open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
PHP

**PHP** (endurkvæm skammstöfun fyrir: **P**HP: **H**ypertext **P**reprocessor) er túlkað forritunarmál sem er ætlað fyrir forritun kvikra vefsíðna. PHP er oftast túlkað á vefþjóni en það er líka hægt að keyra það í skipanaviðmóti og jafnvel til að búa til sjálfstæð gluggaforrit.

## Þróun
PHP var upphaflega búið til af danska forritaranum Rasmus Lerdorf árið 1994. Helsta útfærsla þess er nú þróuð af PHP Group en hluti af umsýslu kóðans er í höndum ísraelska fyrirtækisins Zend Technologies sem Zeev Suraskit og Andi Gutmans stofnuðu árið 1999 utanum endurritun PHP-túlksins. Sú útgáfa er í reynd staðalútgáfa PHP þar sem ekki er til neinn formlegur staðall fyrir forritunarmálið.

## Notkunarleyfi
PHP er gefið út með s-k PHP-leyfi sem er samþykkt af Free Software Foundation sem frjálst hugbúnaðarleyfi.

## Ritháttur
Ritháttur PHP er að mestu kominn úr forritunarmálunum C, Perl og Java.

Dæmi um kóða:

```php
<?php

// Þetta er athugasemd, kóðinn að neðan sýnir „Halló heimur!“
echo 'Halló heimur!'; 

phpinfo(); # Þetta sýnir ýmsar upplýsingar um stillingar á vefþjóninum og PHP þýðandanum

?>
```


Þó að ritháttur PHP sé fengin úr ofangreindum forritunarmálum, eiga málin fátt sameiginlegt. PHP kóði er skrifaður í bland með HTML í skilgreiningunum á heimasíðum. Þegar vefsíðan er skoðuð með vafra er PHP kóðanum breytt í HTML sem vafrarinn getur skoðað. 

## Kostir og samkeppni
Helsti kostir PHP:
* Gerir mögulegt að gera nánast hvað sem er á vefsíðum.
* Styður gagnagrunnstengingar.
* Það er ókeypis.
* Almennt talið hraðvirkt. 

Helstu keppinautar PHP eru ASP/ASP.NET, Cold Fusion, JSP/Java, Python og Ruby.

PHP er í dag eitt vinsælasta vefforritunarmál í heiminum og hafa vinsældir þess aukist gríðarlega eftir útkomu útgáfu 4 sem keyrir á Zend-vélinni. Samkvæmt Tiobe-vísitölunni yfir vinsældir forritunarmála var PHP í sjötta sæti yfir vinsælustu forritunarmálin árið 2016, á eftir Java, C, C++, C# og Python. PHP er notað á milljónum vefþjóna um allan heim.

Einungis nýlega, og líklega að hluta til vegna vinsælda PHP sem forritunarmáls, hefur það rutt sér til rúms sem fjölnota forritunarmál. Þannig er t.d. mögulegt að forrita myndrænt notendaviðmót í PHP með GTK+-viðfangasafninu, ncurses og newt.

## Tenglar
* Vefsíða PHP
* Vefsíða Zend
* Vefsíða php mysql
1858

Árið **1858** (**MDCCCLVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Gufuskipasiglingar til Íslands hófust.
* Konrad von Maurer ferðaðist um Ísland.
* Alþingiskosningar voru haldnar.
* Eyfellingaslagur: Átök milli Eyfellinga og sýslumanns vegna fjárkláða. Eyfellingar neituðu að baða fé sitt.

## Erlendis
* 14. janúar - Banatilræði var við Napóleon 3. Frakklandsforseta. Átta létust í sprengjunni sem ætluð var honum.
* 15. janúar - Benito Juárez varð forseti Mexíkó.
* 11. maí - Minnesota varð 32. fylki Bandaríkjanna.
* 19. júní - Jarðskjálfti eyðilagði margar byggingar í Mexíkóborg.
* 1. júlí - Náttúrufræðingarnir Charles Darwin og Alfred Russel Wallace gáfu út sameiginlegt skjal um náttúruval hjá Linnean-félaginu í London.
* Júlí og ágúst: *The Great Stink*: Mikla ólykt gerði í London þegar ómeðhöndlað skólp rotnaði við Thames í hitabylgju. Kólera braust út í kjölfarið. Úrbætur voru gerðar árið eftir.
* 17. nóvember - Borgin Denver í Colorado var stofnuð.

### Fædd
* 26. febrúar - Björn Kristjánsson, stjórnmálamaður (d. 1939).
* 18. mars - Katrín Magnússon, stjórnmála- og kvenréttindakona (d. 1932).
* 29. maí - Finnur Jónsson, málfræðingur og bókmenntafræðingur (d. 1934).
* 7. september - Þorsteinn Erlingsson, skáld (d. 1914).
* Helga Steinvör Baldvinsdóttir (Úndína), skáldkona (d. 1941).

### Dáin

## Erlendis

### Fædd
* 18. mars - Rudolf Diesel, þýskur uppfinningamaður (d. 1913).
* 15. apríl - Émile Durkheim, franskur félagsfræðingur og mannfræðingur (d. 1917).
* 23. apríl - Max Planck, þýskur eðlisfræðingur (d. 1947).
* 16. júní - Gústaf 5. Svíakonungur (d. 1950).
* 14. júlí - Emmeline Pankhurst, súffragetta (d. 1928).
* 16. september - Andrew Bonar Law, breskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra (d. 1923).
* 27. október - Theodore Roosevelt, 26. forseti Bandaríkjanna (d. 1919).
* 20. nóvember - Selma Lagerlöf, sænskur rithöfundur (d. 1940).
* 22. desember - Giacomo Puccini, ítalskt tónskáld (d. 1924).

### Dáin
* 17. maí - Ebenezer Henderson, skoskur prestur og Íslandsvinur (f. 1784).
* Joseph Paul Gaimard, franskur náttúruvísindamaður (f. 1796).
1854

Árið **1854** (**MDCCCLIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 15. apríl - Dýrafjarðarmálið: Ný lög um verslun og siglingar voru samþykkt.
* Fyrsta opinbera leiksýningin á Íslandi var haldin  í Reykjavík þegar danska leikritið *Pak* var frumsýnt.
* Eldgos varð í Grímsvötnum.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 20. mars - Repúblikanaflokkurinn var stofnaður í Bandaríkjunum.
* 24. mars - Þrælahald var aflagt í Venesúela.
* 27. mars-28. mars - Krímstríðið: Bretland og Frakkland lýstu stríði á hendur Rússlandi.
* 31. ágúst - kóleru-faraldur hófst í London. Yfir 10.000 létust.
* 25. október - Krímstríðið: Orrustan við Balaclava og Árás léttsveitarinnar. 600 riddarar á hestum réðust til atlögu gegn ofurefli rússneskra stórskotaliðsveita.
* Nóvember - Florence Nightingale og 38 sjálfboðaliðar hófu að hlúa að særðum breskum hermönnum í Krímstríðinu.
* 10. desember - Þrælahald var afnumið í Egyptalandi.

