open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ovidius

**Publius Ovidius Naso** (með broddstöfum: **Públíus Óvidíus Nasó**, stundum kallaður **Óvíð** eða **Óvíd** á íslensku) (20. mars 43 f.Kr. – 17 e.Kr.) var rómverskt skáld. Ovidius er almennt talinn meðal merkustu skálda á latínu, ásamt Virgli og Horatiusi. Kvæði hans, sem voru víða höfð sem fyrirmynd um latneskan kveðskap í síðfornöld, á miðöldum og á endurreisnartímanum, hafa haft mikil áhrif bókmenntir og listir í Evrópu.

Kvæði Ovidiusar eru öll ort undir elegískum hætti með tveimur undantekningum: (a) Harmleikur hans *[[Medea (Óvidíus)|Medea]]* var undir jambískum þríliðahætti og öfugum þríðliðahætti; verkið hefur glatast en stutt brot eru varðveitt. (b) *[[Myndbreytingarnar (Ovidius)|Myndbreytingarnar]]*, sem almennt er talið mikilfenglegast verka hans, er ort undir sexliðahætti, þeim brag sem söguljóð voru ort undir, t.d. *[[Eneasarkviða]]* Virgils og kviður Hómers. Söguljóð Ovidiusar er ólíkt þeim sem áður þekktust, greinargerð fyrir sögu heimsins frá tilurð hans til samtíma skáldsins í réttri tímaröð. Í kvæðinu koma fyrir margar goðsögur um myndbreytingar úr grísk-rómverskri goðsagnahefð.

Ágústus keisari gerði Ovidius útlægan frá Róm árið 8 e.Kr. Ástæðurnar eru ókunnar en Ovidius vísar einungis til þeirra með orðunum *carmen et error* þ.e. kvæði og mistök. Ekki er vitað hvaða kvæði hann átti við eða í hverju mistökin áttu að hafa falist en fræðimenn telja að kvæðið kunni að vera *Ars Amatoria* eða *Listin að elska* en þar kennir skáldið hvernig menn – og konur – skuli bera sig að í ástum. Kennslan þykir fremur frjálslynd og var ekki í takt við siðbótina sem Ágústus vildi innleiða í Róm.

## Ritverk

### Varðveitt verk
* (10 f.Kr.) *[[Amores]]* (*Ástirnar*). Upphaflega 5 bækur en 3 í endurskoðaðri útg. frá því um 1 e.Kr.
* (5 f.Kr.) *[[Heroides]]* (*Kvenhetjurnar*) stundum nefnd *Epistulae Heroidum* (*Bréf kvenhetjanna*). Kvæði í formi bréfa, 21 talsins.
* (5 f.Kr.) *[[Remedium Amoris]]* (*Lækning ástarinnar*). 1 bók.
* (5 f.Kr.) *[[Medicamina Faciei Femineae]]* (*Snyrtifræði kvenna* eða *Fegurðarlistin*). Um 100 línur eru varðveittar.
* (2 f.Kr.) *[[Ars Amatoria]]* stundum nefnt *Ars Amandi* (*Listin að elska*). 3 bækur (3. bók samin þónokkru seinna)
* (8 e.Kr.) *[[Myndbreytingarnar (Ovidius)|Metamorphoses]]* (*Myndbreytingarnar*). 15 bækur.
* (9 e.Kr.) *[[Ibis (Ovidius)|Ibis]]*. 
* (10 e.Kr.) *[[Tristia]]* (*Sorgir*). 5 bækur.
* (10 e.Kr.) *[[Epistulae ex Ponto]]* (*Bréf frá Svartahafinu*). 4 bækur.
* (12 e.Kr.) *[[Fasti (Ovidius)|Fasti]]* (*Hátíðirnar*). 6 bækur eru varðveittar, fjalla um fyrstu sex mánuði ársins og eru einstök heimild um rómverska almanakið.

### Glötuð verk og verk ranglega eignuð Ovidiusi
* *Medea*. Glataður harmleikur um Medeu
* Kvæði á getísku, tungumálinu í Daciu þar sem Ovidius var í útlegð, ekki varðveitt (og hugsanlega ranglega eignað Ovidiusi)
* *Nux* (*Valhnetutréið*)
* *Consolatio ad Liviam* (*Huggun handa Liviu*)
* *Haleutica* (*Um fiskveiðar*). Almennt talið ranglega eignað Ovidiusi; sumir telja að Ovidius hafi samið kvæði með sama nafni sem ekki hefur varðveist.

## Tengt efni
* Horatius
* Latneskar bókmenntir
* Myndbreytingarnar
* Virgill

## Heimild

*
Gasrisi

**Gasrisi** er stór reikistjarna sem er að mestu úr gasi, en hefur þó líklega kjarna úr bergi eða málmi. Þegar talað er um að reikistjarna sé að mestu úr gasi er átt við að hún sé úr efnum sem eru við staðalskilyrði gas, en efnin geta verið í öðrum ham eftir aðstæðum á reikistjörnunni, til dæmis er Júpíter að mestu úr vetni í vökvaham. Ólíkt öðrum reikistjörnum hafa gasrisar ekki greinilegt yfirborð, en þeir hafa allir lofthjúp. Gasrisar sólkerfisins, einnig nefndir *ytri reikistjörnur*, eru (frá sólu talið):  Júpíter, Satúrnus, Úranus og Neptúnus. Hinar reikistjörnurnar kallast *innri reikistjörnur*.

## Tenglar
* Stjörnufræðivefurinn: Júpíter 
* Stjörnufræðivefurinn: Heitir gasrisar
Krufning

**Krufning** er aðgerð framkvæmd af krufningarlækni til þess að skera úr um dánar orsök nýlátinnar manneskju. Orðið krufning fremur enska orðinu autopsy fremur en dissection.
Clive Wearing

**Clive Wearing** (fæddur 1938), Breti, fékk sýkingu í heilann sem orsakaði eitt versta minnisleysistilfelli sem vitað er um.

Clive man ekkert sem gerðist fyrir meira en fimm mínútum síðan og hann eyðir hverjum degi í að "vakna" á nokkurra mínútna fresti - en það að hann haldi að hann sé að vakna virðist þó ekki vera vegna minnisleysis heldur vegna ofskynjana. Þegar hann sér konuna sína heilsar hann henni eins og að hann hafi ekki séð hana í marga mánuði.

Þetta byrjaði allt árið 1985, þegar Clive var á hátindi ferils síns sem virtur tónlistarmaður í Bretlandi, en þá veiktist hann frekar af einhverskonar flensu  sem höfuðverkir fylgdu. Eftir tólf daga var hann svo lagður inn á sjúkrahús þar sem hann var greindur með HSVE (*Herpes Simplex Virus Encephalitis*) - herpes sýkingu í heila. Hann var í 16 daga í dái og fékk eitt stórt flogakast. Eftir að hann vaknaði úr dái skrá læknarnir hans að hann hafi verið með skammtímaminni uppá 3 sekúndur, en ekki er vitað hvernig þeir fengu það út. Þegar hann var svo settur í CAT-skanna kom í ljós nokkur svæði í heilanum með óvenju lítinn þéttleika í taugfrumum, sérstaklega í vinstra gagnaugablaði sem teygði sig út í fremri og aftari hluta ennisblaðsins. 

Önnur skönnun var gerð á heila hans árið 1991 sem sýndi óvenjulega heilastarfsemi í mörgum hlutum heilans.

Þó að hann muni ekki eftir sér í menntaskóla, þá hefur hann næga þekkingu á tónlist til að leika á píanó og til að stjórna tónleikum.

Konan hans, Deborah, hefur skrifað bók um minnisleysi mannsins síns, sem er nefnd *Forever Today* („Í Dag að Eilífu“).

