurlandi
* Aldan, stéttarfélag, Sauðárkróki
* Báran, stéttarfélag, Árborg
* Drífandi, stéttarfélag, Vestmannaeyjum
* Eining-Iðja,  Akureyri og Eyjafirði
* Framsýn, stéttarfélag, Húsavík og Þingeyrjarsýslu
* Stéttarfélagið Samstaða, Blönduósi
* Stéttarfélag Vesturlands, Borgarnesi og nágrenni
* Verkalýðsfélag Akraness
* Verkalýðsfélag Grindavíkur
* Verkalýðsfélagið Hlíf, Hafnarfirði
* Verkalýðs- og sjómannafélag Bolungarvíkur
* Verkalýðs- og sjómannafélag Keflavíkur og nágrennis
* Verkalýðs- og sjómannafélag Sandgerðis
* Verkalýðsfélag Snæfellinga
* Verkalýðsfélag Suðurlands
* Verkalýðsfélag Vestfirðinga
* Verkalýðsfélag Þórshafnar

## Tilvísanir
Hekla Aurora

***Hekla Aurora*** var Boeing 757-200 flugvél sem var notuð af Icelandair í 21 ár. Vélin var þekkt fyrir Aurora Borealis útlitið sem hún skartaði. Hún var ein af þremur Boeing vélum Icelandair sem fengu sérstakt þema, ásamt vélunum *[[Vatnajökull (flugvél)|Vatnajökull]]* og *[[Þingvellir (flugvél)|Þingvellir]]*.

Flugvélin var tekin úr notkun í október 2025 og síðasta flug hennar fyrir Icelandair var útsýnisflug með 140 farþega frá Reykjavík.

## Tilvísanir
Þingvellir (flugvél)

***Þingvellir*** var Boeing 757-300 flugvél í eigu Icelandair. Árið 2018 var flugvélin máluð í fánalitum Íslands í tilefni af 100 ára fullveldisafmælisins. Hún var ein af þremur Boeing vélum Icelandair sem fengu sérstakt þema, ásamt vélunum *[[Hekla Aurora]]* og *[[Vatnajökull (flugvél)|Vatnajökull]]*.

Vélin var seld árið 2024.

## Tilvísanir
Elsa Beskow

**Elsa Beskow**  (11. febrúar 1874 -  30. júní 1953) var sænskur barnabókahöfundur, teiknari og myndlistarmaður.  Elsa var elst af fimm systrum og átti einn eldri bróðir. Faðir hennar lést þegar hún var 15 ára og flutti móðir hennar þá með dæturnar fimm til þriggja ógifta syskina sinna. Þessi móðursyskini Elsu eru talin  fyrirmyndir að persónum í  barnabókum  hennar  Tant Grön, tant Brun, tant Gredelin och farbror Blå. Ein þeirra bóka sem hefur komið út á íslensku  með titlinum Grænalín, Brúnalín og Bláalín þýdd af Vilborgu Dagbjartsdóttur.

Elsa stundaði nám í Stokkhólmi í gagnfræðaskólanum Whitlockska samskolan og síðar myndlistarnám í Tekniska skolan (nú Konstfack). Fyrsta verkefnið sem teiknari fékk hún í tengslum við jólatímarit sænska kennarasambandsins. Elsa trúlofaðist um svipað leyti Natanael Beskow sem var guðfræðingur og upprennandi listamaður. Þau giftust og bjuggu í Djursholm í húsinu Villa Ekeliden. Það hús hafði verið heimili rithöfundarins Viktors Rydberg en þegar hann dó 1895 var húsið gefið til Beskow hjónanna. Þau eignuðust sex syni. Maður Elsu var prestur við eigin söfnuð og síðar rektor Djurholms samskola. Fyrsta bók Elsu kom út árið 1897 en það var  myndskreytt ævintýri *Sagan om den lilla, lilla gumman*. Nálægt 40 verk hafa komið út eftir Elsu. Fyrsta verkið sem varð vinsælt var myndskreytt kvæði *Puttes äventyr i blåbärsskogen* sem fjallar um Putte litla sem vill gefa mömmu sinni afmælisgjöf og fær hjálp frá  Bláberjakóngnum og aðstoðarsveinum hans við að tína ber.  Önnur verk eru m.a. *Olles skidfärd* (1907) T*omtebobarnen* (1910), *Hattstugan* (1930) og ritröð  með fimm bókum sem byrjaði árið 1918 um Tant Grön, tant Brun og  tant Gredelin og endaði árið  1947 með *Petters och Lottas jul*.

