open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Viðeyjarbiblía

**Viðeyjarbiblía**, 1841, er sjötta heildarútgáfa Biblíunnar á íslensku, prentuð í Viðey á Sundum, í prentsmiðju Ólafs Stephensens. 

Á titilblaði stendur: *Biblía, Það er: Heilög ritning. Í 5ta sinni útgéfin**, á ný yfirskoðuð og leiðrétt, að tilhlutun ens íslenska Biblíu-félags.* (Er í raun 6. útgáfa)

Á fyrri hluta 19. aldar fór af stað vakning um málrækt, sem náði inn á svið kirkjunnar. Hið íslenska biblíufélag var stofnað 1815, og vildu forráðamenn þess sníða af Biblíunni dönskuskotið málfar og þýða nákvæmar eftir frumtextunum, en þekking á þeim hafði aukist mikið. Um 1818 var byrjað að endurskoða Nýja testamentið og kom það út í tveimur hlutum í Viðey 1825 og 1827. Geir Vídalín biskup var meðal þýðenda, ásamt kennurum Bessastaðaskóla og fleirum. Árið 1827 var ákveðið að endurskoða Gamla testamentið. Að því stóðu Árni Helgason prestur í Görðum, og kennarar á Bessastöðum, einkum Sveinbjörn Egilsson. Biblían kom svo út í Viðey árið 1841. 

Dómur sögunnar er að þarna hafi margt verið afar fagurlega þýtt, enda skáld að verki. Einkum þykir Sveinbjörn Egilsson hafa unnið gott verk, en hann þýddi *Aðra Mósebók*, *Esajas* (= Jesaja), *Ezekíel*, *Daníel*, alla hina minni spámenn (frá *Hósea* til *Malakí*) og *Opinberun Jóhannesar*, alls 17 rit. Er hann sagður hafa þýtt úr frummálunum, hebresku og grísku. Alþýðlegur blær var á orðavali í anda Fjölnismanna. Fræðimenn eru sammála um að *Viðeyjarbiblía* sé mikil framför frá útgáfunum í Kaupmannahöfn 1747 og 1813.

*Viðeyjarbiblían* telst vera fyrsta nýþýðing Biblíunnar á íslensku, þ.e. þar sem textinn er endurþýddur í heild sinni.

Vandað var til útgáfunnar, bókin er í stærra broti en *Grútarbiblían*, prentuð með gotnesku letri, eins og aðrar bækur Viðeyjarprentsmiðju. Varðveittar biblíur eru yfirleitt í alskinnsbandi og stundum gyllt á kjöl. *Viðeyjarbiblía* var gefin út í 1.400 eintökum og kostaði hvert eintak 4 ríkisdali og 48 skildinga. 

## Heimildir
*Sigurður Ægisson: Grein í Morgunblaðinu 1. október 2006.
*Jón Árnason: Æfisaga Sveinbjarnar Egilssonar. Framan við *Ljóðmæli Sveinbjarnar Egilssonar*, Rvík 1952.
Manntjón

**Manntjón** er hugtak sem er notað þegar talað er um fjölda dáinna (og stundum einnig særðra) vegna t.d. náttúruhamfara, hungursneyðar, stríðs, slysa eða af völdum hryðjuverka. Manntjón á þannig bæði við um fjölda látinna af „náttúrulegum“ orsökum og af mannavöldum, en mannfall á yfirleitt aðeins um fjölda látinna af mannavöldum.
Tikrit

**Tikrit** (تكريت, Tikrīt) er bær í Írak, 140km norðvestan við Bagdad, á bökkum árinnar Tígris. Áætlaður íbúafjöldi árið 2002 var tæp 30 þúsund. Bærinn er höfuðstaður stjórnsýsluumdæmisins Salah ad-Din. 

Tikrit er frægastur fyrir að vera fæðingarstaður Saladíns (um 1138) og Saddams Hussein (1937).
Gregoríus 15.

**Gregoríus 15.** (9. janúar 1554 – 8. júlí 1623) hét upphaflega **Alessandro Ludovisi** og var páfi frá 9. febrúar 1621 til dauðadags.

Alessandro var sonur Pompeo Ludovisi greifa í Bologna. Hann lærði í jesúítaskólanum *[[Collegio Romano]]* í Róm og síðan í Bologna-háskóla til að fá gráðu bæði í kirkjurétti og rómarrétti. Hann hóf feril sinn sem lögmaður í þjónustu páfa í Róm. 

1612 skipaði Páll 5. páfi hann erkibiskup í Bologna. 1616 var hann sendimaður páfa í Savoja sem sáttasemjari milli Karls Emmanúels 1. hertoga og Filippusar 3. vegna deilna um yfirráð yfir Montferrat. Sama ár var hann gerður að kardinála og fimm árum síðar var hann kjörinn páfi eftir lát Páls.

Þegar Gregor settist í hásæti páfa var hann 67 ára gamall og skipaði þegar frænda sinn, Ludovico Ludovisi, kardinála þótt hann væri einungis 25 ára, og gerði hann að aðstoðarmanni sínum. Öðrum ættmennum sínum tryggði hann einnig stöður og titla, bæði með beinum skipunum og með því að hafa milligöngu um hjónabönd þeirra.

Gregor hafði lítil afskipti af stjórnmálum í Evrópu, utan að styrkja Ferdinand 2. keisara gegn mótmælendum og Sigmund 3. gegn Tyrkjaveldi með fjármunum. Hann sendi frá sér síðustu tilskipun páfa gegn göldrum þar sem allar refsingar voru mildaðar og dauðarefsing bundin við þá sem gert höfðu samning við djöfulinn eða framið morð með göldrum.
Loðvík 13.

**Loðvík 13.** (27. september 1601 – 14. maí 1643) Frakkakonungur, eða **Loðvík 2.** konungur Navarra, kallaður **Loðvík réttláti**, var konungur Frakklands og Navarra frá 1610 til dauðadags. Hann var elsti sonur Hinriks 4. og Mariu de'Medici. 

Loðvík komst til valda eftir morðið á föður hans aðeins átta ára gamall. Móðir hans fór með stjórn ríkisins fyrir hann þar til hann varð lögforráða þrettán ára gamall, en hélt áfram í valdataumana þar til Loðvík tók völdin í sínar hendur fimmtán ára gamall, og rak hana í útlegð um leið og hann lét myrða helsta ráðgjafa hennar, Concino Concini. 

Helsti ráðgjafi Loðvíks var Richelieu kardináli og undir þeirra stjórn hurfu Frakkar frá stuðningi við Habsborgara og Spán, en afturkölluðu jafnframt þau pólitísku réttindi sem húgenottar höfðu fengið í valdatíð Hinriks. Richelieu skipaði Frakklandi við hlið mótmælenda í Þrjátíu ára stríðinu og veitti bæði Kristjáni 4. og Gústaf 2. Adolf fjárstyrk til að hindra framsókn Habsborgara og varðveita valdajafnvægið á meginlandi Evrópu. 

Loðvík 13. lést úr steinsótt, ári eftir Richelieu kardinála.
Tjingveldið

**Tjingveldið** (kínverska: 清朝, *Qīng cháo*; mansjúmál:  *Daicing gurunð*; mongólska: *Манж Чин Улс*) einnig kallað **Mansjúveldið** var síðasta keisaraættin sem ríkti yfir Kína frá 1644 til 1912. Keisaraættin kom frá mansjúættbálkinum Aisin Gioro í Mansjúríu og hóf að leggja Kína undir sig 1644. Mansjúmenn gerðu uppreisn gegn hinu ríkjandi Mingveldi undir stjórn Nurhacis 1616 og lýstu yfir stofnun **Síðara Jinveldisins**. 1636 breyttu þeir nafninu í **Tjingveldið** og 1644 lögðu þeir Peking undir sig. Þeir náðu fullum yfirráðum yfir Kína 1683 en hankínverjar (sem eru meirihluti íbúa Kína) litu alla tíð á Tjingveldið sem erlend yfirráð. 

