open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Varðskipið Þór (1951)

**Varðskipið ''Þór*** (einnig nefnt Nýi-*Þór*) var [[varðskip]] í eigu [[Landhelgisgæsla Íslands|Landhelgisgæslu Íslands]] sem notað var á árunum 1951 til 1982. Það var um tíma flaggskip Landhelgisgæslunnar og tók þátt í öllum þremur [[Þorskastríðin|Þorskastríðunum]].

== Í þjónustu Landhelgisgæslunnar ==
Skipið var smíðað í [[Danmörk]]u árið [[1951]] fyrir Landhelgisgæsluna. Skipið var smíðað úr stáli, alls 920 [[tonn]]. Lengd þess var 55,9 m og breidd 9,5 m. Skipið var búið tveim 57 mm [[fallbyssa|fallbyssum]]. *Þór* III var flaggskip Landhelgisgæslunar um árabil og tók þátt í öllum [[Þorskastríðið|Þorskastríðum]] [[Ísland|Íslendinga]] og [[Bretland|Breta]]. Skipið var endurbætt árið [[1972]], en þær endurbætur fólust meðal annars í nýrri yfirbyggingu og endurnýjun á vélabúnaði skipsins. 

== Eftir LHG ==
Árið [[1982]] var skipið selt [[Slysavarnarfélagi Íslands|Slysavarnarfélagi Íslands]] og notað sem þjálfunar og skólaskip fyrir Slysavarnarskóla sjómanna. Nafni skipsins var þá breytt í *Sæbjörgu*. Eftir að nýtt skip var fengið til að leysa það af hólmi [[1998]] fór það í einkaeigu og var breytt í fljótandi veitingarstað. Um tíma var það málað gylltum lit og voru uppi hugmyndir um að gera það út sem fljótandi diskótek.

Árið 2009 var *Þór* notaður sem aðalsviðið í íslensku kvikmyndinni *Reykjavik Whale Watching Massacre''.

Skipið var selt í brotajárn árið 2012.

## Tilvísanir
Varðskipið Ægir (1968)

**Ægir** var varðskip sem var í eigu Landhelgisgæslu Íslands frá 1968 til 2022. Það hét eftir jötninum Ægi, konungi hafsins í norræni goðafræði, og var annað skip Landhelgisgæslunnar til að bera nafnið.

## Saga
Ægir var smíðaður í Álaborg og kom til landsins árið 1968.

Ægir var auglýstur til sölu haustið 2020 og loks seldur árið 2022, ásamt varðskipinu Tý. Nýir eigendur komu frá Grikklandi og var skipið endurskýrt *Poseidon V*.

## Tilvísanir
Lögmál Daltons

**Lögmál Daltons** er lögmál í efnafræði, kennt við breska efnafræðinginn *John Dalton* (1766-1844), sem segir að þrýstingur gasblöndu, sé jafn summu hlutþrýstings þeirra lofttegunda, sem mynda gasblönduna, ef gefið er að ekkert efnahvarf verði milli lofttegundanna. 
## Framsetning
:P_{heild} = \sum_{i=1} ^ n {p_i} = p_1 +p_2 + \cdots + p_n,

þar sem p_{1},\ p_{2},\ p_{n} tákna hlutþrýsting hverrar gastegundar.

## Sjá einnig
* Kjörgas
* Lögmál Avogadrosar
* Lögmál Boyles
* Lögmál Gay-Lussac
Lögmál Boyles

**Lögmál Boyles** er lögmál í efnafræði, nefnt eftir írska efnafræðinginn Robert Boyle (1627 – 1691), sem segir að margfeldi þrýstings og rúmmáls gass í lokuðu íláti sé fasti.

## Framsetning
:\qquad\qquad PV = k 

þar sem:
:*P* er þrýstingur
:*V* er rúmmál gassins
:*k* er fasti, sem er einkennandi fyrir kerfið.

Má einnig rita:

: p_1 V_1 = p_2 V_2 \,
þar sem tölurnar 1 og 2 tákna kerfið fyrir og eftir breytingu á annað hvort rúmmáli eða þrýstingi.

## Tengt efni
* Kjörgas
* Lögmál Avogadrosar
* Lögmál Daltons
* Lögmál Gay-Lussac
Margfeldi

**Margfeldi** er niðurstaða margföldunar, sett fram þannig að þættir er aðskildir með *margföldunarmerki*. Dæmi: Margfeldi talnanna 2, 3 og 5 er "30" og setja má það fram með 2 \cdot 3 \cdot 5.

## Sjá einnig
* Margföldun
* Mismunur
* Röð
* Summa
Lögmál Gay-Lussac

**Lögmál Gay-Lussac** er lögmál í efnafræði, nefnt eftir franska efnafræðingnum *Joseph Louis Gay-Lussac* (1778-1850), sem segir að þrýstingur gass í lokuðu íláti sé í réttu hlutfalli við hita gassins.
## Framsetning
:{P}\propto{T}
eða
:\frac{P}{T}=k

þar sem
:*P* er þrýstingur
:*T* er hiti á kelvinkvarða
:*k* er fasti.

Má einnig rita:

:\frac{P_1}{T_1}=\frac{P_2}{T_2} \qquad \mathrm{jafngilt} \qquad {P_1}{T_2}={P_2}{T_1},

þar sem tölurnar 1 og 2 tákna kerfið fyrir og eftir breytingu á annað hvort hita eða þrýstingi.
## Sjá einnig
* Kjörgas
* Lögmál Avogadrosar
* Lögmál Boyles
* Lögmál Daltons
Lögmál Avogadros

**Lögmál Avogadros** er lögmál í efnafræði nefnt eftir ítalska vísindamanninum Amedeo Avogadro (1776-1856), sett fram árið 1811:

*Sama rúmmál [[kjörgass]] við sama [[þrýstingur|þrýsting]] og [[hiti|hita]] inniheldur ávallt sama fjölda einda.*

Þetta þýðir að fjöldi sameinda í tilteknu rúmmáli lofttegundar er óháð stærð eða massa gassameindanna þegar litið er á hana sem kjörgas. Raungös svo sem vetni eða nitur hegða sér í reynd ekki nákvæmlega eins og kjörgas, en yfirleitt mjög nálægt því.

## Framsetning

Setja má lögmál Avogadros fram stærðfræðilega svo:

: \qquad = k.

þar sem
:*V* er rúmmál gassins
:*n* er fjöldi móla
:*k* er fasti.

Í reynd er jafnan að ofan augljós og á við um öll einsleit efni, bæði lofttegundir og vökva. Auðvelt er að leiða hana út og var gert ráð fyrir að hún gilti áður en Avogadro kom með sitt framlag.

Mikilvægasta afleiðing lögmáls Avogadros er eftirfarandi: **Kjörgasfastinn hefur sama gildi fyrir allar lofttegundir.** Þetta þýðir að fastinn

:\frac{p_1\cdot V_1}{T_1\cdot n_1}=\frac{p_2\cdot V_2}{T_2 \cdot n_2} = \text{fasti}
þar sem:
:*p* er þrýstingur lofttegundarinnar
:*T* er hiti lofttegundarinnar

hefur sama gildi fyrir allar lofttegundir, óháð stærð eða massa sameinda þeirra. Þessi fullyrðing er ekki augljós. Áratugir liðu þar til tókst að sanna hana á grundvelli kvikfræði lofttegunda.

Eitt mól kjörgass tekur 22,4 lítra (dm3) við staðalaðstæður. Oft er vísað til þessa rúmmáls sem mólrúmmáls kjörgass. Raungös víkja mismikið frá þessu gildi.

Fjöldi sameinda í einu móli er kallaður tala Avogadros, u.þ.b. 6,022&times;1023 eindir per mól.

Lögmál Avogadros og samsetta gaslögmálið mynda í sameiningu kjörgaslögmálið.

## Sjá einnig
* Kjörgas
* Lögmál Boyles
* Lögmál Daltons
* Lögmál Gay-Lussac
Tala Avogadros

**Tala Avogadros** er fjöldi einda í einu móli. Hún er mikilvægur fasti í efnafræði, oftast táknaður með *N*A eða *N*0 og er kennd við ítalska vísindamanninn *[[Amedeo Avogadro]]* (1776-1856).