;Fædd
* 14. mars - Paul Ehrlich, þýskur örverufræðingur og nóbelsverðlaunahafi (d. 1915).
* 15. mars - Emil von Behring, þýskur örverufræðingur og nóbelsverðlaunahafi (d.1917).
* 27. júní - Niels Neergaard, danskur sagnfræðingur og forsætisráðherra (d. 1936).
* 16. október - Oscar Wilde, írskt skáld (d.1900).
;Dáin
* 20. ágúst - Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling, þýskur heimspekingur (f. 1775).
1855

Árið **1855** (**MDCCCLV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 24. janúar - Kirkjan á Hvanneyri í Siglufirði fauk af grunninum og hafnaði á hliðinni í kirkjugarðinum.
* 9. maí - Prentfrelsi var leitt í lög á Íslandi með tilskipun konungs.
* Einokun Dana á verslunarrekstri á Íslandi var endanlega aflögð og Íslendingum heimilað að versla við allar þjóðir.
* Varalögregla var stofnuð til að aðstoða Reykjavíkurlögregluna þegar bruna bar að höndum.
* Fyrsta kynbótafélag á Íslandi stofnað til að bæta sauðfjárstofninn. Félagið var stofnað í Bárðardal, en stofnandinn var Jakob Hálfdánarson, þá 19 ára gamall og fleiri bændur. 
* Dýrafjarðarmálið:
Útgerðarmenn frá Dunkirk komu fram beiðni á Alþingi að Frökkum yrði veitt leyfi til þess að stofna fiskimannanýlendu vestur á Dýrafirði. 

### Fædd
* 6. júní - Þorvaldur Thoroddsen, jarðfræðingur og landfræðingur (d. 1921).
* 19. júlí - Hannes Hafliðason, skipstjóri og bæjarfulltrúi í Reykjavík (d. 1931).
* 14. október - Sigfús Sigfússon frá Eyvindará, þjóðsagnasafnari (d. 1935).
* 2. desember - Þórhallur Bjarnarson, biskup Íslands (d. 1916).

### Dáin
* 22. september - Rósa Guðmundsdóttir (Vatnsenda-Rósa) (f. 1795).

## Erlendis
* 1. janúar - Ottawa varð borg í Kanada.
* 2. mars - Alexander 2. varð keisari í Rússlandi.
* 3. apríl - Nepal réðst í Tíbet.
* 29. júní - Breska dagblaðið Daily Telegraph hóf útgáfu.
* 16. júlí - Nýlendur í Ástralíu hlutu sjálfstjórn frá Bretlandi.
* 1. ágúst - Monte Rosa, annar hæsti tindur Alpafjalla var klifinn.
* 9. september - Krímstríðið: Sevastopol féll í hendur Frakka og Breta.
* 24. október - Van Diemen's Land var endurnefnt sem Tasmanía.
* 17. nóvember - David Livingstone kom til Viktoríufossa og gaf þeim nafn.
* 21. nóvember - Ofbeldisalda hófst í Kansas milli fylgjenda og andstæðinga þrælahalds.
* Gullæðinu í Kaliforníu lauk.

### Fædd
* 13. febrúar - Paul Deschanel, franskur forseti (d. 1922).

### Dáin
* 31. mars - Charlotte Brontë, enskur rithöfundur (f. 1816).
* 11. nóvember - Søren Kierkegaard, danskur heimspekingur (f. 1813).
1853

Árið **1853** (**MDCCCLIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Kirkja Jesú Krists hinna síðari daga heilögu á Íslandi stofnaði söfnuð.

;Fædd

* 3. október - Stephan G. Stephansson, íslenskt ljóðskáld.

;Dáin

## Erlendis
* 12. febrúar - Borgin Puerto Montt var stofnuð í Síle.
* 4. mars - Franklin Pierce varð 14. forseti Bandaríkjanna.
* 20. mars - Taiping-uppreisnin í Kína: Uppreisnarherinn náði yfirráðum yfir Nanjing og drap 30.000 stjórnarhermenn.
* 29. mars - Manchester hlaut borgarstöðu í Bretlandi.
* Mars - Levi Strauss & Co.-fatafyrirtækið var stofnað.
* 23. maí - Fyrsta borgarskipulag Seattle-borgar var gert.
* Maí - Fyrsta fiskabúr til sýnis almenningi var opnað í dýragarðinum í London.
* 12. ágúst - Nýja-Sjáland hlaut sjálfsstjórn.
* 4. október - Krímstríðið: Ottómanveldið hóf stríð gegn Rússlandi.
* 30. desember - Gadsden-kaupin: Bandaríkin keyptu 77.000 ferkílómetra af Mexíkó.

;Fædd
* 18. júlí - Hendrik Antoon Lorentz, hollenskur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1928).
* 13. september - Hans Christian Gram, danskur örverufræðingur (d. 1938).
* 16. desember - Roberto Ferruzzi, ítalskur listmálari (d. 1934).

;Dáin
1852

Árið **1852** (**MDCCCLII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 16. mars - 12 menn drukknuðu þegar skipi hvolfdi í Höfnum.
* Í maí - Skipsskaði í Grindavík vegna ofhleðslu. 12 menn drukkna en 3 er bjargað.
* Í nóvember - Jón Guðmundsson keypti blaðið *[[Þjóðólfur (blað)|Þjóðólf]]* og tók sjálfur við ritstjórn þess.
* Alþingiskosningar voru haldnar.
* Jón Espólín Hákonarson, sonarsonur Jóns Espólín, kom heim eftir að hafa stundað jarðyrkjunám í Danmörku og Svíþjóð. Hann hóf búskap á Frostastöðum í Skagafirði og tók til sín nemendur í jarðyrkju, sem má telja fyrsta vísi að bændaskóla á Íslandi.
* Ásgeirsverslun, verslun og útgerð, var stofnuð á Ísafirði.
* Mjallhvít, æfintýri handa börnum kom út á íslensku.

### Fædd
* 28. janúar - Sigurður Jónsson í Ystafelli, alþingismaður og ráðherra (d. 1926).
* 4. mars - Kristján Jónsson, dómstjóri og ráðherra (d. 1926).
* 10. júlí - Valdimar Ásmundsson, stofnandi og ritstjóri Fjallkonunnar (d. 1902).
* 25. september - Gestur Pálsson, rithöfundur (d. 1891).

### Dáin
* 17. ágúst - Sveinbjörn Egilsson, rektor, skáld og þýðandi (f. 1791).

## Erlendis
* 14. janúar - Louis-Napoleon Bonaparte Frakklandsforseti lagði fram nýja stjórnarskrá fyrir Annað franska lýðveldið.
* 15. febrúar - 
** Barnaspítalinn The Great Ormond Street Hospital var opnaður í London.
** Dómkirkjan í Helsinki var byggð.
* 20. mars - Skáldsagan *[[Kofi Tómasar frænda]]* eftir Harriet Beecher Stowe kom út.
* 2. nóvember - Forsetakosningar í Bandaríkjunum. Franklin Pierce vann sigur á Winfield Scott.
* 2. desember - Frakkland varð aftur keisaradæmi og Napóleon 3. varð keisari. 
* Fanganýlendan á Djöflaeynni var tekin í notkun.
* Borgin Oakland var stofnuð í Kaliforníu.

### Fædd
* 13. apríl - F.W. Woolworth, bandarískur kaupsýslumaður (d. 1919).
* 15. júní - Daniel Burley Woolfall, enskur forseti FIFA (d. 1918).
* 25. júní - Antoni Gaudi, spænskur arkitekt (d. 1926).
* 13. ágúst - Christian Krogh, norskur listmálari, rithöfundur og blaðamaður (d. 1925).
* 12. september - Herbert Henry Asquith, forsætisráðherra Bretlands (d. 1928).
* 15. desember - Henri Becquerel, franskur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1908).

