open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Valgerður Sverrisdóttir

**Valgerður Sverrisdóttir** er fyrrum utanríkisráðherra og formaður Framsóknarflokksins, en hún er eina konan sem hefur gengt því embætti hingað til. Hún er fædd 23. mars 1950, dóttir Sverris bónda Guðmundssonar (1912-1992) á Lómatjörn í Grýtubakkahreppi og konu hans, Jórlaugar Guðrúnar Guðnadóttur (1910-1960). Valgerður er af Lómatjarnarætt. Bóndi hennar er Arvid Kro (f. 1952) og eiga þau þrjár dætur, Önnu Valdísi (f. 1978), Ingunni Agnesi (f. 1982) og Lilju Sólveigu (f. 1989). Hún lauk prófi frá Kvennaskólanum í Reykjavík 1967.

Valgerður varð varaþingmaður Norðurlandskjördæmis eystra 1984, en sat á Alþingi sem alþingismaður 1987-2009; sem þingmaður Norðurlandskjördæmis eystra til 2003, en fyrir Norðausturkjördæmi eftir kjördæmabreytinguna 2003 og sat á þingi fyrir kjördæmið til ársins 2009. Veturna 1988-1989 og 1990-1991 var hún 2. varaforseti sameinaðs þings, og veturna 1992-1995 1. varaforseti Alþingis. 1995-1999 var hún þingflokksformaður Framsóknarflokksins. Hún hefur setið í fjölda þingnefnda fyrir flokkinn.

Valgerður gegndi embætti iðnaðar-og viðskiptaráðherra á árunum 1999-2006 og átti sem slík í útistöðum vegna stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar. Valgerður tók við embætti utanríkisráðherra, fyrst kvenna, 15. júní 2006, af Geir H. Haarde, sem varð forsætisráðherra eftir að Halldór Ásgrímsson sagði af sér. Því starfi gegndi hún til 24. maí 2007 þegar Framsóknarflokkurinn hvarf úr ríkisstjórn.

Valgerður Sverrisdóttir var kjörin varaformaður Framsóknarflokksins á miðstjórnarfundi 10. júní 2007 og tók við formennsku þann 17. nóvember 2008 eftir að þáverandi formaður, Guðni Ágústsson, sagði af sér þingmennsku og formennsku í flokknum um leið. Hún gaf ekki kost á sér í formannskjöri á flokksþingi í janúar 2009 og var Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, kjörinn formaður í hennar stað.

## Tenglar
* Heimasíða Valgerðar 
* Æviágrip á heimasíðu Alþingis
* Þingstörf 
* Fjármálatengsl
Júríj Gagarín

**Júríj Aleksejevítsj Gagarín** (rússneska: *Юрий Алексеевич Гагарин*; 9. mars 1934 – 27. mars 1968) var rússneskur geimfari og hvort tveggja fyrsti maðurinn sem fór út í geiminn 12. apríl 1961 og fyrsti maðurinn til að komast á sporbraut um jörðu.

Hann lærði flug samhliða vélvirkjun og var herflugmaður á orrustuflugvélum. 1960 var hann valinn ásamt 20 öðrum til að taka þátt í Vostok-áætluninni. Eftir strangt þjálfunarferli var hann valinn til að verða fyrsti maðurinn í geimnum. Valið stóð milli hans og German Títov sem varð síðan annar maðurinn í geimnum.

12. apríl 1961 fór Gagarín út í geiminn með Vostok 1. Samkvæmt fjölmiðlum á hann að hafa sagt þegar hann var kominn á braut um jörðu, „Ég sé engan guð hérna uppi.“

Gagarín lést í flugslysi þegar MiG-15 orrustuflugvél sem hann stýrði hrapaði.

## Myndagallerí

File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|Sovéskt frímerki frá 1964 til heiðurs ferðar Gagarins.
File:1976 4569.jpg|Sovésk póstblokk, 1976
File:Postage stamp - 75th Anniversary of the Birth of Yuri Gagarin.jpg|Frímerki fyrir 75 ára afmæli Fæðingar Yu.A. Gagarin í áður óbirtri mynd.
File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|Frímerki, Aserbaídsjan, 2001
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|Rússnesk mynt frá 2001 með andliti Gagarin.
File:RR5714-0010R.png|"50 ár af fyrsta geimfluginu", Rússlandi, 2011
File:RR5220-0010R.png|Minningargullmynt að nafnvirði 1000 rúblur, í tilefni 50 ára afmælis fyrsta geimflugsins.
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|Frímerki, Belarús, 2011


## Tilvísanir
Juan Sebastián Elcano

**Juan Sebastián Elcano** (líka skrifað **del Cano** eða **Elkano**) (1486/1487 – 4. ágúst 1526) var baskneskur landkönnuður í þjónustu spænska heimsveldisins. Hann stýrði flota Magellans umhverfis hnöttinn eftir að Magellan hafði verið drepinn á Filippseyjum 27. apríl 1521. 1525 tók hann þátt í Loaísa-leiðangrinum sem ætlaði að sigla umhverfis jörðina en dó úr næringarskorti í Kyrrahafi ásamt flestum áhafnarmeðlima auk Loaísa sjálfs.
Neil Armstrong

**Neil Armstrong** (5. ágúst 1930 – 25. ágúst 2012) var bandarískur geimfari og flugmaður. Hann er þekktastur fyrir að vera fyrsti maðurinn til að stíga fæti á tunglið. Það gerði hann í annarri og síðustu geimferð sinni, með Apollo 11 þann 20. júlí 1969. Hann varði, ásamt Buzz Aldrin tveimur og hálfri klukkustund á yfirborði tunglsins á meðan Michael Collins var á sporbraut fyrir ofan. 

## Æfingar á Íslandi
*Aðalgrein: [[Æfingar tunglfara í Þingeyjarsýslum]]*

Árið 1967 kom Neil Armstrong til Íslands til þjálfunar í vettvangsjarðfræði í Þingeyjarsýslum undir leiðsögn jarðfræðinganna Sigurðar Þórarinssonar og Guðmundar Sigvaldasonar. Armstrong nýtti ferðina einnig til að veiða í Laxá í Aðaldal ásamt félaga sínum Bill Anders. Myndir og munir frá æfingum geimfaranna eru til sýnis í Könnunarsögusafninu á Húsavík.

## Tenglar
* Ítarlegar upplýsingar um Apollo 11 á Stjörnufræðivefnum 
* Æfingar tunglfaranna á Íslandi 1965 og 1967
Jökuldalshreppur

**Jökuldalshreppur** var hreppur í Norður-Múlasýslu. Náði hann yfir Jökuldal allan beggja megin Jökulsár á Brú og heiðabyggðirnar þar vestur af. 
Sveitin Jökulsárhlíð heyrði áður undir hreppinn en varð að sérstökum hreppi, Hlíðarhreppi, árið 1887.

Hinn 27. desember 1997 sameinuðust Jökuldalshreppur og Hlíðarhreppur á ný, ásamt Tunguhreppi, undir nafninu *[[Norður-Hérað]]*, sem síðan varð hluti Fljótsdalshéraðs árið 2004.
Hlíðarhreppur

**Hlíðarhreppur** var hreppur í Norður-Múlasýslu. Náði hann yfir sveitina Jökulsárhlíð vestan megin Jökulsár á Brú. 

Hreppurinn var stofnaður árið 1887, en hafði fram að því heyrt undir Jökuldalshrepp.

Hinn 27. desember 1997 sameinuðust Hlíðarhreppur og Jökuldalshreppur á ný, ásamt Tunguhreppi, undir nafninu *[[Norður-Hérað]]*, sem síðan varð hluti Fljótsdalshéraðs árið 2004.
Tunguhreppur

**Tunguhreppur**, einnig nefndur **Hróarstunguhreppur**, var hreppur í Norður-Múlasýslu, kenndur við sveitina Hróarstungu milli Jökulsár á Brú og Lagarfljóts. 

Hreppurinn varð til, ásamt Fellahreppi, þegar Tungu- og Fellnahreppi var skipt í tvennt á 19. öld.

