open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rauðarárholt

**Rauðarárholt** er holt í Reykjavík. Á því standa m.a. hús Kennaraháskóla Íslands, Sjómannaskólans og Háteigskirkju. Þar sem það er hæst nær það 49 m hæð yfir sjávarmáli. Þar eru vatnsgeymar sem nú eru niðurgrafnir.

## Götur

* Bolholt - heitir eftir Bolholti við Ytri-Rangá
* *Einholt - heitir eftir bóndabæ og fyrrum kirkjustað stutt vestur af Höfn í Hornafirði*
*  Langahlíð
* Háteigsvegur
* Hjálmholt - heitir eftir Hjálmolti í Flóahrepp, (*næstsíðasti bær til vinstri fyrir Flúða-afleggjarann keyrt austur suðurlandsbraut*)
* Meðalholt - heitir eftir bæ rétt suðaustur af Selfoss
* Mjölnisholt
* *Stangarholt* - heitir eftir Stangarholti á Mýrum
* Skipholt - nefnt eftir *Skipholti í Hrunamannahrepp*
* Stakkholt - heitir eftir býli sem fór í eyði fyrir allnokkru og var við vestari ósa Markarfljóts.
* Stórholt - heitir eftir bæ við sunnanverðann Gilsfjörð sem reyndar er oftast nefndur Stóraholt eða Stóra Holt.
* *Stúfholt* - heitir eftir bóndabæ rétt austan Þjórsár milli Gíslholtsvatna & Árness.
* Traðarholt heitir eftir bóndabæ rétt hjá Stokkseyri
* Þverholt - hét áður Þvergata, nefnd upp á nýtt með hliðsjón af fyrra heiti & Þverholti á Mýrum
Viðey (Færeyjum)

**Viðey** (færeyska: **) er nyrsta eyja Færeyja og er norðaustan við Borðey og nú tengd henni með landfyllingu. Eyjan er 41 km² og íbúarnir rúmlega 600. Nafnið Viðey er dregið af rekaviði sem berst að austurströnd eyjarinnar frá Síberíu. 

Á Viðey eru tvær byggðir, Hvannasund (260 íbúar 1. janúar 2009) á suðausturströndinni og Viðareiði (351 íbúi) á norðausturströnd eyjarinnar. Í Viðareiði eru kirkjan og prestssetrið þar sem aðalpersónan í skáldsögunni *Barbara* eftir Jørgen Frantz Jacobsen átti heima.

Fjöllin á eynni eru há og torfær. Hæst þeirra er Villingadalsfjall (841 m). Nyrst á eynni er Enniberg, standberg 755 metra lóðrétt í sjó, næsthæsta lóðrétta standberg Evrópu. Hægt er að komast þangað fótgangandi frá Viðareiði.

Á föstudaginn langa, 23. apríl 1943, flaug bresk Catalina-sjóflugvél á fjallshlíð við Viðvíksrók. Allir um borð, átta manns, fórust. Enn má sjá leifar af flakinu í fjallshlíðinni.
Stallur

**Stallur** getur átt við:

* Stallpunktur á ferli (stærðfræðihugtak)
* Jötu
* Syllu
* Undirstöðu
Ketilbjörn gamli

**Ketilbjörn gamli Ketilsson** var landnámsmaður sem kom til Íslands frá Noregi á skipi sem hét Elliði. Samkvæmt Sturlungu var hann frá Naumudal, sonur Æsu, systur Hákonar Grjótgarðssonar Hlaðajarls. 

Í Landnámabók segir að Ketilbjörn hafi komið til landsins þegar land var víða byggt með sjó og lent skipi sínu, *Elliða*, í ósum þeirra áa sem síðan heita Elliðaár. Helga kona Ketilbjarnar var dóttir Þórðar skeggja, landnámsmanns á Skeggjastöðum í Mosfellssveit, og höfðu þau vetursetu hjá honum fyrsta veturinn. Um vorið hélt Ketilbjörn í könnunarleiðangur austur yfir Mosfellsheiði. Hann reisti sér skála þar sem síðan heitir Skálabrekka við Þingvallavatn og þegar hann hélt áfram austur er hann sagður hafa misst öxi sína í þá á sem síðan er kölluð Öxará. Landnáma segir frá því að Ketilbjörn og félagar hans veiddu nokkrar silungsreyðar í Þingvallavatni, en gleymdu þeim undir hlíðum þess fjalls sem síðan er kallað Reyðarbarmur og er suðvestast í Kálfstindum. 

Ketilbjörn nam síðan Grímsnes allt, Laugardal og hluta af Biskupstungum. Hann bjó á Mosfelli í Grímsnesi og lifði nógu lengi til að fá viðurnefnið „gamli“. Í Landnámu segir að hann hafi verið svo auðugur að lausafé að hann hafi sagt sonum sínum að láta gera þvertré úr silfri í hof sem þeir létu smíða, en þegar þeir vildu það ekki hafi hann tekið silfrið og ekið því á tvem uxum með aðstoð þrælsins Haka og ambáttarinnar Bótar upp á Mosfell og grafið það þar, en síðan drepið þrælinn og ambáttina til að halda greftrunarstaðnum leyndum, og hefur silfur þetta aldrei fundist.

Ketilbjörn og Helga voru mjög kynsæl og áttu fjölda barna og á meðal afkomenda þeirra voru fyrstu menntamenn Íslendinga sem sögur fara af. Teitur sonur þeirra byggði fyrstur bæ í Skálholti. Hann var faðir Gissurar hvíta. Tveir tengdasynir þeirra fengu land hjá þeim, þeir Ásgeir Úlfsson, sem fékk Hlíðarlönd og bjó í Hlíð og Eilífur auðgi Önundarson, sem fékk Höfðalönd og bjó í Höfða.

## Heimildir
*
Elliðaárdalur

**Elliðaárdalur** er dalur í Reykjavík, sem nær frá Elliðavatni, vestur og norður að Elliðavogi. Hann dregur nafn sitt af Elliðaám, sem um hann renna. Elliðavogshraun þekur dalbotninn. Austan og norðan við dalinn eru hverfin Árbær og Höfðar, en sunnan og vestan við hann eru Heimar, Sogamýri, Fossvogur og Breiðholt. 

Skógrækt hófst í dalnum árið 1951.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Elliðaárdalur (Reykjavíkurborg)
* Elliðaárdalur (OR) 
* Elliðaárdalur (ferlir.is)
* Elliðaárdalur Svæðið norðan Stekkjarbakka, Fornleifaskrá og húsakönnun 2017
* Náttúrufar með sundum í Reykjavík (skýrsla 1999)
* Elliðaárdalur (göngustígakort)
Kringlumýri

**Kringlumýri** er svæði í Reykjavík, sem nú er þekktast fyrir verslanamiðstöðina Kringluna sem þar stendur. Hún var eiginlegt mýrlendi fram á tuttugustu öld, og náði þá yfir megnið af svæðinu milli Grensáss og Rauðarárholts. Mýrin var ræst fram nálægt miðri öldinni (skurðurinn/lækurinn rann norður í Fúlutjörn), og byggðist á síðari hluta hennar. Kringlan og Kringlumýrarbraut draga nafn sitt af henni.
Elliðaárvogur

**Elliðaárvogur** er vogur í austanverðri Reykjavík, milli Ártúnshöfða og Gelgjutanga. Í hann falla Elliðaár. Í miðjum voginum er Geirsnef sem varð til með uppfyllingarefni.

## Sjá einnig
*Háubakkar
*Geirsnef

## Tenglar
*
Gelgjutangi

**Gelgjutangi** er lítið nes í austanverðri Reykjavík, norðan og vestan við Elliðaárvog og austan við Kleppsmýrarveg. Tanginn er að hluta til mótaður af eyrum vestari Elliðaár en að stærstum hluta uppfylling frá seinni hluta 20. aldar og fyrri hluta þeirrar 21. Gelgjutangi stendur vestan við Geirsnef sem fyrst varð til sem uppfylling á óseyrum Elliðaáa í borgarstjórnartíð Geirs Hallgrímssonar (D).  