## Heimildir
*
Chris Isaak

**Chris Isaak** (fæddur **Christopher Joseph Isaak** 26. júní 1956 í Stockton í Kaliforníu í Bandaríkjunum) er bandarískur indie-rokk, popp, og rokk söngvari, lagahöfundur, og leikari. Tónlist hans má lýsa sem blöndu af kántrí, blús, rokk og róli, pop og brimrokki.

## Hljómplötur
* *[[Silvertone (hljómplata)|Silvertone]]* (1985)
* *[[Chris Isaak (hljómplata)|Chris Isaak]]* (1987)
* *[[Heart Shaped World]]* (1989)
* *[[Wicked Game Album]]* (1990)
* *[[San Francisco Days]]* (1993)
* *[[Forever Blue]]* (1995)
* *[[Baja Sessions]]* (1996)
* *[[Speak of the Devil (Chris Isaak hljómplata)|Speak of the Devil]]* (1998)
* *[[Always Got Tonight]]* (2001)
* *[[Christmas (Chris Isaak hljómplata)|Christmas]]* (2004)
* *Mr. Lucky* (2009)
* *Beyond the Sun* (2011)
* *First Comes the Night* (2015)
* *Everybody Knows It's Christmas* (2022)

## Tengill
* Vefsíða Chris Isaak
FreeBSD

**FreeBSD** er frjálst Unix-líkt stýrikerfi komið af AT&T UNIX upprunalega frá Berkeley Software Distribution (BSD) í gegnum 386BSD og 4.4BSD stýrikerfin. Það keyrir á Intel x86-fjölskyldunni (IA-32) IBM PC-samhæfum tölvum, DEC Alpha, Sun UltraSPARC, IA-64, AMD64, PowerPC, ARM og NEC PC-9801-örgjörvum að ógleymdu Xbox frá Microsoft.

## Heimild

* 

## Tenglar

* Vefsíða FreeBSD
* FreeBSD ports
* Various useful tips including FreeBSD clones
Skordýr

**Skordýr** (fræðiheiti: *Insecta*) eru liðdýr í undirfylkingu sexfætla. Skordýr eru fjölbreyttasti flokkur dýra jarðarinnar með yfir 1.000.000 þekktar tegundir, fleiri en allir aðrir hópar dýra samanlagt. Þau vísindi að rannsaka skordýr kallast skordýrafræði. Fyrstu skordýrin koma fram á svokölluðu Devon-tímabili fyrir um 400 milljónum ára. Þar sem jörðin er 4,5 milljarða að aldri hafa skordýr aðeins verið til staðar á innan við tíunda hluta sögu jarðar. Fyrstu skordýrin voru ófleyg og um tugi milljóna ára voru aðeins til ófleyg skordýr. Fleygu skordýrin koma fram einu jarðsögulegu tímabili seinna, á svokölluðu steinkola-skeiði.

Skordýr eru fjölbreyttasti flokkur dýra jarðarinnar með yfir milljón þekktar tegundir, fleiri en allir aðrir hópar dýra samanlagt. Samanlagður fjöldi skordýrategunda (lifandi og útdauðra) er áætlaður milli sex og tíu milljónir, sem gæti verið allt að 90% allra dýrategunda sem lifað hafa á jörðinni. Skordýr er að finna í nánast hvaða umhverfi sem er, en þó eru þau fá í hafinu—þar eru önnur liðdýr algengari, þ.e. krabbadýr.

## Uppbygging

Líkami skordýra er liðskiptur með ytri stoðgrind, sem er að mestu úr kítíni. Líkaminn skiptist í þrjá hluta, höfuð, frambol og afturbol. Á höfðinu eru tveir fálmarar og par af samsettum augum auk einfaldari depilaugna. Skordýr hafa ekki lungu heldur loftop sem dreifa súrefni í æðar þeirra 

Lífsferill skordýra er afar mismunandi en flest klekjast úr eggjum. Hin óteygjanlega ytri stoðgrind skordýra takmarkar vöxt þeirra og þroski verður með hamskiptum. Dýr á fyrri þroskastigum geta verið ólík fullorðnum dýrum í vexti, hegðun og kjörlendi. Sum skordýr fara í gegnum fullkomna myndbreytingu og er eitt þroskastig þeirra þá púpustig. Skordýr sem taka ófullkominni myndbreytingu fara ekki í gegnum púpustig og verður dýr þá fullvaxta með því að fara í gegnum gyðlustig. Steingerðar leifar skordýra frá fornlífsöld benda til þess að vænghaf drekaflugna hafi getað verið 55 til 70 cm. Fjölbreyttustu skordýrahóparnir virðast hafa þróast samhliða blómum (dulfrævingum).

## Tenglar

* ''Pöddulíf''; grein í Morgunblaðinu 2000
*Hver eru einkenni skordýra? - Vísindavefurinn
*Finna skordýr til? - Vísindavefurinn
*Sofa skordýr - Vísindavefurinn
*Er til bók um íslensk skordýr? - Vísindavefurinn

## Tilvísanir
Ljóslestur

**Ljóslestur** (eða **ljóskennsl**) er tækni sem notuð er til að færa ritað mál af pappír yfir á stafrænt form (e. Optical Character Recognition, OCR).

Fyrst er blaðið skannað og fæst þá stafræn útgáfa af því. Að því loknu er hægt að ljóslesa textann, sérútbúið forrit skoðar myndina og greinir mynstur sem það telur vera bókstafi. Forritið skrifar textann svo í skrá eftir óskum notandans.

## Gæði
Ljóslestur hefur náð góðum árangri með prentaðan texta en á talsvert í land með að geta gert handskrifuðum texta góð skil.

Góður árangur er talinn vera 99% nákvæmni. Það þýðir að einungis einn af hverjum hundrað bókstöfum sé rangur. Þetta þýðir þó að talsvert af villum er í stafræna textanum. Íslenskir textar sem eru ljóslesnir lenda oft í því að forritin rugli stundum saman *ö* og *ð*, *þ* og *p* skiptast á sætum og fleira.

Oft eru búnar til þjálfunarskrár fyrir forritin. Þá er farið handvirkt í gegnum nokkrar blaðsíður og forritið tilgreinir hvaða stafir það er ekki 100% öruggt á og biður notandann að staðfesta réttan staf. Þrátt fyrir þjálfunarskrárnar næst aldrei meira en 99% öryggi nema textinn sé þeim mun einfaldari og geysivel varðveittur á pappírnum.

Gæði ljóslesturs fara jafnt eftir gæðum ritsins sem skannað er, gæðum skönnuðu myndarinnar, forriti sem notað er og þjálfunarskrám.

## Forrit
Eitt forrit hefur yfirburðastöðu á markaðnum, ABBYY FineReader sem er ættað frá Rússlandi.

Tesseract er helsta fría forritið sem er notað til að ljóslesa íslenskan texta, en gæði þess eru þó minni en með Abby FineReader.

## Ljóslestur á Íslandi
Íslandspóstur notar ljóslestur til að flokka bréfapóst sem er með prentaða utanáskrift eftir póstnúmerum. Vélin sem notuð er við flokkunina getur þó ekki lesið allar leturgerðir eða feitletur svo eitthvað sé nefnt.

Landsbókasafn Íslands-Háskólabókasafn er einnig einn stærsti íslenski aðilinn sem notar ljóslestur. Það notar hann einkum til að gera blöð og tímarit leitarhæf á Tímarit.is.

2012 voru gömlu Alþingisskjölin færð á stafrænt form með ljóslestri og stafsetningarleiðréttingarforriti til að reyna að laga villurnar í ljóslestrinum.

## Ljóslestur erlendis
Ljóslestur á rætur sínar að rekja aftur til 1950 þegar David Shepard hóf smíði á vél til þess að breyta prentuðum boðum yfir í tölvutæk gögn.

