open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elísabetarkirkjan í Marburg

**Elísabetarkirkjan** er þekktasta kirkja þýsku borgarinnar Marburg. Hún var reist á 13. öld og er helguð heilagri Elísabetu frá Thüringen. Kirkjan var pílagrímsstaður á miðöldum.

## Saga kirkjunnar

Elísabet var landgreifafrú og ung ekkja í Marburg. Hún lést aðeins 24 ára gömul og hafði þá reist spítala og þjónustað sjúka. 1235 var hún tekin í tölu dýrlinga og sama ár hófst smíði kirkjunnar ofan á leiði hennar. Kirkjan var vígð 1283 og helguð henni. Kirkjan er byggð í gotneskum stíl og var notuð sem fyrir annarra kirkna. Kórinn er þrískiptur, þ.e. tveir hliðarkórar ganga út frá aðalkórnum og mynda nokkurs konar kross. Turnarnir eru 80 metra háir. Á norðurturninum er stjarna, á suðurturninum er krossriddari. Strax eftir vígsluna tók fólk að streyma til Marburg til tilbeiðslu í kirkjunni, enda var heilögu Elísabet mjög kunn. Einnig þjónaði kirkjan sem hvíldarstaður landgreifanna allt til 16. aldar, er siðaskiptin hófust. Í upphafi var kirkjan eign þýsku riddarareglunnar. Við siðaskiptin varð kirkjan lútersk og er hún það enn. 1539 lét landgreifinn Filippus hinn kjarkmikli, sem kom siðaskiptunum á í héraðinu, flytja líkamsleifar heilagrar Elísabetar burt, til að varna því að kaþólskir pílagrímar kæmu þangað. Líkamsleifum hennar var skipt í þrennt og eru nú geymd í Elísabetarklaustrinu í Vín, í borgarsafninu í Stokkhólmi og í borginni Kosice í Slóvakíu. Kór kirkjunnar var á kaþólska tímanum aðeins aðgengilegur fyrir meðlimi riddarareglunnar, en við siðaskiptin var kirkjan öll opnuð fyrir almenna kirkjugesti. Listaverk voru fjarlægð og eyðilögð. Kaþólska kirkjan náði ekki fótfestu í Marburg fyrr en síðla á 18. öld. Þá var engin bygging sem þeir gátu notað. Því var brugðið á það ráð í upphafi 19. aldar að skipta Elísabetarkirkjunni í tvennt, þannig að annar hlutinn var notaður fyrir kaþólikka, en hinn hlutinn fyrir lúterstrúarmenn. Eftir að heimstyrjöldinni síðari lauk voru kistur gamla ríkisforsetans, Pauls von Hindenburg og eiginkonu hans Gertrud, fluttar í Elísabetarkirkjuna og þar eru þær enn í hliðarkapellu í norðurturninum. Mesta gersemi kirkjunnar er þó helgiskrín heilagrar Elísabetar.

## Markvert
* Alls eru 10 kirkjuklukkur í turnunum. Sú elsta er Maríuklukkan, en hún var gerð um 1280 og er því með eldri klukkum Þýskalands. Hún vegur 670 kg. Þyngsta klukkan er Elísabetarklukkan frá 1380, en hún vegur 3,7 tonn.
* Orgel kirkjunnar er nýtt, en það var sett upp 2006. 
* Í Houston í Texas var reist eftirmynd af Elísabetarkirkjunni. Hún var reyndar gerð úr steinsteypu, en líkist þó að öllu leyti kirkjunni í Marburg. Hún tekur 1.500 manns í sæti og var vígð 2004.

## Heimildir
Syndaskattar

**Syndaskattar** eru skattar sem lagðir eru á vörur sem eru af ýmsum ástæðum álitnar skaðlegar í tilteknum samfélögum, s.s. áfengi, tóbak og fjárhættuspil. Syndaskattar eru tegund af Pigou-skatti, þ.e. þeim er ætlað að bæta ójafnvægi sem stafar af neikvæðum ytri áhrifum. Syndaskattar eru þannig réttlættir með því að tekjurnar af neyslu skaðlegu vörunnar þurfi til að greiða fyrir skaðann sem neysla hennar veldur. Skattur á fjárhættuspil er þannig notaður til að niðurgreiða meðferð við spilafíkn og áfengisgjald notað til að greiða niður áfengismeðferðir. Einkum á þetta við í löndum þar sem heilbrigðisþjónusta er niðurgreidd af ríkinu í miklum mæli.

Andstæðingar syndaskatta benda gjarnan á að þeir leggist að jafnaði mun þyngra á láglaunahópa en hálaunahópa og mismuni því þegnunum í reynd, að þeir ýti undir smygl og aðra ólöglega starfsemi og að þeir hafi engin áhrif til að draga úr neyslu skaðlegu vörunnar.

## Tengt efni
* Grænn skattur
Megalyn Echikunwoke

**Megalyn Ann Echikunwoke** (fædd 28. maí 1983) er bandarísk leikkona og hefur meðal annars komið fram í *24*, *The 4400* og í **. 

## Einkalíf
Echikunwoke fæddist í Spokane, Washington en er alin upp í Navajo Nation, á Indíána verndarsvæðunum í Chinle í Arizona. Faðir hennar er nígerískur og móðir hennar er amerísk. Á hún bróður að nafni Miki og systur að nafni Misty.

## Ferill
Echikunwoke var hluti af sjónvarpsþættinum *The 4400*, þar sem hún lék eldri útgáfuna af hinni dularfullu Isabelle Tyler í byrjun þriðju þáttaraðar en yfirgaf þáttinn árið 2007. 

Echikunwoke hefur einnig komið fram í MTV sápuóperunni *Spyder Games* sem  Cherish Pardee og sem Danika í *Like Family*.

Hefur hún komið fram sem gestaleikari í sjónvarpsþáttum á borð við: *The Steve Harvey Show*, *Boston Public*, *ER*, *What I Like About You*, *Buffy the Vampire Slayer*, *That '70s Show*, *Veronica Mars* og *[[Supernatural]]*. 

Lék hún Nicole Palmer í fyrstu þáttaröðinni af *24*. 

Í sjöundu þáttaröð af *CSI: Miami* (2008) þá fékk hún hlutverkið sem Réttarlæknirinn Dr. Tara Price. Var hún skrifuð út í enda þáttarins „Dissolved“ (7-24), þegar Tara var tekin af Ryan Wolfe fyrir að hafa stolið pillum af sjúklingum.

## Kvikmyndir og sjónvarp

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
*
Monsún

**Monsún**, **monsúnvindar** einnig **misserisvindar**, var upphaflega notað um árstíðabundnar breytingar vinda á norðanverðu Indlandshafi, í Suður- og Austur-Asíu og suður með austurströnd Afríku. 

Hugtakið monsún hefur á síðari áratugum einnig verið notað yfir aðrar árvissar hringrásarbreytingar sem tengjast því að land og sjór hitna og kólna mishratt við árstíðaskipti. Einkum tala fræðimenn um Afríku-, Ástralíu- og Ameríkumonsúna fyrir utan Asíumonsúna. 

## Orðsifjar
Orðið monsún kom inn í íslensku gegnum dönsku, *monsun,* sem er dregið af portúgalska orðinu *monção*, en það er upphaflega tekið úr arabísku *mawsim* (موسم „árstíð“). Orðið *mausam* þýðir „veður“ á hindí (मौसम), úrdú (موسم) og fjölda annarra tungumála á Norður-Indlandi.