Hinn 27. desember 1997 sameinaðist Tunguhreppur Jökuldalshreppi og Hlíðarhreppi, undir nafninu *[[Norður-Hérað]]*, sem síðan varð hluti Fljótsdalshéraðs árið 2004. Sveitarfélagið *[[Múlaþing]]* varð síðan til árið 2020 við sameiningu Borgarfjarðarhrepps, Djúpavogshrepps, Fljótsdalshéraðs og Seyðisfjarðarkaupstaðar  

## Tilvísanir
Fellahreppur

**Fellahreppur** var hreppur í Norður-Múlasýslu, kenndur við sveitina Fell vestan Lagarfljóts. 

Hreppurinn varð til, ásamt Tunguhreppi, þegar Tungu- og Fellnahreppi var skipt í tvennt á 19. öld.

Hinn 1. nóvember 2004 sameinaðist Fellahreppur Austur-Héraði og Norður-Héraði undir nafninu *[[Fljótsdalshérað]]*.
Tungu- og Fellnahreppur

**Tungu- og Fellnahreppur** var hreppur í Norður-Múlasýslu. Náði hann yfir sveitirnar Hróarstungu og Fell milli Lagarfljóts og Jökulsár á Brú. 

Á 19. öld var hreppnum skipt í tvennt, í Tunguhrepp og Fellahrepp.
Skriðdalshreppur

**Skriðdalshreppur** var hreppur í Suður-Múlasýsla. Náði hann yfir allan Skriðdal og afdali hans.

Hinn 7. júní 1998 sameinaðist Skriðdalshreppur Vallahreppi, Egilsstaðabæ, Eiðahreppi og Hjaltastaðarhreppi undir nafninu *[[Austur-Hérað]]*. Austur-Hérað varð svo hluti Fljótsdalshéraðs árið 2004.
Cannibal Corpse

**Cannibal Corpse** er bandarísk dauðarokkhljómsveit frá Buffalo, New York fylki, og var stofnuð árið 1988. Cannibal Corpse hefur gert fjölda breiðskífa.

Árið 2007 spilaði hljómsveitin á tvennum tónleikum á Nasa í Reykjavík.

## Meðlimir
### Núverandi meðlimir
* George Fisher – öskur (1995 - )
* Pat O'Brien – gítar (1997 - )
* Rob Barrett – gítar (1993 - 1997, 2005 - )
* Alex Webster – bassi (1988 - )
* Paul Mazurkiewicz - trommur (1988 - )

### Fyrrverandi meðlimir
* Chris Barnes - söngur (1988 - 1995)
* Bob Rusay - gítar (1988 - 1993)
* Jack Owen - gítar (1988 - 2004)
* Jeremy Turner - gítar (2004 - 2005)

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *[[Eaten Back to Life]]* (1990)
* *[[Butchered at Birth]]* (1991)
* *[[Tomb of the Mutilated]]* (1992)
* *[[The Bleeding]]* (1994)
* *[[Vile]]* (1996)
* *[[Gallery of Suicide]]* (1998) 
* *[[Bloodthirst]]* (1999)
* *[[Gore Obsessed]]* (2002)
* *[[The Wretched Spawn]]* (2004)
* *[[Kill]]* (2006)
* *[[Evisceration Plague]] (2009)
* *Torture* (2012)
* *A Skeletal Domain* (2014)
* *Red Before Black* (2017)
* *Violence Unimagined* (2021)
* *Chaos Horrific'' (2023)

### Tónlistarmynbönd
* „Staring Through the Eyes of the Dead“ 
* „Devoured By Vermin“ 
* „Sentenced to Burn“ 
* „Decency Defied“ 
* „Make Them Suffer“ 
* „Death Walking“
Sinfónía

**Sinfónía** er kaflaskipt tónlistarform. Orðið sinfónía er tekið úr grísku og beinþýðist „samhljómur“, stundum eru sinfóníur kallaðar *hljómkviður*, sem er íslensk þýðing sem ekki hefur náð fótfestu. 

## Saga sinfóníunnar
Sinfóníur voru upphaflega forleikir, bakgrunnstónlist eða millispil. Þær voru hlutar í stærri verkum, spilaðar af tiltölulega litlum hljómsveitum og einnig var orðið sjálft notað sem samheiti yfir alls kyns tónlist. Á 18. öld varð formið smám saman fastmótaðra og loks varð fjögurra kafla sónötuform orðið partur af skilgreiningunni á sinfóníu. Við lok 18. aldar tóku hljómsveitirnar að stækka og fleiri hljóðfæri að bætast við, þessi þróun hélt áfram allt til loka Síðrómantíska tímabilsins, en þá náði hún hámarki í risavöxnum sinfóníum Mahlers þar sem formið er teygt út yfir ystu mörk og flytjendurnir skiptu hundruðum. 

## Valin verk

### Barrokk tímabilið
* vantar verk

### Klassíska tímabilið
* Wolfgang Amadeus Mozart: Sinfóníur nr. 25, 40 og 41
* Joseph Haydn: Sinfóníur nr. 22, 25, 39, 45, 70, 92-104
* Ludwig van Beethoven: Sinfóníur nr. 3-9

### Rómantíska tímabilið:
* Franz Schubert: Sinfóníur 5, 8 og 9
* Hector Berlioz: Draumasinfónían
* Robert Schumann: Sinfóníur 1 og 4
* Felix Mendelsohn: Sinfónía nr. 4 
* Anton Brückner: Sinfóníur nr. 2, 4, 7 og 9
* Pyotr Ilyich Tchaikovsky: 'Manfreð' sinfónían og Sinfóníur nr. 1, 4, 5 og 6
* Antonín Dvořák: Sinfóníur nr. 5, 7 og 9
Haífa

**Haífa** (hebreska: *חיפה*) er hafnarborg í Ísrael sem liggur á norðurströnd landsins við Miðjarðarhaf, nálægt landamærum Líbanons. Íbúafjöldi er um 300.000. Bærinn hefur lengi verið þekktur sem dæmi um það að ólíkir trúarhópar geti búið saman í sátt og samlyndi.

Í borginni eru sérstök iðnaðarhverfi, eins og Matamgarðurinn, þar sem mörg ísraelsk og alþjóðleg hátæknifyrirtæki eru með rannsóknar- og þróunardeildir.

Í Haífa er heimsmiðstöð Bahá'í trúarinnar þar sem meðal annars er grafhýsi Bábsins á Karmelfjalli. Regla Karmelíta var stofnuð á fjallinu á miðöldum.

Höfnin í Haífa er stærsta farþegahöfn Ísrael og með stærstu útskipunarhöfnum landsins.
Articolo 31

**Articolo 31** er ítölsk rapp/hip-hop-hljómsveit sem var stofnuð árið 1993. Lög hljómsveitarinnar eru í blönduðum frjálsum stíl sem byggir á melódískum söng og sömpluðum þekktum laglínum. Upphaflega átti hún að heita *Articolo 41* eftir þeirri grein í stjórnarskrá Ítalíu sem heimilar undanþágu frá herskyldu vegna taugaóstyrks, en því var breytt í *Articolo 31* eftir 31. grein stjórnarskrár Írlands sem fjallar um málfrelsi. Fyrsta breiðskífa hljómsveitarinnar, *Strade di città*, kom út 1993 og náði töluverðum almennum vinsældum, fyrst ítalskra hip-hop-hljómplatna. Önnur skífa, *Messa di vespiri* kom út 1994 og 1995 átti hljómsveitin sumarsmell ársins með „Ohi, Maria! (Ti amo)“ og eftir það hefur hver breiðskífan reynst annarri vinsælli. Síðast gaf hljómsveitin út tónleikaplötuna *La riconquista del Forum* árið 2004.