Í dag er ljóslestur í gríðarlegri notkun um allan heim, einkum í fjármáladeildum fyrirtækja þar sem reikningar eru ljóslesnir og geymdir í stafrænu formi.

## Tengt efni
Distributed Proofreaders nýtir sér ljóslestur í vinnu sinni við að koma bókum og ritum á stafrænt form fyrir Project Gutenberg. Þar sem nákvæmnin verður sjaldnast meiri en 99% sjá notendur Distributed Proofreaders um prófarkalestur á textanum svo hann verði boðlegur til birtingar.

## Tenglar
* Prófarkarlestur Rafbókarvefsins 
* ''Vélræn leiðrétting á íslenskum ljóslesnum texta'', meistararitgerð í tölvunarfræði við Háskóla Íslands
Flokkur

**Flokkur** getur átt við:

* **[[Flokkur (flokkunarfræði)|Flokkur]]** í flokkunarfræði.
* **[[Stjórnmálaflokkur|Stjórnmálaflokk]]**.
Gervitauganet

**Gervitauganet** eru reiknilíkön sem voru upprunalega innblásin af því hvernig líffræðileg tauganet voru uppbyggð og eru mikið notuð í vélanámi.

Gervitauganet eru byggð á samansafni af tengdum vinnslueiningum kallaðar sellur sem herma með grófum reiknilíkönum eftir líffræðilegum taugafrumum. Hver sella, eins og í taugafrumum, getur sent merki frá sér til annarra sella. Sellan sem tekur við merkinu getur svo unnið það og sent það áfram til annarra tengdra sella.

Merki send í gegnum gervitauganet eru almennt rauntölur og úttak hverrar sellu er venjulega reiknað sem ólínuleg vörpun af línulegri samantekt af inntaki þess. Venjulega hafa tengingar milli sella vigtir sem stjórna styrkleika merkjanna á tengingunum. Í sumum tilfellum hafa sellur þröskuldsgildi þ.a. merkið er aðeins sent frá sellunni ef styrkleiki þess er hærri en þröskuldsgildið.

Venjulega eru sellur hópaðar saman í lög þar sem hvert lag framkvæmir mismunandi aðgerðir á inntak þess. Gervitauganet eru venjulega uppsett þannig að mismunandi lögum er raðað upp í tiltekinni röð og þau svo tengd saman.

Hægt er að „þjálfa“ gervitauganet út frá dæmum svo að þau geti framkvæmt ýmsar aðgerðir. Til dæmis geta gervitauganet lært að aðgreina ketti og hunda á myndum hafi gervitauganetið verið þjálfað með safni af myndum þar sem kettir og hundar hafa verið merktir. 

Gervitauganet hafa verið notuð í ýmis verkefni svo sem tölvusjón, talgreiningu, vélþýðingar og spilun tölvuleikja og borðspila.

## Saga gervitauganeta
Warren McCulloch og Walter Pitts skrifuðu fyrstu fræðigreinina um gervitauganet árið 1943 en hún var jafnframt fyrsta fræðigreinin skrifuð um gervigreind.

Marvin Minsky og Dean Edmonds byggðu fyrstu gervitauganetstölvuna, SNARC-vélina, árið 1951 úr 3.000 lömpum og afgangssjálfstýringu úr B-24 sprengjuflugvél. Tölvan hafði 40 gervitauganetsfrumur (sellur).

## Tilvísanir
Rauðeygði trjáfroskurinn

**Rauðeygði trjáfroskurinn** (fræðiheiti: *Agalychnis callidryas*) er lítill (um 50-75 mm) froskur af lauffroskaætt sem á heimkynni sín í regnskógum Mið-Ameríku.
Hornhöfði

**Hornhöfði** er höfði sem venjulega er talinn syðsti hluti Suður-Ameríku, en ástæðan fyrir vafanum er sú að höfðinn er á eyju í Eldlandseyjaklasanum (Tierra del Fuego), Frowardhöfði er hinsvegar syðsti hluti meginlands Suður-Ameríku. Höfðinn afmarkar Drakesund til norðurs.

## Tenglar
* ''Svona fór um sjóferð þá''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1982
Drake-sund

**Drakesund** er hafsvæði í Suður-Íshafi milli Hornhöfða, syðsta hluta Suður-Ameríku og 
Suðurskautslandsins.
Stjarneðlisfræði

**Stjarneðlisfræði** er undirgrein stjörnufræðinnar sem fæst við eðlisfræði alheimsins þ. á m. efnislega eiginleika stjarna og stjörnuþoka á borð við skærleika, þéttleika, hita og efnafræðilega uppbyggingu. Þeir sem leggja stund á stjarneðlisfræði kallast **stjarneðlisfræðingar**.


## Tengill

* Stjörnufræðivefurinn 
* European Southern Observatory
Samanburðarlíffærafræði

**Samanburðarlíffærafræði** er undirgrein líffærafræðinnar sem fæst við rannsóknir á því hvernig líkamsbygging mismunandi lífvera svipar til hverra annarra. Greinin er nátengd þróunarlíffræði og þróunarferli.
Fermetri

**Fermetri** er SI-mælieining flatarmáls, táknuð með **m²**. (Stundum er skammstöfunin *fm* notuð, sem er einnig tákn femtometra.) Einn fermetri jafngildir tvívíðum fleti sem er einn metri á lengd og einn metri á breidd með 90° horn. Einn fermetri samsvarar:

* 0,000001 ferkílómetri (km²)
* 10.000 fersentimetrar (cm²)
* 0,0001 hektari
* 10,763911 ferfet
* 1.550,0031 fertommur
Þróunarlíffræði

**Þróunarlíffræði** er undirgrein líffræðinnar sem fæst við uppruna og ætterni tegunda, auk þess hvernig þær breytast yfir tíma, þ.e. þróun þeirra. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **þróunarlíffræðingar**.
Satúrnus (reikistjarna)

:*Fyrir rómverska guðinn, sjá [[Satúrnus (guð)]].*

**Satúrnus** er sjötta reikistjarnan frá sólu. Hann er næststærsta reikistjarna sólkerfisins og einn af gasrisunum. Radíus plánetunnar er að meðaltali níu og hálfum sinnum meiri en radíus jarðar. Hann hefur aðeins einn áttunda af þéttleika jarðar, en vegna stærðar sinnar hefur hann 95 sinnum meiri massa.

Líkt og Júpíter er Satúrnus að mestu leyti úr vetni (75%) og helíni (25%), vatni, metani, ammoníaki og bergi, og er því svipaður að samsetningu og upprunalega geimþokan sem sólkerfið myndaðist úr. Innviðum Satúrnusar svipar til innviða Júpíters. Þeir eru kjarni úr bergi, lag úr fljótandi vetni og lag úr vetni í sameindaformi. Ýmis afbrigði af ís eru einnig til staðar.

Satúrnus er með kjarna úr járn-nikkelblöndu og bergi (kísli og súrefni). Umhverfis kjarnann er fljótandi lag af vetnismálmi, millilag úr fljótandi vetni og helíni, og loks ytra gaslag. Ammóníakskristallar í lofthjúpi Satúrnusar gefa stjörnunni ljósgult yfirbragð. Talið er að rafstraumur í vetnismálmslaginu búi til segulsvið sem er veikara en segulsvið jarðar, en hefur 580 sinnum meira segulvægi vegna stærðarmunar. Styrkur segulsviðs Satúrnusar er um einn tuttugasti af styrk segulsviðs Júpíters. Ysta lag lofthjúpsins er móðukennt og án sterkra andstæðna. Vindhraði á Satúrnusi getur náð 1.800 km/klst, sem er meira en á Júpíter en minna en á Neptúnusi.