## Forsendur monsúnvinda
Monsúnvindarnir eru í eðli sínu það sama og nefnt er sólfarsvindar og myndast á sama hátt. Það er að segja gangur sólarinnar skapar mishitun á landsyfirborði og sjávaryfirborði og ræður þar með vindátt. Monsúnvindarnir skapast af misjafnri sólarhæð að sumri og vetri sem hefur áhrif á hitun og kólnun lands og sjávar. Yfirborð lands hitnar mun fyrr en yfirborð sjávar af sólargeislun. Landið tapar hins vegar varmanum fljótt en yfirborð sjávar mun hægar. Þetta stafar af því að sjór hefur meiri varmarýmd en þurrlendi og er því yfirleitt nokkuð jafnheitur allt árið um kring. Mjög mikill munur er á umfangi meginlandanna á norður- og suðurhveli jarðar. Norðan miðbaugs er landmassinn mun meiri um sig en fyrir sunnan hann. Stærstu úthöfin, það er að segja Atlantshafið og Kyrrahafið spanna bæði stóran hluta hnattarins frá suðri til norðurs, frá Suðurskautslandinu og norður undir heimskautsbaug og gætir því hitamunar árstíða fremur lítið á þessum höfum. Öðru máli gegnir um Indlandshaf sem sem er að langstærstum hluta fyrir sunnan miðbaug, en norðan við hafið tekur við stærsti landmassi á jörðinni, meginland Asíu. 

## Asíumonsúnar
Oft er hugtakið monsún sérlega notað um það tímabil ársins þegar sumarmonsúninn gengur inn yfir suður- og suðausturhluta Asíu. Með honum fylgir rigningartíminn sem beðið er með eftirvæntingu. Rigningartíminn leysir af hólmi heitt þurrkaskeið og verði mikil seinkun á monsúnkomunni veldur það uppskerubresti. Of mikil monsúnrigning veldur hins vegar flóðum. Sumarmonsúninn stendur venjulega frá því í maí-júní og fram í september allt eftir svæðum. Ekki rignir þó samfellt heldur skiptast á vikur með meiri eða minni úrkomu á víxl.

## Tenglar

*
Sofia Milos

**Sofia Milos** (fædd  27. september 1965) er ítölsk-grísk leikkona.

## Einkalíf
Milos fæddist í Zürich í Sviss og er af ítölskum og grískum uppruna. Á unglingsárum þá kom hún fram í táningsfegurðarsamkeppnum og vann hún fyrsta sætið í landsbyggðar-, héraðs- og ríkiskeppninni. 

Milos lærði leiklist við Beverly Hills Playhouse í Bandaríkjunum undir handleiðslu Milton Katselas. Milos er meðlimur Vísindakirkjunnar.
Milos er altalandi á ensku, ítölsku, frönsku og þýsku, ásamt því að hafa grunninn í grísku og spænsku.

## Ferill
Fyrsta hlutverk Milos er í kvikmyndinni *Out of Control* frá 1992. Síðan þá hefur hún komið fram í mörgum kvikmyndum og sjónvarpsþáttum, þar á meðal: Friends, *Caroline in the City*, *ER*, *The Sopranos*. Þekktust er hún fyrir hlutverk sitt sem rannsóknarfulltrúinn/einkaspæjarinn Yelina Salas í .

## Kvikmyndir og sjónvarp

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
* Official Website
* 
* Fan Site Sofia Milos
Högnun

**Högnun** í hagfræði er viðskiptatækifæri þar sem tveir eða fleiri samskonar fjármálagerningar eru ekki verðlagðir rétt með tilliti til hvers annars. Hagnaðurinn felst þá í mismuninum þar á milli.
Shinty

**Shinty** (gelíska: *camanachd* eða *Iomain*) er boltaíþrótt sem er aðallega vinsæl í Skosku hálöndunum.
Áfengisgjald

**Áfengisgjald** eða **áfengisskattur** er álagning sem ríkið setur á áfengi og telst til neyslustýringarskatta. Áfengisgjaldið fer eftir magni vínanda í áfenginu. Á Íslandi er skattur á áfengi 53-71 kr á hvern cl af hreinum vínanda umfram lágmark, mismunandi eftir því hvers konar vöru er um að ræða en það þýðir að áfengisskattur á hverja ½ lítra bjórdós er um 80 krónur. Fyrir léttvín er ekki greitt áfengisgjald af fyrstu 2,25% vínandans en eftir það leggjast 52,8 kr. á hvert prósent miðað við lítrafjölda. Samkvæmt sundurliðuðum kostnaðartölum frá ÁTVR árið 2004 fór hlutur ríkisins í einstakri vörutegund upp í allt að 85% af verði flöskunnar. Áfengisgjaldið á Íslandi er með því hæsta í heiminum. Sum ríki hafa engan áfengisskatt.

## Áfengisskattur af lítra af 11% rauðvíni 2004
* Ísland - 462 kr. 
* Noregur - 417 kr.
* Svíþjóð - 208 kr.
* Danmörk - 92 kr. 
* Frakkland - 3 kr. 
* Þýskaland - 0 kr. 
* Spánn - 0 kr.

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Syndaskattar

## Tenglar
* ''Ríkið tekur 84% af hverri vodkaflösku''; grein í Fréttablaðinu 2004
* ''Neysluvara eða spilliefni?''; grein í Morgunblaðinu 2004
* ''Áfengisgjald hækki um 11,5%''; af Mbl.is
* ''Áfengisgjald: Methagnaður af sölu áfengis''; grein í DV 2002
* ''Ódýrara jólavín á borðum Svía''; af Kom.is
Amflora

**Amflora** er erfðabreytt  kartöfluyrki. Hún er mjög mjölmikil og var aldrei framleidd til manneldis heldur sem hráefni í kartöflusterkjuiðnaði.

Sterkja í venjulegri kartöflu er úr tveimur þáttum - amylopectin og amylose. Báðir þessir þættir eru jafngildir sem næring en í iðnaði er ekki hægt að nota þá saman því þeir hafa mismunandi eiginleika. Í sterkjuiðnaði þarf eingöngu þykkniseiginleika amylopectin. Aftur á móti er gelmyndun amylose þáttarins óæskileg og getur truflað ákveðin ferli. Það krefst orku og vatns að skilja þessa þætti í sundur. Rannsakendur við plöntuvísindastöð BASF þróuðu nýja erfðabreytta sterkjukartöflu undir heitinu Amflora en þessi tegund framleiðir sterkju sem er nánast eingöngu úr amylopectin.

Amflora hefur verið ræktuð í Þýskalandi frá 2006 en ræktun var um þriggja ára skeið (frá mars 2010 til ársins 2013) leyfð í Evrópusambandinu. Dómstóll Evrópusambandsins komst að þeirri niðurstöðu að útgáfa leyfisins hafi ekki verið í samræmi við reglur og ógilti ræktunarleyfi fyrir Amflora.

## Tenglar

* Pflanzenbiotechnologie – Konsolidierung der Werke – BASF Plant Science 1998
* TransGen-Datenbank zu Gentechnik: Kartoffeln 
* "Amflora – eine unendliche Geschichte" 
* Informationsdienst Gentechnik: Dossier Amflora 
* Dialogplattform Amflora der BASF 

## Tilvísanir
Rory Cochrane

**Rory Cochrane** (fæddur 28. febrúar 1972) er bandarískur leikari sem er þekktastur fyrir hlutverk sín í *Dazed and Confused*, *Empire Records* og .

## Einkalíf
Cochrane fæddist í Syracuse, New York en er alinn upp á Englandi. Cochrane flutti aftur til Bandaríkjanna til þess að stunda nám í New York borg og lærði við dramadeildina við Fiorello H. LaGuardia High School of Music & Art and Performing Arts. 

## Ferill
Fyrsta hlutverk hans var í heimildarmynd um eiturlyf í *Saturday Night með Connie Chung* (1989) og í þætti af *H.E.L.P.* (1990). 

*A Kiss Before Dying* er fyrsta kvikmynd hans, þar sem hann kom fram í aðeins 15 sekúndur og eftir það kom hlutverk hans sem sonur Jeff Goldblums í *Fathers and Sons*. 