Tjingveldinu tók að hnigna hratt eftir miðja 19. öld, ekki síst vegna þrýstings frá evrópsku nýlenduveldunum og Japan. Keisaraveldið var lagt niður í kjölfar Xinhai-byltingarinnar og keisaraekkjan Longyu sagði af sér fyrir hönd síðasta keisarans Puyi 12. febrúar 1912.
Philippe de Champaigne

**Philippe de Champaigne** (26. maí 1602 – 12. ágúst 1674) var barokkmálari af franska skólanum. Hann fæddist í Brussel og lærði hjá Jacques Fouquières. 1621 flutti hann til Parísar þar sem hann vann við skreytingar í Lúxemborgarhöll ásamt Nicolas Poussin undir stjórn Nicolas Duchesne. 

Síðar vann hann fyrir Mariu de'Medici og Richelieu kardinála. Síðar á ævinni varð hann fyrir áhrifum frá jansenisma. Eftir að lömuð dóttir hans læknaðist fyrir kraftaverk í nunnuklaustrinu Port-Royal, málaði hann eitt frægasta verk sitt *Ex Voto de 1662* sem sýnir dóttur hans með abbadísinni Cathérine-Agnès Arnauld.
Maria de'Medici

**Maria de'Medici** (26. apríl 1575 – 3. júlí 1642) var drottning í Frakklandi þar sem hún var kölluð **Marie de Médicis**. Hún var önnur eiginkona Hinriks 4. Frakkakonungs og móðir Loðvíks 13. 

Maria var dóttir Frans 1. stórhertoga í Toskana og Jóhönnu frá Austurríki. Hún giftist Hinriki árið 1600 eftir að hjónaband hans og Margot drottningar var ógilt. Elsti sonur hennar, Loðvík, fæddist í Fontainebleau-höll ári síðar.

Hjónabandið var ekki farsælt. Maria átti í átökum við hjákonur Hinriks, en fékk því jafnframt framgengt að Margot drottningu var hleypt aftur til Frakklands. Hún sýndi lítinn áhuga á stjórnmálum meðan Hinrik var á lífi og þegar hann var myrtur og hún varð ríkisstjóri fyrir barnungan son sinn, varð hún háð hirðmey sinni Leonoru Dori og ítölskum eigimanni hennar, Concino Concini. Í utanríkismálum hvarf hún frá hinni hefðbundnu andstöðu Frakklands við Spán enda sjálf af ætt Habsborgara og gekk frá því að börn hennar giftust meðlimum spænsku konungsfjölskyldunnar.

Stærsta verkefni hennar var bygging Lúxemborgarhallar sem hófst 1615 samkvæmt teikningum Salomons de Brosse. Peter Paul Rubens var hirðmálari hennar.

Stefna og stjórnunarhættir þeirra Concinis voru óvinsælir meðal hirðarinnar. Hún var neydd af franska háaðlinum til að kalla saman franska stéttaþingið 1614-1615 í síðasta sinn fram að frönsku byltingunni. Þar kom fram biskupinn Richelieu sem ákafur talsmaður forréttinda kirkjunnar. 1616 gerði hún hann að æðstaráði í ríkisstjórn sinni og ráðgjafa sínum við hlið Concinis.

1617 gerði Charles de Luynes hallarbyltingu og fékk hinn fimmtán ára gamla Loðvík 13. til að taka stjórnina í eigin hendur. Loðvík lét myrða Concini og setti móður sína í stofufangelsi í Blois-höll í Loire-dal. Richelieu var einnig rekinn í útlegð. Tveimur árum síðar slapp hún og tók þátt í tilraun til hallarbyltingar undir stjórn bróður Loðvíks, Gaston hertoga af Orléans. Sveitir Loðvíks brutu byltinguna auðveldlega á bak aftur, en í kjölfarið sættust þau fyrir milligöngu Richelieus sem tók sæti de Luynes við hlið konungs eftir 1621.

Maria reyndi þá að koma Richelieu frá völdum og misheppnuð tilraun hennar og annarra óvina kardinálans til að fá konung til að segja honum upp störfum árið 1630 var kölluð Dagur flónanna. Eftir það var hún aftur rekin í útlegð til Compiègne þaðan sem hún flúði til Brussel 1631 og Amsterdam 1638 þar sem henni var tekið með kostum og kynjum. Litið var á heimsókn hennar sem óopinbera viðurkenningu á sjálfstæði Hollands. 

Hún lést að lokum í Köln árið 1642.
Compiègne

**Compiègne** er bær í stjórnsýsluumdæminu Oise í Picardie-héraði í Norður-Frakklandi. Bærinn stendur við Oise-fljót. Íbúar eru um 40 þúsund (2012).
Leonora Dori

**Leonora Dori**, kölluð *Galigaï* (19. maí 1568 – 8. júlí 1617) var hirðmey Mariu de'Medici, fyrst meðan hún var hertogadóttir í Flórens og síðar drottning Frakklands. Fjölskylda hennar var þjónustufólk Medicifjölskyldunnar og móðir hennar var brjóstmóðir Mariu. 

Leonora og Maria voru æskuvinkonur og þegar Maria giftist Hinriki 4. og flutti til Parísar aldamótaárið 1600, fylgdi Leonora henni sem hirðmey. 1601 giftist Leonora ítalska ævintýramanninum Concino Concini, lágt settum aðalsmanni frá Arezzo sem einnig var við hirð Mariu. 

Eftir að Maria varð landstjóri fyrir hönd sonar síns eftir morðið á Hinrik 1610 óx vegur Concinis hratt og hann varð Frakklandsmarskálkur og markgreifi af Ancre. Þau söfnuðu miklum auði og með sölu á titlum og stöðum við hirðina og með því að taka Ítali fram yfir franska aðalinn öfluðu þau sér fljótt valdamikilla óvina. 

Brátt leiddi Charles de Luynes hallarbyltingu gegn Mariu og Concini og Loðvík 13., þá fimmtán ára, tók stjórnina í sínar hendur. Hann lét myrða Concini 26. apríl 1617 og í kjölfarið var Leonora handtekin og ásökuð um galdra. Eftir stutta dvöl í Bastillunni var hún hálshöggvin og lík hennar brennt.
Púðursamsærið

**Púðursamsærið** var samsæri um að drepa Jakob 1. Englandskonung og þingheim með því að sprengja Westminsterhöllina í loft upp með 36 tunnum af byssupúðri sem samsærismenn komu fyrir í kjallaranum undir þingsalnum í byrjun nóvember 1605. Sprengingin átti að verða við þingsetningu 5. nóvember. Eftir sprenginguna ætluðu samsærismennirnir sér að ræna börnum konungs og koma af stað byltingu í Midlands. 

Púðursamsærið kom í kjölfar Samsæris Watsons og Maine-samsærisins 1603. Aðalástæðan fyrir þeim var sú að kaþólskir Englendingar vildu steypa Jakobi af stóli þar sem hann hafði ekki tekið aftur andkaþólska löggjöf sem Elísabet 1. hafði komið á líkt og vonir höfðu staðið til, þar sem hann var sonur Maríu Stúart.

Foringi samsærisins var Robert Catesby en undirbúningur og framkvæmd sprengingarinnar var í höndum Guy Fawkes sem tókst að fela 36 tunnur af byssupúðri undir eldiviðarstafla í kjallara Westminster. Hefðu tunnurnar sprungið hefði stærstur hluti hallarinnar að öllum líkindum hrunið. 

Upp komst um samsærið þar sem einn samsærismanna skrifaði mági sínum William Parker, Monteagle lávarði, viðvörunarbréf 26. október sem hann lét í hendur ríkisritarans, Robert Cecil, jarli af Salisbury. Samsærismennirnir fréttu af þessu en ákváðu að halda áfram eftir að Fawkes hafði skoðað kjallarann og komist að því að allt var óhreyft. 

Kvöldið 4. nóvember fór hópur varðmanna í kjallarann vegna bréfsins. Þar fundu þeir Guy Fawkes með knippi af kveikiþráðum, eldspýtur og vasaúr. Fawkes gekkst strax við öllu saman. Hann var fluttur til Tower of London þar sem hann var pyntaður til sagna. Aðrir samsærismenn voru gripnir á flótta í Midlands. Catesby lést í skotbardaga við menn sýslumanns í Holbeach House í Staffordskíri 8. nóvember.