## Skilgreining

:N_A = 6,022 \, 140 \, 76\, \times\,10^{23} \mbox{ mol}^{-1} \,

## Sjá einnig
* Kjörgas
* Lögmál Avogadros
Kjörgas

**Kjörgas** er líkan af gasi, notað í eðlisfræði og efnafræði. Kjörgas  uppfyllir jöfnu *kjörgass*, sem sameinar þrjú eftirfarandi lögmál efnafræðinnar: 
* Lögmál Avogadrosar
* Lögmál Boyles
* Lögmál Gay-Lussac. 
## Skilgreining
Kjörgas er ímyndað gas sem hefur ýmsa eiginleika sem gas í náttúrunni hefur aldrei. Nálganir þær sem gerðar eru um eiginleika kjörgass leiða til mjög einfalds samhengis milli nokkurra eiginleika gass sem kallast kjörgaslíkingin:
:pV = nRT = NkT\,

þar sem
:* *p* er þrýstingur
:* *V* er rúmmál
:* *n* er fjöldi móla
:* *R* er gasfastinn, 8,314J•K-1mol-1
:* *T* er hiti á kelvinkvarða
:* *N* fjöldi einda
:* *k* er Boltzmannfastinn, 1,381x10-23J•K-1
Pétur J. Thorsteinsson (sendiherra)

**Pétur Jens Thorsteinsson** ( 7. nóvember 1917 - 12. apríl 1995) var íslenskur sendiherra og forsetaframbjóðandi.  

Pétur var fæddur í Reykjavík og útskrifaðist úr Menntaskólanum í Reykjavík 1937. Hann hóf síðan nám í viðskiptafræði við Háskóla Íslands og fór í lögfræði sem framhaldsnám. Hann varð stundakennari í Kvennaskólanum í Reykjavík áður en hann gerðist aðstoðarmaður í utanríkisráðuneytinu. Hann var sendiherra og sendiráðsritari í fjölmörgum löndum og má þar nefna Sovétríkin, Ungverjaland, fyrrum Júgóslavíu, Þýskaland, Grikkland, Belgíu, Frakkland, Argentínu, Kanada, Brasilíu, Mexíkó, Pakistan, Japan, Írak, Kína, Túnis, Indónesíu, Kóreu, Bangladesh og Kúbu. Einnig starfaði hann fyrir ýmis alþjóðleg samtök eins og NATO, OECD, UNESCO og fleiri. Hann sat í mörgum ráðum og nefndum innanlands og má þar nefna hina íslensku fálkaorðunefnd. Einnig skrifaði hann bækur og greinar um utanríkismál og þýddi t.a.m. rússneska leikritið *Mávurinn* eftir Anton Tsjekhov á íslensku. Hann bauð sig fram til forseta 1980 en beið ósigur fyrir Vigdísi Finnbogadóttur. Hann var dóttursonur Péturs Jens Þorsteinssonar Thorsteinssonar athafnamanns.

## Heimildir

* 

## Tenglar
* ''Andlátsfregn''; birtist í Morgunblaðinu 1995
* ''Minningargreinar um Pétur Jens Thorsteinsson''; birtust  í Morgunblaðinu 1995
Fernando Henrique Cardoso

**Fernando Henrique Cardoso** (fæddur 18. júní 1931), best þekktur sem **Fernando Henrique** eða **FHC**, gegndi embætti 34. forseta Brasilíu frá 1. janúar 1995 til 1. janúar 2003.
Úllen dúllen doff

**Úllen dúllen doff** er ein vinsælasta úrtalningarromsa sem börn nota á Íslandi og hefur hún verið það lengi. Eitt algengasta form romsunnar er
:Úllen dúllen doff
:kikke lane koff
:koffe lane bikke bane
:úllen dúllen doff.
Einnig er til útgáfan
:Úllen dúllen doff
:kikki lani koff
:koffi bani kikki lani (bikki bani)
:úllen dúllen doff
og
:Úllen dúllen dú
:koffe ralle kú
:koffe ralle búkke balle
:úllen dúllen dú.

Þessi íslenska romsa hefur þá sérstöðu að ekki er talið úr með því að benda heldur kreppa allir hnefana og rétta fram hendurnar. Viðkomandi sem telur úr slær með krepptum hnefanum á alla hnefana um leið og hann fer með romsuna, og sá hnefi sem hann slær á síðast er lagður fyrir aftan bak. Svona er haldið áfram þangað til aðeins einn hnefi er eftir.

## Saga
Þessi romsa kom snemma til Íslands, en í handriti sem talið er hafa verið skrifað í kringum 1860 eftir Brynjólf Jónsson er minnst á svipaða romsu:

### Á öðrum tungumálum
Hið íslenska afbrigði er vafalaust komið frá Norðurlöndunum. Í dönsku bókinni *[[Anna Erslevs Legebog]]* frá árinu 1904 er romsan:
: *Ullen dullen dof*
: *fingen fangen fof*
: *fof for alle Mærkepanden*
: *E B ba buf.*

Í norsku bókinn *[[Gøy i barneselskap]]* frá árinu 1964 stendur:
: *Ole dole doff*
: *kinkliane koff*
: *koffliane birkebane*
: *Ole dole doff.*

Í sænsku bókinni *[[Svenska folklekar och danser]]* (Tillhagen og Dencker) er romsan mjög lík okkar:
: *Ole dole doff*
: *kinke lane koff*
: *koffe lane binke bane*
: *ole dole doff.*

Höfundar bókarinnar *Svenska folklekar och danser* segja að þessi romsa sé einnig þekkt í Þýskalandi og að orðin hafi líklega afbakast af latnesku töluorðunum **' sem merkir „einn“, **' sem merkir „tveir“, og **' sem merkir „fimm“. Orðið ''unum'' á þá að hafa orðið að „úllen“, ''duo'' að „dúllen“ og ''quinque'' að „kikke“. Þetta getur verið rétt þótt undarlegt megi þá teljast að sleppt hafi verið „þremur“ og „fjórum“ eða **' og ** en í stað þeirra komi orðið „doff“.

### Fróðleiksmolar
* Ole, Dole og Doffen eru nöfn Ripp, Rapp og Rupp, frændum Andrésar andar á norsku.

## Sjá einnig
*Atti katti nóa

## Heimildir


## Ytri tenglar
*
Brian Eno

**Brian Eno** (fæddur **Brian Peter George St. John le Baptiste de la Salle Eno** 15. maí 1948 í Woodbridge í Suffolk) er breskur rokk- og raftónlistarmaður, þekktastur sem meðlimur Roxy Music, fyrir samstarf sitt með David Bowie, Robert Fripp og U2. Einnig fyrir frumkvöðlastarf sitt innan raftónlistar, enda ávallt kallaður afi hinnar svokallaðrar *[[ambient]]*-stefnu.
Hlutafé

**Hlutafé** er samtala nafnvirðis allra útgefinna hlutabréfa í hlutafélagi.  Hlutafé félags margfaldað með gengi í kauphöll er kallað markaðsvirði félagsins.
Atti katti nóa

**Atti katti nóa** er íslensk vísa. Texti lagsins er nokkur ráðgáta en lagið sem textinn er sunginn við er Gamli Nói eftir Carl Michael Bellman (1740-1795) sem heitir *[[w:sv:Gubben Noak|Gubben Noak]]* á frummálinu.

## Textinn
Textinn barst til Íslands með skátahreyfingunni á 6. áratuginum og varð vinsæll eftir að Rannveig og Krummi höfðu flutt hann í Stundinni okkar og var síðar gefinn út á hljómplötu árið 1967.

Í söngvabók frá Þýskalandi og nefnist *[[Liederbuch]]* er lagið og textinn undir heitinu *„Atte katte nuwa“*. Svo virðist vera að bókin hafi verið tekin saman af Ernst Hossenfelder en nafn lagsins er skrifað frekar illa. Ekkert ártal er á bókinni, talið er að hún sé frá árinu 1970. Textinn er á þessa leið:
:*Atte katte nuwa, atte katte nuwa,*
:*emi sademi sadula misa de.*
:*Hexa kola misa woate, hexa kola misa woate.*
:*Atte katte nuwa, atte katte nuwa,*
:*emi sademi sadula misa de.*

Í bókinni stendur svo *Von den Eskimos* (sem er þýska og þýðir „frá Eskimóum“) fyrir ofan sönginn, og fyrir neðan hann stendur *Geschichte einer Eskimo-Familie, die auf Walfang geht* (þýska: „saga af Eskimóafjölskyldu sem fer á hvalveiðar“). Þetta minnir á þá sögusögn að textinn sé á grænlensku, en ekkert hefur fengist staðfest í þeim málum.