## Breiðskífur
* *Strade di città* (1993)
* *Messa di vespiri* (1994)
* *Così com'é* (1996)
* *Nessuno* (1998)
* *Xché sì* (1999)
* *Greatest Hits* (2000, safnplata)
* *Domani smetto* (2002)
* *Italiano medio* (2003)
* *La riconquista del Forum* (*2004*, tónleikaplata með DVD)
Jean Sibelius

**Jean Sibelius** (8. desember 1865 - 20. september 1957) var finnskt tónskáld sem samdi einkum rómantíska tónlist. Hann var fæddur **Johan Julius Christian Sibelius** en hóf að nota nafnið Jean (frönsk útgáfa af Johan) á námsárum sínum. Hann var frá borginni Hämeenlinna í sænskumælandi hluta Finnlands. Sibelius var undir miklum áhrifum frá rómantískri þjóðernisstefnu sem var mjög vinsæl í Finnlandi á ungdómsárum hans og er tónlist hans oft sögð mikilvægur hluti þjóðarstolts Finna. Meðal frægustu verka hans eru Finlandia, Valse Triste og Karelia svítan.
Claudio Monteverdi

**Claudio Monteverdi** (15. maí 1567 (skírður) - 29. nóvember 1643) var ítalskt tónskáld á mótum endurreisnar- og barokktímabilanna. Tónlist hans er oft sögð mynda eins konar brú milli þessara tveggja skeiða í tónlistarsögunni. Monteverdi samdi fyrsta verkið sem kallast getur ópera í nútímaskilgreiningu þess orðs, *[[Orfeus (ópera)|Orfeus]]*.
Monteverdi

**Monteverdi** getur átt við:
*tónskáldið Claudio Monteverdi
*bílategundina Monteverdi eða skapara þeirra Peter Monteverdi
Abruzzo

**Abruzzo** er hérað á Ítalíu með um 1,27 milljónir íbúa (2024). Höfuðstaður héraðsins er L'Aquila. Héraðið á landamæri að Marke í norðri, Latíum í vestri og Mólíse í suðri. 

64% af landsvæði héraðsins eru fjöll (Appennínafjöllin). Í héraðinu eru hæstu tindar fjallgarðsins með Gran Sasso (2.912 m). Fjórir þjóðgarðar og nokkur friðlönd eru í fjöllunum.

## Sýslur
* Chieti (104 sveitarfélög)
* L'Aquila (108 sveitarfélög)
* Pescara (46 sveitarfélög)
* Teramo (47 sveitarfélög)

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Beirút

**Beirút** (arabíska: ) er höfuðborg Líbanon og aðalhafnarborg landsins. Á stórborgarsvæðinu er talið að búi um 2,5 milljónir manna (2014).

Fyrir borgarastríðið í Líbanon var Beirút gjarnan kölluð „París Mið-Austurlanda“ vegna þess hve andrúmsloftið þar var alþjóðlegt og frjálslegt. 

Borgin er ævaforn og elstu heimildir um hana eru frá 15. öld f.Kr..

Árið 2020 varð stór sprenging á hafnarsvæðinu sem olli miklum skemmdum og eyðilagði stóran hluta borgarinnar.

## Tilvísanir
Asvanstíflan

**Asvanstíflan** eru tvær stíflur við fyrstu flúðirnar í Níl við borgina Asvan. Stíflugerð á þessum stað hófst 1899 og þjónaði þeim tilgangi að jafna vatnsmagnið í Níl og binda þannig enda á flóð- og þurrkatímabil, auk þess að framleiða rafmagn og veita vatni í áveitukerfi til jarðræktar.

Bretar reistu fyrstu stífluna og lauk byggingu hennar árið 1902. Brátt kom í ljós að hún var of lág og hún var síðar hækkuð í tveimur áföngum sem lauk 1912 og 1933. Árið 1946 flæddi áin yfir stífluna og var þá ákveðið, í stað þess að hækka hana einu sinni enn, að reisa nýja stíflu 6 km ofar í ánni. Áætlanagerð hófst skömmu eftir byltingu Nassers 1952 og ætluðu Bandaríkin og Bretland fyrst að lána fé til verksins en þau drógu það til baka 1956. Egyptar þjóðnýttu þá Súesskurðinn, sem leiddi til Súesdeilunnar, og nýttu tekjurnar af honum til að fjármagna stíflugerðina. Um þriðjung kostnaðarins greiddu þó Sovétríkin með gjafafé og sovéskt verktakafyrirtæki hannaði stífluna sjálfa. Vinna við hana hófst 1960 og miðlunarlónið náði fullri hæð 1976.

Stóra Asvanstíflan er 3600 m á lengd og 111 m há. Miðlunarlónið, Nasservatn, er 480 km langt og 16 km breitt þar sem það er breiðast og þekur 6000 km² svæði.
Antonín Dvořák

**Antonín Dvořák** (8. september 1841 – 1. maí 1904) var tékkneskt rómantíkurtónskáld. Hann var þekktur meðal annars fyrir notkun sína á þjóðlagastefjum í sinfóníu– og kammertónlist sinni. Hann byrjaði að læra tónlist um leið og hann byrjaði í skóla sex ára gamall. Síðar lærði hann í eina orgelskólanum í Prag og varð á endanum þekktur fiðlu- og víóluleikari. Dvořák hóf starfsferil sinn í tónlist sem víóluleikari í leikhúshljómsveit undir stjórn Bedřich Smetana en fór smám saman að snúa sér að tónsmíðum. Hann bjó í Bandaríkjunum í þrjú ár, 1892 – 1895, og kenndi tónsmíð í New York en á meðan dvöl hans stóð samdi hann sum af sínum þekktustu verkum svo sem Sinfóníu frá nýja heiminum, Ameríkukvartettinn og sellókonsert í h-moll. Dvořák hafði tvímælalaust mikil áhrif á bandaríska tónlist, enda var það yfirlýst stefna hans að reyna að búa til einskonar þjóðlegan bandarískan „hljóm“ handa hinni nýju þjóð. Mikil og augljós áhrif af verkum hans má heyra í kvikmyndatónlist nútímans.
Sinfónía frá nýja heiminum

**Sinfónía frá nýja heiminum** er níunda sinfónía Antonín Dvořáks. Sinfónían er í e-moll og hefur ópusnúmerið 95. Hún er fyrsta verkið sem Dvořák samdi eftir að hann tók við kennarastöðu sinni við New York. Í sinfóníuna notaði Dvořák Norður-Amerísk þjóðlög innflytjenda frá Evrópu en þau, ásamt heimþránni sem Dvořák þjáðist af í New York setja svip sinn á verkið.

Sinfónían er í hefðbundnu fjögurra kafla formi og hefst á hægum og tregafullum ingangi en lýkur á alsælum hápunkti. Kaflarnir eru:

* Adagio - Allegro motlo 
* Largo
* Scherzo: Molto vivace
* Allegro con fuoco
Gustav Mahler

**Gustav Mahler** (7. júlí 1860 - 18. maí 1911) var austurrískt tónskáld við lok rómantíska tímabilsins. Þar að auki var hann hljómsveitarstjóri og var á sínum eigin líftíma helst þekktur sem slíkur. Hann samdi meðal annars níu sinfóníur og mjög mikið af *[[lied]]er*. Mahler hóf píanónám sex ára gamall og þegar hann var fimmtán ára komst hann inn í Konservatoríið í Vín þar sem hann lærði aðallega píanóleik en þó eitthvað í tónsmíðum. Eftir þrjú ár þar fór hann í Vínarháskóla þar sem hann lærði meðal annars hjá Anton Bruckner. Þar lærði hann heimspeki og sögu ásamt tónlist. Meðan hann lærði þar samdi Mahler sína fyrstu alvarlegu tónsmíð, Das klagende lied. Hann hóf stjórnunarferil sinn árið 1880 og sjö árum síðar var hann farinn að stjórna Niflungahringi Wagners (en Wagner var einmitt það tónskáld sem hafði einna mest áhrif á Mahler). Þess má geta að Mahler hélt því fram að allar sínar sinfóníur væru „níundu“, en með því átti hann við að þær væru allar af svipuðum mikilfengleik og níunda sinfónía Beethovens. Þar að var Mahler mjög trúaður á þá vinsælu hjátrú að tónskáld látist alltaf eftir sína níundu sinfóníu, því gaf hann sinni níundu ekkert númer. Hann lést engu að síður meðan hann var að skrifa þá tíundu.