Siglingaklúbburinn Snarfari hefur haft aðstöðu í Snarfarahöfn á Gelgjutanga en á tanganum mun einnig standa hluti af nýrri Vogabyggð sem verið er að reisa.

Á Gelgjutanga var Landssmiðjan lengi með aðsetur.
Löngusker

**Löngusker** eru allstór sker vestarlega í Skerjafirði í Reykjavík, eða beint fyrir norðan Álftanes. Skerin eru áberandi þegar lágsjávað er en hverfa nær alveg í stórstraumsflóðum. Í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga árið 2006 var eitt af stefnumálum lista Framsóknarmanna að ná þjóðarsátt um að Reykjavíkurflugvelli yrði fundinn endanlegur samastaður á landfyllingu á Lönguskerjum.
Skúlahóll

**Skúlahóll** er hæsti hóll Viðeyjar á Kollafirði undan ströndum Reykjavíkur, suðaustan við Viðeyjarstofu. Hann er 32 m hár og er kenndur við Skúla Magnússon landfógeta.
Ártúnshöfði

**Ártúnshöfði** er höfði og iðnaðarhverfi í austanverðri Reykjavík, milli Elliðaárvogs og Grafarvogs. Hverfið er hluti Grafarvogshverfis. Svæðið tilheyrði áður bæjunum Ártúni og Árbæ og þar var beitarland og mótekja í mýrum. Í síðari heimsstyrjöld reisti breski herinn þar herskálabyggð og fjarskiptastöð og kom þar fyrir loftvarnabyssum. Eftir stríð hófst þar iðnaður, fyrst í tengslum við malar- og grjótnám Reykjavíkur, og svo með uppsetningu sorpeyðingarstöðvar 1958. Malbikunarstöð Reykjavíkur hóf þar starfsemi árið 1963 og önnur fyrirtæki í svipuðum geira voru staðsett nálægt malarnámunni. Ofar á höfðanum voru bifreiðaverkstæði og vörubílastöðvar áberandi. Meginuppbygging svæðisins var á 9. áratug 20. aldar. Á sama tíma byggðist íbúðahverfið Ártúnsholt upp sunnan við Vesturlandsveg. Eftir 2015 var tekið að ræða uppbyggingu íbúðahverfis á Ártúnshöfða í tengslum við fyrsta áfanga Borgarlínu. Árið 2025 hófust framkvæmdir við fyrstu íbúðirnar samkvæmt nýju deiliskipulagi.

Elliðaár renna vestan Ártúnshöfða í Elliðaárdal, austan Bústaða sem stóðu á Bústaðaholti

## Tilvísanir
Viðeyjarstofa

**Viðeyjarstofa** er stórt, gamalt steinhús í Viðey á Kollafirði. Hún er elsta hús Reykjavíkur og jafnframt elsta steinhús Íslands, byggð á árunum 1753-1755 sem embættisbústaður fyrir Skúla Magnússon landfógeta. Upphaflega átti húsið einnig að vera bústaður stiftamtmanns en af því varð þó ekki. Arkitekt Viðeyjarstofu var Daninn Nicolai Eigtved, sem meðal annars teiknaði Amalienborg í Kaupmannahöfn. Við hlið hússins stendur Viðeyjarkirkja, sem Skúli lét reisa nokkrum árum síðar.

Íslenska ríkið gaf Reykjavíkurborg Viðeyjarstofu árið 1986 á 200 ára afmæli borgarinnar og voru þá gerðar umtalsverðar endurbætur á húsinu og breytingar til að það gæti nýst sem  veitingahús. Arkitekt breytinganna var Þorsteinn Gunnarsson. 

## Tengt efni
*Aðalstræti 10, elsta hús í miðbæ Reykjavíkur

## Heimildir
Grafarlækur

**Grafarlækur** er lítill lækur sem fellur úr Grafarholti vestur í Grafarvog austarlega í Reykjavík. Öll þessi örnefni eru dregin af bænum Gröf, sem stóð við lækinn en er nú í eyði.
Eiðsvík

**Eiðsvík** er vík sem er milli Gufuness og Geldinganess í Reykjavík. Hún er víðast hvar 10-20 m djúp og er kennd við eiðið sem tengir Geldinganes við land.
Viðeyjarsund

**Viðeyjarsund** er sundið milli Viðeyjar á Kollafirði og Laugarness. Sundkappar synda stundum yfir það, og þykir það hraustlega gert. Sjálft sundið er um 20 metra djúpt þar sem það er dýpst og það er nokkuð þungur straumur í því, svo að það hefur komið fyrir að fólk drukkni þar. Nú til dags hefur sundið þrengst mjög vegna landfyllinga í kring um Sundahöfn.

## Formlegt Viðeyjarsund sundkappa
Með formlegu Viðeyjarsundi er átt við sundleiðina frá Viðey, oftast Viðeyjarbryggju og inn í Reykjavíkurhöfn, oftast flotbryggju við gamla slippinn. Einnig er mögulegt að synda úr Reykjavíkurhöfn og út í Viðey. Sundleiðin er um 4,3&nbsp;km í beinni loftlínu.

Fyrstur til að synda þetta sund svo vitað sé var Benedikt G. Waage en hann synti frá Viðey að Völundarbryggju í Reykjavík þann 6. september 1914. Var þetta þá talið vera lengsta sund sem synt hafði verið hér við land á síðustu öldum. Benedikt var mjög þekktur fyrir sundíþrótt sína og tókst vel upp með sundið enda var logn og sjór spegilsléttur meðan á sundinu stóð. Þrátt fyrir það er haft eftir heimildum að fjórir straumar hafi borið hann af leið. Sundið tók 1 klukkustund og 56 mínútur. Benedikt var smurður með ýmis konar feiti fyrir sundið. Ásta Jóhannesdóttir er fyrsta konan sem synti Viðeyjarsund árið 1928 og var samkvæmt heimildum einnig 1 klukkustund og 56 mínútur á leiðinni. Írena Líf Jónsdóttir er sú eina sem synt hefur fram og tilbaka. Það sem helst þarf að gæta varúðar á þessu sundi er skipa‐ og bátaumferð. Hafa þarf samband við hafnaryfirvöld fyrir sund til að láta vita af sér og fá leyfi.

Þessir hafa synt formlegt Viðeyjarsund:

Taka skal fram að Podkastið Podkastalinn hefur einnig synt þetta sund og á töluvert betri tíma en allir aðrir. Tíminn var reyndar ekki tekinn en það voru vitni á staðnum.

## Sjá einnig
*Grettissund
*Eyjasund

## Tilvísanir
Köllunarklettur

**Köllunarklettur** var klettur við Sundahöfn, við hringtorg Sundagarða. Kletturinn dregur nafn sitt af því að þaðan var kallað eftir bát til frá Viðey. Áður en landfyllingar voru gerðar vegna hafnarinnar, stóð hann fram í sjó. Köllunarklettsvegur heitir eftir honum.

Í febrúar 1949 strandaði olíuskipið Glam við Köllunarklett. Það lá við akkeri í Laugarnesi og var verið  að dæla olíu í geyma Olíuverslunar Íslands þar þegar skipið slitnaði upp í ofsaroki og rak til lands og skemmdist. Dráttarbátur frá Hull í Bretlandi var fenginn til að draga skipið til Cardiff en svo fór að skipið slitnaði frá dráttarbátnum og fórst við Reykjanes 28. febrúar 1949. 

Áður var talið að kletturinn væri við Vatnagarða, en í ljós hefur komið að hann var líklega norðar, eða þar sem hringtorg Sunnugarða er nú.

## Tilvísanir




## Heimild
Bauja

**Bauja** er dufl eða flotholt sem er oftast notað til merkinga á sjó. Algengustu baujurnar eru með ljósi á, sem er vanalega fest þannig að hún fljóti á ákveðnum stað á sjónum og geti gefið sæfarendum merki um t.d. blindsker, grynningar eða siglingaleiðir. Margar aðrar tegundir eru til líka, t.d. baujur með veifum eða fánamerkjum, lífbaujur sem kastað er til fólks sem hefur dottið fyrir borð til að hjálpa því að halda sér á floti, samskiptabaujur sem kafbátar nota stundum eða mælingabaujur til að mæla t.d. veðurskilyrði eða hafskilyrði. Þá eru til baujur sem geta numið sónar-bylgjur og þannig t.d. fylgst með kafbátum. Stundum nota kafarar baujur til að sýna hvar þeir eru staddir, og þær eru líka notaðar við veiðar til að sýna t.d. hvar humargildra liggur. Einnig eru til festarbaujur, sem halda köplum eða keðjum tiltækum fyrir skip undan landi.