Helsta einkenni Satúrnusar eru hringir sem eru mjög umfangsmiklir og aðallega úr ís og grjóti. Satúrnus er með 83 þekkt tungl á braut um sig, þar af 53 sem hafa fengið opinber nöfn. Þá eru ekki meðtalin hundruð smátungla í hringjunum. Stærsta tungl Satúrnusar, og það stærsta í sólkerfinu, er stærra en Merkúr þótt það sé massaminna. Það er eina tunglið í sólkerfinu sem er með lofthjúp að ráði. Þyngdarkraftur við yfirborð er aðeins lítið eitt sterkari en á jörðinni. Maður sem vegur 100 kíló á jörðinni myndi vega 115 kíló á Satúrnusi ef það væri hægt að standa á yfirborðinu.

## Heiti
Satúrnus heitir eftir rómverska guðinum Satúrnusi, sem var guð auðæfa og landbúnaðar. Í grísku var stjarnan nefnd eftir títaninum Krónosi og stjörnutáknið fyrir Satúrnus er myndað úr grísku stöfunum kappa og hró (*kr* fyrir Krónos). Seinna var þverstriki bætt við. Í kínverskri, japanskri, kóreskri og víetnamskri menningu er hún kölluð „Jarðstjarnan“, byggt á frumefnunum fimm.

Rómverjar nefndu sjöunda dag vikunnar eftir Satúrnusi, *Saturni dies*, sem varð heiti hans á ensku, *Saturday*.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Stjörnufræðivefurinn: Satúrnus
* Stjörnufræðivefurinn: Hringar Satúrnusar
Eggjafræði

**Eggjafræði** er undirgrein dýrafræðinnar sem fæst við rannsóknir á eggjum, þá sérstaklega fuglseggjum. Til eggjafræðinnar teljast rannsóknir á vaxtarstöðvum fugla og rannsóknir á hreiðrum þeirra. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **eggjafræðingar**.
Duldýrafræði

**Duldýrafræði** er undirgrein dýrafræðinnar sem fæst við dýr sem ekki er sannað að séu til eða dýr sem berast stöku sinnum fregnir af en teljast þó útdauð. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **duldýrafræðingar**.

## Þekkt duldýr
* Loch-ness skrímslið
* Stórfótur
* Jeti
* Lagarfljótsormurinn
Lífefnafræði

**Lífefnafræði** er sú undirgrein efnafræði og líffræði sem fjallar um efnahvörf sem eiga sér stað í lífverum, byggingu lífefna á borð við prótín, sykrunga, lípíð og kjarnsýrur, starfsemi þeirra í frumunni og stjórnun hennar.

## Viðfangsefni lífefnafræði

Viðfangsefnum rannsókna í lífefnafræði má skipta í þrjá meginflokka Þeir höfðu hins vegar engin tök á að útskýra hvernig meltingin átti sér stað, það varð að bíða tilrauna Johns Young, sem uppgötvaði magasýrur í byrjun 19. aldar, og Theodors Schwann sem uppgötvaði meltingarensímið pepsín árið 1835. 
Fyrir miðja 19. öld var almennt álitið að lífefni gætu ekki myndast úr „dauðum“ efnum, heldur eingöngu úr öðrum lífefnum. Með frægri tilraun sinni frá 1828 sýndi Friedrich Wöhler fram á að þvagefni (á þeim tíma vel þekkt efni úr lífverum) getur myndast úr ammóníum sýanati (sem talið var dautt efni). Þar með sýndi Wöhler fram á að enginn eðlismunur væri á lifandi og dauðu efni. Þessi tilraun er gjarnan talin marka upphaf lífefnafræði. 

### Helstu áfangar í sögu lífefnafræði

* 1833 – Anselme Payen uppgötvar fyrsta ensímið, „díastasa“ (nú amýlasi). 
* 1869 – Friedrich Miescher uppgötvar kjarnsýrur. 
* 1873 – Eðlisfræðingurinn Willard Gibbs skilgreinir frjálsorku. 
* 1896 – Eduard Buchner framkvæmir gerjun utan frumna. 
* 1913 – Leonor Michaelis og Maud Menten útskýra hraðafræði ensímhvataðra efnahvarfa með Michaelis-Menten jöfnunni.
* 1926 – Otto Warburg uppgötvar sýtókróm oxidasa, lykilensím í öndunarhvarfarásinni. 
* 1929 – Gustav Embden, Otto Meyerhof og Jakub Parnas leiða út hvörf sykurrofsins. 
* 1932 – Hans Krebs leiðir út hvörf sítrónsýruhringsins. 
* 1932 – Oswald Avery endurtekur tilraun Griffiths og sýnir fram á að það er DNA sem ber arfbærar upplýsingar.
* 1953 – James Watson og Francis Crick leiða út byggingu DNA.
* 1960 – Robert K. Crane útskýrir hvernig glúkósi er tekinn upp í meltingarvegi með samferjun með Na<sup>+</sup>-jónum.
* 1975 – Frederick Sanger þróar fyrstu fljótvirku aðferðina (*dídeoxý-aðferðina*) til raðgreiningar DNA.
* 1983 – Kary Mullis finnur upp PCR, aðferð til sértækrar mögnunar á ákveðnum DNA-kirnaröðum utan frumunnar.

## Heimildir

## Tengt efni
* Byggingarlíffræði
* Sameindalíffræði
* Líftækni
Grasafræði

**Grasafræði**, **plöntulíffræði** eða **plöntuvísindi** er undirgrein líffræðinnar sem fæst við rannsóknir á plöntum. Innan grasafræðinnar eru fjölmargar fræðigreinar sem fást m.a. við æxlun, efnaskipti, vöxt, sjúkdóma og þróun plantna. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **grasafræðingar**.
Dýrafræði

**Dýrafræði** er undirgrein líffræðinnar sem fæst við rannsóknir á dýrum. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **dýrafræðingar**.
Fiskifræði

**Fiskifræði** er undirgrein dýrafræðinnar sem fæst við rannsóknir á fiskum, þar á meðal beinfiskum, brjóskfiskum (t.d. hákörlum og þvermunnum) og vankjálkum. Fiskifræði er nátengd haffræði og sjávar- og vatnalíffræði. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **fiskifræðingar**.

Innan fiskifræðinnar er ákveðin sérgrein sem nefnist stofnstærðarfræði.

## Saga
Samkvæmt þeim heimildum sem til eru var Aristóteles (384-322 f.kr) sem fyrstur manna lýsti einstaka fiskitegundum eða 115 talsins, einnig greindi hann hvali frá öðrum fiskum. Ekki komu fram nein ný tíðindi í þessum efnum fyrr en um 2000 árum síðar.Frá því að Aristóteles var að lýsa fyrstu rúmlega 100 tegundum fiska hefur talsverður fjöldi bæst við og er í dag búið að lýsa yfir 21000 tegunda og líklegt verður að teljast að nokkrar þúsundir eigi eftir að bætast við í framtíðinni. Auk þeirra lifandi tegunda sem hafa fundist hafa einnig fundist nokkur þúsund útdauðra tegunda á formi steingervinga. Þessir steingervingar hafa varpað ljósi á þróun og skyldleika núlifandi tegunda. Með rannsóknum seg gerðar hafa verið á steingervingum fiska má rekja þróun þeirra allt að 400-500 miljónir ára aftur í tímann.
### Flokkunarkerfi
Í byrjun 18. aldar kom ungur sænskur maður að nafni  Peter Artedi (1705-1735) fram á sjónarsviðið með flokkunarkerfi fyrir fiska sem síðar var aðlagað að flokkun allra lífvera og er undirstaða þess flokkunarkerfis sem notað er í dag. Artedi hefur löngum verið nefndur faðir fiskifræðinnar

## Tengt efni
* Sjávarútvegur á Íslandi
## Tilvísanir
Sundmagi

**Sundmagi** er líffæri fiska af geisluggaflokki sem gerir þeim kleift að stjórna flotkrafti sínum, hækka og lækka sig í sjónum eða halda sig á sama dýpi án þess að eyða orku í að synda. Sundmaginn hefur þó þann ókost að fiskurinn getur ekki synt hratt upp á yfirborðið af miklu dýpi án þess að sprengja hann.