Elsa Beskow-verðlaunin eru listaverðlaun veitt af félagi sænskra bókasafnsfræðinga þeim myndskreytara barnabóka sem þykir standa upp úr á ári hverju.

## Tenglar

* Olles skidfärd(myndskreytt bók á sænsku um skíðaferð  eftir Elsu Beskow
* Resan till landet Längesenmyndskreytt bók á sænsku eftir Elsu Beskow
Vatnajökull (flugvél)

***Vatnajökull*** var Boeing 757-200 flugvél sem var notuð af Icelandair. Árið 2017 fékk flugvélin jökulsþema í tilefni þess að 80 ár voru frá stofnun Flugfélags Íslands og vakti fyrir það mikla athygli víða um heim. Hún var ein af þremur Boeing vélum Icelandair sem fengu sérstakt þema, ásamt vélunum *[[Hekla Aurora]]* og *[[Þingvellir (flugvél)|Þingvellir]]*.

Hún var tekin úr notkun 22. september 2025 í kjölfar ákvörðunnar Icelandair að fasa út Boeing flota sínum.

## Tilvísanir
László Krasznahorkai

**László Krasznahorkai** (f. 5. janúar 1954) er ungverskur rithöfundur og handritshöfundur. Krasznahorkai er þekktur fyrir krefjandi bækur sem er gjarnan lýst sem póstmódernískum og hafa gjarnan dystópíu og þunglyndi sem viðfangsefni. 

Nokkrar af bókum Krasznahorkai, meðal annars *Sátántangó* (1985) og *Az ellenállás melankóliája* (1989) hafa verið gerðar að kvikmyndum í leikstjórn Béla Tarr.

Krasznahorkai vann Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 2025 „fyrir sannfærandi og framsýnt höfundarverk sitt sem, mitt í hryllingi heimsendis, staðfesti kraft listarinnar“.

## Æviágrip
### Fjölskylda og uppvöxtur
László Krasznahorkai er kominn af Gyðingum af millistétt. Faðir hans, György Krasznahorkai, var lögmaður og móðir hans, Júlia Pálinkás, var embættismaður í almannatryggingum. Faðir Lászlós leyndi því að hann væri kominn af Gyðingum og trúði syni sínum ekki fyrir því fyrr en hann var ellefu ára.

Krasznahorkai útskrifaðist úr Ferenc Erkel-gagnfræðaskólanum árið 1972 með latínu sem aðalfag. Hann hóf síðan nám í lögfræði við József-Attila-háskólann og hélt síðan áfram með laganámið í Eötvös Loránd-háskólanum í Búdapest frá árinu 1976 til ársins 1978. Árið 1977 gaf hann út fyrstu smásögu sína, *Tebenned Hittem*, í tímaritinu *Mozgó Világ*.

Frá 1978 til 1983 nam hann ungverskar bókmenntir við hugvísindadeild Eötvös Loránd-háskóla. Lokaritgerð hans fjallaði um ævi og störf rithöfundarins Sándor Márai eftir að hann hélt í útlegð við valdatöku kommúnista í Ungverjalandi árið 1948. Á námsárunum vann Krasznahorkai hjá útgáfufélaginu Gondolat Kiadó.

### Ritstörf
László Krasznahorkai varð ritstjóri eftir nám en hætti brátt til þess að helga sig alfarið ritstörfum. Árið 1985 gaf hann út bókina *Kölskatangó* (ungverska: *Sátántangó*), sem hlaut góðar viðtökur gagnrýnenda. Á svipuðum tíma hóf hann samstarf sem handritshöfundur við kvikmyndaleikstjórann Béla Tarr.