## Tenglar
Aretha Franklin

**Aretha Louise Franklin** (25. mars 1942 – 16. ágúst 2018) var bandarísk söngkona sem einkum söng gospel-, sálar- og ryþmablústónlist. Hún hefur oft verið nefnd drottning sálartónlistarinnar. Hún er sú kona sem hefur fengið næstflest Grammyverðlaun, á eftir Alison Krauss. Franklin fæddist í Tennesseefylki í Bandaríkjunum en ólst upp í Detroit, Michigan. Pabbi hennar var prestur og sem barn söng hún ásamt systrum sínum í kirkjukórnum í kirkjunni hans. Þær sungu fyrst inn á upptöku fjórtán ára að aldri. Hún átti nokkur vinsæl lög í upphafi sjöunda áratugsins hjá Columbia útgáfufyrirtækinu, „Rock-a-bye Your Baby with a Dixie Melody“ þeirra frægast. Árið 1967 skipti hún yfir til Atlantic útgáfufyrirtækisins og þá komst hún fyrst almennilega á skrið. Meðal þekktustu laga sem Franklin hefur sungið eru „Respect“, „(You Make Me Feel Like) A Natural Woman“ og „I Say a Little Prayer“ (sem hafði þegar verið gefið út í flutningi Dionne Warwick).

Franklin lést á heimili sínu í Detroit þann 16. ágúst 2018. Banamein hennar var briskrabbamein.

## Útgefið efni
### Breiðskífur

## Tilvísanir
Edvard Grieg

**Edvard Hagerup Grieg** (fæddur 15. júní 1843 í Björgvin í Noregi – látinn 4. september 1907 í Björgvin) var norskt tónskáld og píanóleikari á rómantíska tímabilinu. Meðal þekktustu verka hans er tónlistin við leikritið Pétur Gaut eftir Henrik Ibsen og píanókonsert í a-moll.

## Ævisaga
Grieg var fæddur í Björgvin og átti tónelska fjölskyldu; fyrsti píanókennari hans var til að mynda móðir hans. Þegar hann var fimmtán ára hitti hann norska fiðluleikarann Ole Bull. Sá hvatti foreldra hans til að senda hann í áframhaldandi tónlistarnám í Konservatoríinu í Leipzig. Þangað fór hann og stundaði einkum píanónám. Árið 1863 fluttist hann til Kaupmannahafnar. Þar kynntist hann ýmsum tónskáldum, meðal annars hinum norska Rikard Nordraak (sem samdi norska þjóðsönginn) sem varð góður vinur Griegs og veitti honum mikinn innblástur. Nordraak lést skömmu síðar og samdi Grieg jarðarfaramars honum til heiðurs.

Árið 1868 skrifaði Franz Liszt norska menntamálaráðuneytinu og hvatti það til þess að veita honum ferðastyrk svo þeir gætu hist. Það gerðu þeir í Róm tveimur árum síðar og sýndi Grieg Liszt fyrstu fiðlusónötu sína sem Liszt var mjög hrifinn af. Þegar þeir hittust næst nokkrum mánuðum síðar skoðaði Liszt píanókonsert Griegs og spilaði hann beint af blaði. Þá fékk Grieg líka nokkur ráð varðandi útsetninguna fyrir hljómsveit. Þegar Grieg lést árið 1907 eftir langvarandi veikindi var ösku hans og konu hans komið fyrir í grafhýsi í fjalli rétt hjá húsi þeirra, Troldhaugen. Tónlist Griegs var mjög innblásin af norskum þjóðlögum og var, í anda rómantíkunnar, almennt mjög þjóðleg.
Kurteisi

**Kurteisi** er samskiptaform sem auðveldar tjáskipti milli tveggja eða fleiri einstaklinga. Kurteisi er yfirleitt notuð þegar ókunnugir eru að hittast í fyrsta skipti en hún getur sömuleiðis verið órofa hluti hversdagslífs einstaklinga sem þegar eru tengdir. Kurteisi fylgir ákveðnum reglum sem þó eru mismunandi eða jafnvel gjörólíkar eftir menningarsvæðum.

## Orðsifjar
Riddarasögur bárust til Íslands um 13. öld og báru með sér ný orð eins og *kurteisi* sem kemur af fornfranska orðinu *curteisie*.

## Tilvísanir
Claude Debussy

**Claude Debussy** (22. ágúst 1862 - 25. mars 1918) var franskt tónskáld á rómantíska tímabilinu.

## Ævi
Hann byrjaði að nema klassíska tónlist þegar hann var 9 ára og vöktu hæfileikar hans mikla athygli. Fékk Debussy inngöngu í Paris Conservatoire aðeins 11 ára gamall og þegar hann var 22 ára hélt hann til Rómar til frekara náms og var þar í tvö ár. Hann var undir miklum áhrifum frá síðrómantískum tónskáldum eins og Wagner og einkennust tónverk Debussy af rómantískum og jafnframt dramatískum blæ.

Upp úr 1890 gaf hann út lagasafnið „The Suite Bergmansque“ sem inniheldur meðal annars lagið „Clair de Lune“. Margir segja að Clair de Lune sé sannkallað meistaraverk, fallegt og töfrandi. Verkið byrjar einfalt, eins og að sólin sé að setjast og máninn að koma upp, skínandi í allri sinni dýrð. Það er eins og tunglið sé að berjast við skýin um að sjást, um að komast fram og lýsa á jörðina og svo í lokin kemur mjög svipaður kafli og í byrjun, sólin er að koma upp og tunglið að hverfa af sviðsljósinu og deyja. Clair de lune þýðir *Skýrt tunglskin* eða *hreint tungl*.

Debussy samdi „Children’s Corner Suite“ árið 1909 sem hann tileinkaði dóttur sinni og inniheldur það rómantísk og dramatísk verk auk nokkurra skemmtilegra verka eins og „Golliwogg’s Cake-Walk“, sem margir píanóleikarar hafa spreytt sig á að spila. Verkið er hratt og fjörugt og ber sömu einkenni og lag sem leikið hefur verið í fjölleikahúsi.

Á árunum 1913-1915 gaf hann út ýmis verk, balletta, sónatínur, Etýður og verk fyrir hljómsveit. Öll verk hans einkenndust af miklu drama og rómantík eða þá voru þau í léttari kanntinum, fjörug og hröð. Debussy skipti skyndilega um stíl og síðustu sónatínurnr sem hann samdi voru líkari fyrri verkum sínum, tærari, einfaldari.

Claude Debussy lést 25. mars 1918 af völdum krabbameins. Það var mikið uppþot í Frakklandi á þessum tíma og var ekki mögulegt að minnast hans með hefðbundinni útför.

Claude Debussy er enn þekktur fyrir að hafa verið innblástur í mörg tónskáld 20. aldarinnar. Lög hans áttu engin sín lík á þessum tíma og 20. aldar tónlist átti eftir að taka meira mið af því hvernig lögin hans voru. Það sem einkennir tónlist Debussy fram yfir hefðbundna evrópska tónlist framan af var meðal annars það hvernig hann notaðist við pedalinn á píanóinu, mun dreifðari og frjálsari og gefur það verkum hans sérstakann blæ og hvernig brotnir hljómar úr mismunandi tónstigum var blandað saman og mynduðu exótíska hljóma sem pössuðu saman þrátt fyrir andstæður sínar.

Flestir píanóleikarar kynnast verkum hans fyrr eða síðar en auðvitað hafa verk hans verið útsett fyrir nánast öll möguleg hljóðfæri, auk þess sem hann samdi balletta, sinfóníur og óperur. Frægasta verk hans er sennilega Clair de Lune sem hefur meðal annars prýtt kvikmyndir eins og Ocean’s Eleven og Dog Soldiers.
Félagssálfræði

**</noinclude>Félagssálfræði<noinclude>** er nátengd sálfræði og félagsfræði, og er ýmist talin undirgrein annað hvort sálfræðinnar eða félagsfræðinnar. 

