open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Raufarhöfn

**Raufarhöfn** er sjávarþorp á austanverðri Melrakkasléttu í sveitarfélaginu Norðurþingi og er nyrsta kauptún landsins. Aðalatvinnuvegur er sjávarútvegur. Á Raufarhöfn er grunnskóli með um 13 nemendum. Fólksfjöldi árið 2024 var 183 og hafði fækkað mikið frá aldamótum. Byggðastofnun hefur skilgreint þorpið sem brothætta byggð. Á Raufarhöfn hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð síðan 1920.

## Forn verslunarstaður
Raufarhöfn var bújörð fram yfir 1950 og byggðist þorpið upp í landi jarðarinnar, við náttúrulega höfn í skjóli klettahöfða. Raufarhafnar er getið sem lendingarstaðar í Íslendingasögum og þangað munu kaupmenn hafa siglt þegar á landnámsöld. Á síðmiðöldum versluðu þýskir Hansakaupmenn þar og seinna komu hollenskir duggarar þar við og stunduðu launverslun. 

Bændur á Sléttu áttu að sækja verslun til Húsavíkur eða Vopnafjarðar á einokunartímanum, langa og erfiða leið, og óskuðu oft eftir að Raufarhöfn yrði gerð að verslunarstað en það var þó ekki fyrr en 1833 sem staðurinn varð löggiltur verslunarstaður og 1836 reisti danskur kaupmaður þar hús, Búðina, sem var fjórar hæðir og eitt stærsta hús landsins á þeim tíma. Hún brann árið 1956. Síðar tóku íslenskir kaupmenn við versluninni og Gránufélagið rak þar verslun til 1893.

## Síldarbærinn Raufarhöfn

Bræðurnir Jón og Sveinn Einarssynir frá Hraunum í Fljótum hófu verslunarrekstur á Raufarhöfn 1896 og jafnframt fisk- og hákarlaveiðar og byggðu hafskipabryggju þar árið 1900. Sama sumar hófu Norðmenn síldveiðar frá Raufarhöfn og á næstu áratugum stækkaði þorpið ört og var aðalatvinna íbúanna síldveiðar, síldarbræðsla og þjónusta við síldveiðiskip. Síldarverksmiðjur ríkisins keyptu verksmiðjuna af Norðmönnum 1934 og 1944 var Raufarhöfn annar mesti síldveiðibær landsins á eftir Siglufirði. 

Á sjöunda áratugnum varð Raufarhöfn svo mesti síldarbærinn og þá var þar mikill uppgangur og allt að 11 síldarsöltunarstöðvar starfandi samtímis. Þá komu um það bil 10% af öllum ágóða landsins frá síldarvinnu á Raufarhöfn. Íbúarnir voru þá hátt á sjötta hundrað og á síldarvertíðinni streymdi aðkomufólk að svo að yfir tvö þúsund manns höfðu aðsetur þar og þegar nokkur hundruð bátar bættust við í landlegum voru stundum á fjórða þúsund manns í þorpinu í einu. 

En árið 1967 hvarf síldin. Mannvirki henni tengd voru yfirgefin og að sumu leyti minnti Raufarhöfn á draugabæ og íbúum fækkaði. Þó var reynt að sporna á móti, meðal annars með kaupum á togara og stofnun útgerðarfélags, og útgerð og fiskvinnsla er aðalatvinna þorpsbúa í dag. Einnig er þar töluverð loðnubræðsla.

## Sveitarfélagið

Hinn 1. janúar 1945 var Raufarhöfn gerð að sérstökum hreppi, Raufarhafnarhreppi, en hafði fram að því tilheyrt Presthólahreppi. Í janúar 2006 samþykktu íbúar Húsavíkurbæjar, Öxarfjarðarhrepps, Raufarhafnarhrepps og Kelduneshrepps sameiningu sveitarfélaganna sem tók gildi 10. júní sama ár, í kjölfar sveitarstjórnarkosninganna 2006. Nýja sveitarfélagið heitir Norðurþing.

## Tilvísanir

## Heimildir
*
Svalbarðshreppur

**Svalbarðshreppur** er fyrrum hreppur á austanverðri Melrakkasléttu og upp af Þistilfirði. Aðal atvinnuvegur er landbúnaður.

Í Landnámabók segir að Ketill þistill hafi numið land milli Hundsness og Sauðaness og af honum dregur fjörðurinn og landið upp af honum nafn sitt. Hreppurinn er nefndur eftir kirkjustaðnum Svalbarði. Um hreppinn renna nokkrar vatnsmiklar ár sem skipta firðinum þannig í landareignir en flestar þessar ár eru miklar laxveiðiár. Sauðfjárrækt er algengasti búskaparhátturinn en þar eru veður svöl og kalár mörg. Hlunnindi á borð við  reka er í hreppnum.

Árið 2022 ákváðu íbúar Svalbarðshrepps og Langanesbyggðar að sameinast í eitt sveitarfélag. Síðar var kosning um nafn á nýja sveitarfélaginu og fékk nafnið Langanesbyggð 80% atkvæða.

## Tilvísanir
Mjóifjörður (Austfjörðum)

**Mjóifjörður** er fjörður á Austfjörðum á Austurlandi. Við fjörðinn er þorpið Brekkuþorp sem almennt er kallað Mjóifjörður. 

**Mjóafjarðarhreppur** var sjálfstætt sveitarfélag til 9. júní 2006, en sameinaðist þá Fjarðabyggð, ásamt Austurbyggð og Fáskrúðsfjarðarhreppi, að afloknum sveitarstjórnarkosningum 2006. Fyrir sameiningu var hreppurinn fámennasta sveitarfélag á Íslandi með 42 íbúa 1. desember 2005.

## Hvalveiðar á Mjóafirði
Mjóifjörður var um skeið miðstöð hvalveiða við Ísland. Norskir hvalveiðimenn sem áður höfðu verið á Vestfjörðum en hurfu þaðan þegar hvalur var þar uppurinn og fluttu sig til Mjóafjarðar. Hans Ellefsen flutti sig frá Önundarfirði 1901 og Lauritz Berg kom 1903 en hann hafði áður verið á Framnesi við Dýrafjörð. Ellefsen setti upp hvalveiðistöð á Asknesi sunnan megin fjarðarins og Berg setti upp sína stöð í botni fjarðarins. Hvalveiðarnar stóðu yfir í tólf ár. Í hvalveiðistöð Ellefsen voru mikil umsvif, 20 hús voru byggð auk skipabryggju og skipabrautar. Hvalveiðibátar þar voru flestir níu og alltaf tvö flutningaskip. Árið 1903 komu á land á Asksnesi 486 hvalir og var það aflamesta sumarið en talið er að alls hafi 3200 hvalir verið veiddir í Aksneshvalveiðistöðinni og rúmlega 2000 hvalir í hvalveiðistöð Bergs. Þannig hafa um 5200 hvalir veiðst meðan hvalveiðistöðvarnar voru í Mjóafirði.

## Tilvísanir
Svarthol

:*Getur líka átt við um [[fangelsi]].* 

**Svarthol** er massamikið, fyrirferðarlítið stjarnfræðilegt fyrirbæri svo þétt að þyngdarafl þess kemur í veg fyrir að nokkuð sleppi út, ekki einu sinni ljós (**hvíthol** er hins vegar enn óstaðfest fyrirbæri, andstæða starthola, sjá fyrir neðan).  Kenning Alberts Einsteins um almennu afstæðiskenninguna spáir því að nægilega þéttur massi muni mynda svarthol. Mörk svarthols eru kölluð **[[sjóndeildarflötur]]** (e. event horizon; hefur líka verið kallað sjónhvörf).
Talið er að svarthol sé að finna í miðju allra stjörnuþoka (en þau eru ekki bara þar, heldur líka t.d. við jaðar okkar vetrarbrautar, sjá **rouge** svarthol fyrir neðan).