Púðursamsærisins er enn minnst í Bretlandi með bálköstum og flugeldum á Guy Fawkes-nótt, 5. nóvember hvert ár.
Eppingskógur

**Eppingskógur** er skóglendissvæði á suðaustur Englandi, á mörkum Stór-Lundúnasvæðisins og Essex. Hann myndaðist eftir síðustu ísöld um það bil 8000 f.Kr. Hann er 24 km² (6.000 ekrur) að flatarmáli og inniheldur graslendi, heiðar, ár, fen og tjarnir. Skógurinn teygir sig milli Forest Gate í suðri og Epping í norðri. Hann er um það bil 18 km á lengdina frá norðri til suðurs og um það bil 4 km á vídd. Skógurinn er við fjallshrygg minni dala áanna Ley og Roding. Jarðvegssamsetningin er ekki hentug fyrir landbúnað.
Skírisskógur

**Skírisskógur** (enska: *Sherwood Forest*) er skógur í eigu bresku krúnunnar í Nottinghamshire á Englandi. Hann er frægur sem sögusvið þjóðsögunnar um Hróa hött. Á þessu svæði hefur verið skógur síðan síðustu ísöld en í dag er aðeins eftir 4,23 km² umhverfis þorpið Edwinstowe. 

Árið 1969 var skógurinn opnaður sem sveitagarður. Um það bil 500.000 ferðamenn heimsækja skóginn á ári hverju. Ferðamönnum hefur farið fjölgandi síðan sjónvarpsþættirnir *[[Hrói höttur (sjónvarpsþáttur)|Hrói höttur]]* voru sýndir á BBC árið 2006.
Sýslur á Englandi

Það eru fjörutíu og átta **sýslur á Englandi**. Á ensku eru sýslurnar kallaðar *counties*. Allar sýslurnar eru:
* Austur-Sussex
* Austur-Yorkshire
* Bedfordshire
* Berkshire
* Bristol
* Buckinghamshire
* Cambridgeshire
* Cheshire
* Cornwall
* Cumbria
* Derbyshire
* Devon
* Dorset
* Durhamssýsla
* Essex
* Gloucestershire
* Hampshire
* Herefordshire
* Hertfordshire
* Kent
* Lancashire
* Leicestershire
* Lincolnshire
* Lundúnaborg
* Merseyside
* Norður-Yorkshire
* Norfolk
* Northamptonshire
* Northumberland
* Nottinghamshire
* Oxfordshire
* Rutland
* Shropshire
* Somerset
* Staffordshire
* Stórborgarsvæði Lundúna
* Stórborgarsvæði Manchesters
* Suður-Yorkshire
* Suffolk
* Surrey
* Tyne og Wear
* Vestur-Miðhéruð
* Vestur-Sussex
* Vestur-Yorkshire
* Warwickshire
* Wighteyja
* Wiltshire
* Worcestershire

## Heimasýslur
„Heimasýslurnar“ (e. *Home Counties*) er hópur sýslna sem umkringir London. Þær eru:
* Kent
* Surrey
* Essex
* Hertfordshire
* Buckinghamshire
* Berkshire
Hraungerðiskirkja

**Hraungerðiskirkja** er kirkja í Hraungerðisprestakalli í Flóahreppi. Hún var byggð árið 1902. Hún er hluti af Selfossprestalli, þar sem Selfosskirkja er höfuðkirkjan.

Um kirkju í Hraungerði var fyrst getið í skrá Páls biskups frá um 1200. Var hún þá prestslaus. Hún var síðar helguð Pétri postula. 

## Heimild
* 

## Tenglar
*Hraungerðiskirkja á kirkjukort.net 
*Hraungerðissókn
Meginland Evrópu

**Meginland Evrópu** er heimsálfan Evrópa án allra eyja. Á Bretlandi er hugtakið notað um Evrópu án Bretlands, Manar, Írlands, Færeyja og Íslands. Á Norðurlöndum er venjulega átt við Evrópu án Bretlands, Írlands og Norðurlandanna.
Kornbresk kjötbaka

**Kornbresk kjötbaka** (enska: *Cornish pasty*, korníska: *pasti*, *hoggan*) er bökutegund frá Cornwallsýslu í Englandi. Bakan er yfirleitt fyllt með kjöti, kartöflum og lauk, og bökuð. Bakan er hringur sem er brotinn saman til að mynda hálfhring. Kanturinn er því næst þéttur. Bakan má aðeins kallast *kornbresk* ef fyllingin er hefðbundin.

Orðið *pasty* er borið fram /ˈpæsti/ á ensku.

Upphaflega voru slíkar bökur gerðar fyrir kolanámumenn sem munu ekki hafa komið upp á yfirborð jarðar til að borða hádegisverð.
Za Dengel

**Za Dengel** (d. 24. október 1604) var Eþíópíukeisari sem **Asnaf Sagad 2.** 1603 til 1604. Hann var bróðursonur Sarsa Dengel keisara sem ætlaðist til þess að hann tæki við embættinu, en þess í stað var Jakob sonur Sarsa Dengels gerður að keisara 1597. 

Za Dengel var sendur í útlegð á eynni Daq á Tanavatni. Hann flúði þaðan til Gojjam. Þegar Za Sellase varð ráðgjafi Jakobs notaði hann tækifærið og setti Jakob af og gerði Za Dengel að keisara. Za Sellase ætlaðist aldrei til þess að Za Dengel yrði annað en leppur en hann boðaði jesúítann Pedro Páez til hirðarinnar í Dankaz og tók kaþólska trú. 

Við þetta fékk hann Za Sellase upp á móti sér. Hann skipulagði uppreisn gegn keisaranum og hugðist koma Jakobi aftur á valdastól. Za Dengel fór með her sinn gegn honum en þurfti að láta í lægra haldi, þrátt fyrir aðstoð 200 portúgalskra skytta.
Mehmed 3.

**Memeð 3.** (ottómantyrkneska: محمد ثالث *Meḥmed-i sālis*, tyrkneska: *III.Mehmet*; 26. maí, 1566 – 22. desember, 1603) var Tyrkjasoldán eftir föður sinn Múrað 3. frá 1595 til dauðadags. Hann varð einkum frægur fyrir að láta drepa 27 bræður og hálfbræður sína og tuttugu systur til að tryggja sig í sessi. Hann lét móður sinni, Safiye, eftir stjórn ríkisins. 

Helsti viðburður valdatíðar hans var langa styrjöldin gegn Austurríki, Transylvaníu, Vallakíu og Moldavíu.
Ferdinand 2. keisari

**Ferdinand 2.** (9. júlí 1578 – 15. febrúar 1637) af ætt Habsborgara, ríkti sem keisari hins Heilaga rómverska ríkis frá 1619 til dauðadags. Áður var hann erkihertogi af Styrju, konungur Bæheims og konungur Ungverjalands. Hann var eindreginn kaþólikki og barði niður mótmælendatrú í ríki sínu. Þegar Matthías keisari valdi hann sem eftirmann sinn 1618 vildi háaðallinn í Bæheimi ekki staðfesta kjör Ferdinands þótt hefð væri fyrir því að Habsborgarar væru konungar í Bæheimi og kusu Friðrik 5. kjörfursta í Pfalz í staðinn. Þetta atvik leiddi til þess að Þrjátíu ára stríðið hófst á því að Ferdinand lagði Bæheim undir sig með hervaldi.

Þegar Matthías lést 1619 tók Ferdinand við sem keisari hins Heilaga rómverska ríkis. Eftir að hann lagði Bæheim undir sig með stuðningi Kaþólska bandalagsins undir stjórn Maximilíans 1. kjörfursta í Bæjaralandi, hóf hann umfangsmiklar trúarhreinsanir í Bæheimi og Austurríki og neyddi mótmælendur til að taka kaþólska trú. 