### Dáin
* 6. janúar - Louis Braille, franskur blindrakennari, sem fann upp blindraletur (f. 1809).
* 4. mars - Nikolai Gogol, rússneskur rithöfundur (f. 1809).
* 21. mars - María Danadrottning, kona Friðriks 6. (f. 1767).
* 29. júní - Henry Clay, bandarískur stjórnmálamaður (f. 1777).
* 14. september - Arthur Wellesley, hertogi af Wellington, hershöfðingi og forsætisráðherra Bretlands (f. 1769).
* 24. október - Daniel Webster, bandarískur stjórnmálamaður (f. 1782).
* 27. nóvember - Ada Lovelace, greifynja af Lovelace (f. 1815).
1850

Árið **1850** (**MDCCCL** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 17. janúar - *[[Pereatið]]*: Nemendur mótmæltu rektor Lærða skólans, Sveinbirni Egilssyni sem vildi skylda nemendur í bindindisfélag.
* 20. febrúar - Dómkirkjuhneykslið:  Ritstjóri Þjóðólfs, Sveinbjörn Hallgrímsson, gagnrýndi dómkirkjuprest fyrir störf sín. Þjóðólfur var bannaður til prentunar í kjölfarið.
* 19. apríl - Jørgen Ditlev Trampe, nýskipaður stiftamtmaður, kom til landsins.
* 25. september - Fyrsta heildarlöggjöf um erfðir gekk í gildi á Íslandi og samkvæmt henni skyldu dætur njóta sama réttar til arfs og synir.
* Fyrsta íslenska skáldsagan, *[[Piltur og stúlka]]* eftir Jón Thoroddsen, kom út.
* Búseta hófst í Bakkaseli við Öxnadalsheiði.

### Fædd
* 20. mars - Jón Ólafsson, ritstjóri og alþingismaður (d. 1916). 
* 12. júní - Þórunn Jónassen, kvenréttindakona og bæjarfulltrúi í Reykjavík (d. 1922).
* 14. júlí - Björn M. Ólsen, fyrsti rektor Háskóla Íslands (d. 1919).

### Dáin

## Erlendis
* 31. janúar - Háskólinn í Rochester var stofnaður í New York.
* 4. apríl og 15. apríl - Los Angeles og San Francisco urðu borgir í Kaliforníu.
* 25. maí - Fyrsti flóðhestur kom til Evrópu frá því á tímum Rómverja, hann fór í dýragarðinn í London.
* 1. júní - Hafið var að flytja fanga frá Bretlandi til Ástralíu.
* 9. júlí - Millard Fillmore varaforseti tók við embætti forseta Bandaríkjanna þegar Zachary Taylor lést.
* 28. ágúst - Óperan *[[Lohengrin]]* eftir Richard Wagner frumsýnd.
* 9. september - Kalifornía varð 31. ríki Bandaríkjanna. Svæði voru skipulögð fyrir Nýju Mexíkó og Utah.
* 12. september - Jarðskjálfti varð í Sichuan, Kína. Yfir 20.000 létust.
* Desember - Taiping-uppreisnin í Kína hófst.
* Harriet Tubman fór að hjálpa bandarískum strokuþrælum að komast til Kanada í gegnum norðurríki Bandaríkjanna.
* Góðtemplarahreyfingin stofnuð í Bandaríkjunum.
* Tékkneski bílaframleiðandinn Tatra var stofnaður.
* Hungursneyðin á Írlandi tók að hjaðna.
* Lehman Brothers-bankinn hóf starfsemi (gjaldþrota 2008).

### Fædd
* 14. janúar - Pierre Loti, franskur sjómaður og rithöfundur (d. 1923).
* 24. janúar - Hermann Ebbinghaus, þýskur heimspekingur og sálfræðingur (d. 1909).
* 18. apríl - Clarence Darrow, bandarískur lögfræðingur (d. 1938).
* 5. ágúst - Guy de Maupassant, franskur rithöfundur (d. 1893).
* 13. nóvember - Robert Louis Stevenson, skoskur rithöfundur (d. 1894).

### Dáin
* 20. janúar - Adam Gottlob Oehlenschläger, danskt skáld (1779).
* 28. mars - Bernt Michael Holmboe, norskur stærðfræðingur (f. 1795).
* 16. apríl - Marie Tussaud, frönsk vaxmyndagerðarkona (f. 1761).
* 23. apríl - William Wordsworth, bandarískt skáld (f. 1770).
* 24. maí - Otto Liebe, danskur forsætisráðherra (d. 1929).
* 2. júlí - Robert Peel, breskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra (f. 1788).
* 9. júlí - Zachary Taylor, 12. forseti Bandaríkjanna (f. 1784).
* 18. ágúst - Honoré de Balzac, franskur rithöfundur (f. 1799).
* 26. ágúst - Loðvík Filippus, síðasti konungur Frakklands (f. 1773).
1846

Árið **1846** (**MDCCCXLVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 16. mars - Heklugosi lauk. 
* Hinrik prins frá Hollandi kom til Íslands um sumarið. Danska stjórnin bauð Th. Hoppe stiftamtmanni að taka vel á móti honum. Var farið með hann að Geysi og Krýsuvíkur. 
* 1. október - Vígsla hins nýja skólahúss lærða skólans fór fram í Reykjavík og fyrsta skólasetning þar eftir flutninginn frá Bessastöðum.
* 11. nóvember - Bein Reynistaðarbræðra, sem hurfu á Kili 1780, voru jarðsett á Reynistað. Þau höfðu fundist þá um sumarið.
* Mannskæður mislingafaraldur gekk yfir landið.

### Fædd
* 8. október - Björn Jónsson ráðherra (f. 1846).

### Dáin
* 21. júlí - Sigurður Breiðfjörð, skáld. (f. 1798)

## Erlendis
* 13. janúar - Lengsta lestarbrú heims var reist í Feneyjum.
* 19. febrúar - Lýðveldið Texas var lagt niður. Aðsetur fylkisins Texas var sett í Austin.
* Mars - Kornlögin, til verndar innlendri framleiðslu, á Bretlandi voru afnumin.
* apríl/maí - Stríð Mexíkó og Bandaríkjanna hófst vegna deilna um landamæri Texas. 
* 10. júní - Lýðveldið Kalifornía lýsti yfir sjálfstæði frá Mexíkó.
* 16. júní - Píus 9. varð páfi.
* Ágúst - Kerósín var unnið úr kolum.
* September - Annað Karlistastríðið hófst á Spáni.
* 23. september - Neptúnus var uppgötvuð með sjónauka af þýsku stjörnufræðingunum Johann Gottfried Galle og Heinrich Louis d'Arrest
* 28. desember - Iowa varð 29. fylki Bandaríkjanna.

### Fædd
* 5. janúar - Rudolf Eucken, þýskur heimspekingur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1926).
* 5. maí - Henryk Sienkiewicz, pólskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1916).

### Dáin
Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins

**Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins** (skammstafað sem **ÁTVR** en oftast kallað **Ríkið** í óformlegu máli en gengur núna opinberlega undir heitinu **Vínbúðin**) er einokunarverslun með smásölu áfengis á Íslandi. Hún hefur samkvæmt 10. grein laga númer 75 sem samþykkt voru 15. júní 1998 „einkaleyfi til smásölu áfengis [á Íslandi]“ sem telst samkvæmt sömu lögum drykkur með >2,25% vínanda. Einnig framleiðir ÁTVR neftóbak.

## Eitt og annað
* Árið 1976, þann 20. febrúar, lét Ólafur Jóhannesson, þáverandi dómsmálaráðherra, loka Ríkinu óforvarandis á hádegi á föstudegi. Þá stóð yfir allsherjarverkfall hinna ýmsu verkalýðsfélaga. Rök Ólafs fyrir lokun ÁTVR voru þau, að það væri siðlaust að hœgt væri að fá nóg af víni meðan ekki var hœgt að fá mjólk.
* Árið 2023, þann 14. júní, sagði Jón Gunnarsson dóms­mála­ráð­herra að hann gæti ekki dregið aðra á­lyktun en þá að net­verslun með á­fengi væri lög­mæt eftir að Costco og Hagkaup tilkynntu að þau ætluðu að hefja sölu á áfengi í netverslunum.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Vefsíða ÁTVR.
*Áfengislög.
Grein

**Grein** getur þýtt eftir farandi:

* Trjá- eða plöntugrein
* Vísindagrein, eða fag
* Grein, hugtak í flokkunarfræði
* Blaðagrein, lítil ritgerð
* Málsgrein
* Íslenskt kvenmannsnafn Grein

## Tengt efni
* Greinir - málfræði
Borgari

**Borgari** er persóna sem býr á ákveðnum stað. Talað er um ríkis''borgara'' sem þá persónu sem hefur ríkisborgarétt í ákveðnu ríki. Annað dæmi er heims*borgari*, sem er sá sem er víðförull og hefur átt — eða á — heima á mörgum stöðum. Áður var orðið „*borgari*“ notað um mann, sem hafði keypt sér svokallað borgarabréf, en í því fólst réttur til að stunda verslun og viðskipti.