Einnig er textinn til í dönskum söngum undir nafninu *„Ake take noa“*, sem hægt er að sjá á netinu en þar er textinn svona:
:*Ake take noa, ake take noa,*
:*hej missa dej missa dulla missa dej.*
:*Hexa missa dulla våhda, hexa missa dulla våhda.*
:*Ake take noa, ake take noa,*
:*hej missa dej missa dulla missa dej.*

Ruth Rugaard gefur upp hreyfingar með söngnum (hér ) og segir hún að söngurinn fjalli um indverskan fiskimann sem fer á bát sínum að veiða. Á annarri síðu  eru hreyfingar gefnar upp með textanum og stendur að hann fjalli um fiskveiðar en ekkert er gefið upp um uppruna hans.

Það er þess vegna ráðgáta hvaðan upprunalegi textinn „Atti katti nóa“ er kominn.

## Tengt efni
*Úllen dúllen doff

## Ytri tenglar
*
*Dönsk heimasíða með laginu ''„Ake take noa“'' 
*: Lagið með nótum 
*Lieder der Graufalken
Siðaskiptin

**Siðaskiptin** (eða **siðbótin**) voru trúskipti sem áttu sér stað í nokkrum kristnum löndum Evrópu á 16. öld frá kaþólskri trú til mótmælendatrúar af einhverju tagi. Upphaf siðaskiptanna er miðað við það þegar Marteinn Lúther festi skjal með 95 greinum á kirkjudyrnar á hallarkirkju Wittenbergkastala 31. október 1517. Lúther vildi siðbót innan kirkjunnar og barðist meðal annars gegn sölu aflátsbréfa sem notuð var til að fjármagna framkvæmdir í Róm. Aðrir siðbótarmenn eins og Ulrich Zwingli og Jóhann Kalvín fylgdu fordæmi Lúthers. Þeir réðust gegn mörgum af grundvallarkenningum kaþólsku kirkjunnar eins og trúnni á hreinsunareldinn, sérdæmingu, tilbeiðslu Maríu og trúna á milligöngu dýrlinga, flest sakramentin, kröfunni um skírlífi kirkjunnar þjóna og vald páfa. 

Helstu siðbótarhreyfingarnar sem fram komu á þessum tíma voru lútherstrú, reformerta kirkjan/kalvínismi/öldungakirkjan og anabaptistar. Ensku siðaskiptin voru sérstök atburðarás í Englandi á sama tíma sem leiddi til stofnunar ensku biskupakirkjunnar sem er kennilega nauðalík kaþólsku kirkjunni, enda tilgangur hennar fyrst og fremst sá að gera Englandskonung höfuð kirkjunnar í stað páfa. 

Siðaskiptahreyfingin leiddi til uppreisna bænda og borgara víða í Þýskalandi, Frakklandi og Sviss gegn kirkjuvaldinu. Siðbótarhreyfingin tengdist þannig róttækum pólitískum hugmyndum um jafnrétti og andstöðu við yfirvaldið. Aðrir siðbótarmenn, eins og Lúther, fordæmdu þessar uppreisnir og studdu yfirvaldið (vildu t.d. halda í stétt biskupa innan mótmælendakirkjunnar). Margir þýskir furstar tóku siðbótarhreyfingunni fagnandi og konungar Danmerkur og Svíþjóðar tóku upp mótmælendatrú í ríkjum sínum. 

Siðaskiptin leiddu til fjölda trúarbragðastyrjalda í Evrópu, en þau náðu hátindi sínum í Þrjátíu ára stríðinu 1618-1648. Viðbrögð kaþólsku kirkjunnar við siðaskiptunum voru gagnsiðbótin. 

## Tengt efni
* Siðaskiptin á Íslandi
Sjálfstæði nýlendnanna

**Sjálfstæði nýlendnanna** á við um endalok heimsvaldastefnunnar og sjálfstæði nýlendna Vesturlanda í Asíu og Afríku eftir lok Síðari heimsstyrjaldar. Fyrstu löndin sem fengu sjálfstæði voru Indland og Pakistan 1947. Flestar afrísku nýlendurnar fengu sjálfstæði á 6. og 7. áratugnum. Enn eru leifar heimsveldanna dreifðar um allan heim en þeim fer óðum fækkandi. Síðustu hafnir Bretlands og Portúgals í Kína, Hong Kong og Maká, urðu kínversk yfirráðasvæði 1997 og 1999.
Sjálfstæðisyfirlýsing Ísraels

**Sjálfstæðisyfirlýsing Ísraels** (hebreska: הכרזת העצמאות‎, *Hakhrazat HaAtzma'ut*) er frá 14. maí 1948, sama dag og umboðsstjórn Breta í Palestínu rann út. Með sjálfstæðisyfirlýsingunni var lýst yfir stofnun nýs ríkis, Ísraels, á hluta þess svæðis sem umboðsstjórnin hafði náð til og á þeim svæðum sem hin fornu konungsríki gyðinga, Ísraelsríki, Júda og Júdea, höfðu náð yfir. 

Bandaríkin viðurkenndu hið nýja ríki aðeins ellefu mínútum eftir yfirlýsinguna, og í kjölfarið einnig Íran, Gvatemala, Níkaragva og Úrúgvæ. Sovétríkin viðurkenndu hið nýja ríki 17. maí og í kjölfarið einnig Pólland, Tékkóslóvakía, Írland og Suður-Afríka. 

Um leið og yfirlýsingin var gefin réðust herir Egyptalands, Írak, Transjórdaníu og Sýrlands, ásamt hersveitum frá Jemen og Sádí-Arabíu, inn á svæðið. Stríðið var kallað Stríð Ísraels og araba 1948.
Fjárhættuspil

**Fjárhættuspil** er tegund leikja þar sem tveir eða fleiri aðilar veðja ákveðinni upphæð á hvernig ákveðinn atburður muni fara. Sem dæmi um slíkt veðmál þá gætu tveir aðilar veðjað um það hvor muni sigra KR eða Fram, í næsta leik liðanna. 

Hægt er að veðja upp á næstum hvað sem er, úrslit í íþróttaleikjum eða sigurvegara í kosningum eða raunveruleikaþáttum. Hægt er að veðja á næstum hvaða íþrótt sem er og sumar íþróttir eins og veðreiðar ganga nær eingöngu út á það að veðja peningum á sigurvegarann. Gríðarlegur fjöldi af fjárhættuspilum er til í heiminum og það er mismunandi eftir menningarsvæði hvaða tegund er vinsælust. Af vinsælum afbrigðum má nefna teningaspil, póker, rúllettu og Bingó. Hægt er að spila fjárhættuspil í spilavítum, spilakössum, upp á eigin spýtur og á netinu við aðra spilara. Mismunandi er eftir löndum hvort fjárhættuspil séu lögleg eða hvaða gerð af fjárhættuspilum sé lögleg. Fjárhættuspil geta einnig leitt til spilafíknar sem getur haft slæm áhrif á einstaklinga, bæði andlega og fjárhagslega.
Saga Sovétríkjanna 1985-1991

**Saga Sovétríkjanna 1985-1991** er saga upplausnar og hruns Sovétríkjanna og endaloka Kalda stríðsins. Hún hófst með því að Mikhaíl Gorbatsjev varð aðalritari sovéska kommúnistaflokksins 11. mars 1985 og lauk með stofnun Rússneska sambandsríkisins í desember árið 1991 eftir misheppnað valdarán harðlínumanna í Kreml sem stefnt var gegn umbótum stjórnar Gorbatsjevs (*[[Perestrojka]]*) og opnunar landsins út á við (*[[Glasnost]]*).

be-x-old:Распад СССР
Hrun Sovétríkjanna

**[[Sovétríkin]]** liðu undir lok á jóladag 1991. Aðdragandinn að hruni Sovétríkjanna var langur en búið var að ganga á ýmsu árin á undan. Eftir að Míkhaíl Gorbatsjov tók við sem leiðtogi Sovétríkjanna 1985 kom hann með stefnur sem nefndust perestrojka og glasnost sem gengu út á að gerðar yrðu umbætur á Sovéska kerfinu en þessar breytingar komu til með að eiga stóran þátt í hruni Sovétríkjanna. Þá hafði fall Berlínarmúrsins einnig áhrif á ástandið en sá atburður markaði upphafið að endalokum yfirráða kommúnismans yfir Austur-Evrópu. Þann 25. desember 1991 sagði Gorbatsjov endanlega af sér sem forseti Sovétríkjanna og Sovétríkin liðu undir lok, sama dag tók Borís Jeltsín við völdum sem forseti Rússlands.   

