open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tugabrot

**Tugabrot** er í stærðfræði ritháttur fyrir brot sem byggist á tugakerfi. Á Íslandi, í öðrum Norðurlöndum og víðar er komma notuð til að skilja á milli *[[heiltöluhluti|heiltöluhlutans]]* og *aukastafa*, þar sem heiltöluhlutinn er sá hluti sem er vinstra megin við kommuna og aukastafur kallast sá stafur sem stendur aftan við kommu. Almennt brot þar sem nefnarinn er veldi af 10 er ritað sem tugabrot með því að skrifa teljarann í tugakerfi og bæta kommu milli tveggja tölustafa þannig að fjöldi tölustafa á eftir kommunni verði jafn veldisvísinum við 10 í nefnaranum. Allar rauntölur er mögulegt  að rita sem tugabrot.

### Dæmi:
* 8,4
* 3,14159265358979
* 5,008
* 1,000
* 0,999...  
* 1,50000 
* 1,46
Í síðasta dæminu er talan 1 skrifuð sem tugabrot. Öll núll aftan við kommuna eru valfrjáls og óþörf, nema að, eins og í næstsíðasta dæminu, að eitthvað komi aftan við núllið. Þannig má rita eins mörg núll og verða vill.

Í öðru dæminu er nálgun tölunnar Pí upp að 14 aukastöfum, en hún er óræð. Tugabrot hafa það fram yfir almennum brotum að hægt er að skrifa óræðar tölur sem tugabrot.

## Reikniaðgerðir
Reikniaðgerðir á tugabrotum eru eins og á öðrum tölum. Gæta verður þó þess að allt aftan við kommuna er brot úr einingu. 

### Dæmi:
   4,99      52,007
 + 0,07    -  4,5
 ——————    ————————
   5,06      47,507

Dæmin sýna að það skiptir miklu máli að raða kommunni í beina línu.

## Óendanleg tugabrot
Óendanleg tugabrot eru tölur sem hafa óendanlega marga aukastafi. Þau skiptast í tvo flokka, annarsvegar lotubundin tugabrot og hinsvegar óræðartölur. Lotubundin tugabrot sem eru ræðartölur þar sem ákveðin runa af tölustöfum endurtekur sig óendanlega oft í aukastöfum tölurnar. Lotubundin tugabrot eru oft skrifuð með því að skrifa lotuna nokkrum sinnum og svo 3 punkta eða með því að skrifa lotuna einu sinni og skrifa strik fyrir ofan hana. Dæmi um lotubundin tugabrot eru ræða talan 1/3\overline{} sem er rituð á tugabrotsformi annaðhvort 0,333...\overline{} eða 0,\overline{3}. Annað dæmi er talan 51/111\overline{} sem á tugabrotsformi yrði rituð annaðhvort 0,459459459...\overline{} eða 0,\overline{459}

Margar tölur hafa tvenns konar, jafngildar óendanlegar tugabrotsframetningar, t.d. mætti rita töluna einn sem *1,000...* eða *0,999...* og töluna *1/2* sem *0,5000...* eða *0,4999...* . Ef mögulegt er verður oftast fyrir valinu framsetning sem endar á núllum og núllunum síðan sleppt og skrifað t.d. *1* eða *0,5*. Heiltölur, eins og t.d. tölurnar núll og einn, eru sjaldan ritaðar með óendanlegu tugabroti, enda felst ekkert hagræði í slíkum rithætti.
Hannibal (aðgreining)

**Hannibal** getur átt við eftirfarandi:

* karlmannsnafnið Hannibal
* Hannibal Barca hershöfðingja
* Hannibal Sehested ríkisstjóri Noregs
* Hannibal Valdimarsson stjórnmálamann
* Hannibal Lecter, skáldaða mannætu
Þingvallavatn

**Þingvallavatn**, til forna kallað **Ölfusvatn**, er stærsta náttúrulega stöðuvatn Íslands og er 83,7 km2 að flatarmáli. Í Þingvallavatni eru tvær megineyjar, Sandey og Nesjaey og milli þeirra er Heiðarbæjarhólmi. Við norðanvert vatnið eru Þingvellir, suðaustan af því er Úlfljótsvatn. 

Þar sem Þingvallavatn er dýpst er það 114 m. Mest af vatninu kemur beint úr uppsprettum og því er aðeins lítill hluti þess úr ám. Þó renna árnar Villingavatnsá, Ölfusvatnsá og Öxará í Þingvallavatn, auk smærri áa og lækja. Úr vatninu rennur Sogið, en það er stærsta lindá á Íslandi. Þrjár fiskategundir lifa í Þingvallavatni, en  þær eru: bleikja, hornsíli og urriði. Í Þingvallavatni eru fjögur afbrigði af bleikju, fleiri en fundist hafa í nokkru öðru vatni í heiminum, og allar eru þær einstakar fyrir vatnið.

## Slys á vatninu
### 15. maí 1955
Tvítugur piltur drukknar þegar 4 ungir piltar fóru á vatnið eftir miðnætti. Þrír björguðust naumlega sem héldu sér í hvolfdan bátinn. Sá sem fórst reyndi að synda í land en honum fataðist sundið.

### 31. maí 1958
Ungur maður drukknar þegar bát hvolfdi. Tveir aðrir komust lífs af. 
### 11. júlí 1966
Barn drukknaði í vatninu.
### Hvítasunnudagur 1985
Þrennt drukknaði á hvítasunnudag árið 1985. Slæmt veður og öldur voru á vatninu. Fólkið var á léttbyggðum plastbát sem hefur líklega hvolft.
### 20. maí 2018
Bandaríkjamenn, karl og kona létust eftir að annað féll útbyrðis og hitt reyndi að bjarga því.
 
### Ágúst 2019
Belgískur ferðamaður lést við vatnið.

### Febrúar 2022

Þann 3. febrúar lenti Cessna-flugvél í útsýnisflugi á vatninu. Flugmaður og 3 erlendir farþegar létust í kjölfarið en afar kalt var við og í vatninu. Í björgunaraðgerðum tóku um 1000 manns þátt.

## Tilvísanir


## Heimildir
*
*
*
Kígalí

**Kígalí** er höfuðborg Rúanda. Íbúar borgarinnar voru 1.745.555 árið 2022.

Kígalí var stofnuð árið 1907, þegar Rúanda var þýsk nýlenda. Þegar landið fékk sjálfstæði árið 1962 var Kígalí gerð að höfuðborg landsins.

## Tilvísanir

## Heimildir
*
Kinsasa

**Kinsasa** er höfuðborg Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó (sem áður hét Saír). Borgin hét áður **Léopoldville**. Hún var stofnuð sem verslunarmiðstöð árið 1881 af Henry Morton Stanley sem nefndi hana í höfuðið á konungi Belgíu sem þá réð yfir landinu.

Kinsasa er ein af stærstu borgum Afríku, með um 17,8 milljónir íbúa á stórborgarsvæðinu. Borgin stendur á suðurbakka Kongófljóts, í vesturhluta landsins.

## Tilvísanir
Gaboróne

**Gaboróne** er höfuðborg Botsvana. Borgin er í suðurhluta landsins, nálægt landamærunum að Suður-Afríku. Talið er að íbúar borgarinnar séu um 246.000 talsins (2022) en yfir 534.000 á stórborgarsvæðinu.

## Tilvísanir
Antananarívó

**Antananarívó** (áður ritað **Tananarive**) er höfuðborg Madagaskar. Hún er einnig stærsta og mikilvægasta borg landsins. Um 1,3 milljónir manna búa í borginni (2018). Borgin er staðsett í Antananarívó-héraði, nokkurn veginn í miðju landsins. Í borginni eru meðal annars framleidd matvæli, sígarettur og vefnaðarvörur.