## Sjá einnig
* Viti
Mikki Mús

**Mikki Mús** (**Mickey Mouse** á ensku) er teiknimyndapersóna sem er lukkudýr Walt Disney-fyrirtækisins. Walt Disney og Ub Iwerks sköpuðu hann saman hjá Walt Disney-hreyfimyndastúdíóinu árið 1928. Mikki er talandi og manngerð mús sem venjulega klæðist rauðum stuttbuxum, stórum gulum skóm og hvítum hönskum. Mikki er ein frægasta skáldpersóna í heimi.

Mikki birtist fyrst í tilraunateiknimyndinni *Plane Crazy* en var opinberlega kynntur til sögunnar í stuttmyndinni *Steamboat Willie* (1928), einni fyrstu hljóðteiknimynd allra tíma. *Steamboat Willie* var fordæmalaus á sínum tíma fyrir það hvernig hún skeytti saman teiknimynd við tónlist og alls kyns óhljóð. Myndin var einn mesti smellur í bandarískum kvikmyndahúsum þess árs og skaut Walt Disney upp á stjörnuhimininn nánast á einu bretti. Því er ekki ofsögum sagt að Mikki hafi lagt grunninn að risaveldi Walt Disney og í raun öllum bandaríska teiknimyndaiðnaðinum. Mikki átti eftir að birtast í fleiri en 130 myndum, þ. á m. *The Band Concert* (1935), *Brave Little Tailor* (1938) og *[[Fantasía (teiknimynd)|Fantasíu]]* (1940). Mikki birtist aðallega í stuttmyndum en líka endrum og eins í kvikmyndum í fullri lengd. Tíu af teiknimyndum Mikka voru tilnefndar til Óskarsverðlauna sem besta teiknistuttmyndin, en aðeins ein vann: *Lend a Paw* árið 1942. Árið 1978 varð Mikki fyrsta teiknimyndapersónan sem fékk stjörnu á Hollywood Walk of Fame-götunni.

Frá og með árinu 1930 birtist Mikki líka oft í myndasögum. Dagblaðastrípa með hans nafni, aðallega teiknuð og samin af Floyd Gottfredson, birtist vikulega í 45 ár. Mikki hefur einnig birst í myndasögublöðum eins og *Topolino* í Ítalíu, Andrésar Andarblöðunum á Íslandi og í sjónvarpsþáttaröðum eins og *The Mickey Mouse Club* á meðal annarra. Hann birtist líka í öðrum miðlum, þ. á m. tölvuleikjum. Hægt er að heilsa upp á Mikka og fá eiginhandaráritun hans í skemmtigörðum Disney.

Mikki er oft í fylgd kærustu sinnar, Mínu Músar, hundsins síns Plútós, vina sinna, Andrésar Andar og Guffa, og erkióvinar síns, Svarta-Péturs. Þótt hann hafi í upphafi verið hrekkjótt andhetja mildaðist Mikki með árunum og varð fremur góðlyndur en ævintýragjarn. Árið 2009 byrjaði Disney að leggja meiri áherslu á hrekkjótta og ævintýragjarna hlið hans fremur en glaðlyndi og kátleika.

Mikki birtist fyrst á íslensku árið 1939 og hét þá Búri bragðarefur. Leiftur gaf út.

## Tilvísanir
Geldinganes

**Geldinganes** er allstórt nes eða eyja í Reykjavík fyrir norðan Eiðisvík og liggur að hluta til samsíða Viðey. Norðan við Geldinganes er Þerney. 

Geldinganes er tengt landi með eiði sem nú er ökufært, en var áður fyrr aðeins fært á fjöru. Geldinganes er óbyggt, en þar voru á sínum tíma geldsauðir aldir fyrir fálkarækt þá sem fór fram á Valhúsahæð á Seltjarnarnesi. Þessi geldsauðir áttu að verða fálkunum fóður þegar þeir voru fluttir utan. Er nafnið þannig tilkomið. Seinna áttu menn lengi hagagöngu hrossa á Geldingarnesi og átti t.d. Hestamannafélagið Fákur slíka hagagöngu þar á þriðja áratug 20. aldar. Síðar var þar lengi skotæfingasvæði og seinna grjótnáma en úr henni hafa verið teknar þúsundir tonna af grjóti. Stefnt var að því að á nesinu yrði byggt íbúðahverfi fyrir yfir 15.000 manns á 2,20 km² svæði. Ekki er gert ráð fyrir að íbúðarbyggð rísi í Geldinganesi á tíma núgildandi aðalskipulags sem gildir til 2030 en samþykkt hefur verið að úthluta þar svæði fyrir kirkjugarð.



## Tengill
* Grafarvogur (aðalskipulag Reykjavíkur 2010-2030)
Wham-O

**Wham-O Inc.** er leikfangaframleiðandi í Kaliforníu, Bandaríkjunum. Fyrirtækið var stofnað 1948 og er frægt fyrir að hafa sett nokkur fræg leikföng á markað, eins og húlahopphringinn og frisbeediskinn. Fyrirtækið er nú í eigu kínversks fyrirtækis, Cornerstone Overseas Investment Limited.

## Tenglar
* Vefur Wham-O
Þekkingarstjórnun

**Þekkingarstjórnun** felst í að hagnýta á skipulegan hátt innri þekkingu skipulagsheildar. Innri þekking er bæði skráð t.d. í skipulögðu skjalakerfi og óskráð hjá starfsmönnum sjálfum. Þekkingarstjórnun hefur verið kennd sem háskólagrein frá 1995. Fyrirtæki sem nýta þekkingarstjórnun hagnýta þætti úr upplýsingatækni og starfsmannastjórnun.

## Tenglar
* Félag um þekkingarstjórnun, grein í Bókasafninu 2005
* Skipulagsheildir í fjármálastarfsemi: vísbendingar um þekkingarstjórnun, grein í Bókasafninu 2007
Leiklistarskóli SÁL

**Leiklistarskóli SÁL** var stofnaður af ungu fólki árið 1972 sem hafði áhuga á að fullgildur leiklistarskóli yrði starfræktur á Íslandi og hafði myndað samtökin „SÁL“ sem er skammstöfun fyrir „Samtök áhugafóks um leiklistarnám“. Leikfélag Reykjavíkur og Þjóðleikhúsið höfðu rekið hvort sinn leiklistarskóla en lagt þá niður, Leikfélagið útskrifaði síðustu nemendur sína 1969 og Þjóðleikhúsið 1971. Skólarnir voru lagðir niður til að leggja áherslu á að ríkið stæði að rekstri fullgilds leiklistarskóla. 

Þegar ekkert bólaði á ríkisleiklistarskóla fór SÁL af stað með leiklistarskóla þar sem var unnið eftir þeirri hugmyndafræði sem leiklistarskólar voru reknir eftir á hinum norðurlöndunum, hvað varðar stundaskrá og námsgreinar. Fyrsti árgangurinn hóf nám 1972 og næstu tvo ár hófu nám sitt hvor árgangurinn. Meðal nýjunga sem voru á námsskrá SÁL-skólans var hópefli, einstaklingstímum bæði í söng og raddþjálfun o.fl. og að skólinn var algjörlega óháður öðrum leiklistarstofnunum. Þá var stefnt á að námið tæki þrjú ár og að því loknu rækju útskriftarnemar nemendaleikhús í eitt ár og bæru alla ábyrgð, fjárhagslega og listræna, á leikhúsinu. 