Krasznahorkai fór til Vestur-Evrópu í fyrsta sinn árið 1987 og dvaldi þá í Vestur-Berlín í eitt ár hjá Deutscher Akademischer Austauschdienst.

Krasznahorkai hlaut fyrst alþjóðlega viðurkenningu árið 1989 með útgáfu bókarinnar *Depurð mótspyrnunnar* (**). Vinur hans, rithöfundurinn og Nóbelsverðlaunahafinn Imre Kertész, sagði um hana : 

Árið 1990 byrjaði Krasznahorkai að ferðast um Austur-Asíu (Kína og Mongólíu). Árið 2000 skrifaði hann handrit að kvikmyndinni *Harmónía Werckmeisters*, sem var byggð á skáldsögunni *Depurð mótspyrnunnar* og Béla Tarr leikstýrði.

### Viðurkenningar
Krasznahorkai hlaut Kossuth-verðlaunin árið 2004 Alþjóðlegu Booker-verðlaunin árið 2015.

Í gegnum árin hafði Krasznahorkai oft verið nefndur sem hugsanlegur verðlaunahafi Nóbelsverðlaunanna í bókmenntum. Hann hlaut verðlaunin loks árið 2025.

## Tilvísanir
Karlsvagninn

**Karlsvagninn** er samstirni á norðurhimni. Hann er myndaður úr sjö stjörnum stjörnumerkisins Stórabjarnar. Sex þeirra hafa sýndarbirtuna tvo, og ein þeirra (Meghrez) þrjá. Fjórar þeirra mynda ferhyrning (vagninn) og hinar þrjár mynda beislið. Fremstu tvær stjörnurnar, Merak og Dubhe, mynda línu sem vísar á Pólstjörnuna og hafa þannig ákveðið hlutverk í stjarnsiglingafræði. Karlsvagninn kemur fyrir undir ýmsum nöfnum hjá ólíkum samfélögum. Í Rómaveldi var hann þekktur sem „uxarnir sjö“ (*septentriones*); og á Bretlandseyjum sem „plógurinn“ (*An Camchéachta*). Heitið „Karlsvagninn“ hefur verið skýrt með ýmsum hætti, eins og að Karl vísi til Karlamagnúsar. Aðrir hafa tengt það við norrænu guðina Þór („Öku-Þór“) eða Óðin, þar sem til eru dæmi um goðsögur um Óðin sem fengu framhaldslíf sem sögur um Karlamagnús.

## Tilvísanir
IShowSpeed

**Darren Jason Watkins Jr.** (fæddur 21. janúar 2005), þekktur á netinu sem **IShowSpeed** eða einfaldlega **Speed**, er bandarískur YouTuber, internet-persónuleiki, og streymari. Hann er þekktur fyrir dramatíska og orkumiklega hegðun sína sem sýnd er í beinni útsendingu við borðtölvu, sem og í raunveruleikanum, oft á heimsvísu. Hann hefur verið litinn á sem menningar sendiherra þar sem heimsóknir hans til landa sýna oft menningu þeirra fyrir bæði innlendum og alþjóðlegum áhorfendum.

Watkins fæddist í Cincinnati, Ohio. Hann opnaði YouTube-rás sína árið 2016 og birti fyrst tölvuleikjaefni. Watkins byrjaði að ná athygli árið 2021 vegna ögrandi og orkumikilla hegðun, t.d. eins og  að gelta og pirrast auðveldlega yfir tölvuleikjunum. Árið 2022 byrjaði hann að beina athyglinni að fótbolta-tengdu efni og varð ákafur stuðningsmaður Cristiano Ronaldo.

## Tilvísanir
Blómavatn

**Blómavatn** er afurð sem verður til við gufueimingu jurta og annarra efna. Blómavatn er kvoðulausn ilmkjarnaolía ásamt vatnsleysanlegum efnum sem verða til við gufu- eða vatnseimingu jurtahluta. Blómavatn er notað bæði sem bragðefni og ilmefni, og kemur auk þess fyrir í snyrtivörum, hárvörum og húðvörum. Dæmi um blómavatn er appelsínuvatn, rósavatn og húðáburður úr nornahesli. Sumt blómavatn er notað sem skordýrafæla, illgresiseyðir og bakteríudrepandi efni í landbúnaði.

