open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lucius Verus

**Lucius Aurelius Verus** (15. desember 130 – 169) var keisari Rómaveldis á árunum 161 – 169. Hann tók við keisaratigninni, ásamt Markúsi Árelíusi, þegar Antónínus Píus lést, en Antónínus hafði árið 138 ættleitt þá báða með það fyrir augum að þeir myndu taka við af honum.

Verus stjórnaði herleiðangri Rómverja gegn Pörþum á árunum 162 – 166. Stríðið snerist í fyrstu um yfirráð yfir Armeníu, því Parþar höfðu steypt af stóli konungi sem var hliðhollur Rómverjum. Rómverjar hröktu Parþa frá Armeníu og settu aftur á valdastól konung hliðhollan sér. Því næst réðust Rómverjar inn í Parþíu og hertóku höfuðborgina, Ctesiphon. Borgin var rænd og rupluð af rómverska hernum og höll keisarans lögð í rúst. Lucius sneri til baka til Rómar, og fagnaði sigrinum ásamt Markúsi, með mikilfenglegum hætti. Þegar herinn hélt til baka frá Parþíu, árið 167, barst með honum plága sem breiddist út og varð að faraldri sem geisaði í mörg ár. 

Markús og Lucius héldu árið 168 til landamæra ríkisins við Dóná til þess að bregðast við síendurteknum árásum germanskra þjóðflokka. Þeir sneru þó fljótlega til baka þar sem átökunum var þá lokið í bili. Á leiðinni aftur til Rómar, snemma árs 169, varð Verus skyndilega veikur og lést.
Kolbeinn ungi Arnórsson

**Kolbeinn Arnórsson** (1208 – 22. júlí 1245), sem ætíð var kallaður **Kolbeinn ungi** til aðgreiningar frá Kolbeini Tumasyni föðurbróður sínum, var skagfirskur höfðingi á 13. öld. 

Hann var af ætt Ásbirninga, helstu valdaættar í Skagafirði á Sturlungaöld, sonur Arnórs Tumasonar goðorðsmanns á Víðimýri og konu hans, Ásdísar (eða Aldísar) Sigmundardóttur frá Valþjófsstað. Faðir hans lést í Noregi 1221 og varð Kolbeinn því mjög snemma höfðingi ættarinnar. Hann bjó í Ási, á Víðimýri og á Flugumýri.

Kolbeinn deildi við Guðmund Arason biskup eins og föðurbróðir hans og nafni hafði gert. Lét hann hneppa biskupinn í varðhald og sat hann þar uns hann dó 1237. Helstu óvinir Kolbeins voru þó Sturlungar. Eftir að Sturla Sighvatsson hóf valdabrölt sitt gengu þeir Kolbeinn og Gissur Þorvaldsson í bandalag gegn honum og Sighvati föður hans og mættu Sturlungar örlögum sínum í Örlygsstaðabardaga. Eftir bardagann var Kolbeinn allsráðandi norðanlands. En árið 1242 kom Þórður kakali, bróðir Sturlu, til landsins og sýndi brátt leiðtogahæfileika sína; þótt hann væri mjög fáliðaður fyrst í stað tókst Kolbeini ekki að vinna sigur á honum. Þeim laust saman í Flóabardaga 1244 og fór Þórður halloka, enda með meira en helmingi færri menn, en tókst þó að sleppa. Kolbeinn sigldi til Vestfjarða og tók eða eyðilagði öll skip sem hann fann þar. Hann náði þó ekki Þórði og lést sjálfur ári síðar, 22. júlí 1245. Sumarið eftir má segja að veldi Ásbirninga hafi lokið í Haugsnesbardaga. Þar féll foringi þeirra, Brandur Kolbeinsson, frændi Kolbeins unga.

Kolbeinn ungi var fyrst giftur Hallberu, dóttur Snorra Sturlusonar og síðar Helgu, dóttur Sæmundar Jónssonar í Odda. Þeir Gissur Þorvaldsson voru því báðir fyrrverandi tengdasynir Snorra. Kolbeinn var barnlaus.
Tempest

**Tempest** er tveggja manna, 22 feta langur kjölbátur hannaður af breska bátahönnuðinum Ian Proctor árið 1964 að frumkvæði Alþjóða siglingasambandsins. Báturinn var ólympíubátur 1972 og 1976 þegar hann tók við af Star sem tvímenningskjölbátur. Árið 1980 var Star aftur tekinn inn og Tempest datt út. 

Tempest er búinn stórsegli, fokku og belgsegli. Hann er með masturstaug fyrir einn.
Þórður kakali Sighvatsson

**Þórður Sighvatsson kakali** (1210 – 1256) var íslenskur höfðingi á 13. öld, af ætt Sturlunga. Hann var einn sjö sona Sighvatar Sturlusonar og Halldóru Tumadóttur, konu hans. Þegar faðir hans og bræður voru felldir á Örlygsstöðum 1238 var hann í Noregi og hafði dvalist þar við hirð konungs. 

Árið 1242 sneri hann heim og þótt Kolbeinn ungi hefði þá lagt ríki Sturlunga undir sig og réði öllu á Norðurlandi, fór Þórður þegar að safna liði gegn honum. Það gekk hægt í fyrstu en þó fékk hann smátt og smátt menn til fylgis við sig, einkum úr Dölunum og af Vestfjörðum. Í júní 1244 hélt hann með skipaflota frá Ströndum áleiðis til Eyjafjarðar til að reyna að ná föðurleifð sinni, en á sama tíma kom Kolbeinn ungi siglandi úr Skagafirði með mikið lið og mættust flotarnir á Húnaflóa. Upphófst þá Flóabardagi. Honum lauk með því að Þórður hörfaði undan en áður hafði Kolbeinn beðið afhroð.

Kolbeinn lést ári síðar og gaf í banalegunni Þórði eftir veldi föður hans í Eyjafirði og Þingeyjarsýslu. Átökum var þó ekki lokið. Brandur Kolbeinsson, frændi Kolbeins unga, tók við völdum í Skagafirði og tókust þeir Þórður kakali á í Haugsnesbardaga 1246. Þórður hafði betur en Brandur féll og lauk þar með veldi Ásbirninga. Þar með réði Þórður öllu Norðurlandi.

Gissur Þorvaldsson, höfðingi Haukdæla og valdamesti maður á Suðurlandi, var annar helsti óvinur Sturlunga en ekki kom þó til átaka á milli þeirra Þórðar, heldur varð það úr að þeir fóru til Noregs og skutu máli sínu til Hákonar konungs. Hann úrskurðaði Þórði í vil og sendi hann til Íslands til að reyna að ná landinu undir veldi Noregs, en kyrrsetti Gissur. Næstu þrjú árin bjó Þórður í Geldingaholti í Skagafirði og var valdamesti maður á Íslandi. Konungi þótti honum þó ganga seint að koma landinu undir krúnuna og var hann kallaður aftur til Noregs 1250, en Gissur sendur heim í staðinn. Þórður var næstu árin í Noregi og líkaði það illa, en konungur leyfði honum ekki að fara heim fyrr en árið 1256. Áður en til heimferðar kæmi varð Þórður þó bráðkvaddur (11. október 1256). Þórður giftist ekki en átti nokkur börn.

Viðurnefnið kakali er talið geta þýtt einhver sem klakar eða gaggar og gæti bent til þess að Þórður hafi stamað. Fleiri skýringar eru þó til á viðurnefninu.

## Tenglar
* ''Þórður kakali''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1982
* ''Þórður kakali - heimkominn að hefna föður síns og bræðra''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
* ''Þórður kakali - sína ögnina hafði hann frá hverjum''; 3. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
* ''Þórður kakali - liðsöfnun bæði með góðu og illu''; 4. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
* ''Þórður kakali - sjö hundruð manns á reið í ófærð á uppgefnum hestum''; 5. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
Hairspray (2007)

***Hairspray*** er bandarísk söngvamynd frá árinu 2007. Hún kom út í Bandaríkjunum, Kanada og Bretlandi þann 20. júlí 2007. Kvikmyndin er byggð á samnefndum Broadway-söngleik og lauslega byggð á kvikmynd með sama nafni frá árinu 1988. Myndin á að gerast í Baltimore í Maryland árið 1962 og fylgist hún með glaðværa unglingnum Tracy Turnblad þegar hún reynir að koma sér á framfæri sem dansari í sjónvarpsþætti bæjarins og berst á móti kynþáttafordómum.