## Heiti
Antananarívó þýðir „borg hinna þúsund“ (*arivo* þýðir þúsund).

Antananarivo var upprunalega staðsetning bæjar sem kallaðist Analamanga sem þýðir „blár skógur“ í miðhálendismállýsku malagasí tungumálsins.

Analamanga var stofnað af fólki af ættbálki Vazimba, fyrstu íbúa eyjarinnar. Merína ættbálkurinn sem flutti sig til þessa staðar frá ströndinni suðaustast hertók borgina og gerði að höfuðborg sinni. Samkvæmt munnmælasögum notaðist Andrianjaka (1612–1630), konungur merína þjóðflokksins við 1 000 manna herlið til að leggja undir sig borgina og til að halda vörð um hana.

## Tilvísanir

## Heimildir
*
Maserú

**Maserú** (einnig ritað **Masero**) er höfuðborg Lesótó. Íbúar borgarinnar eru um 330.760 talsins (2016). Borgin er staðsett við ána Caledon.

## Tilvísanir
Nevada

**Nevada** er fylki í vesturhluta Bandaríkjanna. Fylkið liggur að Oregon og Idaho í norðri, Utah í austri, Arizona í suðri og Kaliforníu í suðri og vestri. Höfuðborg fylkisins heitir Carson City en Las Vegas er stærsta borg fylkisins. Önnur þekkt borg er Reno. Um 3,1 milljón manns búa í Nevada (2020).

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Michigan

**Michigan** er fylki í norðurhluta Bandaríkjanna. Michigan er frönsk útgáfa orðs Ojibwe-frumbyggja *mishigama* sem þýðir „stórt vatn“ eða „stórt stöðuvatn“ og dregur fylkið nafn sitt af Michiganvatni.

Michigan er níunda fjölmenntasta fylki Bandaríkjanna með um 10 milljónir íbúa. Það hefur stærstu ferskvatnslínu sjálfstjórnarlands í heiminum og er tengt saman af hinum fimm stóru vötnum, auk Saint Clair-vatnsins. Árið 2005 voru þriðju flestir frístundabátar skráðir þar, á eftir Kaliforníu og Flórída. Í Michigan eru 64.980 stöðuvötn og önnur vötn. Manneskja í fylkinu er aldrei meira en 10 km frá náttúrulegri uppsprettu vatns eða meira en 140 km frá strönd hinna miklu vatna. Michigan er stærsta fylkið fyrir austan ána Mississippi.

Michigan er eina fylkið sem samanstendur eingöngu af tveimur skögum. Neðri skaginn (e. *Lower Penisula*), sem nafnið á átti fyrst um er oft nefnt „vettlingurinn“ af íbúunum, vegna lagsins. Þegar fólk frá Michigan er spurt hvaðan það kemur bendir það oft á hendi viðkomandi. Efri skaginn (oft kallaður *The U.P.*) er skilinn frá þeim neðri með Mackinac-sundi, átta kílómetra vatni sem sameinar Huron-vatn og Michigan-vatn. Efri skaginn er efnahagslega mikilvægur ferðamanna- og náttúrustaður.

## Saga
### Frumbyggjar
Michigan var heimili margra mismunandi frumbyggja í þúsundir ára áður en Evrópumenn hófu landnám. Þegar fyrstu evrópsku landkönnuðurnir komu voru fjölmennustu og áhrifamestu ættbálkarnir Algonkvíin-frumbyggjar ,sérstaklega Ottawarnir, Anishnabearnir og Potawatomiarnir. Anishnabearnir, sem taldir eru hafa verið á milli 25 og 35 þúsund, voru fjölmennastir. 

Þrátt fyrir að Anishnabearnir væru vel settir á efri skaganum og nyrðri hluta neðri skagans, bjuggu þeirr einnig í norðanverðu Ontario, Norður-Wisconsin, Suður-Manitoba og norð- og mið-Minnesota. Ottawarnir bjuggu aðallega sunnan sunda Mackinac í norður- og vesturhluta Michigan, en Potawatomiarnir voru fyrst og fremst fyrir suðvestan. Þjóðirnar þrjár bjuggu saman í sátt og samlyndi, en það byggðist á lausri stefnu ráðs sem kallað var *Ráð hinna þriggja elda*. Aðrar þjóðir bjuggu einnig í Michigan, sérstaklega í suðri og austri, en það voru Mascouten, Menominee, Miami og Wyandot, sem eru betur þekktur undir franska nafni sínu, Huron.

## Tilvísanir

## Tenglar

*
EDGE

**EDGE** er gagnasendingatækni fyrir farsíma og stendur fyrir **Enhanced Data rates for GSM Evolution**, og er eins konar uppfærsla ofan á GPRS gagnaflutningsstaðalinn. EDGE eykur flutningshraða yfir GPRS umtalsvert (allt að 200 kb/s) og er viðbót við GSM. 

## Samanburður við 3. kynslóð GSM
Uppsetning þriðju kynslóðar UMTS kerfisins krefst uppfærslu á öllum þáttum farsímakerfisins. EDGE hinsvegar kostar um 10% af því að setja upp GSM kerfi.

## Tilvísanir
Montana

**Montana** er fylki í norðurhluta Bandaríkjanna. Fylkið dregur nafn sitt af spænska orðinu *montaña* („fjall“).

## Landsvæði

Flatarmál Montana er 380.838 ferkílómetrar og er það 4. stærsta fylki Bandaríkjanna. Montana liggur að Kanada í norðri, Norður- og Suður-Dakóta í austri, Wyoming í suðri og Idaho í vestri. Klettafjöll eru í vesturhluta Montana en sléttur spanna 60% fylkisins. Hæsti tindur fjallanna er Granite Peak (3.901 metrar).

Þjóðgarðar í fylkinu eru Glacier National Park og Yellowstone að hluta. Annað verndað svæði er Little Bighorn Battlefield National Monument.

Skógar þekja 25% fylkisins og þar á meðal: stafafura, degli, lerki, greni, elri, ösp og birki.
Dýralíf er fjölbreytt. Meðal spendýra eru brúnbjörn, svartbjörn, vapítihjörtur, úlfur og stórhyrningur.

Ríksvaldið á 35% af landsvæði Montana.

## Samfélag
Um 1.122.867 manns búa í Montana (2022). Höfuðborg fylkisins er Helena, en stærsta borg Montana er Billings. Efnahagurinn er byggður að miklum hluta á landbúnaði; aðallega búfénaði og kornrækt. Aðrar mikilvægar greinar eru olíu- og gasvinnsla, námavinnsla, timburvinnsla og ferðaþónusta. Þjónustugreinar eru einnig mikilvægar.

89,4% íbúa eru hvítir og 6,3% eru af frumbyggjaættum.

## Söguágrip
Frumbyggjar höfðu búið á svæðinu í árþúsundir áður en Evrópumenn komu. Þar voru ættbálkar Blackfoot-, Cheyenne-, Crow- og Assiniboinefrumbyggja. Evrópskir kaupmenn hófu að versla þar með skinn. Svæðið sem nú er Montana var hluti af landi sem keypt var af Bandaríkjunum af Frakklandi árið 1803 (Lousiana-kaupin). Gull og aðrir eðalmálmar fundust á svæðinu upp úr miðri 19. öld og tugþúsundir streymdu þangað. Þá var svæðið hluti af Oregon-territory, Washington-territory og Idaho-territory. Árið 1864 var hins vegar skapað Montana-territory. Á síðari hluta 19. aldar urðu deilur og átök milli hvítra manna og frumbyggjaættbálka vegna landsvæða og auðlinda. Vísundur sem taldi milljónir áður var nær útrýmt. Árið 1882 var lokið við að leggja lestarteina til Kyrrahafsstrandarinnar (Northern Pacific Railroad).

Bandaríska þingið samþykkti Montana sem fylki árið 1889 og varð það þá 41. fylkið. Fólk kom annars staðar að og reyndi fyrir sér í landbúnaði en það gat reynst þeim erfitt m.a. vegna þurrara veðurfars en það var vant og varð fjöldi gjaldþrota. Sveitabýli urðu færri en stærri. 