Félagssálfræði fjallar um hvernig einstaklingar skynja aðra, hafa áhrif á þá, og tengjast þeim. Einkum er rannsakað hvernig hópar og einstaklingar hafa áhrif á einstaklinginn, hvernig einstaklingurinn hefur áhrif á hópa og hvernig hópar hafa áhrif á aðra hópa.

Aðalrannsóknaraðferðir í félagssálfræði eru tilraunir. Þekktar tilraunir eru meðal annars Milgramtilraunirnar og fangelsistilraun Stanford-háskóla. Meðal þekktra fyrirbæra í félagssálfræði eru áhorfendahrif.

Félagssálfræðilegar spurningar eru til dæmis: „Hvers vegna gerir hópur fólks eitthvað, gegn vilja sínum, vegna þrýstings eins aðila?“, „Hvers vegna lætur einstaklingur undan hópþrýstingi?“ og „Hvers vegna kemur hópi fólks betur saman við einn hóp fremur en annan?“.


## Heimild
*
Mercer-sýsla (New Jersey)

**Mercer-sýsla** er sýsla í bandaríska fylkinu New Jersey. Mercer-sýsla er á stórborgarsvæði New York borgar. Sýslan eftir hershöfðingjanum Hugh Mercer, sem lést í orrustunni um Princeton árið 1777. Íbúafjöldi í sýslunni var 350,761 árið 2000. Mercer-sýsla er 79. tekjuhæsta sýsla Bandaríkjanna miðað við höfðatölu með $27.914 árstekjur á einstakling.

## Landfræði
Sýslan er 593 km² (229 mi²) að stærð. Þar af eru 585 km² (226 mi²) þurrlendi en 8 km² (3 mi²) er undir vatni. Alls eru um 1,27% lansvæðisins undir vatni.

Sýslan er að ðmestu flatlendi og láglendi með nokrrum hæðum nær Delaware fljóti. Hæsti tindur sýslunnar er Baldpate Mountain skammt frá Pennington og er tindur fjallsins 146,3 m (480 fet) yfir sjávarmáli. Lægsti punktur er við sjávarmál mefram Delaware fljóti.

## Borgir og bæjarfélög
Eftirfarandi bæjarfélög eru í Mercer-sýslu:
* East Windsor Township
* Ewing Township
* Hamilton Township
* Hightstown
* Hopewell Borough
* Hopewell Township
* Lawrence Township
* Pennington
* Princeton Township
* Princeton Borough
* Trenton
* Washington Township
* West Windsor Township

## Heimild
Tilraunasálfræði

**</noinclude>Tilraunsálfræði<noinclude>** er jafngömul sálfræðinni. Í tilraunasálfræði er tilraunaaðferð náttúruvísinda beitt til að rannsaka huga, heila og hegðun manna, og jafnvel dýra. Aðrar aðferðir eins og viðtöl, spurningalistar og ferilkannanir eru lítið sem ekkert notaðar. 

Nú á dögum er tilraunasálfræði nánast einungis aðferðafræði, fremur en sérstök undirgrein, og starfa þeir sem nýta sér þessar tilraunaaðferðir innan greina eins og hugrænnar sálfræði, skynjunarsálfræði, atferlisgreiningar og lífeðlislegrar sálfræði. Tilraunasálfræði hefur líka snertifleti við félagssálfræði, klíníska sálfræði og þroskasálfræði, þó að í þeim greinum séu einnig notaðar aðrar aðferðir en tilraunir.

Nafnið, tilraunasálfræði, er enn notað, en þó einkum í nöfnum félagasamtaka, vísindatímarita og kúrsa í háskólum.

## Heimild
*
Princeton (New Jersey)

**Princeton** er heiti á hluta af Mercer-sýslu í New Jersey í Bandaríkjunum. Princeton greinist í tvö bæjarfélög, annar svegar Princeton Township og hins vegar Princeton Borough, sem klauf sig frá Princeton Township árið 1894 vegna deilu um skólaskatta. Princeton Borough er umkringt af Princeton Township. Af þessum sökum er stundum talað um „the two Princetons“ eða „Princetonin tvö“. Bæjarfélögin tvö tóku seinna höndum saman í skólamálum og hafa samvinnu með sér um ýmislegt annað. Þrisvar sinnum hefur verið kosið um að sameina aftur bæjarfélögin en tillagan hefur ávallt verið felld, naumlega þó. 

Í Princeton m.a. að finna Princeton University. Háskólasvæðið er að mestu leyti innan bæjarmarka Princeton Borough en teygir sig einnig út í Princeton Township auk þess sem háskólinn á landsvæði í öðrum nærliggjandi bæjarfélögum, svo sem West Windsor Township. Skólinn var stofnaður árið 1746 og er annar tveggja háskóla í New Jersey sem stofnaðir voru fyrir Frelsisstríð Bandaríkjanna (Rutgers University er hinn háskólinn).

Í júlí 2005 kusu CNN/Money og *[[Money (tímarit)|Money magazine]]* Princeton í 15. sæti á lista yfir 100 bestu staði Bandaríkjanna til að búa á.

## Heimild

## Tengt efni
* Princeton Borough
* Princeton Township

## Tenglar

*
Dr. Mister & Mr. Handsome

**Dr. Mister & Mr. Handsome** er íslensk hljómsveit sem spilar raf– og danstónlist.  Upprunalegu meðlimir hljómsveitarinnar eru Ívar Örn Kolbeinsson (Dr. Mister) og Guðni Rúnar Gunnarsson (Mr. Handsome) en Egill Tómasson (Snake) gítarleikari bættist síðar við í hópinn sem og Pétur Jökull Jónasson (Gentleman) á hljómborð.  Fyrsta breiðskífa þeirra hét *[[Dirty Slutty Hooker Money]]* og var jafnframt fyrsta plata tónlistarútgáfunnar COD Music og fékk því vörunúmerið COD001.

## Meðlimir
* Ívar Örn Kolbeinsson (Dr. Mister) - söngur
* Guðni Rúnar Gunnarsson (Mr. Handsome) - söngur
* Egill Tómasson (Snake) - gítar
* Pétur Jökull Jónasson (Gentleman) - hljómborð

## Útgefið efni
### Smáskífur
* Is it Love? (2006)
* Kokaloca - Boogie Woogie Sensation (2006)
### Breiðskífur
* Dirty Slutty Hooker Money (20. júlí 2006)
### Huti af safnplötum
* Svona er sumarið 2006 (safnplata þar sem lagið „Is it Love?“ er að finna)

## Tenglar
* Viðtal á visir.is
Sigurjón M. Egilsson

**Sigurjón Magnús Egilsson** (f. 17. janúar 1954) er íslenskur fjölmiðlamaður. Sigurjón starfaði á Dagblaðinu Vísi en hélt þaðan yfir á Fréttablaðið þegar það hóf störf árið 2001 og starfaði þar sem fréttaritstjóri. 

Um mitt ár 2006 tók hann svo við ritstjórn Blaðsins sem Ár og dagur gaf út en síðar Árvakur uns það var lagt niður og sameinað Morgunblaðinu. Hann hætti þar í desember 2006 og var ráðinn ritstjóri DV.

Í byrjun árs 2008 gerðist Sigurjón ritstjóri tímaritsins Mannlífs. Sama ár tók hann að sér dagskrárgerð á Bylgjunni með þættinum Sprengisandur. Sigurjón var útnefndur Rannsóknarblaðamaður ársins 2007 og  2008. Árið 2014 var hann aftur ráðinn fréttastjóri Fréttablaðsins hjá 365 miðla og auk þess stýra útvarpsþættinum Sprengisandur á Bylgjunni.