Myndin er gerð eftir handriti samnefndrar myndar frá árinu 1988 og úr bókinni eftir Thomas Meehan og Mark O'Donnell fyrir leikritið eftir Leslie Dixon og er kvikmyndinni leikstýrt af Adam Shankman en hann samdi einnig alla dansana. Hairspray inniheldur lög úr söngleiknum sem eru samin af Marc Shaiman og Scott Wittman.

Myndin fékk góða dóma frá byrjun og halaði inn miklum peningum og bætti metið fyrir mestu tekjur söngvamyndar á fyrstu sýningarhelgi og hélt Hairspray titilinum fram í júlí 2008 þegar kvikmyndin Mamma Mia! kom út og seinna High School Musical 3: Senior Year í október. Hairspray er fjórða tekjuhæsta söngvamynd í kvikmyndasögu Bandaríkjanna á eftir Grease, Chicago og MAMMA MIA! USA Network hefur keypt sýningarréttin á Hairspray.

Adam Shankman og John Waters eru að vinna að annarri mynd.
Brandur Kolbeinsson

**Brandur Kolbeinsson** (1209 -19. apríl 1246) var íslenskur höfðingi á 13. öld, goðorðsmaður á Reynistað í Skagafirði af ætt Ásbirninga. Faðir hans var Kolbeinn kaldaljós Arnórsson og móðir hans Margrét dóttir Sæmundar Jónssonar í Odda. Voru þeir Brandur og Kolbeinn ungi þremenningar að ætt.

Kolbeinn ákvað á banabeði sumarið 1245 að Brandur frændi hans skyldi fá öll mannaforráð í Skagafirði og tók hann þar með við ríki Ásbirninga, það er Skagafirði og Húnaþingi. Vorið eftir kom Þórður kakali með mikið lið til Skagafjarðar en Brandur tók á móti með næstum jafnfjölmennt lið og mættust þeir í Haugsnesbardaga. Þar beið lið Brands lægri hlut og féllu um sjötíu manns en nærri fjörutíu úr liði Þórðar. 

Brandur komst á hest en náðist á milli Syðstu-Grundar og Mið-Grundar og var færður upp á grundina fyrir ofan Syðstu-Grund og höggvinn þar. Þar var síðar settur upp róðukross. Sumarið 2009 var aftur settur upp róðukross fyrir ofan Syðstu-Grund og var hann vígður 15. ágúst. Jón Adolf Steinólfsson skar krossinn út og hafði Ufsakrist sem fyrirmynd.

Kona Brands var Jórunn Kálfsdóttir Guttormssonar. Kolbeinn ungi lét drepa föður hennar og bróður fyrir það eitt að Kálfur var vinur Sighvatar Sturlusonar og var það talið til verstu níðingsverka Sturlungaaldar. Synir þeirra hjóna, Brandur og Þorgeir, voru barnungir þegar faðir þeirra féll.
Kynval

**Kynval** (einnig **kynbundið val** og **kynjað val**) er tegund af náttúruvali sem veldur breytileika innan tegundar út af samkeppni milli meðlima af sömu tegund.

## Tengt efni

* Kynbundin tvíbreytni
* Páfugl

## Heimildir
Bolur

**Bolur** getur átt við:

* Búk, hluta líkamans
* Síðermabol, tegund fatnaðar
* Stuttermabol, tegund fatnaðar
* Trjábol,
Einingarfylki

**Einingarfylki** er hornalínufylki með einn á hornalínunni, en núll í öðrum sætum. Einingarfylki eru svokölluð margföldunarhlutleysa við fylkjamargföldun og eru táknuð með I_n\, þar sem n\, táknar stærð þess eða með I\, ef hægt er að greina stærð þess út frá samhengi. Dæmi um nokkrar stærðir einingarfylkja:

:
I_1 = \begin{bmatrix}
1 \end{bmatrix}
,\  
I_2 = \begin{bmatrix}
1 & 0 \\
0 & 1 \end{bmatrix}
,\ 
I_3 = \begin{bmatrix}
1 & 0 & 0 \\
0 & 1 & 0 \\
0 & 0 & 1 \end{bmatrix}
,\ \cdots ,\ 
I_n = \begin{bmatrix}
1 & 0 & \cdots & 0 \\
0 & 1 & \cdots & 0 \\
\vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\
0 & 0 & \cdots & 1 \end{bmatrix}


## Tilvísanir


## Sjá einnig
* Þríhyrningsfylki
* Núllfylki
Núllfylki

**Núllfylki** er fylki með núll í öllum sætum. Er samlagningarhlutleysa við samlagningu fylkja. Dæmi: 3X3 núllfylki:

\left[ \begin{matrix} 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 \end{matrix} \right].
## Sjé einnig
* Einingarfylki
* Núllvalda fylki
El Hierro

**El Hierro** (gælunafn: ***Isla del Meridiano***) er spænsk eyja. Hún er minnsta og suðvestasta Kanaríeyjan við strönd Vestur-Afríku í Atlantshafinu. Hún liggur á hnitunum 27°45'N og 18°00'V. og er 269 ferkílómetrar að stærð. Mannfjöldi eyjunnar var um 11.000 (árið 2017).

Hæsti punktur eyjunnar er Malpaso; 1501 metrar. Eyjan er um 1.1 milljón ára gömul og yngst Kanaríeyja. Síðasta eldgos á eyjunni varð seint á 18.öld. Árið 2011 var neðansjávargos nálægt eyjunni og jarðskjálftar.

El Hierro tilheyrir héraðinu Santa Cruz de Tenerife og eru þar þrjú sveitarfélög: Frontera, Valverde og El Pinar. Þau samsvara helstu bæjunum á eyjunni: La Frontera, Villa de Valverde, El Pinar de El Hierro. Vindmyllur og vatnsafl sjá eyjunni fyrir rafmagni.

## Heimild

* 

## Tenglar
* El Hierro - Opinber vefsíða ferðamannaþjónustu Kanaríeyja
Hofskirkja

**Hofskirkja** getur átt við eftirfarandi:
* Hofskirkju í Vopnafirði
* Hofskirkju í Álftafirði
* Hofskirkju í Öræfum
* Hofskirkju á Skagaströnd
* Hofskirkju á Höfðaströnd í Skagafirði
Bóla (eyðibýli)

**Bóla** er eyðibýli í Blönduhlíð í Skagafirði. Bærinn, sem var hjáleiga frá Uppsölum, hét áður Bólstaðargerði og var lengst af í eyði á 18. öld og fram til 1833, er Hjálmar Jónsson skáld byggði þar bæ og kallaði fyrst Bólugerði en síðan Bólu og það nafn hafði jörðin eftir það. Skammt frá bænum fellur Bóluá niður fjallið í sjö fossum í hrikalegu gili, Bólugili. Þar bjó tröllkonan Bóla eftir því sem þjóðsögur hermdu. 

Bóla er helst þekkt fyrir búsetu Bólu-Hjálmars þar á árunum 1833-1843 en henni lauk eftir að gerð var þjófaleit hjá honum. Minnisvarði um Hjálmar var reistur í Bólu 1955. Bóla fór í eyði 1976.

## Heimildir
* Hallgrímur Jónasson: *Árbók Ferðafélags Íslands.* Skagafjörður. Ferðafélag Íslands, 1946.
* Hjalti Pálsson (ritstj.): *Byggðasaga Skagafjarðar* IV. bindi. Akrahreppur. Sögufélag Skagfirðinga, 2007. ISBN 978-9979-861-15-7}
Stuttermabolur

**Stuttermabolur** er tegund fatnaða, sem er dregin yfir höfuðið til að hylja búkinn. Bolur er yfirleitt án talna, flibba eða vasa og með kringlóttu hálsmáli og stuttum ermum. Ermarnar á stuttermabol hylja axlirnar en hylja ekki olnboga. Stuttermabolur sem er lengri eða styttri en þetta telst ekki stuttermabolur. Stuttermabolir eru yfirleitt gerðir úr bómulla- eða pólýesterþráðum (eða blöndu tveggja). Stuttermabolir eru prjónaðir saman með peysusaumi sem gefur þeim mjúka áferð. Stuttermabolir geta verið skreyttir með texta eða myndum og eru stundum notaðir til auglýsinga.