## Heimild

*
Fuglafræði

**Fuglafræði** er undirgrein líffræðinnar sem fæst við rannsóknir á fuglum, til greinarinnar telst að skoða fugla, flokka þá, rannsaka atferli þeirra, söng og flug. Þeir sem leggja stund á greinina kallast fuglafræðingar.
Fènghuáng

:*Fènghuáng er einnig [[Fènghuáng (sýsla)|sýsla]] í vestanverðu [[Hunan-hérað]]i í Kína. Nafn þess er skrifað með sömu táknum og nafn goðsagnaverunnar.*

**Fènghuáng** (kínversk tákn: 鳳凰, er tegund goðsögulegra kínverskra fugla, sem ríkir yfir öllum öðrum fuglum. Karldýrin eru kölluð **fèng** (鳳) og kvendýrin **huáng** (凰). Í nútímanum hefur þessi aðgreining þó að mestu horfið, og fènghuáng orðið að kvenkyns dýri sem gjarnan er parað saman við kínverska drekann, en hann er yfirleitt karlkenndur. Á vesturlöndum er hann oft kallaður **kínverskur [[fönix]]**.

Fènghuáng er sagður saman settur úr goggi hana, andliti svölu, háls snáks, bringu gæsar, bak skjaldböku, afturhluta hjartar, og sporði fisks.

Fènghuáng er tákn dyggða og náðar, en einnig sameiningar yin og yang. Hann birtist á friðar- og góðæristímum, en felur sig þegar ófriður nálgast. Það er því talið góðs viti og mikið fagnaðarefni að koma auga á hann.

Fènghuáng er á myndum oft sýndur með vængi útbreidda í miðjum klíðum við að ráðast á snáka með klónum. Myndir af honum hafa verið til í Kína í meira en 7000 ár, og eru oft skornar í gimsteina og bornar sem lukkugripir. Í Kína til forna voru myndir af fènghuáng notaðar í skreytingar hjá kóngafólki og í brúðkaupum, ásamt drekum, því að drekinn og fönixinn gátu táknað farsælt samband keisara og keisaraynju (eða eiginmanns og eiginkonu). Þegar hús var skreytt myndum af honum táknaði fènghuáng að tryggð og heiðarleiki byggi í íbúum þess.

## Tengt efni
*Fönix
*Ho-oh (Pokémon)

## Heimildir
*
*Mythical Realm: Phoenix Rising
Nýlenda

**Nýlenda** er landsvæði sem er undir stjórn fjarlægs ríkis. Nýlendur voru stundum sjálfstæð ríki áður en þau lentu undir stjórn nýlenduveldisins eða landsvæði með óljósa stöðu. Nú til dags er venja að nota hugtakið hjálenda um það sem áður var kallað einu nafni nýlendur, en hafa orðið *nýlenda* um hjálendur þar sem íbúar (eða sá hluti þeirra sem ekki hafa flust þangað frá nýlenduveldinu) njóta ekki sömu borgaralegu réttinda og aðrir íbúar nýlenduveldisins.

## Tengt efni
* Heimsvaldastefna
* Hjálenda
* Hólmlenda
* Krúnunýlenda
* Nýlendustefna
Kverneland

**Kverneland Group** var stofnað árið 1879 í Noregi af Ole Gabriel Kverneland (1854 - 1941). Það er í dag einn stærsti plóga og jarðvinnslutækja-framleiðandi í heiminum. Höfuðstöðvar fyrirtækisins eru í sveitarfélaginu Klepp í Rogaland. Dótturfyrirtæki Kverneland eru meðal annars Vicon, Taarup, Accord og Rau.

## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
* Vefsíða Kverneland
* Vefsíða Battini - Ítalska dreifingaraðili
* Vefsíða Alessandrini - Ítalska dreifingaraðili
Strönd

**Strönd** eða **strandlengja** er skilgreind sem land sem liggur að sjó, hvort sem það snýr beint að úthafinu eða er falið í vogi eða vík. Ströndin getur verið hamrar sem skaga þverhnípt út í sjó eða aflíðandi sandfjörur.
Kuiperbelti

**Kuiperbeltið** er svæði í sólkerfinu. Innri mörk þess eru við braut Neptúnusar (sem er 30 AU frá sólinni) og ytri mörk við 50 AU frá sólinni. Kuiperbeltið er, ólíkt Oortskýinu, ekki skilgreint sem kúlulaga heldur sem belti sem liggur í plani, sama plani og jörðin, sólin og flestar reikistjörnurnar.

Kuiperbeltið er talið hafa myndast vegna áhrifa Júpíters og sýna útreikningar að á beltinu má líklegast finna hluti á stærð við Mars og jörðina. Yfir 800 hlutir hafa fundist á Kuiperbeltinu, þ.m.t. Plútó og tungl hans Karon, og nýlega hafa fundist þar nokkuð stórir hlutir á borð við 50000 Quaoar sem fannst árið 2002 og er helmingi minni en Plútó.

## Heimildir
*
Marvin Lee Minsky

Marvin Lee Minsky (f. 9. ágúst 1927 - 24. janúar 2016), stundum kallaður á ensku „Old Man Minsky“, var bandarískur vísindamaður á sviði gervigreindar og einn af stofnendum gervigreindar deildarinnar í MIT (e. MIT's AI laboratory).
Spendýrafræði

**Spendýrafræði** er undirgrein dýrafræðinnar sem fæst við rannsóknir á spendýrum. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **spendýrafræðingar**. Meðal undirgreina eru fremdardýrafræði, hvalafræði, hestafræði og hundafræði.
Xenofon frá Efesos

**Xenofon frá Efesos** (uppi á 2. – 3. öld?) var grískur rithöfundur.  

Varðveitt verk hans er *[[Efesossaga|Efesossagan um Anþíu og Habrokomes]]* en það er ein af elstu skáldsögum heims auk þess að vera ein af fyrirmyndum Williams Shakespeare við ritun leikritsins *[[Romeo and Juliet]]*.

Ekki má rugla Xenofoni frá Efesos saman við eldri og frægari nafna sinn frá Aþenu, hermanninn og sagnaritarann Xenofon.

## Tengt efni
Aðrir grískir skáldsagnahöfundar:
* Karíton — *[[Ástir Kæreasar og Kallirhoe]]*
* Akkilles Tatíos — *[[Levkippe og Kleitofon]]*
* Helíodóros frá Emesa — *[[Eþíópíusaga]]*
* Longos — *[[Dafnis og Kloe]]*

## Heimild
* 

## Tengill
Summary of Xenophon of Ephesus' Ephesian Romance
Fremdardýrafræði

**Fremdardýrafræði** er undirgrein dýra- og spendýrafræðinnar sem fæst við rannsóknir á prímötum. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **fremdardýrafræðingar**.
Hundafræði

**Hundafræði** er undirgrein spendýrafræðinnar sem fæst við rannsóknir á hundum. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **hundafræðingar**.
Mannfræði

**Mannfræði** er undirgrein fremdardýrafræðinnar og félagsvísindanna sem fæst við rannsóknir á mönnum. Þeir sem leggja stund á greinina kallast mannfræðingar.

## Undirgreinar

* Félagsmannfræði
* Fornleifafræði
* Líffræðileg mannfræði
* Málvísindi
Fiskistigi

**Fiskistigi** eða **fiskvegur** er mannvirki í ám eins og t.d. við stíflur eða stíflugarða til að aðstoða farfiska að hrygningarstöðvum ofar í ánni. Flestir fiskistigar gera fiskunum kleift að fara í kringum fyristöðuna með því að synda upp „þrep“ með litlum hæðarmun, en fiskistigar draga nafn sitt af þessum þrepum sem minna um margt á stiga.