Þegar Danir réðust með her inn í Þýskaland til varnar mótmælendum réði Ferdinand tékkneska athafnamanninn Albrecht von Wallenstein sem hershöfðingja og fékk hann til að koma sér upp her. Wallenstein, ásamt her Kaþólska bandalagsins undir stjórn Tillys greifa, gersigraði mótmælendur í nokkrum orrustum. Ferdinand gaf þá út Endurheimtartilskipunina 1629 sem kvað á um að allar eigur kaþólsku kirkjunnar frá því fyrir Passáfriðinn 1552 skyldu endurheimtar. Þessi löggjöf varð til þess að Gústaf 2. Adolf Svíakonungur ákvað að skerast í leikinn og halda með her inn í Þýskaland til varnar mótmælendum 1630. 

Svíar náðu undraverðum árangri og sóttu alla leið inn í Bæjaraland. Tilly var drepinn en Wallenstein hélt með her gegn þeim og tókst að reka þá frá Bæjaralandi. Gústaf Adolf var drepinn í einni af orrustum Svía en sænski herinn hélt áfram að herja gegn Ferdinand og Kaþólska bandalaginu. Wallenstein hóf viðræður við þá um frið en var þá myrtur að ósk keisarans vegna ótta við að hann myndi svíkja málstaðinn. Elsti sonur keisarans, Ferdinand Ungverjalandskonungur, tók við stjórn hersins og vann afgerandi sigur á Svíum í orrustunni við Nördlingen. 

Ósigur sænska hersins gerði þó ekki út um herfarir sænskra herstjóra í Þýskalandi og varð til þess að Frakkar ákváðu að hefja bein afskipti af styrjöldinni. Stríðið hélt því áfram og Þýskaland var nánast rústir einar þegar Ferdinand dó.
Óregluleg sögn

**Óreglulegar sagnir** eru ólíkt reglulegum sögnum þær sagnir sem falla utan hefðbundinna sagnbeyginga þess tungumáls sem þær eru í.

Hvaða sagnir teljast til óreglulegra sagna fer mjög eftir tungumálinu. Í ensku eru sterk beygðar sagnir taldar óreglulegar, en í fornensku eru þær taldar reglulegar.

## Fjöldi óreglulegra sagna í mismunandi tungumálum
Á meðan hugtakið „óregluleg sögn“ er torskilgreint þá ætti taflan að neðan að sýna hve mikið þetta fyrirbæri fer eftir tungumálum.

## Tengt efni
* Óregluleg sögn á ensku

## Tenglar

* Germönsk tungumál
**
** A list of irregular German verbs; notes are in German 
** Learn English verbs effectively 
** List of irregular English verbs and exercises
** TheIrregularVerbs  All the irregular verbs of the English language. Conjugation, pronunciation, translation and examples
** Irregular English Verbs online exercises Practice online exercises with the irregular verbs and examples

* Rómönsk tungumál
** The Catalan-language Wikipedia article on irregular verbs includes a list of irregular Catalan verbs.
** Orbis Latinus notes on irregular Asturian verbs 
** Orbis Latinus list of irregular French verbs 
** Orbis Latinus list of irregular Italian verbs
** Orbis Latinus list of irregular Occitan / Provençal verbs  
** Orbis Latinus list of irregular Portuguese verbs 
** Orbis Latinus list of irregular Spanish verbs 
** Orbis Latinus list of irregular Venetan verbs 
** Italian: list of principal irregular second and third conjugation verbs 

* Önnur indóevrópsk tungumál
** PDF on irregular verbs in the Greek New Testament
Scripta historica Islandorum

**Scripta historica Islandorum** (íslenska: Sagnfræðirit Íslendinga) er ritröð í 12 bindum, sem Hið Konunglega norræna fornfræðafélag gaf út á árunum 1828-1846. 

Fornfræðafélagið gaf fyrst út 12 binda ritröð , sem kölluð var Fornmanna sögur, og birtist hún á árunum 1825-1837. Þar voru einkum prentaðar Noregskonunga sögur og rit tengd þeim, eins og Jómsvíkinga saga og Knýtlinga saga. Var textinn birtur á frummálinu, íslensku. Í lokabindinu voru skrár og ítarefni. 

Fornfræðafélagið leit á sig sem samnorrænt og alþjóðlegt félag, og því var ákveðið að þýða *Fornmannasögurnar* bæði á dönsku og latínu til þess að kynna ritin fyrir hinum menntaða heimi. Danska útgáfan heitir *Oldnordiske sagaer*, og sú latneska *Scripta historica Islandorum, de rebus gestis veterum borealium*. Báðar eru í 12 bindum eins og Fornmannasögurnar, og kom danska útgáfan út á árunum 1826-1837.

Sveinbjörn Egilsson síðar rektor, þýddi textabindin, 11 að tölu, á latínu, og þótti þýðingin afburða vel gerð. Grímur Thomsen þýddi 12. bindið á latínu.

## Heimild
*Skrár Landsbókasafns Íslands o.fl.
Glock 17

**Glock 17** er hálfsjálfvirk skammbyssa framleidd af austurríska vopnafyrirtækinu Glock. Glock 17 var hönnuð í kringum árið 1980 fyrir austurríska herinn. Árið 1988 byrjaði sænski herinn að nota hana.
Notað er 9 x 19 mm skot í hana, en til eru öðruvísi tegundir af Glock 17 sem nota öðruvísi tegundir af skotum, t.d: 10mm og .45 ACP (Automatic Colt Pistol). Það magasín sem oftast er notað, komast 17 skot í, ef notuð eru 9mm skot. Lengd byssunnar er 186 millimetrar og þyngdin er 625 grömm.

Glock 17 er mikið notuð af lögreglu og hermönnum í Evrópu og einnig í Asíu. Glock 17 er notuð af: Víkingasveitinni (íslenska sérsveitin), Karhuryhmä (finnska sérsveitin), lögreglunni í Hong Kong, austurríska hernum, hollenska hernum, malasíska hernum, norska hernum og Beredskapstroppen (norska sérsveitin), sænska hernum, breskum sérsveitum og af mörgum öðrum.

Glock 18 er alsjálfvirk, en er að öðru leyti nánast eins og Glock 17. 

## Tengill
* Myndband af manni að skjóta úr Glock 17.
Fornmanna sögur

**Fornmanna sögur**, er ritröð í 12 bindum, sem Hið konunglega norræna fornfræðafélag gaf út á árunum 1825-1837. Þar voru einkum prentaðar Noregskonunga sögur og rit tengd þeim, eins og Jómsvíkinga saga og Knýtlinga saga. Var textinn birtur á frummálinu, íslensku. Í lokabindinu voru skrár og ítarefni. 

Fornfræðafélagið leit á sig sem samnorrænt og alþjóðlegt félag, og því var ákveðið að þýða *Fornmanna sögurnar* bæði á dönsku og latínu til þess að kynna ritin fyrir hinum menntaða heimi. Danska útgáfan heitir *Oldnordiske sagaer*, og sú latneska *[[Scripta historica Islandorum]], de rebus gestis veterum borealium*. Báðar eru í 12 bindum eins og Fornmanna sögurnar. 

Carl Christian Rafn, ritari Fornfræðafélagsins og driffjöðurin í starfi þess, átti frumkvæði að útgáfunni, en sjálft útgáfustarfið var að miklu leyti unnið af Íslendingum. 