Í annarri merkingu, þá er borgari stytting fyrir *Hamborgari*, sem getur bæði þýtt einhvern frá Hamborg í Þýskalandi eða um ákveðna tegund af kjöti, oftast hakkað nautakjöt, sem er sett milli tveggja brauðsneiða. Í fyrri merkingunni er orðið ritað með stóru „H“ en í þeirri síðari með litlu.
Beslan

Beslan (rússneska: Бесла́н) er borg í Norður-Ossetíu í Suður-Rússlandi.

1. september 2004, voru nemendur og starfsfólks skóla þar teknir í gíslingu af vopnuðum vígamönnum af ýmsum þjóðernum, þar á meðal Téténar og Ingúsítar. Gíslatökunni lauk 3. september þegar rússneskar öryggissveitir gerðu áhlaup á skólann, opinberar tölur um fallna eru 344 þar af um 172 börn en margir í viðbót særðust.
Brainfuck

**Brainfuck**, einnig kallað *brainf*ck*, *brainf**** eða *BF*, er lítið heimullegt forritunarmál sem er Turing-samhæft, en það var búið til af Urban Müller í kringum árið 1993.

Í Brainfuck forritunarmálinu eru eingöngu átta skipanir, og hver þeirra er táknuð með einu tákni. Málið er þannig hannað að það eru 2^{16} = 65536 minnishólf sem hvert getur geymt tölu á bilinu 0 til 255. Þá er einn bendir sem segir hvaða stak í minnisfylkinu er verið að benda á. Skipanirnar eru þannig:

## Þýðendur

Brainfuck þýðendur eru mjög einfaldir í notkun. Dæmi um rauntíma Brainfuck túlk skrifaður í Perl af Juerd Waalboer:


```
#!/usr/bin/perl -s # |bf; bf $file; bf -e=,
$|++;undef$/;$_=$e||<>;tr/-+,.[]<>//cd;for$
a(qw%]} [while($p[$p]){ -$p[$p]-- +$p[$p]++
,$p[$p]=ord(getc) .print(chr($p[$p])) <$p--
>$p++%){s/\Q${\substr$a,0,1}/${\substr$a,1}
;/g}eval; # by Juerd <juerd@juerd.nl>, 2001
```


## Tenglar
* Brainfuck interpreter with integrated debugger (IDE) for Windows
Steingrímur J. Sigfússon

**Steingrímur Jóhann Sigfússon** (fæddur 4. ágúst 1955) er fyrrum ráðherra og forseti Alþingis. Steingrímur sat sem þingmaður Alþýðubandalagsins frá 1983 til 1998 og var síðan stofnandi og formaður Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs á árunum 1999 til 2013. Hann gegndi embætti landbúnaðar- og samgönguráðherra frá 1988-1991, fjármálaráðherra frá 2009-2011, atvinnuvegaráðherra frá 2011-2013 og sem forseti Alþingis frá 2016-2017 og aftur frá 2017-2021.

Steingrímur sat á Alþingi í 38 ár, frá 1983-2021. Hann var með þaulsetnustu þingmönnum íslenskrar stjórnmálasögu þegar hann lét af þingmennsku og aðeins þrír hafa setið lengur á Alþingi. Steingrímur var síðustu átta árin á þingi starfsaldursforseti þess. Steingrímur sat sem þingmaður Alþýðubandalags 1983-1998, óháður þingmaður 1998-1999 og þingmaður VG 1999-2021. Steingrímur var þingmaður Norðurlandskjördæmis eystra 1983-2003 og frá 2003 fyrir Norðausturkjördæmi eftir kjördæmabreytinguna.

Steingrímur var varaformaður Alþýðubandalagsins 1989-1995 en tapaði naumlega fyrir Margréti Frímannsdóttur í formannskjöri 1995. Steingrímur sagði skilið við Alþýðubandalagið í aðdraganda stofnunar Samfylkingarinnar og beitti sér fyrir stofnun Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs, nýs vinstriflokks, árið 1999 og var fyrsti formaður hennar.

Steingrímur var samgönguráðherra og landbúnaðarráðherra frá 28. september 1988 til 30. apríl 1991. Steingrímur tók við fjármálaráðuneytinu eftir efnahagshrunið sem varð haustið 2008 og var fjármálaráðherra á árunum 2009-2011. Árin 2011-2012 var hann sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og efnahags- og viðskiptaráðherra. Steingrímur var svo atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra 2012-2013. 

Steingrímur var kosinn forseti Alþingis 6. desember 2016 og sat á meðan stjórnarkreppa ríkti, þar til Unnur Brá Konráðsdóttir tók við 24. janúar 2017 eftir myndum ríkisstjórnar Bjarna Benediktssonar. Steingrímur var aftur kjörinn forseti Alþingis 14. desember 2017 eftir að VG, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur mynduðu ríkisstjórn og sat á forsetastóli það sem eftir lifði af þingferli hans. 

Steingrímur var formaður Vinstri hreyfingarinnar — græns framboðs frá stofnun flokksins 1999 til ársins 2013, þegar Katrín Jakobsdóttir tók við formennskunni. 

Steingrímur býr í Reykjavík en er fæddur og uppalinn á Gunnarsstöðum í Þistilfirði. Hann er sonur Sigfúsar Aðalbergs Jóhannessonar og konu hans, Sigríðar Jóhannesdóttur. Steingrímur er jarðfræðingur að mennt og áhugamaður um útivist og íþróttir. Sumarið 2005 gekk hann frá Reykjanestá að Langanesi.  

Steingrímur slasaðist illa þann 16. janúar 2006 þegar bíll hans fór út af og valt á hringveginum við Klif, á milli Ártúna í Langadal og Bólstaðarhlíðar í Svartárdal. Hann náði sér nánast að fullu eftir slysið.

Í nóvember 2006 kom út eftir hann bókin Við öll - íslenskt velferðarsamfélag á tímamótum  hjá Bókaútgáfunni Sölku.

Árið 2020 ákvað Steingrímur að yfirstandandi kjörtímabil yrði hans síðasta. Hann er í fjórða sæti yfir þá sem hafa setið lengst á Alþingi. 

## Tenglar

* Stutt æviágrip á heimasíðu Alþingis
* Defending the welfare system, viðtal við Steingrím í tímaritinu Grapevine

## Tilvísanir
Togvíraklippur

**Togvíraklippur** eru áhald sem notað er til þess að klippa á togvíra, en það er vírinn sem dregur upp botnvörpu togara. Klippurnar eru íslensk uppfinning og voru fyrst notaðar í þorskastríðunum 1972og 1975 af Landhelgisgæslunni og komu þær breskum sjómönnum alveg í opna skjöldu. Þeir héldu til að byrja með að klippurnar væru eitthvert hátæknilegt tæki, en því fer fjarri, þær eru mjög einfaldar og er til dæmis ekkert hreyfanlegt í þeim.

## Tilvísanir
Hannes Finnsson

**Hannes Finnsson** (f. 8. maí 1739 í Reykholti í Borgarfirði– 4. ágúst 1796)  var íslenskur biskup og fræðimaður. Var hann sonur prestshjónanna þar, séra Finns Jónssonar, sem síðar varð biskup í Skálholti, og Guðríðar Gísladóttur.