## Tilvísanir
Vladímír Kara-Múrza

**Vladímír Vladímírovítsj Kara-Múrza** (rússneska: Владимир Владимирович Кара-Мурза) (f. 7. september 1981) er rússnesk-breskur aðgerðasinni, blaðamaður og rithöfundur. Hann er varaformaður samtakanna Opið Rússland og berst fyrir lýðræði í Rússlandi. Hann hefur leikstýrt tveimur heimildarmyndum *They Chose Freedom* um sovéska andófsmenn og *Nemtsov* um Borís Nemtsov, rússneskan stjórnarandstæðing sem var myrtur. Kara-Múrza var aðstoðamaður Nemtsov árin 2000-2003 á rússneska þinginu.

Kara-Múrza var handtekinn í apríl 2022 fyrir andóf gegn stríði Rússlands gegn Úkraínu. Hann var fangelsaður og dæmdur í 25 ára fangelsi. Kara-Múrza var látinn laus í fangaskiptum í ágúst 2024. Áður hafði hann lifað af tvær eitranir.

Kara-Múrza tók þátt í friðarráðstefnu í Reykjavík haustið 2025.

## Tilvísanir
Mary E. Brunkow

**Mary Elizabeth Brunkow** (f. 1961) er bandarískur sameindalíffræðingur og ónæmisfræðingur. Hún er þekkt fyrir að sýna fram á að erfðavísirinn sem síðar var kallaður FOXP3 væri orsök svipgerðar „hrúðraðra músa“ (*scurfy mouse*). Þessi uppgötvun varð undirstaða í nútímalíffræði um T-stýrifrumur.

Árið 2025 vann Brunkow Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði ásamt Fred Ramsdell og Shimon Sakaguchi fyrir uppgötvanir varðandi útþol á sviði ónæmisrannsókna.

## Æska og menntun
Brunkow fæddist árið 1961 í Portland, Oregon. Hún útskrifaðist úr stúlknaskólanum St. Mary's Academy í Portland árið 1979.

Brunkow útskrifaðist með BS-gráðu með áherslu á sameinda- og frumulíffræði frá Washington-háskóla árið 1983 og með doktorsgráðu í sameindalíffræði frá Princeton-háskóla árið 1991. Doktorsleiðbeinandi hennar var Shirley M. Tilghman. Doktorsritgerð hennar bar titilinn *Expression and function of the H19 gene in transgenic mice* (1991).

## Ferill
Brunkow vann við iðnrannsóknir í kringum Seattle, hjá Celltech R&D í Bothell, Washington. Þar unnu þau Fred Ramsdell rannsóknirnar á FOXP3 sem þau unnu síðar Nóbelsverðlaunin fyrir. Hún varð síðar aðalverkefnisstjóri hjá rannsóknarstofnuninni Institute for Systems Biology í Seattle.

## Rannsóknir

Brunkow var meðhöfundur greinar í *[[Nature Genetics]]* frá árinu 2001 þar sem sýnt var fram á að truflun erfðavísis, sem var í fyrstu kallaður *scurfin* en hlaut síðar nafnið FOXP3, ylli banvænum eitilfrumufjölgunarsjúkdómi í músum.

Í þekktustu rannsókn Brunkow var hrúðurlýtið tengt við FOXP3 og sýnt var fram á að missir þessa umritunarþáttar ylli stjórnlausri virkjun T-frumna og banvænni eitilfrumufjölgun. Þannig var bent á FOXP3 sem lykilþátt í útþoli með milligöngu T-stýrifrumna. Erfðafræðileg staðfesting á FOXP3 lagði sameindalegan grunn að því að hægt væri að skilja hvernig ónæmiskerfið hefur hemil á sjálfshvarfgirni fyrir utan hóstarkirtilinn. Uppgötvunin stuðlaði jafnframt að frekari rannsóknum á þróun og virkni T-stýrifrumna. 

Frekari rannsóknir ýmissa hópa leiddu til þróunar meðferða gegn sklerostíni, meðal annars lyfsins romosozumab, sem hlaut markaðsleyfi af lyfjaeftirliti og hefur verið fjallað mikið um í ritrýndum greinum.

