open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stöðulögin

**Stöðulögin** voru lög sett af Dönum 2. janúar árið 1871, svo nefnd því þau ákvörðuðu stöðu Íslands gagnvart Danmörku. Stöðulögunum fylgdi svo fyrsta stjórnarskrá Íslands árið 1874. Í stöðulögunum var á margan hátt undirbúið að Íslendingar gætu tekið að sér stjórn eigin innanlandsmála.

Nokkuð var liðið frá því að einveldi Danakonungs hafði verið lagt af 1848 og nú hafði danska þingið löggjafarvald. Einokunarverslun Dana var lögð af 1855 og áframhaldandi barátta Íslendinga, leidd af Jóni Sigurðssyni og stuðningsmönnum hans, fyrir sjálfsákvörðunarrétti Íslendinga fékk dræmar undirtektir í Kaupmannahöfn. Frumvarp stjórnarskrár fyrir Íslendinga var samþykkt á Alþingi með breytingum en hafnað af danska þinginu 1867. Loks setti danska þingið *stöðulögin* sem byggðust á því að Ísland væri óaðskiljanlegur hluti af Danmörk. Í „skaðabætur“ fyrir það ætlaði danska ríkið að greiða Íslendingum 50.000 ríkisdali fyrstu tíu árin en síðan myndi upphæðin lækka hvert ár næstu 20 árin niður í 30.000 rd.  Íslendingar voru ekki sáttir við lögin og var þeim hafnað af Alþingi með 10 atkvæðum gegn 14. Samkvæmt frumvarpinu var sérstakur landshöfðingi skipaður, Hilmar Finsen þann 1. apríl 1873, til þess að stjórna landinu eftir fyrirskipunum frá danska dómsmálaráðuneytinu. Síðan var samið nýtt frumvarp byggt á því sem var samið á Þjóðfundinum 1851 en því var hafnað af Dönum.
Hvalfjarðargöng

**Hvalfjarðargöngin** eru jarðgöng sem liggja undir utanverðan Hvalfjörð. Í þeim liggur Hringvegurinn (Vesturlandsvegur) á milli höfuðborgarsvæðisins og Vesturlands. Göngin eru samtals 5770 metrar að lengd og þar af liggja 3750 metrar undir sjó. Göngin eru að mestu tvíbreið en þrjár akreinar í hallanum norðan megin. Dýpst fara göngin 165 metra undir yfirborð sjávar og eru grafin djúpt í berggrunninn undir sjávarbotninum. Um 8.800 bílar ferðast um göngin á sólarhring að meðaltali yfir árið en um 11.000 á sólarhring yfir sumartímann. Göngin voru upprunalega hönnuð fyrir aðeins fimm þúsund bíla á sólarhring.

## Um framkvæmdina
Göngin voru grafin á árunum 1996-1998 og voru opnuð fyrir bílaumferð þann 11. júlí 1998 af þáverandi forsætisráðherra, Davíð Oddsyni. Frá opnun ganganna hafa um 14 milljónir ökutækja farið um göngin eða um 5.500 bílar á sólarhring að meðaltali. Við byggingu ganganna var farin ný leið í slíkum stórframkvæmdum á Íslandi þar sem einkafyrirtæki stóð fyrir framkvæmdunum og fjármagnaði án aðkomu ríkissjóðs.

Það var Spölur ehf. sem sá um framkvæmdina, átti og rak Hvalfjarðargöngin og innheimti veggjald af vegfarendum til að borga fyrir framkvæmdina.   Upphaflega var áætlað að göngin yrðu greidd að fullu eftir 20 ár frá opnun og sú áætlun stóðst. Gjaldtöku var hætt og göngin svo formlega afhent ríkinu í lok september 2018.

## Notkun ganganna

Frá þeim tíma að göngin voru kláruð hafa ríflega 15 milljónir ökutækja farið um göngin og meðaltalsumferð er um 5.500-6.000 bílar á sólarhring en göngin voru upprunalega hönnuð fyrir aðeins fimm þúsund bíla á sólarhring. Talið er að vegna hækkandi bensínverðs frá árinu 2003 þá hafi eitthvað dregið úr umferðinni. Göngin voru mikil samgöngubót fyrir alla sem leið eiga um Hvalfjörð þar sem þau stytta leiðina frá Borgarfirði að Reykjavík um 42 km. Mestu hafa göngin þó breytt fyrir íbúa Akraness en landleið þeirra til Reykjavíkur styttist um 60 km með tilkomu ganganna og gerði það kleyft að nú sækja margir vinnu til Reykjavíkur frá Akranesi og öfugt.