Þegar fyrri heimsstyrjöld braust út kaus þingkonan, Jeannette Rankin frá Montana, á móti stríðsyfirlýsingu Bandaríkjanna. Hún var gagnrýnd í Montana þar sem stuðningur við stríð var mikill. Um 40.000 íbúar fylkisins voru kallaðir í herinn eða buðu sig fram en það var 10% af íbúum Montana á þeim tíma. Líklegt þykir að fjöldi þeirra sem áttu að gegna herskyldu hafi verið misreiknaður. Efnahagur í fylkinu vænkaðist í stríðinu þar sem eftirspurn eftir málmi og fleiru var mikill. 

Í síðari heimsstyrjöld voru íbúar Montana einnig með hæst hlutfall manna í hernum en margir ungir menn leituðu þar tækifæra eftir kreppuna miklu og aftur kaus þingmaðurinn Jeannette Rankin gegn stríðsyfirlýsingu í andstöðu við almenningsálitið. Í Kalda stríðinu var Malmstrom-herstöðin í Montana með eldflaugar reiðubúnar ef til átaka kæmi.

## Tilvísanir

## Heimild

## Tenglar

*
Helena

**Helena** getur átt við:

## Nöfn
* Helenu - íslenska mannanafnið

## Staðir
* Helena - í Alabama í Bandaríkjunum
* Helena - í Arkansas í Bandaríkjunum
* Helena - í Montana í Bandaríkjunum
* Helena - í Ohio í Bandaríkjunum
* Saint Helena - Eyjuna í Atlantshafinu

## Annað
* 101 Helena - Loftsteininn
* Helenu fögru - í grískri goðafræði
* *[[Helena (leikrit)|Helenu]]* - harmleik eftir Evripídes
Setbergsskóli

**Setbergsskóli** er skóli í Hafnarfirði með tæplega 440 nemendur. Skólinn þjónar Setbergshverfinu og hefur eigið íþróttahús.

## Tengt efni
* Listi yfir íslenska grunnskóla

## Tengill
* Vefsíða skólans

## Tilvísanir
Fh

**FH**, **fh.** eða **Fh** geta átt við:

## Málfræði
* getur átt við framsöguháttinn

## Stofnanir
*Fimleikafélag Hafnarfjarðar
Illinois

**Illinois** er fylki í Bandaríkjunum. Fylkið liggur að Wisconsin í norðri, Indiana í austri, Kentucky í suðri og Missouri og Iowa í vestri. Fylkið liggur einnig að Michiganvatni í norðaustri. Höfuðborg Illinois er Springfield, en Chicago er stærsta borg fylkisins.

Um 12,8 milljón manns búa í Illinois (2020).

Heitið er komið frá því nafni sem franskir landnemar höfðu fyrir frumbyggja sem þeir þar fundu fyrir. Ekki er talið að heitið sé komið úr frumbyggjamálum.

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Helena (Montana)

**Helena** er höfuðborg Montanafylkis í Bandaríkjunum. Íbúar borgarinnar eru um 34.400 talsins (2023), en yfir 80.000 sé höfuðborgarsvæðið talið með. Borgin var stofnuð í gullæði rétt eftir miðja 19. öld sem greip Montana og í kjölfarið varð borgin auðug.

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Louisiana

**Louisiana** er fylki í suðurhluta Bandaríkjanna. Fylkið liggur að Mexíkóflóa í suðri, Texas í vestri, Arkansas í norðri og Mississippi í austri. Höfuðborg Louisiana heitir Baton Rouge. Önnur þekkt borg í fylkinu er New Orleans. Flatarmál Louisiana er 134.264 ferkílómetrar.

Um 4,7 milljón manns búa í Louisiana (2020).

## Orðsifjafræði
Louisiana var nefnt eftir Louis XIV, sem var konungur Frakklands frá 1643 til 1715. Viðskeytið –ana (eða –ane) er latneskt viðskeyt sem getur átt við „upplýsingar sem tengjast tilteknum einstaklingi, þegn eða stað“. Þannig ber Louis + ana í grófum dráttum hugmyndina um „skyldan Louis“.

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Maine

**Maine** er fylki á austurströnd Bandaríkjanna. Maine liggur að Kanada í austri, norðri og vestri, New Hampshire í suðvestri og Atlantshafi í suðri. Maine er eina fylki Bandaríkjanna með sem liggur að aðeins einu öðru fylki, þó Alaska & Hawaii snerti ekkert. Höfuðborg Maine er Augusta, en stærsta borg fylkisins er Portland. Flatarmál Maine er 91.646 ferkílómetrar. Íbúar Maine eru um 1,36 milljón talsins (2020). Fjölmargir háskólar eru í Maine, einkum litlir og meðalstórir grunnnámsskólar (college). Fylkið er með mesta skógarþekju af ríkjum Bandaríkjanna og er þar m.a. Acadia-þjóðgarðurinn.

## Heiti
Nafnið er líklega úr frönsku komið líklega nefnt eftir samnefndu fylki í Frakklandi. Fyrsta staðfesta notkun á nafninu er frá 1622, á eins konar lögfestingarskjali þar sem Ferdinando Gorges & Captain George Mason er ánafnað tilteknu svæði.

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Portland

**Portland** getur átt við:

*'''Portland''', stærstu borg í Oregon-fylki í Bandaríkjunum
*'''Portland''', stærstu borg í Maine-fylki í Bandaríkjunum
*Portland, eyju í Ermasundi

Aðrir bæir geta verið:
*Portland í Connecticut í Bandaríkjunum
*Portland í Illinois í Bandaríkjunum  
*Portland í Indiana í Bandaríkjunum  
*Portland í Michigan í Bandaríkjunum  
*Portland í New South Wales í Ástralíu  
*Portland í New York-fylki í Bandaríkjunum  
*Portland í Northland á Nýja-Sjálandi  
*Portland í Ontario í Kanada  
*Portland í Tennessee í Bandaríkjunum  
*Portland í Texas í Bandaríkjunum  
*Portland í Viktoríu í Ástralíu
Portland (Maine)

**Portland** er stærsta borg fylkisins Maine í Bandaríkjunum. Um 67.000 manns búa í borginni (2017). 

## Frægt fólk frá Portland
*Stephen King, hryllingssagnahöfundur
Portland (Oregon)

**Portland** er stærsta borg Oregonfylkis í Bandaríkjunum. Íbúar borgarinnar eru 652.503 (2020). Portland er kölluð „rósaborgin“, vegna fjölda rósagarða í borginni.

## Myndir

Mynd: DowntownPortlandFromTram.jpg|Miðbær Portlands
Mynd: City Hall, Portland, OR 2012.JPG|Ráðhúsið í Portland
Mynd: PortlandOR-aerial.jpg|Loftmynd af Portland
Mynd: Portland&MtHood.jpg|Portland og Mount Hood, hæsta fjall Oregons í bakgrunni


## Íþróttalið
* Portland Trail Blazers - Körfubolti
* Portland Fire - Körfubolti
* Portland Timbers - Knattspyrna

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Oregon

**Oregon** er fylki á vesturströnd Bandaríkjanna. Fylkið liggur að Washington í norðri, Idaho í austri, Nevada og Kaliforníu í suðri og Kyrrahafinu í vestri. Það er 9. stærsta fylki Bandaríkjanna eða 248.849 km2.

Salem er höfuðborg Oregon, en stærsta borg fylkisins er Portland. Eugene er þriðja stærsta borgin. Borgir þessar eru í Willamette-dal þar sem 70% íbúa fylkisins búa. Um 4,2 milljón manns býr í Oregon (2020). 