Á Íslandi er oftast talað um *laxastiga* eða *silungastiga*, enda ekki gerðir fiskvegir fyrir aðrar tegundir.
Móna Lísa

**Móna Lísa** (ítalska og spænska *La Gioconda*; franska *La Joconde*) er olíumálverk á asparfjöl eftir Leonardo da Vinci. Það er í eigu franska ríkisins og er til sýnis á Louvre-safninu í París.

Myndin sýnir konu sem brosir torræðu brosi sem sumir telja dularfyllsta bros heimsins.
Mjólkuróþol

**Mjólkuróþol** (eða **mjólkursykuróþol**) er kvilli sem hrjáir sumt fólk sökum þess að líkami þeirra framleiðir of lítið eða ekkert af laktasa, sem er prótín sem brýtur niður mjólkursykur.

Mjólkursykurinn fer því alveg, eða að hluta til, ómeltur í gegnum meltingarveginn og niður í ristilinn þar sem ristilgerlar nýta hann með tilheyrandi gerjun og loftmyndun. Þetta veldur uppþembu, magaverkjum, vindverkjum og jafnvel magakrömpum og niðurgangi. Einkennin geta verið svipuð einkennum mjólkurofnæmis, en verða aldrei eins alvarleg.

Einstaklingar með mjólkuróþol fá það frekar seinna á ævinni og oftast gerist það þannig að smátt og smátt fer framleiðsla laktasa minnkandi. Einnig er mjög misjafnt eftir kynþáttum hversu algengt mjólkuróþol er, sem eflaust er tengt erfðum. Í vestrænum löndum er tíðnin um 5-10%, en víða í Asíu, Afríku, Suður-Ameríku og meðal amerískra indjána getur tíðnin orðið hátt í 100% hjá fullorðnum einstaklingum.

Þegar um óþol er að ræða versna einkennin því meira sem neytt er af fæðunni og sumir þola hana ágætlega í litlu magni. Einstaklingar með mjólkursykuróþol þola stundum betur sýrðar mjólkurvörur, þar sem bakteríur sem bætt er út í slíkar vörur brjóta niður mjólkursykurinn að hluta.

Rannsóknir sýna að hæfileikinn til að framleiða laktasa kom fram fyrir nokkur þúsund árum, fyrstu íbúar Evrópu voru með mjólkuróþol en síðari kynslóðir fóru að framleiða laktasa.

## Úrráð
Hægt er að fá fæðubótarefni í apótekum og heilsuvörubúðum sem hjálpa líkamanum að brjóta niður mjólkursykur og geta því einstaklingar með mjólkuróþol nýtt sér þetta til aðstoðar.

Á Íslandi eru það Lactasin og Lactase sem fást án lyfseðils í apótekum. Þau á að taka samhliða neyslu mjólkurvarnings. Heilsuvörubúðir selja álíka vörur.

## Heimildir
* Lilja Sigurðardóttir, hjúkrunarfræðingur *[http://www.buria.com/barnahornid/pistill012.htm Mjólkurofnæmi og mjólkuróþol]* (sótt 4. nóvember 2005)
* BBC News: *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/6397001.stm Early man 'couldn't stomach milk']* (sótt 2. mars 2007)
Frumulíffræði

**Frumulíffræði** er undirgrein líffræðinnar sem fæst við rannsóknir á frumum. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **frumulíffræðingar**.
Ostur

**Ostur** er mjólkurafurð sem verður til við að mjólkurprótínið kasein hleypur og myndar kekki sem nefnast ystingur. Kaseinið hleypur oftast vegna sýru sem mjólkursýrugerlar búa til eða er bætt við. Oft er síðan bætt við ostahleypi, ensímum sem áður fyrr voru einkum unnin úr kálfsmögum. Ostur er að mestu framleiddur úr kúa-, buffla-, geita- eða sauðamjólk (þó einnig sé til ostur úr kapla- eða jafnvel úlfaldamjólk) og inniheldur bæði fitu og önnur prótín úr mjólkinni, en mysan er að mestu síuð frá. Sérstök æt mygla er notuð í ostagerð til að bragðbæta ostinn og mynda skorpu. Ostur er borðaður sem viðbit með brauði og salati, rifinn út á gratín og pastarétti; eða sem spónamatur og í einstaka tilvikum jafnvel drukkinn. 

Ostagerð er algeng víða um heim, og sumar þjóðir eru mjög þekktar fyrir ostagerð sína, til dæmis Frakkar, Svisslendingar og Ítalir. Yfir þúsund ostategundir eru framleiddar um allan heim. Útlit, áferð og bragð veltur á uppruna mjólkurinnar (meðal annars á mataræði dýrsins), hvort hún hefur verið gerilsneydd, innihaldi mjólkurfitu, bakteríum og myglu, vinnsluaðferð og hversu lengi þeir eru látnir þroskast. Auk salts eru ostar bragðbættir með ýmsum aðferðum, eins og reykingu, hnetum og ferskum og þurrkuðum kryddum, eins og pipar, hvítlauk, graslauk og trönuberjum. Stundum eru ostar litaðir gulir eða rauðir með annattó (roðaberi). Sérstakar ostabúðir eru starfræktar með starfsfólki sem býr yfir sérþekkingu á notkun og geymslu osta.

## Ostagerð

Elstu heimildir um ostagerð eru frá Súmerum, um 4000 fyrir okkar tímatal.

### Ostagerð á Íslandi
Á Íslandi tíðkaðist ostagerð allt frá landnámsöld og fram á 18. öld þegar hún lagðist að mestu af nema á Austurlandi. Fyrstu ostarnir á Íslandi voru líklega súrmjólkurostar eða súrostar, þar sem mjólkursýrugerlar sjá um að hleypa mjólkina. Þekktasta dæmið um íslenskan súrost er skyr, en líka eru heimildir um framleiðslu á hleyptum ostum (kallaðir kjúkur) og mysingi (kallaður velliostur eða rauðseyddur drafli). Ostagerð að evrópskri fyrirmynd hófst svo aftur á Íslandi á síðari hluta 19. aldar. Á Reykjum í Þingeyjarsýslu var reynt að framleiða mysuost með því að nota hverahita á fyrri hluta 20. aldar, en það reyndist ekki gefast vel.

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Blámygluostur
* Hleypiostur
* Hvítmygluostur
* Kíttostur
* Kotasæla
* Ostaskeri
* Smurostur
* Súrostur

## Tenglar
* ''Ostar og ostagerð fyrr og nú''; grein í Morgunblaðinu 20.06.1991
* ''Ostur er alheimsfæða''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955
* ''Ostar úr grasi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1961
* ''Ostar gegn tannskemmdum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1988
* ''Ostur''; grein í Morgunblaðinu 1983
* ''Íslenskur ostur er veislukostur''; grein í Morgunblaðinu 1990
* ''Ostamaðurinn á horninu''; grein í Morgunblaðinu 1996
Pál Erdős

**Pál Erdős**, eða **Páll Erdös**, eða Paul Erdős (26. mars 1913 – 20. september 1996) var ungverskur stærðfræðingur þekktur fyrir sérvisku sína og afkastamikinn feril enda liggja eftir hann um 1.500 fræðirit, aðeins Euler gaf út fleiri. 

## Bókin
Páll talaði oft um Bókina þar sem Guð sjálfur safnar saman heimsins fallegustu sönnunum. Hann sagði oft að maður þyrfti ekki að trúa á guð ,en sem stærðfræðingur ,þá þyrftir þú að trúa á bókina.

## Erdős tala
Erdős tala einstaklings er einskonar samstarfsfjarlægð frá Pál Erdősi sem er mælt með sameiginlegri útgáfu stærðfræðigreina.