## Ný göng
Spölur ætlast til að ný göng, samhliða Hvalfjarðargöngunum, verði grafin til að sporna við umferð, en þeir telja að það muni vera varasamt fari umferð yfir sex þúsund bíla á dag. Áætlaði Spölur að hin nýju göng yrðu klár árið 2013-2014, en tilraunaborunum er lokið. Þær áætlanir hafa ekki gengið eftir.

## Banaslys
Þann 6. júní 2016, varð fyrsta banaslysið þegar fólksbíll og jeppi skullu saman í hörðum árekstri. Kona á sjötugsaldri lést á staðnum og 4 slösuðust þar af þrír alvarlega. 

## Tenglar
*Spölur ehf 
*Vegagerðin
* Ljósmyndir úr Hvalfjarðargöngunum á vegum islandsmyndir.is 

## Heimildir
Kópavogsfundurinn

**Kópavogsfundurinn** var haldinn 28. júlí 1662 á Kópavogsþingi og var tilgangur hans að fá Íslendinga til að samþykkja erfðaeinveldið. Áður fyrr var einveldið þannig að konungur væri kjörinn af helstu fulltrúum ríkisins en yrði síðan ekki löglega konungur fyrr en fulltrúar allra þjóðanna sem tilheyrðu Danaveldi höfðu samþykkt hann. Svíar höfðu fengið nóg af yfirráðum Dana yfir Eyrarsundi og orsakaði það stríð á milli þeirra tveggja. Afleiðingar stríðsins settu fjárhag Dana í rúst og vildi Friðrik 3. koma á erfðaeinveldi að evrópskri fyrirmynd þar sem konungsvaldið gengi sjálfkrafa í arf. Þessi aðgerð var meðal annars til þess að takmarka völd aðalsins í Danmörku.

Henrik Bjelke, aðmíráll, fulltrúi konungs, kom til Íslands á fund í Kópavogi til þess að fá íslenska höfðingja til að undirrita *erfðahyllinguna*. Samningurinn var síðan kallaður *Kópavogssamningurinn* og afleiðingarnar voru þær að lög sem konungur setti hlutu sjálfkrafa gildi án sérstaks samþykkis Alþingis Íslendinga. Þessi samningur var gerður í öllum þjóðum sem tilheyrðu Danaveldi og þau samkomulög sameiginlega kallast einveldissamþykktin. Erfðaeinveldið gilti til ársins 1874 þegar Íslendingar fengu stjórnarskrá.

Sagnir um að Bjelke hafi hótað Íslendingum með herliði til að neyða Íslendinga til að samþykkja erfðahyllinguna komust í hámæli eftir að tveir minnismiðar fundust í kistu Jóns Sigurðssonar sem sögðu frá því að Brynjólfur Sveinsson biskup hefði andmælt þessari löggjöf en Bjelke minnt hann á hermennina og að Árni Oddsson, lögmaður hafi tárfellt við undirskriftina. Þessari harmasögu var slegið upp í Þjóðólfi í miðri sjálfstæðisbaráttu Íslendinga. Ekkert í samtímaheimildum bendir hins vegar til annars en að hér hafi verið um annað að ræða en formlegt samþykki á *fait accompli*, þ.e. að samþykkt Alþingis á lögum konungs hafði um langt skeið áður verið sjálfvirk. Annálar minnast Kópavogsfundarins helst fyrir það að eftir undirskriftina var haldin mikil og vegleg veisla með flugeldasýningu og fallbyssuskotum. Mun það vera fyrsta sinni sem getið er um flugelda á Íslandi.