## Tilvísanir
Stofnun Þýskalands

**Stofnun Þýskalands** var sameining nokkurra þýskumælandi ríkja í eitt ríki 18. janúar 1871 að undirlagi prússneska „járnkanslarans“ Otto von Bismarck. Þetta var því upphaf þess lands sem í dag nefnist Þýskaland, þótt landfræðilega hafi Þýska ríkið verið öllu stærra þar sem Prússland náði þá yfir alla suðurströnd Eystrasalts (Pommern, Vestur-Prússland og Austur-Prússland) og Silesíu. Sameiningin varð til upp úr Norðurþýska bandalaginu sem var arftaki Þýska bandalagsins undir forsæti Austurríkiskeisara. Við stofnunina varð Vilhjálmur 1. Prússakonungur Vilhjálmur 1. Þýskalandskeisari, fyrsti keisari Þýska keisaraveldisins af þremur.
Sameining Þýskalands

**Sameining Þýskalands** (þýska: *Deutsche Wiedervereinigung*) átti sér stað 3. október 1990 þegar land sem áður heyrði undir ríkið Austur-Þýskaland var innlimað í Vestur-Þýskaland og ríkin tvö þannig aftur sameinuð í eitt Þýskaland, 41 ári eftir að þau höfðu formlega verið búin til úr hernámssvæðum Bandamanna og Sovétmanna í kjölfar ósigurs Þriðja ríkisins í síðari heimsstyrjöldinni. Sameiningin fór þannig fram að austurþýsku fylkin fimm; Brandenborg, Mecklenborg-Vorpommern, Saxland, Saxland-Anhalt, Þýringaland og (nýsameinuð) Berlín, kusu að ganga í þýska sambandsríkið samkvæmt grein 23 í stjórnarskrá Vestur-Þýskalands. Austur-Þýskaland var því ekki formlega sameinað við Vestur-Þýskaland sem ein heild.
Íranska byltingin

**Íranska byltingin** (persneska انقلاب اسلامی, *Enghelābe Eslāmi*) var bylting sem breytti stjórnarfari í Íran úr keisaradæmi undir stjórn Íranskeisara Mohammad Reza Shah Pahlavi, í íslamskt lýðveldi undir stjórn æðstaklerksins Ruhollah Khomeini. Hún hófst með uppþotum í janúar 1978 og lauk með samþykkt nýrrar stjórnarskrár sem kom á klerkaveldi í desember 1979.

## Tengill
* Samantekt í tilefni af því að 30 ár eru liðin frá írönsku byltingunni, Guardian
Sr. Hjörleifur Guttormsson

**Hjörleifur Guttormsson** (f. 31. maí 1807 á Hofi í  Vopnafirði, d. 1. ágúst 1887 á Lóni í Kelduhverfi) var prestur víða á norðurlandi um miðja 19. öld. 

Foreldrar Hjörleifs voru sr. Guttormur Þorsteinsson sem lengi var prestur á Hofi og kona hans Oddný Guttormsdóttir. Hjörleifur varð stúdent frá Bessastaðaskóla 1832. Hann var vinur og skólabróðir Jónasar Hallgrímssonar sem orti um hann furðulegar vísur *„Hjörleifs reiði ríður mér á slig“...*  Hjörleifur hlaut prestvígslu 8. júní 1835 og gerðist aðstoðarprestur sr. Björns Vigfússonar í Kirkjubæ í Hróarstungu og gekk sama ár að eiga Guðlaugu dóttur hans. 

Eftir fjögur ár í Kirkjubæ fluttu þau á Galtastaði ytri og bjuggu þar í 10 ár en í ársbyrjun 1849 var Hjörleifi veittur Skinnastaður í Axarfirði. Þar þjónaði hann í 21 ár, eða til 1870.  Síðustu sjö árin embættaði hann einnig á Garði í Kelduhverfi. Eftir þetta flutti hann með skyldulið sitt í Svarfaðardal. Hann var prestur á Tjörn til 1878 en flutti sig þá yfir í Velli og sat þar þangað til hann hætti prestsskap 1884. Sr. Hjörleifur þótti glaðvær maður og jafnlyndur, gestrisinn og vinsæll, kennimaður sæmilegur. Maddama Guðlaug var fædd á Eiðum 1813. Hún var sögð gáfuð rausnarkona, læknir góður og var fræg ljósmóðir. Mest orð fór þó af tónlistargáfum hennar og söngrödd og þótti það lengi koma fram í afkomendum hennar. Hún lést á Tjörn 26. október 1875.
Þau hjón áttu átta börn sem á legg komust:

* Oddný (1839-1901)
* Anna (1841-1919)
* Þórunn (1844-1918)
* Þórdís (1846-1909)
* Björg (1847-1921)
* Petrína Soffía (1850-1916)
* Vigfús (1854-1910)
* Stefanía Ólöf (1861-1894)

## Heimildir
* 
*
Samstaða

**Samstaða** getur átt við:
* Samstöðu, samvinnu og samkennd milli fólks
* Samstöðu, pólskt verkalýðsfélag
* Samstöðu, íslenska stjórnmálahreyfingu
Harðstjórn

**Harðstjórn** er stjórnarfyrirkomulag sem felur í sér þéttriðið net einstaklinga sem ræður ríkjum með algerum pólitískum yfirráðum. Hin forna skilgreining á harðstjórn er yfirráð eins manns, sem nefndur er *harðstjóri*, og hefur alla  valdatauma í hendi sér og allir aðrir lúta valdi hans en hann gætir sinna eigin hagsmuna fremur en hagsmuna heildarinnar. Harðstjórn er í raun hið fyrsta stjórnarform þegar einhvers konar ríkisvald og siðmenning kemst á. Faróar eru ágætt dæmi um fyrri tíma harðstjóra.
Upplýsingin

**Upplýsingin** eða **upplýsingaröldin** var tímabil mikilla breytinga í Evrópu og Bandaríkjunum í vísindalegum vinnubrögðum og hugsun sem hófst seint á 17. öld í kjölfar vísindabyltingarinnar á síðmiðöldum.  Upplýsingin stóð í um eina öld, eða til ársins 1800, en eftir hana tók rómantíkin við. Nafnið vísar til þess að á undan höfðu hinar *[[miðaldir|myrku miðaldir]]* gengið og þær nýju hugmyndir og uppgötvanir sem komu fram á þessu tímabili sviptu hulunni af mörgu því sem áður hafði verið manninum óskiljanlegt. Upplýsingin var því tímabil mikillar þekkingaröflunnar mannsins. Þessi þekking var tilkominn vegna þess að maðurinn notaði í auknum mæli vísindaleg vinnubrögð byggð á skynsemi og raunhyggju frekar en trú á yfirnáttúruleg öfl eða aðrar bábiljur. Hin kristna kirkja varð fyrir aukinni gagnrýni eftir að hin nýju vísindi og vinnubrögð gáfu af sér veraldlega heimssýn.

Upplýsingin átti helstu upptök sín í Vestur-Evrópu: Frakklandi, Bretlandi, og Þýskalandi og víðar. Hún barst um alla Evrópu og hafði víðtæk áhrif á samfélagið og tækniþróun. Hagfræðingurinn Adam Smith var helsti boðberi Skosku upplýsingarinnar og telst faðir nútíma hagfræði. 