## Viðurkenningar
Þann 6. október 2025 tilkynnti Nóbelsnefndin hjá Karólínsku stofnuninni í Stokkhólmi að Brunkow, Fred Ramsdell og Shimon Sakaguchi hlytu saman Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði fyrir uppgötvanir í tengslum við útþol í ónæmisfræði.

## Tilvísanir
Grand Theft Auto VI

**Grand Theft Auto VI** er væntanlegur hasar og ævintýra tölvuleikur þróaður og útgefin af Rockstar Games. Hann verður áttundi *[[Grand Theft Auto]]* leikurinn á eftir *[[Grand Theft Auto V]]* (2013). Sögusvið leiksins gerist í skáldaða fylkinu Leonida, byggt á Flórída. Sagan fylgir glæpaparinu Jason Duval og Lucia Caminos. Spilendur munu geta farið frjálst um opin heim Leonida, sem gerist að mestu í Vice City, byggð á Miami.

Eftir mörg ár af vangaveltum og eftirvæntingu staðfesti Rockstar Games í febrúar 2022 að leikurinn væri í þróun. Í september sama ár var lekið myndböndum af ókláruðum leiknum á netið. Fjölmiðla sögðu þetta vera einn stærsta leka í sögu tölvuleikjaiðnaðarins. Leikurinn var formlega opinberaður í desember 2023 þegar fyrsta stiklan úr leiknum var gefin út. Áætlaður útgáfudagur er 26. maí 2026 á PlayStation 5 og Xbox Series X/S.

## Tilvísanir
Counter-Strike 2

**Counter-Strike 2** er taktískur fyrstu-persónu skotleikur þróaður og útgefin af Valve. Hann er fimmti leikurinn í Counter-Strike seríunni og þróaður sem uppfærð útgafa af fyrri leiknum Counter-Strike: Global Offensive (2012). Leikurinn var kynntur 22. mars 2023 og gefin út 27. september sama ár á Windows og Linux.

Líkt og fyrri leikir í seríunni snýst hann um að tvö lið, Sérsveit (Counter-Terrorist) og hryðjuverkamenn (Terrorist). Liðin spila gegn hvor öðru í að annað hvort drepa alla í hinu liðinu eða ná einhverju markmiði. Counter-Strike 2 er þróaðri útgáfa af forvera sínum CS:GO og fer úr gömlu leikjavélinni Source yfir í nýju Source 2 leikjavélina ásamt því að hafa bætta grafík og "sub-tick" netþjóns hýsingar.
Rán Flygenring

**Rán Flygenring** (f. 14. október 1987) er íslenskur myndskreytir, rithöfundur og barnabókahöfundur.

Árið 2009 lauk Rán BA-gráðu í grafískri hönnun frá Listaháskóla Íslands.

## Ritaskrá

## Verðlaun og tilnefningar

## Tilvísanir
Júlíus Agnarsson

**Júlíus Agnarsson** (fæddur 22. febrúar 1953, lést 26. apríl 2013) var íslenskur  upptökustjóri og gítarleikari. Hann var þekktur fyrir vinnu sína við ýmsar íslenskar talsetningar erlendra teiknimynda.

## Ferill
Júlíus fæddist í Reykjavík þar sem hann einnig ólst upp, Júlíus gekk í Austurbæjarskóla og útskrifaðist þaðan árið 1975.

Á áttunda og snemma á níunda áratugnum var Július í hljómsveitinni Pelican. Júlíus stofnaði hljóðverið Stúdíó Eitt árið 1986 ásamt Agli Ólafssyni, Þetta var líka stúdíóið þar sem flestar talsetningarnar sem hann leikstýrði voru teknar upp. Júlíus lést 2013, aðeins sextugur.

