Þágufall

**Þágufall**  er fall (nánar tiltekið aukafall) sem almennt er notað til að gefa til kynna með tilliti til hvers eitthvað er gert. Í þeim málum sem hafa þágufall er þágufallið oftast notað fyrir óbeint andlag. Frumlag ópersónulegra sagna er oft í þágufalli. Ofnotkun þágufalls er nefnd þágufallssýki.

Í sumum tungumálum hefur þágufallið tekið yfir hlutverk ýmissa falla sem dottið hafa úr málinu. Í íslensku er það til að mynda notað í stað tækisfalls, sem líklega datt úr forvera tungunnar löngu fyrir landnám. Dæmi um slíka notkun er setningin „Hann var stunginn rýtingi,“ þar sem *rýtingi* er notað eins og um tækisfall sé að ræða. Þá er talað um *tækisþágufall*. Sjá nánar um notkun þágufalls í íslensku hér að neðan.

## Hvernig þágufall er hugsað
Þágufall táknar í raun og veru í hvers þágu (eða óþágu) eitthvað verður. Latínumenn tala um *dativum commodi* (þægindafall) og *dativum incommodi* (óþægindafall) í þessu sambandi. Í Hávamálum segir:

: Gráðugur halur,
: nema geðs viti,
: etur **sér** aldurtrega. 

Þarna myndi **sér** flokkast sem óþægindafall. 

Í Gylfaginningu Snorra Sturlusonar er frægt dæmi um *þægindafall* (dativum commodi). Gangleri spyr hvort Einherjar drekki vatn í Valhöll. Hár svarar þá: 

:*Annað kann eg þér þaðan segja. Geit sú, er [[Heiðrún]] heitir, stendur uppi á Valhöll og bítur barr af limum trés þess, er mjög er nafnfrægt, er [[Léraður]] heitir, en úr spenum hennar rennur mjöður sá, er hún fyllir skapker hvern dag. Það er svo mikið að allir Einherjar verða fulldrukknir af*. Þá mælti Gangleri: *Það er *'þeim** geysihagleg geit''. 

''Þeim'' í svari Ganglera er þægindafall.

== Þágufall í íslensku ==


Þágufall er [[Föll í íslensku|fall]] í [[Íslenska|íslensku]] sem [[fallorð]] geta tekið. Hægt er að finna þágufall með því að setja „frá“ fyrir framan fallorðið. Þágufallið af [[persónufornafn]]inu „ég“ er þá „mér“ (sbr. frá mér).

Í íslensku er þágufall m.a. notað fyrir óbeint andlag en getur aukafallsliður í þágufalli haft sérhæfðari notkun, þ.á m.:
* **Staðarþágufall**: Gefur til kynna staðsetningu. Dæmi: „Á hverfisfundinum sagði Jón Jónsson, ''Reykjarvíkurvegi 2, Hafnarfirði'', að ...“ Það að leita einhvers ''dyrum og dyngjum''. 
* **Tímaþágufall**: Gefur til kynna hvenær eitthvað gerist. Dæmi: „Stúlkan las ''öllum stundum''.“ (ath. muninn á tímaþágufalli og tíma[[þolfall]]i í íslensku; þágufallið gefur til kynna ''hvenær'' eitthvað gerist eða innan hvaða tímabils en þolfallið gefur til kynna ''hversu lengi'' eitthvað varir. Sbr. „Stúlkan las ''allan daginn''“).
* **Tækisþágufall** (eða **verkfærisþágufall** eða **verkfærisfall**): Tækisþágufall er forsetningalaust og merkir „með hverju“ eitthvað er gert. Dæmi af þessu eru miklu fleiri í fornu máli en nýju, en tækisþágufallið lifir þó góðu lífi í nokkrum orðtökum og föstum orðasamböndum. Dæmi: ''Að taka einhvern höndum'', ''taka djúpt í árinni'' (tækisþágufallið felur forsetninguna „með“, að taka djúpt í (með) árinni). „Jón var stunginn ''rýtingi''“. 
* **Háttarþágufall**: er náskylt tækisfallinu og segir það „með hverjum hætti“ eitthvað gerist. Dæmi: „Þeir unnu ''baki brotnu''“; „þeir unnu ''hörðum höndum''“. Fara ''huldu höfði''. Ganga „þurrum fótum“ yfir á eða láta öllum „illum látum“. Einnig „þunnu hljóði“ í málshættinum „“ úr [[Hávamál]]um.
* **Mismunarþágufall** (eða **þágufall mismunarins**): Gefur til kynna mismun á einhverju sem borið er saman. Dæmi:  „Jón er ''miklu'' stærri en Halldór.“  Hann er meiri en ég, svo að ''munar miklu''.
* **Samanburðarþágufall** (eða **þágufall samanburðarins*'): Gefur til kynna eitthvað sem eitthvað annað er borið saman við. Dæmi: „Enginn er *öðrum* fremri í þessu“; „Maður á að hlusta á *sér* vitrari menn.“ Eitthvað er *deginum* ljósara. Annað er *sýnu* betra.