## Bindi


Saga Ólafs konúngs Tryggvasonar, Vol I
Saga Ólafs konúngs Tryggvasonar, Vol II
Saga Ólafs konúngs Tryggvasonar, Vol III
Saga Ólafs konúngs hins Helga, Vol I
Saga Ólafs konúngs hins Helga, Vol II
Sögur Noregs konúngs Góða, Haralds konúngs Harðrða ok sona hans
Sögur Noregs konúnga frá Magnúss Erlíngssonar
Saga Sverris konúngs
Sögur Hákonar Sverrissonar, Guttorms Sigurðarsonar,
Ínga Bárðarsonar and  Hákonar Hákonarsonar til falls Skúla hertoga
Saga Hákonar Hákonarsonar frá falli Skúla hertoga;
brot sögu Magnúss Lagabætis
Jómsvíkíngasaga ok Knytlínga
Ríkisár Noregs og Dana-konúnga
 áratal markverðustu viðoburða vísur færðar til rétts máls;
Register yfir staðanörn, hluti ok efni og yfir sjaldgæf orð


## Heimild
*Skrár Landsbókasafns Íslands o.fl.
Regluleg sögn

**Regluleg sögn** er hver sú sögn sem hefur sagnbeygingu sem fylgir hefðbundinni beygingu tungumálsins sem hún tilheyrir. Sögn sem ekki beygist svona kallst óregluleg sögn.
Hreysiköttur

**Hreysiköttur** (einnig stundum nefndur **stóra vesla**) (fræðiheiti *Mustela erminea*) er lítið rándýr af marðarætt. Hann lifir á norðlægum slóðum á barrskóga- og túndrusvæðum. Hann er víðast hvar á norðlægum slóðum í tempraða beltinu til heimskautasvæða í Evrópu, Asíu, Kanada og BNA. Hann var fluttur til Nýja-Sjálands til að minnka fjölda kanína en er talið meindýr þar vegna þess að hann étur egg og unga innfæddra fugla og er hreysiköttur talinn meginástæða fyrir hnignun og útrýmingu margra fuglategunda þar. Hreysiköttur er næturdýr en er stundum á ferli á daginn.

Hreysikettir er 17-33 sm á lengd. Karldýr eru oftast um helmingi lengri en kvendýr. Þeir eru langir og grannvaxnir með stutta fótleggi, stutt og kringlótt eyru, stór svört augu og löng veiðihár. Á veturna er feldur þeirra hvítur, á sumrin er feldur þeirra ljósbrúnn. Hreysikattaskinn var eftirsótt verslunarvara og táknmynd konunga. Vetrarfeldur hreysikatta var talinn merki um hreinleika eða meydóm og var mjög eftirsóttur meðal annars í skikkjur og bryddingar. Feldirnir voru saumaðir saman til að fá mynstur af svörtum deplum. 

Hreysikettir éta skordýr, kanínur, nagdýr eins og mýs og rottur og önnur lítil spendýr, fugla og unga og stundum fiska og slöngur. Þeir geta drepið bráð sem er stærri en þeir sjálfir. Refir og úlfar veiða hreysiketti.

Hreysiköttur markar sér svæði og ver það fyrir öðrum dýrum, sérstaklega öðrum karldýrum. Á svæðinu eru oftast nokkur greni. Hann er oftast einn á ferð nema við mökun og þegar móðir er með stálpaða unga.

## Myndir

Mynd:Brehms Het Leven der Dieren Zoogdieren Orde 4 Hermelijn (Putorius erminea).jpg|Málverk af hreysiketti (Mustela erminea)
Mynd:Léonard_de_Vinci_-_Dame_à_l'.jpg|Málverk eftir da Vinci
Image:Mustela.erminea.tracks.jpg|Spor í snjó
Mynd:Mustela.erminea.young.jpg|Ungdýr
Mynd:Elizabeth1England.jpg|Elísabet 1. Englandsdrottning með hreysikött
Mynd:Mustela erminea SK 02.jpg|Hreysiköttur
Mustela erminea MHNT.ZOO.2010.11.236.12.jpg |*Mustela erminea*
Aflagssögn

**Aflagssögn** (eða **''deponens''sögn**) er sögn sem hefur merkingu sem er í germynd, en tekur á sig form annarra sagnmynda, oftast form miðmyndar eða þolmyndar.

## Tungumál sem hafa aflagssagnir
*Þessi listi er ekki tæmandi.*

* Gríska hefur miðmyndar aflagssagnir (sumar hverjar nokkuð algengar) og nokkrar þolmyndar aflagssagnir. Dæmi úr grísku er ερχομαι (*erchomai*, ‚ég kem‘ eða ‚ég fer‘), sem hagar sér eins og miðmynd/þolmynd en er þýdd með germyndinni.
* Latína hefur þolmyndar aflagssagnir eins og *loqui* (‚að tala‘), *pati* (‚að þola‘), *sequi* (‚að fylgja‘) og *horatari* (‚að ráðleggja‘). Flestar aflagssagnir í latínu eru áhrifslausar og um helmingur þeirra beygist eftir fyrstu beygingu. Sumar hafa þolmyndarmerkingu í lýsingarhætti þátíðar. Að auki eru fjórar latneskar sagnir (*audere* ‚að þora‘; *gaudere* ‚að gleðjast‘; *solere* ‚að venjast‘; og *fidere* ‚að treysta (á)‘) kallaðar *hálf-aflagssagnir*, vegna þess að einungis í þátíð hafa þær útlit þolmyndar en merkingu germyndar. Stundum teljast sagnirnar *iurare* (‚að sverja‘), *nubere* (‚að giftast‘) og *placeo* (‚að geðjast‘) til hálf-aflagssagna. Nokkrar sagnir hafa enn fremur germyndarmerkingu í lýsingarhætti þátíðar: *adolescere* (‚að vaxa úr grasi‘), *cenare* (‚að borða‘), *placere* (‚að geðjast‘), *prandere* (‚að snæða hádegisverð‘), *potare* (‚að drekka‘), *iurare* (‚að sverja‘).

## Dæmi
* Sænska orðið *andas* („anda“, aflagssögn), danska og norskt bókmál *ånde* („anda“, ekki aflagssögn).
* Sænska orðið *hoppas* („vona“, aflagssögn), danska *håbe*, norskt bókmál *håpe* („vona“, ekki aflagssögn).

## Tengt efni
*Miðmyndarsögn

## Tilvísanir


## Tenglar
*The Surrey Deponency Databases
Persóna

**Persóna** getur átt við:

* Persónu (málfræði), tilvísun til þátttakanda í ákveðinni aðgerð
* Sögupersónu, skáldskaparmanneskju í listaverki eins og bók, leikriti eða kvikmynd
* Persónu í lögfræði
Laugarnes

**Laugarnes** er landsvæði í Reykjavík sem telst til Laugardalsins. Fyrstu heimildir um Laugarnes koma fyrir í Njálu. Þórarinn ragabróðir, sem átti og bjó í Laugarnesi, var bróðir Glúms, annars manns Hallgerðar langbrókar, en eftir víg Glúms skiptu þau á jörðum og varð Hallgerður þá eigandi að Laugarnesi. Þar bjó hún síðustu æviár sín og segir Njála að hún sé grafin þar. 

## Tengt efni

* Holdsveikraspítalinn í Laugarnesi
* Kirkjusandur
* Laugarnesskóli
* Laugarnesstofa
* Laugarneskampur
* Laugarnestangi
* Laugarnesbærinn
* Sundahöfn

## Tenglar
* Þorgrímur Gestsson, Laugarneshverfi verður til – Ný saga, 1. tölublað (01.01.1997), Bls. 16-21 
* „Saga Laugarness í gegnum aldirnar“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1943
* ''Bústaður Hallgerðar langbrókar verður biskupssetur''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1948
* ''Hvernig Reykjavík eignaðist Laugarnes aftur''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1948
* ''Kjarninn úr landi Reykjavíkur''; 3. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1948
* ''Laugarnesið''; grein í Morgunblaðinu 1985
* Laugarnes (ferlir.is)
* Guðfinna Ragnarsdóttir, Laugarnesið, Fréttabréf Ættfræðifélagsins, 2. tölublað (01.04.2017), Blaðsíða 3
Kastljós (fréttaskýringaþáttur)

:*Fyrir greinina um þáttinn sem er í gangi í dag, sjá [[Kastljós (dægurmálaþáttur)]]*
***Kastljós*** var fréttaskýringaþáttur sem var á dagskrá Ríkisútvarpsins frá 1974 til 1998. Hann hóf göngu sína sem fréttaskýringaþáttur um innlendar fréttir árið 1974 og tók þá við af þætti sem nefndist Landshorn. Þátturinn var um fjörutíu mínútna langur, í umsjón fréttastofunnar og sýndur á föstudögum á besta tíma. Umsjónarmenn voru mismunandi fréttamenn í hvert skipti. Annar þáttur á miðvikudögum fjallaði þá um erlendar fréttir. 1980 var þáttunum tveimur slegið saman í eitt Kastljós á föstudögum í umsjón tveggja stjórnenda. 1987 var þættinum aftur breytt í fréttaskýringaþátt um innlend málefni stutt skeið. 1988 hét þátturinn *Kastljós á sunnudegi* og 1990 *Kastljós á þriðjudegi* eftir breyttum útsendingartíma en 1992 var þátturinn aftur fluttur á besta tíma á föstudegi. 1993 var Kastljós tekið af dagskrá um skeið þegar dægurmálaþátturinn Dagsljós hóf göngu sína.
Kastljós (aðgreining)