Stuttermabolir eru fáanlegir handa körlum, konum og börnum og eru vinsælir hjá öllum aldurshópum. Upprunalega voru stuttermabbolir notaðir sem nærföt, en nú eru stuttermabolir stundum eina flíkin á búknum (fyrir utan brjóstahaldara eða nærskyrtu). Nú á dögum eru stuttermabolir stundum notaðir til sjálfstjáningar og auglýsinga.
Víðivellir

**Víðivellir** er bær í Blönduhlíð í Skagafirði, gamalt höfuðból þar sem oft bjuggu höfðingjar, til dæmis ýmsir sýslumenn Skagafjarðarsýslu. 

Kirkja var á Víðivöllum til forna en var aflögð 1765. Dálítill jarðhiti er á tveimur stöðum í landi jarðarinnar og þar var steypt upp sundlaug árið 1937-38 og var notuð til sundkennslu fram yfir 1960 en nýtt eitthvað lengur til sunds.

Eyðibýlið Örlygsstaðir er í landi Víðivalla. Þar var Örlygsstaðabardagi háður 21. ágúst 1238 og er talið að þar hafi barist hátt í þrjú þúsund manns. Minnisvarði um bardagann var afhjúpaður 21. ágúst 1988, 750 árum eftir að hann var háður. 

Á Víðivöllum fór fram síðasta aftaka í Skagafirði 1789. Var þar hálshöggvin kona úr Fljótum sem hafði fætt barn sumarið áður, fyrirkomið því og grafið.

Frá 1809-1842 bjó þar Pétur Pétursson prófastur með Þóru Brynjólfsdóttur konu sinni og þar ólust upp synir þeirra, þeir Jón Pétursson háyfirdómari, Pétur Pétursson biskup og Brynjólfur Pétursson Fjölnismaður, um skeið forstöðumaður íslensku stjórnardeildarinnar í Kaupmannahöfn, oft nefndir Víðivallabræður. Minnisvarði um bræðurna var reistur skammt frá bænum 1998.

Í Íslandsheimsókn Kristjáns konungs 10. sumarið 1936 kom hann við á Víðivöllum ásamt fylgdarliði og borðaði hádegisverð í tjaldi á Víðivallatúni.

## Heimildir
* Hallgrímur Jónasson: *Árbók Ferðafélags Íslands*. Skagafjörður. Ferðafélag Íslands, 1946.
* Hjalti Pálsson (ritstj.): *Byggðasaga Skagafjarðar* IV. bindi. Akrahreppur. Sögufélag Skagfirðinga, 2007. ISBN 978-9979-861-15-7
Ásbirningar

**Ásbirningar** voru ein helsta valdaætt landsins á 12. öld og fram eftir Sturlungaöld. Ríki þeirra var í Skagafirði og síðar austanverðu Húnaþingi og í fáein ár eftir Örlygsstaðabardaga má segja að þeir hafi verið einna valdamesta ætt landsins. 

Ættin var komin í beinan karllegg af landnámsmanninum Öndótti, er bjó í Neðra-Ási í Hjaltadal, en kennd við ættföðurinn Ásbjörn Arnórsson, sem uppi var á 11. öld. Sonarsonur hans, goðorðsmaðurinn Kolbeinn Arnórsson (d. 1166) átti tvo syni, Arnór og Tuma. Sonur Arnórs var Kolbeinn kaldaljós, bóndi á Reynistað, en á meðal barna Tuma voru Kolbeinn Tumason skáld, er átti í hörðum deilum við Guðmund Arason biskup og féll í Víðinesbardaga 1208, Arnór Tumason goðorðsmaður á Víðimýri og Halldóra Tumadóttir, kona Sighvats Sturlusonar á Grund í Eyjafirði.  

Sonur Arnórs, Kolbeinn ungi, sem bjó á Víðimýri, er líklega þekktastur Ásbirninga. Hann tók mjög ungur við leiðtogahlutverkinu og var einn af valdamestu mönnum landsins til dauðadags. Þá tók Brandur Kolbeinsson á Reynistað, sonur Kolbeins kaldaljóss, við sem leiðtogi Ásbirninga en við fall hans í Haugsnesbardaga ári síðar má segja að veldi þeirra hafi liðið undir lok.

## Heimildir
* Magnús Jónsson: *Ásbirningar* (1939). *Skagfirsk fræði*: 1. Sögufélag Skagfirðinga.
Kolbeinn Tumason

**Kolbeinn Tumason** (um 1171 – 9. september 1208) goðorðsmaður á Víðimýri var skagfirskur höfðingi í lok 12. aldar og upphafi þeirrar 13., leiðtogi Ásbirninga og einn valdamesti maður Norðurlands.

Hann var sonur Tuma Kolbeinssonar goðorðsmanns í Ási í Hegranesi og Þuríðar, dóttur Gissurar Hallssonar af ætt Haukdæla. Hann átti mikinn þátt í því að Guðmundur Arason prestur á Víðimýri var kjörinn biskup á Hólum 1201, og hefur sjálfsagt talið að hann yrði sér hliðhollur og leiðitamur en svo fór ekki. Guðmundur vildi gera Hólastól óháðan veraldlegu valdi og varð fljótt úr fullur fjandskapur þeirra. Biskupinn bannfærði Kolbein 1206.

Í september 1208 fóru Kolbeinn, Arnór bróðir hans og Sigurður Ormsson, höfðingi Svínfellinga, til Hóla með sveit manna, og kom þá til bardaga er nefndur hefur verið Víðinesbardagi. Steinar voru einhver helstu vopn Íslendinga í átökum 13. aldar og Kolbeinn fékk stein í ennið sem varð bani hans.

Kolbeinn var skáld gott og fyrir bardagann orti hann sálminn *[[Heyr, himna smiður]]*, sem enn er í íslensku sálmabókinni og er elsti sálmur sem til er á íslensku og raunar elsti sálmur Norðurlanda.

Kona Kolbeins var Gyðríður Þorvarðardóttir og var faðir hennar föðurbróðir Guðmundar biskups. Þau áttu ekki börn. Skömmu eftir að Kolbeinn féll í Víðinesbardaga eignaðist Arnór bróðir hans son er nefndur var eftir honum en alltaf kallaður Kolbeinn ungi.
Víðinesbardagi

**Víðinesbardagi** var orrusta sem háð var 9. september árið 1208 í landi jarðarinnar Víðiness í Hjaltadal, rétt hjá biskupssetrinu á Hólum. Kolbeinn Tumason og Guðmundur biskup Arason höfðu átt í hörðum deilum og Kolbeinn kom til Hóla með 480 manna lið ásamt Arnóri bróður sínum og Sigurði Ormssyni Svínfellingi og krafðist þess að fá afhenta menn úr sveit biskups, sem hann taldi sig eiga sökótt við. Biskupinn neitaði og þá kom til átaka. 

Biskupsmenn voru töluvert færri, en eftir að Kolbeinn fékk stein í höfuðið og höggið reyndist banvænt, hörfuðu aðkomumenn undan.

Fyrir bardagann orti Kolbeinn sálminn *[[Heyr, himna smiður]]*, sem er elsti sálmur sem til er á íslensku.
Arnór Tumason

**Arnór Tumason** (1182 - 1221) goðorðsmaður á Víðimýri var skagfirskur höfðingi á 13. öld, sonur Tuma Kolbeinssonar í Ási og Þuríðar Gissurardóttur. Hann var leiðtogi Ásbirninga eftir að Kolbeinn bróðir hans féll í Víðinesbardaga 1208. Hann hélt áfram deilum við Guðmund biskup Arason og neyddist biskup til að flýja Hóla, var á hrakningi um landið næstu árin og hraktist síðan til Noregs þar sem hann var í nokkur ár. Hann kom aftur til Íslands 1218 en Arnór fór til Hóla, tók biskupinn höndum og hafði hann í haldi í heilt ár.