Cochrane lék stórt hlutverk í kvikmyndinni *Empire Records* og *Dazed and Confused*, og kom fram í *Hart's War* með Bruce Willis og  Colin Farrell.

Árið 2002 fékk hann hlutverk sem Tim Speedle í  en hann yfirgaf þáttinn í þriðju þáttaröð. Cochrane endurtók hlutverk sitt sem Tim Speedle í *CSI: Miami* þættinum „Bang, Bang, Your Debt“, sem ímyndun hjá Eric Delko. 

Lék hann persónuna Greg Seaton í sjöundu þáttaröð af *[[24]]* með Jon Voight.

## Kvikmyndir og sjónvarp

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
*
Khandi Alexander

**Khandi Alexander** (f. 4. september 1957) er bandarískur dansari og leikkona. Hún er þekktust fyrir hlutverk sitt sem Dr. Alexx Woods í **'.

== Einkalíf ==
Khandi fæddist í [[New York-borg|New York]] og stundaði nám við Queensborough Community College. Kom hún fram í Broadway söngleiknum ''Chicago'', Bob Fosses ''Dancin'' og ''Dreamgirls''. Var hún danshöfundur fyrir heimstúr [[Whitney Houston]] frá 1988–1992 og kom fram sem dansari í Natalie Coles tónlistarmyndbandinu „Pink Cadillac“ frá 1988.

== Ferill ==
Síðan í byrjun tíunda áratugsins hefur Alexander einbeitt sér að kvikmyndum og sjónvarpi, lék hún Catherine Duke í ''NewsRadio'' og var aukaleikari í ''ER''. Hún er þekkt fyrir hlutverk sitt sem eiturlyfjandinn Fran í ''The Corner''. 

Hefur hún verið gestaleikari í ''Law & Order: Special Victims Unit'', ''NYPD Blue'', ''Better Off Ted'' og ''La Femme Nikita''. Lék réttarlæknirinn Alexx Woods í **'.

Khandi lék í kvikmyndinni *CB4* með Chris Rock og Charlie Murphy. Aðrar kvikmyndist sem hún hefur leikið í: *Dark Blue*, *Sugar Hill*, *Menace II Society*, *House Party 3*, *There's Something About Mary*, *Rain*, *Poetic Justice* og í Tinu Turner kvikmyndinni *What's Love Got to Do with It*, sem Darlene.

Yfirgaf hún *CSI: Miami* stuttu áður en 2007-2008 tímabilinu lauk. Þann 2. febrúar, 2009 kom hún aftur sem Alexx Woods í gestahlutverki í þættinum *Smoke Gets in Your CSI's*.

Hefur síðan 2010 leikið í þættinum *Treme* sem fjallar um áhrifin sem Katrina hafði á New Orleans.

## Kvikmyndir og sjónvarp

## Verðlaun og tilnefningar
### Black Reel verðlaunin
*2001: Verðlaun sem besta leikkonan fyrir The Corner.

### DVD Exclusive verðlaunin
*2003: Tilnefnd sem besta leikkona í DVD frumsýningarmynd fyrir Emmett´s Mark.

### Image verðlaunin
*2007: Tilnefnd sem besta leikkona í aukahlutverki í dramaseríu fyrir .
*2006: Tilnefnd sem besta leikkona í dramaseríu fyrir .
*2005: Tilnefnd sem besta leikkona í dramaseríu fyrir .
*2002: Tilnefnd sem besta leikkona í dramaseríu fyrir Law & Order: Special Victims Unit.
*2001: Tilnefnd sem besta leikkona í sjónvarpsmynd/míniseríu/sérstökum dramaþætti fyrir The Corner.

### NAMIC Vision verðlaunin
*2011: Verðlaun fyrir bestan leik í dramaseríu fyrir Treme.

## Heimildir
* 

## Tenglar
*
Vébjörn Végeirsson Sygnakappi

**Vébjörn Végeirsson Sygnakappi** var landnámsmaður við Ísafjarðardjúp. Í Landnámabók segir að hann hafi verið vígamaður mikill og sé saga mikil frá honum en hafi sú saga verið skráð er hún ekki varðveitt.

Vébjörn var úr Sogni í Noregi. Faðir hans hét Geir og „var kallaður Végeir, því að hann var blótmaður mikill“. Hann átti mörg börn og var Vébjörn elsti sonurinn en hinir hétu Vésteinn, Véþormur, Vémundur, Végestur, Véleifur og Véþorn, en Védís dóttir. Eftir andlát Végeirs gerðist það að íslenskur maður, Þorsteinn ógæfa, vó hirðmann Hákonar Grjótgarðssonar jarls og leitaði á náðir Vébjarnar. Hann treysti sér ekki til að halda manninn fyrir jarli og varð úr að systkinin fóru öll til Íslands. Hefur það líklega verið fremur seint á landnámsöld.

Þau lentu í löngum hrakningum á leiðinni, brutu skip sitt á Hornströndum í illviðri og komust naumlega í land. Atli, þræll Geirmundar heljarskinns, tók við þeim og bauð þeim vetursetu á búi því sem hann annaðist fyrir Geirmund í Fljóti. Geirmundur var fyrst ósáttur við að Atli hafði gert þetta í óleyfi en þegar þrællinn kvaðst hafa gert þetta til að sýna hve mikið göfugmenni Geirmundur væri gaf hann Atla frelsi og bú það, er hann hafði séð um í Fljóti og hét bærinn síðan Atlastaðir. Um vorið nam Vébjörn land „milli Skötufjarðar og Hestfjarðar, svo vítt sem hann gengi um á dag og því meir, sem hann kallaði Folafót“.

Vébjörn gifti Védísi systur sína Grímólfi í Unaðsdal, syni Ólafs jafnakolls, en samkvæmt Landnámu urðu þeir ósáttir og Vébjörn drap mág sinn hjá Grímólfsvötnum. Fyrir það var hann veginn á fjórðungsþingi á Þórsnesi (Hauksbók segir Þingeyrarþingi) og þrír menn aðrir.
Vésteinn Végeirsson

**Vésteinn Végeirsson** var landnámsmaður í Dýrafirði; í Landnámabók segir að hann hafi numið land milli Hálsa og búið í Haukadal.

Vésteinn var bróðir Vébjarnar Sygnakappa og kom með honum og systkinum þeirra til landsins seint á landnámsöld. Kona hans var Þórhildur (einnig kölluð Gunnhildur og Hildur) dóttir Bjartmars, sonar Ánar rauðfelds. Börn þeirra voru þau Vésteinn og Auður. Vésteinn Vésteinsson bjó síðar í Önundarfirði og var „fardrengur góður“. 

Þegar Þorbjörn súr kom til landsins var það alnumið. Landnáma segir að Vésteinn hafi gefið honum hálfan Haukadal en Gísla saga Súrssonar að hann hafi keypt land og búið á Sæbóli. Sonur hans, Gísli Súrsson, kvæntist Auði Vésteinsdóttur og bjuggu þau á Sæbóli ásamt Þorkatli bróður Gísla og Ásgerði konu hans. Ásgerður hafði lagt hug á Véstein Vésteinsson og leiddi það til þess að hann var veginn á laun. Var það upphaf þeirra atburða sem leiddu til þess að Gísli Súrsson varð sekur skóggangsmaður.
Ásgrímur Öndóttsson

**Ásgrimur Öndóttsson** var ásamt Ásmundi bróður sínum landnámsmaður í Kræklingahlíð í Eyjafirði.

Faðir þeirra bræðra var Öndóttur kráka Erlingsson, sem bjó í Hvinisfirði á Ögðum í Noregi, en móðir þeirra hét Signý Sighvatsdóttir. Helga systir Öndótts var seinni kona Björns, föður Eyvindar föður Helga magra og hét sonur þeirra Þrándur. Björn dvaldi hjá Öndótti á vetrum en var í víking á sumrum. Hann andaðist á Ögðum og voru synir hans þá á Bretlandseyjum. Hersir sem Grímur hét reyndi að sölsa undir sig arfinn eftir Björn í nafni konungs, en Öndóttur hélt honum fyrir Þránd systurson sinn. Þrándur frétti lát föður síns til Suðureyja og eftir því sem segir í Landnámu brá hann hart við og sigldi svo hratt til Noregs að eftir það var hann kallaður Þrándur mjögsiglandi. Gat hann náð arfinum og fór síðan til Íslands.