## Söguágrip
Svæðið sem nú er Oregon er talið hafa verið byggt mönnum í um 15.000 ár líkt hellaristur úr Fort Rock hellinum hafa sýnt. Síðar könnuðu Evrópumenn svæðið og voru Spánverjar fyrstir á 16 öld. Bretinn James Cook kannaði Kyrrahafsströndina árið 1778. Árið 1859 varð Oregon fylki í Bandaríkjunum.

## Náttúrufar
Fossafjöll liggja í gegnum fylkið og hefur að geyma eldkeilur. Mount Hood er hæsta fjallið eða 3425 metrar að hæð. Columbia-fljót myndar hluta nyrðri landamæri fylkisins. 
Um 48 % fylkisins er skógi vaxið. Áberandi trjátegundir eru degli, ponderosafura og risalífviður, marþöll og fjallaþöll. 

Mörg villt spendýr lifa í Oregon. Meðal annars birnir, elgir, úlfar, fjallaljón, rauðrefir, íkornar, bjórar og þvottabirnir. Crater Lake National Park er eini þjóðgarðurinn.

## Samfélag
### Pólitík
Vesturhluti Oregon er í meira mæli frjálslyndur og vinstrisinnaður á meðan íbíar vestan Fossafjalla eru hægrisinnaðir. Marijúana er löglegt og neysluskammtar fyrir harðari efni ekki refsiverðir. Beint líknardráp var lögleitt árið 1994 í ríkinu (Death with Dignity Act). Dauðarefsing hefur ekki verið notuð þar síðan 1997. 

### Íbúar
70% íbúa býr í Willamette-dalnum. Timburiðnaður og laxveiði eru mikilvægar atvinnugreinar. Um 78% íbúa eru hvítir, 12% mið- og suður- amerískir, 2% svartir, 4% asískir og 1% frumbyggjar.

### Íþróttir
Portland Trail Blazers er körfuboltalið í NBA-deildinni og Portland Timbers knattspyrnulið í MLS-deildinni.

## Myndir

Mynd:Oregon_regions_map_2015.svg|Svæðisskipting Oregon
Mynd:Map of Oregon NA.png|Kort
Mynd:Oregon Forestry (8433401514).jpg|Skógur í Oregon
Mynd:Mount Hood reflected in Mirror Lake, Oregon.jpg|Mount Hood, hæsta fjall Oregon
Mynd:Mt. Jefferson from Jefferson Park in Oregon.JPG|Mount Jefferson í Oregon


## Tilvísanir

## Tenglar

*
Washington

**Washington** getur átt við:
* George Washington fyrsta forseta Bandaríkjanna.
* Fylkið Washington í Bandaríkjunum
* Washington, höfuðborg Bandaríkjanna
Strákagöng

**Strákagöng** eru jarðgöng sem gerð voru í gegnum fjallið Stráka nyrst á Tröllaskaga, vestan Siglufjarðar. Um þau er ekið til að komast til Siglufjarðar úr vestri og voru þau lengi eini akvegurinn til Siglufjarðar sem fær var allt árið. 

Hugmyndin um gerð jarðganga til Siglufjarðar kom fyrst fram snemma á 20. öld en þá var enginn akvegur þangað og fóru allir flutningar fram sjóleiðina eða um háa og ógreiða fjallvegi sem vart voru hestfærir. Bílvegur var þó lagður yfir Siglufjarðarskarð 1946 en hann var yfirleitt ekki fær nema fjóra til fimm mánuði á ári og dugði því alls ekki til að leysa samgönguvandræði Siglfirðinga. 

Árið 1954 var rætt um á Alþingi að leggja veg fyrir Stráka, meðfram sjónum, eða gera göng úr botni Siglufjarðar til Fljóta, og hefðu þau þá orðið um fimm kílómetrar að lengd og mjög dýr. Síðar kom fram sú hugmynd að leggja veg úr Fljótum út með ströndinni að Strákum og gera mun styttri og ódýrari göng þar í gegn til Siglufjarðar. Varð sú leið ofan á og hófst vegagerðin sumarið 1956. Hún gekk þó fremur hægt, bæði vegna fjárskorts og vegna erfiðra aðstæðna en vegurinn liggur víða utan í bröttum fjallshlíðum.

Gerð Strákaganga hófst 1959 og voru þá grafnir um 30 metrar en kraftur var ekki settur í framkvæmdir fyrr en sumarið 1965. Síðasta haftið var sprengt 17. september 1966 og göngin voru svo opnuð 10. nóvember 1967. Voru þau önnur í röð jarðganga fyrir bílaumferð á Íslandi eftir aðeins hinum 30 metra löngu "göngum" gegnum Arnardalshamar milli Skutulsfjarðar og Álftafjarðar. Göngin eru 793 metrar á lengd. Upphaflega áttu þau að vera tvíbreið en frá því var horfið og eru þau einbreið með útskotum.

## Heimildir
*
* 

## Tenglar

* ''Norskur jarðgangasérfræðingur fenginn til ráðagerðar um Strákaveg''; grein í Vísi 1964
* Myndir frá gerð Strákaganga; á „Lífið á Sigló“, skoðað 18. júlí 2011.
Washington (fylki)

**Washington** er fylki á vesturströnd Bandaríkjanna. Höfuðborg fylkisins heitir Olympia. Seattle er stærsta borg fylkisins. Íbúar Washingtonfylkis eru rúmlega 7,6 milljónir talsins (2019).

## Söguágrip
Spánverjar könnuðu fyrstir Evrópubúa landsvæðið sem tilheyrir Washington fylki á 18. öld. Síðar komu Bretar, þar á meðal James Cook, George Vancouver og David Thompson. Frumbyggjarnir sem fyrir voru fóru illa út úr bólusótt sem Evrópubúar komu með. Árið 1819 gáfu Spánverjar eftir landsvæði norður af 42 breiddargráðu. Washington varð fylki í Bandaríkjunum árið 1889 og varð þar með 42. fylkið í röðinni. Fylkið er nefnt eftir George Washington, fyrsta forseta Bandaríkjanna.

## Landafræði og náttúrufar
Washington-fylki er tæpir 185 þúsund ferkílómetra að stærð. Það liggur að Bresku Kólumbíu (Kanada) í norðri, Idaho í austri, Oregon í suðri og Kyrrahafinu í vestri. Columbia-fljót myndar að mestu fylkismörk milli Washingtonfylkis og Oregon. Puget-sund er langt sund sem gengur inn í land og við það stendur meðal annars borgirnar Seattle og Tacoma.

Skógar og fjalllendi eru áberandi landslagseinkenni í fylkinu. Skógar þekja 52% af fylkinu. Meðal trjátegunda eru fjallaþinur, marþöll, degli og ýmsar furutegundir. Villt spendýr eins og hjartardýr og bjarndýr lifa í og við skógana. Úlfar hafa hafið endurkomu sína í fylkið frá aldamótum og eru nú taldir vera 17 úlfahópar í fylkinu

Frá norðri til suðurs liggur fjallahryggurinn Fossafjöll (Cascade range). Hæsta fjallið er Mount Rainier sem er 4.395 metrar að hæð og eldfjall. Annað eldfjall er Mount St. Helens. Árið 1980 myndaðist þrýstingur í fjallinu svo að stór hluti af toppnum sprakk og olli eyðileggingu og mannfalli. Ólympíufjöll eru í norðvestri og samnefndur skagi.

Þjóðgarðar í fylkinu eru Olympic-þjóðgarðurinn, Mount Rainier-þjóðgarðurinn, North Cascades-þjóðgarðurinn. Einnig eru fleiri vernduð svæði.

## Samfélag
Um 60% íbúa búa á stór-Seattle svæðinu. Seattle er langstærsta borgin en á eftir koma Spokane og Tacoma með yfir 200 þúsund íbúa hver. Flugvélaiðnaður og tölvuiðnaður er meðal atvinnugreina. Bill Gates stofnaði Microsoft í Seattle.