Arnór fór til Noregs haustið 1221 ásamt konu sinni, Ásdísi Sigmundardóttur, bróðurdóttur Sigurðar Ormssonar Svínfellings, og tveimur yngstu börnum þeirra, Kolbeini unga og Arnbjörgu, sem síðar giftist Órækju syni Snorra Sturlusonar. Eldri dætur þeirra voru Sigríður, kona Böðvars Þórðarsonar á Stað og móðir Þorgils skarða, og Herdís, kona Böðvars Þórðarsonar í Bæ. Arnór veiktist í Noregi og dó um jólin 1221.
Tumi Sighvatsson

**Tumi Sighvatsson eldri** (1198 – 4. febrúar 1222) var elsti sonur Sighvatar Sturlusonar og Halldóru Tumadóttur. 

Þegar Sighvatur flutti til Eyjafjarðar frá Sauðafelli í Dölum skildi hann næstelsta soninn, Sturlu, eftir þar og gerði hann að héraðshöfðingja. Tumi vildi fá mannaforráð líka en faðir hans neitaði. Þá fór Tumi til Hóla haustið 1221 og hrakti Guðmund Arason biskup af staðnum. Guðmundur og menn hans fóru þá út í Málmey og dvöldu þar við rýran kost. Snemma árs 1222 komu menn biskups til Hóla að næturlagi, lögðu eld í bæjarhúsin og náðu Tuma á sitt vald, léku hann illa og drápu að lokum. Sagt er að biskupi hafi líkað þetta illa enda höfðu biskupsmenn þar með kallað yfir sig hefnd Sturlunga. Guðmundur flúði með menn sína til Grímseyjar en það dugði skammt því þeir Sighvatur og Sturla komu þangað um sumarið og hefndu fyrir víg Tuma, felldu biskupsmenn marga, handtóku svo Guðmund og sendu í útlegð.

Tumi virðist hafa verið ofstopamaður og safnað um sig fylgisveinum af svipuðum toga og í Sturlungu segir: „... lagðist sá orðrómur á að enginn flokkur hefði verið jafn óspakur og sá er fylgdi Tuma Sighvatssyni og svo sjálfur hann.“
Íslandít

**Íslandít** er tegund af járnríku ísúru gosbergi. Nafnið var búið til í kringum árið 1960 af breska jarðfræðingnum Ian Carmichael sem vann að doktorsritgerð um Þingmúla-eldstöðina í Skriðdal. Íslandít er fremur dökkt, stundum alveg svart og glerkennt, þétt og lítið um blöðrur í því. Einnig getur það verið með rauðleitum blæ vegna oxunar. Ef slegið er í grjótið klingir það með skærum hljómi. Styrkur járns í íslandíti fer vaxandi með auknum styrk kísiloxíðs (SiO2) öfugt við bergsyrpur á meginlöndunum.

## Heimildir
* 
*
Öndóttur kráka Erlingsson

**Öndóttur** kráka Erlingsson var landnámsmaður í Skagafirði. Hann lenti skipi sínu í Kolbeinsdalsárósi (Kolkuósi) og keypti land af Sleitu-Birni Hróarssyni, frá Gljúfurá út að Kolku, og tók landnám hans yfir utanverða Viðvíkursveit og neðstu bæina í Hjaltadal.

Öndóttur bjó í Viðvík en Þorvarður Spak-Böðvarsson, sonarsonur hans, bjó í Ási (Neðra-Ási) í Hjaltadal og byggði þar kirkju árið 984 ef marka má frásögn Kristni sögu og er það þá fyrsta kirkja sem reist var á Íslandi. Ásbirningar voru afkomendur Öndótts í beinan karllegg.

## Heimildir

* 
*
Kolbeinn Sigmundarson

**Kolbeinn Sigmundarsson** var landnámsmaður í Skagafirði. Frásögn Landnámabókar um mörk landnáms hans eru óljós og í rauninni virðist hann samkvæmt henni hafa numið sama svæði og Sleitu-Björn. Líklegt er talið að í rauninni hafi hann numið allan ofanverðan Kolbeinsdal og Hjaltadal en síðar látið Hjalta Þórðarsyni Hjaltadalinn eftir.

Um landnámsjörð hans er ekki vitað. Móðir hans var systir Þorsteins svarfaðar, landnámsmanns í Svarfaðardal. Í Svarfdæla sögu segir að Kolbeinn hafi brotið skip sitt við Kolbeinsey og farist þar og hafi eyjan hlotið nafn af honum.

## Heimildir

* 
*
Hjalti Þórðarson

**Hjalti Þórðarson** var landnámsmaður í Skagafirði. Hann nam "Hjaltadal að ráði Kolbeins", segir í Landnámabók. Kolbeinn Sigmundarson hefur því látið honum eftir ofanverðan Hjaltadal, sem hann hafði sjálfur fengið hjá Sleitu-Birni, en haldið sjálfur Kolbeinsdal. Hjalti bjó á Hofi.

Sagt er að synir hans hafi haldið föður sínum veglegustu erfidrykkju sem haldin hefur verið á Íslandi og þar hafi verið tólf hundruð boðsgestir og allir virðingarmenn leystir út með gjöfum. Í Landnámu segir einnig frá því að Hjaltasynir fóru vestur á Þorskafjarðarþing en þegar þeir gengu til þings voru þeir svo glæsilega búnir að menn héldu að sjálfir Æsir væru þar á ferð.

Sonarsonur Hjalta var Þorbjörn öngull, banamaður Grettis.

## Heimildir

*
Höfða-Þórður Bjarnarson

**Höfða-Þórður Bjarnason** var landnámsmaður í Skagafirði og segir í Landnámabók að hann hafi verið sonur "Bjarnar byrðusmjörs, Hróaldssonar hryggs, Bjarnarsonar járnsíðu, Ragnarssonar loðbrókar". Hann nam Höfðaströnd frá Hofsá og út að Hrolleifsdalsá í Sléttuhlíð og bjó á Höfða.

Í Landnámu er sagt að Þorgerður kona Þórðar hafi verið dótturdóttir Kjarvals Írakonungs og eru nöfn ellefu sona þeirra og átta dætra talin upp.

Á milli landnáma Sleitu-Bjarnar og Höfða-Þórðar, eins og þeim er lýst í Landnámabók, er eyða sem tekur yfir hálfan Unadal og hálfan Deildardal. Líkur hafa verið leiddar að því að þarna hafi verið sérstakt landnám sem gleymst hafi í upptalningunni, enda er talað um Una í Unadal á öðrum stað í Landnámu.

## Heimildir

* 
*
Hrolleifur mikli Arnhallsson

**Hrolleifur mikli** var landnámsmaður í Skagafirði. Hann var bróðursonur Sæmundar suðureyska, landnámsmanns í Sæmundarhlíð. Hrolleifur kom að sögn Landnámabókar ásamt móður sinni, sem hét Ljót, til hafnar í Borgarfirði en þar var land allt fullnumið svo að þau fóru norður í land og gátu hvergi á leiðinni fundið ónumið land fyrr en í Skagafjörð kom. Sæmundur vísaði þeim út á Höfðaströnd til Höfða-Þórðar og Hrolleifur fékk hluta af landnámi hans, Hrolleifsdal sunnanverðan.

Hrolleifur stóð þó ekki lengi við því að hann lenti í átökum út af kvennamálum, drap son nágranna síns og var gerður héraðsrækur. Sæmundur frændi hans sendi hann þá til vinar síns, Ingimundar gamla á Hofi í Vatnsdal. Hrolleifur lenti þar í deilum við syni Ingimundar út af veiði í Vatnsdalsá en er Ingimundur, sem orðinn var gamall og blindur, ætlaði að ganga á milli skaut Hrolleifur spjóti í gegnum hann. Synir Ingimundar eltu Hrolleif uppi og drápu hann.