## Heimildir
*Einar Laxness: *Íslandssaga a – k, bls. 185, Reykjavík 1974.
*Fabricius, Knud: „Frederik III", *Danmarks Konger*, bls. 293 – 311, København 1944.
*Helgi Þorláksson: „Undir einveldi", *Saga Íslands VII*, bls. 150 – 168, Reykjavík 2004.
*Páll Eggert Ólason: *Saga Íslendinga V – Seytjánda öld*, bls. 154 – 161, Reykjavík 1942.
*Sigurður Ólason: *Yfir alda haf'', Reykjavík 1964.
Sandgerði

**Sandgerði** (áður Miðneshreppur) er bær á utanverðum Reykjanesskaga. Sandgerði var áður sérstakt sveitarfélag sem náði yfir alla vesturströnd Miðness (Rosmhvalaness), allt út að Garðskaga. Sandgerði sameinaðist Garði þann 10. júní 2018. Hið sameinaða sveitarfélag Sandgerðis og Garðs heitir Suðurnesjabær. Í sveitarfélaginu er Tónlistarskóli Sandgerðis með lúðrasveit.

## Saga
Miðneshreppur var stofnaður árið 1886 þegar Rosmhvalaneshreppi var skipt í tvennt eftir endilöngu nesinu. Hélt hinn hlutinn gamla nafninu áfram en hann náði yfir byggðirnar innan megin á nesinu: Garð, Leiru og Keflavík. Miðneshreppur varð bæjarfélag 3. desember 1990 og nefndist upp frá því Sandgerðisbær.

Sandgerði er eitt af sjö hverfum Miðneshrepps/Sandgerðis og talið að sunnan frá Ósabotnum nefnast þau: Stafneshverfi, Hvalsneshverfi, Fuglavíkurhverfi, Bæjarskershverfi, Sandgerðishverfi, Flankastaðahverfi og Kirkjubólshverfi. 

Við jarðamatið 1861 voru fimm býli skráð í Sandgerðishverfi: Krókskot, Landakot, Tjarnarkot, Bakkakot, auk Sandgerðisjarðar. Eignarhald á þessum býlum var mismunandi, sum voru hjáleigur frá Sandgerðisjörð en önnur sjálfstæðar jarðir. Til dæmis var Krókskotjörð seld 1840 og hefur síðan verið sjálfstæð útvegsjörð. Kaupandi var Bjarni Jónsson (1782–04.07.1859), sem fæddist að Rauðnefsstöðum á Rangárvöllum. Landakot og Tjarnarkot voru einnig aðskilin frá Sandgerðisjörð. Hins vegar var Bakkakot alla tíð tómthús, án landréttinda og hvarf úr ábúð um 1900. Sjálfstæðu jarðirnar fjórar eiga hlutdeild í sameiginlegum réttindum hverfisins. Auk heiðarlandsins sem allar fjórar jarðirnar eiga sameiginlega, eru svonefnd Lönd í sameign Krókskots og Sandgerðisjarðar.

Íbúar í Sandgerði eru 1.990 (2024) og hefur verið nokkur fjölgun síðustu áratugi. Sjávarútvegur og fiskvinnsla eru helstu atvinnuvegir, einnig iðnaður, verslun og þjónusta í frekar smáum stíl. Allgóð höfn er í Sandgerði og höfðu viðamiklar hafnarframkvæmdir átt sér þar stað á seinni hluta 20. aldar. Flugstöð Leifs Eiríkssonar stendur innan hinna gömlu bæjarmarka Sandgerðis.

Sandgerði var upphaflega útvegsjörð í betra lagi og bjuggu þar góðbændur, sem aðallega höfðu fiskinn í sjónum að bústofni. Eins og nafnið gefur til kynna er jarðvegur þarna mjög sendinn og ekki vel fallinn til ræktunar. Sandurinn var að miklu leyti heftur með umfangsmikilli ræktun melgresis og hleðslu mikils sjóvarnargarðs á fyrri hluta 20. aldar.

Í Sandgerði er Björgunarsveitin Sigurvon, sem er fyrsta björgunarsveit sem stofnuð var á vegum Slysavarnafélags Íslands. Rekur hún björgunarbátinn *Hannes Þ. Hafstein* og hefur mörgum verið bjargað úr sjávarháska og komið til aðstoðar vegna slysa eða sjúkdóma á hafi úti með þeim bát. 

Sandgerðisbær náði frá Garðskagatá í norðri að Ósabotnum í suðri. Kirkjustaður er á Hvalsnesi, en þar var Hallgrímur Pétursson, sálmaskáld, (1614 - 1674) fyrst prestur árin 1644 - 1651.

Sandgerðisbær var „draumasveitarfélag Suðurnesja“ árið 2007 og var í 13. sæti yfir öll sveitarfélög á Íslandi.