Sigurjón er nú ritstjóri og útgefandi tímaritsins Heima er bezt. Auk þess sinnir hann dagskrárgerð á sjónvarpsstöðinni Hringbraut.
Borough of Princeton (New Jersey)

**Princeton Borough** eða **Borough of Princeton** (stundum skrifaða „boro“ ávegaskiltum) er bæjarfélag í New Jersey og annað tveggja bæjarfélaga sem mynda Princeton. Princeton Borough er í Mercer-sýslu og er umkringt af Princeton Township, þaðan sem það klofnaði árið 1894. Árið 2000 voru íbúar Princeton Borough 14.203 talsins.

Princeton University er að mestu innan marka Princeton Borough en sumir angar háskólans teygja sig þó út í Princeton Township.

Princeton Township og Borough of Princeton mynda saman svæðið „Princeton, New Jersey“ lík og um eitt bæjarfélag væri að ræða þótt engin formleg tengsl séu milli bæjarfélaganna.

## Heimild

## Tengt efni
*Princeton Township
*Princeton (New Jersey)

## Tengill
*
Princeton Township

**Princeton Township** er bæjarfélag í Mercer-sýslu í New Jersey í Bandaríkjunum. Íbúafjöldi bæjarfélagsins var 16.027 árið 2000.

Í Princeton township er Institute for Advanced Study, sem er einkarekin rannsóknarstofnun þar sem m.a. Albert Einstein, Kurt Gödel, John Forbes Nash og og ýmsir aðrir nóbelsverðlaunahafar hafa unnið. Princeton University er að mestu leyti innan bæjarmarka Borough of Princeton, sem er inni í Princeton Township, en angar háskólasvæðisins teygja sig inn í Princeton Township.

Princeton Township og Borough of Princeton mynda saman svæðið „Princeton, New Jersey“ lík og um eitt bæjarfélag væri að ræða þótt engin formleg tengsl séu milli bæjarfélaganna.

## Heimild

## Tengt efni
* Princeton Borough
* Princeton, New Jersey

## Tengill
*
Skipsskrokkur

**Skipsskrokkur**, **bátsskrokkur** eða **bolur** er skrokkurinn eða skelin á skipi eða báti. Skrokkurinn flýtur á vatni og myndar veggi og gólf bátsins. 

Ef skrokkurinn er gerður úr efni sem er léttara en vatn getur hann flotið, jafnvel þótt báturinn fyllist af vatni. Skrokkar sem eru gerðir úr efnum sem eru þyngri en vatn geta samt flotið þar sem þeir innihalda nægilegt magn lofts þannig að samanlagður þéttleiki skrokksins og loftsins verður minni en þéttleiki vatnsins.

Fyrstu bátsskrokkar sem gerðir hafa verið voru líklega holir trjábolir (eintrjáningar) en þegar á steinöld hefur mönnum tekist að smíða báta úr grind sem húðir voru strengdar á (húðkeipur). Síðar var farið að smíða skipsskrokka úr viði með því að festa borð á grind þannig að borðin sköruðust (súðbyrðingur) eða lægju saman (sléttbyrðingur). Með tímanum þróaðist skipsskrokkurinn og skip fengu bæði kjöl og kjölfestu sem gáfu aukinn stöðugleika.

Í dag er algengt að smíða báta úr trefjaplasti en stærri skip úr stáli.

Þegar skipskrokkur er rifinn er efni hans oft nothæft aftur. Efni þetta er nefnt *slátur*. 

## Tengt efni
* Eintrjáningur
* Tvíbytna
* Þríbytna
* Botnmálning
Stýrisprengja

**Stýrisprengja** er sprengja sem hægt er að stýra að skotmarki sínu með mikilli nákvæmni og er ætlað að lágmarka eyðileggingu þeirra hluta sem eru í nágrenni þess sem á að sprengja. Stýrisprengjum er stýrt með notkun gervihnatta og leysitækni.
Skútuöld

**Skútuöld** er það tímabil í mannkynssögunni þegar seglskip voru ríkjandi samgöngutæki og uppistaðan í landkönnun, landvinningum og landnámi Evrópubúa í fjarlægum heimshlutum. Tímabilið nær nokkurn veginn frá orrustunni við Lepanto, síðustu stóru sjóorrustunni þar sem flest skipin voru galeiður knúnar með árum, til orrustunnar við Hampton Roads 1862  þegar gufuknúin skip sýndu fram á yfirburði í hernaði gagnvart seglskipum.

Í þrengri skilningi nær skútuöld einkum yfir tímabilið frá byrjun 19. aldar fram yfir miðja öldina, þegar seglskip náðu áður óþekktum stærðum og sigldu með tugþúsundir evrópska landnema til Nýja heimsins, Afríku og Eyjaálfu.
Maríuhöfn

**Maríuhöfn** (sænska: *Mariehamn*, finnska: *Maarianhamina*) er höfuðstaður Álandseyja, sem lúta finnskri stjórn. Í Maríuhöfn eru aðsetur ríkisstjórnar Álandseyja, sem og þingsins, og býr rúmur helmingur íbúa Álandseyja í bænum. Íbúar eru tæpir 12.000 (2024) og tala þeir flestir sænsku.

Bærinn heitir eftir Maríu Alexandrovnu, keisaraynju Alexanders II af Rússlandi, en Álandseyjar, eins og Finnland, lutu stjórn Rússa um hríð þar til Rússneska keisaraveldið leið undir lok árið 1917.

## Tilvísanir

## Tenglar
* 
* Kort af Maríuhöfn
* Kort af Maríuhöfn og nánasta umhverfi
Jan Dismas Zelenka

**Jan Dismas Zelenka** (fæddur 16. október 1679 - látinn 23. desember 1745) var bæheimskt tónskáld á barokktímabilinu. 

## Ævi
Zelenka fæddist í smábænum Louňovice, litlum markaðsbæ suðaustan við Prag. Þar var faðir hans skólastjóri og organisti. Um æsku hans er lítið vitað en miðað við staðsetningu, stöðu föður hans og kaþólska trú hans er líklegast að hann hafi gengið í Jesúítaskólann Clementium í Prag. 

Zelenka var mjög góður violoneleikari og árið 1710 gekk hann til liðs við konunglegu sinfóníuhljómsveitina í Dresden, sem Rameau lýsti síðar sem fullkominni. Þangað til hafði Zelenka verið í þjónustu Hartigs baróns í Prag. Zelenka spilaði í Dresden-hljómsveitinni til dauðadags.

## Þekkt verk
* Sex Tríósónötur fyrir tvö óbó (nr. 3 er fyrir fiðlu og óbó), fagott og basso continuo.
* Konsert fyrir 8 raddir.
* Hypokondría fyrir 8 raddir.
* Messurnar í Missa Ultimae flokknum.
Ambulance

***Ambulance*** er fyrsta plata íslensku hljómsveitarinnar The Telepathetics. Hún kom út þann 24. júlí 2006 og inniheldur 10 lög. Upptökur fóru fram í hljóðveri Sigur-Rósar, Sundlauginni á vormánuðum 2006. Stjórn upptöku, hljóðblöndun og hljóðvinnsla var í höndum Birgis Jóns Birgissonar og um strengja- og málmblástursútsetningar (í Poor Evelyn og O.K.) sá Pétur Þór Benediktsson betur þekktur sem Pétur Ben. Platan er gefin út af hljómsveitinni sjálfri undir merkjum TeleTone, en dreifing er í höndum 12 tóna.

Platan var tekin upp lifandi á tæpri viku. Öll Lög og allir textar eru eftir hljómsveitina.

Framleidd voru 1000 eintök sem eru uppseld. Óvíst er að upplagið verði meira.

## Lagalisti
# „Erik“
# „Last Song“
# „Passes by“
# „Castle“
# „Let It Go“
# „Spyroglide“
# „O.K.“
# „Show Me“
# „Soft Velvet Sunrise“
# „Poor Evelyn“

## Tengill
* Myndband við lagið „Last Song“
Bárujárn (aðgreining)

**Bárujárn** getur átt við eftirfarandi:
* Íslensku hljómsveitina Bárujárn.
* Bárujárn, algengt klæðningarefni.
* Krullujárn var stundum nefnt bárujárn í eina tíð. 
* Bárujárn Tólistarstefna frá áttunda áratugnum.
Skötuselur

**Skötuselur** (fræðiheiti: *Lophius piscatorius*) er botnfiskur sem lifir í austanverðu Atlantshafi við Ísland til Múrmansk og allt suður til Gíneuflóa. Hann finnst hvorki við Grænland né við austurströnd Norður-Ameríku. Skötuselur hefur fundist allt í kringum Ísland, en er algengari sunnan og vestan landsins. 