77% eru hvítir, 7,2% asískir, 3,6% svartir og 1,5% frumbyggjar. Tæp 83% hafa ensku sem fyrsta mál en 8% íbúa hafa spænsku að móðurmáli.
Saudade

**Saudade** er portúgalskt orð sem er ætlað að lýsa þeirri tilfinningu sem felst í því að vera ástfanginn af einhverjum eða einhverju sem maður er fjarri. Gjarnan tengt tónlistarstefnunni Fado og væri sennilega best þýtt með íslenska orðinu *[[hryggð]]*.
Fado

**Fado** er þunglyndisleg og tregablandin tónlistarstefna sem óx og dafnaði meðal lægri stétta Portúgals sem og í háskólasamfélagi þess. Það orð sem best lýsir tónlistinni er portúgalska orðið saudade sem er ætlað að lýsa þeirri sammannlegri tilfinningu sem felst í því að vera ástfanginn af einhverjum eða einhverju sem maður er fjarri. Þrátt fyrir að stefnan teljist portúgölsk á hún væntanlega uppruna sinn í afrískum þrælasöngvum ásamt tónlist portúgalskra sjómanna, auk þess sem hún hefur orðið fyrir áhrifum af arabískum söngvum. Sumir telja jafnframt að Fado hafi orðið fyrir áhrifum af brasilíkri tónlist, líkt og Lundum og Modinha. 

Fado skiptist í tvær meginstefnur: Þá sem á uppruna sinn í höfuðborginni, Lissabon, og þá sem má rekja til háskólabæjarins Coimbra. Fyrrnefnda stefnan var talin tónlist alþýðunnar og flytjendurnir voru yfirleitt konur, á meðan sú síðari var tók sig alvarlegar, var hástemmdari og yfirleitt flutt af karlmönnum. Fyrri stefnan er og hefur verið til muna vinsælari meðal portúgala. 

Amália Rodrigues er án vafa frægasta fadosöngkona Portúgals en eftir að hún hvarf af sjónarsviðinu tóku aðrir söngvarar að þróa stefnuna, t.d. með því að blanda henni við raftónlist.

Frægustu fadosöngvarar landsins eru Mariza, Ana Moura, Cristina Branco og hljómsveitin Madredeus.
O Hino da Carta

**O Hino da Carta** er fyrrum þjóðsöngur Portúgala. Var lagður niður sem þjóðsöngur þegar fyrsta lýðveldið var stofnað árið 1910 og A Portuguesa var tekinn upp í hans stað.
Hestamennska

**Hestamennska** kallast það tómstundargaman að ríða út og keppa á hestum. Þeir sem stunda hana geta kallað sig **hestamenn** eða **-konur**.
Silvio Berlusconi

**Silvio Berlusconi** (29. september 1936 – 12. júní 2023) var ítalskur stjórnmálamaður og athafnamaður, fyrrverandi forsætisráðherra Ítalíu og formaður stjórnmálaflokksins *[[Forza Italia]]* („Áfram Ítalía“) sem hann stofnaði þegar hann hóf stjórnmálaþátttöku fyrir þingkosningar á Ítalíu í mars 1994. Hann var fjórum sinnum forsætisráðherra Ítalíu.

## Ferill
Kosningabandalag Berlusconis, *[[Polo della Libertà]]*, sigraði í kosningunum 1994 en hann var þó forsætisráðherra í aðeins sjö mánuði árið 1994 þar sem stjórn hans sagði af sér vegna yfirvofandi vantrausttillögu. Árið 2001 vann kosningabandalag það sem hann fór fyrir (*[[Casa della Libertà]]*) kosningarnar og hann varð aftur forsætisráðherra. Sú stjórn varð sú langlífasta í sögu ítalska lýðveldisins. 20. apríl 2005 sagði stjórnin af sér vegna taps í sveitarstjórnarkosningum og vandamála í stjórnarsamstarfinu, en 24. apríl myndaði Berlusconi nýja stjórn með litlum breytingum. Í þingkosningum í apríl 2006 töpuðu hægriflokkarnir undir stjórn Berlusconis með aðeins 25.000 atkvæða mun fyrir Einingarbandalagi vinstri og miðflokka. Berlusconi sagði af sér embætti forsætisráðherra Ítalíu 12. nóvember 2011 eftir að honum var kennt um bágt gengi ítalska efnahagsins.

Berlusconi var leiðtogi mið-hægriflokksins Forza Italia frá 1994 til 2009 og síðar Il Popolo della Libertà (Fólk frelsisins) frá 2009 to 2013. Hann leiddi svo á nýjan leik Forza Italia frá 2013 til 2023.

Áður en hann hóf stjórnmálaþátttöku var Berlusconi þekktur athafnamaður á sviði byggingariðnaðar og fjölmiðla. Hann var talinn ríkasti maður Ítalíu og 190. ríkasti maður heims, að mati tímaritsins *[[Forbes]]*. og 3. ríkasti maður Ítalíu þegar hann lést árið 2023. Hann átti knattspyrnufélagið AC Milan frá 1986 til 2017.

Berlusconi stóð oft staðið frammi fyrir ásökunum um spillingu og hagsmunaárekstur sem eigandi langstærstu einkareknu fjölmiðlasamsteypu Ítalíu. Hann var dæmdur fyrir skattsvindl árið 2013 og sama ár fyrir að greiða vændiskonu undir lögaldri. Hann sat þó ekki inni fyrir bæði brot, en greiddi sekt og vann samfélagsvinnu. 

## Tilvísanir
José Sócrates

**José Sócrates Carvalho Pinto de Sousa** (fæddur í Vilar de Maçada þann 6. september, 1957) er portúgalskur stjórnmálamaður, fyrrum formaður Sósíalistaflokks Portúgals og 15. forsætisráðherra landsins, frá 12. mars 2005 til 21. júní 2011.

José Sócrates er verkfræðingur og hefur verið meðlimur sósíalistaflokksins síðan 1987. Árið 1995 gerðist hann umhverfisráðherra í fyrstu ríkisstjórn António Guterres. Tveimur árum síðar varð hann ráðherra íþrótta og heilsumála. Hann tók aftur sæti umhverfisráðherra í annarri ríkisstjórn António Guterres og var í stjórnarandstöðu frá árinu 2002 þegar flokkur Durão Barroso komst til valda. Hann var kosinn formaður sósíalistaflokksins með 80% atkvæða í september árið 2004. José Sócrates var jafnframt einn af skipuleggjendum Evrópumótsins í knattspyrnu sem haldið var árið 2004 í Portúgal. 

Hann er fráskilinn og á tvö börn.
Undirstöðusetning algebrunnar

**Undirstöðusetning algebrunnar** er mikilvæg stærðfræðisetning, segir að kroppur tvinntalna er algebrulega lokaður. Fjöldi stærðfræðinga reyndi að sanna regluna á 18. öld, meðal annarra Euler og Lagrange en fyrstu fullkomnu sönnunina veitti Frakkinn Jean-Robert Argand árið 1806. Árið 1799 hafði Þjóðverjinn Carl Friedrich Gauss samið sönnun, sem síðar kom í ljós að var götótt.
Setningin er, líkt og nafnið ber með sér, mikilvæg niðurstaða í fleiri en einni grein stærðfræðinnar, stærðfræðigreiningu og algebru svo nokkuð sé nefnt.

## Framsetning
Látum P vera margliðu yfir tvinntalnasléttuna með tvinntalnafastastuðlum og af stigi n>0. Þá hefur P minnst eina núllstöð. Þ.e. ef P(z) = a_n z^n + a_{n-1} z^{n-1} + ... + a_1 z + a_0 þar sem z er tvinntala og a_n stuðlarnir eru tvinntölur þá er til a.m.k. eitt gildi fyrir z svo P(z) = 0.
Slétta (rúmfræði)

**Slétta** eða **plan** er eitt af grunnhugtökum rúmfræðinnar og á við flöt í þrívíðu rúmi, sem hefur enga dýpt. Hin grunnhugtökin eru punktur og lína. Einfaldasta dæmið er hlutrúmið \mathbb{R}^2, sem er tvívítt. Sléttur í hærri víddum en \mathbb{R}^3 eru kölluð háplön.