Hannes útskrifaðist aðeins 16 ára úr Skálholtsskóla vorið 1755 og hélt þegar um sumarið til guðfræðináms við Hafnarháskóla.  Reyndi hann þar að auki að kynnast sem flestum greinum, einkum náttúruvísindum, þjóðhagfræði og stærðfræði, auk norrænna fræða. Náði hann einnig góðri kunnáttu í latínu, grísku, hebresku, frönsku og þýsku. Embættispróf í guðfræði tók hann 1763. Á þeim 12 árum, sem Hannes dvaldist samfleytt í Kaupmannahöfn, kynntist hann mörgum helstu fræðimönnum Danmerkur og velunnurum þeirra. Komst hann í einstaka aðstöðu til grúsks og fræðastarfa og nýtti hann sér það samviskusamlega.

1767 sneri Hannes heim í Skálholt til aðstoðar föður sínum við ýmis fræðistörf og var þar næstu 3 árin. 1770 hélt hann aftur til Kaupmannahafnar og dvaldi þar næstu 7 árin við störf í íslenskum fræðum, m.a. útgáfu á fornritum og þeirri miklu kirkjusögu, sem faðir hans hafði sett saman. Á þessum árum gerði hann ferð til Stokkhólms að skoða handrit og er ferðasagan til á prenti. 

Hannes var vígður aðstoðarbiskup til Skálholts 1777 af Harboe Sjálandsbiskupi. Finnur biskup var farinn að eldast og vildi fá soninn sér til halds og trausts með það fyrir augum, að hann yrði síðar eftirmaður hans. Finnur lét af embætti árið 1785 og var Hannes þá einn biskup. Árið áður höfðu Suðurlandsskjálftar lagt Skálholtsstað meira og minna í rúst og var nú svo komið, að flytja átti biskupsstólinn til Reykjavíkur. Hannes keypti þá Skálholtsstað og fékk að sitja þar áfram sem hann og gerði til æviloka. 
 
Hannes var tvígiftur. Fyrri kona hans var Þórunn Ólafsdóttir Stefánssonar stiftamtmanns en hún dó í bólunni 1786. Tveir synir þeirra dóu ungir. 1789 kvæntist hann Valgerði Jónsdóttur sýslumanns frá Móeiðarhvoli. Fjögur börn þeirra komust öll á legg og er af þeim komin Finsen-ættin (Hannes hafði kallað sig *Finsen* á Kaupmannahafnarárum sínum).

Á síðustu æviárunum skrifaði Hannes tvö merkustu rit sín: *Um mannfækkun af hallærum á Íslandi* og *Kvöldvökur*. 

Hannes dó hinn 4. ágúst 1796 í Skálholti eftir skyndileg veikindi.

## Verk
*Um mannfækkun af hallærum á Íslandi
*Kvöldvökur

## Tenglar
* *Stocksholms-Rella av Hannes Finnsson* utgiven av Arvid Hj. Uggla, biografisk skiss av Jón Helgason. På svenska 1935 av Samfundet Sverige-Island. (Lars Hökerbergs Förlag)

## Heimildir
* Hannesarþing 20.4.1996
* Æfisaga Hannesar Finnssonar á bækur.is
Sænsku konungshjónin

**Sænsku konungshjónin** eru sænski konungurinn Karl Gústaf XVI og drottninginn Silvia Sommerlath.

## Tengt efni
* Sænska konungsfjölskyldan

## Tenglar
* Vefur sænsku konungsfjölskyldunnar
TI-84 Plus serían

**TI-84** er vinsæl forritanleg grafísk reiknivél framleidd af Texas Instruments. Á henni er lítið USB tengi.

## Tenglar

*TI-84 Plus (á ensku)
Nine Inch Nails

**Nine Inch Nails** (eða **NIN** eins og nafnið er stytt; stílað **NIИ**) er bandarísk rokkhljómsveit sem spilar iðnaðartónlist en einnig róleg lög sem einkennast oft af píanóleik. Hún var stofnuð árið 1988 í Cleveland í Ohio af Trent Reznor.

Textar sveitarinnar einkennast oft af sjálfshatri og vonleysi, frá og með breiðskífunni *The Fragile* hefur þó færst meiri von í textana og tónlistina en sú útgáfa endurspeglaði langa baráttu Reznors við geðhvörf og þunglyndi.

## Útgefið efni
* *Pretty Hate Machine* (1989)
* *Broken – EP* (1992)
* *The Downward Spiral* (1994)
* *The Fragile* (1999)
* *With Teeth* (2005)
* *Year Zero* (2007)
* *Ghosts I–IV* (2008)
* *The Slip* (2008)
* *Hesitation Marks* (2013)
* *Not the Actual Events – EP* (2016)
* *Add Violence – EP* (2017)
* *Bad Witch* (2018)
* *Ghosts V: Together* (2020)
* *Ghosts VI: Locusts* (2020)
* *Tron: Ares* (2025)

## Tenglar

* 
* Fréttasíða sem sérhæfir sig í hljómsveitinni
* Lagatextar
Norðurlöndin

**Norðurlöndin** er samheiti sem notað er yfir fimm lönd í Norður-Evrópu: Ísland, Finnland, Svíþjóð, Noreg og Danmörku. (Stundum er orðið Skandinavía notað í sömu merkingu.) Lönd þessi eru einnig öll aðildarríki að Norðurlandaráði og Norrænu ráðherranefndinni. Einnig eru sjálfstjórnarlöndin Áland, Færeyjar og Grænland aðilar að ráðinu og ráðherranefndinni.

Danmörk, Finnland og Svíþjóð eru nú aðilar að Evrópusambandinu og Ísland og Noregur nátengd með aðild að Evrópska efnahagssvæðinu og Schengen-samstarfinu. Sjálfstjórnarsvæðin Færeyjar og Grænland standa utan Evrópusambandsins.

## Saga Norðurlanda

Saga Norðurlanda hefur verið samtvinnuð frá upphafi, frá því að ríki fóru að myndast á tíundu öld einkenndust samskipti þeirra lengi vel mest af valdabaráttu, styrjöldum og ágreiningi. 

## Tengt efni
* Norðurlandaráð
* Halló Norðurlönd
* Helsingforssamningurinn
* Norræna félagið
* Nordjobb
* Saga Norðurlanda
* Eystrasaltsráðið
* Norðurskautsráðið
* Norræna upplýsingaskrifstofan á Akureyri
* Samstarfsráðherra Norðurlanda
* Nordplus
* Norræna menningargáttin
* NordForsk
* Norðurlönd í brennidepli
* Norræna Atlantsnefndin
* Norræna vegabréfasambandið
Alþingiskosningar

**Alþingiskosningar** eru kosningar til íslenska löggjafarþingsins, Alþingis. Alþingiskosningar fara að jafnaði fram á fjögurra ára fresti nema þing sé rofið áður en kjörtímabili lýkur. Kosningarétt hafa allir íslenskir ríkisborgarar yfir 18 ára aldri sem hafa átt lögheimili á Íslandi. Hafi maður verið búsettur erlendis lengur en 16 ár þarf þó að sækja sérstaklega um kosningaréttinn. Kjörgengi hafa allir þeir sem hafa kosningarétt og óflekkað mannorð en hæstaréttardómarar eða umboðsmaður Alþingis eru þó ekki kjörgengir né heldur Forseti Íslands.