Hlutir með of stekt þyngdarsvið til að ljós sleppi voru fyrst skoðaðir á 18. öld af John Michell og Pierre-Simon Laplace. Árið 1916 fann Karl Schwarzschild fyrstu nútímalausnina á jöfnum Einstein fyrir svarthol. Það eru til þrjár aðrar almennari lausnir, t.d. fyrir svarthol sem snýst (sem flest ef öll gera, og ef þau hafa hleðslu). Og síðan þá hafa margar aðrar lausnir fundist.

Stjörnufræðingar eru almennt sammála að risasvarthol sé í miðju næstum allra stjörnuþoka: Árið 2008 fundu stjörnufræðingar vísbendingar um að risastórt svarthol með meira en fjórum milljónum sólmassa sé nálægt Bogmanninum A* (e. Sagittarius A*), í kjarna Vetrarbrautarinnar okkar.

## „Rogue black hole“
Svarthol sem er ekki bundið af þyngdarafli nokkurs hlutar kallast á ensku „**rogue black hole**“ og getur flotið frjálslega um alheiminn. Þar sem svarthol gefa frá sér ekkert ljós er mjög erfitt að sjá þau.

Í janúar 2022 greindi hópur stjörnufræðinga frá OGLE-2011-BLG-0462/MOA-2011-BLG-191, fyrstu ótvíræðu uppgötvuninni og massamælingunni á svokölluðu „rogue black hole“, en engri hættu stafar af því. 

## Hvíthol
**Hvíthol** er ímyndað fyrirbæri, sem reist er á tilgátum, svæði í tímarúmi. Það hefur ekki verið sannað að það sé til. Sagt er að það sé nákvæmlega andstæða svarthols. Á meðan svarthol gleypir agnir úr sérstöðu sinni, sendir hvítholið frá sér agnir úr sérstöðu sinni. Hvíthol getur myndast eftir að svarthol getur ekki lengur gleypt agnir. Strax breytist það í hvíthol og byrjar að senda frá sér agnir sem það hefur áður gleypt. Ekkert kemst inn í hvíthol þar sem losunarkraftur þess er of mikill. Í þessum skilningi er það andstæða svarthols, sem aðeins er hægt að komast inn í utan frá og þaðan geta orkuefni, ljós og upplýsingar ekki sloppið.

Ítalski eðlisfræðingurinn Carlo Rovelli hefur skrifað bókina *White Hole* um þau, og t.d. hefur Lee Smolin líka skrifað um þau og sett fram kenningar um þau.

## Tengt efni
* Einsetulögmálið
* Markmassi Chandrasekhar

## Tilvísanir


### Neðanmálsgreinar


## Tenglar
* Stjörnufræðivefurinn: Svarthol
* ESO: Hve mikinn massa þarf til að mynda svarthol? 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Aðaldælahreppur

**Aðaldælahreppur** var hreppur við Skjálfandaflóa. Hreppurinn varð til undir lok 19. aldar þegar Helgastaðahreppi var skipt í tvennt, í Aðaldælahrepp og Reykdælahrepp. Í kjölfar atkvæðagreiðslu þann 26. apríl 2008 sameinaðist hreppurinn nágrannasveitarfélaginu Þingeyjarsveit.
Breiðdalshreppur

**Breiðdalshreppur** var sveitarfélag sem náði yfir Breiðdal, en hann er landmestur dala á Austfjörðum. Þéttbýli er í Breiðdalsvík. Sveitarfélagið náði áður til Stöðvarfjarðar en því var breytt árið 1905. Árið 2018 sameinaðist hreppurinn Fjarðabyggð 

## Náttúra
Breiðdalur skiptist í tvo dali um fjallið Kleifarháls, í Norðurdal og Suðurdal þar sem þjóðvegur 1 liggur um þann síðarnefnda. Sveitin er grösug og nýtast heiðar og fjöll til beitar sauðfjár en sauðfjárrækt er einn af aðalatvinnuvegum hreppsins ásamt fiskvinnslu á Breiðdalsvík.

## Menning
Breiðdalssetur er starfrækt í gamla kaupfélagshúsinu á Breiðdalsvík. Þar er jarðfræðisetur til minningar um enska jarðfræðinginn George Patrick Leonard Walker, sem vann merkar rannsóknir á jarðfræði Austurlands og Austfjarða. Einnig minningarstofa um málfræðinginn Stefán Einarsson prófessor í Baltimore í Bandaríkjunum.

## Tenglar
* Vefsíða Breiðdalshrepps 

## Tilvísanir
Djúpavogshreppur

**Djúpavogshreppur** er fyrrum hreppur/sveitarfélag á sunnanverðum Austfjörðum. Hreppurinn varð til þann 1. október 1992 við sameiningu þriggja hreppa: Búlandshrepps, Beruneshrepps og Geithellnahrepps. Aðalatvinnuvegir eru sjávarútvegur og landbúnaður. Til hreppsins heyrði Papey.

Árið 2020 sameinaðist hreppurinn Múlaþingi.
Fáskrúðsfjarðarhreppur

**Fáskrúðsfjarðarhreppur** var hreppur við Fáskrúðsfjörð á Austfjörðum. 

Þéttbýlismyndun hófst á Búðum í lok 19. aldar og var þorpið gert að sérstökum hreppi, Búðahreppi árið 1905, en varð hluti Austurbyggðar árið 2003.
Hinn 9. júní 2006 sameinaðist Fáskrúðsfjarðarhreppur Austurbyggð, Fjarðabyggð og Mjóafjarðarhreppi undir merkjum Fjarðabyggðar, að afstöðnum sveitarstjórnarkosningum 2006.

Fólksfjöldi 1. desember 2005 var 48.
Kjósarhreppur

**Kjósarhreppur** er sveitarfélag á Vesturlandi. Stundum er talað um Kjósina sem „sveit í borg“ vegna nálægðarinnar við Reykjavík. Aðalatvinnuvegur er landbúnaður.

Kjósarhreppur er 302 ferkílómetra að stærð og liggur í norðanverðri Kjósarsýslu. Hreppurinn liggur að Reykjavík, Bláskógabyggð og Hvalfjarðarsveit. 

## Íbúar í Kjósarhreppi
Íbúar Kjósarhrepps voru 450 um aldamót 19. og 20. aldar en voru 250 árið 2021. Börn í hreppnum sækja Klébergsskóla á Kjalarnesi. Félagsheimilið Félagsgarður er leigt út til veisluhalda. Ásgarður gamli barnaskólinn hýsir skrifstofu hreppsins. Um 600 frístundahús eru í hreppnum. Samkvæmt jarðarskrá 2005 eru 47 jarðir skráðar í Kjósarhrepp og þar af eru 37 í ábúð. Á 27 bújörðum er jarðareigandi ábúandi.

## Fjöll, hálsar og heiðar
Í hreppnum er norðanverð Esjan, norðanverðir Móskarðahnúkar og norðanvert Skálafell, Kjölur, Kjósarheiði, Botnssúlur (sunnanhluti fjallaklasans), sunnan- og vestanvert Múlafjall, Þrándarstaðafjall, Sandfell, Meðalfell, Möðruvallaháls, Sandfell, Eyrarfjall.

## Dalir
Í hreppnum eru dalirnir Miðdalur, Eilífsdalur, Flekkudalur, Eyjadalur, Laxárdalur, Svínadalur, Fossárdalur og Brynjudalur.

## Vatnsföll
Í hreppum renna árnar Kiðafellsá, Laxá í Kjós, Bugða, Skorá, Dælsá, Miðdalsá, Flekkudalsá, Sandá, Svínadalsá, Þverá, Hálsá, Fossá, Brynjudalsá. Laxá er ein besta veiðiá landsins. Í henni er Þórufoss.

## Vötn
Í hreppnum eru Meðalfellsvatn, Myrkavatn, Sandvatn, Grindagilstjörn, Sandfellstjörn, Eyjatjörn og Hurðarbakssef.

Í hreppnum eru vogarnir Botnsvogur , Brynjudalsvogur og Laxvogur og víkin Hvammsvík og nesið Hvítanes.