## Heimildir

* 
* 
* Ingimundur gamli og Hrolleifur hinn mikli
Stapi

**Stapi** eða **móbergsstapi** er sérstök gerð eldfjalla sem myndast í eldgosi undir jökli eða íshellu. Gosefnin hlaðast upp í því rými sem bráðnar undan hita gossins. Fyrst um sinn hleðst upp gjóska og bólstraberg en þegar gosið hefur hlaðið sig upp fyrir mörk jökulsins og gosrásin einangrast frá vatninu hefst hraungos. Þegar jökullinn hverfur stendur eftir reisulegt kringlótt fjall með bröttum hamrabrúnum og lítilli dyngju á annars flötum toppi.

Að minnsta kosti fjörutíu stapar eru á Íslandi. Þeir mynduðust á kuldaskeiðum ísaldar en ekki er vitað til þess að slíkur hafi myndast undir núverandi jöklum landsins. Þekktasti stapi landsins er Herðubreið í Ódáðahrauni en Eiríksjökull er sá stærsti.

## Heimildir
* 
* 

## Tengt efni
*Eldkeila
*Dyngja
Sleitu-Björn Hróarsson

**Sleitu-Björn Hróarsson** var landnámsmaður í Skagafirði. Hann nam land frá Gljúfurá (nefnd Grjótá í Landnámabók en það er talin ritvilla) út að Deildará (nú Grafará á Höfðaströnd). Þetta var mjög stórt landnám og náði yfir hálfa Viðvíkursveit, Hjaltadal, Kolbeinsdal, Óslandshlíð og hluta af Höfðaströnd og Deildardal. Sleitu-Björn hefur því verið einn af fyrstu landnámsmönnum í Skagafirði og síðar fengu þrír aðrir landnámsmenn, þeir Öndóttur, Kolbeinn Sigmundarson og Hjalti Þórðarson, hluta af landnámi Sleitu-Bjarnar. Hann bjó á Sleitu-Bjarnarstöðum, sem nú heita Sleitustaðir.

Margir telja að Sleitu-Björn sé sami maður og Sléttu-Björn, landnámsmaður í Saurbæ, og hafi Sleitu-Björn þá yfirgefið landnám sitt í Skagafirði og flutt sig vestur en aðrir segja að hér sé um tvo menn að ræða og benda meðal annars á að sagt er frá niðjum beggja og er ekkert sameiginlegt með þeim upptalningum. Auk þess bjuggu niðjar Sleitu-Bjarnar í Skagafirði og Þorvarður Spak-Böðvarsson í Neðra-Ási var dóttursonur hans.

## Heimildir

* 
*
Ingibjörg Sturludóttir

**Ingibjörg Sturludóttir** (f. 1240) var dóttir Sturlu Þórðarsonar sagnaritara og Helgu Þórðardóttur konu hans. Faðir hennar og Gissur Þorvaldsson ákváðu sumarið 1253 að hún skyldi giftast Halli, elsta syni Gissurar, sem líklega var þá átján ára, til að tryggja sættir Sturlunga og Haukdæla. Brúðkaup þeirra var haldið á Flugumýri 18. október 1253 en er veislunni var lokið og flestir gestir farnir heim komu óvinir Gissurar og brenndu bæinn. Hallur brúðgumi, bræður hans báðir og móðir þeirra fórust í Flugumýrarbrennu en Ingibjörg bjargaðist naumlega því einn brennumanna, Kolbeinn grön Dufgusson, sem var frændi hennar, sótti hana inn í eldinn og bar hana til kirkju.

Ingibjörg giftist síðar (9. nóvember 1259) Þórði Þorvarðarsyni í Saurbæ í Eyjafirði.
Rauðhólar

**Rauðhólar** eru þyrping gervigíga við Elliðavatn í útjaðri Reykjavíkur og tilheyra Heiðmerkursvæðinu. Gervigígarnir mynduðust fyrir um 5200 árum þegar Elliðaárhraun rann yfir votlendi og út í vatn sem fyrir var. Hvellsuða í vatninu undir glóandi hrauninu, gufusprengingar og gufugos mynduðu gjallgíga á yfirborði hraunsins. Upphaflega voru gígarnir um 80 talsins en hefur fækkað síðustu áratugi sökum efnistöku. Mestur hluti efnisins var nýttur í Reykjavíkurflugvöll á tímum heimstyrjaldarinnar síðari. Rauðhólar hafa verið friðlýstir frá árinu 1961 og fólkvangur frá árinu 1974.

## Tengt efni
* Heiðmörk
* Leitahraun
* Rauðhólaskáli

## Tenglar
*Hvernig mynduðust Rauðhólar? - Vísindavefurinn

## Heimild
* 
*
Les Paul

**Lester William Polsfuss**, þekktur sem **Les Paul** (fæddur 9. júní 1915 í Waukesha, Wisconsin, lést 13. ágúst 2009 í White Plains, New York) var bandarískur tónlistarmaður og uppfinningamaður. Hann þróaði rafmagnsgítara sem nutu mikilla vinsælda og margir rokktónlistarmenn tóku ástfóstri við. Hann var jafnframt áhrifamikill í hljóðritun og er einn upphafsmanna hljóðsetningar.

Hann var 94 ára gamall þegar hann dó úr lungnabólgu.

## Heimildir
H-dagurinn

**H-dagurinn** þann 26. maí 1968 er dagurinn sem umferð á Íslandi færðist af vinstri akrein yfir á þá hægri. Breytingin gerðist klukkan 6 árdegis.

Forsagan er sú að Alþingi ályktaði svohljóðandi þann 13. maí 1964:
*„Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta hefja hið allra fyrsta undirbúning að því, að upp verði tekinn hægri handar akstur hér á landi.“*

Umferðarnefnd var falið að sjá um undirbúninginn. Heildarkostnaður nam rúmlega 33 milljónum króna vegna strætisvagna og 12 milljónum króna vegna umferðarmannvirkja. 1662 skiltum um allt land var skipt út aðfararnóttina sjálfa og höfðu þá alls 5727 skilti verið færð til.

Eina slysið vegna breytinganna þann dag var drengur á hjóli sem fótbrotnaði.

## Heimildir
MGMT

**MGMT**, hét upprunalega „The Management“ („The Management“ var notað af annarri hljómsveit og þess vegna var heitið stytt í „MGMT“), er bandarískur dúett frá Brooklyn í New York sem samanstendur af Ben Goldwasser og Andrew VanWyngarden. Þeir voru upprunalega skráðir hjá Cantora Records, en núna eru þeir skráðir hjá Columbia Records/Red Ink/Sony árið 2006. 

Þann 5. október 2007 tilkynnti tónlistartímaritið Spin.com að MGMT væri „hljómsveit dagsins“. Þann 14. nóvember 2007 nefndi tímaritið *[[Rolling Stone]]* MGMT sem topp 10 „Artist to Watch“ ársins 2008. Hljómsveitin fékk 9. sæti í *Sound of 2008 top 10* könnuninni af BBC. Þeir voru líka nefndir mest spilaðasta hljómsveit ársins 2008 á Last.fm vefsíðunni.

Í október 2007 var gefið út fyrsta plata eftir hljómsveitinni *[[Oracular Spectacular]]* sem vann 12. sæti á breska vinsældalistanum og 6. sæti á ástralska vinsældalistanum. *[[NME]]* nefndi hana besta plata ársins 2008.

## Oracular Spectacular (2005-2009)

Fyrsta plata MGMT er *Oracular Spectacular*. *Oracular Spectacular* hefur skotið hljómsveitinni MGMT upp á stjörnuhimininn. 

Í tónlistardómi Rjómans, íslensks vefrits um tónlist, segir að *Oracular Spectacular* er ein af þessum fágætu plötum sem hreinlega kalla á að vera spilaðar aftur og aftur." Íslenska rokk útvarpstöðin Xið-977, valdi Oracular Spectacular sem plötu vikunnar þann tuttugasta og annan apríl, árið 2008.

Jónsi, úr hljómsveitinni Sigur Rós, tók þekju á laginu *[[Time to Pretend]]*. Lagið er að finna á plötu MGMT, *Oracular Spectacular*. Jónsi flutti þekjuna í þættinum Live Lounge, á útvarpstöðinni BBC Radio 1. 

## Congratulations (2009-2011)

*Congratulations*, er seinni plata MGMT. Platan *Congratulations* er blanda af mörgum tónlstarstefnum, eins og sækadeliku, mod-rokks, freak-folk, 80’s nýbylgju og pönks. 