Grímur hersir vó þá Öndótt af því að hann hafði haldið arfinum fyrir honum en sömu nótt bar Signý ekkja hans allt lausafé sitt á skip og fór með syni þeirra til föður síns og sendi þá síðan til fóstra síns. Þeir vildu þó ekki vera þar og héldu í heimabyggð sína og leyndust þar um veturinn. Sumarið eftir fóru þeir að Grími hersi, brenndu hann inni og þvinguðu Auðun jarl Haraldar konungs, sem þar var gestkomandi, til að greiða sér bætur fyrir Öndótt.

Síðan fóru þeir bræður í Súrnadal og flæktust þar inn í deilumál. Ásgrímur særðist illa og var talinn dauður en komst til skógar og greru sár hans þar. En sama sumar fór Ásmundur til Íslands og vissi ekki að bróðir hans var á lífi. Hann kom í Eyjafjörð til Helga magra frænda síns, sem gaf honum Kræklingahlíð og bjó hann á Glerá hinni syðri. Ásgrímur kom seinna til Íslands og eignaðist Kræklingahlíð með bróður sinum og bjó á Glerá hinni nyrðri. Kona hans var Geirhildur Eiríksdóttir og sonur þeirra Elliða-Grímur, faðir Ásgríms Elliða-Grímssonar.
Frumefni í flokki 12

**Frumefni í flokki 12** í lotukerfinu innihalda þrjá vel þekkta hliðarmálma; sink, kadmín og kvikasilfur og eitt tilbúið óstöðugt geislavirkt efni; kópernikín (áður *ununbín*). Allir málmarnir þrír hafa lágt bræðslu- og suðumark og hlutfallslega veik málmtengi.
Listi yfir CSI:Miami (1. þáttaröð)

Fyrsta þáttaröðin af  var frumsýnd 23. september 2002 og sýndir voru 24 þættir.

## Aðalleikarar
* David Caruso sem Horatio Caine
* Emily Procter sem Calleigh Duquesne
* Adam Rodriguez sem Eric Delko
* Khandi Alexander sem Alexx Woods
* Rory Cochrane sem Tim Speedle
* Kim Delaney sem Megan Donner (10 þættir)

## Þættir

## Tilvísun

## Heimildir
*

## Tenglar
* DVD Release Dates  at TVShowsOnDVD.com.
Samúræi

**Samúræi** (*侍* eða stundum *士*) er almenna nafnið á hermönnum fyrir tíð iðnvæðingarinnar í Japan.

Hugtakið *bushi* (武士) (bókstaflega „stríðsmaður“) þykir oft eiga betur við og er nafnið sem notað var á Jedótímabilinu. Nafnið samúræi nú á dögum á vanalega við aðalsstétt stríðsmanna sem bjó yfir sérstakri ættgöfgi í Japan til forna. Samúræi sem tilheyrði engri sérstakri ætt eða daimyō var kallaður *[[rōnin]]* (浪人). Rōnin var einnig notað yfir þá samúræja sem tapað höfðu heðiri sínum (líkt og að verða fyrir þeirri smán að tapa í orrustu eða bardaga) og svikist undan þeirri skyldu sinni að framkvæma *[[seppuku]]* (切腹) eða heiðurssjálfsmorð sem felst í að rista upp á sér kviðinn en seppuku frömdu þeir til þess að endurheimta ættgöfgi sína eða heiður fjölskyldunar sem þeir tilheyrðu. Samúræjar á Hantímabilinu voru kallaðir hanshi.

Það var ætlast til þess að samúræjar væru sérstaklega siðmenntaðir og víðlesnir upp að vissu marki. Með tímanum misstu samúræjar hernaðarhlutverk sitt. Seinna undir lok tímabilsins voru þeir orðnir lítið annað en aðalsmenn í þjónustu daimyōins og sverð þeirra einungis upp á punt. Þegar Meiji-endurreisnin átti sér stað á 19. öldinni var samúræjastéttin að lokum upprætt og ríkisher að vestrænum hætti komið á laggirnar. Samúræjarnir lifðu undir ströngu siðaregluverki sem kallast bushido og lifir enn í dag. Samúræjar þóttu lifa afar sérstökum lífstíl og í Japan nútímans lifa enn margir þættir sem tilheyrðu lífstíl samúræjanna. Samúræinn og sverð hans katana eru ein vinsælustu menningartákn Japans í hinum vestræna heimi. 

## Sjá einnig
* Rōnin
* Ninja

## Tenglar
*
Christian Clemenson

**Christian Clemenson** (fæddur 17. mars 1959) er bandarískur leikari sem er þekktastur fyrir hlutverk sín í Boston Legal og .

## Einkalíf
Clemenson eyddi barnæsku sinni í Humboldt í Iowa. Á unglingsárum sínum þá bar hann út Des Moines Register, sem hefur langa hefð fyrir því að verðlauna skólastyrk til bestu skólana á austurströndinni og velja nokkra stráka sem „blaðadrengi“. Clemenson, vann Register skólastyrk til þess að stunda nám við Phillips Academy í Andover, Massachusetts. Árið 1973, á meðan Chris var við nám við Phillips Academy, þá lést faðir hans aðeins 58 ára gamall.

Eftir að hafa útskrifast frá Phillips, þá fór hann til Harvard College. Strax frá fyrsta ári þá fékk hann góðar viðtökur á þeim hlutverkum sem hann sýndi í leikhúsi skólans, stundum fékk hann meiri viðurkenningu en sýningin sjálf. Þegar Clemenson lék í Harvard Lampoon-grínsýningu, þá sagði gagnrýnandi sýningarinnar að Clemenson væri „hugely talented actor who can trigger hysteria with any of a dozen subtle expressions or inflections“. Aðrir gangrýnendur lýstu hlutverki hans í Shakespeare-leikriti sem „a tour de force of sheer talent and intelligence“ (in *[[The Winter's Tale]]*) og sem "a very fine and subtle performance" í  *Measure for Measure* leikritinu.

Mörg sumur á eftir þá hefur Clemenson snúið aftur til Humboldt til þess að leika eða leikstýra leikritum í Humboldt's Castle Theatre.

Eftir að hafa útskrifast frá Harvard College og Leiklistarskóla Yale flutti hann til Los Angeles.

## Ferill
Mörg af fyrstu hlutverkum Clemenson í sjónvarpi og kvikmyndum sýndu vel persónuleika hans, sem björtum, mjúkmál atvinnumanni.

Lék hann lögfræðinema í *[[The Paper Chase]]* sjónvarpsmþættinum, ensku kennara Alex Keatons í *[[Family Ties]]*, réttarþjón í kvikmynd Ivan Reitman *[[Legal Eagles]]*, flugskurðlækni í *[[Apollo 13]]*, lögreglumann í *[[The Big Lebowski]]* og Dr. Dale Lawrence í *[[And the Band Played On]]*. Þó að hann hefur verið kunnulegt andlit í meira en áratug, þá er það ekki fyrr en nýlega sem nafn hans er eins þekkt.

Nýlega, þá varð Clemenson þekktur fyrir hlutverk sitt sem Jerry Espenson í *[[Boston Legal]]*. Fyrir hlutverk sitt þá fékk hann Emmy verðlaun sem bestu gestaleikari í drama þætti árið 2006 og var tilnefndir fyrir sömu verðlaun árið 2007. Lék hann í þættinum þangað til hann hætti árið 2008.