## Heimild
* Skipulagstillaga fyrir Kjósarhrepp
Austurbyggð

**Austurbyggð** var sveitarfélag á Austfjörðum.  Það varð til 1. október 2003 við sameiningu Búðahrepps og Stöðvarhrepps.  Hið nýja sveitarfélag varð þó skammlíft, því 9. júní 2006 sameinaðist það Fáskrúðsfjarðarhreppi, Mjóafjarðarhreppi og Fjarðabyggð undir merkjum Fjarðabyggðar, að  afloknum sveitarstjórnarkosningum 2006. 

Innan Austurbyggðar voru þorpin Fáskrúðsfjörður (einnig kallað Búðir) og Stöðvarfjörður við samnefnda firði. Fólksfjöldi 1. desember 2005 var 859.
Mysa

**Mysa** er vökvi síaður úr við skyrgerð eða úr hleyptri mjólk þegar gerður er ostur. Vökvinn er svo látinn gerjast til að úr honum verði sýra, en hún hefur verið notuð á Íslandi til drykkjar og - fyrir tíma matarsalts og kæliskápa - til þess að varðveita mat. Var maturinn þá lagður í súr í þar til gerðum tunnum eða keröldum. Hann geymdist vel í mysunni, en slíkur matur er nefndur súrmatur og er enn vinsæll, einkum um þorrann. Áður fyrr var líka vinsælt að blanda sýrðri mysu saman við vatn, og varð þá til svaladrykkur sem kallaðist sýrublanda og er sagður mjög leskjandi. 

Í mysu eru mjólkursýrugerlar sem kljúfa mjólkursykur og mynda mjólkursýru sem gefa henni súra bragðið. Mysan er sögð holl, þar sem hún innihaldi mysuprótein sem stuðli að uppbyggingu vöðva og lækki háan blóðþrýsting.

## Eitt og annað
* Sopi eða Mangó-Sopi var íslenskur mysudrykkur sem Mjólkursamsalan setti á markað árið 1980.
* Garpur var vinsæll svaladrykkur sem kom á markað árið 1992 og var gerður úr mysu, appelsínu- og ananassafa.
* Mysa er oft notuð sem staðgengill fyrir hvítvín í matreiðslu, t.d. í sósur og súpur. 
* Á ofanverðri 20. öld stakk mjólkurfræðingur upp á því að Íslendingar ættu að gera áfengan drykk úr mysunni, svipaðan kampavíni. 

## Sjá einnig
*Mysuostur
## Tilvísanir
Bókstafstrú

**Bókstafstrú** er það þegar algjör trú er lögð á tilteknar trúarsetningar (kreddur), trúarrit eða hugmyndafræði, og felur oft í sér áherslu á greinarmun milli nærhópa og fjarhópa og afturhvarf til „hreinleika“ átrúnaðar fyrri tíma sem hafi glatast. Hópar sem aðhyllast einhvers konar bókstafstrú hafa oft eina samþykkta túlkun eða túlkendur og hafna hvers kyns skoðanaskiptum. Bókstafstrú er oftast nefnd í tengslum við trúarbrögð, en getur líka átt við um fólk sem aðhyllist tilteknar lífsskoðanir eða stjórnmálastefnur.

Orðið er mjög oft notað sem skammaryrði af andstæðingum tiltekinna hópa eða skoðana. Meðal hópa og hreyfinga sem sagðar hafa verið bókstafstrúar eru ýmsir kristnir söfnuðir sem leggja áherslu á að tilteknar trúarsetningar kristninnar séu „ófrávíkjanlegar“ (til dæmis meyfæðing Jesú), síonistar, klerkastjórnin í Íran, talíbanar, trúleysingjar og frjálshyggjufólk.
Asymmetric Digital Subscriber Line

**Asymmetric Digital Subscriber Line** (**ADSL**) er gerð af DSL, samskiptatækni sem gerir flutning gagna um símalínu töluvert hraðari en hefðbundin mótöld.
Auðgunarbrot

**Auðgunarbrot** eða **fjármunabrot** er afbrot framið í þeim tilgangi að hagnast fjárhagslega. Auðgunarbrot koma fram í XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brot framin í auðgunarskyni beinast yfirleitt að tilteknu verknaðarandlagi og felast brotin í ólögmætri yfirfærslu slíkra verðmæta til annarra einstaklinga eða lögaðila sem ekki hafa umráð yfir þeim. Í þessu felst að í auðgunarbrotum er auðgunarásetningur sem beinist að tilteknu verknaðarandlagi og ólögmætri yfirfærslu verðmætanna. Auðgunarbrot eru ólík en hafa viss sameiginleg einkenni, þau eru tjónsbrot og sum með fullframningarstig fært fram og verðgildi fjármuna þarf ekki að rýrna við brotin heldur færast þau með ólögmætri yfirfærslu fjármuna til einhvers eða einhverra sem ekki á rétt til þeirra. Andlag brotanna hefur alltaf eitthvað fjárhagslegt gildi og því geta verðlausir munir ekki verið verknaðarandlag brotanna. Brotið þarf því að beinast að einhverju verðmæti. Einkenni auðgunarbrota er saknæmisskilyrðið, sbr. ásetningur í 18. gr. hgl. og dugar gáleysi ekki til.
Þjóðarmorðið í Rúanda

Í **þjóðarmorðinu í Rúanda** var 800.000 manns, flestum af Tútsí-ættbálki en einnig af Hútú-ættbálki, bókstaflega slátrað af öfgamönnum Hútúa (Interahamwe) á 100 daga tímabili árið 1994. 

Margir telja að þjóðarmorðið í Rúanda, skeri sig úr sagnfræðilega, ekki aðeins vegna þess gríðarlega fjölda fólks sem var myrt á örskömmum tíma, heldur einnig vegna viðbragða Vesturveldanna við atburðunum. Þrátt fyrir aðvaranir áður en morðaldan hófst og þrátt fyrir að heimspressan birti fréttir af því gengdarlausa ofbeldi sem átti sér stað, sá ekkert hinna stærri vesturvelda sér fært að blanda sér í málið. Á þessum tímapunkti neituðu Sameinuðu þjóðirnar að beita friðargæslusveitum sínum, sem staðsettar voru í Rúanda undir forystu hershöfðingjans Roméo Dallaire, og koma þannig í veg fyrir blóðbaðið.

Þessi viðbröð urðu brennidepill biturra ásakanna, sér í lagi á hendur stefnumarkandi einstaklingum eins og Jacques-Roger Booh-Booh en einnig á hendur SÞ og landa eins og Frakklands og Bandaríkjanna, auk Bills Clinton Bandaríkjaforseta. Clinton fékk fréttir af ástandinu í Rúanda daglega frá helstu ráðgjöfum sínum og frá bandaríska sendiráðinu í Rúanda. Aðrir hvöttu Clinton til að halda sig frá Rúanda vegna þess pólitíska ástands sem skapaðist ári fyrr, þegar misheppnuð tilraun var gerð til að veita hjálp í stríðsátökum í Mogadishu, höfuðborg Sómalíu. 

Endir var loks bundinn á þjóðarmorðið þegar uppreisnarhreyfing Tútsa, þekkt undir heitinu „Föðurlandsfylking Rúanda“ (*Front Patriotique Rwandais* eða FPR), leidd af Paul Kagame, steypti Hútú-stjórninni af stóli og náði völdum í landinu. Í kjölfar þjóðarmorðsins var ýmsum refsiaðgerðum beitt gegn Hútúum og olli það flótta þúsunda manna inn í austurhluta Saír (sem nú kallast Lýðstjórnarlýðveldið Kongó). Hið gegndarlausa ofbeldi og þeir hrottafengnu atburðir sem áttu sér stað í Rúanda hafa enn áhrif á svæðið og þjóðarbrotin. Stríðsátökin í Kongó má rekja til þjóðarmorðsins í Rúanda, sem og áframhaldandi borgarastríð í Búrúndí. 