Kosningarnar eru listakosningar, fulltrúar eru valdir af framboðslistum í samræmi við fjölda atkvæða. Síðan 2003 hefur landinu verið skipt upp í 6 kjördæmi.
## Listi yfir Alþingiskosningar
### Ráðgjafarþing
* Alþingiskosningar 1844
* Alþingiskosningar 1852
* Alþingiskosningar 1858
* Alþingiskosningar 1864
* Alþingiskosningar 1869

### [[Landshöfðingjatímabilið]]
* Alþingiskosningar 1874
* Aukakosningar 1875-1879
* Alþingiskosningar 1880
* Aukakosningar 1881-1885
* Alþingiskosningar 1886
* Aukakosningar 1887-1891
* Alþingiskosningar 1892
* Alþingiskosningar 1894
* Aukakosningar 1895-1899
* Alþingiskosningar 1900
* Alþingiskosningar 1902
* Alþingiskosningar 1903
* Aukakosningar 1904
* Alþingiskosningar í kaupstöðum 1904

### [[Heimastjórnartímabilið]]
* Alþingiskosningar 1908
* Alþingiskosningar 1911
* Alþingiskosningar 1914
* Alþingiskosningar 1916

### [[Konungsríkið Ísland]] (Fullveldi)
* Alþingiskosningar 1919
* Alþingiskosningar 1923
* Alþingiskosningar 1927
* Alþingiskosningar 1931
* Alþingiskosningar 1933
* Alþingiskosningar 1934
* Alþingiskosningar 1937
* Alþingiskosningar 1942 (júlí)
* Alþingiskosningar 1942 (október)
* Til viðbótar við almennar alþingiskosningar var svokallað landskjör viðhaft þar sem nokkur hluti þingmanna var kjörinn. Frá 1916-30 var fjórum sinnum gengið til hefðbundinna landskjörskosninga og einna aukakosninga.

### Lýðveldið
* Alþingiskosningar 1946
* Alþingiskosningar 1949
* Alþingiskosningar 1953
* Alþingiskosningar 1956
* Alþingiskosningar 1959 (júní)
* Alþingiskosningar 1959 (október)
* Alþingiskosningar 1963
* Alþingiskosningar 1967
* Alþingiskosningar 1971
* Alþingiskosningar 1974
* Alþingiskosningar 1978
* Alþingiskosningar 1979
* Alþingiskosningar 1983
* Alþingiskosningar 1987
* Alþingiskosningar 1991
* Alþingiskosningar 1995
* Alþingiskosningar 1999
* Alþingiskosningar 2003
* Alþingiskosningar 2007
* Alþingiskosningar 2009
* Alþingiskosningar 2013
* Alþingiskosningar 2016
* Alþingiskosningar 2017
* Alþingiskosningar 2021
* Alþingiskosningar 2024
* *[[Næstu alþingiskosningar]]* (í síðasta lagi 2028)

## Heimildir
* Eggert Þór Bernharðsson, 
* Hagstofa Íslands

## Tengt efni
* Kosningasaga
Þingkosningar

**Þingkosningar** eru kosningar þar sem borgarar lýðræðisríkis kjósa sér fulltrúa á þing. Kosningarnar fara fram með reglulegu millibili eins og t.d. fjögurra ára fresti á Íslandi.

## Tengt efni
*Alþingiskosningar
1848

Árið **1848** (**MDCCCXLVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Landsfréttablaðið Þjóðólfur var stofnað.
* Jón Sigurðsson gaf út Hugvekja til Íslendinga, hugleiðingar um sjálfstæði Íslands.
* Stækkun Dómkirkjunnar í Reykjavík var lokið. Var hún múrhúðuð.
* Haust: Útilegumenn höfðust við nálægt Arnarfelli til að komast hjá refsingu vegna þjófnaðardóms. 
;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 24. janúar - Gullæðið í Kaliforníu hófst. Borgin Sacramento var stofnuð sama ár vegna þess.
* 31. janúar - Hafið var að byggja Washington-minnismerkið.
* 2. febrúar - Stríð Mexíkó og Bandaríkjanna: Mexíkó gaf eftir landssvæði sem verður Suðvestur-Bandaríkin.
* 21. febrúar - Kommúnistaávarpið eftir Karl Marx og Friedrich Engels kom út.
* 24. febrúar - Febrúarbyltingin í Frakklandi: Konungsríkið Frakkland lagðist af.
* 18. mars - Hundruðir létust í Berlín þegar byltingarmönnum og ríkishernum lenti saman.
* 24. mars - Fyrra Slésvíkurstríðið hófst milli Danmerkur og Þýskalands.
* 19. maí - Stríð Mexíkó og Bandaríkjanna endaði með samningum.
* 30. maí - Wisconsin varð 30. fylki Bandaríkjanna.
* 12. september - Nýrri lýðræðislegri stjórnarskrá var komið á í Sviss.
* Október - Þjóðernisbyltingar í Ungverjalandi og Rúmeníu: Allt að 6.000 Rúmenar voru drepnir af ungverskum byltingarsinnum og kringum 8.000 Ungverjar voru drepnir af rúmenskum byltingarsinnum.
* 3. nóvember - Nýrri lýðræðislegri stjórnarskrá var komið á í Hollandi sem takmarkaði völd konungsveldisins.
* 4. nóvember - Annað franska lýðveldið komst á og bráðabirgðastjórn sem hafði starfað frá því í febrúar lagði niður störf. Ný stjórnarskrá var staðfest.
* 7. nóvember - Zachary Taylor varð forseti Bandaríkjanna.
* 6. desember - Austurríski herinn réðst inn í Ungverjaland.
* 10. desember - Napóleon 3. var kosinn forseti Frakklands.
* 18. desember - Bærinn Punta Arenas er stofnaður í Síle, sá fyrsti við Magellansund.
* Borgin Joensuu var stofnuð í Norður-Karelíu í Finnlandi af Nikulás 1. Rússakeisara.
* Wisconsin-háskóli í Madison var stofnaður.
* Hægriflokkurinn (1848-1866) var stofnaður í Danmörku.
;Fædd

;Dáin
* 20. janúar - Kristján VIII konungur Íslands og Danmerkur (f. 1786).
Lúxemborg (aðgreining)

**Lúxemborg** er evrópskt örnefni sem vísar til ýmissa staða og stofnana og er einnig notað sem kenninafn (ættarnafn).

Athugið að þegar átt er við ríkið Lúxemborg eða einstaka hluta þess er á erlendum málum ýmist notuð stafsetningin *Luxemburg* (þýskt) eða *Luxembourg* (franskt). Örnefni og stofnanir í Belgíu og Frakklandi eru ávallt rituð samkvæmt frönskum hætti.

* Lúxemborg, ríki í Vestur-Evrópu.
* Lúxemborg (borg), höfuðborg sama ríkis.
* Lúxemborg (sýsla), ein af þremur sýslum sama ríkis.
* Lúxemborg (hérað), eitt af 10 héruðum í Belgíu og liggur að ríkinu Lúxemborg.

* Lúxemborgargarður, almenningsgarður í París.
* Lúxemborgarhöll, höll í Lúxemborgargarði.
* Útvarp Lúxemborg, útvarpsstöð sem starfrækt var í Lúxemborg til ársins 1992.
* Lúxemborgarsafn, listasafn í París.
* Rosa Luxemburg, pólsk-þýskur marxisti og byltingarmaður.
Bláberjasulta

**Bláberjasulta** er sulta gerð úr bláberjum, venjulega samanstendur hún af um 700-1000 grömmum af sykri á móti hverju kílói af bláberjum.  Venjulega er ekki settur hleypir í sultuna því að bláberin sjálf innihalda hleypiefni.
Bláber

**Bláber** eru ávextir ákveðinna lynga af bjöllulyngs-ættkvíslinni, lyngið sem berin vaxa á er kallað **bláberjalyng**. Berin eru vinsæl til matargerðar hjá mannfólkinu en einnig eru þau í miklu uppáhaldi hjá mörgum dýrum m.a. þröstum. Bláberjalyng á Íslandi er af tegundinni *Vaccinium uliginosum*, en önnur tegund vex einnig á landinu og kallast hún Aðalbláberjalyng (*Vaccinium myrtillus*)*.*

Á Íslandi þroskast þau yfirleitt ekki fyrr en seint í ágúst sem flest önnur ber.            