Það tímabil sem af mörgum er álitið hafa komið á milli miðalda og Upplýsingarinnar sem nefnt er Endurreisnin má með nokkurri einföldun segja að hafi frekar haft áhrif á menningarlíf, svo sem með því að upphefja á ný svokölluð klassísk verk Forn-Grikkja. Leiðandi einstaklingar þess tímabils voru m.a. Ítalarnir Leonardo Da Vinci og Dante.

Sem bein eða óbein afleiðing þessara hugmyndastefna sem Upplýsingin markaði má nefna sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna árið 1776 og frönsku byltinguna árið 1789.

## Helstu boðberar upplýsingarinnar
* Jean d'Alembert
* Daniel Defoe
* Denis Diderot
* Benjamin Franklin
* David Hume
* Immanuel Kant
* Leibniz
* Carl von Linné
* John Locke
* Montesquieu
* Newton
* Thomas Paine
* Rousseau
* Adam Smith
* Voltaire
* Mary Wollstonecraft

## Upplýsingin á Íslandi
*Grein: [[Upplýsingin á Íslandi]]*

Helstu boðberar upplýsingarinnar á Íslandi voru:
* Bjarni Pálsson
* Björn Halldórsson
* Eggert Ólafsson
* Jón Steingrímsson
* Jón Þorkelsson Thorcillius
* Jón Þorláksson frá Bægisá
* Magnús Stephensen (f. 1762)
* Skúli Magnússon

## Tengill
* Upplýsingin, grein í Fréttablaðinu e. Sverri Jakobsson sagnfræðıng
Upplýsingar

**Upplýsingar** eru afrakstur söfnunar, útfærslu, breytinga og skipulags gagna þannig að þau hafi áhrif á þekkingu einhvers viðtakanda. Upplýsingar eru þannig stundum sagðar vera sú merking sem maðurinn gefur gögnum og hafa með það að gera í hvaða samhengi gögnin koma fyrir, hvernig þau eru táknuð með skiljanlegum hætti, og hver merking þeirra er í huga viðtakandans. Upplýsingar eru eiginleikar boða í samskiptum.

Í upplýsingafræði eru upplýsingar skilgreindar sem staða kerfis. Magn upplýsinga sem staðan felur í sér fer eftir því hversu margar aðrar stöður kerfisins eru mögulegar. Aðferð upplýsingafræðinnar til að mæla magn upplýsinga í skilaboðum var sett fram í ritgerð Claude Shannon, „A Mathematical Theory of Communication“.
Fjarskipti

**Fjarskipti** eru sending merkja um langan veg með hjálp fjarskiptakerfis. Tilgangurinn með fjarskiptum er að eiga samskipti yfir miklar fjarlægðir. Áður fyrr voru fjarskipti útfærð með reykmerkjum, trommum, fánum, vitum eða speglum. Í nútímanum fela fjarskipti í sér notkun rafknúinna senditækja og viðtækja eins og síma, sjónvarps, útvarps og tölva. Frumkvöðlar á sviði rafrænna fjarskipta eru t.d. Alexander Graham Bell, Guglielmo Marconi og John Logie Baird. 

Grunnþættir fjarskiptakerfis eru:
* Sendir sem tekur upplýsingar og breytir þeim í merki
* Fjarskiptamiðill sem ber merkið milli staða og
* Viðtæki sem tekur við merkinu og breytir því aftur í upplýsingar

## Tenglar
* ''Úr sögu fjarskiptanna''; grein í DV 1984
Iðnaður

**Iðnaður** er sá hluti efnahagslífsins sem framleiðir vörur og veitir þjónustu. Iðnaður eins og við þekkjum hann í dag varð til í iðnbyltingunni á 19. öld. Venja er að flokka iðngreinar í fernt: frumvinnslugreinar eru greinar þar sem náttúruauðlindum er breytt í vörur eins og námuvinnsla, skógarhögg og landbúnaður; framleiðslugreinar eru greinar þar sem hráefnum er breytt í vörur eins og bílaiðnaður og matvælaiðnaður; þjónustugreinar eru greinar eins og verslun og bankastarfsemi; þekkingargreinar eru síðan greinar sem fást við rannsóknir, hönnun og þróun sem leitt geta til breytinga og tækniframfara. Stundum er fimmta flokknum, stjórnunargreinum, bætt við. Þessi flokkun iðngreina hefur verið notuð sem undirstaða annarra flokkunarkerfa. Þannig hafa þróunarlönd verið skilgreind sem lönd með efnahag sem byggist á fyrsta og öðrum flokki, en þróuð lönd skilgreind sem lönd þar sem meiri áhersla er lögð á á þriðja og fjórða flokkinn. Á sama hátt hefur verið talað um foriðnvæðingu, klassíska iðnvæðingu og eftiriðnvæðingu, eftir því hvaða geiri er ríkjandi á hvaða tíma. Sumir höfundar hafa hneigst til að hafna þessari skiptingu alveg.
Samskipti

**Samskipti** eru ferli sem gera lífverum kleift að skiptast á upplýsingum með ýmsum aðferðum. Samskipti fela venjulega í sér endurgjöf (eru samhverf) en orðið er líka notað um fjölmiðlun eins og útvarpsútsendingar þar sem endurgjöfin er í besta falli óbein, og líka kerfi þar sem töf er á endurgjöf eða þar sem sendandi og viðtakandi nota ólík samskiptakerfi, tækni, tíma og aðferðir (ósamhverf samskipti). 

Sumir höfundar vilja meina að samskipti feli í sér vilja, þ.e. endurgjöfin þarf að byggja á íbyggni, og útiloki þannig samskipti annarra en manna. Annars konar skipti á upplýsingum er réttara að kalla boðskipti samkvæmt þessu. Aðrir höfundar vilja meina að samskipti meðal manna og samskipti annarra lífvera séu stigsmunur en ekki eðlismunur og hægt sé að skoða hvort tveggja með sömu aðferðum. 

Samskiptum er gjarnan lýst út frá þessum þáttum:
* Efni (um hvað snúast samskiptin)
* Upptök/sendandi (hver á upptök að boðunum)
* Samskiptaform (t.d. ræða, samtal, skeyti o.s.frv.)
* Samskiptamiðill (t.d. ritmál, talað mál, tákn, reykmerki o.s.frv.)
* Móttakandi/viðtakandi (sá sem nemur og skilur boðin)
* Markmið/ætlun (tilgangur samskiptanna - t.d. aðvörun, tilkynning, lögboð o.s.frv.)
Tækniveldi

**Tækniveldi** (enska: *technocracy*) er stjórnarfyrirkomulag þar sem sérfrótt fólk og vísindamenn fara með völd.
Atvinna

**Atvinna** eða **starf** er samningur sem gerður er milli tveggja aðila, og gengur út á greiðslu launa fyrir vinnu sem starfsmaður innir af hendi fyrir vinnuveitanda. Vinnuveitandinn getur verið einstaklingur, fyrirtæki, sjálfseignarstofnun eða annars konar lögaðili. Laun eru yfirleitt skilgreind sem tímakaup, en geta líka verið fyrir ákvæðisvinnu (akkorð) eða árslaun, eftir því hvers eðlis starfið er. Laun ráðast af aðstæðum á vinnumarkaði í hverjum geira fyrir sig sem hafa áhrif á samningsstyrk aðila. Í sumum geirum nýtur starfsfólk ýmissa hlunninda, fær bónusgreiðslur eða kauprétt hlutabréfa í fyrirtækinu, auk launa. Til hlunninda starfsfólks teljast heilbrigðistryggingar, húsnæði og örorkutryggingar. Í flestum löndum er vinnulöggjöf sem setur skilyrði fyrir starfssamninga, til að tryggja starfsöryggi og vinnuvernd starfsfólks.
Fjármál

Í **fjármálum** er lagt nám við það hvernig einstaklingar, fyrirtæki og stofnanir safna, úthluta og nota peningaauðlindir.
Mahabarata

***Mahabarata*** (sanskrít: महाभारत *Mahābhāratam*; ) er annað af stóru hetjuljóðunum tveimur á sanskrít í sögu Forn-Indlands. Hitt nefnist *[[Rāmāyaṇa]]*. Í *Mahabarata* segir frá átökum tveggja skyldmennahópa í Kurukshetra-stríðinu, Kaurava og Pandava og afkomenda þeirra.