*Congratulations* hefur hlotið lof íslenskra gagnrýnenda. Í tónlistardómi Rjómans, segir að "*Congratulations* er hálfgerð rússibanareið þar sem óvæntar beygjur, hringsnúningar, dýfur, hólar og hæðir kasta hlustandanum til og frá". Rjóminn gefur plötunni *Congratulations* í einkunn 4 af 5 mögulegum.  Rjóminn valdi jafnframt lag af plötunni Congratilations, "Song for Dan Treacy" á lista 10 bestu erlendu lögin 2010.
Umsögn Popplands, þátt Rásar eitt um popptónlist, er á svipaða leið. Poppland valdi plötuna, *Congratulations*, sem erlenda plötu vikunnar, þann þriðja maí árið 2010.

Ekki eru þó allir sammála íslensku tónlistarspekingunum á vefritinu Rjómanum, og í útvarpsþættinum Popplandi. Í yfirlýsingu frá MGMT, þá báðust þeir afsökunar á plötu sinni, *Congratutions*. Forsprakkar sveitarinnar, þeir Andrew VanWyngarden og Ben Goldwasser segja að platan innihaldi enga smelli, og þeir séu hissa á að plötufyrirtæki þeirra, Sony/Columbia hafi leyft þeim að gefa plötuna út. 

## Breiðskífur
*Oracular Spectacular (2007)
*Congratulation (2010)
*MGMT (2013)
*Little Dark Age (2018)
*11•11•11 (2022)
*Loss of Life (2024)

## Heimildir
Pólýkarbónat

**Pólýkarbónat** eða PC er hitaþolið og höggþolið plastefni. Það er hitadeigt plast og fjölliða.
## Tengill

* Plastefni
Hitadeigt plast

**Hitadeigt plast** er hart plastefni sem  er hægt að mýkja með hita og móta aftur og aftur, ólíkt hitaföstu plasti sem harðnar við hita og er ekki hægt að mýkja upp aftur nema með því að eyðileggja það.
Granít

**Granít** er stórkornótt tegund af súru djúpbergi. Helstu frumsteindir þess eru kvars og feldspat og innan við 10% bergsins eru dökkar steindir. Granít getur verið allt frá því að vera bleikt til dökkgrátt og jafnvel svart. 

Sökum þéttleika og hörku þess er granít vinsælt sem iðnaðargrjót. Meðalþéttleiki þess er 2,75 g/sm3.

Bergtegundin finnst aðeins á einum stað á Íslandi eða í Slaufrudal í Lóni, austan Hafnar í Hornafirði. Það er ljóst yfirlitum eins og granófýr en grófara.
Tungnafellsjökull

**Tungnafellsjökull** er jökull og eldstöð norðvestur af Vatnajökli. Hæsti tindur Tungnafellsjökuls heitir Háhyrna og er um 1.540 metra yfir sjávarmáli. Jökullinn er um 48 ferkílómetrar. Eldstöðin er hluti af Bárðarbungu eldstöðvarkerfinu.

## Tilvísanir
Jöklar á Íslandi

**Jöklar á Íslandi** þekja nú  um 11% af flatarmáli landsins (um 11.400 km2 af 103.125 km2). Vatnajökull, stærsti jökull Evrópu utan heimskautasvæða, þekur um 8% landsins. Stærstu jöklana er að finna á sunnanverðu landinu og í miðju þess. Ástæðan er sú að þar er meiri úrkoma en norðanlands. Áætlað er að um 20% heildarúrkomu á Íslandi falli á jöklana. Ásýnd jöklanna breytist hratt og stór hluti þeirra eru skriðjöklar. Allir íslenskir jöklar eru þíðjöklar.

## Helstu jöklar Íslands
 

Þessir þrettán stærstu jöklar Íslands eru um 11.181 km2 að flatarmáli en allir jöklar landsins eru um 11.400 km2.
Jöklar á Tröllaskaga þekja um 150 ferkílómetra.

## Afkoma jökla á Íslandi
Talið er að síðasta kuldaskeiði ísaldar hafi lokið fyrir um 10 þúsund árum og hlýskeið gengið í garð. Líklega var Ísland alveg jökullaust (eða því sem næst) fyrir 9 þúsund árum. Tímabilið frá þeim tíma og þar til fyrir 2.500 árum einkenndist af mjög mildu veðurfari. Fyrir 2.500 árum kólnaði í veðri og núverandi jöklar tóku að myndast. Jöklarnir hafa sennilega náð hámarki um aldamótin 1900 en hafa síðan þá dregist hratt saman.

Frá árinu 1995 hafa jöklarnir dregist enn frekar saman. Til dæmis hefur Vatnajökull rýrnað að meðaltali um 4 km3 á ári sem samsvarar því að allur jökullinn þynnist um hálfan metra árlega. Spáð hefur verið að jöklarnir munu halda áfram að hopa ört á þessari öld og afrennsli þeirra aukast til muna á fyrri hluta aldarinnar, en nú kemur um 20% árrennslis úr jöklum. Þessi farglosun mun valda landrisi, einkum á suðausturhluta landsins, en einnig hefur verið spáð fyrir um hækkandi stöðu sjávar. Landris ku ekki munu verða á suðvesturlandi vegna landsigs sem hefur orðið þar.

## Eldur og ís
Margir íslensku jöklanna liggja yfir eldstöðvum. Grímsvötn og Bárðarbunga eru til dæmis stórar eldstöðvar undir Vatnajökli. Askja Grímsvatna er um 100 km2 og askja Bárðarbungu um 60 km2. Eldgos undir jöklum verða oft á tíðum í kjölfar jökulhlaupa en jökulhlaupin losa um þrýsting á eldstöðinni. Stundum er atburðarásin í hina áttina þar sem eldgos kemur af stað jökulhlaupi. Ein helsta vá vegna jökulhlaupa á Íslandi er hlaup úr Mýrdalsjökli vegna eldgoss í Kötlu en þaðan hafa einnig runnið stærstu hlaup Íslandssögunnar. Sumir jöklar eru yfir jarðhitasvæðum og bráðnar því stöðugt af þeim.

Þau fjöll sem myndast í eldgosum undir jökli nefnast móbergsstapar. Stapar eru mun hærri og reisulegri en dyngjur sem myndast við gos á jökullausu svæði. Um 40 móbergsstapar eru á Íslandi. Eiríksjökull er stærsti stapi landsins.

## Lesefni
*Helgi Björnsson: Jöklar á Íslandi. Reykjavík 2009

## Tilvísanir




## Tengill
* Geographic Names of Iceland's Glaciers: Historic and Modern
Þórisjökull

**Þórisjökull** er jökull og stapi suðvestur af Langjökli. Hæsti tindur jökulsins er um 1.350 metra yfir sjávarmáli. Jökullinn er um 32 ferkílómetrar.

Fjallið Ok er norðvestan við jökulinn en á milli Oks og Þórisjökuls liggur Kaldidalur, forn þjóðleið. Þórisdalur er á milli Þórisjökuls og Geitlandsjökuls.

## Tilvísanir
Nýi stíllinn keisarans

***Nýi stíllinn keisarans*** (enska: *The Emperor's New Groove*) er bandarísk Disney-kvikmynd frá árinu 2000.

## Talsetning

## Tenglar
* 
* 
## Tilvísanir
Þrándarjökull

**Þrándarjökull** er jökull á Austurlandi. Hæsti tindur jökulsins er um 1.236 metra yfir sjávarmáli. Jökullinn er um 22 ferkílómetrar.

Þrándarjökull er í 20 kílómetra fjarlægð frá Vatnajökli í austurátt.

## Tilvísanir
Víðimýri

**Víðimýri** er bær í Skagafirði, fyrir sunnan og ofan Varmahlíð, og tilheyrði Seyluhreppi áður. Bærinn er gamalt höfuðból og var í lok 12. aldar og á 13. öld bústaður helstu höfðingja héraðsins af ætt Ásbirninga, frá Kolbeini Tumasyni til Kálfs sonar Brands Kolbeinssonar, sem vitað er að bjó þar 1262. Á 17. og 18. öld var jörðin löngum sýslumannssetur. Víðimýri hefur nú verið skipt niður í átta eða níu sjálfstæðar jarðir.