## Tenglar
* Frontline: the triumph of evil
* The Taylor Report - Rwanda 
* A perspective on Rwanda
Brottnám (líffræði)

**Brottnám** getur átt við brottnám líffæra eða líffæraparta; t.d þegar vísindamenn framkvæma geðskurðaðgerð með því að nema brott ákveðinn hluta af heila í dýri til að sjá hvaða áhrif það hefur.  Frammistaða dýrsins er metin á ákveðnum prófum fyrir og eftir aðgerð. Ef breytingin er greinileg má kenna brottnáminu um það.  Svipuð aðferð var notuð til að breyta hegðun manna áður en sú aðferð kallaðist hvítuskurður.  Brottnám líffæra getur einnig verið nauðsynlegt vegna sjúkdóma eða heilkenna.  Það kemur fyrir að líffæri eða líkamshlutar sem hafa í sér æxli eru fjarlægð í heild sinni eða hluta, t.d. brjóstkrabbameini eða legkrabbameini. Algengasta brottnám er líklega botnlangaskurður, þegar kviðarhol sjúklingsins er opnað og botnlangatotan (appendix) er fjarlægð vegna bólgu og sýkingar (appendicitis, appendectomy).
Adenósínþrífosfat

**Adenósíntrífosfat** (**ATP**) er í raun staðlað form efnaorku sem allar lífverur notfæra sér við orkumiðlun. ATP er þó alls ekki forðaefni, en lífverur geyma forðaorku ýmist í formi mjölva, glýkógens og fitu.

## Tengt efni
* Frumuöndun
Sjö undur veraldar

**Sjö undur veraldar** er listi yfir sjö merk mannvirki við Miðjarðarhafið í fornöld. Elsta útgáfan af listanum er frá 2. öld f.Kr. en hann gerði Antípatros frá Sídon, en hann er sá elsti sem vitað er um sem bjó til lista um furðuverkin sjö. Talan sjö var valin því hún var talin kyngimögnuð í þá daga.

Í dag er ekkert eftir af þessum verkum, nema Pýramídinn sem stendur enn. Það er líka sérstaklega merkilegt þar sem þeir eru langelstir af öllum furðuverkunum. Hin fjögur síðustu voru öll reist á helleníska tímanum. Hengigarðarnir og Seifsstyttan voru reist á forngríska tímanum, en það er ekki vitað fyrir víst hvenær Pýramídinn mikli var nákvæmlega reistur og er það mikið deiluefni enn í dag.

Listinn er fyrst og fremst að upphefja grísk byggingarafrek, aðeins tvö undrin á listanum eru ekki þaðan, þ.e. Hengigarðarnir í Babýlon og Vitinn í Faros. Þar sem Risinn í Ródos stóð í aðeins 50 ár gátu fáir af þeim sagnariturum sem sögðu frá undrunum sjö séð hann í raun. Þess vegna var Antipater með Ishtarhliðið í hans stað í fyrstu útgáfu af hans lista. Aðrir eldri listar hafa t.d. tekið Veggi Babýlons. 

## Sjö undur veraldar
* Pýramídinn mikli í Giza (almennt talinn frá 25. öld f.Kr.)
* Hengigarðarnir í Babýlon (6. öld f.Kr.)
* Seifsstyttan í Ólympíu (5. öld f.Kr.)
* Artemismusterið í Efesos (6. öld f.Kr., endurbyggt á 3. og 4. öld)
* Grafhýsið í Halikarnassos (4. öld f.Kr.)
* Risinn á Ródos (3. öld f.Kr.)
* Vitinn í Faros við Alexandríu (3. öld f.Kr.)

## Tenglar
* 
* 
* 
*
Tímarúm

Í eðlisfræði er tímarúm líkan sem sameinar tíma og rúm í eina samfellda heild. Í alheiminum eins og við skynjum hann hefur þessi samfellda heild þrjár víddir í rúmi og eina í tíma. 

Almenna afstæðiskenningin lýsir þyngdarafli sem sveigju á tímarúmi.
Rannsókn

**Rannsókn** er nákvæm og kerfisbundin athugun og skráning á niðurstöðum gerð í þeim tilgangi að öðlast þekkingu eða afla upplýsinga. **Vísindarannsóknir** eru stundaðar í háskólum undir stjórn prófessora eða á rannsóknarstofnunum og niðurstöður þeirra rannsókna eru birtar í viðurkenndum, ritrýndum fagtímaritum, í bókum eða á ráðstefnum. **Einkarannsóknir** eru þær rannsóknir, sem eru stundaðar og kostaðar af einstaklingum eða fyrirtækjum. **Lögreglurannsókn** er gerð af lögreglu í þeim tilgangi að upplýsa meint lagabrot og niðurstöður þeirra eru oft grundvöllur lagadóma.

## Sjá einnig
* Raunprófun
Heinrich-atburður

**Heinrich atburðir**, nefndir eftir fornloftlagsfræðingnum Hartmut Heinrich, eru skyndilegir atburðir í náttúrufari sem áttu sér stað á síðasta jökulskeiði. Ummerki þessara atburða er að finna með vissu millibili í ísborinni bergmylsnu í setkjörnum í Norður-Atlantshafi, en einnig sjást ummerki um atburðina víðast hvar á jörðinni. Borin hafa verið kennsl á sex slíka atburði sem nefnast H1-H6. Gögn benda til að atburðir H3 og H6 séu frábrugðnir. 

Heinrich atburðir eru flokkaðir til afgerandi viðburða, þar sem floti ísjaka barst út til sjávar frá Hudsonflóa. Rúmmál ferskvatns sem barst til sjávar í einum Heinrich atburði hefur verið áætlað 370 km3.

Lagðar hafa verið fram fjölmargar skýringar á Heinrich atburðum. Snúa þær flestar að virkni Laurentide jökuhvelsins og innri sveiflum sem áttu sér stað í jöklinum. Einnig hafa komið fram getgátur um að hið óstöðuga vestur íshvel Suðurskautslandsins geti verið kveikjan að atburðunum. 

Heinrich atburðir eru skyldir svokölluðum Dansgaard-Oeschger atburðum sem koma greinilega fram í ískjörnum frá Grænlandsjökli og eiga Heinrich atburðirnir sér stað á köldum tímabilum innan D-O atburðanna.

## Tenglar
* http://www.ncdc.noaa.gov/paleo/slides/slideset/19/index.html 
* http://www.eos.ubc.ca/research/glaciology/research/HeinrichEvents.html
Persónuleiki

**Persónuleiki** er almennt talinn vera þeir eiginleikar sem búa í hverjum og einum; skapgerð, gildismat, hugsun, skynjun, tilfinningalíf og svo framvegis. Aðgreina þessir eiginleikar saman manneskjuna frá öðrum.

Í gegnum tíðina hafa verið gerðar margar tilraunir til að skilgreina persónuleikann og hafa verið smíðaðar margar kenningar um persónuleikann. Ein af elstu kenningunum um persónuleika má rekja til Hippókratesar.

## Stefnur
* Atferlisstefnan útskýrir hegðun fólks út frá *ytra áreiti*. Samkvæmt þessum kenningum mótast hegðun fólks með virkri skilyrðingu. B. F. Skinner var frumkvöðull atferlisstefnunnar.

## Sjá einnig
* Persónuleikasálfræði

## Heimildir
* *Íslenska Alfræðiorðabókin A-G. 1990.* Ritstjórar: Dóra Hafsteinsdóttir og Sigríður Harðardóttir. Örn og Örlygur hf., Reykjavík.
Ríkisdalir

**Ríkisdalir** er samheiti yfir myntir úr silfri sem notaðar voru sem gjaldmiðill í Evrópu í um 400 ára skeið. Upprunalega voru þessar myntir kallaðar **thaler** um þýskumælandi lönd, en seinna **daler** í Skandinavíu. Í nútímanum þekkist þetta sem *[[Dollari|dollar]]* í Bandaríkjunum, Kanada, Ástralíu, Nýja Sjálandi, Hong Kong og fleiri stöðum, og sem *[[tolar]]* í Slóveníu.