## Talsetningar

* 1994: *[[Rokna Túli]]*
* 1994: *[[Þumalína (Kvikmynd)|Þumalína]]* (Söngstjórn)
* 1994: *[[Jafar snýr aftur|Jafar Snýr Aftur]]*
* 1998: *[[Konungur ljónanna 2: Stolt Simba|Konungur Ljónanna 2: Stolt Simba]]* (Aðstoðarleikstjóri)
* 1998: *[[Öskubuska (kvikmynd frá 1950)|Öskubuska]]*
* 1998: *[[Óliver og félagar|Óliver og Félagar]]* 
* 1999: *[[Pocahontas II: Ferðin til Nýja Heimsins]]*
* 1999: *[[Tarsan (kvikmynd frá 1999)|Tarsan]]*
* 1999: *[[Járnrisinn]]*
* 2000: *[[Leikfangasaga 2]]*
* 2000: *[[Hefðarkettirnir]]* 
* 2000: *[[Skógarlíf (kvikmynd frá 1967)|Skógarlíf]]* 
* 2000: *[[Fantasía 2000]]*
* 2001: *[[Gosi (kvikmynd frá 1940)|Gosi]]*
* 2001: *[[Vegurinn til El Dorado]]*
* 2001: *[[Hefðarfrúin og umrenningurinn 2: Vaskur í ævintýraleit|Hefðarfrúin og Umrenningurinn II: Vaskur í ævintýraleit]]*
* 2001: *[[Nýi stíllinn keisarans|Nýi Stíllinn Keisarans]]*
* 2001: *[[Mjallhvít og dvergarnir sjö (teiknimynd frá 1937)|Mjallhvít og Dvergarnir Sjö]]*
* 2001: **
* 2002: *[[Þyrnirós (kvikmynd frá 1959)|Þyrnirós]]*
* 2002: *[[Villti folinn (kvikmyndasería)|Villti folinn]]*
* 2002: *[[Hringjarinn í Notre-Dame 2: leyndarmál bjöllunnar|Hringjarinn í Notre Dame II: Leyndarmál bjöllunnar]]*
* 2002: *[[Pétur Pan 2: Aftur til hvergilands|Pétur Pan: Aftur til Hvergilands]]*
* 2002: *[[Lilo og Stitch]]*
* 2002: *[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 1991)|Fríða og Dýrið]]*
* 2002: *[[Gullplánetan]]*
* 2003: *[[Leitin að Nemo]]* 
* 2004: *[[Björn bróðir]]*
* 2004: *[[Gauragangur í sveitinni]]*
* 2004: *[[Hin ótrúlegu|Hin Ótrúlegu]]*
* 2005: *[[Lísa í Undralandi (kvikmynd frá 1951)|Lísa í Undralandi]]*
* 2005: *[[Litli Kjúllinn]]*
* 2006: ''Bílar''
* 2006: *[[The Wild|Óbyggðirnar]]*
* 2007: *[[Robinson fjölskyldan]]*
* 2008: *[[Bolt (kvikmynd)|Bolt]]*
* 2008: *[[Wall-E|WALL-E]]*
* 2009: *[[Sverðið í steininum|Sverðið í Steininum]]*
* 2009: *[[Prinsessan og froskurinn]]*
* 2010: *[[Leikfangasaga 3]]*
* 2011: *[[Ævintýralegur flótti]]*
* 2011: Bangsímon
* 2012: *[[Hin hugrakka]]*
* 2012: *[[Rústaðu þessu Ralph|Rústaðu Þessu Ralph]]*
* 2012: *[[Goðsagnirnar fimm]]*

## Tilvísanir


## Tengill
* Júlíus Agnarsson -Glatkistan
*   á Internet Movie Database
* Júlíus Agnarsson  á Discogs
Bereníke 1.

**Bereníke 1.** (gríska: Βερενίκη; fædd um 340 f.Kr.; dáin milli 279 og 268 f.Kr.) var önnur eiginkona og drottning Ptólemajosar 1. Sóter. Hún varð þannig önnur (á eftir Evridíku) drottning Ptólemajaríkisins í Egyptalandi hinu forna.

Bereníke var dóttir makedónsku prinsessunnar Antígónu af Makedóníu og aðalsmannsins Magasar. Hún var frá Eordaeu í Norður-Makedóníu. Móðurafi hennar var Kassander, bróðir Antípaters sem fór með stjórn Makedóníu í fjarveru Alexanders mikla.