Snorri Sturluson lét eftir því sem segir í Sturlungu gera virki á Víðimýri um 1220 og mátti að sögn sjá menjar þess fram á 20. öld en þá var allt sléttað. Kirkja hefur sennilega verið á Víðimýri frá því um eða eftir kristnitöku og frægastur presta þar fyrr á öldum er Guðmundur Arason, síðar biskup. Núverandi kirkja var reist 1834. 

Á fyrstu áratugum 20. aldar reyndu bæði sóknarbörn og kirkjuyfirvöld að fá bóndann á Víðimýri, Steingrím Arason, til að rífa kirkjuna og byggja nýja en hann vildi það ekki og árið 1934 keypti Þjóðminjasafnið kirkjuna. Síðan þá hefur hún verið endurbætt mikið og þykir gersemi og frábært sýnishorn af gamalli íslenskri byggingarhefð. Kirkjan er úr torfi og timbri og var það Jón Samsonarson alþingismaður sem sá um smíði hennar.

## Heimildir
Torfajökull

**Torfajökull** er eldstöðvakerfi og jökull norðan við Mýrdalsjökul og sunnan við Þórisvatn. Hæsti tindur Torfajökuls er um 1.190 metra hár. Jökullinn er um 15 ferkílómetrar.

Torfajökulssvæðið er mesta ríólítsvæði á Íslandi og næstmesta háhitasvæði á eftir Grímsvötnum. Á svæðinu er stærsta askja landsins. Torfajökull gaus síðast um árið 1480 en einnig er vitað af gosi árið 872. Hrafntinnuhraun myndaðist í gosinu um 872 en súru hraunin við Landmannalaugar, Námshraunin og Laugahraun mynduðust í gosinu árið 1477.

Talið er að Torfajökull gæti verið næsti jökull á Íslandi sem hverfur vegna loftslagsbreytinga. Fyrsti jökullinn sem hvarf á sögulegum tíma var Ok.

## Tengt efni
* Jarðhitasvæði Íslands
* Kaldaklofsjökull
* Eldstöðvakerfi á Íslandi

## Tenglar
* Hvert er stærsta þekkta sprengigos í Torfajökli? 

## Tilvísanir
Tindfjallajökull

**Tindfjallajökull** er jökull á sunnanverðu Íslandi beint norður af Eyjafjallajökli. Jökullinn er um 19 km2 að flatarmáli. Hæsti tindur Tindfjallajökuls er Ýmir sem er 1.462 metra hár og dregur nafn sitt af jötninum Ými í norrænni goðafræði. Tindfjallajökull er eldkeila. Um 5 km breið askja er við jökulinn sem myndaðist í sprengigosi fyrir um 54.000 árum. Hann er kenndur við Tindfjöll sem eru nokkrum kílómetrum sunnar.

## Eldstöðvakerfi
Tindfjallajökull er bæði megineldstöð og ein af 41. eldstöðvakerfum á Íslandi.

## Tilvísanir
Reynistaður

**Reynistaður** áður **Staður í Reynisnesi** er bær í Skagafirði. Reynistaður er gamalt höfðingjasetur. Þorfinnur karlsefni var frá Reynistað og bjó þar um tíma með konu sinni Guðríði Þorbjarnardóttur eftir að þau sneru aftur frá Vínlandi. Staður var á Sturlungaöld eitt af höfuðbólum Ásbirninga. Þar bjó Kolbeinn kaldaljós, einnig nefndur Staðar-Kolbeinn, og síðan sonur hans Brandur Kolbeinsson.  

Gissur Þorvaldsson eignaðist Reynistað síðar og má ef til vill segja að þar hafi þá orðið jarlssetur, því að Gissur hafði fengið jarlsnafnbót. Gissur gaf Reynistað til stofnunar nunnuklausturs. Hann dó 1268 en Reynistaðarklaustri var þó ekki komið á fót fyrr en 1295 og starfaði þar til siðaskipta. Þá var klaustrið lagt niður en nunnurnar fengu að vera þar áfram til æviloka. Engar rústir eða aðrar sýnilegar menjar um klaustrið er að finna á Reynistað en nokkur örnefni tengd klaustrinu eru þar.

Klaustrið eignaðist fjölda jarða sem komust í eigu konungs eftir siðaskipti en umboðsmenn hans önnuðust umsjón þeirra og kölluðust klausturhaldarar. Margir þeirra bjuggu á Reynistað og má nefna:

* Odd Gottskálksson lögmann
* Feðgana Sigurð Jónsson (d. 1602) og Jón Sigurðsson lögmann (d. 1635)
* Jens Spendrup sýslumann
* Halldór Vídalín Bjarnason, föður Reynistaðarbræðra, sem bjó á Reynistað 1768–1800 og ekkju hans, Ragnheiði Einarsdóttur, sem var klausturhaldari 1803–1814
* Einar Stefánsson stúdent, afa Einars Benediktssonar skálds

Þegar gamli bærinn á Reynistað var rifinn 1935 var bæjardyraportið látið standa en það er með stafverksgrind af þeirri gerð sem tíðkaðist hér á 18. öld. Það var seinna flutt til og byggð við það steinsteypt skemma en árið 1999 var portið reist nálægt upphaflegum stað og hlaðnir að því torfveggir og torf sett á þakið. Það er nú friðað og í vörslu Þjóðminjasafnsins.

Kirkja hefur verið á Reynistað frá fornu fari og var núverandi kirkja, sem er úr timbri, vígð 1870. Hún er nú friðuð. Sagt er að Gissur jarl sé grafinn undir gólfi kirkjunnar.

## Tengt efni

* Reynistaðarbræður
* Reynistaðarkirkja
* Reynistaðarklaustur

## Tilvísanir

## Heimildir
* Ögmundur Helgason: Smáræði um Gissur jarl dauðan. *Skagfirðingabók* 4, Rvík 1969:122–123.
Vallalaug

**Vallalaug** er heit uppspretta í landi Ytra-Vallholts í Vallhólmi í Skagafirði. Laugin er miðsvæðis í héraðinu og þar var samkomustaður og stundum þingstaður fyrr á öldum. Þar var Sturla Sighvatsson með menn sína fyrir Örlygsstaðabardaga 1238 og stundum er getið um að menn hafi komið saman við Vallalaug. Seinna var þar þriggja hreppa þing (fyrir Akrahrepp, Seyluhrepp og Lýtingsstaðahrepp) og kemur þingstaðurinn oft við sögu í gömlum dómum og öðrum heimildum. Seinast mun hafa verið þingað við Vallalaug um miðja 18. öld.

Laugin má nú heita horfin þar sem hún var virkjuð til hitaveitu. Ógreinilegar tóftir eru nálægt lauginni, líklega af gömlum búðum.

## Tilvísanir

## Heimildir
* Hjalti Pálsson (ritstj.): *Byggðasaga Skagafjarðar* II. bindi. Staðarhreppur - Seyluhreppur. Sögufélag Skagfirðinga, 2001. ISBN 978-9979-861-10-2
Neðribyggð

**Neðribyggð** er byggðarlag í Skagafirði og var áður hluti af Lýtingsstaðahreppi. Sveitin liggur meðfram Svartá og nær fram að Mælifellsá, samhliða Efribyggð, sem er nær fjöllunum. Þar eru þessir bæir frá fornu fari, taldir frá norðri til suðurs: 

* Daufá 
* Gilkot (nú Steintún)
* Nautabú
* Reykjavellir 
* Saurbær og 
* Skíðastaðir.
 
Allmörg nýbýli og smábýli hafa verið byggð í sveitinni á síðari árum og á nýbýlinu Varmalæk úr landi Skíðastaða var lengi verslun og vísir að svolitlu þorpi.

Óvíst er hver nam land á Neðribyggð því Landnámabók greinir ekki frá því en þess hefur verið getið til að byggðin hafi annaðhvort verið hluti af landnámi Álfgeirs, sem nam Efribyggð, eða að hún hafi verið landnám Þorviðar, sem virðist samkvæmt Landnámu hafa numið sama land og Vékell hamrammi.
Fremribyggð

**Fremribyggð** er byggðarlag í framanverðum Skagafirði og tilheyrði áður Lýtingsstaðahreppi. Nafnið er þó sjaldan notað nú á tímum.