### Skilgreining
Ef einstaklingur hefur Erdős töluna 1 þýðir það að að hann hefur skrifað grein með Erdős; ef einstaklingur hefur Erdős tölunna 2 þá hefur hann skrifað grein með öðrum einstaklingi sem hefur skrifað grein með Erdős en ekki með Erdős sjálfum, og svo framvegis. 

Hægt er að skilgreina Erdős tölunna endurkvæmt eins og líst er hér að neðan:

* Erdős tala Páls Erdős er núll.
* Erdős tala einstaklings E er einn plús minnsta Erdős tala allra einstaklinga sem hafa skrifað grein með E.
* Ef E hefur enga tengingu við Erdős hvorki beint né óbeint þá er Erdős tala hanns óendanlega stór.

## Tengt efni
* Erdős–Bacon tala, þar sem talan er útvíkkuð til að ná yfir samsvarandi Bacon tölu leikarans Kevin Bacon; hefur líka verið útvíkkuð enn frekar í Erdős–Bacon–Sabbath tölu, til að ná yfir þungarokkshljómsveitina Black Sabbath
Gláka

**Gláka** er heiti notað yfir hóp sjúkdóma sem herja á sjóntaugina og fela í sér tap taugahnoða sökum þrýstings í auganu.

Framan við augasteininn er þunnur augnvökvi. Hann skilst út úr æðum í brárbaug, nærir glæruna og berst svo um fíngerðar rásir framan við lithimnuna inn í blóðrásina. Ef rásirnar stíflast eykst þrýstingur inni í auganu og veldur **gláku**, sem truflar sjón og veldur blindu ef ekki er að gert. Gláku er haldið í skefjum með lyfjum, leisigeislum eða skurðaðgerð.

## Orðsifjar
Orðið *gláka* er komið úr grísku (*glaukos*) en það er orð sem Hómer notar um hafið og merkir *ljómandi* eða *silfurlitað*; seinna var það notað um blágrænan lit hafsins, olívulaufa og lit augna. Aþena er stundum kölluð *glaukopis* í Hómerskviðum, en það þýðir bjarteygð.

## Tenglar

Grein um gláku á doktor.is
Sjávarlíffræði

**Sjávarlíffræði** er sú undirgrein líffræðinnar, sem fæst við rannsóknir á dýrum og plöntum, sem eiga kjörlendi sitt í hafvistkerfum. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **sjávarlíffræðingar**.

Þar sem margar fylkingar, ættir og ættkvíslir eiga kjörlendi sitt í vatnsvistkerfum og aðrar á landi flokkar sjávarlíffræði tegundir eftir umhverfi þeirra en ekki eftir hefðbundnum aðferðum flokkunarfræðinnar.
Halastjarna

**Halastjörnur** eru smá himintungl, sem ganga á sporbaugum um sól. Þær eru úr ís, gasi og ryki og eru taldar hafa orðið til á svipuðum tíma og sólkerfið í heild sinni. Halastjörnur skiptast í tvo hópa eftir umferðartíma sínum um sól. Halastjörnur með stuttan umferðartíma (innan við 200 ár) kallast períódískar stjörnur eða skammferðarhalastjörnur. Þekktasta stjarnan í þessum hópi er Halley eða halastjarna Halleys. Stjörnur með langan umferðartíma (yfir 200 ár) kallast langferðarhalastjörnur. Dæmi um slíka stjörnu er Hale-Bopp. Sporbaugar halastjarna eru yfirleitt mjög ílangir þannig að í sólnánd eru þær mjög nærri sólu, jafnvel langt innan við braut Merkúrs, en í sólfirð hverfa þær út í rökkur útgeimsins utan við braut Júpíters og sjást þá ekki nema í öflugustu stjörnusjónaukum eða alls ekki.
Þegar halastjarnan nálgast sól fer ísinn á yfirborði hennar að bráðna og gufa upp og ryk og gas fer að streym frá henni og mynda hjúp umhverfis kjarnann og hala út frá honum. Við þetta verður halastjarnan nógu björt til að greinast í sjónaukum á jörðinni eða sjást með berum augum. Halinn beinist alltaf í átt frá sólu. Stundum er hann tvískiptur, í ryk- og gashala.

## Orðið halastjarna
Íslenska orðið *halastjarna* á sér ekki hliðstæðu í tungumálum nágrannalandanna. Í fornu máli notuðu menn alþjóðlega heitið *kómeta*. Orðið sést fyrst í kvæði sem Harmavottur heitir frá um 1630 og var ort um Tyrkjaránið 1627. Þar er minnst á halastjörnu sem sást árið 1618 og var talin vera einn af mörgum forboðum ránsins.
Orðið kómeta (enska: *comet*) er komið úr latínu og er þar dregið af gríska orðinu *komē*, sem þýðir höfuðhár. Aristóteles notaði fyrstur orðmyndina *komētēs* til að lýsa fyrirbrigðinu sem stjörnu með hár. Hið stjarnfræðilega tákn fyrir halastjörnu () sýnir þar af leiðandi hring með hala sem líkist hári.


## Uppruni halastjarna
Skammferðarhalastjörnur eru flestar taldar koma frá svonefndu Kuiperbelti, en það er svæði sem inniheldur þúsundir eða milljónir íshnatta rétt fyrir utan braut Neptúnusar.
Langferðarhalastjörnurnar eru hins vegar taldar ættaðar úr svonefndu Oortskýi í útjaðri sólkerfisins. 

## Þekktar halastjörnur
Halastjörnur eru oftast kenndar við þá sem uppgötva þær, en meðal þekktra nafna eru: Halley, Shoemaker-Levy, Swift-Tuttle, Hale-Bopp og McNaught.

## Tenglar

* Stjörnufræðivefurinn: Halastjörnur 
* Stjörnufræðivefurinn: Deep Impact 
* Stjörnufræðivefurinn: Stardust 
* Stjörnufræðivefurinn: Rosetta 
* ''Halastjörnur, sólmyrkvar, eldgos og áreiðanleiki annála''; grein í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1989
;Erlendir tenglar
* ''ESA-Giotto''
* ''NASA-Stardust''
* ''NASA-Deep Impact'' 
* ''Annálaðar halastjörnur''
Meinafræði

**Meinafræði** (eða **sjúkdómafræði**) er undirgrein líffræðinnar og sérgrein innan læknisfræði sem fæst við rannsóknir á orsökum sjúkdóma og annarra kvilla. Þeir sem leggja stund á greinina kallast meinafræðingar. 

Meinafræðin sem sérgrein innan læknisfræði tekur að öllu jöfnu 4-5 ár í sérfræðinámi erlendis. Réttarmeinafræðingar kryfja lík þar sem aðdragandi andláts er óljós, eða hefur borið að með voveiflegum hætti. Þeir vinna náið með rannsóknarlögreglu. Nám þeirra tekur eitt ár til viðbótar við sérfræðinámið.

Við sjúkdómsgreiningu leita meinafræðingar að stórum og smáum breytingum í útliti fruma og vefja og breytingum í efnasamsetningu blóðs.

## Tilvísanir
Vorið í Prag

**Vorið í Prag** (tékkneska: *Pražské jaro*) var stutt tímabil aukins stjórnmálafrjálsræðis í Tékkóslóvakíu. Það hófst 5. janúar 1968 og var til 20. ágúst sama árs þegar Sovétríkin og aðrar Varsjárbandalagsþjóðir (fyrir utan Rúmeníu) gerðu innrás í landið. 