## Tengt efni
* Danskir ríkisdalir
* Þýskir ríkisdalir
* Austurrískir ríkisdalir
Myntfræði

**Myntfræði** er vísindagrein sem fæst við rannsóknir á peningum í öllum sínum myndum, þ.á m. mynt, seðlum, bankaseðlum, hlutabréfum o.s.frv. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **myntfræðingar**.


## Saga
Myntfræði er forn vísindagrein sem á ættir sínar að rekja allt aftur til Júlíusar Caesars sem venjulega er talinn hafa skrifað fyrstu bókina um greinina.
Forsætisráðherra Ítalíu

**Forsætisráðherra Ítalíu** er leiðtogi ríkisstjórnar Ítalíu og hefur það hlutverk með höndum að stýra og samræma vinnu annarra ráðherra ríkisstjórnarinnar. Forsætisráðherraembættið er fjórða mikilvægasta embætti ríkisins samkvæmt stjórnarskránni, á eftir forseta lýðveldisins, þingforseta og forseta öldungadeildarinnar. Hlutverk forsætisráðherra er skilgreint í stjórnarskránni, greinum 92-96.

Forsætisráðherra er tilnefndur af forseta lýðveldisins. Yfirleitt er um að ræða leiðtoga stærsta flokks þess kosningabandalags sem hlýtur meirihluta í þingkosningum og fær þar með umboð til stjórnarmyndunar. Þegar Ítalía var konungsríki (frá 1861 til 1946) var það konungur Ítalíu sem veitti umboð til stjórnarmyndunar.

## Tengt efni
* Listi yfir forsætisráðherra Ítalíu
* Stjórnarskrá Ítalíu
* Forseti Ítalíu
* Forseti ítalska þingsins
* Forseti ítölsku öldungadeildarinnar

## Tilvísanir
Rómönsk tungumál

**Rómönsk tungumál** eru málafjölskylda innan indóevrópsku málaættarinnar sem eiga uppruna í latínu. Þau eru töluð sem móðurmál í Suður-Evrópu, Suður-Ameríku og Mið-Ameríku af um 600 milljónum manna. Í dag eru 25 rómönsk tungumál, en það voru til fleiri sem þróuðust sem mállýskur úr alþýðalatínu. Sex mest töluðu rómönsku málin eru spænska, portúgalska, franska, ítalska, rúmenska og katalónska. Meðal annarra rómanskra tungumála eru korsíkanska, leónska, oksítanska, arómanska, sardiníska, feneyska og galíanska.

## Uppruni
Rómönsk tungumál rekja uppruna sinn til alþýðulatínu sem var sú latínumállýska sem töluð var af hermönnum og landnámsmönnum í rómverska keisaradæminu. Alþýðulatína var ólík klassískri latínu sem var töluð af yfirstéttum og var það form tungumálsins sem var oftast skrifað. Milli áranna 350 f.Kr. og 150 e.Kr. varð latína áhrifamesta tungumálið í Vestur-Evrópu við útþenslu rómverska keisaradæmisins. Latína hafði líka mikil áhrif í Suðaustur-Bretlandi, Norður-Afríku og á svæði sem umkringir Balkanskagann.

Á meðan hnignun rómverska keisaradæmis stóð og við upplausn þess á 5. öldinni byrjaði latína að breytast í sérstök tungumálum. Þessi tungumál breiddust út í heimsveldum stofnuðum af Portúgal, Spáni og Frakklandi frá 15. öldinni og þess vegna búa 70% þeirra sem tala rómönsk tungumál utan við Evrópu.

## Orðsifjar
Heitið „rómanskt“ er komið af alþýðulatnesku atviksorði *romanice* (rómverska) sem á uppruna í *Romanicus* (Rómverji).

## Dæmi
Hægt er að sjá líkingar á milli rómanskra mála í eftirfarandi dæmum:
:

Þýðing: Hún lokar alltaf glugganum fyrir mat.

## Heimildir
* Maurizio Tani, „Hvaða tungumál tala Ítalir?“, *Málfríður. Tímaritið samtaka tungumálakennara á Íslandi*, 2 (2012), bls. 16-18 og http://malfridur.ismennt.is/vor2012/vol-28-01-16-18_mt.htm
Listi yfir ríkisstjórnir Ítalíu

Þetta er **listi yfir [[Ríkisstjórn Ítalíu|ríkisstjórnir Ítalíu]]** og **[[forsætisráðherra Ítalíu]]** frá því landið var sameinað í eitt ríki árið 1861. Konungsríkið varði til 1946 en eftir síðari heimsstyrjöldina og fall fastistastjórnarinnar sem verið hafði við völd frá því á 3. áratug 20. aldar var samin ný stjórnarskrá og ákveðið með þjóðaratkvæðagreiðslu að landið skyldi verða lýðveldi.

## Konungsríkið Ítalía

## Lýðveldið Ítalía
Villiköttur

**Villiköttur** (fræðiheiti: *Felis silvestris*) er tegund lítilla rándýra af kattardýraætt. Hann finnst um mest alla Afríku, Evrópu, Suð-vestur og Mið-Asíu, Indlandi, Kína og Mongólíu. Sökum þess hve víða hann lifir er hann flokkaður af Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökunum (IUCN) sem *tegund í fullu fjöri*. Hins vegar er blendingsræktun við heimilisketti umfangsmikil og hefur átt sér stað um nánast allar undirtegundir villikattarins og fækkar því hreinræktuðum villiköttum nokkuð þessvegna.

Helstu tegundaafbrigði villikatta eru: 
* Evrópski villikötturinn (*Felis silvestris silvestris*)
* Afríski villikötturinn (*Felis silvestris lybica*)
* Asíski villikötturinn (*Felis silvestris ornata*)
* Undirtegund, Heimiliskötturinn (*Felis silvestris catus*).


## Heimildir
*
Djögl

**Djögl**  (eða **gegl** eða **gripl**) er hvers konar handfjötlun hluta sem krefst færni. Dæmi um djögl er sú list að halda þremur eða fleiri boltum á lofti þannig minnst einn sé ávallt í loftinu. Einnig telst listin að höndla djöflaprik til djögls, ásamt öðrum undirgreinum eins og eldsnúningur o.fl.

## Orðsifjar
Orðsifjar orðsins „djögl“ er enska orðið „juggle“, sem aftur er ættað af miðenska orðinu „jogelen“ sem er komið úr latínu í gegnum gamla franska orðið „jogler“. „Gegl“ er hinsvegar íslenskt nýyrði yfir fyrirbrigðið.

## Tilvísanir

## Tenglar
* ''Ætíð einn á lofti''; grein í Málfregnir, 1998
Smákettir

**Smákettir** (fræðiheiti: *Felis*) er ættkvísl rándýra af kattardýraætt. Ættkvíslin telur meðal annars heimilisköttinn. Minnsta *Felis*-tegundin er svartfættur köttur (*F. nigripes*) sem er 38-42 cm að lengd, og sú stærsta er skógarköttur (*F. chaus*) sem er 62-76 cm að lengd.

Erfðafræðirannsóknir benda til þess að *Felinae*-ættkvíslrnar *Felis*, *[[Otocolobus]]* og *[[Prionailurus]]*, hafi greinst frá sameiginlegum forföður kattardýra í Evrasíu fyrir 6,2 milljón árum, og að ættkvíslin *Felis* hafi greinst frá hinum fyrir um 3,04 til 0,99 milljón árum.

## Tegundir
Carl Linnaeus taldi allar kattartegundir til ættkvíslarinnar *Felis* til ársins 1758. Seinni tíma flokkunarfræðingar skipta kattardýrum í nokkrar ættkvíslir. Árið 1917 endurskoðaði breski dýrafræðingurinn Reginald Innes Pocock ættkvíslina *Felis* og taldi þá til hennar aðeins þær tegundir sem koma fram í töflunni hér fyrir neðan. Áætlaður tími aðgreiningar er gefinn upp fyrir milljónum ára, byggt á greiningum á genabútum.

Pocock setti manúlköttinn einan í ættkvíslina *Otocolobus*. Aðrir vísindamenn vilja heldur flokka hann með *Felis*.