***Kastljós*** getur átt við um:
* Fréttaskýringaþáttinn *[[Kastljós (fréttaskýringaþáttur)|Kastljós]]* sem hóf göngu sína á RÚV árið 1974
* Dægurmálaþáttinn *[[Kastljós (dægurmálaþáttur)|Kastljós]]* sem hóf göngu sína á RÚV árið 1998
Lexicon poeticum antiquæ linguæ septentrionalis

***Lexicon poeticum antiquæ linguæ septentrionalis*** (latína; **Orðabók um skáldamál hinnar fornu tungu norðursins**) er  orðabók rituð af Sveinbirni Egilssyni þar sem uppflettiorð og dæmi eru á íslensku og allar skýringar á latínu. Bókin var gefin út af Fornfræðafélaginu í Kaupmannahöfn árið 1860 og var stórvirki á sinni tíð, þegar aðeins lítill hluti hinna fornu heimildarrita hafði verið gefin út í fullnægjandi útgáfum. Um leið olli orðabókin straumhvörfum í rannsóknum á fornum íslenskum kveðskap.

Um aldamótin 1900–1901 fækkaði þeim óðum sem skildu latínu. Finnur Jónsson prófessor í Kaupmannahöfn vann þá útgáfuverk sem var álíka metnaðarfullt og verk Sveinbjarnar hálfri öld fyrr. Finnur gaf fyrst út allan forníslenskan kveðskap fram til 1400 (fyrir utan Eddukvæði sem til voru í fullnægjandi útgáfu og elstu rímur, sem Finnur gaf út í sérútgáfu 1905–1922). Verkið kom út á vegum Árnanefndar 1912–1915 og heitir:
* *Den Norsk-Islandske Skjaldedigtning*, Flokkur A, 1.–2. bindi. Texti skv. handritunum.
* *Den Norsk-Islandske Skjaldedigtning*, Flokkur B, 1.–2. bindi. Lagfærður texti.

Á grundvelli þessarar útgáfu endurskoðaði Finnur *Lexicon poeticum* frá grunni, og gaf hann út á vegum Fornfræðafélagsins á árunum 1913–1916. Í þeirri útgáfu eru uppflettiorð og dæmi á íslensku og allar skýringar á dönsku. Bókin kom í annarri útgáfu 1931, og ljósprentuð 1966.

Sumir hafa talið það fræðilegt örlæti hjá Finni að gefa bókina út undir nafni Sveinbjarnar Egilssonar, því að bókin í þeirri mynd sé verk Finns. Hins vegar er hugmyndin að bókinni og allt skipulag hennar komið frá Sveinbirni, auk þess sem Finnur hefur viljað minnast brautryðjandans með þessum hætti.
 
## Tengt efni
* Clavis poëtica antiquae linguae Septemtrionalis
* Lexicon Islandico-Latino-Danicum
* Lexicon Islandicum
* Dróttkvæði

## Heimildir
* *Lexicon poeticum*, formáli Finns Jónssonar að útgáfunni 1931.
 
## Tenglar
* Sveinbjörn Egilsson: Lexicon poeticum, 1860. — Á archive.org.
* Lexicon poeticum, 1. útgáfa 1913-16. — Á heimasíðu Septentrionalia.
* Lexicon poeticum, 2. útgáfa 1931. — Á heimasíðu Septentrionalia.
Tala (málfræði)

**Tala** er í málfræði hugtak sem gefur til kynna fjölda. Í íslensku skiptist hugtakið „tala“ í eintölu og fleirtölu, og eitt sinn í tvítölu.

## Málfræði talna

Mörg tungumál hafa málfræðilegar tölur, sem er viðfang sérstakra orða og breytir framburði þeirra og merkingu. Dæmi er um eintölu, tvítölu og fleirtölu í íslensku. 

Sálfræðingar hafa gert (frekar vafasamar) kannannir á sameiginlegu gáfnafari heilla þjóða með tilliti til þess hversu háar málfræðilegar tölur eru til: Sum tungumál þekkja „einn“ og „margir“, önnur „einn“, „tveir“ og „margir“, og svo framvegis. 

## Tilvísanir
Gaulverjabæjarfundur

**Gaulverjabæjarfundur** er silfursjóður frá víkingaöld, sem fannst 1930 við jarðrask í kirkjugarði í Gaulverjabæ í Flóa, Árnessýslu. Í sjóðnum voru 360 silfurpeningar, arabískir, þýskir, danskir, sænskir, enskir og írskir. Elstu peningarnir voru slegnir um 870 en hinir yngstu um 1010. Talið er að sjóðurinn hafi verið falinn snemma á 11. öld.

## Tenglar
* ''Hvað fannst í svokölluðum Gaulverjabæjarfundi árið 1930 í Flóanum?''; af Vísindavefnum 
* ''Gamlir peningar fundnir í Gaulverjabæ''; frétt í Morgunblaðinu 1930
Þáskildagatíð

**Þáskildagatíð** er orðasambandið *„mundi hafa...“* sem er samsett af **munu** í  viðtengingarhætti þátíðar, **hafa** í nafnhætti og svo bætist aðalsögnin (t.d. fljúga) við og er í lýsingarhætti þátíðar, og yrði þá *mundi hafa flogið...*. Þáskildagatíð var áður fyrr talin vera tíðbeygingarmynd í málfræði.  Stundum er sagt að einhver *tali í þáskildagatíð* og þá er átt við að viðkomandi sé að ræða um það sem hefði getað gerst en varð ekki. Þeir sem tala (eða skrifa) um pólitík eða sagnfræði í þáskildagatíð eru því að ræða (eða skrifa) um eitthvað sem hefði getað gerst, en gerðist ekki. 

Þáskildagatíð er ekki talin til fyrirmyndar í málfari, enda oftast hægt að forðast hana. Árni Óla, sem skrifaði margar fróðleiksgreinar í Lesbók Morgunblaðsins um miðbik 20. aldar, skrifar á einum stað: 
:*Hvað kunni höfundur Njálu í [[málfræði|grammatik]]? Hvað vissi hann um núliðna tíð, þáliðna tíð, þáframtíð, *'þáskildagatíð*' og slík vísindi, sem nú er talið nauðsynlegt að troða í fólk á barnsaldri? Ekkert - bókstaflega ekkert. Aumingja maðurinn. Þessum fáfróða manni tókst þó að skrifa bók, sem enn er [og hér vitnar hann í niðurlagsorð í formála Guðna Jónssonar að Njálu]: „voldug og sterk í hreinleik máls og listar“.* 

## Tengt efni
* Tíðbeyging sagna

## Tilvísanir
Framsöguháttur

**Framsöguháttur**  flokkast undir hætti sagna (nánar til tekið persónuhátt). Framsöguhátturinn lætur oftast í ljós hlutlausa frásögn, beinar fullyrðingar (hvort sem þær eru sannar eða ósannar) og beinar spurningar („ég *fer* á morgun“, „*ferðu* á morgun?“). Framsöguháttur er til í persónum, tölum, tíðum og myndum. 

## Framsöguháttur í íslensku
Sem dæmi má taka sagnbeyging sagnarinnar að „“ eftir persónum í nútíð og þátíð:

### Dæmi
* Ég *fer* í bíó í hverri viku. 
* Hann *leikur* mann sem kemst að því að heimurinn er lygi.
* *Hefur* þú lesið nýju bókina?
Eldbjargarmessa

**Eldbjargarmessa** er 7. janúar en þá skyldi slökkva jólaeldinn og síðustu jólaboðsgestir ríða frá garði. Sá dagur var einnig á 13. og 14. öld kallaður *affaradagur jóla*, og enn eldra heiti er *eldsdagur jóla*. Ekki eru til heimildir þess efnis að á íslendi hafi fólk gert sér dagamun þennann dag en aftur á móti eru ýmsir siðir honum tengdir í Noregi.