Margar af þeim tilraunum sem SÁL-skólinn gerði voru teknar upp í Leiklistarskóla Íslands þegar hann var stofnaður 1975. Þá voru tveir elstu árgangar SÁL-skólans teknir inn í heilu lagi inn í hinn nýja skóla og flestir af yngsta árganginum. Flestir kennarar hins nýja Leiklistarskóla Íslands voru úr kennaraliði SÁL-skólans. Nemendaleikhús varð sjálfsagður endapunktur á námi í leiklist á Íslandi.

Leiklistarskóli Íslands varð síðan að leiklistardeild Listaháskóla Íslands, þegar hún var stofnuð.

## Þekktir nemendur
* Sigurður Sigurjónsson
* Viðar Eggertsson
* Tinna Gunnlaugsdóttir
Hnúðkál

**Hnúðkál** (fræðiheiti: *[[Brassica oleracea]]* var. *gongylodes*) er ræktunarafbrigði garðakáls. Hnúðkál er tvíær jurt sem safnar forða efst í stöngulinn á fyrsta árinu og myndar þannig ætan ofanjarðarhnúð sem blöðin standa út úr. Hnúðurinn er borðaður bæði hrár og soðinn. Hann hefur milt og gott kálbragð. Hnúðkál hentar vel sem hrámeti en má matreiða eins og gulrætur
Hnúðkál er ólíkt öðru grænmeti að því leyti að það safnar forðanæringu í stöngulinn og myndar hnúð sem vex ofanjarðar. 

## Heimild
Garðar R. Árnason, Sjö káltegundir fyrir heimilisgarðinn , Handbók bænda 1993, Bændasamtök Íslands, árg. 43, tbl. 60
Skúmhöttur (Loðmundarfirði)

**Skúmhöttur** er fjallstindur á milli Loðmundarfjarðar og Borgarfjarðar eystri í Múlaþingi. Hann er 868 metra hár. 

Skúmhöttur er úr líparíti, eða ljósgrýti, og er því bjartur yfirlitum. Fyrri liður nafnsins, „skúm“, getur þýtt ryk, dimma (húm) eða hula (skán), og vísar kannski til þess að á tindinum er dökkt líparítlag. En líklegra er þó að nafnið sé til komið vegna þess að stundum leika þokuhnoðrar um tindinn, og hylja hann sjónum, og er þá eins og fjallið sé með „myrkrahatt“.

Frá Skúmhetti ganga þrír Skúmhattardalir, einn norður til Borgarfjarðar eystri, annar austur til Húsavíkur og sá þriðji suðvestur til Hraundals í Loðmundarfirði. Vestan við Skúmhött er Skúmhattarskarð, áður fáfarin gönguleið til Borgarfjarðar.

Suður af Skúmhetti er eyðibýlið Seljamýri í Loðmundarfirði, og á sú jörð land norður á Skúmhött.  

## Tenglar
* Skúmhöttur, dimmt fjall . . .
* ''Gönguleiðir um hrikaleg fjöll og fagrar víkur''; grein í Morgunblaðinu 31. janúar 1999
Vorlaukur

**Vorlaukur** er heiti sem er notað á ýmsar tegundir lauka (*[[Allium]]*) sem eiga það sameiginlegt að vera með lítinn og mjóan hnúð og græn safarík blöð. Slíkir laukar hafa yfirleitt mildara bragð og eru því notaðir í salöt (bæði hnúðurinn og blöðin) og ýmsa aðra matargerð sem grænn laukur. Orðið er þannig oft notað almennt yfir ferskan, óþroskaðan lauk (ýmsar tegundir) sem tíndur er á vorin.

Í Bandaríkjunum og Kanada er orðið *scallion* eða *green onion* yfirleitt notað um ófullþroska hnattlauka (*[[Allium cepa]]*) og það virðist einnig vera algengasta orðanotkunin í Danmörku.

Á Bretlandseyjum, Þýskalandi og Frakklandi er hins vegar algengara að nota orðið yfir pípulauk (*[[Allium fistulosum]]*).
Hábaugur

**Hábaugur** er stórbaugur í himinhvolfshnitakerfi, sem liggur um norður- og suðurskaut himins, hvirfilpunkt og ilpunkt. Himinhnöttur er sagður í **hágöngu**, þegar hann er á hábaug.
South Central-býlið

**South Central-býlið** eða **South Central-matjurtagarðarnir** voru matjurtagarðar í þéttbýli við East 41st Street og South Alameda Street í atvinnuhverfi í borgarhlutanum Suður-Los Angeles (áður *South Central*) í Los Angeles í Kaliforníu. Svæðið var 5,6 hektarar að stærð og talið einn stærsti matjurtagarður í þéttbýli í öllum Bandaríkjunum.

Lóðin var tekin eignarnámi af borginni árið 1986 í þeim tilgangi að reisa þar sorpbrennsluvirkjun en hætt var við verkefnið vegna andstöðu íbúa borgarhlutans sem börðust fyrir fleiri almenningsgörðum í hverfinu. 1994 seldi borgin L.A. Harbor Department svæðið og þeir gáfu L.A. Regional Foodbank, sjálfseignarstofnun sem stóð fyrir dreifingu matvæla, leyfi til að nýta það undir matjurtagarða.  Um 350 fjölskyldur nýttu garðana og ræktuðu þar nytjajurtir.

Árið 2001 hóf Ralph Horowitz, einn eigenda Alameda-Barbara-fjárfestingarfélagsins, sem hafði verið stærsti eigandi lóðarinnar fyrir eignarnámið, málsókn á hendur borginni fyrir samningsrof þar sem forsendur eignarnámsins höfðu brostið. Tveimur árum síðar var gerð dómsátt milli aðila þannig að Horowitz keypti landið fyrir lítið eitt hærri upphæð en borgin hafði greitt í bætur á sínum tíma. Skömmu síðar hætti L.A. Regional Foodbank verkefninu, en bændurnir sem staðið höfðu fyrir ræktuninni mynduðu þá með sér samtök og mótmæltu sölunni. Þeir hófu síðan að sækja málið fyrir dómstólum þegar Horowitz sendi þeim lokunartilkynningu árið 2004.

Í kjölfarið fylgdu mótmæli sem vöktu mikla athygli. Bændurnir töpuðu málinu fyrir dómstólum sem dæmdu eignarhald Horowitz löglegt. Sumarið 2006 voru mótmælendur reknir burt af lóðinni og öryggisvörður settur um hana um leið og vinnuvélar hófust handa við að ryðja svæðið.
Richard Swinburne

**Richard Swinburne** (f. 26. desember 1934) er breskur heimspekingur. Hann er þekktastur fyrir rit um trúarheimspeki. Í bókinni *The Existence of God* reynir hann að verja hönnunarrökin fyrir tilvist Guðs. Hann hefur einnig skrifað um þekkingarfræði og hugspeki.

## Helstu rit
* *The Resurrection of God Incarnate* (2003).
* *Epistemic Justification* (2001).
* *Providence and the Problem of Evil* (1998).
* *Simplicity as Evidence of Truth* (1997).
* *Is There a God?* (1996).
* *The Christian God* (1994).
* *Revelation* (1991).
* *Responsibility and Atonement* (1989).
* *Miracles* (1989).
* *The Evolution of the Soul* (1986).
* *Faith and Reason* (1981; ný útg. 2005).
* *The Existence of God* (1979; ný útg. 2004).
* *The Coherence of Theism* (1977).
* *The Concept of Miracle* (1970).
Gústaf 6. Adólf

**Gústaf 6. Adólf** (**Oscar Fredrik Wilhelm Olaf Gustaf Adolf**, fæddur 11. nóvember 1882, dáinn 15. september 1973) var konungur Svíþjóðar frá 1950 til dánardags. Hann var af Bernadotte-ætt, elsti sonur Gústafs 5. og konu hans Viktoríu af Baden. Kjörorð Gústafs 6. var: *Plikten framför allt* (Skyldan öllu æðri). 