Clemenson lék Dr. Tom Loman, hinn nýja réttarlækni í  frá 2009-2012.

## Kvikmyndir og sjónvarp

## Verðlaun og tilnefningar
### Emmy verðlaunin
*2009: Tilnefndur sem besti leikari í aukahlutverki í dramaseríu fyrir Boston Legal.
*2007: Tilnefndur sem besti gestaleikari í dramaseríu fyrir Boston Legal.
*2006: Verðlaun sem besti gestaleikari í dramaseríu fyrir Boston Legal.

### Screen Actors Guild verðlaunin
*2009: Tilnefndur sem besti leikhópur í dramaseríu fyrir Boston Legal.
*2008: Tilnefndur sem besti leikhópur í dramaseríu fyrir Boston Legal.

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* 

## Tenglar
*
Þjóðaratkvæðagreiðslur á Íslandi

Þjóðaratkvæðagreiðslur hafa átta sinnum farið fram á Íslandi. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands kveður á um við hvaða aðstæður þjóðaratkvæðagreiðslur skuli haldnar. Í 11 gr. segir að hún skuli haldin ef Alþingi leysir forseta frá störfum, í 26. gr. segir að hún skuli haldin ef forseti synjar lagafrumvarpi staðfestingar og í 79. gr. segir að hún skuli haldin ef Alþingi samþykkir breytingar á kirkjuskipan ríkisins. Af þjóðaratkvæðagreiðslum á Íslandi hafa tvær verið vegna synjunar forseta á að undirrita lög og engar verið haldnar vegna breytinga á kirkjuskipan ríkisins eða vegna þess að alþingi hafi leyst forseta frá störfum. Flestar hafa verið af öðrum ástæðum.

Engin ákvæði eru um nánari útfærslur á þjóðaratkvæðagreiðslum, s.s. lágmarksþáttöku eða hversu stóran meirihluta þurfi til að niðurstaðan sé gild. Við atkvæðagreiðslu um framtíðargildi laga nr. 1/2010 (Icesave) árið 2010 voru sett sérstök lög um framkvæmd atkvæðagreiðslunnar.

Af þeim átta þjóðaratkvæðagreiðslum sem fram hafa farið á Íslandi voru fimm haldnar fyrir stofnun lýðveldisins og þrjár eftir stofnun þess. Í tveimur þjóðaratkvæðagreiðslum var spurt um fleira en eitt mál í einu: Í þjóðaratkvæðagreiðslu 1944 var kosið um tvö mál í einu og í þjóðaratvæðagreiðslu 2012 um sex mál. Alls hafa því fjórtán spursmál verið lögð fyrir kjósendur í þjóðaratkvæðagreiðslum á Íslandi.

## Forsetinn og þjóðaratkvæðagreiðsla
26. grein stjórnarskrár íslenska lýðveldisins hljóðar svo: 
:„Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp, skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Lögin falla úr gildi, ef samþykkis er synjað, en ella halda þau gildi sínu.“ 

Þrisvar hefur reynt á gildi 26. greinarinnar. Í fyrsta skiptið árið 2004 þegar forseti synjaði lögum um svokallað fjölmiðlafrumvarp staðfestingar. Í því tilfelli kom ekki til þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem ný lög voru sett sem námu þau fyrri úr gildi. Annað skiptið var þegar forseti synjaði lögum um skuldbindingar Íslands vegna Icesave staðfestingar árið 2010. Í því tilviki fór atkvæðagreiðslan fram þann 6. mars 2010.  Það var í fyrsta skipti sem þjóðin felldi lög sem hafa verið samþykkt af Alþingi.  Rúm 98% þeirra sem tóku afstöðu sögðu nei. Þriðja skiptið var 2011 og snerist einnig um Icesave. Þá var nýjum lögum um Icesave hafnað.

## Tengill
* Yfirlit yfir þjóðaratkvæðagreiðslur hér á landi - Úr skýrslu starfshóps um tilhögun þjóðaratkvæðagreiðslu skv. 26. gr. stjórnarskrárinnar (júní 2004)
Arnarhvoll

**Arnarhvoll** eða **Arnarhváll** er bygging í miðborg Reykjavíkur þar sem fjármálaráðuneyti Íslands er til húsa. Hinu megin við götuna er Seðlabanki Íslands við Arnarhól og skammt frá er Þjóðleikhúsið. Útidyrahurðin við Arnarhvol er útskorin af Ríkarði Jónssyni. 

Á millistríðsárunum var um það rætt að Stjórnarráðshúsið væri of lítið og þörf væri á frekara skrifstofuhúsnæði. Margar af skrifstofum á vegum ríkisins voru í leiguhúsnæði og því var ákveðið að byggja stóra skrifstofubyggingu á árunum 1929-30. Á fyrstu árunum áttu ýmsar stofnanir aðsetur á Arnarhvoli, til dæmis Búnaðarbankinn, Skipaútgerð ríkisins og lögreglan í Reykjavík. Nokkuð sniðug nýjung þótti felast í húsinu þar eð það hafði „eldtrygg hólf til geymslu fyrir sköl og bækur”.

Á árum seinni heimsstyrjaldarinnar þrengdist á ný um ríkisstarfsmenn sem fjölgaði óðum og sá Alþingi því ástæðu til þess að veita fé til viðbyggingar við Arnarhvol svo að Hæstiréttur Íslands fengi húsnæði við hæfi. Bygging hófst seint á árinu 1945 og var lokið vorið 1948.

## Heimild
* , bls 943-8

## Tilvísanir


## Tenglar
* 
* ''Arnarhvoll'' , ágúst 1929
Hljómplötuskrá The Chicks

**[[The Chicks]]**, áður kallaðar **Dixie Chicks**, eru bandarísk kántrí-hljómsveit sem er skipuð þeim Natalie Maines, Emily Robison og Martie Maguire. Hljómplötuskrá sveitarinnar samanstendur af sjö breiðskífum, einni hljómleikaupptökuskífu og 25 smáskífum.

Sveitin var stofnuð árið 1989 og var upphaflega bluegrass-sveit. Hún naut ekki mikilla vinsælda fyrr en Laura Lynch og Robin Lynn Macy, sem voru meðal stofnenda sveitarinnar, hættu. Við aðalsögnum tók þá Natalie Maines. Stuttu eftir að hún byrjaði í hljómsveitinni komust þær á samning við útgáfufyrirtækið Monument Records og gáfu út breiðskífuna *[[Wide Open Spaces]]* árið 1998. Sú plata kom þeim fram á sjónarsviðið. Hljómsveitin hlaut nokkur Grammy-verðlaun fyrir bæði *Wide Open Spaces* og næstu breiðskífu, *[[Fly (Dixie Chicks-breiðskífa)|Fly]]*, sem kom ári síðar. Dixie Chicks hafa síðan þá gefið út tvær breiðskífur, *[[Home (Dixie Chicks-breiðskífa)|Home]]* (2002) og *[[Taking the Long Way]]* (2006) en það var Columbia Records sem gaf þær út. Þessar síðustu fjórar breiðskífur hafa verið verðlaunaðar fyrir platínusölu eða meira af RIAA. Best seldist *Wide Open Spaces* eða í 12-faldri platínusölu með 12 milljón seld eintök í Bandaríkjunum einum.

Af 25 breiðskífum Dixie Chicks hafa 6 komist í efsta sæti kántrínsmáskífulistans sem Billboard gefur út. Þetta eru: „There's Your Trouble“, „Wide Open Spaces“, „You Were Mine“, „Cowboy Take Me Away“, „Without You“ og „Travelin' Soldier“. Þá kom sveitin smáskífunni „Landslide“, eftir Fleetwood Mac, í efsta sæti Adult Contemporary-vinsældalistans. Þá hafa fleiri smáskífur komist á blað á Billboard Hot 100-vinsældalistanum. Hæst komst lagið „Not Ready to Make Nice“ sem komst í 4. sæti.