## Tengt efni
*Sandgerðishöfn
*Sandgerðisviti

## Tilvísanir
Kaldrananeshreppur

**Kaldrananeshreppur** í Strandasýslu nær frá Selá í Steingrímsfirði að sunnan að Spena norðan við Kaldbaksvík. Í hreppnum er þorpið Drangsnes á Selströnd norðan við Steingrímsfjörð. Nokkur byggð er einnig í Bjarnarfirði milli Steingrímsfjarðar og Kaldbaksvíkur.

Þann 28. mars 2026 ákváðu íbúar að sameinast Árneshreppi.

Jarðir í Kaldrananeshreppi 1858:

* Bólstaður
* Bassastaðir
* Sandnes
* Hella
* Kleifar
* Hafnarhólmi
* Gautshamar
* Drangsnes 
* Bær
* Bjarnarnes
* Kaldrananes
* Bakki
* Skarð
* Sunddalur 
* Goðdalir
* Svanshóll
* Klúka
* Ásmundarnes
* Reykjarvík 
* Brúará 
* Asparvík  
* Eyjar 
* Kleifar í Kaldbaksvík 
* Kaldbakur

## Heimild
* Skýrslur um landshagi á Íslandi, 1. Bindi (01.01.1858), Blaðsíða 715
Drangsnes

**Drangsnes** er lítið þorp á Selströnd yst við norðanverðan Steingrímsfjörð í Kaldrananeshreppi í Strandasýslu. Íbúar voru 64 árið 2024.

Í Hveravík skammt innan við þorpið eru heitir hverir í fjöruborðinu alveg í vegarkantinum. Þar lifa sérstakar hitaþolnar flær. Þar var áður sundlaug. Í nágrenninu er Strákatangi þar sem hafist var handa haustið 2005 við fornleifauppgröft á hvalveiðistöð Baska frá 17. öld.

Á Drangsnesi er löndunarbryggja, en 2,5 km innan við þorpið, í Kokkálsvík, er viðleguhöfn. Yst í þorpinu, þar sem heita Grundir, er sérkennilegur steindrangur, sem heitir Kerling. Þorpið dregur nafn af þessum drangi, en þjóðsagan segir að hann hafi verið eitt af þremur tröllum sem reyndu að grafa Vestfirði frá meginlandinu.

Fyrir ofan þorpið er Bæjarfell (344 m). Þaðan er víðsýnt og er þægileg gönguleið á fellið.

Við mynni Steingrímsfjarðar utan við Drangsnes er Grímsey, sannkölluð náttúruperla. Þar er stór lundabyggð. Einungis 10 mínútna sigling er út í eyjuna og eru ferðir til Grímseyjar á sumrin með bátnum Sundhana, sem einnig býður upp á sjóstangaveiði.

Árið 1996 fannst heitt vatn við borun í miðju þorpinu og var lögð hitaveita í öll hús. Í fjöruborðinu neðan við þorpið eru heitir pottar, sem öllum er frjálst að nýta sér, salerni og skiptiklefar voru opnaðir sumarið 2011 og eru þeir staðsettir hinum meginn við götuna. Sumarið 2005 var Sundlaugin á Drangsnesi opnuð, en hún er útisundlaug með vaðlaug, heitum potti og eimbaði.

Drangsnesingar hafa haldið Bryggjuhátíð árlega frá 1996 og dregur hún til sín fjölda fólks hvert sumar. Flestir Drangsnesingar taka þátt í undirbúningi hátíðarinnar í sjálfboðavinnu.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Vefsíða Kaldrananeshrepps
Dimmuborgir

**Dimmuborgir** eru einstæðar hraunmyndanir við austanvert Mývatn. Mikill fjöldi ferðamanna heimsækir Dimmuborgir á ári hverju.