Gústaf Adólf var 67 ára þegar faðir hans dó og hann tók við konungdæminu. Hann var vinsæll meðal þegna sinna, þótti lítillátur og fremur óformlegur í framgöngu. Hann var vel menntaður og talaði mörg tungumál. Hann var mikill áhugamaður um fornleifafræði og tók þátt í fornleifarannsóknum í Kína, Grikklandi, Kóreu og á Ítalíu. Einnig var hann heiðursmeðlimur í bresku akademíunni. Hins vegar var hann lítill áhugamaður um stjórnmál og var fyrsti sænski konungurinn frá 1772 sem nær ekkert beitti áhrifum sínum á stjórn ríkisins. 

Gústaf Adólf kom í opinbera heimsókn til Íslands 29. júní 1957.

## Fjölskylda
Fyrri kona Gústafs Adólfs (gift 5. júní 1905) var Margrét af Connaught, dóttir Arthurs hertoga af Connaught, þriðja sonar Viktoríu Bretadrottningar. Hún dó 1. maí 1920 og varð því aldrei drottning. Þann 3. nóvember 1923 giftist Gústaf Adólf svo lafði Lovísu Mountbatten, dóttur Louis prins af Battenberg, sem breytti nafni fjölskyldunnar í Mountbatten í fyrri heimsstyrjöldinni. Hún var einnig afkomandi Viktoríu drottningar. Þau Gústaf Adólf eignuðust eina dóttur sem fæddist andvana en með fyrri konu sinni átti Gústaf Adolf fimm börn:

* Gústaf Adólf erfðaprins (f. 1906, d. í flugslysi 1947).
* Sigvard Bernadotte (1907-2002), sem þurfti að afsala sér konunglegum titlum og erfðatilkalli vegna hjónabands síns. Hann var þekktur iðnhönnuður.
* Ingiríður Danadrottning (1910-2000), sem giftist Friðrik 9. Danakonungi.
* Bertil, hertogi af Hallandi (1912-1997).
* Carl Johann Bernadotte (f. 1916), sem þurfti að afsala sér konunglegum titlum og erfðatilkalli vegna hjónabands síns.

Þar sem Gústaf Adolf erfðaprins lést á meðan faðir hans og afi lifðu var það sonarsonur Gústaf 6., Karl 16. Gústaf, sem erfði krúnuna eftir afa sinn. Gústaf 6. var einnig afi Margrétar Danadrottningar.

## Tenglar
* 

## Tilvísanir
Norður- og suðurskaut himins

**Norður- og suðurskaut himins** eru þeir punktar á himinhvelfingunni þar sem hún skarast við möndulstefnu jarðar. Skautin eru því tvö, norðurskaut og suðurskaut. Miðbaugur himins er lína á himinhvelfingunni sem liggur 90° frá báðum skautunum og hábaugur liggur um bæði skaut himins.
Ferðasaga

**Ferðasaga** er saga af ferð höfundar sögunnar um tiltekið landsvæði eða land og kynni hans af menningu og þjóð þess. Ferðasaga getur verið stutt, álíka löng og smásaga eða öllu lengri og er þá oftast gefin út sem ferðabók. Ferðabók getur þó vissulega innihaldið margar ferðasögur eftir marga höfunda, eða aðeins einn. Ferðabók er ekki það sama og ferðahandbók sem er upplýsingarit um það hvar og hvernig hægt sé að fá gistingu og hvernig hægt sé að finna bestu eða ódýrustu matsölustaðina á viðkomandi stað. Allt getur þetta tvinnast saman, ferðasaga og upplýsingar, og fer eftir tilgangi höfundar með verki sínu. 

## Sjá einnig
* Listi yfir erlendar ferðabækur um Ísland
* Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar
* John Mandeville

## Tenglar
* ''Þar sem gulleplið í dökku laufi hlær...''; 1. hluti ferðasögu Valdimars Halldórssonar á Kálfaströnd; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1965 
* ''Þar sem gulleplið í dökku laufi hlær...''; 2. hluti ferðasögu Valdimars Halldórssonar á Kálfaströnd; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1965
* ''Þar sem gulleplið í dökku laufi hlær...''; 3. hluti ferðasögu Valdimars Halldórssonar á Kálfaströnd; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1965
* ''Skemmtiferð til Íslands fyrir 325 árum''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1938
* ''Skemmtiferð til Íslands fyrir 325 árum''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1938
Ferðamaður

**Ferðamaður** (í óvirðingartón stundum nefndur **túristi** eða **túrhestur**) er maður sem er á ferðalagi eða er á leiðinni eitthvert. Ferðamaður er oftast maður sem hefur tekið sér ferð á hendur til að kynnast öðru landi eða landsvæði, en getur einnig verið maður sem hvergi festir rætur. 

## Sjá einnig
* Förumaður

## Tenglar
* ''Ferðamenn á Íslandi fyrir 70 árum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1935
Karhuryhmä

**Karhuryhmä** (íslenska: Bjarnarsveitin) er hin vopnaða sérsveit finnsku lögreglunnar, séræfð í hryðjuverkaaðstæðum sem gætu komið upp. Sérsveitarmennirnir voru um það bil 70 árið 2006. Höfuðstöðvarnar eru staðsettar í Helsinki.

## Saga
Sérsveitin var stofnuð árið 1972 rétt eftir Blóðbaðið í München, til að stöðva hryðjuverk í Finnlandi.

## Skotvopn
Eftirfarandi skotvopn eru notuð af sérsveitinni:
* Heckler & Koch MP5, Sérsveitin fær bráðum SIG 552 í staðin fyrir MP5.
* Remington 870
* Heckler & Koch USP
* Sako TRG

## Tenglar
* Mynd af sérsveitarmanni úr Karhuryhmä,
Edgar Savisaar

**Edgar Savisaar** (f. 31. maí 1950; d. 29. desember 2022) var fyrrverandi borgarstjóri Tallinn sem er höfuðborg Eistlands.
Fótgöngulið

**Fótgöngulið** er safnheiti yfir hermenn sem berjast fótgangandi, eins og nafnið bendir til. Til forna var fótgöngulið vanalega búið vopnum og verjum til að berjast í návígi, svo sem sverðum, spjótum, kylfum eða öðrum eggvopnum, lagvopnum eða bareflum, auk skjalda og herklæða eftir atvikum. Bogmenn töldust ekki til fótgönguliðs. Í nútímahernaði nota nánast allir hermenn handbær skotvopn og því eru fótgöngulið og skyttur runnin saman í eina tegund hermanna, sem er vanalega einfaldlega nefnd fótgöngulið.
Heilt fall

**Heilt fall** er fágað fall, sem skilgreint er á allri tvinntalnasléttunni, þ.e. veldaröð fallsins hefur óendanlegan samleitnigeisla. Dæmi: margliður og veldisfallið eru heil föll, en ekki logrinn né ferningsrótin.
Lofthernaður

**Lofthernaður** er samheiti yfir þann hernað sem er háður með fljúgandi farartækjum, og er þá yfirleitt átt við þyrlur, sprengjuflugvélar, orrustuflugvélar og eldflaugar. Auk þess getur flutningaflugvélum verið beitt í hernaðarskyni, svo og loftbelgjum, svifdrekum og jafnvel flugdrekum. Oftast á orðið þó við í þrengri skilningi, það er að vélum sé ganga fyrir eigin vélarafli sé beitt beinlínis til þess að berjast.
Magnús Ólafsson

**Magnús Ólafsson** getur átt við:
* Magnús Ólafsson (f. um 1573 – 1636), prest og skáld í Laufási.
* Magnús Ólafsson (1728 – 1800), lögmann sunnan og austan.
* Magnús Ólafsson (1746 – 1834), prest í Bjarnanesi.
* Magnús Ólafsson (1862 – 1937), ljósmyndara
* Magnús Ólafsson (f. 1946), leikara.
Bernardo Pasquini

**Bernardo Pasquini** (7. desember 1638 – 22. nóvember 1711) var ítalskt tónskáld sem fékkst við óperu og kirkjutónlist. Hann fæddist í Toskana og lærði hjá Antonio Cesti og Loreto Vittori. Hann hélt ungur til Rómar og réðist þar í þjónustu Giambattista Borghese en varð síðar organisti við kirkjuna Santa Maria Maggiore. Hann varð einn af skjólstæðingum Kristínar Svíadrottningar og samdi henni til heiðurs óperuna *[[Dov'è amore è pietà]]* árið 1679.