## Breiðskífur
### Hljóðversplötur

### Tónleikaplötur

## Smáskífur

### Aðrar smáskífur á vinsældalista

## DVD-diskar

## Tónlistarmyndbönd

## Tilvísanir
Taking the Long Way

***Taking the Long Way*** er sjöunda breiðskífa bandarísku kántrísveitarinnar Dixie Chicks. Upptökustjóri breiðskífunnar var Rick Rubin, sem hafði unnið með rokksveitum eins og Red Hot Chili Peppers og System of a Down en einnig sérvitringum á borð við Johnny Cash og Neil Diamond.   Hún kom út 23. maí 2006 í Bandaríkjunum og 12. júní í öðrum löndum. *Taking the Long Way* komst í efsta sæti Billboard 200-vinsældalistans og seldist í meira en 2 milljón eintökum í Bandaríkjunum og hlaut því 2-falda platínuplötu frá RIAA. Platan hlaut 5 Grammy-verðlaun, þar á meðal „breiðskífa ársins“, í febrúar 2007.

## Lagalisti
Öll lögin eru samin af Martie Maguire, Natalie Maines, Emily Robison og Dan Wilson nema annað sé tekið fram.

# „The Long Way Around“&nbsp;– 4:33
# „Easy Silence“&nbsp;– 4:02
# „Not Ready to Make Nice“&nbsp;– 3:58
# „Everybody Knows“ (Gary Louris, Maguire, Maines, Robison)&nbsp;– 4:18
# „Bitter End“ (Louris, Maguire, Maines, Robison)&nbsp;– 4:38
# „Lullaby“&nbsp;– 5:51
# „Lubbock or Leave It“ (Mike Campbell, Maguire, Maines, Robison)&nbsp;– 3:54
# „Silent House“ (Neil Finn, Maguire, Maines, Robison)&nbsp;– 5:23
# „Favorite Year“ (Sheryl Crow, Maguire, Maines)&nbsp;– 4:29
# „Voice Inside My Head“ (Maguire, Maines, Linda Perry, Robison, Wilson)&nbsp;– 5:52
# „I Like It“ (Louris, Maguire, Maines, Robison)&nbsp;– 4:34
# „Baby Hold On“ (Louris, Maguire, Maines, Robison, Pete Yorn)&nbsp;– 5:04
# „So Hard“&nbsp;– 4:27
# „I Hope“ (Maguire, Maines, Kevin Moore, Robison)&nbsp;– 5:25

### Aukalög
* „Live Wire“ (Til sölu í iTunes)&nbsp;– 3:57
* „Thin Line“ (Einungis til sölu hjá Best Buy)&nbsp;– 4:52

### Skáskífur
* „I Hope“ - aðeins stafræn útgáfa
* „Not Ready To Make Nice“
* „Everybody Knows“
* „The Long Way Around“
* „Voice Inside My Head“ - kynningarsmáskífa

### Óútgefin lög
* „Baby Love“ (Maguire, Maines, Robison, Yorn)
* „Come Cryin' To Me“ (Louris, Maguire, Maines, Robison)
* „Flowers“ (Maguire, Maines, Perry)
* „Whatever It Takes“ (Louris, Maguire, Maines, Robison)

## Tilvísanir
Veiðileysufjörður (Jökulfjörðum)

**Veiðileysufjörður** liggur milli Hesteyrarfjarðar og Lónafjarðar í Jökulfjörðum norðan við Ísafjarðardjúp. Enginn byggð hefur verið í seinni tíð í firðinum en hvalstöð var áður fyrr við Meleyri. Fjörðurinn er átta km langur og stærstur Jökulfjarða og er hann girtur fjöllum á báðar hliðar.

## Gönguleiðir úr Veiðileysufirði
Gönguleiðir um Hornstrandir liggja í nokkrar áttir úr firðinum, meðal annarra:
* Um Hlöðuvíkurskarð til Hlöðuvíkur.
* Um Hafnarskarð til Hornvíkur.
* Upp frá Steinólfsstöðum yfir í Hesteyrarfjörð.
Sveiflutími

**Sveiflutími** eða **lota** er tími sá sem það tekur fyrir reglulega sveiflu að sveiflast einu sinni oftast táknaður með *T* eða &tau;. SI-mælieining er sekúnda (s). Er umhverfa tíðni sveiflunnar, þ.e. 

: &tau; = 1/f = 2π/ω, 

þar sem f táknar tíðni mælda í riðum (Hz), ω horntíðni og π pí.
Zine El Abidine Ben Ali

**Zine El Abidine Ben Ali** (arabíska: زين العابدين بن علي,‎ umritað: Zayn al-‘Ābidīn bin ‘Alī), f. 3. september 1936, d. 19. september 2019) var annar forseti Túnis. Hann flýði land 14. janúar 2011 eftir byltingu gegn honum.

## Tilvísanir
Home (Dixie Chicks-breiðskífa)

***Home*** er sjötta hljóðversplata bandarísku hljómsveitarinnar Dixie Chicks. Hún kom út 27. ágúst 2002. Á henni er að finna meiri skírskotun í bluegrass heldur en á tveimur undangengnum plötum sveitarinnar, *[[Fly]]* og *[[Wide Open Spaces]]*. 

## Lagalisti
# „Long Time Gone“ (Darrell Scott)   – 4:10
# „Landslide“ (Stevie Nicks)   – 3:50
# „Travelin' Soldier“ (Bruce Robison)   – 5:43
# „Truth No. 2“ (Patty Griffin)   – 4:28
# „White Trash Wedding“ (Martie Maguire, Natalie Maines, Emily Robison)   – 2:21
# „A Home“ (Maia Sharp, Randy Sharp)   – 4:56
# „More Love“ (Gary Nicholson, Tim O'Brien)   – 5:07
# „I Believe in Love“ (Maguire, Maines, Marty Stuart)   – 4:14
# „Tortured, Tangled Hearts“ (Maguire, Maines, Stuart)   – 3:40
# „Lil' Jack Slade“ (Terri Hendrix, Maguire, Lloyd Maines, E. Robison)   – 2:23
# „Godspeed (Sweet Dreams)“ (Radney Foster)  – 4:42
# „Top of the World“ (Patty Griffin)   – 6:01
# „Landslide“ (Sheryl Crow-endurgerð)   – 3:46  (sérútgáfa í Bandaríkjunum og á DVD-diski sem fylgid hollensku útgáfunni)
# „Travelin' Soldier“ (endurupptaka)   – 5:09  (á DVD-diski sem fylgid hollensku útgáfunni)
# „Top Of The World“ (Greg Collins-endurgerð)  – 5:57  (á DVD-diski sem fylgid hollensku útgáfunni)

Gefin var út sérútgafa af plötunni í Bandaríkjunum sem innihélt aukalag og fjögurra laga DVD-disk.
Í Hollandi kom út aukaútgáfa sem hafði þrjú aukalög og DVD.

## Viðtökur
*[[Rhapsody]]* setti plötuna í fyrsta sæti á listanum „Country’s Best Albums of the Decade“ (bestu kántríplötur áratugarins). 
*[[CMT]]* kom plötunni á listann „A Dozen Favorite Country Albums of the Decade“ (12 uppáhálds kántríplötur áratugarins).