Slétta er spönnuð af tveimur línulega óháðum vigrum, t.d. *a* og *b*. Slétta, sem fer um punktinn *c*, er mengi allra vigra \overline{x} = (x_1, x_2, x_3) sem rita má þannig:

:\overline{x} = s\overline{a} + t\overline{b} + \overline{c},

þar sem að *s* og *t* eru stikar. 

Skipta má sléttu í tvívíðu rúmi með línu í tvær **hálfsléttur**.
Háplan

**Háplan** eða **háslétta** er í stærðfræði plan í hærri vídd en \mathbb{R}^3. Háplan í \mathbb{R}^n er *n*-vítt, og spannar n-1 víddir.

Allar lausnir (lausnamengi) á jöfnu af taginu \mathbf{ax} = \mathbf{b}, þar sem að *a* er ekki núllvigur mynda háplan.

Stikaframsetning á háplani er
:\overline{x} = \mathbf{x_0} + t_1\mathbf{v_1} + t_2\mathbf{v_2} + ... + t_{n-1}\mathbf{v_{n-1}}
Þar sem að \mathbf{x_0}, \mathbf{v_1} ... t_1\mathbf{v_{n-1}} eru vigrar og t_1 ... t_{n-1} eru stikar.
Wisconsin

**Wisconsin** er fylki í Bandaríkjunum. Fylkið liggur að Michigan og Miklavatni í norðri, Michiganvatni í austri, Illinois í suðri og Iowa og Minnesota í vestri. Wisconsin er 169.640 að stærð.

Höfuðborg Wisconsin heitir Madison, en Milwaukee er stærsta borg fylkisins. Um 5,96 milljónir manna búa (2024) í fylkinu.

## Borgir

* Milwaukee
* Madison
* Green Bay
* Kenosha
* Eau Claire

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Kristur (titill)

**Kristur** er íslenskun á gríska orðinu *Khristos*, sem þýðir „smurður“. Gríska orðið Khristos (hinn smurði) er bókstafleg þýðing á hebreska hugtakinu „mashiach“ sem á íslensku er „messías“. Kristin trú er nefnd eftir hugtakinu Kristur en kristnir menn telja Jesú frá Nasaret hafa verið Krist. Samkvæmt kenningum gyðingdóms er Kristur enn ókominn.

Kristur er alltaf skrifað með stórum upphafsstaf í bókstaflegri þýðingu *Hinn smurði*. Í þýðingum  Nýja testamentisins eru grísku orðin *Iesous Khristos* og samsvarandi orðalag næstum alltaf þýtt sem *Jesús Kristur* sem veldur því að margir halda að Kristur hafi verið hluti af nafni Jesú frá Nasaret. Í upphafi Íslandsbyggðar var Kristur oftast nefndur *Hvíti Kristur* eða *Hvítakristur*.
Tennessee

**Tennessee** er fylki í Bandaríkjunum. Það er 109.247 ferkílómetrar að stærð. Fylkið liggur að átta fylkjum: Kentucky og Virginíu í norðri, Norður-Karólínu í austri, Georgíu, Alabama og Mississippi í suðri og Arkansas og Missouri í vestri.

Höfuðborg og stærsta borg Tennessee heitir Nashville. Íbúar fylkisins eru um 7,1 milljónir (2023).

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Ohio

**Ohio** er fylki í Bandaríkjunum. Það er 116.096 ferkílómetrar að stærð. Ohio liggur að Pennsylvaníu og Vestur-Virginíu í austri, Kentucky í suðri, Indiana í vestri og Michigan og stöðuvatninu Erie-vatni í norðri.

Höfuðborg Ohio heitir Columbus. Íbúar fylkisins eru um 11,8 milljónir (2020).

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Texas

**Texas** er fylki í suðurhluta Bandaríkjanna. Texas er 695.662 ferkílómetrar að stærð og er næststærsta fylki Bandaríkjanna á eftir Alaska. Texas liggur að Oklahoma í norðri, Arkansas í norðaustri, Louisiana í austri, Mexíkó í suðri og Nýju-Mexíkó í vestri. Um 29,4 milljónir manns búa í Texas (2020).

Höfuðborg Texas heitir Austin en stærsta borg fylkisins er Houston. Meðal annarra þekktra borga í Texas eru Dallas og San Antonio.

Spænskir landnemar sem kynntu kristni, kallaðir trúboðar, voru sumir af fyrstu Evrópubúum til að búa í því sem nú er Texas. Árið 1821 náði Mexíkó yfirráðum yfir landinu og kallaði að lokum svæðið Coahuila y Tejas. En árið 1835 gerðu landnemar sem bjuggu í þessu héraði - oft bara kallaðir Texas, uppreisn og hófu Texasbyltinguna. Uppreisnarmenn urðu fyrir hræðilegum ósigri fyrir mexíkóska herinn í orrustunni 1836 við Alamo, virkið í San Antonio. En tapið hvatti landnema aðeins til að berjast áfram. Með hrópinu „Mundu eftir Alamo!“ Eftir að hafa hörfað að landamærum ríkisins við Louisiana snéri uppreisnarherinn við og sigraði mexíkóska herinn í orrustunni við San Jacinto. Antonio López de Santa Anna forseti Mexíkó var tekinn höndum eftir bardagann og Mexíkó gafst upp.

Texas varð sjálfstætt ríki sem kallaðist Lýðveldið Texas árið 1836. En það var erfitt fyrir lítið land að verjast fjandsamlegum ættbálkum og mexíkóskum hermönnum og Texas gekk til liðs við Bandaríkin árið 1845. Árið 1861 yfirgaf Texas sambandið og gekk aftur inn eftir að borgarastyrjöldinni lauk. árið 1870.

## Tilvísanir

## Tenglar

* 
* ''Orustan í Texas 1836''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1959
* ''Þingeyjarsýsla Bandaríkjanna''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1947 
* Rehabilitation facilities in Texas
Gasbíllinn

**Gasbíllinn** (þýska: Gaswagen) var ein útrýmingaraðferða nasista í seinni heimsstyrjöldinni. Gasbíllinn var sendiferðabíll með einangruðum klefa sem í var dælt útblæstri bílvélarinnar. Fórnarlömbin köfnuðu því í kolmónoxíð gasi. Þessi aðferð var notuð þar til henni var skipt út fyrir aðrar útrýmingaraðferðir, þ.m.t. Zyclon B.

## Heimildir
* Þróun Gasbílsins
Idaho

**Idaho** er fylki í norðvesturhluta Bandaríkjanna. Nafn þess er talið koma úr frumbyggjamáli.

## Landsvæði
Það er 216.446 ferkílómetrar að stærð og liggur að Kanada í norðri, Montana í norðaustri, Wyoming í austri, Utah og Nevada í suðri, Oregon og Washington í vestri og Bresku Kólumbíu í norðri. Fylkið er fjöllótt og Klettafjöll eru að hluta til í Idaho sem og Yellowstone-þjóðgarðurinn. Hæsti punkturinn er Borah Peak (3.859 m.) í fjallgarðinum Lost River Range. Aðrir fjallgarðar eru Bitterroot Range, the White Cloud Mountains, the Clearwater Mountains og the Salmon River Mountains. Stíflur eru í Snáksá (Snake River) sem rennur í Columbia-fljót og er höfn í borginni Lewinston þar sem skipaflutningar fara alla leið til Portland. Skógar og vernduð svæði eru víðfeðm og ræður stofnunin National forest service yfir 38% lands í fylkinu.