Sumir vísindamenn telja kínverska eyðimerkurköttinn vera undirtegund *F. silvestris*.

### Þróunartré
Þróunartengsl núlifandi *Felis*-tegunda eru sett fram í eftirfarandi skýringarmynd:

### Útdauðar ''Felis''-tegundir
Útdauðar *Felis*-tegundir sem hafa uppgötvast sem steingervingar eru meðal annars:
* *[[Felis lunensis]]* (Martelli, 1906)
* *[[Felis wenzensis]]* (Stach, 1961)

## Heimild
Ölfusá

**Ölfusá** er vatnsmesta á Íslands með meðalrennsli upp á 423 m³/sek. Ölfusá myndast milli Grímsness og Hraungerðishrepps úr Soginu og Hvítá og er 25 km löng frá upptökum til ósa vestan Eyrarbakka. Hún fellur niður með vesturjaðri Þjórsárhrauns. Áin er jökullituð og rennur í gegnum Selfoss í djúpri gjá sem talin er vera 9 m djúp. Þótt áin hafi jökulársvip er mikið af lindarvatni í henni og í kuldatíð getur hún orðið nánast tær. Í Ölfusi myndar áin mikið stórt stöðuvatn eða sjávarlón, Ölfusárós, áður en hún rennur út í sjó austan við Óseyri.

## Brýr
Brýr á ánni eru tvær, Ölfusárbrú á Selfossi og Óseyrarbrú rétt utan við Eyrarbakka. 

Árið 1891 var tekin í notkun brú á Ölfusá við Selfoss. Var það Tryggvi Gunnarsson sem hafði umsjón með byggingu hennar og bjó hann í Tryggvaskála, sem stendur við brúarsporðinn sunnanmeginn. Árið 1944 kom mjólkurbíll frá Reykjavík með annan í togi og þoldi brúin ekki þyngdina svo annar brúarstrengurinn slitnaði og bílarnir féllu báðir í ána. Annar lenti á grynningum þaðan sem síðar var hægt að ná honum upp en hinn fór í hyldjúpa gjána ásamt bílstjóranum. Bílstjóra þess bíls tókst að halda sér á varadekki þar til honum steytti á land við Selfoss-bæina fyrir vestan Selfosskirkju. Nýja brúin, sem enn þjónar sínum tilgangi, var tekin í notkun 22. desember 1945. Er hún 84 m löng milli stöpla.

Óseyrarbrú var tekin í notkun 3. september 1988 og var það þáverandi forsætisráðherra Íslands Þorsteinn Pálsson sem klippti á borðann. Brúin er 360 metra löng á 7 steinsteyptum stöplum.

## Heimild
* Hjálmar R. Bárðarson. 1989. *Hvítá frá upptökum til ósa*. Hjálmar R. Bárðarson, Reykjavík.

## Tenglar
* ''Ölfusá''; grein í Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1927

* Jóra í Jórukleif
Norwegian Wood (This Bird Has Flown)

„**Norwegian Wood (This Bird Has Flown)**“ er lag með Bítlunum sem kom út á plötunni *[[Rubber Soul]]* árið 1965.
Norwegian Wood (aðgreining)

**Norwegian Wood** getur átt við:
* Lagið Norwegian Wood (This bird has flown)
* Árlega tónlistarhátíð í Noregi.
Norwegian Wood (tónlistarhátíð)

**Norwegian Wood** er norsk tónlistarhátíð sem haldin er í Osló á hverju ári. Margir þekktir tónlistarmenn koma fram og spila rokktónlist fyrir um 30 þúsund áhorfendur. 

## Heimild
* 

## Tengill
* Opinber síða tónlistarhátíðarinnar
Ítalísk tungumál

**Ítalísk mál** var flokkur indóevrópskra mála, sem voru töluð á Ítalíuskaga í fornöld. Það stærsta þeirra, latína, lagði hin undir sig, þegar fyrir upphaf tímatals okkar.
Þau ítalísku mál, sem eru vel þekkt, vegna þess að miklar skriflegar heimildir eru um þau, eru latína, oskíska og úmbríska. Önnur ítalísk mál eru einungis þekkt af stuttum textabútum.

Lengi héldu málvísindamenn að skyldleiki væri milli ítalískra mála og keltneskra. Það hefur þó ekki tekist að sanna slíkan skyldleika.

Fyrir utan ítalísku málin voru einnig töluð önnur túngumál á Ítalíuskaga, sem ekki voru af Indóevrópskum uppruna, þekktust þeirra var etrúskneska.
Sveitarfélagið Álftanes

**Sveitarfélagið Álftanes** áður **Bessastaðahreppur** var sveitarfélag á höfuðborgarsvæðinu, á utanverðu Álftanesi.

*Bessastaðahreppur* varð til árið 1878, ásamt Garðahreppi, þegar Álftaneshreppi var skipt í tvennt. Hinn 17. júní 2004 var nafni hreppsins breytt í *sveitarfélagið Álftanes*.

Samhliða þjóðaratkvæðagreiðsla um tillögur stjórnlagaráðs þann 20. október 2012, fór fram íbúakosning í Garðabæ og sveitarfélaginu Álftanes og var sameining þeirra í eitt sveitarfélag samþykkt. Hið nýja sveitarfélag heitir Garðabær en um það hafði verið samið fyrir kosningarnar og miðað við tölur Hagstofu frá 1. janúar 2012 munu íbúar sameinaðs sveitarfélags verða um 14.000 talsins. Sameiningin tók gildi áramótin 2012/2013.

## Tilvísanir
Fallbeyging

**Fallbeyging** eða **beyging**  er mismunandi form orða eftir stöðu og hlutverki innan setningar. Beyging getur líka tjáð merkingarleg atriði eins og tölu (þ.e.a.s, fjölda), kyn og fleira. Strikið tilstrik (n-strik, strik sem er jafnbreitt bókstafnum *[[n]]*) er notað við upptalningu beygingarmynda.

## Fjöldi falla
Fjöldi falla er mismunandi í tungumálum.

### Í íslensku
Í íslensku eru fjögur föll; nefnifall (sem telst til aðalfalls) og þolfall, þágufall og eignarfall (sem teljast til aukafalla). Hjálparorðin „hér er“, „um“, „frá“ og „til“ oft notuð til að greina á milli falla og orðið **' notað sem dæmi — orð sem fylgja „hér er“ standa í [[nefnifall]]i, orð sem fylgja „um“ eru í [[þolfall]]i, orð sem fylgja „frá“ í þágufalli og orð sem fylgja „til“ í [[eignarfall]]i. Orð sem stjórna falli geta verið forsetningar, sagnorð eða nafnorð. Dæmi (fallvaldarnir eru skáletraðir og fallorðin feitletruð): Ég hugsa ''til'' **þín**. Maðurinn ''sagði'' **mér sögu**. ''Bíllinn'' **hans''' bilaði.

## Tengt efni
* Beygingarlýsing íslensks nútímamáls (uppflettisafn yfir íslenskar beygingarmyndir á netinu)
* Sagnbeyging
* Sterk beyging
* Veik beyging

## Heimildir
* Íslensk málstöð

## Tilvísanir
Ísöld

**Ísöld** er jarðsögulegt tímabil þar sem þykkar jökulbreiður hylja stór landsvæði. Slík tímabil geta staðið í nokkrar milljónir ára og valdið miklum breytingum á yfirborði meginlanda. 

Allnokkrar ísaldir hafa sett svip á sögu jarðarinnar. Sú elsta er kennd við svokallaðan forkambrískan tíma fyrir meira en 570 milljónum ára. Síðasta tímabil mikilla jökulframrása er kallað pleistósentímabilið og er almennt talið hafa hafist fyrir um 2,6 milljónum ára og lokið fyrir 10 þúsund árum. Sumir telja að síðustu ísöld sé ekki lokið enn heldur sé nú hlýskeið ísaldar (líkt og tiltölulega hlýr vetrardagur).