Margar ópersónulegar sagnir taka frumlag í þágufalli. Dæmi: „Mér líkar þetta vel“.

== Í öðrum tungumálum ==

Þágufall var eitt sinn algengt meðal indóevrópskra tungumála. 

Tungumál sem hafa eða höfðu þágufall eru m.a.:
* [[albanska]]
* [[enska]] (engilsaxneska)
* [[franska]] (afar takmörkuð notkun)
* [[færeyska]]
* [[georgíska]]
* [[gríska]] (leifar eru eftir af þágufalli í ýmsum orðasamböndum í nýgrísku)
* [[hollenska]]
* [[írska]]
* [[íslenska]]
* [[jiddíska]]
* [[latína]]
* [[lettneska]]
* [[litháíska]]
* [[pólska]]
* [[rúmenska]]
* [[rússneska]]
* [[sanskrít]]
* [[skoska]]
* [[slóvakíska]]
* [[slóvenska]]
* [[tékkneska]]
* [[ungverska]]
* [[úkraínska]]
* [[þýska]]

== Þágufall í forngrísku ==
Auk þess að vera notað fyrir óbein andlög og fyrir frumlag margra ópersónulegra sagna hefur þágufall ýmisskonar hlutverk í grísku. T.d.:

* *Dativus commodi* / *incommodi*: Gefur til kynna í hvers þágu / óþágu eitthvað er gert.
* *Dativus ethicus*: Persónufornöfn í þágufalli geta gefið til kynna undrun, aðfinnslu eða væga óræða tilvísun og eru oft ekki þýdd.
* *Dativus instrumentalis*: Tækisþágufall; gefur til kynna með hverju eitthvað er gert.
* *Dativus modi*: Háttarþágufall; gefur til kynna hvernig eitthvað er gert.
* *Dativus causae*: Þágufall orsakarinnar; gefur til kynna orsök einhvers.
* *Dativus temporis*: Tímaþágufall; gefur til kynna hvenær eitthvað gerist.
* *Dativus loci*: Staðarþágufall; gefur til kynna hvar eitthvað er eða gerist.
* *Dativus differentiae*. Þágufall minsmunarins; gefur til kynna mun á einhverju sem borið er saman.
* *Dativus societivus*; gefur til kynna þátttöku.
* *Dativus comitativus*; gefur til kynna fylgni
* *Dativus agentis*; Þágufall gerandans; gefur til kynna geranda.
* *Dativus possessivus*: Eignarþágufall; gefur til kynna eiganda einhvers.

== Þágufall í latínu ==

Í [[Latína|latínu]] er þágufall m.a. notað á eftirfarandi hátt:

* Sem óbeint andlag. Dæmi: *hanc pecuniam mihi dat* („Hann gefur mér þennan pening“).
* *Dativus commodi* / *incommodi*: Gefur til kynna í hvers þágu / óþágu eitthvað er gert. Dæmi: *Rem publicam nobis servavit* („Hann bjargaði ríkinu fyrir okkur“).
* *Dativus possessivus*: Gefur til kynna eiganda þess, sem stýrandi orð stendur fyrir: Dæmi: *Est mihi filius* (orðrétt: „mér er sonur“, þ.e. „ég á son“).
* *Dativus finalis*: Gefur til kynna tilgang. Dæmi: *Veni operi faciendo* („Ég kom til að vinna verkið“).
* *Dativus agentis*: Gefur til kynna geranda. Dæmi: *Haec nobis agenda sunt* („Við verðum að gera þessa hluti“).
* *Dativus ethicus*: Persónufornöfn í þágufalli geta gefið til kynna undrun, aðfinnslu eða væga óræða tilvísun og eru oft ekki þýdd. Dæmi: *Quid mihi Celsus agit?* („Hvað er hann Celsus eiginlega að gera?“).
* *Dativus separativus*: Sagnir sem merkja að fjalægja eða svipta taka oft með sér þágufall. Dæmi: *Gladium mihi rapuit* („Hann hrifsaði af mér sverðið“).

Frumlag ópersónulegra sagna er oft í þágufalli.

== Tengt efni ==
* [[Staðarþágufall]]
* [[Þágufallsfrumlag]]
* [[Þágufallssýki]]

== Heimildir ==

<references/>

== Tenglar ==
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1886997 *Íslenskt mál*; grein í Morgunblaðinu 1997]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3408306 *Íslenskt mál''; grein í Morgunblaðinu 2001]