Skötuselur er gríðarlega hausstór og kjaftvíður. Neðri kjálkinn nær fram fyrir þann efri. Munnurinn er breiður og nær yfir allt höfuðið og í báðum kjálkum eru hvassar tennur sem allar vísa aftur. Engin bráð sleppur ef skötuselur nær að læsa skoltunum utan um hana.

Skötuselur getur notað ugga á kviðnum sem eins konar fætur og gengið eftir sjávarbotninum en þar felur hann sig  í sandi og þangi. Fiskurinn fellur afar vel inn í botngróður og tekur breytingum eftir botngróðri og líkist sjálfur þangi og getur því falið sig þar sem mest er um æti. Kvenfiskar geta orðið meira en 2 metra langir. Stærsti skötuselur sem hefur veiðst við Ísland var 134 sm langur.

Fiskurinn hefur þrjá langa fálmara  ofan á höfðinu sem  hann notar sem tálbeitu til að lokka til sín bráð. Magi skötuselsins getur þanist afar mikið út og geta skötuselir étið bráð sem er stærri og þyngri en þeir sjálfir.

## Lífshlaup
Hrogn skötuselsins svífa um í þunnu einföldu lagi af glæru slímkenndu efni sem er 60-90 sm breitt og 8 til 9 metra langt. Skötuselur vex um 15-20 cm fyrsta árið og á þriðja ári er hann orðinn 50 cm langur. Hann verður kynþroska þegar hann hefur náð 75-80 cm lengd.

## Heimildir

* 
* 

## Tilvísanir
Sýra

**Sýrur** eru efni sem losa frá sér H^+ jónir (í vatnslausn) og eru með sýrustig lægra en sjö. (Sjá sýru-basa hvarf.)

Til eru bæði rammar sýrur og daufar sýrur, en í römmum sýrum losa allar sýrusameindirnar H^+ jónina út í lausnina óháð styrk þeirra fyrir, en í daufum sýrum losnar aðeins hluti H^+ jónanna, misstór eftir styrk (sýrustigi). Mikilvæg tegund daufra sýra eru lífrænar sýrur, en það eru lífræn efni með karboxýlhóp (sýruhóp)) á endanum, þ.e. Q'COOH en þá verður efnahvarfið

Q'COOH_{(aq)}\rightarrow Q'COO^-_{(aq)}+H^+_{(aq)}, 

þar sem Q er misstór efnahópur. 

Allar þær sýrur sem líkaminn notar í sínum daglegu störfum (fyrir utan saltsýru í maganum) eru lífrænar sýrur.
Flauta (skip)

**Flauta** (úr hollensku: *fluyt*, borið fram „flæt“) var seglskip sem kom fram á Hollandi á 17. öld og var hannað sem flutningaskip með hlutfallslega mikið lestarrými. Flautum var ætlað að flytja farm á langferðum til Vestur- og Austur-Indía með lágmarksáhöfn. Flautur voru þannig með minna af fallbyssum til að auka geymslupláss og voru með bómur og blakkir til að flytja farminn til. Þessi skipstegund var mikið notuð af Hollenska Austur-Indíafélaginu á 17. og 18. öld.

Hönnun flautunnar byggðist á galíoninu og þversniðið var perulaga. Lestin var við vatnsborðið en efra þilfarið mjótt, meðal annars til að minnka Eyrarsundstollinn sem var reiknaður eftir flatarmáli efra þilfarsins. Flautur voru oft búnar fallbyssum, bæði til að verjast sjóræningjum og eins voru þær notaðar sem varaskip í hernaði.
MK

**MK** getur staðið fyrir:
* Menntaskólann í Kópavogi, íslenskan framhaldsskóla.
* Mortal Kombat, vinsæla tölvuleikjaseríu.
* Milton Keynes, bæ á Suður-Englandi.
* **[[.mk]]**, þjóðarlén Makedóníu.
* mK (milliKelvin), SI-mælieiningu fyrir hita.
* MK (megaKelvin), SI-mælieiningu fyrir hita.
* Mong Kok, svæði í Hong Kong.
Minesweeper

**Minesweeper** er einstaklingstölvuleikur sem forritarinn Robert Donner samdi árið 1989. Leikurinn gengur út á að finna og merkja öll tundurduflin (eða jarðsprengjurnar) án þess að þau springi. Enska heiti leiksins, *Minesweeper* þýðir tundurduflaslæðari.

Leikurinn hefur verið útfærður fyrir mörg stýrikerfi, en þekktasta útgáfan er sú sem fylgir Microsoft Windows.

## Leikurinn
Í upphafi leiksins þarf spilandinn að opna nokkra reiti til að hafa grunn fyrir framtíðaraðgerðum. Líkurnar á því að opna jarðsprengju í fyrsta leik eru fjarlægar en stundum er forritið skrifað þannig að ekki sé hægt að lenda á sprengju í fyrstu aðgerðinni. Þegar reitur er opnaður er annað hvort hægt að lenda á sprengju, tómum reit eða tölu. Leikurinn reynir því á að spilarinn geti fundið út með rökleiðslu hvar jarðsprengjurnar eru staðsettar og þarf oft að íhuga hvaða tölur eru á nærliggjandi reitum. Með þjálfun er hægt að klára leikinn á styttri tíma.

### Sprengjur
Opni spilarinn reit sem inniheldur jarðsprengju, þá endar leikurinn með tapi. Þá reiti sem innihalda jarðsprengjur á að merkja með flaggi og endar leikurinn þegar búið er að merkja alla jarðsprengjurnar með flaggi án þess að hafa flaggað ranga reiti.

### Tölureitir
Tölurnar í þessum reitum er fjöldi jarðsprengja í þeim reitum sem liggja að viðkomandi reit.

### Tómir reitir
Þegar spilari lendir á tómum reit munu allir tengdir reitir afhjúpast í allar áttir þangað til lent er á tölureit.
Kjaftagelgjur

**Kjaftagelgjur** (fræðiheiti: *Lophiiformes*) eru ættbálkur mestmegnis djúpsjávarfiska, þótt sumar ættir, eins og t.d. froskfiskar, lifi aðeins á grunnsævi. 

Einkenni á kjaftagelgjum er sú veiðiaðferð sem þær beita og felst í því að fyrsti geislinn í bakugga fiskanna hefur breyst í langan sprota sem stendur uppúr höfði fisksins milli augnanna og er með þykkan sepa á endanum sem fiskurinn hreyfir til eins og agn til að laða bráðina að. Þar sem flestar tegundir kjaftagelgja lifa í undirdjúpunum þar sem sólarljósið nær ekki að veita birtu er agnið lýst upp með lífljómun frá bakteríum sem lifa í samlífi með fisknum.
The Foreign Monkeys

**The Foreign Monkeys** er hljómsveit úr Vestmannaeyjum sem sigraði Músíktilraunir 2006.

## Hljómsveitarmeðlimir
* Bjarki Sigurjónsson spilar á gítar og syngur.
* Gísli Stef spilar á gítar.
* Víðir Heidal spilar á trommur .
* Bogi spilar á bassa.

## Tenglar
* Heimasíða Foreign Monkeys
* Foreign Monkeys á Facebook
Aristófanes frá Býzantíon

**Aristófanes frá Býzantíon** () (Býzantíon 257 – Alexandría 180 f.Kr.) var grískur fræðimaður, einkum þekktur fyrir framlag sitt til Hómersfræða en einnig fyrir textafræðilega vinnu sína á textum annarra klassískra höfunda fornaldar, svo sem Pindarosar og Hesíódosar. Hann tók við af Eratosþenesi sem bókasafnsstjóri við bókasafnið í Alexandríu.