Minna kuldakast og tímabil sem einkenndist af framrás jökla hefur verið nefnt litla ísöld, en hún hófst á 16. öld og var viðvarandi næstu þrjár aldir. Litla ísöld náði hámarki árið 1750 en þá voru jöklar í mestu framrás síðan á síðustu ísöld.

Ekki er vitað með vissu hvað veldur ísöldum, en meðal þess sem getur haft áhrif eru geislun sólar, Milankovic-sveifla sem er reglubundin breyting á afstöðu sólar og jarðar, breytingar á kerfi hafsstrauma og mikil tíðni eldgosa. 

## Neðanmálsgreinar

## Tenglar
* 
* 
* 
* 
*
Klaufhalar

**Klaufhalar** (**eyrnaormar** eða **eyrnapöddur**) (fræðiheiti: *Dermaptera*) eru ættbálkur skordýra af útvængjuyfirættbálki sem einkennist af stórum himnuvængjum (afturvængjum) sem klaufhalarnir brjóta saman undir leðurkennda framvængi. Afturbolur þeirra nær vel aftur fyrir vængina og endar nær alltaf á hala sem skiptist í tvo hluta sem líkjast oft skærum eða töng.

Klaufhalar eru næturdýr sem nærast á plöntuafurðum og blaðlús. Til klaufhalaættbálksins teljast um 1.800 tegundir í 10 ættum en ættbálkurinn er frekar lítill meðal skordýra, þrátt fyrir það eru klaufhalarnir nokkuð algengir og rata oft inn í hús þar sem þeir sjást oft þjótast yfir gólfin.

## Líffærafræði
Klaufhalar eru ílangir og búkur þeirra situr lágt gagnhvart jörðinni, þeir eru oft brúnir að lit og yfirleitt 10-14 mm langir en á Sankti Helenu finnast allt upp í 80 mm langir einstaklingar. Munnur þeirra er vel fallin til að tyggja fæðuna.

Halar klaufhalanna eru frá allt frá ekki neinu upp í einn þriðja af búkslengd þeirra. Hægt er að greina á milli kynjanna með því að skoða halann en hann er beinn á kvendýrunum og snýr fyrst inn í bláendann en á karldýrunum líkist hann meira hnetubrjót og fer í smá sveig út áður en endarnir mætast. Einnig er mun lengra á milli halanna tveggja þar sem lengst er á milli þeirra á karldýrunum (sjá tengla).

Klaufhalar þurfa að brjóta afturvængi sína saman á margbrotinn hátt svo þeir passi undir framvængina, þrátt fyrir margbrotna hönnun þeirra nota klaufhalarnir þá sjaldan til flugs.

Mökun klaufhala fer þannig fram að þeir snúa afturbolum sínum saman og halda jafnvel stundum í hvern annan með hölunum.

## Steingervingar
Steingervingar af klaufhölum hafa fundist allt aftur til júratímabilsins, árið 2003 höfðu um 70 sýni fundist allt í allt.

## Heimild
* 

## Tenglar
* Grein um Forficula auricularia  þar sem sést munurinn á hölum karl- og kvendýra.
* Yfirlit yfir klaufhala
Haraldur Sigurðsson (jarðfræðingur)

**Haraldur Sigurðsson** (fæddur 31. maí 1939) er íslenskur jarð- og jarðefnafræðingur.

 
## Nám, störf og rannsóknir
Haraldur nam jarðfræði við Háskólann í Belfast og lauk doktorsprófi við Háskólann í Durham 1970.   Mestallan sinn starfsaldur starfaði hann erlendis, lengst af sem prófessor við Háskólann í Rhode Island í Bandaríkjunum.  Haraldur er í fremstu röð eldfjallafræðinga.  Hann hefur birt, ýmist einn eða í samstarfi við aðra, mikilvægar greinar um niðurstöður rannsókna á stórum eldgosum, m.a. um gosið í Santorini (Minoan gosið) um 1600 fyrir Krist, Öskju 1875, Vesúvíusi 79 og eyðileggingu borganna Pompei og Herculaneum. Hann hefur einnig rannsakað og ritað um gosið í Tambora 1815, Krakatá 1883, Mount St. Helens 1980, El Chichon 1982, Nevado del Ruiz 1985, stórgos í Kötlu í lok síðasta jökulskeiðs (myndun Vedde gjóskunnar) og myndun Bishop túffsins í Long Valley öskjunni í Kaliforníu fyrir 760.000 árum.  Hér á landi hefur hann komið að rannsóknum á gosinu í Lakagígum 1783-84 og Eyjafjallajökulsgosunum 2010, svo og að bergfræði gosbelta og úthafshryggja. Rannsóknir Haraldar á ummerkjum um árekstur loftsteina við jörð fyrir um 65 milljónum ára, á mörkum krítar og tertíer tímabilanna, vöktu mikla athygli en einnig hefur hann rannsakað tengsl loftslags og eldvirkni, einkum áhrif brennisteins sem berst upp í andrúmsloftið í eldgosum.   
 
## Eldfjallasafnið
Þegar Haraldur lét af störfum sem prófessor við Rhode Island flutti hann til Stykkishólms. Þar setti hann á stofn eldfjallasafn sem opnað var vorið 2009.  Safnið er einstætt í veröldinni því það sýnir fyrst og fremst listaverk víða að úr heiminum sem Haraldur hefur safnað og tengjast eldgosum og eldvirkni.

## Heiðursverðlaun
Haraldur hlaut riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu 17. júní 2005 fyrir störf sín í þágu vísindarannsókna.

Haraldi var veitt heiðursdoktorsgráða frá Háskóla Íslands 22. jan. 2011.

Haraldur var aðalritstjóri bókarinnar Encyclopedia of Volcanoes en hún er grundvallarrit í eldfjallafræði.  Fyrir hana hefur hann hlotið margar viðurkenningar.
Antoine de Saint-Exupéry

**Antoine Marie Jean-Baptiste Roger de Saint-Exupéry** (29. júní 1900 í Lyon í Frakklandi – 31. júlí 1944) var franskur rithöfundur og flugmaður. Meðal þekktustu verka hans er sagan *Litli prinsinn*. Hann dó í seinni heimsstyrjöldinni þegar flugvél hans hrapaði.

## Útgefin verk
* 1926: *L'aviateur*
* 1928: *Courrier-Sud*
* 1931: *Vol de Nuit*
* 1938: *Terre des Hommes*
* 1942: *Pilote de Guerre*
* 1943: *Lettre à un Otage*
* 1943: *Le Petit Prince*: Litli prinsinn (1961)
* 1948: *Citadelle*, kom út að honum látnum
* 1982: *Ecrits de guerre 1939-1944*
Jarðsöguleg tímatalsfræði

**Jarðsöguleg tímatalsfræði** (eða **tímatalsfræði jarðar**) er undirgrein jarð- og tímatalsfræðinnar sem fæst við það að ákvarað aldur steingervinga, steinda og setbergs. Við þetta eru notaðar nokkrar aðferðir, þ.á m. aldursgreining með geislunarmælingu.
Aldursgreining með geislunarmælingu

**Aldursgreining með geislunarmælingu** er aldursgreiningaraðferð sem notast við þá þekkingu að vitað er um rýrnunarhraða samsæta sem finnast í náttúrunni.
Forsögulegur tími

**Forsögulegur tími** er tímabil í jarðsögunni skilgreint sem sá tími sem ekki eru til ritaðar heimildir um. Sem dæmi eru risaeðlur sagðar hafa verið uppi á forsögulegum tíma og hellisbúar eru sagðir forsögulegt fólk.

Í víðum skilningi mætti segja að forsögulegur tími hafi byrjað þegar alheimurinn myndaðist en oftast er tímabilið sagt hafa byrjað þegar líf kviknaði á jörðinni.

Mannkynssögunni er skipt í *[[Sögulegur tími|sögulegan tíma]]* og *forsögulegan tíma*. Skilin þar á milli miðast við upphaf ritaðra heimilda, sem komu ekki fram á sama tíma alls staðar. Því lýkur forsögulegum tíma í raun ekki alls staðar samtímis. Elstu ritaðar heimildir, fleygrúnir, eru frá Súmer, eða Mesópótamíu, frá því um 3000-3500 f.Kr. Þá hófst fornöld.