Fyrri eiginmaður hennar var makedónskur herforingi sem nefndist Filippos. Með honum átti hún börnin Magas af Kýrenæku, Antígónu sem giftist Pyrrhosi af Epírus, og dótturina Þeoxenu.

Eftir að fyrri eiginmaður hennar lést hélt hún með börnum sínum til Egyptalands sem hirðmey Evridíku drottningar Ptólemajosar. Þau Ptólemajos giftust árið 317 f.Kr. og eignuðust saman börnin Arsinóe 2., Fílóteru og Ptólemajos 2. Fíladelfos. Sonur hennar varð ríkisarfi og tekinn fram yfir börn Evridíku. Ptólemajos 2. nefndi hafnarborgina Bereníke eftir henni.

## Tilvísanir
Bereníke (Rauðahafi)

**Bereníke** eða **Bereníke Troglodytika** eða **Baranis** var fornegypsk hafnarborg við Rauðahaf, um 825 km sunnan við Súes og 260 km austan við Aswan. Borgin var stofnuð af Ptólemajosi 2. árið 275 f.Kr. sem nefndi hana eftir móður sinni, Bereníke 1. Þar var náttúruleg höfn sem var bætt með mannvirkjum. Næsta tenging við Nílarfljót var Koptos (nú Qift) 11 dagleiðir frá. Egyptar reistu brynningarstöðvar á leiðinni sem lá fyrst í vestur yfir eyðimörkina, og svo í suður eftir ströndinni. Á tímum Rómaveldis var gerður þangað vegur, Via Hadriana, frá Antinóúpólis við Níl. Eftir 6. öld var borgin yfirgefin og síðan þá hefur höfnin fyllst af sandi.

Bereníke var einn af helstu áfangastöðum Indlandshafsverslunarinnar milli Miðjarðarhafsins og Indlands á tímum Rómaveldis. Fornleifauppgreftir hafa fundið leifar af tekki í byggingum, svartan pipar og aðra gripi sem eru upprunnir á Indlandi, auk áletrana á sanskrít. Árið 2022 fannst þar 72 cm há Búddastytta í Gandarastíl frá 1. eða 2. öld, líklega gerð í Alexandríu eða Bereníke sjálfri.

## Tilvísanir
Andry Rajoelina

**Andry Nirina Rajoelina** (f. 30. maí 1974) er madagaskur stjórnmálamaður og athafnamaður sem var áttundi forseti Madagaskar frá 2019 til 2025. Hann var áður forseti bráðabirgðastjórnar í landinu frá 2009 til 2014 í kjölfar stjórnmálakreppu og valdaráns hersins árið 2009. Þar áður var hann borgarstjóri Antananarívó í eitt ár. Áður en Rajoelina hóf þátttöku í stjórnmálum var hann virkur í einkageiranum, meðal annars hjá prent- og auglýsingafyrirtækinu Injet árið 1999 og útvarps- og sjónvarpsstöðinni *Viva* árið 2007.

Hann stofnaði stjórnmálaflokkinn Unga einbeitta Malagasa og var kjörinn borgarstjóri Antananarívó árið 2007. Í því embætti leiddi hann mótmælahreyfingu gegn þáverandi forseta landsins, Marc Ravalomanana, sem stuðlaði að stjórnmálakreppu árið 2009. Það ár útnefndi nefnd herforingja Rajoelina forseta bráðabirgðastjórnar. Meirihluti alþjóðasamfélagsins skilgreindi þessi stjórnarskipti sem valdarán. Rajoelina leysti upp þing og færði völd þess til nýrra ríkisstofnana sem var falið að sjá um stjórnskipulagsbreytingar. Almenningur samþykkti nýja stjórnarskrá í umdeildri þjóðaratkvæðagreiðslu í nóvember árið 2010, sem lagði grunn að fjórða lýðveldi Madagaskar.