Sagnakvæðið inniheldur líka mikið af heimspekilegum og trúarlegum vangaveltum, eins og hugtakið *[[Puruṣārtha]]* eða „lífsmarkmiðin fjögur“. Helstu sögurnar í kvæðinu eru *[[Bhagavad Gita]]*, sagan um Damajanti, sagan um Sakúntala, sagan um Pururava og Úrvasí, sagan um Savitri og Satjavan, sagan um Katja og Devajani, sagan um Risjasringa og styttri útgáfa af *Ramajana*. Þessar sögur eru oft þýddar og gefnar út sérstaklega sem sjálfstæð verk.

Hefðbundinn höfundur *Mahabarata* er kallaður Vyasa, en talið er að megnið af sagnabálknum hafi verið tekið saman frá 3. öld f.o.t. til 3. aldar e.o.t., og að elstu hlutar hans séu ekki eldri en frá 4. öld f.o.t. Textinn komst líklega á endanlegt form á tímum Guptaveldisins á 4. öld.

*Mahabarata* er lengsta sagnkvæði sem vitað er um og hefur verið nefnt „lengsta kvæði sem samið hefur verið“. Lengstu útgáfur þess innihalda 100.000 slokur eða meira en 200.000 ljóðlínur, auk langra kafla í óbundnu máli. *Mahabarata* telur um 1,8 milljón orð og er um það bil tíu sinnum lengra en *[[Ilíonskviða]]* og *[[Ódysseifskviða]]* samanlagt, og um fjórum sinnum lengra en *Ramajana*. Vegna menningarlegs mikilvægis hefur kvæðinu verið líkt við *[[Biblían|Biblíuna]]*, *[[Kóraninn]]*, verk Hómers og forngrísku leikskáldanna, og jafnvel verk William Shakespeare. Á Indlandi er *Mahabarata* stundum kallað „fimmta Vedan“.

## Tilvísanir
Náttúruhamfarir

**Náttúruhamfarir** er náttúrumyndun sem hefur miklar og slæmar afleiðingar einkum fyrir mannlegt samfélag en einnig dýralíf. Náttúruhamfarir geta til að mynda verið afleiðingar jarðskjálfta, eldgos, flóðbylgja, snjóflóða, hitabylgja, hvirfilbyls og óveðurs. Í náttúruhamförum getur orðið mikið manntjón eða fjárhagslegt tjón.

## Tengt efni
* Farsótt
Flóð

**Flóð** er það kallað þegar vatn flæðir yfir víðáttumikið land, sem venjulega er þurrt. Flóðbylgja er há hafalda, sem gengur langt inn á land og veldur flóði. Flóðbylgjur og flóð valda árlega miklu tjóni, spilla landi og eyða örkum, bústofni og mannslífum.
Brasídas

**Brasídas** (forngríska: *Βρασίδας*) (d. 422 f.Kr.) var spartverskur herforingi í Pelópsskagastríðinu. Hann lést í orrustunni við Amfipólis árið 422 f.Kr. en fráfall hans og aþenska stjórnmálamannsins Kleons, sem einnig féll í sömu orrustu, greiddu götuna fyrir friðarsamningum Níkíasar ári síðar.
Flóðbylgja

**Flóðbylgja** er röð bylgja sem verða til þegar vatn (t.d. sjór) er snögglega fært úr stað. Flóðbylgjur geta verið af ýmsum stærðum og afar afstætt hvað menn kalla því nafni. Mestu flóðbylgjur sem verða á heimshöfunum nefnast *tsunami* á alþjóðlegum vettvangi. Orðið tsunami er komið úr japönsku, bein þýðing á því er hafnarbylgja. Tsunami-flóðbylgjur eru orkuríkar bylgjur sem borist geta langar leiðir um höf eða vötn og valdið tjóni fjarri upprunastað sínum. Slíkar bylgjur geta risið af völdum loftsteina, jarðskjálfta, eldsumbrota, neðansjávarsprenginga, skriðufalla, snjóflóða og á fleiri vegu (skjálftaflóðbylgja, eldgosaflóðbylgja, skriðuflóðbylgja, snjóflóðaflóðbylgja o.s.frv.). Flóðbylgjur geta verið í mörgum stærðum.
Regnbogi

**Regnbogi** (einnig kallaður **friðarbogi**) er ljósfræðilegt og veðurfræðilegt fyrirbæri sem orsakast þegar litróf birtist á himninum á meðan sólin skín á vætu í andrúmslofti jarðar. Hann er marglitur með rauðan að utanverðu og fjólubláan að innanverðu. Sjaldnar má sjá daufari regnboga með litina í öfugri röð.

Á Íslandi sjást regnbogar oft við fossa.

## Ýmsar tegundir regnboga
* *[[Bifröst (norræn goðafræði)|Bifröst]]*, sem í norrænni goðafræði er brú ása af jörðu til himins, er einnig annað nafn á regnboga. 
* *haggall* er regnbogastúfur á hafi 
* *hrímbogi* er regnbogi í éljagangi og lágum lofthita.
* *jarðbogi* er regnbogi sem nær báðum endum til jarðar.
* *njólubaugur* er regnbogi sem sést að nóttu til. 
* *regnband* er bútur af regnboga.
* *úðabogi* er regnbogi í þoku eða yfir fossi. 
* *þokubogi* (oft nefnfur *hvítur regnbogi*) er hvítur regnbogi sem myndast af litlu endurkasti í örsmáum úðadropum, þannig að litirnir blandast aftur.

## Tenglar
Berghlaup

**Berghlaup** er jarðfræðilegt hugtak sem notað er bæði um atburð og jarðmyndun. 
* *Berghlaup (atburður)* verður þegar stórar sneiðar eða flykki losna úr berggrunni hallandi lands, hnikast til eða kastast fram fyrir tilverknað þyngdaraflsins og brotna upp meira eða minna. Berghlaup geta ýmist verið hraðfara eða hægfara. 
* *Berghlaup (jarðmyndun)* er skriðuurð eða laus bergflykki, ásamt með brotsári og skriðufari, sem verður til við samnefndan atburð, berghlaup. Berghlaupsurðir eru víða kallaðar hraun.

Ólafur Jónsson hefur að líkindum búið orðið til um þá tegund skriðufalla sem hann fjallar um í bók sinni Berghlaup, en hún kom út 1976. Þar skilgreinir hann orðið með tilvísun til erlendu orðanna „rock slide“ (enska) og „Bergstürz“ (þýska). Samkvæmt *Orðabók HÍ* er elsta heimild um orðið í bók Hjartar E. Þórarinssonar um Svarfaðardal og er þar notað í sömu merkingu og hjá Ólafi síðar enda eru líkur á að Hjörtur hafi fengið orðið hjá honum. Skilgreiningin er þó fyllri en hjá Ólafi.

Berghlaup eru algeng víða um land. Stærstu og þekktustu berghlaup á Íslandi eru Vatnsdalshólar, Loðmundarskriður, Hraun í Öxnadal.

## Tilvísanir


## Heimild
* 
* Ólafur Jónsson. 1976. *Berghlaup*. Ræktunarfélag Norðurlands, Akureyri.

## Tenglar
* ''Myndaði berghlaup Vatnsdalshóla''; grein í Náttúrufræðingnum 2004
* ''Tafla yfir stærstu berghlaup á Íslandi''
Söguspeki

**Söguspeki** eða **heimspeki sögunnar** er undirgrein heimspekinnar sem fæst við mannkynssöguna og heimspekilegar undirstöður sagnfræðinnar. Söguspekin spyr meðal annars spurninga um þýðingu mannkynssögunnar og eðli hennar, til dæmis um markhyggju í mannkynssögunni.

Meðal spurninga sem söguspekingar spyrja má nefna:
* Hvert ætti að vera meginviðfang fræðigreinar um fortíðina — einstaklingurinn? Tiltekin samfélög? Siðmenningin í heild sinni? Eða mannskepnan sem tegund? Og hvaða máli skiptir frá hvaða sjónarhorni sagan er rannsökuð? 
* Eru einhver mynstur í mannkynssögunni? Endurtekur sagan sig? Er framför í mannkynssögunni? Eða afturför? Eða er mannkynssagan tilviljanakennd og merkingarlaus?
* Ef greina má framför (eða afturför) í mannkynssögunni, að hverju stefnir hún þá? Og hvað veldur þróuninni? 

