Þriðja ráðuneyti Jóns Magnússonar

**Þriðja ráðuneyti Jóns Magnússonar** tók við völdum þann 22. mars 1924 og starfaði til 8. júlí 1926. Jón Magnússon var forsætisráðherra og dómsmálaráðherra, en hann hafði áður gegnt embætti forsætisráðherra í tveimur ráðuneytum frá 1917–1922. Með honum í ríkisstjórn sátu Jón Þorláksson, fjármálaráðherra og Magnús Guðmundsson, atvinnumálaráðherra. Allir komu þeir úr röðum hins nýstofnaða Íhaldsflokks.

## Stjórnarmyndun
Borgaraflokkurinn, kosningabandalag Sparnaðarbandalagsins og Sjálfstæðisflokksins, hafði unnið kosningasigur í Alþingiskosningunum 1923 og hlotið helming þingsæta, 21 af 42. Í febrúar 1924 stofnaði hluti þingmanna Borgaraflokksins ásamt nokkrum þingmönnum annarra flokka Íhaldsflokkinn. Röðuðust þingsæti þá svo að Íhaldsflokkurinn hafði 20 þingmenn, Framsóknarflokkurinn 15 þingmenn, Sjálfstæðisflokkurinn 5 þingmenn, Alþýþuflokkurinn einn þingmann og einn þingmaður sat utan flokks. 

Í ljósi þess að Íhaldsflokkurrin var nú orðinn stærstur flokka baðst Sigurður Eggerz, forsætisráðherra, lausnar fyrir ráðuneyti sitt þann 4. mars og var hún samþykkt af konungi daginn eftir. 

Konungur fól í kjölfarið Jóni Þorlákssyni, formanni Íhaldsflokksins, að gera tilraun til stjórnarmyndunnar. Íhaldsflokknum vantaði þá stuðning eins þingmanns utan sinna raða til að geta myndað stjórn sem varist gæti vantrausti. Gengu tilraunir Jóns Þorlákssonar til þess ekki eftir og tók Jón Magnússon því við þeim. 

Sökum þess mikla trausts sem þingmenn báru til Jóns Magnússonar tókst honum að mynda stjórn með stuðningi 20 þingmanna Íhaldsflokksins auk hlutleysisstuðnings þingmanna úr Sjálfstæðisflokknum, einkum Bjarna Jónssonar frá Vogi.

## Efnahagsaðgerðir
Hin nýja ríkisstjórn tók við stjórn á órólegum tímum í efnahagsmálum Íslands. Fyrri heimsstyrjöldin hafði bundið enda á hið mikla hagvaxtarskeið sem ríkt hafði frá byrjun aldar. Ríkissjóður var þá bágt staddur og íslenska krónan hafði fallið mikið í verði í kjölfar upptöku sjálfstæðrar gengisskráningar hennar 1922. Eitt helsta verkefni þeirra og þá einkum fjármálaráðherra, Jóns Þorlákssonar, var að koma á festu í peningamálum landsins.

### Gengismálið
Þann 4. Júní 1924 voru lög um gengisskráningu og gjaldeyrisverslun (nr. 48/1924) sett á Alþingi. Kváðu þau á um að skipuð yrði nefnd sem meðal annars ætti að vinna að því að „gera tillögur til landsstjórnarinnar um ráðstafanir, er stefna að því að festa eða hækka gengi íslensks gjaldeyris."

Með skipun nefndarinnar hafði ríkisstjórnin veitt sér vald til víðtækrar íhlutunar um gjaldeyrisverslunina og markaði hún því tímamót í sögu íslenskra peningamála, en fram að þessu hafði gjaldeyrisverslunin verið frjáls.

Þann 19. maí 1925 samþykkti gengisnefndin að gengi krónunnar yrði metið á 26,25 krónur gagnvart sterlingspundinu. Í ágústlok sama ár var samþykkt að gengið skyldi hækkað í 25 krónur, þar sem íslenska krónan hafði styrkst í millitíðinni, og þann 27. október var það hækkað enn fremur, nú í 22,15 krónur. Leiddu þessar aðgerðir nefndarinnar til harðra deilna, bæði í dagblöðum og á Alþingi, um gengishækkanir og festingu krónunnar.

Gengishækkannir gengisnefndarinnar 1925 bitnuðu illa á þeim er fengu tekjur sínar í erlendum gjaldmiðlum, sér í lagi útgerðarfyrirtkækjum. Það stærsta þeirra, Kveldúlfur, var í eigu Ólafs Thors fyrrum flokksbróður Jóns Þorlákssonar í Heimastjórnarflokknum. Ólafur mun í kjölfarið hafa farið á fund Jóns og hótað honum að Íhaldsflokkurinn myndi klofna héldi krónan áfram að hækka. Virðist sá fundur hafa borið einhvern árangur þar sem frekari hækkun krónunar var stöðvuð af hendi gengisnefndarinnar í októberlok.

Í stjórnartíð ríkisstjórnarinnar var gengi íslensku krónunar alls hækkað um 75%.

### Landsverslun
Meðal helstu sameiningarmála Íhaldsflokksins var andstaða gegn Landsverslun. Ríkisstjórnin lagði Landsverslunendanlega niður þann 27. júní árið 1925 með lögum nr. 48/1925. Landsverslunin hafði meðal annars farið með einkasölu á steinolíu og tóbaki.

## Önnur verk

### Landhelgisgæsla
Þann 27. júní 1925 samþykkti Alþingi lög er kváðu á um að Landhelgissjóður Íslands skyldi taka til starfa. Sjóðurinn hafði verið stofnaður 1913 í þeim tilgangi að efla landhelgisvarnir Íslands. Óánægja hafði ríkt yfir landhelgisgæslunni en hún var þá í höndum Dana. Sjóðnum var því ætlað að gera Íslendingum kleift að taka yfir gæsluna með kaupum á eigin varðskipi. Við setningu lagana var Landhelgissjóðurinn orðin rúm milljón og veittu lögin heimild til ráðstöfunar allt að 700 þúsund króna af honum til þess að útvega strandgæsluskip. Þann 23. júní 1926 kom gufuskipið Óðinn til landsins og tók strax til starfa. Var það fyrsta varðskipið sem smíðað var fyrir Íslendinga.

## Lok ráðuneytisins
Þann 23. júní 1926 lést Jón Magnússon úr hjartaslagi. Magnús Guðmundsson fór þá með störf forsætisráðherra fram að myndun nýrrar bráðabirgðarstjórnar 8. júlí undir stjórn Jóns Þorlákssonar. Starfaði hún til 28. ágúst 1927 þegar ráðuneyti Tryggva Þórhallssonar tók við völdum.

## Tilvísanir