Fremribyggð tekur við af Neðribyggð sunnan við Mælifellsá og liggur meðfram Svartá. Þar eru nokkrir bæir, meðal annars prestssetrið Mælifell. Landnámsmaðurinn Vékell hamrammi nam land á Fremribyggð og bjó á Mælifelli. Raunar er Þorviður nokkur einnig sagður hafa numið þetta svæði.
Þorviður

**Þorviður** var landnámsmaður í Skagafirði. Landnám hans var í Lýtingsstaðahreppi en óljóst er hvar því að samkvæmt Landnámabók virðast þeir hafa numið sama svæði, milli Mælifellsár og Giljár (nú Gljúfurár), hann og Vékell hamrammi. Þess hefur verið getið til að Þorviður hafi numið Neðribyggð alla eða mestalla, en í Landnámabók er ekkert sagt um hver nam þá sveit. Hugsanlegt er líka að Þorviður hafi numið landið á undan og yfirgefið það en Vékell hafi síðan numið það að nýju.

## Heimildir

* 
*
Tungusveit (Skagafirði)

**Tungusveit** er byggðarlag í Skagafirði og mun nafnið áður hafa náð yfir mestallan Lýtingsstaðahrepp, en nú nær það einungis yfir tunguna sem er á milli Héraðsvatna og Svartár, frá Vallhólmi fram að mynni Svartárdals og Vesturdals. Tungan er oft kölluð Reykjatunga, eftir kirkjustaðnum Reykjum í Tungusveit. Hún er löng og mjó og þar er fjöldi bæja.

## Tilvísanir
Lögtún

**Lögtún** er bær í sveitarfélaginu Frosta eða Frostu í Norður-Þrændalögum, í grennd við staðinn þar sem Frostaþing var háð. Ekki er vitað hvort nafnið var í eintölu eða fleirtölu, og sumir fræðimenn hafa giskað á að hin forna nafnmynd hafi verið *Lagatún*, en *Lögtún* er hliðstætt nafn og *Lögberg*. 

**Lögtúns-kirkja** er forn steinkirkja við bæinn Lögtún. Talið er að lögbókin með Frostaþingslögunum hafi verið geymd í kistu í kirkjunni, og einnig signet lögmannsins. Í kirkjunni er altaristafla sem var skorin út 1652, og máluð 1655.

Samkvæmt Frostaþingslögunum var kirkja hér skömmu fyrir 1200, og líklega mun fyrr. Núverandi steinkirkja er talin byggð um eða eftir 1500, en hún gæti þó verið mun eldri að stofni til. Hún var aðalkirkja byggðarlagsins fram til 27. desember 1862, þegar ákveðið var að byggja nýja kirkju við Presthús (Frosta kirke). Sú kirkja var vígð 24. október 1866.

Gamla kirkjan var árið 1903 afhent Fornminjafélaginu í Noregi (Fortidsminneforeningen) gegn því að henni yrði haldið við. Nú er hún opin ferðamönnum á sumrin, og einnig notuð fyrir brúðkaup, skírnir og annað tilfallandi helgihald, auk tónleika.
Hrosskell (landnámsmaður)

**Hrosskell** var landnámsmaður í framanverðum Skagafirði, nam Svartárdal og bjó á Írafelli (áður Ýrarfelli). Í Landnámabók segir að hann hafi numið Svartárdal og Ýrarfellslönd en Írafell telst nú til Svartárdals, hvað sem áður hefur verið. Þetta svæði var upphaflega hluti af landnámi Eiríks Hróaldssonar en hann lét Hrosskeli eftir hluta þess.

Hrosskell sendi Roðrek þræl sinn í landkönnunarferð suður Mælifellsdal en hann fór ekki nema skammt suður á bóginn. Nágrönnum hans, Vékeli hamramma og Rönguði sendimanni Eiríks í Goðdölum, tókst mun betur upp við landaleitina.

## Heimildir

* 
*
Eiríkur Hróaldsson

**Eiríkur Hróaldsson** var landnámsmaður í innsveitum Skagafjarðar. Hann nam land neðan frá Gljúfurá og Svartá, Svartárdal, Vesturdal og Reykjatungu og samkvæmt Landnámabók einnig Austurdal en það stangast þó á við það sem segir um landnám Önundar þar. Landnámið er mjög stórt og fengu aðrir landnámsmenn síðar hluta þess. Í Landnámabók segir að hann hafi numið Goðdali alla. Nafnið Goðdalir er nú eingöngu bæjarnafn en virðist í Landnámu notað um alla dalina þrjá.

Eiríkur bjó á Hofi í Goðdölum (nú Hofi í Vesturdal). Hann sendi þræl sinn sem Rönguður hét suður á fjöll að kanna landið. Rönguður fór suður með Blöndukvíslum og upp á Kjöl og fann þar mannsspor sem lágu sunnan að. Þá áttaði hann sig á að þarna væri hægt að komast milli landshluta. Má því segja að Rönguður hafi fundið Kjalveg fyrstur manna.

## Heimildir

* 
*
Kvennalandslið Íslands á EM 2009

**[[Kvennalandslið Íslands í knattspyrnu]]** tók þátt í EM 2009, úrslitakeppni Evrópumótsins í knattspyrnu landsliða kvenna.

## Leiðin á EM
Landsliðið varð í öðru sæti í riðli 3 og fór því í umspil við Íra sem það vann. Þar með tryggði landsliðið sér sæti í úrslitakeppninni sem er haldin í Finnlandi.

Á meðan á undankeppninni stóð fylgdu Þóra Tómasdóttir og Hrafnhildur Gunnarsdóttir þeim eftir og tóku upp heimildarmyndina *[[Stelpurnar okkar]]* sem var frumsýnd 14. ágúst 2009 í Háskólabíói.

### Undankeppnin – Riðill 3 – Leikir Íslands

### Lokastaðan í riðli 3

### Umspil

## Úrslitakeppnin
Þann 5. ágúst 2008 var tilkynnt hvaða 22 leikmenn yrðu í leikmannahópi Íslands í úrslitakeppninni. Nokkrir leikmenn sem leikið höfðu í undankeppninni höfðu forfallast vegna meiðsla og komust því ekki með.

### Landsliðshópurinn
***Markmenn** 
** 13 – Guðbjörg Gunnarsdóttir
** 22 – Sandra Sigurðardóttir
** 1 – Þóra Björg Helgadóttir

***Varnarmenn:**
** 5 – Ásta Árnadóttir
** 14 – Erna Björk Sigurðardóttir
** 2 – Guðrún Sóley Gunnarsdóttir
** 8 – Katrín Jónsdóttir
** 3 – Ólína Guðbjörg Viðarsdóttir
** 19 – Sif Atladóttir

***Tengiliðir:**
** 7 – Dóra Stefánsdóttir
** 4 – Edda Garðarsdóttir
** 17 – Erla Steina Arnardóttir
** 6 – Hólmfríður Magnúsdóttir
** 15 – Katrín Ómarsdóttir
** 16 – Rakel Logadóttir
** 11 – Sara Björk Gunnarsdóttir

***Framherjar:**
** 10 – Dóra María Lárusdóttir
** 20 – Fanndís Friðriksdóttir
** 12 – Guðný Björk Óðinsdóttir
** 21 – Kristín Ýr Bjarnadóttir
** 9 – Margrét Lára Viðarsdóttir
** 18 – Rakel Hönnudóttir

***Starfsmenn:**
** Sigurður Ragnar Eyjólfsson landsliðsþjálfari
** Guðni Kjartansson aðstoðarþjálfari
** Guðmundur Hreiðarsson markmannsþjálfari
** Reynir Björn Björnsson læknir
** Svala Helgadóttir sjúkraþjálfari
** Margrét Ákadóttir liðsstjóri
** Erla Hendriksdóttir nuddari

### Leikir Íslands
Ísland var í B-riðli ásamt Frökkum, Þjóðverjum og Norðmönnum. Öll liðin nema Ísland komust áfram í 8-liða úrslit.

## Heimildir
* 
* 
*