Söguspeki ætti ekki að rugla saman við heimspekisögu, sem fjallar um sögu heimspekinnar.

## Söguspekingar
Eftirfarandi er listi yfir heimspekinga sem hafa fengist við söguspeki (listinn er ekki tæmandi):
* Giambattista Vico
* G.W.F. Hegel
* Karl Marx
* Michel Foucault
* Paul Ricoeur
* Georg Henrik von Wright
* Francis Fukuyama
Réttarheimspeki

**Réttarheimspeki** er sameiginleg undirgrein heimspekinnar og lögfræðinnar, sem fjallar um eðli og heimspekilegar undirstöður laga og lagasetningar.

Í réttarheimspeki er meðal annars spurt hvort til sé náttúruréttur eða náttúruleg réttindi, sem menn hafa óháð lagasetningu, eða hvort allur réttur sé settur réttur, þ.e. ákveðinn með lagasetningu og háður henni. Réttarheimspekingar spyrja einnig hvert sambandið er milli lagasetningar og siðferðis, um eðli og réttlætingu refsingar og hvernig lög *ættu* að vera.

Réttarheimspeki er náskyld siðfræði og stjórnspeki. Nánast allar hliðar réttarheimspekinnar eiga rætur að rekja til grískrar heimspeki, einkum rita forngríska heimspekingsin Platons og til stóuspekinnar. Meðal annarra mikilvægra hugsuða úr sögu réttarheimspekinnar má nefna Aristóteles, Tómas af Aquino, Thomas Hobbes, Hugo Grotius, John Locke, Jeremy Bentham, John Austin, Georg Jellinek, Lon L. Fuller, H.L.A. Hart, Hans Kelsen, John Rawls, Joseph Raz, Leslie Green og Ronald Dworkin
Fyrirbærafræði

**Fyrirbærafræði** er heimspekistefna og -hefð sem átti vinsældum að fagna á meginlandi Evrópu um miðja 20. öld. Fyrirbærafræðin var einkum mótuð af þýsku hugsuðunum Edmund Husserl og Martin Heidegger.

Husserl skilgreindi fyrirbærafræðina sem „huglæga rannsókn á eðli vitundarinnar eins og hún birtist í upplifun 1. persónu“. Heidegger taldi að Husserl hefði sést yfir grundvallaratriði bæði frumlags og viðfangs reynslunnar (sem hann kallaði „veru“ þeirra) og víkkaði fyrirbærafræðina út þannig að hún fengist einnig við skilning og upplifun manna á Verunni sjálfri og gerði fyrirbærafræðina þannig að aðferðafræði í verufræði.

Fyrirbærafræðin hafði áhrif á þróun tilvistarspekinnar í Frakklandi, til að mynda hjá höfundum á borð við Jean-Paul Sartre og Simone de Beauvoir.

## Tenglar
* 
* 
* 
* Fyrirbærafræði og raunhyggja eftir Arnór Hannibalsson, á Heimspekivefnum
Einhyggja

**Einhyggja** er hugtak í frumspeki sem er notað til að lýsa sérhverri kenningu sem kveður á um að einungis eitthvað eitt sé til, annaðhvort ein verund eða ein tegund verunda. Fyrrnefndu hugmyndina má nefna einhyggju um fjölda verunda en síðarnefndu hugmyndina má nefna einhyggju um tegundir verunda. Einhyggja er andstæð tvíhyggju, sem kveður á um að til séu tvær tegundir verunda, og fjölhyggju, sem kemur á um að til séu margar verundir (fjölhyggja um fjölda verunda) eða margar tegundir verunda (fjölhyggja um tegundir verunda).

## Einhyggja um tegundir verunda
Fyrstu vestrænu heimspekingarnir, hinir svokölluðu jónísku náttúruspekingar, voru einhyggjumenn en þeir töldu að allt sem væri til væri á endanum úr einu og sama frumefninu, það er að segja að einungis ein tegund verunda væri til. Þales taldi að frumefni og uppspretta alls væri vatn, Anaxímandros að það væri eiginleikalaust frumefni sem hann nefndi ómælið (*to apeiron*) og Anaxímenes að það væri loft. Einhyggja þeirra er andstæð kenningum fjölhyggjumannana sem voru að störfum tveimur kynslóðum síðar, þ.e. þeirra Empedóklesar, sem hafði þá kenningu að til væri fjögur frumefni eða rætur (vatn, eldur, loft og jarðefni) auk frumkraftanna tveggja ástar og haturs; Demókrítosar, sem hafði þá kenningu að til væru atóm og tóm; og Anaxagórasar, sem hafði þá kenningu að til væru óendanlega mörg samkynja efni (frumefni) og ósamkynja efni (efnablöndur) auk hugar. Í kenningum fjölhyggjumannanna var gert ráð fyrir mörgum tegundum verunda, annaðhvort mörgum tegundum efna eða bæði efnislegra og óefnislegra verunda.

Af svipuðum meiði er nútíma efnishyggja sem kveður á um að allt sem til er sé efnislegt. Slík efnishyggja er andstæð tvíhyggju í anda franska heimspekingsins Renés Descartes sem kveður á um að auk efnislegra hluta sé einnig til sál eða andi eða óefnislegur og sjálfstæður hugur.

Hughyggja, það er að segja sú kenning að allt sem er til sé óefnislegt, er einnig einhyggja um tegundir verunda. Írski heimspekingurinn George Berkeley var hug- og einhyggjumaður af þessu tagi.

## Einhyggja um fjölda verunda
Forngríski heimspekingurinn Parmenídes hafði kenningu um að allt væri eitt, Veran, og að allt annað væri óraunverulegt og ekki til. Einhyggja af þessu tagi lýsti Bertrand Russell þannig að „hvaðeina sem ekki er allt er ekkert.“ Einhyggja um fjölda verunda er andstæð fjölhyggju um fjöla verunda. Þess ber þó að gæta að fjölhyggja um fjölda verunda getur vel verið einhyggja um tegundir verunda. Þannig er nútíma efnishyggja einhyggja um tegundir verunda, af því að hún kveður á um að einungis séu til efnislegar verundir, en er yfirleitt ekki einhyggja um fjölda verunda, af því að fæstir nútíma efnishyggjumenn halda því fram að einungis sé til ein efnisleg verund.

## Tengt efni
* Efnishyggja
* Hughyggja
* Tvíhyggja

## Tenglar
* 
* 
*
Kuhn (fyrirtæki)

**Kuhn** er franskt fyrirtæki sem framleiðir landbúnaðartæki s.s. heyvinnutæki, plóga og áburðardreifara.

## Saga
Fyrirtækið var stofnað af Joseph Kuhn árið 1828. Hann framleiddi þá lóð og vogir en árið 1864 fluttist hann til Severne til að framleiða landbúnaðartæki. Reksturinn gekk vel á fyrri hluta 20. aldar en svo dró úr krafti fyrirtækisins í skugga seinni heimsstyrjaldar. Þegar henni lauk komst reksturinn á fullt skrið að nýju. Ári seinni gekk Kuhn inn í viðskiptasamband með svissnesku fyrirtækið og 1949 hafði Kuhn ráðandi markaðshlutdeild á franska markaðnum.

Á 8. áratug 20. aldar hóf fyrirtækið að selja tæki sín um alla Evrópu. Á 9. áratugnum var tekið upp flókið þróunarferli sem öllu tæki fóru í gegnum og þetta kerfi bar ávöxt 1990 þegar fyrirtækið hlaut gullverðlaun á SIMA-sýningunni í París fyrir vendiplógur sinn. Tveimur árum síðar fékk sláttuvél með 5 metra vinnslubreidd gullverðlaun á sömu sýningu.

Árið 2002 tók Kuhn yfir bandaríska fyrirtækinu Knight en það var þá leiðandi í fóðurvögnum og -blöndurum en áður hafði Kuhn einmitt fjárfest Audrea S.A. Í dag er verksmiðja í Broadhead í Wisconsin-fylki fyrir Kuhn-Knight fóðurvagna.