Bloggið „9513 country music“ setti plötuna í 4. sæti á listanum „Top Country Albums of the Decade“ (bestu kántríplötur áratugarins).*[[Entertainment Weekly]]* komu plötunni á listann sem þeir gerðu upp í lok áratugarins og sögðu meðal annars: „Jafnvel George W. Bush-aðdáendur verða að bera virðingu fyrir ósviknu bluegrassi Dixie Chicks í lögunum „Long Time Gone“ og „Landslide“. Okay, kannski ekki. En þeir ættu samt að gera það.“ *[[Allmusic]]* sögðu „Þær hafa sent frá sér ekki bara bestu breiðskífu sínu heldur líka einhverja bestu kántríplötu sem gefin hefur verið út hingað til á þessari öld. Það þarf því ekki að nefna það að þetta er nú þegar orðið sígilt.“

## Verðlaun
**[[Grammy-verðlaun]]**

## Tilvísanir
Frumskógarbókin

***Frumskógarbókin*** (enska: *The Jungle Book*) er skáldsaga eftir breska rithöfundinn Rudyard Kipling. Í heimalandi sínu, Bretlandi, var hún fyrst gefin út árið 1894.  Hún kom út í heild sinni í íslenskri þýðingu Böðvars Guðmundssonar árið 2010 undir heitinu: *Frumskógabókin - saga Mágla*. Árið 1945 hafði komið út einhverskonar úrval úr *The Jungle Book* og *The Second Jungle Book* í þýðingu Gísla Guðmundssonar undir heitinu: *Dýrheimar - sögur úr frumskógum Indlands*.
Norræna eldfjallasetrið

**Norræna eldfjallasetrið** (NORDVULK) er norræn rannsóknarstofnun sem heyrir undir Jarðvísindastofnun Háskóla Íslands, er staðsett í Reykjavík en er aðallega fjármögnuð af Norrænu ráðherranefndinni. Setrið hét áður Norræna eldfjallastöðin en við skipulagsbreytingar 2004 var nafninu breytt. Norræna eldfjallasetrið rekur uppruna sinn til ársins 1974 og gefur norrænum jarðvísindamönnum tækifæri til rannsókna á eldfjallafræði, jarðskorpuferli og öðrum fyrirbærum sem eru sérstaklega virk á Íslandssvæðinu. 

Fimm stöður eru veittar við setrið fyrir unga norræna vísindamenn til eins árs í senn. Norræn verkefnanefnd, skipuð einum fulltrúa fá hverju norrænu landanna, hefur ráðgefandi hlutverk með hinu norræna samstarfi setursins. 

## Tenglar
* Vefsíða Norræna eldfjallasetursins 
* Um Norræna eldfjallasetrið á Norden.org (á íslensku)
Norræni sumarskólinn

**Norræni sumarskólinn** er norrænt tengslanet um rannsóknir og þverfaglega menntun. Skólinn er að mestu leyti fjármagnaður af Norrænu ráðherranefndinni. Samstarfið nær aftur til upphafs sjötta áratugar 20. aldarinnar og er markmið þess að vera vettvangur fyrir fræðifólk og nemendur til að skiptast á þekkingu og þróa nýjar hugmyndir. Hápunktur í starfi sumarskólans ár hvert er málstofa sem fram fer seint í júlí og flyst hún milli einstakra staða á Norðurlöndunum frá ári til árs. Þangað mætir fræðifólk frá Norðurlöndunum og ber saman bækur sínar. Einnig eru haldin málþing á veturna og vorin. Útgáfa fræðibóka er einnig stunduð undir merkjum Norræna sumarskólans.

Skrifstofa skólans er í Malmö.

## Tenglar
* Vefsíða Norræna sumarskólans  (á sænsku)
* Um Norræna sumarskólann á Norden.org (á íslensku)
Meiji-endurreisnin

**Meiji-endurreisnin** (japanska: 明治維新 *Meiji Ishin*) var endurreisn keisarastjórnar í Japan árið 1868. Endurreisnin leiddi til umfangsmikilla breytinga í japönskum stjórnmálum og japanskri samfélagsgerð. Hún hófst seint á Jedótímabilinu (einnig þekkt sem síð-Tokugawa-tímabilið) og stóð fram yfir upphaf Meiji-tímabilsins. Stjórnarskiptin voru að undirlagi Meiji keisara Japans (Mutsuhito). Hann endurheimti ráðandi stöðu Japanskeisara með því að leggja stjórnkerfi landsins undir sig. Stjórnarskiptin leiddu til umfangsmikilla stjórnarfarslegra, félagslegra og menningarlegra breytinga á japönsku samfélagi á Meiji-tímabilinu (1867–1912). Á þeim tíma iðnvæddist Japan hratt og tók upp vestrænar hugmyndir, framleiðsluaðferðir, og tækni.

Upphaf Meiji-endurreisnarinnar má rekja til pólitísks óróa innan Tokugawa-stjórnarinnar. Þessi órói stafaði meðal annars af þrýstingi erlendra stórvelda sem ógnuðu einhliða einangrun Japans (*sakoku*). Þetta átti sérstaklega við um Perry-leiðangurinn að undirlagi Millard Fillmore Bandaríkjaforseta 1852-1855. Í kjölfarið neyddust Japanar til að gera ójafna samninga sem opnuðu landið fyrir verslun við útlendinga. Samningarnir veiktu getu sjógunsins til að verja fullveldi landsins. Þegar keisarinn gagnrýndi aðgerðir sjógunsins, kom upp kreppa innan stéttar samúræja sem voru bundnir trúnaði bæði við sjóguninn og keisarann. Margir lægra settir samúræjar gerðust „andans menn“ (*[[shishi]]*) og studdu keisarann og hugmyndir hans um að reka hina erlendu villimenn úr landi. Átök milli daimyo-umdæmanna urðu til þess að sum þeirra snerust gegn Tokugawa-stjórninni, og eftir nokkur átök sameinuðust daimyo-umdæmin gegn Tokugawa-ættinni og steyptu stjórninni af stóli.

Þann 3. janúar 1868 lýsti keisarinn því yfir að hann hefði tekið völdin í landinu. Markmið keisarastjórnarinnar voru sett fram í fimm greinum í Stjórnskipunareiðnum. Andstaða stuðningsmanna Tokugawa-ættarinnar við nýju stjórnina braust fram í Boshin-stríðinu og hinu skammlífa Ezo-lýðveldi, en þegar kom fram á 8. áratuginn voru völd keisarans orðin svo til óumdeild. Nýja stjórnin endurskipulagði stéttakerfið, afnam eldri gjaldmiðil, daimyo-umdæmin, og loks sjálfa stétt samúræja. 

Andstaða við iðnvæðingu og félagslegar umbætur að vestrænni fyrirmynd leiddi til Saga-uppreisnarinnar 1874 og Satsuma-uppreisnarinnar 1877, en hefðbundna lénsveldið lét á endanum undan síga. Meiji-endurreisnin lagði grunninn að stofnunum japanska keisaraveldisins sem átti eftir að hafa víðtækar afleiðingar fyrir sögu Austur-Asíu. Keisaraveldið tók upp nýlendustefnu gagnvart nágrannaríkjum í Kóreu og Kína. Meiji-stjórnarskráin frá 1899 var í gildi þar til bandamenn hernámu Japan eftir síðari heimsstyrjöld 1945.

## Tilvísanir

## Heimildir
*  
*  
*  
*
Hans Danakonungur

**Hans** (2. febrúar 1455 – 20. febrúar 1513) eða *Jóhannes* var konungur Danmerkur frá 1481-1513, konungur Noregs og Íslands 1483-1513 og konungur Svíþjóðar 1497-1501.

Hans var eldri sonur Kristjáns 1. Danakonungs og Dórótheu af Brandenborg. Þegar hann var ársgamall var hann valinn arftaki föður sins í Danmörku og árið 1458 einnig í Noregi og Svíþjóð. Hann tók við ríki í Danmörku þegar faðir hans lést 1481 en þá ríkti nokkur óvissa um framtíð Kalmarsambandsins; Norðmenn þreifuðu fyrir sér með ríkjasamband við Svíþjóð en fengu engin svör og tóku því Hans til konungs 1483. Svíarnir voru tregari til en þó var Hans tekinn til konungs í Svíþjóð 1497, eftir að hafa unnið sigur á sænska ríkisstjóranum Sten Sture í orrustunni við Rotebro. 