## Hljóðskrár
Riddaralið

**Riddaralið** er samheiti yfir hermenn sem berjast á hestbaki, oftast með eggvopnum eða lagvopnum, þótt það geti haft flestar tegundir vopna. Riddarar voru léttvopnaðir, oft með öxum og bogum þangað til menn uppgötvuðu ístaðið. Með því urðu þeir mun stöðugri í söðli, gátu klæðst þyngri herklæðum og farið að nota skriðþunga hestsins sjálfs til þess að auka áhrifin af lensum og öðrum spjótum. Ístöð voru þekkt á Indlandi frá 6. öld f.o.t. og bárust til Rómarveldis um árið 200. Næstu aldirnar varð riddaralið í ýmsum myndum veigameiri og veigameiri þáttur í hernaði. Þungvopnað lensulið, ríðandi stóðhestum, var kjarninn í evrópskum miðaldaherjum. Á meðan notuðu arabískir herir merar og beittu frekar sverðum og liðugri baráttuaðferðum. Mongólskir herir notuðu boglið á hestbaki, búið sterkum hornbogum. Riddaralið urðu úrelt þegar hernaður varð vélvæddur og bílar, bifhjól og ýmis brynvarin farartæki leystu hestana af hólmi. Síðustu stóru orrustur í Evrópu, þar sem riddaraliði var beitt, voru í Síðari heimsstyrjöld, þar sem Pólverjar tefldu fram riddaraliði gegn skriðdrekum bæði Þjóðverja og Rússa og biðu afhroð.

## Riddaralið í nútímanum
Þó að notkun hesta í hernaði hafi að mestu verið lögð niður eftir Seinni heimstyrjöldina er hugtakið riddaralið ennþá oft notað yfir herflokka sem byggjast á brynvörðum vélum eða þyrlum.
Eiríkur í Vogsósum

**Séra Eiríkur Magnússon í Vogsósum** (1638 – 1716) var íslenskur prestur og þjóðsagnapersóna. Hann var sonur Magnúsar Eiríkssonar lögréttumanns í Njarðvík og Guðrúnar Jónsdóttur frá Reykjavík. Hann ólst upp og lærði hjá Jóni Daðasyni presti í Arnarbæli, frægum galdramanni, og virðist við það hafa fengið á sig galdraorð sem loddi við hann síðan. 1668 varð hann aðstoðarprestur Jóns en fékk Selvogskirkju 1677 og hélt til dauðadags. Hann var húsmaður að Vogsósum í Selvogi og lést þar.
Grafík (hljómsveit)

**Grafík** var íslensk hljómsveit sem starfaði á árunum 1981 til 1988. Hljómsveitin var stofnuð á Ísafirði. Upphaflega voru meðlimir Rafn Jónsson trommuleikari, Örn Jónsson bassaleikari, Rúnar Þórisson gítarleikari, Vilberg Viggósson hljómborðsleikari og Ólafur Guðmundsson söngvari. 1984 kom Helgi Björnsson leikari inn sem söngvari í stað Ólafs og 1986 tók Andrea Gylfadóttir við af Helga. Árið 1984 tók Hjörtur Howser við sem hljómborðsleikari. Rafn og Rúnar höfðu áður leikið í Haukum og þeir ásamt Erni og Vilberg voru líka í hljómsveitinni Ýr á 8. áratugnum.

Meðal þekktustu laga hljómsveitarinnar eru „Vídeó“ frá 1981 og „Húsið og ég“ og „Þúsund sinnum segðu já“ af plötunni *Get ég tekið cjéns* frá 1984 og „Presley“ af plötunni *Leyndarmál* frá 1987.

Árið 2011 kom út heimildarmynd um hljómsveitina, *[[Stansað dansað öskrað]]*, eftir Bjarna Grímsson og Frosta Runólfsson. 

## Hljómplötur
* *Út í kuldann* (1981)
* *Sýn* (1983)
* *Get ég tekið cjéns* (1984)
* *Stansað, dansað, öskrað* (1985)
* *Leyndarmál* (1987)
* *Sí og æ* (safndiskur 1992)
* *Grafík 1981-2011* (2 safndiskar og heimildarmynd 2011)

## Tenglar
* ''Ímyndin felst í hjartalagi hvers og eins''; grein í Morgunblaðinu 1985
* *[https://glatkistan.com/2020/04/09/grafik/ Glatkistan]*
Okotsk

**Okhotsk** (rússneska: Охо́тск) er bær við mynni Okhotafljóts við Okhotskhaf á Kyrrahafsströnd Rússlands. Bærinn var fyrsta byggð Rússa við Kyrrahafið. Hann var upphaflega reistur sem vetrarbækistöðvar kósakka undir stjórn Semjons Sjelkovnikovs árið 1643 en kósakkarnir höfðu fyrst komið þangað fjórum árum fyrr.

Íbúafjöldi hefur minnkað mikið frá falli Sovétríkjanna og var áætlaður um 5.500 árið 2004.
Davíðspenninn

**Davíðspenninn** voru íslensk bókmenntaverðlaun kennd við Davíð Stefánsson frá Fagraskógi sem Félag íslenskra rithöfunda veitti á árunum frá 1991 til 1997 á afmælisdegi skáldsins 21. janúar.

## Verðlaunahafar
* 1997 - Ólafur Jóhann Ólafsson fyrir *[[Lávarður heims]]*
* 1996 - Engin verðlaun veitt
* 1995 - Gunnar Dal fyrir *[[Að elska er að lifa]]*
* 1994 - Engin verðlaun veitt
* 1993 - Vigdís Grímsdóttir fyrir *[[Stúlkan í skóginum]]*
* 1992 - Guðmundur L. Friðfinnsson fyrir *[[Þjóðlíf og þjóðhættir]]*
* 1991 - Kristján Karlsson fyrir *[[Kvæði 90]]*
Hjörtur Eldjárn Þórarinsson

**Hjörtur Friðrik Eldjárn Þórarinsson**, bóndi á  Tjörn í Svarfaðardal (f. á Tjörn 24. febrúar 1920, d. 1. apríl 1996). Foreldrar:  Þórarinn Kristjánsson Eldjárn hreppstjóri og bóndi og Sigrún Sigurhjartardóttir húsfreyja á Tjörn. Stúdent frá MA 1940. BSc-próf í búvísindum frá Edinborgarháskóla 1944. Ráðunautur hjá Búnaðarfélagi Íslands og Sambandi nautgriparæktarfélaga  Eyjafjarðar 1945-1950. Bóndi á Tjörn frá 1950. Kvæntist  17. maí 1948: Sigríði Hafstað (f. 19. janúar 1927) dóttur hjónanna Árna Hafstað og Ingibjargar Sigurðardóttur frá Vík  í Skagafirði. 

Börn þeirra: Árni (1949), Þórarinn (1950), Ingibjörg (1952), Sigrún (1952), Steinunn (1954), Kristján Eldjárn (1956) og Hjörleifur (1960).

## Félagsmál
:Oddviti Svarfaðardalshrepps 1954-1962. 
:Varaþingmaður Norðurlandskjördæmis eystra 1963-67 og sat um skeið á Alþingi fyrir Framsóknarflokkinn.
:Í stjórn Kaupfélags Eyfirðinga frá 1966 og stjórnarformaður þess 1972-1987.
:Í stjórn Búnaðarfélags Íslands 1971 og formaður þess 1987-1991.
:Í Náttúruverndarráði 1972-1979.

## Rit
* Svarfaðardalur. Árbók FÍ 1973
* Byggð í Tröllagreipum. Árbók FÍ 1990 bls. 63-92
* Sparisjóður Svarfdæla, 100 ára starf 1884-1984
* Saga Kaupfélags Eyfirðinga 1886-1986.
* Saga Sýslunefndar Eyjafjarðarsýslu 1874-1989
* Einn af stofnendum og útgefendum héraðsfréttablaðsins Norðurslóðar sem hóf göngu sína 1977
* Hjörtur var hagyrðingur góður eins og sjá má í æfisögu hans, Spor eftir göngumann, og í bókinni Krosshólshlátri sem geymir sögur og kveðskap úr Sveinsstaðaafrétt. 