7. janúar gengur einnig undir heitinu *Knútsdagur* og er hann þá kenndur við Knút hertoga hinn danska, sem drepinn var með svikum þann dag árið 1131. Á morðstaðnum spratt fram lind, og var hann talinn helgur maður af alþýðu.

## Tenglar
* ''Eldsbjargarmessa''; af Náttúran.is
Aukafall

**Aukafall** kallast öll föll önnur en nefnifall (í íslensku föllin þolfall, þágufall og eignarfall), og fara orð í aukaföll fylgi þau áhrifssögnum, forsetningum eða öðrum fallvöldum.

Til er ákveðin nefnifallssýki (sjá þágufallssýki) sem lýsir sér í því að aukaföll detta út; dæmi: „Við ætlum bara að fara í KB-banki.“

## Dæmi
* *Kysstu *'mig**.'' ([[áhrifssögn]] + andlag í **aukafalli** (þolfalli))
* ''Þetta er frá **mér** til **þín**.'' (forsetning (frá og til) + andlag í aukafalli (þágufalli og eignarfalli))
* ''Bíll **mannsins*' bilaði.* (nafnorð + nafnorð í aukafalli (eignarfalli))

## Tengill

* Aukafallsfrumlag
Frumlag

**Frumlag**  er hugtak í málfræði. Frumlag er fallorð, fallsetning, fallháttur eða bein ræða sem stendur alltaf í nefnifalli, og gerir það sem sögnin segir.

Frumlag er gerandinn í setningunni- þ.e.a.s. frumlag táknar þann sem gerir (er eða verður) það sem umsögnin segir.

Auðvelt er að finna frumlagið með því að spyrja „hver gerði“ það sem sögnin segir.

## Ópersónuleg frumlög
Frumlög ópersónulegra sagna eru aldrei í nefnifalli og skiptast í tvo hópa; **aukafallsfrumlög** og **gervifrumlagið** „það“ (einnig **leppur** eða **aukaliður**).

Aukafallsfrumlög skiptast í:
* **Þolfallsfrumlög** sem eru frumlög í þolfalli (*mig langar*, *mig svíður í sárið*, *mig brestur kjark*)
* **Þágufallsfrumlög** sem eru frumlög í þágufalli (*mér stendur á sama*, *mér svíður tjónið*, *mér líst vel á þetta*)
* **Eignarfallsfrumlög** eru mjög sjaldgæf frumlög í eignarfalli (*hér gætir drauga*, *þess kennir víða*, *þess þarf ekki*)

Aukafallsfrumlag er stundum nefnt frumlagsígildi.

Dæmi um gervifrumlag er orðið „það“ í setningunni „það snjóaði lítið í vetur“ en þegar gervifrumlaginu er sleppt kallast það **frumlagseyða**: „nú snjóar lítið“.

## Dæmi
****Húsfreyjan''' eldaði matinn.'' (hver eldaði matinn?)
****Allir** eru duglegir.'' (hverjir eru duglegir?)
****Maðurinn*' lærði bókina vel.'' (hver lærði bókina vel?) 

## Tengt efni
* Andlag
* Veðursögn (ópersónuleg sögn sem ekki tekur með sér frumlag)
Breiðabólsstaðarkirkja

**Breiðabólsstaðarkirkja** getur átt við eftirfarandi:
* Breiðabólsstaðarkirkju í Vesturhópi
* Breiðabólsstaðarkirkju í Dalasýslu
* Breiðabólsstaðarkirkju í Fljótshlíð
Prestbakkakirkja

**Prestbakkakirkja** getur átt við eftirfarandi:
* Prestbakkakirkju í Hrútafirði
* Prestbakkakirkju í Vestur-Skaftafellssýslu
Lech Kaczyński

**Lech Aleksander Kaczyński** (18. júní 1949 – 10. apríl 2010) var forseti Póllands frá 23. desember 2005 til 10. apríl 2010.

Lech Kaczyński stofnaði íhaldssama stjórnmálaflokkinn Lög og réttlæti ásamt tvíburabróður sínum, Jarosław Kaczyński, árið 2001. Bræðurnir höfðu verið virkir í pólskum stjórnmálum frá falli kommúnismans í landinu og höfðu átt lykilþátt í að tryggja sigur Lechs Wałęsa, leiðtoga Samstöðu, í forsetakosningum Póllands árið 1990. Síðar kastaðist hins vegar í kekki milli bræðranna og Wałęsa og árið 2009 kærði Wałęsa Lech Kaczyński fyrir að staðhæfa að hann hefði njósnað fyrir leynilögreglu pólsku kommúnistastjórnarinnar á áttunda áratugnum.

Lech Kaczyński var kjörinn forseti Póllands árið 2005 með 54 prósentum atkvæða gegn 46 prósentum sem Donald Tusk hlaut. Lög og réttlæti unnu sigur í þingkosningum í september sama ár og Jarosław Kaczyński varð því forsætisráðherra Póllands árið 2006. Var þá komin upp sú fordæmalausa staða að forseti og forsætisráðherra landsins væru tvíburabræður. Flokkur bræðranna tapaði hins vegar aukakosningum sem haldnar voru árið 2007 og því varð Lech Kaczyński að skipa keppinaut sinn, Donald Tusk, forsætisráðherra.

Lech Kaczyński lést í flugslysi yfir Smolensk í Rússlandi þann 10. apríl 2010 ásamt eiginkonu sinni og 95 öðrum, sem margir hverjir voru háttsettir í her Póllands. Erindi þeirra til Rússlands var að taka þátt í minningarathöfn vegna fjöldamorða Rússa á pólskum liðsforingjum í Katynskógi í seinni heimsstyrjöldinni.

## Tilvísanir
Jarosław Kaczyński

**Jarosław Aleksander Kaczyński** (f. 18. júní 1949 í Varsjá) er formaður pólska stjórnmálaflokksins Laga og réttlætis (*Prawo i Sprawiedliwość*) og var forsætisráðherra Póllands frá 14. júlí 2006 til 16. nóvember 2007. Kaczyński stofnaði Lög og réttlæti ásamt tvíburabróður sínum, Lech Kaczyński, árið 2001.

Lög og réttlæti komust aftur til valda eftir þing- og forsetakosningar árið 2015 og sátu við stjórn til ársins 2023. Á þeim tíma stóð flokkurinn fyrir miklum breytingum á dómkerfi landsins sem gagnrýnendur stjórnarinnar segja grafa undan réttarríkinu í Póllandi. Kaczyński var hvorki forsætisráðherra né forseti í stjórn Laga og réttlætis en sem formaður stjórnarflokksins var hann í reynd leiðtogi ríkisstjórnarinnar og valdamesti stjórnmálamaður í Póllandi.

## Tilvísanir
Umsögn

:*Þessi grein fjallar um málfræðihugtakið umsögn. Umsögn getur líka átt við [[gagnrýni]].*

**Umsögn**  er í málfræði, sögn í persónuhætti. Umsögn er vanalega aðalsögn setningarinnar og er hún höfuð sagnliðarins í setningunni. Umsögn getur verið samsett úr einni eða fleiri hjálparsögnum og höfði (aðalsögn). Umsögnin segir einnig hvað frumlagið og andlagið fá, gera, verða að þola og svo framvegis.