Aristófanesi er eignuð uppfinning ákvæðismerkja sem notuð eru í grísku til að gefa til kynna framburð. Ákvæðismerkin urðu nauðsynleg  þegar ítónun grískunnar vék fyrir áherslum á helleníska tímanum. Á þessum tíma breiddist gríska hratt út um mikil landsvæði í kjölfar sigra Alexanders mikla og hlaut stöðu alþjóðlegs samskiptamáls, *lingua franca*, í austri (og tók við af ýmsum semískum málum). Ákvæðismerkjunum var ætlað að leiðbeina um framburð grísku í eldri bókmenntaverkum.

## Heimild
* 

## Tengt efni
* Aristarkos frá Samóþrake
* Hómersfræði
Dauði

**Dauði** eða **andlát** er endalok virkrar starfsemi lifandi veru. Ýmsar skilgreingingar eru til á dauða og þegar ekki er um að ræða læknisfræðileg inngrip fara þær í flestum tilvikum saman. Með tilkomu tækninnar hefur þó skilgreiningin á dauða orðið talsvert flóknari og mikilvægari. 

Áður fyrr var oftast miðað við að dauði ætti sér stað þegar hjartsláttur og öndun voru ekki lengur til staðar. Með aðstoð læknisfræðinnar er nú oft hægt að endurræsa hjartað og öndunarfærin, svo nú eru þessi einkenni kölluð klínískur dauði.

Í nútímalæknavísindum er því oftast notað hugtakið heiladauði, sem er samsett mæling á því hvort heilastarfsemi er endanlega hætt og útilokað að koma henni af stað aftur.

Þegar allar lífverur af einhveri tegund deyja er talað um útdauða.

## Greining
### Merki dauða
Þegar dýr með jafnheitt blóð deyr gefa eftirfarandi merki til kynna að það sé dáið:
* Öndunarstopp: engin merki um öndun.
* Hjartastopp: engin merki um hjartslátt.
* Heiladauði: engin merki um taugavirkni.
Þegar dauði hefur átt sér stað gengur líkið í gegnum eftirfarandi stig:
* Náfölvi (*pallor mortis*) birtist 15-120 mínútum eftir andlátið.
* Líkkólnun (*algor mortis*) á sér stað yfir langan tíma þar til hitinn nær umhverfishita.
* Dauðastjarfi (*rigor mortis*) þar sem útlimir stífna og erfitt verður að hreyfa þá.
* Líkblettir (*livor mortis*) birtast þar sem blóð safnast fyrir í neðri hluta líksins.
* Úldnun hefst þegar örverur taka að brjóta vefi líkamans niður.
* Rotnun felur í sér upplausn líksins.
* Flensun þar sem allir vefir líkamans hafa leyst upp og aðeins beinagrindin er eftir.
* Steingerving þar sem úrfelling steinefna myndar mót af beinunum á löngum tíma.

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Dauðinn, persónugervingur dauðans

## Tenglar
* Skilgreining dauðahugtaksins eftir Örn Bjarnason
* ''Hvernig er að deyja?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1950 
* ''Er dauðinn endir allrar tilveru mannsins?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
* ''Helvegur, dauðinn og lífið eftir hann''; grein í Vísi 1977
Gerlar

**Gerlar** eða **bakteríur** (fræðiheiti: *Bacteria*) eru stór og mikilvægur hópur dreifkjörnunga. Þeir eru yfirleitt flokkaðir sem sérstakt ríki aðgreint frá ríkjum forngerla og fjórum ríkjum heilkjörnunga eða sem sérstakt yfirríki eða lén. Þar til á 9. áratug 20. aldar voru gerlar og forngerlar flokkaðir saman í ríkið *[[Monera]]* en á grundvelli erfðafræðirannsókna eru þessir tveir hópar nú aðgreindir í tvö ríki.

Gerlar eru algengustu lífverur sem til eru og finnast nánast alls staðar í náttúrunni, í jarðvegi, vatni og lofti, auk þess sem þeir lifa í sambýli við aðrar lífverur og eru í mörgum tilfellum nauðsynlegir líkamsstarfssemi lífveranna. Nokkrir gerlar valda þó sýkingum og teljast því sýklar, en sýklalyf eru notuð til að vinna á þeim.

## Formgerð

Dæmigerð gerilfruma er um 0,5 til 1,0 µm að þvermáli og um 0,5 til 5,0 µm að lengd. Til samanburðar eru háræðar vanalega 5-10 µm að þvermáli. Einstaka tegundir baktería geta þó vikið töluvert frá þessu stærðarbili. Þannig verða til dæmis *[[Thiomargarita namibiensis]]* og *[[Epulopiscium fishelsoni]]* allt að hálfur millimetri (500 µm) að lengd og eru því sýnilegir berum augum. Smæstu gerlarnir eru um 0,2 míkrómetrar að þvermáli.

Algengustu formgerðir gerla eru annars vegar kúlulögun, en hana hafa svokallaðir kúlugerlar eða kokkar (dregið af gríska orðinu κόκκος *kokkos* sem þýðir „korn“), og hins vegar ílöng gerð, en hana hafa svokallaðir stafgerlar eða basillusar (dregið af latneska orðinu *baculus* sem þýðir „stafur“ eða „prik“). 

## Tilvísanir
Litur

**Litur** (**farfi** eða **farvi**) er huglæg upplifun, sem verður til af því að mannsaugað greinir endurkast ljóss með bylgjulengdir, sem spanna hið sýnilega litróf . Í eðlisfræðilegum skilningi eru *[[hvítur]]* og *[[svartur]]* ekki litir, því að hvítt felur í sér endurkast allra bylgjulenda í jöfnum mæli, en *svartur* þýðir fjarvera sýnilegs ljóss. Í daglegu tali er þó talað um *hvítan* og *svartan lit*. 

Litur getur einnig átt við eiginleika tiltekinna hluta eða efna, sem ræðst af því hvaða bylgjulengdir yfirborð hlutarins drekkur í sig og hvaða bylgjulengdum hann endurvarpar. Til dæmis er hlutur grænn ef hann drekkur í sig flestar bylgjulengdir sýnilegs ljóss en endurvarpar ljósi af þeirri samsetningu sem mannsaugað greinir sem grænt.

Litblinda er augngalli, sem lýsir sér í því að litblindir eiga örðugt með að greina að suma liti, til dæmis rauðan og brúnan.

## Tilvísanir


## Heimildir og ítarefni
* Byrne, A. og David Hilbert (ritstj.). *Readings on Color: The Philosophy of Color* (Cambridge, MA: MIT Press, 1997).
* Elmar Geir Unnsteinsson. „Er hægt að lýsa lit?“. Vísindavefurinn 24.1.2006. https://visindavefur.is/?id=5586. (Skoðað 18.3.2010).
* Eyja Margrét Brynjarsdóttir. „Eru til litir sem mannsaugað greinir ekki?“. Vísindavefurinn 26.3.2000. https://visindavefur.is/?id=295. (Skoðað 18.3.2010).
* Eyja Margrét Brynjarsdóttir. „Er mjólk svört í myrkri?“. Vísindavefurinn 8.12.2000. https://visindavefur.is/?id=1228. (Skoðað 18.3.2010).
* Hardin, C.L. *Color for Philosophers: Unweaving the Rainbow* (Indianapolis: Hackett Publishing Company, 1988).
* Maund, B. *Colours. Their Nature and Representation* (Cambridge: Cambridge University Press, 1995).
* Stroud, B. *The Quest for Reality: Subjectivism & the Metaphysics of Colour* (Oxford: Oxford University Press, 2000).
* Wright, W.D. ''The Rays Are Not Coloured: Essays on the Science of Vision and Colour (Bristol: Hilger, 1967).
* Þorsteinn Vilhjálmsson. „Hvað eru litir?“. Vísindavefurinn 8.8.2000. https://visindavefur.is/?id=733. (Skoðað 18.3.2010).

## Tenglar

* 
* 
* 
*