Þar sem forsagan er, samkvæmt skilgreiningu, tíminn fyrir ritaðar heimildir, notast menn við gögn úr fornleifafræði og steingervingafræði og sögulegum málvísindum og samanburðarmálfræði (Sjá grein um frum-indóevrópsku). Verkfæri, skartgripir og mannvirki eru dæmi um það, sem notast er við til að gera skil á sögu manna fyrir komu ritmáls. Forsögulega tímabilinu er skipt upp í minni tímabil, notast er við sömu tímabilsheiti og í jarðfræði fyrir komu mannsins. Þá er tímabilunum skipt í frumsteinöld, steinöld, nýsteinöld en svo líkur forsögu og almenn saga mannkyns tekur við.

Á Íslandi telst sá atburður forsögulegur sem gerðist fyrir landnám Íslands, það er að segja það var enginn til frásagnar um atburðinn og engar skriflegar heimildir til um hann.

## Tengt efni
* Fornleifafræði
* Forsöguleg list
* Mannfræði
* Þróun mannsins

## Tenglar
*
Eiginnafn

**Eiginnafn** er nafn einstaklings sem er ekki millinafn eða kenninafn (föðurnafn, móðurnafn og/eða ættarnafn).

Íslensk eiginnöfn eiga að vera samþykkt af mannanafnanefnd og hafa endingu í eignarfalli og falla að öðru leyti að íslensku hljóðkerfi og stafsetningu. Samkvæmt íslenskum lögum verða allir að bera að minnsta kosti eitt eiginnafn en í mesta lagi þrjú, og þau skulu öll vera á undan millinafni og kenninafni.
Ættarnafn

**Ættarnafn** er nafn sem einstaklingar bera og erfa frá forfeðrum sínum, oftast í karllegg. Einnig geta einstaklingar skipt um ættarnafn við giftingu. Ættarnöfn á Íslandi eru sjaldgæf, í stað þeirra bera flestir nafn feðra sinna sem síðasta nafn.

Á Íslandi eru ættarnöfn í raun aðeins leyfð með undantekningum í mannanafnalögum. Erlendis eru hins vegar ættarnöfn nær undantekningalaus og notuð í almennum samskiptum, ólíkt Íslandi þar sem eiginnöfn eru notuð í almennum samskiptum. Hægt er að taka upp ættarnafn frá föður eða móður og ömmu eða afa, jafnvel þótt foreldri hafi ekki notað ættarnafnið.

## Um beygingu ættarnafna
Ættarnöfn karla fá oftast eignarfallsendingu en ættarnöfn kvenna aðeins ef þau enda á -a; Gorbatsjova/ef. Gorbatsjovu.
Gísli Jónsson íslenskufræðingur, og umsjónarmaður *Íslensks máls* í Morgunblaðinu til margra ára, fékk einu sinni þá spurningu senda hvort beygja ætti ættarnöfn. Hann svaraði:
:Um beygingu ættarnafna get ég ekki gefið neina algilda reglu. Sjálfum er mér tamt að setja á þau eignarfallsendingu í flestum tilvikum. Ég tala t.d. um greinar Ævars Kvarans og heildverslun Þorsteins Blandons, kenningar Níelsar Dungals og ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens. Hitt verð ég að játa, um ættarnöfn sem enda svo ókvenlega sem á -son og -sen, að þá hef ég ekki eignarfalls-ess á kvennanöfnum. Þá segi ég til dæmis: Þulur Theódóru Thoroddsen. Hér verð ég því að skírskota mjög til smekks manna. [..] Hitt verð ég að játa, að vandinn eykst þegar kemur að viðurnefnum eins og Kolka. Ég held ég myndi þó tala um ljóð Páls Kolku fremur en Páls Kolka.  

## Tilvísanir


## Tengt efni
* Ættarnöfn á Íslandi

## Tenglar

* 
* 
* 
* ''Um beygingu ættarnafna''; „Íslenskt mál“ í umsjón Gísla Jónssonar; grein í Morgunblaðinu 1998
* ''Ættarnöfn''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1991
* ''Um ættarnöfn''; grein í Skírni 1909
Konungur Ástralíu

**Konungur Ástralíu** er Karl III. Þó svo að hann sé einnig konungur Bretlands og fleiri ríkja er embætti konungs Ástralíu alveg sjálfstætt embætti og hefur verið síðan 1986, þegar Ástralía sleit öll sín formlegu stjórnartengsl við Bretland árið 1986. Titillinn (sem var þá **drottning Ástralíu** á valdatíð Elísabetar 2.) hefur verið í notkun síðan 1973 þegar lögum frá árinu 1953 um titilinn var breytt. Fyrir breytinguna var titillinn: 

:**Elísabet önnur, fyrir náð guðs af Bretlandi, Ástralíu og öðrum svæðum hennar Drottning, höfuð samveldisins, verndari trúarinnar.**

:eða á ensku: *Elizabeth the Second, by the Grace of God of the United Kingdom, Australia and Her other Realms and Territories Queen, Head of the Commonwealth, Defender of the Faith.*

Eftir breytinguna 1973 varð titillinn:

:**Elísabet önnur, fyrir náð guðs drottning Ástralíu og öðrum svæðum hennar, höfuð samveldisins**

:eða á ensku: *Elizabeth the Second, by the Grace of God Queen of Australia and Her other Realms and Territories, Head of the Commonwealth.*

Samveldið sem átt er við er ekki Samveldið Ástralía (eins og landið heitir formlega) heldur Breska samveldið. Ein helsta breytingin, fyrir utan að taka Bretland út úr titlinum, er sú að hún er ekki lengur nefnd „verndari trúarinnar“ í Ástralíu, en það er hún í Bretlandi. Þetta er vegna þess að í Ástralíu er engin ríkiskirkja, ólíkt Bretlandi þar sem enska biskupakirkjan er ríkiskirkja. Í því samhengi er merkilegt að samkvæmt áströlskum lögum (líkt og þeim bresku) verður þjóðhöfðinginn að vera afkomandi Soffíu af Hannover, mótmælandi og ekki hafa gifst kaþólikka. Þetta segja sumir að stangist á við önnur lög í landinu þar sem kveðið er á um að algjört trúfrelsi ríki.
Andatrú

**Andatrú** er trú á anda sem geta verði andar framliðins fólks, andar dýra eða annara náttúruvætta. Andatrú birtist mest innan fjölgyðistrúar sem innihalda náttúrudýrkun, svo sem Sjintóisma, Ásatrú, Hindúisma og Vúdú. Nútíma trúarbrögð byggð á náttúrutrú líkt og Wicca innihalda einnig andatrú að ákveðnu leiti. Eins er andatrú að finna víðar en í trúarbrögðum líkt og í spíritisma.
Prófessor

**Prófessor** er kennari við háskóla með minni kennsluskyldu en lektor og dósent en meiri rannsóknarskyldu. Víða eru allir háskólakennarar nefndir prófessorar, einkum í enskumælandi löndum, en hliðstæður greinarmunur er þá gerður á nokkrum heitum:
* *Assistant professor* (jafngildir lektor)
* *Associate professor* (jafngildir dósent)
* *Full professor* eða *senior professor* (jafngildir prófessor)
* *Professor emeritus* upp á latínu (prófessor á eftirlaunum).
Bóndi

**Bóndi** er sá sem hefur atvinnu af landbúnaði eða fiskeldi.

Heitið tekur til þeirrar greinar sem bóndinn stundar, t.d. er sá bóndi sem býr með kýr kúabóndi, sá sem býr með sauðfé sauðfjárbóndi, eða fjárbóndi, og sá sem stundar hrossarækt og býr með hross hrossabóndi. Einnig eru til kornbændur, garðyrkjubændur, svínabændur, loðdýrabændur og skógarbændur.