## Tengt efni
* Aðalbláber
* Bláberjasulta

## Tengill
* Bláber frá Ameríku (Bændablaðið 11. sept. 2020)
Succubus

**Succubus** er goðsögn frá miðöldum (fleirtala *succubi*; á latínu succubare eða „að liggja undir“), sem er kvenkyns djöfull sem tælir menn, sérstaklega munka, í draumum eða tælir þá til að hafa mök við sig, og dregur þannig orku úr þeim sem viðheldur hennar eigin lífi, oft þar til að fórnarlambið er örmagna eða deyr.  Þessi goðsögn er talinn hafa orðið til, sem útskýring á blautum draumum.  Lilith og Lilin (úr gyðingdóm), Lilitu (Súmeríska) og Rusalka (Slavneska) eru þekktir succubi djöflar.  Til er karlkyns útgáfa af þessari goðsögn sem kallast Incubus.
1847

Árið **1847** (**MDCCCXLVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 1. ágúst - Matthias Hans Rosenørn var skipaður stiftamtmaður.
* Prestaskólinn var stofnaður innan Lærða skólans í Reykjavík.
* Dómkirkjan var stækkuð. Sement var notað í fyrsta skipti á Íslandi við múrhúðun veggja hennar. 
* Fjölnir, tímarit hreyfingar fyrir sjálfstæði landsins, hætti útgáfu.

### Fædd
* 28. júní - Sveinbjörn Sveinbjörnsson, fyrsta tónskáld Íslendinga. Sveinbjörn fæddist í Nesi á Seltjarnarnesi - nú Nesstofa (d. 1927).
*3. október - Þóra Pétursdóttir, íslensk myndlistakona (d. 1917).

### Dáin

## Erlendis
* 4. janúar - Samuel Colt seldi fyrstu skammbyssu sína til bandarískra stjórnvalda. Colt's Manufacturing Company, fyrirtæki hans var stofnað.
* 22. febrúar - Stríð Mexíkó og Bandaríkjanna: 5.000 bandarískir hermenn með yfirburði í skotvopnum hermenn hröktu og sigruðu 15.000 mexíkanska hermenn í orrustunni um Buena Vista.
* 29. mars: Bandaríkjamenn náðu yfirráðum yfir mexíkönsku borginni Veracruz.
* 29. júní - Lestarferðir hófust milli Kaupmannahöfn og Hróarskeldu.
* 26. júlí - Líbería  hlaut sjálfstæði.
* 14. september - Bandaríkjaher hélt inn í Mexíkóborg.
* 12. október - Þýsku uppfinningamennirnir Werner von Siemens og Johann Georg Halske þróuðu rafrænt símskeyti. Uppruni fyrirtækisins Siemens AG.
* 10. nóvember - Carlsberg hóf framleiðslu.
* Kasakaríkið Kasakkanatið lagðist af.

### Fædd
* 18. febrúar - Thomas Alva Edison, bandarískur uppfinningamaður (d. 1931).
* 20. október - Frits Thaulow, norskur listmálari (d. 1906).

### Dáin

## Tilvísanir
Vísir (stærðfræði)

**Vísir** eða **vísitala** er í stærðfræði tala sem er brjóstvísir (og kallast þá **veldisvísir**) eða hnévísir, sem brjóstvísir stendur hún með veldisstofn og táknar fjölda skipta veldisstofninn er margfaldaður með sjálfum sér, auk þess sem hann er margfaldaður með tölunni 1. **Liðvísir** er vísir liðar í runu eða röð. **Vísismengi** er mengi vísa allra staka í öðru mengi og er hlutmengi í mengi náttúrlegra talna.

Vísisfall er fall, þar sem breytistærðin er veldisvísir.
Carl Gustav Jacob Jacobi

**Carl Gustav Jacob Jacobi** (10. desember 1804 – 18. febrúar 1851) var þýskur stærðfræðingur. Hann átti hlut að máli við þróun svokallaðra elliptískra falla, en það er flokkur falla sem kemur fram við andhverfur sérstakra heilda. Með því að beita elliptískum föllum innan talnafræðinnar (number theory) tókst honum að sanna ályktun Fermats um það að sérhverja náttúrulega tölu mætti skrifa sem summu fjögurra eða færri ferningstalna. Hann átti líka þátt í þróun ákveða af fylkjum og í aflfræði.

## Tengt efni
* Jacobi-fylki
Fullkomin tala

**Fullkomin tala** er náttúruleg tala, sem hefur þann eiginleika, að summa allra þátta tölunnar (þó ekki talan sjálf) er jöfn tölunni sjálfri. Minnsta fullkomna talan er 6 en tölur sem ganga upp í hana eru 1, 2 og 3 og summa þeirra er 6, þar af leiðandi er 6 fullkomin tala. Önnur dæmi eru 28 (= 1 + 2 + 4 + 7 + 14) og 496. Það eru jafn margar fullkomnar tölur þekktar og fjöldi Mersenne frumtalna. Ef 2p-1 er frumtala, þá er (2p-1)(2p-1) fullkomin tala. Eingöngu er vitað um sléttar fullkomnar tölur en þó er ekki vitað hvort það séu til fullkomnar oddatölur eða ekki.

## Tenglar
Perfect Number Proof - Numberphile á YouTube
Vingjarnlegar tölur

**Vingjarnlegar tölur** kallast á ensku: *„amicable numbers“*. Þá er átt við par af heilum pósitífum tölum sem eru þannig, að hvor talan um sig er jöfn summu allra heiltalna, sem ganga upp í hinni tölunni. Þannig eru til dæmis tölurnar 220 og 284 vingjarnlegar tölur, því að þær sem ganga upp í 220 eru 1, 2, 4, 5, 10, 11, 20, 22, 44, 55, 110 með summuna 284, og þær sem ganga upp í 284 eru 1, 2, 4, 71, og 142 með summuna 220. Slík talnapör voru þekkt hjá Pyþagóringum og frá þeim er nafnið komið.

Fermat fann vingjarnlega talnaparið 17296 og 18416. Euler bjó til lista yfir 64 talnapör sem eru vingjarnleg. Árið 1867 fann 16 ára ítalskur drengur næstminnsta talnaparið, sem er 1184 og 1210, en Euler hafði ekki tekið eftir því. Nú eru mörg hundruð slík talnapör þekkt, en ennþá hefur ekki verið sannað hvort fjöldi slíkra para er óendanlegur eða ekki.
Aðfeldi

**Aðfeldi** (einnig er kölluð **hrópmerking**) er aðgerð, framkvæmd á náttúrulegum tölum og núlli, táknuð með *n!*. Merking táknsins *n!* er sú, að reiknað er margfeldi allra náttúrlegra talna frá einum til tölunnar *n*. Þannig fæst 1! = 1; 2! = 1\cdot2 = 2; 3! = 1\cdot2\cdot3 = 6; 4! = 1\cdot2\cdot3\cdot4 = 24 og svo framvegis. n! er lesið „*n hrópmerkt*“ eða „*aðfeldið af n*“. Auk þess er skilgreint að 0! = 1.

Þetta hefur hagnýtt gildi til dæmis þegar athugað er á hve marga vegu er hægt að raða n mismunandi hlutum upp. Dæmi: Hve mörg mismunandi fjögurra stafa „orð“ er hægt að mynda úr bókstöfunum a, b, c og d? Þar sem stafirnir eru 4, þá er þetta hægt á 4! mismunandi vegu, það er að segja að 24 mismunandi 4 stafa orð eru til sem innihalda eingöngu þessa stafi.

Einnig í verkefnum eins og þessu: Á hve marga mismunandi vegu er hægt að velja þrjá menn úr tíu manna hópi? Svarið við þessu er \frac{n!}{k!(n-k)!}, þar sem n táknar heildarfjöldann (10) og k táknar þann fjölda, sem valinn er úr heildinni (3). Þá fæst að hægt er að velja 3 úr 10 á C = \frac{3628800}{6\times5040} = 120 mismunandi vegu.

Þegar við kaupum lottó er gott að vita á hve marga vegu er hægt að velja 5 tölur úr 38 talna hópi. Svarið við því er \frac{38!}{5!(38-5)!}, sem gefur töluna 501.942. Þess vegna eru vinningslíkur (5 réttir) á hverja röð í lottó einungis 1:501.942 eða nokkurn veginn 0,0002%.

Hér í upphafi kom fram að hrópmerking væri skilgreind fyrir n=0. En aðgerðarlýsingin nær ekki yfir það tilvik, því ekki er unnt að hugsa sér margföldun allra heilla talna frá 1 og upp í 0. Hins vegar er skilgreint að 0! = 1, og kemur það mörgum á óvart. En það er rökstutt þannig: 

n! = 1 \times 2 \times 3 \times 4 \times ... \times \left(n-1\right) \times n = \left(n-1\right)! \times n fyrir öll heil n frá 1 til óendanlegt.

Deilum í gegnum jöfnuna með n og fáum \frac{n!}{n} = \left(n-1\right)! sem gildir fyrir öll n frá 1 til óendanlegt 

Setjum nú n = 1 og fáum þá \frac{1!}{1} = 0! eða augljóslega 0! = 1.

Gammafallið er útvíkkun aðfeldis á tvinntalnasléttuna.
Mersenne-frumtölur

**Mersenne-frumtala** er frumtala á forminu (2p-1), þar sem p er frumtala. Franski munkurinn Marin Mersenne rannsakaði slíkar tölur. Þekktar er 48 Mersenne-frumtölur og stærst þeirra er talan (257.885.161 − 1), sem jafnframt er stærsta þekkta frumtalan (janúar 2013). Ekki eru allar tölur á forminu (2p-1) frumtölur, t.d. er talan (211-1) ekki frumtala.

Stórt verkefni er í gangi á Internetinu um að finna Mersenne-frumtölur, þar sem að þær tölur hafa mikla þýðingu fyrir dulkóðun og ýmsa aðra strjála útreikninga. Verkefnið hefur fundið sjö af tíu stærstu þekktu frumtölum heims, þar af þá stærstu sem var fundin í janúar 2013, en hún er 17425170 tölustafir að lengd.

## Tenglar
* Heimasíða GIMPS verkefnisins

## Tilvitnanir
Marin Mersenne

**Marin Mersenne** (8. september 1588 &ndash; 1. september 1648) var franskur munkur. Hann var stærðfræðingur og heimspekingur og var mikilvægur tengiliður á milli samtímamanna sinna, svo sem Descartes, Fermats, Galileos og Pascals auk annarra. Um hann var sagt: „*Það að segja Mersenne frá uppgötvun jafngildir því að básúna hana út um alla Evrópu*.“ Þetta var ekki meint sem hrós, því að oft vildu fræðimenn halda uppgötvunum sínum leyndum á þessum tíma.

Mersenne fékkst við það að reyna að finna formúlu fyrir frumtölur, nokkuð sem margir hafa reynt við en engum tekist. Í þeirri leit sinni fékkst hann við tölur af gerðinni (2p-1) þar sem p er frumtala og taldi að allar slíkar tölur væru frumtölur. Það var hinsvegar ekki rétt hjá honum því að talan (211-1)= 2047 þáttast í 23\cdot89. Tölur af þessari gerð nefnast Mersenne-tölur og þær þeirra sem eru frumtölur kallast Mersenne-frumtölur.
Galileo Galilei

**Galileo Galilei** (15. febrúar 1564 – 8. janúar 1642) var ítalskur stærðfræðingur, stjarnfræðingur og eðlisfræðingur. Hann var upphafsmaður þess að samhæfa kenningu og tilraunir í eðlisfræði. Hann leiddi út lögmálið um jafna hröðun fallandi hlutar, s = (1/2)at² og sannreyndi það með tilraunum. Einnig leiddi hann út fleygbogaferil hlutar á flugi í þyngdarsviði. Hann endurbætti sjónaukann og gerði fyrstur manna merkar og framúrskarandi athuganir með sjónauka á stjarnfræðilegum fyrirbærum. Seinna á ævi hans olli stuðningur hans við kenningar Kópernikusar um það að reikistjörnurnar gengju umhverfis sólina árekstri við kirkjuna og sat hann í stofufangelsi vegna þessara kenninga sinna. Hann hefur alla tíð verið gífurlega mikils metinn fræðimaður og sést það best á því að hann hefur verið nefndur „faðir nútíma stjarnfræði“, „faðir nútíma eðlisfræði“ og „faðir vísindanna“.

## Uppgötvun sjónaukans

Á þessum tímapunkti urðu vendingar á ferli Galileó. Vorið 1609 frétti hann að í Hollandi hefði verið fundið upp tæki sem sýndi fjarlæga hluti eins og þeir væru nálægt. Með ítrekuðum tilraunum, uppgötvaði hann hugmyndina á bakvið sjónaukann og gerði sína eigin og hafði til sölu í gleraugnaverslun. Aðrir uppfinningamenn höfðu gert svipaðar uppfinningar og Galileo, en hann skar sig úr því hann komst fljótt að því hvernig var hægt að bæta tækið og gerði sífellt betri sjónauka. Í ágúst þetta sama ár kynnti hann uppfinningu sína fyrir feneyska öldungaþinginu. Hann fékk að launum æviráðningu sem prófessor við háskólann í Padua og laun hans voru tvöfölduð. Galileo var nú einn af launahæstu prófessorunum við háskólann. Haustið 1609 byrjaði Galíleó að fylgjast með himninum með sjónauka sem stækkuðu allt að 20 sinnum. Í desember dró hann fasa tunglsins eins og sést í gegnum sjónauka, sem sýnir að yfirborð tunglsins er ekki slétt, eins og var talið, en það er gróft og ójafnt. Í janúar 1610 uppgötvaði hann fjögur tungl sem snúast um Júpíter. Galileo komst einnig að því að sjónaukinn sýndi margar stjörnur sem eru ekki sýnilegar með berum augum.  Þessar uppgötvanir voru algjör opinberun og Galíleó gaf út bók, Sidereus Nuncius (The Sidereal Messenger), þar sem hann lýsti þessum uppgötvunum. Hann helgaði bókina Cosimo II de Medici (1590-1621), fyrrum hertoga, sem hann hafði kennt í stærðfræði fyrir nokkrum árum og nefndi hann tunglið Jupiter eftir Medici-fjölskylduna: Sidera Medicea, eða "Medicean Stars. Galileo var verðlaunaður með skipun sem stærðfræðingur og heimspekingur stórhertogans af Toskana, og haustið 1610 sneri hann aftur til lands síns sem þekktur maður. Áður en hann fór frá Padua, hafði hann uppgötvað undursamlegt útlit Satúrnusar og í Flórens uppgötvaði hann að Venus fer í gegnum breytingar stig eins og tunglið gerir.

## Tenglar
*
Safneðlisfræði

**Safneðlisfræði** er grein innan eðlisfræðinnar þar sem beitt er tölfræði til að vinna með safn smásærra einda og aflfræði þeirra. Hún veitir grundvöll til að tengja smásæja eiginleika einda við stórsæja eiginleika hluta sem eindirnar mynda og veitir þar með tengingu á milli aflfræði (klassískrar og skammtafræðilegrar) og varmafræði, sem fyrir tíma safneðlisfræðinnar var yfirleitt byggð á reynslu lögmálum.