## Dæmi
*Umsögn getur verið **[[ósamsett umsögn|ósamsett]]**:
*: *Húsfreyjan *'eldaði** matinn.''
*: ''Nemandinn **lærir**.''
*: ''Drengurinn **velur** áfanga.''
*: ''Konan **fer** í bíó.''
*: ''Konan **fór** í bíó.''
Umsögn getur verið samsett
*: ''Konan **mun fara** í bíó.''
*: ''Konan **hefur farið** í bíó.''
*: ''Konan **mun hafa farið** í bíó.''
*: ''Húsfreyjan **hefur verið að elda** í allan dag.''
*: ''Sigurborg **hefur leyst*' vandann.*
## Gott að Vita
*:*Ef að þú getur tekið sögnina og sett Að fyrir framan hana Þá er þetta umsögn*

## Tengt efni
* Umsagnarliður
* Samsett umsögn 
* Sagnfylling

## Tenglar
*Umsögn 
*:Verkefni til að greina umsögn 

## Ítarefni
* Handbók í málfræði eftir Höskuld Þráinsson
* Setningafræði eftir Baldur Ragnarsson.
Lýsingarháttur

**Lýsingarháttur** er fallháttur (einn af háttum sagna) og gegnir líku hlutverki og lýsingarorð eða atviksorð.  

## Lýsingarháttur nútíðar í íslensku
:*Sjá [[Hættir sagna í íslensku#L%C3%BDsingarh%C3%A1ttur%20n%C3%BAt%C3%AD%C3%B0ar|Hættir sagna í íslensku § Lýsingarháttur nútíðar]].*

## Lýsingarháttur þátíðar í íslensku
:*Sjá [[Hættir sagna í íslensku#Lýsingarháttur þátíðar|Hættir sagna í íslensku § Lýsingarháttur þátíðar]].*

Lýsingarháttur þátíðar er notaður með sögnunum „hafa“, „vera“, „verða“ (hún hafði sofið, hann er valinn, hann verður sóttur).

Lýsingarháttur þátíðar kemur einnig oft fyrir með sögnunum „geta“, „eiga“ og „fá“; til dæmis „ég get *farið*“, „hann fær engu *ráðið*“, „þú átt það *skilið*“. Stundum er orði, orðstofni eða forskeytið aukið framan við lýsingarhátt þátíðar; til dæmis „útsofinn“, „alfarnir“, „ókomnir“ og ætti þá að greina hann sem lýsingarorð.

Lýsingarháttur þátíðar er eini fallhátturinn í íslensku sem getur fengið ólíkar endingar eftir kynjum (ekki persónum).

### Endingar
Lýsingarháttur þátíðar endar á *-ð*, *-d*, *-t* eða *-inn/-in*, *-ður*, *-dur*, *-tur* og fær endingar eftir kynjum og tölum eins og lýsingarorð, einn fallhátta (brennt barn forðast eldinn, enginn verður óbarinn biskup, hann er kominn).

### Dæmi
* Hann hefur *komið*.
* Ég hef *komið*.
* Húsið var *málað* í fyrra.
* Veggurinn var *málaður* tvisvar.
* Hún er *komin*.
* Þeir eru *komnir*.
Tengisögn

**Tengisögn** er í málfræði orð notað til að tengja saman frumlag setningar við umsögnina.

Tengisögn er stundum (en þó ekki alltaf) sögn. 

## Tengt efni
* Að vera, eða að vera ekki
* Sagnorð

## Heimildir
* Everaert, M. - van Riemsdijk, H - Goedemans, R. (eds) 2006 *The Blackwell Companion to Syntax*, Volumes I-V, Blackwell, London: see "copular sentences" and "existential sentences and expletive *there*" in Volume II.
* Kneale, W. - Kneale, M. 1962 *The Development of Logic*, Clarendon Press, Oxford.
* Valdman & Philippe *Ann Pale Kreyol: An Introductory Course in Haitian Creole*.
* Essay on Lakota syntax
* Moro, A. 1997 *The raising of predicates. Predicative noun phrases and the theory of clause structure*, Cambridge Studies in Linguistics, Cambridge University Press, Cambridge, England.
FSH

**Fsh**, **FSH** eða **fsh.** geta verið skammstafanir fyrir:
* er skammstöfun fyrir framsöguháttinn
*Framhaldsskólinn á Húsavík
* Kynhormónið FSH
NH

**NH**, **nh.** eða **Nh** geta átt við:

## Málfræði
* getur átt við nafnháttinn

## Annað
*Nh (digraph)
*National Highway
*New Hampshire
* North Hollywood
**[[New Horizons]]*
*New York, New Haven & Hartford Railroad 
*All Nippon Airways
*nice hand
*NH Hoteles
*"No Hosseleh"
*Nishan-e-Haider
*NetHack
Núþáleg sögn

**Núþálegar sagnir** eru aðeins ellefu sagnorð; *eiga, mega, unna, kunna, knega, muna, munu, skulu, vilja, vita og þurfa.* Í stað þátíðar í annarri kennimynd hafa þær nútíð. Núþálegar sagnir heita svo vegna þess að nútíð núþálegra sagna er mynduð með hljóðskiptum, eða á svipaðan hátt og þátíð sterkra sagna. Nafnháttarmerkið er ekki notað á eftir núþálegu sögnunum „munu“, „skulu“, „mega“ og „vilja“ (til dæmis er nafnháttarmerkið ekki notað á eftir sögninni að vilja í dæminu „ég **vil** borða kjúkling“).

Sögnin að knega þýðir að *geta, megna, vera einhvers umkominn*.

## Annað
* Til er vísa til að hjálpa manni að læra núþálegu sagnirnar:
*: Unna, kunna, muna, má,
*: munu, eiga, skulu,
*: þurfa, vilja, vita, kná,
*: verða hér í þulu.

## Heimildir


## Tenglar
* Grein um núþálegu sögnina ‚skulu‘ á sagnavef Háskóla Íslands

* Grein um núþálegu sögnina ‚kunna‘ á sagnavef Háskóla Íslands

* Grein um núþálegu sögnina ‚muna‘ á sagnavef Háskóla Íslands
Kennimynd

**Kennimynd**  eru frumhlutar sagnorða sem aðrar beygingarmyndir eru dregnar af og sú mynd sem oft er gefin upp í orðabókum. Afleiddar myndir eru dregnar af kennimyndum sagnorða. Af fyrstu kennimynd eru nútíðarmyndir sagnarinnar dregnar. Af þriðju kennimynd sterkra sagna og núþálegra sagna er til dæmis dreginn viðtengingarháttur  þátíðar. 

## Kennimyndir íslenskra sagna

Kennimyndir veikra sagna er eftirfarandi:

*Hægt er að búa til viðtengingarhátt nútíðar (þó ég *borði*) frá *fyrstu kennimynd* (að *borða*)
*Hægt er að búa til viðtengingarhátt þátíðar (þó ég *borðaði*) frá *annari kennimynd* (ég *borðaði*)

Kennimyndir sterkra sagna eru eftirfarandi:

*Hægt er að búa til viðtengingarhátt nútíðar (þó ég *finni*) frá *fyrstu kennimynd* (að *finna*)
*Hægt er að búa til viðtengingarhátt þátíðar (þó ég *fyndi*) frá *þriðju kennimynd* (við *fundum*)

Kennimyndir núþálegra sagna eru eftirfarandi:

*Hægt er að búa til viðtengingarhátt nútíðar (þó ég *kunni*) frá *fyrstu kennimynd* (að *kunna*)
*Hægt er að búa til viðtengingarhátt þátíðar (þó ég *kynni*) frá *þriðju kennimynd* (ég *kunni*)

Kennimyndir ri-sagna eru eftirfarandi:

*Hægt er að búa til viðtengingarhátt nútíðar (þó ég *snúi*) af *fyrstu kennimynd* (að *snúa*)
*Hægt er að búa til viðtengingarhátt þátíðar (þó ég *sneri*) af *annarri kennimynd* (ég *sneri*)

## Tengt efni
*Kenniföll (hliðstæða nafnorða)
*Orsakasögn
*Tannhljóðsviðskeyti
*Hljóðskipti

## Neðanmálsgreinar
Hús verslunarinnar

**Hús verslunarinnar** er bygging nálægt Kringlunni og við gatnamót Miklubrautar og Kringlumýrarbrautar í Reykjavík þar sem ýmis félög tengd viðskiptum á Íslandi hafa verið með rekstur. FÍS (Félag íslenskra stórkaupmanna) og VR (Verslunarmannafélag Reykjavíkur). Byggingameistari hússins var Kristinn Sveinsson. Fyrsta skóflustunga að húsinu var tekin 1976 og fyrstu skrifstofurnar teknar í notkun sumarið 1982 

Skammt frá Húsi verslunarinnar eru Kringlan og Borgarleikhúsið. 

## Tilvísanir