Hans átti líka í vanda í hertogadæmunum því að móðir hans, Dóróthea ekkjudrottning, hafði mikið dálæti á yngri syni sínum, Friðrik hertoga, og vildi að hann stýrði hertogadæmunum einn. Að nafninu til réðu þeir þeim þó saman. Friðrik vildi ráðast gegn uppreisnargjörnum bændum í Þéttmerski og fékk bróður sinn með sér í leiðangur gegn þeim. Þeir höfðu 12-15.000 manna lið en vegna rigninga, ófærðar og ókunnugleika lentu þeir í ógöngum, biðu ósigur og sluppu naumlega lifandi. 

Sten Sture notaði tækifærið til að setja sig aftur í ríkisstjórastöðu í Svíþjóð 1501 og segja upp trúnaðareiðum sem hann hafði unnið Hans konungi. Hans fór að sækja liðsauka í Danmörku en skildi Kristínu drottningu sína eftir að verja Stokkhólmskastala með þúsund manna lið. Eftir níu mánaða umsátur, hungur og pestir gafst drottningin upp og yfirgaf kastalann með þeim 70 mönnum sem eftir lifðu. Aðeins þremur dögum seinna kom Hans siglandi með liðsaukann eftir að hafa tafist í átökum við Lýbikumenn og við að bæla niður uppreisn í Noregi.

Sten Sture sveik loforð um að láta drottninguna fara óáreitta til Danmerkur og tók hana og menn hennar til fanga. Það var ekki fyrr en í október 1503 sem hún var látin laus. Sama ár dó Sten Sture en Svante Nilsson Sture tók við. Árið 1509 tókst að þvinga Svía til samninga en það entist ekki lengi. Lýbikumenn sögðu Dönum stríð á hendur árið 1510 og nokkru síðar Svíar einnig. Hans hafði komið sér upp góðum flota og tókst að vinna sigra í sjóorrustum. Svíar voru þvingaðir til að semja frið og viðurkenna Hans sem konung öðru sinni. Hans fékk þó ekki að njóta sigursins lengi því að hann dó í febrúar 1513 eftir að hestur hans féll með hann á vaði yfir Skjern-ána á leið til Álaborgar. 

Kona hans, gift 6. september 1478, var Kristín af Saxlandi (1461 - 1521), dóttir Ernst kjörfursta af Saxlandi. Þau eignuðust eina dóttur, Elísabetu, sem giftist Jóakim kjörfursta af Brandenborg, og nokkra syni, en sá eini sem lifði föðurinn og tók við ríkjum eftir hann var Kristján 2.. Einnig vilja sumir meina að Fransiskanamunkurinn Jakob danski, sem fór til Mexíkó eftir siðaskipti, gerðist þar trúboði og barðist fyrir réttindum indíána, hafi verið sonur Hans konungs, ef til vill óskilgetinn.

Hans hafði ýmis afskipti af málefnum tengdum Íslandi, einkum verslun Englendinga, og sendi Diðrik Píníng flotaforingja sinn sem hirðstjóra til landsins og lét samþykkja Píningsdóm.
 

## Heimild
*
Friðrik 1. Danakonungur

**Friðrik 1.** (7. október 1471 – 10. apríl 1533) var konungur Danmerkur, Noregs og Íslands frá 1523 til dauðadags. Hann tók við konungdæmi eftir að Kristjáni 2. bróðursyni hans var velt úr sessi.

Friðrik var yngri sonur Kristjáns 1. og konu hans, Dórótheu af Brandenborg. Faðir hans lést 1481 og tók þá Hans bróðir Friðriks, sem var 16 árum eldri, við konungdæminu. Hann ólst upp í hertogadæmunum Slésvík og Holstein, en þaðan var föðurætt hans, og stýrði hertogadæmunum frá 1490 við góðan orðstír. Hann bjó í Gottorphöll í Slésvík.

Hans dó 1513 og sonur hans, Kristján 2., tók við konungdæminu. Hann varð þó fljótt óvinsæll hjá danska aðlinum og árið 1523 gerðu aðalsmenn - eða hluti þeirra - bandalag við Friðrik hertoga. Þann 8. mars það ár sagði Friðrik Kristjáni bróðursyni sínum stríð á hendur og átján dögum síðar lét hann hylla sig konung í Viborg. Kristján 2. flúði land 2. apríl og Friðrik 1. var hylltur konungur Dana og Norðmanna. Ríkisráð Norðmanna samþykkti 23. ágúst 1524 að taka Friðrik til konungs yfir Noregi (og þar með Íslandi) og sat Jón Arason þann fund eins og íslensku biskuparnir áttu rétt á ef þeir voru staddir í Noregi. 

Stjórnartíð Friðriks 1. var nokkuð óróasöm, enda vildu margir borgarar og bændur fá Kristján 2. aftur á konungsstól. Søren Andersen Norby, lénsmaður á Gotlandi og áður hirðstjóri á Íslandi, var einn helsti andstæðingur konungs og leiddi bændur á Skáni og Blekinge í uppreisn en beið lægri hlut. Árið 1532 tókst Friðrik að blekkja Kristján 2. til að koma til Danmerkur og hét honum friðhelgi en sveik loforðið, lét handtaka frænda sinn og hélt honum föngnum þar til hann lést 1559.

Friðrik hélt sig í Gottorphöll eða hertogadæmunum svo til alla stjórnartíð sína og kom ekki til Danmerkur nema það væri óhjákvæmilegt. Noreg heimsótti hann aldrei. Honum tókst þó að hafa í fullu tré við aðalinn þótt hann hefði orðið að gefa honum ýmis loforð þegar hann tók við völdum. Til dæmis hafði hann heitið því að vernda kaþólsku kirkjuna en leyfði þó lútherstrú í raun og hafði lútherskan hirðprest.

Friðrik gekk árið 1502 að eiga Önnu, dóttur kjörfurstans af Brandenborg, sem þá var 15 ára. Hún lést 1514 og varð því aldrei drottning. Þau áttu tvö börn og var annað þeirra Kristján 3. Árið 1518 giftist Friðrik Soffíu af Pommern (1498 - 13. maí 1568) og eignuðust þau fimm börn.

## Heimild
*
Óskháttur

**Óskháttur** (*optativus*) er háttur sagna sem lætur í ljós *von*, *ósk* eða *þrá* en hann var aðallega notaður í forngrísku. Hátturinn er til staðar í forn-latínu (250-90 f.Kr.) en horfinn í klassískri latínu (90 f.Kr.-14 e.Kr.). Hann er til staðar í forngrísku en fyrir löngu horfinn í nútíma grísku. Hátturinn er til staðar í sanskrít. Líklegast hefur hátturinn fundist í frumindóevrópsku og smám saman fallið brott.

## Íslenska
Íslenskan notar aðallega viðtengingarháttinn til að koma á framfæri sömu merkingu og óskhátturinn gerir í öðrum tungumálum:
* Ég vona að þér *líði* vel. (viðtengingarháttur)
* *Gangi* þér betur á þessu prófi. (viðtengingarháttur)

En stundum er sérstakur óskháttur fyrir sagnir í íslensku, þá má helst nefna óskháttinn *veri* af sögninni *að vera*, en venjulegur viðtengingarháttur sagnarinnar *að vera* er *sé*.
* Friður *veri* með þér Jóna.
* *Veri* hann hábölvaður.
* Guð *veri* með þér.

## Finnska
Óskhátturinn er horfinn úr notkun í finnsku og kemur aðallega fram í skáldskap. Hann er notaður eins og boðhátturinn og gefur til kynna kurteisa beiðni með viðskeytunum *-os* og *-ös*

## Heimildir