## Tenglar
* Vefsíða Kuhn (franska)
* Kuhn í Norður-Ameríku (enska)
Kevin Federline

**Kevin Federline** (fæddur 21. desember 1978 í Fresno-sýslu í  Los Angeles) er bandarískur dansari og rappari. Að auki er hann fyrrverandi eiginmaður og barnsfaðir Britneyjar Spears.
Skýstrokkur

**Skýstrokkur**, **skýstrókur** eða **hvirfilbylur** er ofsalegt, hættulegt óveður. Hann myndast úr loftdálki sem nær alveg niður að yfirborði jarðar og skúraskýi, eða stundum bólstraskýi. Skýstrokkar eru mjög mismunandi að stærð, en í lögun eru þeir oftast eins og trekt og snýr þá mjórri endi skýstrokksins niður og er oft umkringdur ryki og rusli.

Í flestum dæmigerðum skýstrokkum er vindhraði frá um það bil 18 m/s og upp í 50 m/s. Þeir eru yfirleitt um 75 m í þvermál og geta farið nokkra kílómetra áður en þeir eyðast. Dæmi eru þó um skýstrokka með vindhraða yfir 130 m/s (480 km/klst.). Þeir geta verið yfir 1,6 km í þvermál og farið nokkur hundruð kílómetra áður en þeir eyðast.

Skýstrokkar hafa sést í öllum heimsálfum nema á Suðurskautslandinu. Skýstrokkar eru þó algengastir í hinu svokallaða Tornado Alley í Bandaríkjunum en þeir geta átt sér stað hvar sem er í Norður-Ameríku. Þeir myndast líka stundum í Suður- og Austur-Asíu, á Filippseyjum, í austanverðri Suður-Ameríku, sunnanverðri Afríku, norðvestanverðri og suðaustanverðrí Evrópu, vestanverðri og suðaustanverðri Ástralíu og á Nýja-Sjálandi.
Skýstrókur olli tjóni á Íslandi 2018

## Skilgreiningar
Samkvæmt Veðurstofu Íslands er skilgreining á skýstrokki vindsveipur með „þvermál 100 m eða meira, vindhraði allt að 100 m/s“. Vindsveipur með þvermál 10 m eða meira og vindhraða allt að 50m/s heitir sandstrokkur eða vatnsstrokkur og sveipur með þvermál 1 m eða meira og vindhraða allt að 10 m/s er ryksveipur.

## Sandstrokkur á Íslandi
Árið 2007 myndaðist lítill sandstrokkur á Skeiðarársandi.

## Heimildir

## Tengt efni
* Fárviðri
* Fellibylur

## Tenglar
* ''Er hægt að stöðva hvirfilbyl?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1961
Kuhn

**Kuhn** er eftirnafn eftirfarandi manna:

* Abraham Kuhn, stofnandi Kuhn, Loeb & Co.
* Adalbert Kuhn, þýskur textafræðingur
* Alfred Kuhn, félagsfræðingur
* Bradley M. Kuhn, tölvunarfræðingur
* Fritz Kuhn, þýskur stjórnmálamaður
* Harold W. Kuhn, handhafi John von Neumann-verðlaunanna en hann þróaði Kuhn-póker
* Richard Kuhn, handhafi Nóbelsverðlaunanna í efnafræði 1938
* Robert Lawrence Kuhn, rithöfundur, fjárfestir
* Thomas Samuel Kuhn, heimspekingur og vísindasagnfræðingur
* Walt Kuhn
* Robert James Kuhn

## Sjá einnig
* Kuhn-eyja, eyja í Atlantshafi
* Kuhn, Loeb & Co.
* Kuhn (fyrirtæki), franskur framleiðandi landbúnaðartækja s.s. sláttuvéla, plóga og múgavéla
Annie Oliv

**Annie Oliv** (f. 1988 í Jönköping) er  fyrirsæta og menntuð í klassískum hnéfiðluleik. Hún var kosin *Ungfrú Svíþjóð 2007* (Miss World Sweden). Hún tók þátt í Eurovision 2008. 

## Tenglar
* Annie Oliv
Hraun í Öxnadal

**Hraun** er bær í Öxnadal. Bærinn heitir eftir berghlaupsurðinni miklu sem fallið hefur úr Drangafjalli og þvert yfir dalinn. Ofan bæjarins gnæfir Hraundrangi við himinn. 

Jónas Hallgrímsson skáld fæddist á Hrauni. Innan og ofan við Hraun er Vatnsdalur og í honum er Hraunsvatn í um 490 m yfir sjávarmáli Það er 50-60 m djúpt og þar er góð silungsveiði. Sr. Hallgrímur Þorsteinsson, faðir Jónasar, drukknaði í vatninu árið 1816 þegar hann var þar við veiðar. Menningarfélagið Hraun í Öxnadal ehf. á jörðina og rekur þar ýmsa starfsemi.

Á Hrauni hefur verið komið upp minningarstofu um Jónas þar sem brugðið er upp myndum úr ævi hans og lýst áhrifum hans á íslenska menningu og sögu. Þar hefur einnig verið innréttuð íbúð fyrir skáld, rithöfunda og fræðimenn og opnaður fólkvangur og útivistarsvæði fyrir almenning.

## Sjá einnig
* Hraundrangi

## Heimildir
*
Liberec

**Liberec** (þýska: *Reichenberg*) er borg í Tékklandi. Íbúar borgarinnar eru um 104 þúsund talsins (2015).

## Tenglar
vefsíða Liberec
Veggfóður

**Veggfóður** er efni sem er límt á veggi innanhúss til að hylja þá og skreyta. Veggfóður er venjulega selt í upprúlluðum ströngum og límt beint á vegginn með veggfóðurslími.
Listi yfir forna rithætti íslenskra orða

Þetta er **listi yfir forna rithætti** sem sum **íslensk orð** hafa, sem voru notaðir í fornnorsku.

## Dæmi
### Mannanöfn
* Nafnið Ísarr er forn ritháttur nafnsins Ísar.
* Nafnið Garðarr er forn ritháttur nafnsins Garðar (sjá. grein um Garðar Svavarsson).
* Nafnið Hávarr er forn ritháttur nafnsins Hávar.
* Nafnið Gunnarr er forn ritháttur nafnsins Gunnar (sjá. grein um Garðar Svavarsson).

### Fornöfn
***sik** er gamall ritháttur afturbeygða fornafnsins „sig“
***ek** og **eg** eru gamlir rithættir persónufornafnsins „ég“
***hon** og **hón** eru gamlir rithættir persónufornafnsins „hún“
***þat** er gamall ritháttur persónufornafnsins „það“
***mik** er gamall ritháttur persónufornafnsins „mig“
***þik** er gamall ritháttur persónufornafnsins „þig“

### Nafnorð
#### Eignarfalls -s
Stundum voru eignarfalls „-s“ skrifuð sem zeta:
* **Haraldz** í stað *Haralds*

#### „u“ var sleppt úr endingum
Endingar í íslensku voru u-lausar
* **maðr** í stað *maður*
* **hefr** í stað *hefur*
* **góðr** í stað *góður*
* **psalmr** í stað *sálmur*

### Endingar
#### Miðmyndarendingin
Miðmyndarendingin sem nú er *-st* var áður *-zt* eða *-sk*.

Sjá einnig miðmyndarenginuna eins og hún var í forníslensku.

## Tengt efni
*Listi yfir mismunandi rithátt íslenskra orða

## Tenglar
*Tafla yfir helstu breytingar á rithætti í fornmáli og nútímamáli

## Heimildir
Listi yfir ferjur í strandsiglingum á Íslandi

Þetta er **listi yfir ferjur í strandsiglingum Íslandi**.
* Herjólfur: Gengur á milli Landeyjahafnar og Vestmannaeyja á Suðurlandi

* Baldur: Gengur á milli Brjánslæks, Flateyjar og Stykkishólms í Breiðafirði

* Bliki: Gengur á milli Æðeyjar, Vigurs og Ísafjarðar í Ísafjarðardjúpi

* Sævar: Gengur á milli Hríseyjar og Árskógastrandar á Norðurlandi

* Sæfari: Gengur á milli Akureyrar, Hríseyjar, Dalvíkur og Grímseyjar á Norðurlandi

* Anný: Gengur á milli Mjóafjarðar og Neskaupstaðar á Austfjörðum