## Heimildir
*
Loreto Vittori

**Loreto Vittori** (16. janúar 1604 – 23. apríl 1670) var ítalskt skáld og tónskáld og einn af fyrstu geldu söngvurunum á Ítalíu. 

Hann var uppgötvaður í Spóletó af biskupnum Maffeo Barberini (sem síðar varð Úrbanus 8. páfi) sem tók hann með sér til Rómar. Þar lærði hann hjá Giovanni Bernardino Nanino og Francesco Soriano. Hann söng í Sixtínsku kapellunni frá 1622 til dauðadags.

1639 skrifaði hann óperuna *La Galatea* sem var enduruppgötvuð árið 2005. Að auki samdi hann þrjár óratoríur *Sant'Ignazio di Loyola*, *Sant'Irene* (1644) og *La pellegrina costante* (1647), aðra veraldlega óperu *La fiera di Palestrina* og safn af einsöngvum. Hann samdi einnig ævisögulegt kvæði *La Troja rapita* 1662.
Edvard Munch

**Edvard Munch** (12. desember 1863 – 23. janúar 1944) var norskur listmálari af skóla symbolista (*táknsæisstefnu*), og einn af upphafsmönnum expressjónismans (*tjástefnunnar*). Ópið er eitt frægasta málverk eftir Munch.
## Tenglar
* ''Stefnumót við Munch''; grein í Lebók Morgunblaðsins 1993 
* ''Áhrifavaldurinn Edvard Munch''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1986 
* ''Endurminningar um norska málarann Edvard Munch''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945 
* ''Munch nýtti sér möguleika í grafík til hins ýtrasta''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1992
Herklæði

**Herklæði** eru þau klæði sem menn klæðast í bardaga, bæði til hlífðar og til að auðvelda mönnum að beita sér við erfðar kringumstæður. Það var þó ekki alltaf raunin, enda gömul herklæði oft þung og illmeðfærileg, en hlífðu þeim mun betur. Gömul heiti yfir herklæði eru: *gerðar*, *götvar*, *herfóra* (eða *herfórur*) og *harneskja* (eða *herneskja*), en einnig *mundur* og *tygi*. Sum þessara orða voru þó einnig höfð um herútbúnað í heild sinni. 

## Herklæði til forna
Herklæði hafa lengi tíðkast, og hafa í upphafi að mestu verið úr leðri. Þegar fram liðu stundir urðu herklæðin flóknari þegar menn þurftu að verjast örvum, stungum eða höggum. Þá varð algengt að menn notuðu herklæði úr járni, t.d. í hringabrynjur, spangabrynjur og pansara o.s.frv. 

Á miðöldum voru bæði riddarar og hestar þeirra í herklæðum og hefur mönnum talist svo til að járnið sem fóru í herklæði beggja hafi getað verið svo mikið sem 90 kg að þyngd.

## Nútíma herklæði
Nú til dags eru komin herklæði úr keramik, kevlar og fleiri efnum sem eru bæði léttari og sterkari en eldri efni. Þau eru gerð til að verjast byssukúlum og sprengjubrotum og öðrum hættum sem steðjar að hermönnum í nútíma hernaði, og þannig útbúin að hermaðurinn geti haldið bardaganum áfram, og því gert ráð fyrir hengjum til að festa við vatnsbrúsa og vösum til að geyma þar matarbita til að seðja sárasta hungrið.
Sigti

**Sigti** (einnig nefnt **sáld** eða **harpa**) er áhald til að sigta mjöl, gull eða annað, þegar þarf að skilja eitthvað frá öðru. Sigti er oftast með (vír)neti eða götum til að skilja eitt frá öðru, t.d. vökva frá föstu efni.
Bogmaður

**Bogmenn** eru sú tegund hermanna sem er vopnuð bogum eða lásbogum. Eftir að skotvopn með púðri urðu algeng hefur notkun bogmanna í hernaði horfið og verður því talað um þá hér í þátíð. Bogmenn voru vanalega fótgangandi og stillt upp í öruggri fjarlægt frá andstæðingunum, þaðan sem þeir gátu látið örvum rigna yfir þá áður en fótgöngulið lagði til atlögu. Mongólar, Tyrkir og nokkrar aðrar austrænar þjóðir notuðu aftur á móti bogliða á hestbaki, og á allt annan hátt en aðrir.

Þegar herklæði urði sterkari og betri, minnkuðu áhrifin af bogliðum, þar sem venjulegur bogi er sjaldan nógu sterkur til að drífa í gegn um góða brynju og lásbogar eru of tímafrekir í notkun til að geta komið í staðinn, þótt þeir séu miklu sterkari. Þetta breyttist með langboganum, sem Englendingar notuðu í Orrustunni við Agincourt með góðum árangri.
Burðarmálsdauði

**Burðarmálsdauði** (skammstöfun: **BNM**) er dauði fósturs eða nýfædds ungbarns. Alþjóða heilbrigðisstofnunin skilgreinir burðarmálsdauða sem *„dauða sem á sér stað seint á [[meðganga|meðgöngu]] (22 [[vika|vikur]] eða yfir), í [[fæðing]]u og allt að [[vika|viku]] eftir fæðingu“*.

## Tengt efni
* Barnadauði
* Ungbarnadauði
* Vöggudauði

## Heimild

## Tenglar
* ''Burðarmálsdauði á Íslandi - getum við enn lækkað tíðnina?''; úr Læknablaðinu 2003
Kumar

**Kumar** er best þekkti klæðskiptingur Singapúr. Hann stundar ýmsa klúbba í heimalandi sínu, þar á meðal *Boom Boom Room* og *Gold Dust*. 

## Tenglar
*
Klæðskiptingur

**Klæðskiptingur** (eða **transa**) er einstaklingur sem klæðist fötum sem almennt eru viðtekin klæðnaður gagnstæða kynsins, eins og t.d. karl sem klæðist háhæluðum skóm og kjól, eða kona sem klæðir sig í jakkaföt með karlmannssniði og notast við pípu sem fylgihlut.

## Dæmi um klæðskipti í bókmenntum
* Þór klæddist sem Freyja til að ná Mjölni aftur í Þrymskviðu. 
* Kona var nefnd Hervör, og segir frá henni í Hervarar sögu og Heiðreks. Hervör þessi klæddi sig sem karlmaður, og segir svo um hana: *Hún fæddist upp með jarli ok var sterk sem karlar, ok þegar hún mátti sér nokkut, tamdist hún meir við skot ok skjöld ok sverð en við sauma eða borða*. 
* Dóttir Eireks Svíakonungs, í Hrólfs sögu Gautrekssonar, hét Þornbjörg. *Hún vandi [..] sik burtreið ok skilmast með skjöld ok sverð. Hún kunni þessa list jafnframt þeim riddurum, er kunnu vel ok kurteisliga at bera vápn sín*. Eftir að faðir hennar gaf henni þriðjung Svíaríkis, settist hún að á Ullarakri. Og svo segir í sögunni: *Síðan stefnir hún þing fjölmennt ok lætr taka sik til konungs yfir þriðjung Svíaveldis, sem Eirekr konungr hafði játat henni til forráða. Þar með lætr hún gefa sér nafn Þórbergs; skyldi ok engi maðr svá djarfr, at hana kallaði mey eða konu, en hverr, er þat gerði, skyldi þola harða refsing. Síðan gerir Þórbergr konungr bæði riddara ok hirðmenn ok gefr þeim mála á einn hátt ok Eirekr konungr á Uppsölum, faðr hans. Stendr nú Svíaveldi með þessi skipan nokkura vetr*. 

## Tenglar
* Íslenskar stúlkur - Netfélag íslenskra klæðskiptinga - Stofnað 1997
Akureyrarflugvöllur

**Akureyrarflugvöllur**  er einnar brautar alþjóðlegur flugvöllur staðsettur á leirunum við ósa Eyjafjarðarár á Akureyri á Íslandi. Flugfélag Íslands og Norlandair fljúga þaðan á nokkra staði innanlands. Flugfélagið Mýflug hefur flugvöllinn sem miðstöð fyrir leiguflug.