## Söguágrip
Frumbyggjar eru taldir hafa verið á svæðinu fyrir um 14.500 árum. Franskir veiðimenn fóru um svæðið frá Kanada um aldamótin 1800. Könnunarleiðangur Lewis og Clark kannaði svæðið árið 1805 en fylkið var eitt síðasta svæðið sem var kannað af Evrópubúum á svæði Bandaríkjanna. Það var hluti af svæðinu Oregon country sem bæði Bretland og Bandaríkin gerðu tilkall til. Oregon varð seinna ríki og varð Idaho þá partur af Washington territory þar til það varð Idaho territory árið 1863. 

Idaho varð fylki árið 1890 og það 43. í röðinni. Í dag er landbúnaður, vísinda- og tæknigreinar og ferðaþjónusta mikilvægar atvinnugreinar.

## Samfélag

Höfuðborg fylkisins heitir Boise og er jafnframt stærsta borg fylkisins. Á Boise-Nampa stórborgarsvæðinu, einnig þekkt Treasure Valley, búa samtals 664.422 manns. En þar er stærstu borgirnar; Boise, Nampa og Meridian. Íbúar Idaho eru um 1,8 milljónir (2020). Frá aldamótunum 2000 hafa íbúar kosið repúblíkana í meirihluta.

Árið 2015 voru helstu þjóðerni:
*89.1% hvítir
*11.2% spænskumælandi/latinos
*0.6% svartir
*1.4% frumbyggjar

## Tilvísanir

## Heimild

## Tenglar

*
Wyoming

**Wyoming** er fylki í Bandaríkjunum. Fylkið liggur að Montana í norðri, Suður-Dakóta og Nebraska í austri, Colorado í suðri, Utah í suðvestri og Idaho í vestri. Wyoming er 253.335 ferkílómetrar að stærð. Klettafjöll eru að hluta til í Wyoming en Yellowstone-þjóðgarðurinn er að mestu leyti í fylkinu. Einnig er þar þjóðgarðurinn Grand Teton National Park.

Höfuðborg og stærsta borg fylkisins heitir Cheyenne. Um 587.600 manns (2024) býr í Wyoming sem er fámennasta fylki Bandaríkjanna.

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Minnesota

**Minnesota** er fylki í Bandaríkjunum. Það er 225.171 ferkílómetrar að stærð og liggur að Kanada í norðri, Wisconsin í austri, Iowa í suðri og Suður-Dakóta og Norður-Dakóta í vestri. Auk þess liggur fylkið að stöðuvatninu Miklavatni í norðaustri.

Höfuðborg fylkisins heitir Saint Paul en Minneapolis er stærsta borg fylkisins. Íbúar Minnesota eru um 5,7 milljónir (2023).

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Vermont

**Vermont** er fylki í Bandaríkjunum. Vermont liggur að Kanada í norðri, New Hampshire í austri, Massachusetts í suðri og New York í vestri. Flatarmál Vermont er 23.871 ferkílómetrar.

Höfuðborg fylkisins heitir Montpelier en stærsta borg fylkisins er Burlington. Íbúar Vermont eru um rúmlega 647 þúsund (2023).

## Myndir

Mynd:Bartonsville Covered Bridge.jpg
Mynd:Spring Field in Bethel, Vermont.jpg
Mynd:Burlington, Vermont.jpg


## Tilvísanir

## Tenglar

*
New Hampshire

**New Hampshire** er fylki á austurströnd Bandaríkjanna. Það liggur að Kanada í norðri, Maine og Atlantshafi í austri, Massachusetts í suðri og Vermont í vestri. Flatarmál New Hampshire er 24.216 ferkílómetrar.

Höfuðborg fylkisins heitir Concord. Stærsta borg fylkisins heitir Manchester. Tæplega 1,4 milljónir manns búa (2020) í New Hampshire.

## Myndir

Mynd:Bretton Woods.jpg
Mynd:First Baptist Church of Cornish.JPG
Mynd:Stark Covered Bridge 6.JPG


## Tilvísanir

## Tenglar

*
Missouri

**Missouri** er fylki í Bandaríkjunum. Það liggur að Iowa í norðri, Illinois og Kentucky í austri, Tennessee í suðaustri, Arkansas í suðri, Oklahoma í suðvestri, Kansas í vestri og Nebraska í norðvestri. Flatarmál Missouri er 180.533 ferkílómetrar.

Höfuðborg Missouri heitir Jefferson City en stærsta borg fylkisins heitir Kansas City. Önnur þekkt borg í Missouri er St. Louis.

Íbúafjöldi fylkisins er um 6,2 milljónir (2020).

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Norður-Karólína

**Norður-Karólína** (enska: **North Carolina**) er fylki á austurströnd Bandaríkjanna. Fylkið liggur að Virginíu í norðri, Atlantshafi í austri, Suður-Karólínu í suðri, Georgíu í suðvestri og Tennessee í vestri. Flatarmál Norður-Karólínu er 139.389 ferkílómetrar.

Höfuðborg fylkisins heitir Raleigh en Charlotte er stærsta borg fylkisins. Íbúar fylkisins eru 10.439.388 (2020). Hæsta fjall ríkisins er Mount Mitchell í Appalachiafjöllum.

## Myndir

Mynd:Biltmore Estate - front facade.JPG
Mynd:Penske-Racing-NASCAR-Garage-July-7-2005.jpg
Mynd:View from Newfound Gap Road, Great Smoky Mountains National Park, NC.jpg


## Tilvísanir

## Tenglar

*
Charlotte

**Charlotte** getur átt við eftirfarandi:

* Charlotte - íslenskt mannanafn
* Charlotte - borg  í Norður-Karólínu
Suður-Karólína

**Suður-Karólína** (enska: **South Carolina**) er fylki á austurströnd Bandaríkjanna. Fylkið liggur að Norður-Karólínu í norðri, Atlantshafi í austri og Georgíu í suðri og vestri. Flatarmál Suður-Karólínu er 82.932 ferkílómetrar.

Höfuðborg fylkisins heitir Columbia. Stærsta borgin er Charleston. Íbúar fylkisins er um 5,3 milljónir (2023).

Karólínu-fylkin í Bandaríkjunum heita ekki í höfuðið á neinni Karolínu heldur Karl 1. Englandskonungi og ummyndaðist nafnið að nokkru gegnum latínuna.

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Vetrarstríðið

**[[Vetrarstríðið]]** braust út þegar Sovétríkin réðust á Finnland þann 30. nóvember 1939, þremur mánuðum eftir upphaf seinni heimsstyrjaldarinnar. Sovétríkin voru í framhaldi af því rekin úr Þjóðabandalaginu þann 14. desember. Stalín reiknaði með að hertaka allt Finnland áður en árið væri úti, en mótstaða Finna reyndist sovéska hernum afar erfið, þrátt fyrir að sovésku herdeildirnar hefðu þrefaldan mannafla á við finnska herinn. Finnar héldu út þar til í mars 1940 þegar friðarsamkomulag var undirritað þar sem Finnar urðu að láta af hendi 10% af landsvæði sínu og 20% af helstu iðnaðarsvæðum sínum til Sovétríkjanna. 

Útkoma vetrastríðsins er blendnum tilfinningum háð. Þrátt fyrir að sovéski herinn hafi á endanum náð að brjóta varnir Finna á bak aftur, komust hvorki Sovétríkin né Finnland vel frá stríðinu. Mannfall í röðum sovéska hersins var gríðarlegt og breytti áliti annarra þjóða á Sovéska herveldinu. Geta Rauða hersins var mjög véfengd, sem að leiddi til ákvörðunar Hitlers um hrinda af stað Barbarossa-aðgerðinni. Sovéski herinn náði að lokum ekki markmiði sínum um hertöku Finnlands og náði einungis undir sig landsvæði í kringum Ladogavatn. Finnar héldu hinsvegar sjálfstæði sínu og hlutu samúð og velvilja annarra þjóða í sinn garð. Frakkar og Bretar höfðu undirbúið stuðning við Finna í gegnum Norður-Skandinavíu en ekkert var úr því þegar skrifað var undir friðarsamkomulagið þann 15. mars. 