## Ástandið í Tékkóslóvakíu
Frá miðjum sjöunda áratug tuttugustu aldar höfðu Tékkar og Slóvakar sýnt aukin merki höfnunar á því stjórnskipulagi sem var við lýði. Þessar breytingar höfðu meðal annars komið fram með því að umbótasinnar innan kommúnistaflokksins í landinu komu Alexander Dubček að sem æðsta manni innan flokksins. Áform Dubčeks til að koma á endurbótum í stjórnmálakerfi landsins, sem hann nefndi „Sósíalisma með mannlega ásjónu“, var ekki algjör bylting frá fyrra stjórnarfari, eins og hafði gerst í Ungverjalandi árið 1956. Breytingar Dubčeks nutu mikils stuðnings í samfélaginu, meðal annars meðal verkamanna. Leiðtogar sovétríkjanna sáu það hinsvegar sem ógnun við vald þeirra yfir öðrum austantjaldslöndum. Tékkóslóvakía var í miðri varnarlínu Varsjárbandalagsins og mögulegt liðhlaup landsins yfir til óvinarins var óásættanleg í kalda stríðinu.

Ólíkt því sem var í öðrum löndum Mið- og Austur-Evrópu hafði valdataka kommúnista árið 1948 notið breiðs stuðnings og hafði ekki gotið af sér sama ofbeldi og hafði gerst í Ungverjalandi. Hinsvegar var stór minnihluti í valdastéttum, einkum á efstu stigum, sem var á móti því að minnka nokkuð vald flokksins á samfélaginu sem áformaði með leiðtogum Sovétríkjanna að varpa umbótamönnum úr sessi. Þessi hópur var meðal annars mjög á móti því þegar boðaðar voru fjölflokkakosningar og þegar umbótaraddir fóru að heyrast um landið allt varð þeim mjög óvært.
Kynhlutlaust fornafn

**Kynhlutlaust fornafn** er fornafn sem afhjúpar hvorki né gefur í skyn kyn persónu þeirrar eða hlutar sem talað er um.
Vatnalíffræði

**Vatnalíffræði** er undirgrein líffræðinnar sem fæst við rannsóknir á vatnsvistkerfum inni í landi þ.á m. í vötnum, tjörnum og ám. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **vatnalíffræðingar**.
Sveppafræði

**Sveppafræði** er undirgrein líffræðinnar sem fæst við rannsóknir á sveppum. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **sveppafræðingar**.
Balkanskagi

**Balkanskagi** er landsvæði í Suðaustur-Evrópu. Landsvæðið er ekki eiginlegur skagi í landfræðilegum skilningi en er þó umlukið höfum að vestan, sunnan og austan. Það dregur nafn sitt af Balkan-fjallgarðinum í Búlgaríu og Serbíu. Alls er landsvæðið 728.000 km². Á Balkanskaga eru yngsti berggrunnur Evrópu.

Í norðri eru mörkin miðuð við fljótin Dóná, Sava og Kupa.

Í vesturátt er Adríahaf, í suðri Jónahaf, Eyjahaf og Marmarahaf og í austri Svartahaf.

Þau lönd sem eru á Balkanskaganum, að öllu leyti eða hluta til, eru 
* Albanía 100%
* Bosnía og Hersegóvína 100%
* Búlgaría 100%
* Grikkland 100%
* *[[Kósovó]]* 100%(lýsti einhliða yfir sjálfstæði frá Serbíu 17. febrúar 2008)
* Norður-Makedónía 100%
* Svartfjallaland 100%
* Serbía 73%

----

* Króatía 49%
* Rúmenía 9%
* Tyrkland 5%
Sameindalíffræði

**Sameindalíffræði** (lat. *biologia molecularis*) er undirgrein líffræðinnar sem fæst við rannsóknir á lífverum á sameindastigi. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **sameindalíffræðingar**.

## Tengt efni
* Basapar
Landakort

**Landakort** eða **kort** er einfölduð útgáfa á rými, sem sýnir fjarlægð hluta innan þess.

Þau kort þar sem þrívítt rúm er táknað með tvívíðri mynd eru algengust, einkum landakort og götukort. Hæð eða dýpt korta eru gefin til kynna með mismunandi litum eða hæðarlínum. Þeir sem fást við kortagerð eru kallaðir kortagerðarmenn.

## Tenglar
* Forn Íslandskort  hjá Landsbókasafni Íslands-Háskólabókasafni
* Borgarvefsjá - kort af Reykjavík
* Skipulagsskjá  - kort af Reykjavík
* Kortaskjár Landmælinga Íslands
* Cool Maps 
* Örnefnaskrá Íslands  Islandia Geomatics
* Jól í Örnefnalandi  Islandia Geomatics
* Loftmyndir ehf. - loftmyndir og kort af Íslandi
* Map24  - vegvísun, heimisföng, loftmyndir og kort af íslandi
* Já.is Kort - Ítarlegt kort af Íslandi
* Listi yfir kort af Norðurlöndunum á Norden.org
* ''Á yfir 100 dýrmæt landakort''; grein í Morgunblaðinu 1985
Steingervingafræði

**Steingervingafræði** er undirgrein jarðfræðinnar, sem fæst við rannsóknir á fornum lífverum byggðum á steingervingum. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **steingervingafræðingar**.
Lífupplýsingafræði

**Lífupplýsingafræði** eða **lífgagnatækni** er undirgrein líftækninnar sem snýst um úrvinnslu og framsetningu sameindalíffræðilegra rannsóknagagna með aðferðum hagnýtrar stærðfræði, gagnatækni, tölfræði og tölvunarfræði. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **lífupplýsingafræðingar**. Meðal helstu viðfangsefna lífupplýsingafræðinga má nefna uppsetningu og viðhald gagnabanka, hönnun algóriþma til sérhæfðrar úrvinnslu á raðgreiningargögnum, sérhæfða tölfræðiúrvinnslu á slíkum gögnum, kortlagningu erfðamengja, samröðun kirna- eða amínósýruraða og hönnun þrívíddarlíkana sem sýna byggingu prótína eða kjarnsýra.

## Tenglar

* Helstu fagfélög og stofnanir
** EMBnet
** Lífgagnatæknistofnun Evrópu
** Sameindalíffræðistofnun Evrópu (EMBO)
** Alþjóðlegt félag reiknilegra lífvísinda
** Lífupplýsingafræðistofnun Bandaríkjanna (NCBI)
** Heilbrigðisvísindastofnun Bandaríkjanna
** Svissneska lífgagnatæknistofnunin
** Sanger stofnunin

* Helstu tímarit
** ''Algorithms in Molecular Biology''
** ''Bioinformatics'' 
** ''BMC Bioinformatics''
** ''Briefings in Bioinformatics''
** ''Journal of Advanced Research in Bioinformatics'' 
** ''Evolutionary Bioinformatics'' 
** ''Genome Research''
** ''The International Journal of Biostatistics'' 
** ''Journal of Computational Biology'' 
** ''Molecular Systems Biology'' 
** ''PLoS Computational Biology''  
** ''Statistical Applications in Genetic and Molecular Biology'' 
** ''Transactions on Computational Biology and Bioinformatics - IEEE/ACM''
** ''International Journal of Bioinformatics Research and Applications''

* Tenglar á forrit, reiknirit og verkfæri
** ''Molecular Biology Tools'' 
** ''Phred, phrap og consed'' 

* Almennar síður
** Lífupplýsinganetið biotnet 
** Allegra Via o.fl. í Plos Computational biology 2011
Sníkjudýrafræði

**Sníkjudýrafræði** er undirgrein líffræðinnar sem fæst við rannsóknir á snýkjudýrum, hýslum þeirra, og sambandinu á milli þeirra. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **sníkjudýrafræðingar**.

*Scandinavian-Baltic Society for Parasitology
Warren McCulloch

**Warren Sturgis McCulloch** (16. nóvember 1899 – 24. september 1969) var bandarískur tauga- og stýrifræðingur sem er þekktastur fyrir að hafa skrifað ásamt Walter Pitts „A logical calculus of the ideas immanent in nervous activity“ sem út kom 1943 en það rit er talið fyrsta vísindaritið sem fjallar um gervigreind.