## Myndun Dimmuborga
Hraunið sem rann þegar Dimmuborgir mynduðust kom frá eldgosi í Lúdentsborgum og Þrengslaborgum fyrir um 2000 árum og er það mesta hraungos sem orðið hefur á Mývatnssvæðinu eftir ísöld. Dimmuborgir eru staðsettar í lægð og er talið að þegar þær mynduðust hafi hraun frá fyrrnefndu gosi streymt í þessa lægð og smám saman fyllt hana af bráðnu hrauni. Á meðan á þessu stóð tók yfirborð hraunsins að storkna og sumstaðar storknaði það til botns og myndaði þá hraunstólpa sem fólk sér þegar það gengur um svæðið í dag. Storkið hraunið myndaði nokkurskonar þak ofan á bráðinni kvikunni en á endanum braust hraunið fram og tæmdist undan þakinu. Við þetta veiktist þakið svo að það hrundi niður og eftir varð það einstæða landslag sem flestir þekkja í dag sem Dimmuborgir.

## Þekktar hraunmyndanir

Sumar hraunmyndanir í Dimmuborgum eru þekktari en aðrar. Þeirra þekktust er tvímælalaust Kirkjan, hraunhvelfing sem opin er í báða enda og heitir svo vegna þess að lögun hennar minnir á kirkju.

## Heimildir
* Dimmuborgir og hin fjölþættu verndunarmarkmið nútímans á vef Íslensks Landbúnaðar 
* Vísindavefur Háskóla Íslands
Rafsegulmagn

**Rafsegulmagn** kallast víxlverkun rafsegulsviðs við efni, sem hefur rafhleðslu eða segulmagn.

Þótt raf- og segulkraftar hljómi nokkuð framandi þá eiga næstum allir atburðir sem við upplifum í daglegu lífi (fyrir utan þyngdarkraftinn) upptök sín í rafsegulfræði. Kraftarnir á milli atóma, þar á meðal aðdráttarkrafturinn á milli atóma í fast efni sem veldur því að efni stífnar, eru meira eða minna rafsegulkraftar. Einnig allir stærri kraftar eins og núningskraftar eiga rætur sínar að rekja til rafsegulkraftsins, maður þarf bara að skoða kerfið nógu smátt. Litirnir sem við sjáum frá öllum hlutum eru ljós með mismunandi bylgjulengdir og hægt er að lýsa ljósi sem rafsegulbylgjum sem eru truflanir á rafsegulsviðinu. Þarna sést að mikil þörf er á því að skilja rafsegulfræðina.

## Kenningar rafsegulfræðinnar
Klassísk rafsegulfræði var þróuð af nokkrum eðlisfræðingum á 19. öld, og náði hápunkti í vinnu James Clerk Maxwell sem sameinaði fyrri kenningar í eina kenningu og komst að rafseguleiginleikum ljóss. Klassísk rafsegulfræði lýsir hegðun rafsegulsviðsins með jöfnum sem kallast jöfnur Maxwells. Krafturinn, sem rafsegulsviðið virkar á rafhlaðna ögn með, kallast Lorentzkraftur.

Árið 1940 var lokið við að sameina skammtafræði og rafsegulfræði og kallast sú kenning skammtarafsegulfræði (enska *Quantum electrodynamics*, skammstafað *QED* (ekki skal ruglað saman við QED í stærðfræði). 

## Tengill
* Ítarlegar upplýsingar um ljósið á Stjörnufræðivefnum 
* Ítarlegar upplýsingar um rafsegulmagn á Stjörnufræðivefnum
John Hume

**John David Hume** (18. janúar 1937 – 3. ágúst 2020) var írskur stjórnmálamaður. Hann fæddist árið 1937 í Derry á Norður-Írlandi. Hann varð virkur í stjórnmála- og mannréttindabaráttu lýðveldissinna á sjöunda áratugnum. Hann var þingmaður á Norður-írska þinginu frá árinu 1969 þar til það var lagt niður árið 1972. Árið 1970 var hann stofnmeðlimur í SDLP (Sósíalíska lýðræðissinnaða verkamannaflokkinn á Norður-Írlandi) og varð formaður flokksins árið 1979. Árið 1983 settist hann á Breska þingið og sat þar til ársins 2005.

Hume var leiðtogi hófsamari afla lýðveldissinna og vann að friðarumleitunum í deilunni á Norður-Írlandi. Þessar umleitanir náðu hápunkti þegar samningur föstudagsins langa var undirritaður árið 1998. Sama ár hlaut hann, ásamt David Trimble sem var leiðtogi hófsamra sambandssinna, friðarverðlaun Nóbels.