Framkvæmdir við byggingu vallarins hófust í júlí 1951. Völlurinn var tekinn í notkun í desember 1955 sem malarvöllur og var malbikaður 1967. 2. desember 1961 var flugstöðvarbyggingin á flugvellinum opnuð. Flugstöðvarbyggingin var rúmlega 3000 fermetrar með aðstöðu bæði fyrir innanlandsflug og millilandaflug.
Árið 2024 var opnuð ný viðbygging við flugstöðina. 


Mynd:Akureyri Airport (4743056343).jpg
Mynd:checkin_akureyri_airport.jpg|Innritun.
Mynd:baggage_reclaim_akureyri_ariport.jpg|Farangursendurheimt.
Mynd:Iceland Akureyri 4978.jpg|Flugturninn


## Tölfræði




## Flugfélög og áfangastaðir þeirra
* Flugfélag Íslands (Grímsey, Reykjavík, Þórshöfn, Vopnafjörður)

## Heimildir
Egilsstaðaflugvöllur

**Egilsstaðaflugvöllur**  er einnar brautar flugvöllur staðsettur á Egilsstöðum á Íslandi. Icelandair flýgur þaðan til Reykjavíkur daglega.

## Saga

Upprunalega var lögð malarbraut á nesinu milli Egilsstaða og Fellabæjar árið 1951 og komið fyrir brautarljósum árið 1954. Á árunum 1963 til 1968 var byggð flugstöð norðan megin við flugbrautina. Flugstöðin var stækkuð á árunum 1987 til 1999. Árið 1993 var stóráfangi þegar ný flugbraut með bundnu slitlagi var vígð hinumegin við flugstöðina. Nýr komusalur var opnaður 2007. Frá 1970 til 1971 var flugfélagið Austurflug með farþegaflug og póstflug sem var gert út frá Egilsstaðaflugvelli. Flugfélag Austurlands stundaði áætlunar-, leigu- og sjúkraflug á árunum 1972-1997 og voru með höfuðstöðvar á Egilsstaðaflugvelli. 

Alþjóðaflug hefur verið um völlinn af og til.

## Tölfræði





## Flugfélög og áfangastaðir þeirra
* Icelandair (Reykjavík)

## Heimildir
Listi yfir flugvelli á Íslandi

**Listi yfir [[flugvöllur|flugvelli]] á [[Ísland]]i**, röðuðum eftir staðsetningu.

### Skýringar

## Listi

## Heimildir
* https://eaip.isavia.is/A_05-2025_2025_06_12/  
* IATA.org fyrir IATA
Loðmundarfjörður

**Loðmundarfjörður** er fjörður norðarlega á Austfjörðum, á milli Seyðisfjarðar og Borgarfjarðar eystra. Norðan við Loðmundarfjörð er Húsavík. Loðmundarfjörður er í eyði, en þar eru hreindýr og búfjár á beit. Áður fyrr var Loðmundarfjörður sérstakt sveitarfélag, Loðmundarfjarðarhreppur, en var sameinaður Borgarfjarðarhreppi 1. janúar 1973. 

## Helstu kennileiti og fjallvegir
Loðmundarfjörður er fremur stuttur og snýr sem næst í austur-vestur. Hann er umgirtur fjöllum, sem torvelda samgöngur. Helstu fjöll eru: Að sunnanverðu Rjúpnafell ytra og innra, Gunnhildur og Árnastaðfjall. Fyrir fjarðarbotni, milli Bárðarstaðadals og Hraundals, eru Herfell, Miðfell og Karlfell (Kallfell). Að norðanverðu eru: Kerlingarfjall, Skúmhöttur, Bungufell og Skælingur. Yst er Álftavíkurfjall.

Eitt mesta berghlaup á Íslandi, Loðmundarskriður eða Stakkahlíðarhraun, er í firðinum.

Sæmilegur jeppavegur er frá Borgarfirði um Húsavíkurheiði og Nesháls til Loðmundarfjarðar. Fornir fjallvegir og gönguleiðir eru: Kækjuskörð til Borgarfjarðar, Tó að Gilsárteigi í Eiðaþinghá, Árnastaðaskörð og Hjálmárdalsheiði til Seyðisfjarðar.

## Býli í Loðmundarfirði
Byggðin í Loðmundarfirði skiptist um Fjarðará í Suðurbyggð og Norðurbyggð. 

***Suðurbyggð:***
*Hjálmárströnd
*Sævarendi (í eyði frá 1974)
*Úlfsstaðapartur – Tilheyrir Úlfsstöðum, en var að fornu e.t.v. sérstök jörð. Þar eru rústir beitarhúsa, Ísleifsgerði, og við Hofsá eru fornar rústir. 
*Árnastaðir
Örnefni benda til að í fornöld hafi býlið Hof verið á milli Sævarenda og Árnastaða.

***Norðurbyggð:***
*Bárðarstaðir
*Úlfsstaðir (í eyði frá 1959 eða 1960)
*Klyppsstaður – kirkjustaður (í eyði frá 1959 eða 1960)
*Stakkahlíð (í eyði frá 1974)
*Seljamýri
*Nes (í eyði frá 1953 eða 1954)
*Neshjáleiga (í eyði frá 1951 eða 1952) 
*Innri-Álftavík

## Saga og menning
Í Loðmundarfirði hefur þýski listmálarinn Bernd Koberling dvalist allmörg sumur og málað þar sérstæðar myndir, einkum vatnslitaverk.

## Tenglar
* Örnefni í Loðmundarfirði 
* Borgarfjörður eystri — Vefsíða
Keflavíkurganga

**Keflavíkurgöngur** voru mótmælaaðgerðir sem Samtök hernámsandstæðinga og síðar Samtök herstöðvaandstæðinga stóðu fyrir í baráttu sinni gegn veru bandaríska setuliðsins á Íslandi á árabilinu 1951 til 2006. Margar þeirra voru með mestu fjöldaaðgerðum 20. aldar á Íslandi. Fyrsta Keflavíkurgangan var gengin 19. júní 1960.

Keflavíkurgöngur fóru þannig fram að þátttakendur héldu snemma að morgni að hliðum herstöðvarinnar á Miðnesheiði. Þar var haldinn stuttur upphafsfundur en síðan var gengið undir fánum og kröfuspjöldum til Reykjavíkur, hátt í 50 km leið. Jafnt og þétt fjölgaði í göngunni eftir því sem nær dró Reykjavík. Stuttir fundir voru haldnir á hvíldarstöðum á leiðinni, oft í Kúagerði og Straumsvík. Aðgerðirnar enduðu svo með fjöldafundi í miðborginni, oftast á Lækjartorgi. Ýmis félagasamtök hernáms- og herstöðvaandstæðinga (þar á meðal Samtök herstöðvaandstæðinga) stóðu fyrir samanlagt ellefu Keflavíkurgöngum.

Sögusýning sem tengist Keflavíkurgöngum var opnuð í Þjóðarbókhlöðunni 30. mars 2010 á fimmtugasta afmælisári fyrstu göngunnar. Þar var greint frá hverri göngu fyrir sig í máli og myndum og sýnd kröfuspjöld, borðar og merki sem tengjast aðgerðunum hverju sinni. Einnig var þar sýnt mikið af útgefnu efni, blöðum, bókum, hljómplötum og diskum.

## Keflavíkurgöngur

* 1. Keflavíkurgangan 19. júní 1960
* 2. Keflavíkurgangan 7. maí 1961
* 3. Keflavíkurgangan 21. júní 1964
* 4. Keflavíkurgangan 9. maí 1965
* 5. Keflavíkurgangan 23. júní 1968
* 6. Keflavíkurgangan “Keflavíkurgangan mikla” 15. maí 1976
* 7. Keflavíkurgangan 10. júní 1978
* 8. Keflavíkurgangan, Friðargangan 20. júní 1981
* 9. Keflavíkurgangan, Friðarganga 6. ágúst 1983
* 10. Keflavíkurgangan 6. júní 1987
* 11. Keflavíkurgangan 10. ágúst 1991