Rajoelina sat sem forseti bráðabirgðastjórnarinnar fram að forsetakosningum sem haldnar voru árið 2013 og lét af völdum árið 2014. Hann vann forsetakosningar Madagaskar árið 2018 og sneri aftur til valda 19. janúar 2019. Á kjörtímabilinu sá hann um viðbrögð stjórnvalda við Covid-19-faraldrinum, þar sem dreifði margvíslegri upplýsingaóreiðu og talaði fyrir skottulækningum gegn kórónuveirusýkinni. Í forsetatíð Rajoelina stýrði hann einnig viðbrögðum stjórnarinnar við matvælakreppu í landinu árið 2021 og fellibylnum Batsirai. Rajoelina var endurkjörinn forseti í kosningum árið 2023.

Í september 2025 brutust út meiriháttar mótmæli gegn stjórn Rajoelina vegna þráláts vatns- og orkuskorts sem leiddu til dauða rúmlega 20 manns. Rajoelina brást við með því að reka Christian Ntsay forsætisráðherra þann 29. september 2025. Hann hélt því fram, án þess að færa fram sönnunargögn, að tilteknir stjórnmálamenn væru að leggja á ráðin um að nýta sér mótmælin til að fremja valdarán á meðan hann var erlendis að ávarpa allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna. Þann 12. október gaf skrifstofa forsetaembættisins út yfirlýsingu um að valdaránstilraun stæði yfir. Í yfirlýsingunni var þó jafnframt fullyrt að ríkisstjórnin hefði stjórn á málum. Daginn eftir greindi þingmaður úr stjórnarandstöðunni hins vegar frá því að Rajoelina væri flúinn úr landi. Rajoelina ávarpaði þjóðina síðar sama dag og tilkynnti að hann hefði flúið land af ótta um líf sitt en sagðist þó „ekki ætla að leyfa tortímingu Madagaskar“ og neitaði að segja af sér. Eftir að Rajoelina reyndi að leysa upp þingið var hann kærður fyrir embættisglöp og sviptur embætti. Herinn tilkynnti um leið að hann hefði tekið völdin í landinu.

## Tilvísanir
Sikorsky H-5

**Sikorsky H-5** (upphaflega kölluð **R-5** og einnig þekkt undir heitunum **S-48**, **S-51** og **VS-327**) er þyrla smíðuð af Sikorsky Aircraft Corporation.

Þyrlan var notuð af bandaríska flughernum og forvera hans, bandaríska herflughernum, sem og bandaríska sjóhernum og bandarísku strandgæslunni (með merkingum **H2S** og **HO3S**). Hún var einnig notuð af bandarísku póstþjónustunni. Borgaralega útgáfan af henni, sem gekk undir nafninu S-51, var fyrsta þyrlan sem notuð var í einkageiranum, frá og með árinu 1946.

## Notkun á Íslandi
Bandaríski flugherinn starfrækti þyrlur af þessari tegund á Íslandi. Sikorsky H-5H (SN: 49-1996) þyrla á þeirra vegum var fyrsta þyrlan til að lenda á Ísafirði er hún lenti við Gamla sjúkrahúsið þann 18. júlí 1952. Verkefni þyrlunnar var að leita að heppilegum stöðum fyrir ratsjárstöðvar varnarliðsins á norðanverðu landinu og lenti hún meðal annars í Aðalvík og á Straumnesfjalli.

## Tilvísanir

## Heimildir
* Bridgman, Leonard. Jane's All The World's Aircraft 1951-52. London: Sampson Low, Marston & Company, Ltd, 1951.
* 
* Fitzsimons, Bernard, útgefandi. *Illustrated Encyclopedia of 20th Century Weapons and Warfare, Vol.20*. London: Phoebus, 1978. ISBN .&nbsp;
* Polmar, Norman og Floyd D. Kennedy Jr. *Herþyrlur heimsins: Herþyrla Rotary-vængur frá 1917.* Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1981. ISBN .&nbsp;
* Rawlins, Eugene W., liðsforingi landgönguliða og þyrlur 1946-1962. Washington, D.C.: Saga og söfn deild, bandaríska landgönguliðið, 1976.
* Swanborough, F.G. og Peter M. Bowers. Bandarískir herflugvélar frá árinu 1909. London: Putnam, 1963.
* *Leiðsögn United States Air Force Museum.* Wright-Patterson AFB, Ohio: Air Force Museum Foundation, 1975.