## Tilvísanir
Mannfjöldi

**Mannfjöldi** eða **íbúafjöldi** er hugtak yfir fjölda fólks sem tilheyrir ákveðnum hóp.

Í landafræði merkir hugtakið fjölda íbúa ákveðins staðar eða landsvæðis.

## Tenglar
* OECD population data
Hlaupár

**Hlaupár** eru ár þar sem auka degi eða mánuði er bætt við almanaksár til að leiðrétta skekkju í tímatali, sem orsakast af því að árstíðaárið er í raun og veru um 365,2422... dagar. Í gregoríska tímatalinu koma hlaupár að meðaltali upp á rúmlega 4 ára og 45 daga fresti. Önnur ár eru almenn ár. Innskotsdagurinn nefnist hlaupársdagur.

## Hlaupár í ýmsum tímatölum
Eratosþenes stakk fyrstur manna upp á hlaupári, en Júlíus Caesar innleiddi það árið 46 f.Kr. Hlaupársdegi var síðan bætt inn eftir vorhátíðina Terminalia sem haldin var 23. febrúar hvert ár en það var síðasti mánuður ársins í Rómverska keisaraveldinu og 1. mars var nýársdagur. Hlaupárið varð síðan alltaf fjórða hvert ár. Þetta tímatal var kallað júlíska tímatalið og var í gildi á Íslandi þar til í október árið 1700.

Með gregoríska tímatalinu var hlaupársskipulaginu breytt þannig að eingöngu aldamótaár sem talan 400 gekk upp í varð hlaupár, en að öðru leyti var alltaf hlaupár fjórða hvert ár. Þetta tímatal er kennt við Gregoríus 13. páfa, sem lét reikna það út og tók upp notkun þess. Það breiddist svo smám saman út um heiminn.

## Heimild
* Almanak Háskóla Íslands

## Tenglar
* ''Hlaupár''; grein í Morgunblaðinu 1956
1950

Árið **1950** (**MCML** í rómverskum tölum)

## Atburðir á Íslandi
* 29. janúar - Sveitarstjórnarkosningar fóru fram.
* 12. febrúar - Íþróttafélagið Breiðablik var stofnað.
* 28. febrúar - Olíuskipið MS Clam strandaði við Reykjanes.
* 11. mars - Kvikmyndin Síðasti bærinn í dalnum var frumsýnd.
* 20. apríl - Þjóðleikhúsið tók til starfa.
* maí - Nýr Gullfoss kom til landsins.
* 25. júní - Heiðmörk var gerð að friðlandi. 
* 6. júlí - Landsmót hestamanna fór fyrst fram.
* 14. september - Geysisslysið: Flugvél Loftleiða með 6 manna áhöfn brotlenti á Vatnajökli. Áhöfnin fannst á lífi 4 dögum síðar.
* Nóvember - Jöklarannsóknafélag Íslands var stofnað.
* 27. nóvember - Flugbjörgunarsveitin í Reykjavík var stofnuð.
* 3. desember - Minnihlutastjórn Sjálfstæðisflokksins fellur á vantrausti á Alþingi.
* 23. desember - Bruni varð í bænum á Málmey. Eyjan fór í eyði eftir atburðinn.

### Ódagsett
* 1. deild karla í handknattleik var stofnuð.
* Bandalag íslenskra leikfélaga var stofnað.
* Samvinnufélag Ísfirðinga lagðist af.
* Varðskipið María Júlía var tekið í notkun.

## Atburðir erlendis
* 8. febrúar - 
** Austurþýska leynilögreglan Stasi var stofnuð.
** Diners Club, fyrsta kreditkortið var notað.
* 12. febrúar - Samband evrópskra sjónvarpsstöðva var stofnað.
* 14. febrúar - Sovétríkin og Kína gerðu varnarsamning.
* 23. mars - Alþjóðaveðurfræðistofnunin var stofnuð.
* 6. maí - Tollund-maðurinn, varðveitt lík frá 4. öld f. Kr. fannst í Danmörku.
* 24. júní - Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1950 hófst.
* 25. júní - Kóreustríðið hófst.
* 3. september - Ítalinn Giuseppe Farina vann fyrstu Formúla 1-kappaksturskeppnina. 
* 26. október - Gústaf 6. Adólf varð konungur Svíþjóðar.
* 13. nóvember - Forseti Venesúela Carlos Delgado Chalbaud var myrtur í Karakas.
* 17. nóvember - Tenzin Gyatso var vígður sem 14. Dalai Lama.
* 14. desember - Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna var stofnuð.

## Fædd
* 28. apríl - Jay Leno, þáttastjórnandi.
* 3. október - Sigmar B. Hauksson, matgæðingur (d. 2012).
* 2. desember - Paul Watson, kanadískur aðgerðarsinni.

## Dáin
* 12. janúar - Pedro Calomino, argentínskur knattspyrnumaður (f. 1892).
* 8. mars - Alberto Ohaco, argentínskur knattspyrnumaður (f. 1889).
* 25. apríl - Guðjón Samúelsson, húsameistari ríkisins (f. 1887)
* 2. nóvember - George Bernard Shaw, írskt leikritaskáld og nóbelsverðlaunahafi (f. 1856).
* 25. nóvember - Johannes V. Jensen, danskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. 1873).

## [[Nóbelsverðlaunin]]
* Eðlisfræði - Cecil Frank Powell
* Efnafræði - Otto Paul Hermann Diels, Kurt Alder
* Læknisfræði - Edward Calvin Kendall, Tadeus Reichstein, Philip Showalter Hench
* Bókmenntir - Earl (Bertrand Arthur William) Russell
* Friðarverðlaun - Ralph Bunche
Njúton

**Njúton** (enska *newton*) er SI-mælieining krafts, táknuð með **N**. Nefnd eftir breska stærð- og eðlisfræðingnum Isaac Newton. Eitt njúton er sá kraftur sem veldur hröðuninni einum metra á sekúndu á sekúndu þegar hann verkar á hlut með massa eitt kílógramm, þ.e. 1 N = 1 kg m/s2.

Á yfirborði jarðar togar þyngdaraflið í 1 kg hlut með kraftinum 9,8 N, svo þegar hlutur fellur til jarðar er hröðun hans 9,8 m/s2.

## Skilgreining
Njúton er stærð krafts sem þarf til að hraða ákveðnu magni af eins kílógramma massa einn meter á sekúndu í öðru. 

Newton í undirstöðueiningum:
:1\, \mathrm{N}=1\, \frac{\mathrm{kg} \cdot \mathrm{m}}{\mathrm{s}^{2}}

## Yfirfærslur á milli eininga
Arkímedes

**Arkímedes** frá Sýrakúsu (287 f.Kr. — 212 f.Kr.) var grískur stærðfræðingur, stjarnfræðingur, heimspekingur, eðlisfræðingur og vélfræðingur. Hann er oft talinn með mestu stærðfræðingum allra tíma. Hann er þekktastur fyrir framlög sín til rúmfræðinnar (geometríu). Hann fann meðal annars upp aðferðir til að reikna rúmmál og yfirborðsflatarmál kúlu og flatarmál fleygbogasneiðar. Hann skrifaði frægt verk um vökvaaflfræði og um jafnvægi. Rit sem hann skrifaði hét *Aðferðin*. Það glataðist en fannst aftur árið 1906. 

## Æviágrip
Arkímedes var sonur Phidiasar. Fyrir utan það er ekki mikið vitað um yngri ár og fjölskyldu Arkímedesar. Þó vilja sumir halda því fram að Arkímedes hafi tilheyrt stétt aðalsmanna í borginni Sýrakúsu á Sikiley. Því hefur einnig verið haldið fram að fjölskylda hans hafi verið skyld Hiero II. sem var konungur í Sýrakúsu á þessum tíma. Þegar Arkímedes var búinn að ljúka námi í Sýrakúsu flutti hann til Egyptalands til þess að læra í Alexandríu. Á þessum tíma þótti Alexandría eitt mesta menntasetur heims. Eftir námið í Egyptalandi hélt Arkímedes aftur heim og byrjaði að smíða uppfinningar sínar og koma hugmyndum í framkvæmd. 

## Uppfinningar Arkímedesar
Arkímedes er þekktur fyrir að hafa fundið lögmálið um uppdrif hluta, sem sökkt er í vökva og sagt er að hann hafi átt aðgæta hvort kóróna konungsins væri ósvikin. Sagt er að hann hafi fundið það er hann var í baði og þegar hann fór í baðið hækkaði yfirborð vatnsins og þannig uppgötvaði hann hvernig hann gæti mælt kórónu kóngsins. