open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tónlistarfélag Reykjavíkur

**Tónlistarfélag Reykjavíkur** er félag stofnað árið 1932 til að efla tónlistarstarfsemi á Íslandi. Undanfarar félagsins eru Hljómsveit Reykjavíkur, stofnuð 1925, og Tónlistarskólinn í Reykjavík, stofnaður 1930, en Tónlistarfélagið er bakhjarl skólans. Meðal stofnenda voru Ragnar Jónsson í Smára, Páll Ísólfsson skólastjóri Tónlistarskólans og ýmsir aðrir framámenn í Reykjavík. Félagið notaðist við ýmsar leiðir til að afla tekna og stóð fyrir tónleikahaldi og óperettusýningum og tónleikum erlendra listamanna. Árið 1947 fékk það leyfi til að reka kvikmyndahúsið Trípólíbíó í amerískum bragga við Aragötu á Melunum í Vesturbæ Reykjavíkur. Aðilar innan félagsins stóðu að byggingu Austurbæjarbíós árið 1947 en húsið var hannað til tónlistarflutnings auk kvikmyndasýninga. Árið 1962 reisti félagið Tónabíó í Skipholti og rak sem kvikmyndahús á neðri hæðinni til 1986 en Tónlistarskólinn var á efri hæðinni. Félagið stóð að stofnun Sinfóníuhljómsveitar Íslands árið 1950.
Þyrill

**Þyrill** er fjall austarlega í Hvalfirði. Það er 388 metra hátt og er nafnið tilkomið af sviptivindum við fjallið. Bær og veðurathugunarstöð með sama nafni eru undir fjallinu. Sjaldgæfir geislasteinar hafa fundist á fjallinu. Þyrill kemur við sögu í Harðarsögu og Hólmverja.

Stundum er farið á fjallið í tengslum við nálæga gönguleið; Síldarmannagötur.  

## Tilvísanir
Undir Vesturhimni

**Undir Vesturhimni** *(franska: Sous Le Ciel De L'ouest)* eftir belgíska teiknarann Morris er fjórða bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1952, en sögurnar sem hún hefur að geyma birtust fyrst í Teiknimyndablaðinu Sval á árunum 1949-1950. Bókin hefur ekki komið út á íslensku.

## Söguþráður

Bókin hefur að geyma þrjár styttri sögur um Lukku Láka. Í fyrstu sögunni um Jóa jálk (f. *Le Retour de Joe la Gachette*) hittir Lukku Láki náunga að nafni Smith og þeir verða samferða til bæjarins Nugget Gulch þar sem fram fer reiðkeppni í tilefni af afmælishátíð bæjarins. Til þess að tryggja sér sigur í reiðkeppninni og allt verðlaunaféð rænir Smith hesti Lukku Láka, Léttfeta. Önnur sagan, Réttardagur (f. *Jours de round-up*), fjallar um glímu Lukku Láki við tvo kúaþjófa sem ræna kúm úr hjörð sem Lukku Láki og félagar eru ráðnir til að reka á nálægan búgarð. Í þriðju sögunni, Stóraslag (f. *Le Grand combat*), tekur Lukku Láki að sér að gerast umboðsmaður hnefaleikakappans Battling Bender. Þeir halda saman til bæjarins Clover Valley þar sem lærlingur Lukku Láka skorar meistarann Killer Kelly á hólm, en gamanið kárnar þegar óheiðarlegur veðmangari bæjarins lætur ræna kærustu Bender til að þvinga hann til að tapa einvíginu.

## Fróðleiksmolar

* Á svipuðum tíma og sögurnar birtust í Sval samdi Morris fjórðu söguna, *Lucky Luke et Androclès*, en hún hefur aldrei komið út í bókarformi.
* Í sögunni um Réttardag er Lukku Láki óvenjulega ruddalegur gagnvart félaga sínum í kúsmöluninni. Mótunarskeið persónunnar var rétt að hefjast þegar sagan kom út.
* Danska útgáfa bókarinnar (d. Revolver Joe), sem kom út árið 2001, er eftirsótt af söfnurum þar í landi.

## Heimildir

* Lucky Luke. The Complete Collection 2. Cinebook. 2019.
Karólína Lárusdóttir

**Karólína Lárusdóttir Roberts** (12. mars 1944 – 7. febrúar 2019) var íslenskur myndlistamaður, þekkt fyrir myndir sínar af mannlífinu á Hótel Borg á árum áður og sömuleiðis af farþegum og starfsfólki um borð í MS Gullfossi. 

Karólina nam myndlist í Englandi, nánar tiltekið í Sir John Cass College á árunum 1964 til 1965. Að því lokinu stundaði hún nám við Ruskin School of art í Oxford. Þaðan útskrifaðist hún árið 1967. Karólína hefur búið og starfað í Bretlandi frá því hún fór út til náms. 

Karólína varð félagi í Hinu konunglega félagi breskra vatnslitamálara, The Royal Watercolor Society, árið 1992. Hún er einnig félagi í The New Art Club og Royal Society of Painter-Printmakers frá árinu 1986. Karólína hefur unnið til fjölda verðlauna og má þar nefna The Dicks and Greenbury 1989, The 4th Triennale Mondiale D’Estampes Petit Format í Frakklandi 1990 og bjartsýnisverðlaun Brøstes 1997.
Óskar Halldórsson

**Óskar Halldórsson** (17. júní 1893 - 15. janúar 1953) var íslenskur útgerðarmaður og síldarspekúlant. Foreldrar Óskars voru Halldór Guðbjarnarson formaður á Akranesi og Guðný Jónsdóttir Ottesen ættuð úr Rúfeyjum. Óskar fluttist með foreldrum sínum til Reykjavíkur árið 1903. Hann varð búfræðingur frá Hvanneyri árið 1910 og dvaldi í Danmörku við garðyrkjustörf og á lýðháskóla árið 1911-1913. Árin 1913 til 1914 var hann við garðyrkjustörf á Reykjum íMosfellssveit og var þá sá fyrsti á Íslandi til að rækta tómata við hverahita. Árið 1915 fór hann um Suðurland og keypti hross til útflutnings. Árið 1916 hóf hann lifrarbræðslu í Herdísarvík en fór víðar með lifrarbræðsluáhöld sín. Árið 1917 kom hann til Siglufjarðar, keypti þar lóð og setti upp lýsisbræðslu. Hann hóf svo síldarsöltun í stórum stíl árið 1919. Óskar var einn aðalhvatamaður að stofnuð var Síldarverksmiðja Ríkisins. Hann var umsvifamikill í síldarsöltun og útgerð, komst fjórum sinnum í greiðsluþrot en byggði upp rekstur aftur. Óskar keypti að lokinni heimsstyrjöldinni síðari 14 stór steinker sem notuð voru við innrásina í Normandí og voru þau mörg notuð til hafnargerðar á Íslandi svo sem í Keflavík, Hafnarfirði og á Skagaströnd.

Hann var kvæntur Guðrúnu Ólafsdóttur og voru börn þeirra Guðný (1916-1922), Theódór Óskar (1918-1941), Þóra (1919-2001), Guðný (1921 -1993),Ólafur, (1922-1995), Erna (1924-2006), Halldóra (1925-1993), Guðrún (Hamelý) (1930-2006). Önnur börn Óskars voru Harald E. Gunnarsson og Erna Halldórsdóttir. Guðrún kona Óskars lést árið 1939. Óskar kvæntist árið 1946 Ebbu Sophie Kruuse listmálara en hún lést eftir skamma sambúð.

Óskar og börn hans gáfu íslenska ríkinu Vaxmyndasafnið til minningar um son Óskars Theódór Óskar. Vaxmyndasafnið er varðveitt í Þjóðminjasafninu en er ekki haft til sýnis.

## Heimildir
* Baslið og erfiðleikarnir þroska mann, Vísir Sunnudagsblað, 29. blað (06.09.1942), Blaðsíða 1 
* Óskar Halldórsson minningarorð, Siglfirðingur, 1. tölublað (14.02.1953), Bls. 1-2
* Óskar Halldórsson, Ægir, 1. Tölublað (01.01.1953), Blaðsíða 12
* Óskar Halldórsson, Íslenzkar æviskrár frá landnámstímum til ársloka 1940
* Óskars saga Halldórssonr - Íslandsbersi, höfundur Ásgeir Jakobsson, 1994.
* Ásgeir Jakobsson. Óskars saga Halldórssonar, Íslandsbersi. – Saga, 1. tölublað (01.01.1995), Bls. 272-276  
* Gamla myndin: Óskar Halldórsson
Eddie Redmayne

**Edward John David** „**Eddie**“ **Redmayne** (fæddur 6. janúar 1982) er breskur leikari, söngvari og módel sem fæddist og ólst upp í Westminsterborg í London. 

Redmayne byrjaði leiklistarferil sinn upp úr 1998 á því að leika nokkur hlutverk í sjónvarpsþáttum en fyrstu kvikmyndahlutverkin fékk hann árið 2006. Redmayne komst þó fyrst rækilega á kortið þegar hann lék eitt af aðalhlutverkunum í myndinni *[[Vikan mín með Marilyn|My Week with Marilyn]]* árið 2011 og síðar þegar hann lék Marius Pontmercy í *[[Les Misérables]]* árið 2012.

Árið 2014 lék Redmayne eðlisfræðinginn Stephen Hawking í kvikmyndinni *[[The Theory of Everything]]* en hann hlaut ótal verðlaun fyrir frammistöðu sína í myndinni þ.á.m. Óskarinn, BAFTA verðlaun og Golden Globe verðlaun. Redmayne lék síðan aðalhlutverkið í kvikmyndinni *[[The Danish Girl]]* árið 2015 sem hann hlaut aðra Óskarstilnefningu fyrir.

Redmayne lék aðalhlutverkið í kvikmyndinni *[[Fantastic Beasts and Where to Find Them]]* sem kom út um jólin 2016 en myndin er byggð á samnefndri bók metsöluhöfundarinns J. K. Rowling. 
## Leiklistarferill

### Kvikmyndir

### Sjónvarpsþættir

### Leikrit

## Tenglar
* 

## Heimildir
Ingólfsstræti 21

**Ingólfsstræti 21** er friðað hús sem stendur við Ingólfsstræti í Reykjavík. Húsið er úr steinsteypu og er reist árið 1903. Það er ásamt Bankastræti 6 elsta íbúðarhúsið í Reykjavík sem reist var úr steinsteypu. Voru Danskir fagmenn fluttir til landsins til að steypa upp húsið og gera skreytingar eins og rósettur og loftlista.

Fyrsti eigandi hússins var Halldór Þórðarson bókbindari og forstjóri Félagsprentsmiðjunnar. Einnig bjó Óskar Halldórsson síldarspekúlant bjó lengi í húsinu með fjölskyldu sinni.

## Heimild
* Fornleifavernd Ingólfsstræti 21
Þrándur Þórarinsson

‎
‎
‎
**Þrándur Þórarinsson** er fæddur á Akureyri 1978. Foreldrar hans eru Þórarinn Hjartarson og Katjana Edwardsen. Eftir menntaskólanám í MA fór hann í heimspeki við HÍ og lauk þaðan meistaraprófi 2015. Myndlistarnám stundaði hann hjá Odd Nerdrum árin 2003-2006 eftir að hafa sótt fornámsdeild Listaháskóla Íslands og sitthvort árið í málaradeild Myndlistaskólans á Akureyri og málaradeild Listaháskóla Íslands. Þrándur sækir viðfangsefni verka sinna meðal annars í íslenska sögu og bókmenntir, þjóðsögur og fornan sagnaarf. Í myndum hans fara oft saman áhrif þjóðernisrómantíkur, barokks og súrrealisma. Þrándur hefur fullkomið vald á málaratækni fyrri alda og hefur oft verið kallaður þjóðlegasti myndlistarmaður samtímans.

## Helstu sýningar
Þrándur hefur haldið allmargar einkasýningar á verkum sínum og tekið þátt í samsýningum:

* 2008 *Málverkasýning*, Jónsson og Kaaber, Reykjavík
* 2009 *Málverk*, Laugavegi 51 Reykjavík
* 2010 *Áfangar og önnur málverk*, 101 Gallerí, Hverfisgötu 18a, Reykjavík
* 2011 *Duttlungar*, Laugavegi 26 (áður Skífan), Reykjavík
* 2012 *Eintal*, Pedersensvítan, Íslenska óperan, Reykjavík
* 2016 *Spectators*, Artíma gallerí, Reykjavík, (samsýning með Rögnvaldi Skúla Árnasyni og Stephen Morrison)
* 2016 *Stræti*, Verkefnarými Port, Reykjavík
* 2017 *Gustukaverk*, Gallerí Port, Laugavegi 23b, Reykjavík
* 2018 *Caprice*, Nordatlantens Brygge, Kaupmannahöfn. Sjá: https://www.frettabladid.is/lifid/myndlist-randar-ausin-lofi-i-danmoerku Og einnig:https://www.frettabladid.is/lifid/randur-treur-bjarna-ben-i-nabraekur
* 2018 ''Fertugsafmælissýningin''  Hannesarholt, Reykjavík.

## Tenglar
* Duttlungar 
* Umfjöllun í ''Grapewine''
Vatnsberi

**Vatnsberi** (fræðiheiti *Aquilegia* er ættkvísl um 60-70 tegunda af fjölærum blómplöntum sem finna má á engjum, í skóglendi og á hálendi í norðurhluta jarðar. Þessar plöntur eru þekktar fyrir spora og er annað nafn á þessari tegund sporasóley.
Jón Arnórsson eldri (sýslumaður)

**Jón Arnórsson** eldri (f. 1734, d. 26. apríl 1792) var sýslumaður í Snæfellsnessýslu. Hann var albróðir Jóns yngri, sem var sýslumaður í Ísafjarðarsýslu. Jón var sonur Arnórs Jónssonar sýslumanns í Belgsholti í Melasveit og Steinunnar Jónsdóttur konu hans. Jón lærði lög við háskólann í Kaupmannahöfn. Hann varð skrifari Skúla Magnússonar landfógeta og síðar aðstoðarmaður Hans Wiums sýslumanns Múlasýslu, en þeim lynti ekki. 

Jón varð sýslumaður Snæfellsnessýslu 1778. Hann bjó fyrst á Ingjaldshóli, svo í Bjarnarhöfn og síðast á Elliða í Staðarsveit og dó þar. Kona hans var Guðrún yngri Skúladóttir landfógeta. Þrjú barna þeirra komust upp og eru ættir frá þeim. Jón var drykkfelldur og örlátur og sóaði fé sýslunnar í fátæklinga sem liðu mikinn skort á þessum tíma. Lá við að hann yrði sviptur sýslunni vegna þessa, en það varð þó ekki.
Jón Arnórsson yngri (sýslumaður)

**Jón Arnórsson** yngri (f. 1740, d. 27. apríl 1796) var sýslumaður í Ísafjarðarsýslu. Hann var albróðir Jóns eldri, sem var sýslumaður í Snæfellsnessýslu. Jón var sonur Arnórs Jónssonar sýslumanns í Belgsholti í Melasveit og Steinunnar Jónsdóttur konu hans. Jón lærði lög við háskólann í Kaupmannahöfn en tók ekki lokapróf. Hann varð skrifari hjá Thodal stiftamtmanni í tvö ár, fór síðan aftur til Danmerkur. Hann kom heim til að veita forstöðu saltvinnslunni sem sett var á fót í Reykjanesi við Ísafjarðardjúp og hélt því starfi til æviloka, en eftir hans dag lagðist saltvinnslan af.

Jón varð sýslumaður Ísafjarðarsýslu 1774. Hann bjó í Reykjarfirði. Kona hans var Kristín Jónsdóttir og áttu þau mörg börn sem komust upp og eru ættir frá þeim. Jón var vel látinn og farnaðist vel í starfi. Hann varð þó fyrir miklu tjóni er bær hans brann og allt sem þar var innanstokks, en fólk komst af.
Víkin (íþróttahús)

**Víkin** er heimasvæði Víkings einnig þekkt sem Heimavöllur hamingjunnar. Húsið var tekið í notkun árið 1991. Nýr gervigras heimavöllur var tekinn í notkun 2019.

Salurinn er einnig notaður til ýmissar annarrar iðkunar eins og knattspyrnu og handknattleiks.

## Heimildir
Vatnshvolf

**Vatnshvolf** (fræðiheiti *Hydrosphere*) er allt það vatn (haf, ár, vötn) sem finnst á, undir eða fyrir ofan yfirborð plánetu. Áætlað er að það séu 1386 milljón rúmkílómetrar af vatni á jörðinni. Í því er meðtalið vatn í fljótandi og föstu formi, grunnvatn, höf, stöðuvötn og ár. Saltvatn er  97.5% af þessum massa og ferskvatn því aðeins  2.5%.

## Tengt efni
* Hringrás vatns
79

**79** (**LXXIX** í rómverskum tölum) var 79. ár 1. aldar sem hófst á föstudegi samkvæmt júlíanska tímatalinu. Í Rómaveldi var árið þekkt sem **ræðismannsár [[Vespasíanus|Ágústusar]] og [[Títus|Vespasíanusar]]** eða sem árið **832** *[[ab urbe condita]]*. Talan 79 hefur verið notuð frá því á miðöldum þegar árin frá fæðingu Krists urðu ríkjandi tímatal í Evrópu.

## Atburðir
* Vespasíanus Ágústus og Títus Caesar Vespasíanus urðu ræðismenn í Rómaveldi.
* 23. júní - Vespasíanus lést úr niðurgangi. Síðustu orð hans voru „ég held ég sé að breytast í guð“. Títus sonur hans tók við keisaratigninni.
* 24. ágúst - Eldgosið í Vesúvíusi 79: Vesúvíus gaus með þeim afleiðingum að bæirnir Pompeii, Herculaneum, Stabiae og Oplontis fóru í eyði.
* Gnaeus Julius Agricola hélt áfram herförum Rómverja í Bretlandi. Virkin Mamucium (Manchester) og Deva Victrix (Chester) voru reist.

## Fædd
* He Hankeisari í Kína (d. 105).
* Ma Rong, kínverskur embættismaður (d. 166).

## Dáin
* 23. júní - Vespasíanus, Rómarkeisari (f. 9).
* 16. ágúst - Ma keisaraynja (f. 40).
* 24. ágúst - Caesius Bassus, rómverskt skáld.
* 25. ágúst - Pliníus eldri, rómverskur rithöfundur (f. 23).
Fronde

***Fronde*** (franska: „handslöngva“) var borgarastyrjöld í Frakklandi sem stóð frá lokum Þrjátíu ára stríðsins 1648 til 1653. Stríð Frakklands og Spánar (1635–59) stóð á sama tíma. Styrjöldin hófst vegna mikilla óvinsælda ráðgjafa Loðvíks 14. konungs, Mazarins kardinála, og tilrauna hans til að bæta fjárhag ríkisins með nýjum sköttum. *Fronde* skiptist í tvö tímabil, *Fronde Parlementaire* 1648-1649 þegar frönsku dómþingin höfnuðu nýjum sköttum, og *Fronde des nobles* 1650-1653 þegar Loðvík af Condé leiddi uppreisn háttsettra aðalsmanna gegn konungi. Þrátt fyrir gífurlegar óvinsældir Mazarins meðal almennings í Frakklandi náðu hann og konungssinnar yfirhöndinni og höfðu sigur að lokum.
Bernarsamningurinn um vernd villtra dýra, plantna og vistgerða í Evrópu

**Bernarsamningurinn um vernd villtra dýra, plantna og vistgerða í Evrópu** er alþjóðasamningur um náttúruvernd í Evrópu og nokkrum Afríkuríkjum. Samningurinn var samþykktur 19. september 1979 og tók gildi 1. júní 1982. Hann tekur sérstaklega til búsvæða, tegunda í útrýmingarhættu og farfugla og annarra flökkustofna.

Ísland gerðist aðili að samningnum árið 1993.
Sýrakúsa

**Sýrakúsa** er borg á austurströnd Sikileyjar við Jónahaf. Borgin er höfuðstaður Sýrakúsusýslu. Forn-Grikkir stofnuðu hana árið 733 f.Kr. Borgin er á heimsminjaskrá UNESCO. Íbúar eru um 122 þúsund (2017).
Tónabíó

**Tónabíó** var kvikmyndahús í Skipholti 33 í Reykjavík sem var opnað 23. apríl 1962. Það var reist af Tónlistarfélagi Reykjavíkur yfir Tónlistarskólann í Reykjavík sem starfaði á efri hæðinni. Tónabíó tók við af Trípólíbíói sem Tónlistarfélagið rak á Melunum í Vesturbæ Reykjavíkur. Fyrsta kvikmyndin sem sýnd var í Tónabíói var *[[Enginn er fullkominn]]* (*Some Like It Hot*) með Marilyn Monroe, Tony Curtis og Jack Lemmon í aðalhlutverkum. Tónabíó sýndi aðallega myndir frá United Artists, meðan Austurbæjarbíó sýndi myndir frá Warner Bros. Í Tónabíói voru þannig sýndar kvikmyndaraðir á borð við spagettívestra Sergio Leone, myndirnar um Bleika pardusinn og James Bond-myndirnar. Árið 1987 keypti Tónabíó hf. húsið af Tónlistarfélaginu en það félag varð gjaldþrota aðeins tveimur árum síðar. Síðasta kvikmyndin sem það sýndi var hryllingsmyndin *[[Fyrsti apríl (kvikmynd frá 1986)|Fyrsti apríl]]* (*April Fool's Day*). 

Stórstúka Íslands keypti Tónabíó og hóf að halda þar bingó árið 1990. Húsið fékk í kjölfarið heitið Vinabær. Árið 2022 var Vinabær svo seldur og bingóstarfsemi hætt.

Árið 2024 hóf RVK Bruggfélag starfsemi í húsnæði Tónabíós. Þar er nú rekin bruggstofa fyrir brugghús félagsins sem starfrækt eru í bakhúsum í Skipholti 33 og Skipholt 31. Það er stefnt að því að hefja starfsemi í gamla bíósal hússins á árinu 2025, með tónleikum og öðrum viðburðum.

## Tilvísanir
Galway

**Galway** (írska: *Gaillimh*) er borg á Vestur-Írlandi og höfuðstaður samnefndrar sýslu í sögulega héraðinu Connacht. Hún óx í kringum virki sem konungur Connacht, Tairrdelbach Ua Conchobair, reisti við ósa Corribár árið 1124. Borgin er í fjórða fjölmennasta þéttbýlissvæði Írlands með um 180 þúsund íbúa á stórborgarsvæði hennar.
Holyhead

**Holyhead** (velska: *Caergybi*) er bær á Holy Island við Öngulsey, norðvesturodda Wales. Höfnin í Holyhead er aðalferjuhöfnin milli Bretlands og Írlands. Bærinn er stærsti bær í sýslunni Öngulsey en íbúar eru um 11 þúsund.
Namur

**Namur** er borg á Vallandi í Belgíu. Hún er höfuðstaður Namursýslu og héraðsins Vallands. Vallandsþing er í borginni. Hún stendur við ármót Sambre og Meuse. Íbúar eru um 175 þúsund.
Grenaa

**Grenaa** er bær á austurströnd Jótlands í Danmörku. Bærinn stendur á skaganum Djursland. Bærinn er höfuðstaður og fjölmennasti bær sveitarfélagsins Norddjurs á Mið-Jótlandi. Íbúar eru um 15 þúsund (2018).
Tríeste

**Tríeste** er hafnarborg í norðausturhluta Ítalíu við botn Adríahafs. Borgin stendur á mjórri landræmu sem teygir sig í suðaustur frá landamærum Ítalíu og Slóveníu. Aðeins 30 km sunnar eru landamæri Króatíu. Hún er höfuðstaður héraðsins Fríúlí. Íbúar eru um 205.000 (2018).

## Tenglar
* Ferðahandbók Trieste (Ítalska) (pdf)
Rijeka

**Rijeka** (ítalska: *Fiume*) er aðalhafnarborg Króatíu og þriðja stærsta borg landsins. Hún stendur við Kvarnerflóa í Adríahafi. Íbúar voru 128.624 árið 2011 en á stórborgarsvæðinu búa um 250 þúsund manns. Borgin á sér langa sögu en Rómverjar endurbyggðu eldri borg og nefndu hana *Flumen*. Borgin var um aldir ein mikilvægasta hafnarborg Adríahafsins og var oft tekist á um yfirráð í henni. Þegar Austurrísk-ungverska keisaradæmið leystist upp í kjölfar Fyrri heimsstyrjaldar varð borgin bitbein Júgóslavíu og Ítalíu en tveir þriðju íbúa voru þá ítölskumælandi. Þegar Ítalski fasistaflokkurinn komst til valda á Ítalíu var Fiume/Rijeka innlimuð. Eftir ósigur Ítala og Þjóðverja í Síðari heimsstyrjöld fékk Júgóslavía yfirráð yfir borginni og ítölskumælandi íbúar voru markvisst hraktir burt eða teknir af lífi. Undir stjórn Júgóslavíu óx borgin mikið og var stærsta hafnarborg landsins.
Piacenza

**Piacenza** (úr latínu: *Placentia*) er borg í Emilía-Rómanja á Norður-Ítalíu. Borgin er höfuðstaður samnefndrar sýslu. Hún stendur þar sem áin Trebbia rennur út í Pó. Íbúar eru um 104 þúsund (2020).
Harwich

**Harwich** er borg í Essex í Englandi. Hún er hafnarborg við Norðursjó í sveitarstjórnarumdæminu Tendring. Íbúar eru um 18 þúsund.
Ítalski fasistaflokkurinn

**Ítalski fasistaflokkurinn** (ítalska: *Partito nazionale fascista*, **PNF**) var ítalskur stjórnmálaflokkur sem Benito Mussolini stofnaði (að eigin sögn) árið 1915. Upphaflega hét hann „byltingarflokkur fasista“ en eftir slæma útreið í þingkosningum 1919 var nafni hans breytt. Undanfari flokksins voru vopnuðu sveitirnar Fasci italiani di combattimento sem Mussolini stofnaði árið 1919. Sveitirnar klæddust svörtum skyrtum og skreyttu sig með merkjum sem minntu á herdeildarmerki. Meðlimir þeirra voru því kallaðir „svartstakkar“. Þær fengu stuðning landeigenda og iðnjöfra með því að ráðast gegn jafnaðarmönnum, skipuleggja verkfallsbrot og hleypa upp baráttufundum. Eftir Rómargönguna 1922 náði flokkurinn völdum á Ítalíu og afnam í reynd lýðræði árið 1924. Stórráð fasismans fór með stjórn flokksins. 

Stefna ítalska fasistaflokksins byggðist á þjóðernishyggju, samráðsskipan og integralisma í atvinnu- og efnahagsmálum. Flokkurinn rak útþenslustefnu og varð með tímanum hallur undir heimsvaldastefnu með stofnun nýlendna í Afríku og innlimun landsvæða við Miðjarðarhafið. 

Eftir ósigra Ítala í Síðari heimsstyrjöld ákvað stórráðið að setja Mussolini af. Í kjölfarið féll stjórn flokksins og hershöfðinginn Pietro Badoglio, sem tók við völdum, bannaði flokkinn 27. júlí 1943. Lýðveldisflokkur fasista var þá stofnaður og ríkti um stutt skeið yfir leppríki á Norður-Ítalíu. Þegar ný stjórnarskrá Ítalíu var samin eftir stríð var flokkurinn bannaður. Ýmsir stjórnmálaflokkar hafa þó verið stofnaðir sem arftakar hans. Sá helsti var Ítalska samfélagshreyfingin (MSI) stofnaður af fyrrum stuðningsmönnum Mussolinis árið 1946. Sá flokkur var leystur upp 1995 og Þjóðarbandalagið tók við keflinu af honum en hefur síðan hafnað arfleifð fasismans. Þjóðarbandalagið er síðan orðið hluti af Bræðrum Ítalíu, þjóðernissinnuðum íhaldsflokk sem var myndaður úr nokkrum hægrisinnuðum smáflokkum árið 2012.

## Tilvísanir
Ferrara

**Ferrara** er borg í Emilía-Rómanja á Norður-Ítalíu og höfuðstaður samnefndrar sýslu um 50 km norðan við Bologna. Nafn borgarinnar kemur fyrst fyrir í heimildum frá Langbörðum árið 753. Borgin varð sérstakt hertogadæmi árið 1471. Hertogadæmið varð hluti af Páfaríkinu árið 1597 og konungsríkinu Ítalíu 1859. Íbúar borgarinnar eru um 135 þúsund.
Kyprinos

**Kyprinos** er bær í Evrosumdæmi í Austur-Makedóníu og Þrakíu í norðausturhluta Grikklands. Frá sveitarstjórnaumbótunum 2011 er hann hluti af sveitarfélaginu Orestiada. Íbúar voru um 3000 árið 2001.
Maribor

**Maribor** (þýska: *Marburg an der Drau*) er önnur stærsta borg Slóveníu með um 95 þúsund íbúa árið 2018. Hún er líka stærsta borgin í sögulega héraðinu Slóvensku Styrju. 

Borgin varð til á miðöldum og varð hluti af veldi Habsborgara. Eftir upplausn Austurrísk-ungverska keisaradæmisins 1918 varð hún hluti af Júgóslavíu. Mikill meirihluti borgarbúa var þá þýskumælandi og flúði til Austurríkis. Árið 1941 lagði Þýskaland Hitlers borgina undir sig. Hún varð illa úti í Síðari heimsstyrjöld. Eftir ósigur Þjóðverja var þeim sem eftir voru af þýskumælandi íbúum borgarinnar einfaldlega vísað úr landi. Þúsundir meðlima Króatíska heimavarnarliðsins voru teknar af lífi af Júgóslavíuher eftir stríðið og grafnir í fjöldagröfum við Maribor. 

Mótmælin í Maribor 2012-2013 gegn spillingu stjórnmálamanna voru upphafið að mótmælunum í Slóveníu 2012-2013.
Passau

**Passau** er bær í Neðra-Bæjaralandi í Þýskalandi. Bærinn er líka kallaður **Dreiflüssestadt** „bær þriggja fljóta“ því þar mætast Dóná, Inn og Ilz. Íbúar eru um 50 þúsund, þar af 11.000 nemendur við Háskólann í Passau sem var stofnaður 1973.
Avignon

**Avignon** er borg í suðausturhluta Frakklands í umdæminu Vaucluse á bökkum Rónar. Íbúar voru um 94 þúsund árið 2017. Borgin er einkum þekkt sem Páfastóll frá 1309 til 1377. Borgin var hluti af Páfaríkinu til 1791 þegar hún varð hluti af Frakklandi. Hún er ein af fáum borgum í Frakklandi þar sem borgarmúrarnir frá miðöldum hafa varðveist. Í miðborginni eru páfahöllin, Palais des Papes, Dómkirkjan í Avignon og það sem eftir er af Saint-Bénézet-brú. Þessir þrír minjastaðir eru hluti af heimsminjaskrá UNESCO.
Strumitsa

**Strumitsa** er stærsta borgin í austurhluta Lýðveldisins Makedóníu með um 35 þúsund íbúa. Borgin dregur nafn sitt af Strumitsaá sem rennur í gegnum hana.
Fishguard

**Fishguard** (velska: *Abergwaun*) er strandbær í Pembrokeskíri í suðvesturhluta Wales. Íbúar voru 3.419 árið 2011. Þaðan gengur ferja til Rosslare á Írlandi.
Roscoff

**Roscoff** (bretónska: *Rosko*) er strandbær í umdæminu Finistère í Bretaníu í Frakklandi. Íbúar voru um 3.700 árið 2008. Ferjur ganga frá bænum til Plymouth á Englandi og Rosslare og Cork á Írlandi.
Chalon-sur-Saône

**Chalon-sur-Saône** er bær í umdæminu Saône-et-Loire í Bourgogne-Franche-Comté í austurhluta Frakklands. Íbúar voru 45.166 árið 2013.
Le Havre

**Le Havre** er hafnarborg í umdæminu Seine-Maritime í Normandí í Frakklandi. Hún stendur á bakka árinnar Signu þar sem hún rennur út í Ermarsund. Höfnin í Le Havre er önnur stærsta höfn Frakklands á eftir Marseille. Íbúar eru um 170 þúsund (2017). Borgin var stofnuð af Frans 1. árið 1517 þar sem höfnin í þorpinu Harfleur ofar við ána var að fyllast af seti. École de management de Normandie-skólinn er staðsettur í borginni.
Thurso

**Thurso** (skoska: *Thursa*, gelíska: *Inbhir Theòrsa*) er bær á Katanesi í norðurhluta Skotlands. Thurso er nyrsti bærinn á Stóra-Bretlandi. Íbúar eru um 8000. Nafnið er dregið af fornnorræna orðinu *Þjórsá* sem síðar varð *Þórsá*.
Búrkíní

**Búrkíní** (blanda af orðunum bíkíní og búrka) er sundfatnaður ætlaður múslimakonum. Búningurinn var hannaður í Ástralíu árið 2011 og er hugmyndin að hylja líkama kvenna nema hendur, neðri part fóta og andlit.

Búningurinn er umdeildur og árið 2016 bannaði borgarstjóri Cannes hann. 26 aðrar franskar borgir fylgdu ákvörðun borgarstjórans og hófu að sekta konur í búrkíní.

Mannréttindasamtök og samtök á móti islamofóbíu gagnrýndu bannið og sögðu það brot á frönskum lögum. Borgarstjórar sögðu að bannið væri sett til að gæta almannahagsmuna og fylgdi veraldlegum reglum. Manuel Valls forsætisráðherra studdi borgarstjórana. Kannanir sýndu að 64% Frakka voru fylgjandi banninu og 30% höfðu ekki skoðun. 

## Tilvísanir
Hrútsfjallstindar

**Hrútsfjallstindar** eru tindar sem rísa upp úr Vatnajökli á milli Svínafellsjökuls og Skaftafellsjökuls í suðurhluta Vatnajökulsþjóðgarðs. Tindarnir eru fjórir og eru frá 1756 metrum og er sá hæsti 1875 m hár. 

## Tilvísanir
Dingó

**Dingóhundur** eða **dingó** er villtur hundur sem lifir í Ástralíu. Dingó veiða oft í hópum, einkum kengúrur, en einnig kanínur og sauðfé.

## Tenglar
Makaval í Meyjatúni

**Makaval í Meyjatúni** (franska: *La Fiancée de Lucky Luke*) er myndasaga eftir belgíska teiknarann Morris og höfundinn Guy Vidal. Þetta er 54. bókin í bókaflokknum um Lukku-Láka. Bókin kom út árið 1985, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í Teiknimyndablaðinu Sval á sama ári.

## Söguþráður

Í bænum Meyjatúni, eins og víðar í Villta Vestrinu, ríkir ófremdarástand vegna kvenmannsleysis. Bæjarstjórinn í St. Louis hefur áhyggjur af fólksfækkun í Meyjatúni og fær Lukku-Láka til að fylgja hópi föngulegra kvenna þvert yfir Bandaríkin til bæjarins í því skyni að leysa vandamálið. Lukku-Láki er tregur í taumi til að byrja með, en lætur síðan tilleiðast. Með í för eru gamall vinur Láka, vagnstjórinn Halli svipa, og franski hárskerinn Samúel Smári, enda veitir ekki af liðsauka þar sem ferðin er löng og ströng. Eftir ævintýralegt ferðalag nær hópurinn loks til Meyjatúns. Þegar kemur upp úr dúrnum að vonbiðill einnar stúlkunnar, Jennýjar, er á bak við lás og slá þarf Lukku-Láki að hlaupa í skarðið og ganga í hnapphelduna.

## Fróðleiksmolar

* Textahöfundur bókarinnar, franski blaðamaðurinn Guy Vidal (1939-2002), var einnig meðhöfundur bókarinnar Þjóðráð Lukku Láka og kom auk þess að samningu nokkurra annarra bóka í bókaflokknum í samstarfi með þeim Claude Klotz (Patrick Cauvin) og Jean-Louis Robert, en þremenningarnir notuðust þá við pennaheitið Claude Guylouis.
* Morris gerði ýmsar breytingar á handriti Vidal að sögunni sem hinum síðarnefnda mislíkaði mjög.
* Þegar bókin kom út í Bretlandi árið 2016 þótti útgefandanum Cinebook ástæða til að vara lesendur sérstaklega við úreltum viðhorfum til kynjahlutverka í sögunni.
* Franski hárskerinn Samúel Smári ber nafn franska landkönnuðarins Toussaint Charbonneau (1767-1843) á frummálinu, en persónan virðist að öðru leyti tilbúningur.
* Bókin var prentuð í stóru upplagi og seldist vel, en frá og með næstu bók fór sala Lukku-Lákabókanna að dragast saman.
* Sagan er lauslega byggð á kvikmyndinni *[[Konur í vesturvegi]]* (*Westward the Women*) frá árinu 1951. Hugmyndin varð til í samstarfi Morris og franska leikstjórans Francis Paul Veber. Veber átti upphaflega að semja handritið að sögunni, en ekkert varð úr því.

## Íslensk útgáfa
Makaval í Meyjatúni kom út á vegum Frosks útgáfu í íslenskri þýðingu árið 2017.

## Tilvísanir
Íranskt ríal

**Íranskt ríal** (persneska: ریال ایران‎‎; ISO 4217-kóði: **IRR**) er gjaldmiðill Írans. Ríalið var tekið upp 1932 í stað tomana og denara en í dag er algengt að nota orðið „toman“ yfir 10 ríala. Gengi ríalsins er 25.780 ríalar fyrir einn Bandaríkjadal.
Íslamskt lýðveldi

**Íslamskt lýðveldi** er heiti sem notað er yfir stjórnarfar í Pakistan, Íran og Máritaníu. Heitið var einnig notað um skeið í Gambíu. Hugtakið vísar til þess að stjórnarfar sé í samræmi við íslömsk lög. Lög og stjórnkerfi þessara landa eru þó í reynd mjög ólík. Pakistan tók þetta heiti fyrst upp í stjórnarskrá Pakistan 1956 og Máritanía tók það upp tveimur árum síðar. Íran tók það upp eftir írönsku byltinguna 1979 og Afganistan tók það upp árið 1992 (þegar talíbanar náðu völdum 1996 breyttu þeir landinu í emírat eða einveldi). Í þessum fjórum ríkjum gilda sjaríalög að fullu. 

Síðast lýsti forseti Gambíu, Yahya Jammeh, yfir stofnun íslamsks lýðveldis árið 2015 en þar gilda sjaríalög aðeins um afmarkaða þætti einkalífs. Adama Barrow, eftirmaður Jammeh á forsetastól, lýsti því yfir að Gambía yrði ekki lengur kallað íslamskt lýðveldi eftir að Jammeh var hrakinn frá völdum árið 2017.

Þegar Talíbanar komust aftur til valda í Afganistan árið 2021 gerðu þeir landið aftur að emírsdæmi. Íslamska lýðveldið í Afganistan nýtur þó enn alþjóðlegrar viðurkenningar.
Dagur (dagblað 1997)

***Dagur*** var íslenskt dagblað sem varð til við sameiningu Akureyrarblaðsins *[[Dagur (dagblað 1918)|Dags]]* og Framsóknarblaðsins *[[Tíminn|Tímans]]* árið 1996. Útgáfufyrirtæki *[[DV]]*, Frjáls fjölmiðlun, hafði þá eignast bæði blöðin. Út árið 1996 hét blaðið *Dagur-Tíminn*. Það var landsmálablað sem kom út alla daga vikunnar nema sunnudaga og mánudaga. Fyrsti ritstjóri þess var Stefán Jón Hafstein. Eftir aðeins fimm mánaða útgáfu var nafni blaðsins breytt í *Dag* og Tímanafnið þannig fellt brott. Elías Snæland Jónsson varð ritstjóri ásamt Stefáni. Þannig kom blaðið út til mars 2001 en í apríl sama ár hóf *[[Fréttablaðið]]* göngu sína.

## Tenglar
* Dagur-Tíminn á Tímarit.is
* Dagur á Tímarit.is
Prentarabústaðirnir

**Prentarabústaðirnir** eru hús sem byggð voru  af Byggingarsamvinnufélagi Prentara við Hagamel í Reykjavík. Fyrstu húsin voru við Hagamel 4-24 og voru þau byggð 1946. Einar Sveinsson arkitekt teiknaði húsin. 

## Heimild
*  Prentarabústaðirnir Fálkinn, 17. Tölublað (26.04.1946)
Laxaber

**Laxaber** eða laxaklungur (fræðiheiti *Rubus spectabilis*) er runni af rósaætt.

## Heimildir
* Laxaber (Lystigarður Akureyrar) 
* Hafsteinn Hafliðason, Laxaklungur og mánaklungur - berjategundir framtíðar?, Garðurinn 2013 bls. 9

## Tilvísanir
Mánaklungur

**Mánaklungur** (fræðiheiti *Rubus parviflora*) er runni af rósaætt. Mánaklungur er með mjög stór, ljósgræn og  hjartalaga og flipuð blöð. Það skríður með neðanjarðarsprotum og ber rauð fremur stór ber. Það þarf frjóan jarðveg og gott skjól. 

Mánaklungur er ættað frá vesturhluta Norður-Ameríku. Það vex nálægt sjávarmáli lengst í norðri en teygir sig allt upp í 3000 m hæð þar sem það vex syðst. Mánaklungur vex meðfram vegum og brautarteinum og í rjóðrum  sem skógur hefur verið ruddur eða þar sem skógareldar hafa geysað. Það er botngróður í skógum.

## Heimildir
* Hafsteinn Hafliðason, Laxaklungur og mánaklungur - berjategundir framtíðar?, Garðurinn 2013 bls. 9
* Mánaklungur (Lystigarður Akureyrar) 
## Tilvísanir
Klungur

**Klungur** (fræðiheiti *Rubus*) er ættkvísl af rósaætt. Í ættkvíslinni er fjölmargar villtar tegundir svo sem hrútaber en einnig ýmsar sem eru í ræktun. Meðal þeirra eru brómber og hindber en einnig laxaber, mánaklungur og ilmklungur. Orðið klungur merkir þyrnir.

## Tilvísanir
Jack Lemmon

**John Uhler „Jack“ Lemmon III** (8. febrúar 1925 – 27. júní 2001) var bandarískur leikari. Þekktustu kvikmyndir hans eru *[[Enginn er fullkominn]]* (*Some Like It Hot*, 1959), *[[Roberts stýrimaður]]* (*Mister Roberts*, 1955) þar sem hann hlaut Óskarsverðlaun sem besti leikari í aukahlutverki, *[[Dagar víns og rósa]]* (*Days of Wine and Roses*, 1962), *[[Kappaksturinn mikli]]* (*The Great Race*, 1965), *[[Irma la Douce]]* (1963), *[[Makalaus sambúð]]* (*The Odd Couple*, 1968), *[[Tískukóngur í klípu]]* (*Save the Tiger*, 1973) þar sem hann hlaut Óskarsverðlaun sem besti leikari, *[[Utanbæjarfólk]]* (*The Out-of-Towners*, 1970), *[[Kjarnaleiðsla til Kína]]* (*The China Syndrome*, 1979), *[[Týndur]]* (*Missing*, 1982) þar sem hann hlaut verðlaun sem besti leikari á kvikmyndahátíðinni í Cannes, *[[Glengarry Glen Ross]]* (1992) og *[[Fúll á móti]]* (*Grumpy Old Men*, 1993). Hann lék á móti Walter Matthau í mörgum gamanmyndum.

Auk kvikmyndaleiks lék Lemmon í fjölda sjónvarpsmynda og á sviði. Hann varð lærifaðir Kevin Spacey eftir að þeir léku saman í leikriti Eugene O'Neill *[[Dagleiðin langa inn í nótt]]* árið 1986.

Lemmon var tvígiftur. Með fyrri eiginkonu sinni, leikkonunni Cynthia Stone, átti hann soninn Chris Lemmon sem einnig er leikari. Árið 1962 giftist hann leikkonunni Felicia Farr. Hann lést úr krabbameini í blöðruhálskirtli 2001, næstum nákvæmlega ári á eftir félaga sínum Walter Matthau.
Gljásýrena

**Gljásýrena** (fræðiheiti *Syringa josikaea*) er lauffellandi runni af smjörviðarætt, ættaður frá austur og mið- Evrópu. Hæð er um 2-4 metrar og blómstrar hún rauðleitum blómum. 

Hún og blendingur hennar (S. josiflexa) hafa reynst harðgerðar hérlendis.

## Heimild

* Gljásýrena (Daunsýrena) Lystigarður Akureyrar 

## Tilvísanir
Næfursýrena

**Næfursýrena** (fræðiheiti *Syringa komarowii*) er lauffellandi runni af smjörviðarætt, upprunninn frá mið-Kína. Greinar næfursýrenu eru gráleitar og útsveigðar. Blöðin eru aflöng og oddhvöss, dökkgræn að ofan en grágræn og lóhærð á neðri hlið. Blómin eru í skúfum rauðleit að utan en næstum hvít að innan.

*  *Syringa komarowii subsp. komarowii* C.K.Schneid. (aðaltegundin)
*  *Bogsýrena - Syringa komarowii subsp. reflexa* (C.K.Schneid.) P.S.Green & M.C.Chang.

## Heimild
* Garðrunnar sem gefast vel, Helgarblaðið, 17. tölublað (05.06.1992), Blaðsíða 18

## Tilvísanir
Shirley MacLaine

**Shirley MacLaine** (**Shirley Maclean Beaty**; fædd 24. apríl, 1934) er bandarísk leikkona, söngvari og dansari. Meðal þekktustu kvikmynda hennar eru *[[Aumingja Harry]]* (*The Trouble With Harry*, 1955), *[[Lykillinn undir mottunni]]* (*The Apartment*, 1960), *[[Irma la Douce]]* (1963), *[[Á krossgötum]]* (*The Turning Point*, 1977) og *[[Í blíðu og stríðu]]* (*Terms of Endearment*, 1983) en fyrir hana hlaut hún Óskarsverðlaun sem besta leikkona í aðalhlutverki. Auk kvikmyndaleiks er hún þekkt fyrir þátttöku sína í Nýaldarhreyfingunni. Hún hefur skrifað fjölda bóka um þau efni.
Sindbað sæfari

**Sindbað sæfari** eða **Sindbað farmaður** (arabíska:  السندباد البحري ‎‎ *as-Sindibādu al-Baḥriyy*) er sögupersóna í sagnabálki frá Mið-Austurlöndum sem segir frá ferðum hans um Indlandshaf þar sem hann hittir fyrir töfraeyjar, skrýmsli og önnur yfirnáttúruleg fyrirbæri. Í sögunum kemur fram að Sindbað er kaupmaður frá Bagdad og er uppi á valdatíð Abbasídakalífans Harun al-Rashid (786-809). Þessum sögum var bætt við sagnasafnið *[[Þúsund og ein nótt|Þúsund og eina nótt]]* fremur seint. Þær koma ekki fyrir í elstu handritum ritsins en er að finna sem sjálfstæðan sagnabálk í söfnum frá 17. og 18. öld. Elsta dæmið um sögurnar í *Þúsund og einni nótt* er að finna í tyrknesku handriti frá 1637. Fyrirmyndir að sögunum er að finna í mörgum eldri egypskum, grískum og arabískum ritum. 

Sögurnar eru sjö talsins og eru inni í rammafrásögn þar sem Sindbað sæfari segir Sindbað eða Hindbað burðarmanni frá sjö sjóferðum sínum. Í öll skiptin verður hann skipreika og lendir í ævintýrum í framandi löndum. 

Mikill fjöldi kvikmynda og teiknimynda hefur verið gerður eftir sögunum. Meðal þeirra þekktustu er þríleikurinn *[[Sindbað sæfari (kvikmynd 1958)|Sindbað sæfari]]* (*The 7th Voyage of Sinbad*, 1958), *[[Sindbað og sæfararnir]]* (*The Golden Voyage of Sinbad*, 1974) og *[[Sindbað og tígrisaugað]]* (*Sinbad and the Eye of the Tiger*, 1977) sem allar notast við stopmotion hreyfimyndatækni eftir Ray Harryhausen.
Sláttuþyrla

**Sláttuþyrla** er verkfæri í landbúnaði til að slá gras á túnum. Þær eru hengdar í traktor.

## Tenglar

* 200 ára gömul sláttuþyrla 
* Sláttuþyrla leiðbeiningar um notkun
Engjahefill

**Engjahefill** er landbúnaðarverkfæri sem dregið var af hestum. Það var notað til að slétta smáþúfur á túnum.

## Heimild
* Engjahefill
Ilmklungur

***Rubus odoratus*** (**Ilmklungur**) er tegund af *[[Klungur]]ættkvísl*, upprunnin úr austur N-Ameríku, frá Nova Scotia vestur til Ontario og Wisconsin, og suður með Appalachia fjöllum allt til Georgíu ríkis og Alabama.

*Rubus odoratus* er runni sem verður að 3 m. hár, með fjölærum stönglum (ekki tvíærum eins og hindber ofl. tegundir ættkvíslarinnar). Einnig, ólíkt flestum skyldum tegundum er hún ekki með þyrna. Lauf óskift, allt að 25 sm, 5-flipótt, hjartalaga við grunninn, sagtennt, dúnhærð á neðra borði. Blómin ilmandi, bleik-purpura (sjaldan hvít), allt að 5 sm í þvermál, í margblóma skúf, bikarblöð odddregin, krónublöð breið, snubbótt. Aldin flöt og breið, rauð eða appelsínugul, með lítil, dúnhærð steinaldin.

## Ræktun og nytjar
*Rubus odoratus* er víða ræktuð til skrauts vegna áberandi blómanna og langs blómgunartíma. Það kann best við vægan skugga, næringarríkan og lítið eitt súran jarðveg með hóflegu vatni.  Það er búið að ílendast í hlutum Washington ríkis og einnig í Evrópu, sérstaklega í suðaustur Englandi.

## Tilvísanir
Félagsprentsmiðjan

**Félagsprentsmiðjan** var prentsmiðja í Reykjavík. Hún var stofnuð 1. maí 1890 upp úr prentsmiðju sem Sigmundur Guðmundsson prentari keypti til Íslands árið 1885.

## Heimild
* Félagsprentsmiðjan h.f. Vísir, Þjóðhátíðin  (17.06.1944), Blaðsíða 119
Oddur Vigfús Sigurðsson

**Oddur Vigfús Sigurðsson** (1872-1940) var íslenskur athafnamaður og hugvitsmaður. Hann fór sem unglingur til Vesturheims og síðan til Lundúna. Hann kom síðar til Íslands til að skoða möguleika á að framleiða kolakalkstein. Þá var farið að nota gas til lýsingar sem  búið var til úr samanbræddum kolum og kalki. Slíkt gas varð ekki eldfimt fyrr en það komst í samband við vatn og var þá sterk lykt af því en Oddur fann leið til að vinna gas úr kola og kalkblöndu. Hann kom til Íslands með það í huga að fá fossa á leigu sem hentugir væru til að framleiða rafmagn til að framleiða kolakalkstein. 

## Heimildir
* Time-lamplighter. US 689598 A
* Einkaleyfi Oddur Vigfus Sigurdsson
* Skessuhorn, 31. tölublað (31.07.2013), Blaðsíða 24
* Fossabrall Íslands, Fylkir, Tölublað (01.05.1920), Blaðsíða 56
* Englendingar vildu kaupa Dettifoss
* Fossaleiga í Þingeyrarsýslu í lok 19. aldar
Hroðreið

**Hroðreið** (franska: *Rodéo*) eftir belgíska teiknarann Morris er önnur bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1949, en sögurnar sem hún hefur að geyma birtust fyrst í Teiknimyndablaðinu Sval á árunum 1948-1949. Bókin hefur ekki komið út í íslenskri þýðingu.

## Söguþráður

Bókin hefur að geyma þrjár sögur. Í *Hroðreið* (f. Grand rodéo) kemur Lukku Láki til bæjarins Navajo City til að taka þátt í ótemjureið. Lukku Láki lendir fljótlega upp á kant við ofstopamann bæjarins, Cactus Kid, og þegar hinn síðarnefndi áttar sig á því að Láki muni reynast erfiður viðureignar í reiðkeppninni grípur hann til óyndisúrræða og rænir verðlaunafénu. Í annarri sögunni, *Lucky Luke à Desperado-City*, segir frá heimsókn Lukku Láka til bæjar nokkurs sem rumpulýður hefur lagt undir sig. Eftir mikil átök, þar sem litlu munar að Lukku Láki sé hengdur upp á þráð, nær okkar maður loksins undirtökunum. Þriðja sagan, *La Ruée vers l'or de Buffalo Creek*, fjallar um mikið gullæði sem brýst út að ósekju í bænum Buffalo Creek.

## Fróðleiksmolar

* Í *Hroðreið* sést Lukku Láki í fyrsta skipti kveikja sér í sígarettu, sitjandi á baki ótemju. Í sögunni minnist Lukku Láki á fjölskyldu sína, þ.e. afa sinn, og sennilega finnst aðeins eitt annað dæmi þess í öllum sagnabálkinum, þ.e. í bókinni um Langa Láka.
* Nokkrir rammar í annarri sögunni (Desperado-City) eru teiknaðir af læriföður Morris, teiknaranum Jijé.
* Í þriðju sögunni um gullæðið bregður félaga Morris, teiknaranum Will (Willy Maltaite), fyrir í gervi gullgrafara sem grefur upp hauskúpu.
* Hroðreið er fyrsta bókin í seríunni þar sem Lukku Láki raular lagið um einmana kúsmalann. Texti lagsins, "Im a poor lonesome cowboy", er fenginn úr vestranum Along Came Jones frá árinu 1945 þar sem Gary Cooper söng lagið.
* Skerfarinn í Desperado-City átti eftir að koma við sögu síðar í bókaflokknum, þ.e. í bókinni Eldri Daldónar.

## Heimildir

* Lucky Luke. The Complete Collection 1. Cinebook. 2019.
Marktækni

**Marktækni** eða marktekt í tölfræði eða ályktanatölfræði er það hugtak sem notað er fyrir það hverjar líkurnar séu á því hvort einhver áhrif sem sjást í úrtaki séu til komin fyrir tilviljun. 

Það er til engin ein viðurkennd skilgreining á marktækni en oft er miðað við líkurnar 0.05, það er að segja að það mega ekki vera meira en 5 % líkur á að áhrifin séu tilviljun.
Ayman al-Zawahiri

**Ayman Mohammed Rabie al-Zawahiri** (19 júní 1951 – 31. júlí 2022) var egypskur hryðjuverkamaður sem leiddi hryðjuverkasamtökin al-Kaída frá 2011 til 2022. Hann var ennfremur fyrrverandi leiðtogi og meðlimur annara íslamskra hryðjuverkasamtaka sem hafa gert árásir í Norður-Ameríku, Asíu, Afríku og miðausturlöndum.

Árið 2012 ákallaði hann múslima að ræna vestrænum ferðalöngum í löndum múslima. Frá árásunum á tvíburaturnana bauð Bandaríkjastjórn 25 milljón Bandaríkjadala í verðlaunafé fyrir ábendingar sem gætu leitt til handtöku hans.

Zawahiri tók við forystu al-Kaída eftir að Osama bin Laden var drepinn í hernaðaraðgerð Bandaríkjamanna árið 2011. Hann var leiðtogi samtakanna í ellefu ár, þar til hann var einnig drepinn í atlögu bandarískra hermanna í Afganistan þann 31. júlí 2022.

## Tilvísanir
Nasjonal sykkelrute

**Nasjonal sykkelrute** er landsnet hjólaleiða í Noregi. Leiðirnar eru 10 talsins og um 9.500 km að lengd. Upphaflega kom tillaga að leiðum frá landssamtökum hjólreiðamanna í Noregi árið 1996. Fylkin sáu um hina eiginlegu þróun og merkingu leiðanna samkvæmt staðli frá vegagerðinni frá 2001. Leiðirnar eru mismikið þróaðar. Þær eru merktar með brúnum skiltum með hvítum jaðri með mynd af hjóli og númeri leiðarinnar á grænum grunni. Mörg skilti sýna fjarlægðir til næstu staða.

## Tenglar
* Hjólaleiðirnar á vef norsku vegagerðarinnar
Sarreguemines

**Sarreguemines** (lorraine-þýska: *Saargemin*; þýska: *Saargemünd*) er bær í Móselumdæmi í héraðinu Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine í Norðaustur-Frakklandi. Íbúar eru um 20.000. Bærinn dregur nafn sitt af því að þar rennur áin Blies út í ána Saar.
Gedser

**Gedser** er bær á suðurodda Falsturs í Danmörku í Sjálandshéraði. Íbúar voru 730 árið 2018. Gedser er syðsti bær í Danmörku. Þaðan gengur ferja til Rostock í Þýskalandi.
León

**León** er borg í sjálfsstjórnarhéraðinu Kastilíu og León á Spáni. Borgin er höfuðstaður León-héraðs. Íbúar eru um 130 þúsund en rúm 190 þúsund á borgarsvæðinu. Borgin var stofnuð sem rómverskt virki um 29 f.Kr. en blómstraði sem höfuðborg Konungsríkisins León árið 910. Það varð hluti af Konungsríkinu Kastilíu árið 1301 og hnignaði eftir það. León er einn af áfangastöðunum á Jakobsveginum. 

## Lega og lýsing
León er í norðvesturhluta Spánar. Hún stendur við ármót Bernesga og Torío anna og er í um 837 m hæð yfir sjávarmáli. Madrid er í um 300 km til suðurs. 

## Byggingar og kennileiti
* Gotneska dómkirkjan er þekktasta kennileitið í León.
* Museo de Arte Contemporáneo de Castilla y León (skst. MUSAC) er nýlistasafn.
* Real Colegiata Basílica de San Isidoro eða einfaldlega San Isidoro, er kirkja í rómönskum stíl. Í kirkjunni er hin konunglegu grafhvelfing (Panteón Real), þar sem margir konungar Konungríkisins León hvíla.
* Casa Botines (Botines Húsið) er bygging teiknuð af Antoni Gaudí og byggð á árunum 1891 og 1892.

## Tilvísanir
Sænska kirkjan

**Sænska kirkjan** (sænska: *Svenska kyrkan*)  er stærsta kristna kirkjan í Svíþjóð og önnur stærsta evangelíska-lútherska kirkja heims. Hún skiptist í 13 biskupsdæmi. Í forsvari er erkibiskupinn af Uppsölum. Antje Jackelén er nú erkibiskup og er fyrst kvenna til að gegna embættinu.

Uppruna kirkjunnar má rekja til ársins 1536 þegar Gústaf Vasa konungur lagði grunninn að henni sem sjálfstæðri einingu og klauf frá kaþólsku kirkjunni. Var það hluti af siðaskiptunum sem breiddist út um Evrópu. Konur fengu að gerast prestar árið 1960.

Sænska kirkjan í nútímanum er þekkt fyrir frjálslynda afstöðu sína. Til dæmis gagnvart samkynhneigðum. En kirkjan hefur tekið þátt í Gay Pride göngu og gefur saman samkynhneigða. Eva Brunne, biskupinn af Stokkhólmi, varð fyrsti lesbíski biskup heims árið 2009.

Árið 2000 varð aðskilnaður ríkis og kirkju í Svíþjóð og eftir það hefur meðlimum kirkjunnar snarfækkað. En þar til ársins 1996 voru ungabörn sjálfkrafa skráð í sænsku kirkjuna. Árið 2022 voru tæp 54% Svía meðlimir sænsku kirkjunnar. Um 2% Svía sækja reglulega guðsþjónustu samkvæmt Gallup könnun árið 2009. Minna en fjórðungur sænskra unglinga fermdist hjá kirkjunni árið 2017.

## Heimild

## Tilvísanir
Norska kirkjan

**Norska kirkjan** (norska: *Den norske kirke*) er fjölmennasta kirkja Noregs og tilheyrir evangelísk-lútersku grein kristninnar.

Rekja má norsku kirkjuna aftur til 1537 þegar siðaskiptin áttu sér stað. Hún var ríkiskirkja frá þeim tíma en árið 2012 minnkuðu afskipti ríkisins af kirkjunni og hún varð sjálfsstæðari. Árið 2017 var hún formlega skilin frá norska ríkinu og er eftir það sjálfstæð. Ríkið styrkir hana þó enn.. Norska þingið hefur breytt stjórnarskránni á þann veg að Noregur er ekki lengur með opinber trúarbrögð.

Tólf biskupsdæmi kirkjunnar eru í Noregi og funda biskupar þrisvar á ári. Meðlimir kirkjunnar eru 64,9% af heildarmannfjölda Noregs (2021) og hefur farið fækkandi . Einungis 3% fara oftar en einu sinni í mánuði í kirkju. Einungis 35% af giftingum fara fram í norsku kirkjunni en um 90% jarðarfara (2015). Árið 2015 fengu samkynhneigð pör að gifta sig í norsku kirkjunni. Börn sem eiga eitt foreldri í kirkjunni skrást sjálfkrafa í kirkjuna.

## Heimild

## Tilvísanir
Jevhen Lavrentsjúk

**Jevhen Víktorovytsj Lavrentsjúk** (úkraínska: Євген Вікторович Лавренчук) (fæddur 6. júní 1982, Lvív) er rússneskur og úkraínskur leikstjóri, stofnandi og listrænn stjórnandi Pólska leikhússins í Moskvu og leiklistarskóla þar. Frumraun hans í leikstjórn var á aldrinum 16 ára og var hann þá einn af yngstu leikstjórum í heiminum. Hann hefur stýrt meira en 30 sýningum og hefur unnið til verðlauna í alþjóðlegum keppnum og hátíðum í Evrópu. Hann er einnig virkur í kennslu í leiklist og leikstjórn í Rússlandi, Úkraínu, Póllandi, Þýskalandi, Litáen og Ísrael. Hann talar rússnesku, ensku, frönsku, úkraínsku og pólsku.

## Tengill
*
*
*
Sagan um hina fornu konunga Noregs

**Sagan um hina fornu konunga Noregs** (latína: *Historia de Antiquitate Regum Norwagiensium*), er yfirlitsrit um sögu Noregs frá Haraldi hárfagra, um 871, fram til þess að Haraldur gilli tók við völdum, um 1130. Sagan var rituð á latínu á árabilinu 1178 til 1188 og er því með elstu konungasögum sem varðveist hafa. Höfundurinn kallar sig Theodoricus monachus eða Þjóðrek munk, og kveðst hann aðallega byggja ritið á íslenskum heimildum. 

Þó að höfundurinn sé hér kallaður Þjóðrekur munkur, er líklegra að hann hafi heitið Þórir. Hann var Norðmaður og var munkur af Benediktsreglu (monachus), e.t.v. í klaustrinu á Niðarhólmi í Þrándheimi. Ekki hefur tekist að tengja hann með vissu við menn sem báru það nafn, en nefna má tvær tilgátur. Að um sé að ræða Þóri sem var biskup í Hamri 1190–1196, og hins vegar að átt sé við Þóri Guðmundsson erkibiskup í Niðarósi 1206–1214. Báðir bera nafnið *Theodoricus* í heimild frá St. Victors-klaustrinu í París. Þeir voru hins vegar báðir af Ágústínusarreglu og hefðu tæplega kallað sig *monacus*.

Verk Þjóðreks munks telst til elstu yfirlitsrita um sögu Noregs; hin eru *[[Historia Norwegiae]]* og *[[Ágrip af Noregskonungasögum]]*. 

## Útgáfur og þýðingar
* Gustav Storm (útg.): *Monumenta historica Norvegiæ: Latinske kildeskrifter til Norges historie i middelalderen*, Kristiania 1880.
* Guðmundur J. Guðmundsson (þýð.): *Sagan um hina fornu konunga Noregs, eftir Þjóðrek munk, ásamt Íslandskaflanum úr Historia Norwegiae*, Sæmundur, Selfossi 2016. 
* Theodoricus monachus: ''The Ancient History of the Norwegian Kings.'' Viking Society for Northern Research, London 1998. – David og Ian McDougall þýddu og sömdu skýringar, inngangur eftir Peter Foote. ISBN=0-903521-40-7.

## Tenglar
*Theodoricus Monachus (Universitetet i Bergen) 

## Heimildir
*