Vetrarstríðið (*talvisota* á finnsku) er að margra áliti hernaðarlegur smánarblettur á fyrrum Sovétríkjunum og var túlkað af sumum sem veikleikamerki á sovéska stjórnkerfinu. Stalín lærði þó af mistökum vetrarstríðsins og áttaði sig á því að pólitísk yfirráð yfir rauða hernum voru ekki lengur ásættanleg. Eftir vetrarstríðið var stjórnskipan hersins breytt, hann gerður nútímalegri og hæfir foringjar settir við stjórnvölinn. Þessi ákvörðun átti eftir að reynast vel síðar gegn innrás Þjóðverja.

Á Íslandi var innrás Sovétríkjanna harðlega gagnrýnd. Allir stjórnmálaflokkar nema Sósíalistaflokkurinn mótmæltu innrásinni. Sömuleiðis var almenningsálitið mjög andsnúið innrásinni. Andstaðan á Íslandi var að sumu leyti vegna þess að Íslendingar óttuðust um eigin stöðu ef stórveldum væri leyfilegt að ráðast á hlutlaus smáríki en ekki síður vegna samkenndar sem Íslendingar fundu með finnum sem norrænu ríki, enda kallaði innlimun Eystrasaltsríkjanna í Sovétríkin í upphafi seinni heimsstyrjaldarinnar hvergi nærri á sömu viðbrögð á Íslandi. Stuðningur Sósíalistaflokksins við innrásina gerði þá utanveltu í íslenskum stjórnmálum og reiði annarra flokka í þeirra garð vegna afstöðu þeirra til stríðsins gekk svo langt að aðrir flokkar komu sér saman um að hunsa þá á Alþingi.

## Tengt efni
* Finnagaldur

## Tenglar

* 

## Heimildir
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Tilvísanir
Georgía (fylki)

**Georgía** er fylki á austurströnd Bandaríkjanna. Georgía liggur að Tennessee og Norður-Karólínu í norðri, Suður-Karólínu og Atlantshafi í austri, Flórída í suðri og Alabama í vestri. Georgía er 153.909 ferkílómetrar að flatarmáli. Fylkið var upprunalega bresk nýlenda og sem slík var hún nefnd eftir Georgi 2. Bretlandskonungi.

Höfuðborg og stærsta borg fylkisins heitir Atlanta. Um 10,7 milljónir manns búa í Georgíu (2020).

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Himnusz

**Himnusz**, einnig þekktur sem **Isten áld meg a' Magyart** (eftir fyrstu ljóðlínunni), er þjóðsöngur Ungverjalands. Hann var tekinn í notkun árið 1844, og er fyrsta erindið sungið við opinberar athafnir. Textann samdi Ferenc Kölcsey, en lagið Ferenc Erkel.

## Texti
Isten áld meg a' Magyart
Jó kedvvel, bőséggel,
Nyújts feléje védő kart,
Ha küzd ellenséggel;
Bal sors a' kit régen tép,
Hozz rá víg esztendőt,
Megbünhödte már e' nép
A' múltat 's jövendőt!

Hányszor zengett ajkain
Ozman vad népének
Vert hadunk csonthalmain
Győzedelmi ének!
Hányszor támadt tenfiad
Szép hazám, kebledre,
S lettél magzatod miatt
Magzatod hamvvedre!

Őseinket felhozád
Karpat szent bérczére,
Általad nyert szép hazát
Bendegúznak vére.
'S merre zúgnak habjai
Tiszának, Dunának,
Árpád hős magzatjai
Felvirágozának.

Bújt az üldözött, s felé
Kard nyúl barlangjában,
Szerte nézett s nem lelé
Honját a hazában,
Bércre hág és völgybe száll,
Bú 's kétség mellette,
Vérözön lábainál,
'S lángtenger felette.

Értünk Kunság mezein
Ért kalászt lengettél,
Tokaj szőlővesszein
Nektárt csepegtettél.
Zászlónk gyakran plántálád
Vad Török sáncára,
'S nyögte Mátyás bús hadát
Bécsnek büszke vára.

Vár állott, most kőhalom,
Kedv s öröm röpkedtek,
Halálhörgés, siralom
Zajlik már helyettek.
'S ah, szabadság nem virul
A' holtnak véréből,
Kínzó rabság könnye hull
Árvánk hő szeméből!

Hajh, de bűneink miatt
Gyúlt harag kebledben,
'S elsújtád villámidat
Dörgő fellegedben,
Most rabló Mongol nyilát
Zúgattad felettünk,
Majd Töröktől rabigát
Vállainkra vettünk.

Szánd meg Isten a' Magyart
Kit vészek hányának,
Nyújts feléje védő kart
Tengerén kínjának.
Balsors a' kit régen tép,
Hozz rá víg esztendőt,
Megbünhödte már e' nép
A múltat 's jövendőt!

## Tengt efni
* Þjóðsöngur Ungverjalands (myndband með texta á 33 tungumálum)
Connecticut

**Connecticut** er fylki á austurströnd Bandaríkjanna. Fylkið liggur að Massachusetts í norðri, Rhode Island í austri, Long Island-sundi í suðri og New York í vestri. Connecticut er 14.357 ferkílómetrar að stærð.

Höfuðborg fylkisins heitir Hartford en stærsta borg fylkisins heitir Bridgeport. Um 3,6 milljónir manns búa í Connecticut (2023).

## Myndir

Mynd:Five Mile Point Light - New Haven CT.jpg
Mynd:Connecticut State Capitol, Hartford CT.jpg
Mynd:Middletown, CT - 169-203 Main St 01.jpg


## Tilvísanir

## Tenglar

*
Kentucky

**Kentucky** er fylki í Bandaríkjunum. Kentucky liggur að Illinois, Indiana og Ohio í norðri, Vestur-Virginíu og Virginíu í austri, Tennessee í suðri og Missouri í vestri. Kentucky er 104.659 ferkílómetrar að flatarmáli eða örlítið stærra en Ísland.

Höfuðborg fylkisins heitir Frankfort en Louisville er stærsta borg fylkisins. Lexington er næst stærst. Íbúar Kentucky eru um 4,5 milljónir (2020).

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Norður-Dakóta

**Norður-Dakóta** (enska: **North Dakota**) er fylki í Bandaríkjunum. Norður-Dakóta liggur að Kanada í norðri, Minnesota í austri, Suður-Dakóta í suðri og Montana í vestri. Norður-Dakóta er 183.112 ferkílómetrar að stærð.

Höfuðborg fylkisins heitir Bismarck en stærsta borgin Fargo. Íbúar fylkisins eru um 779 þúsund (2020). 

Í Norður-Dakóta, nánar tiltekið í Mountain-byggð, var fyrsta íslenska kirkjan reist í vesturheimi árið 1884.

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Suður-Dakóta

**Suður-Dakóta** (enska: **South Dakota**) er fylki í Bandaríkjunum. Suður-Dakóta liggur að Norður-Dakóta í norðri, Minnesota í austri, Iowa í suðaustri, Nebraska í suðri og Wyoming og Montana í vestri. Suður-Dakóta er 199.731 ferkílómetrar að stærð.

Höfuðborg fylkisins heitir Pierre en Sioux Falls er stærsta borg fylkisins. Íbúar fylkisins eru um 900 þúsund (2020).

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Kansas

**Kansas** er fylki í Bandaríkjunum. Kansas liggur að Nebraska í norðri, Missouri í austri, Oklahoma í suðri og Colorado í vestri. Flatarmál Kansas er 213.096 ferkílómetrar. Nafnið dregur fylkið frá Kansas ánni sem aftur fær nafn sitt frá indíjána ættbálki sem nefndu sig Kansa.

Höfuðborg fylkisins heitir Topeka. Stærsta borg fylkisins heitir Wichita. Íbúar fylkisins eru um 2,9 milljónir (2020).

## Tilvísanir

## Tenglar

*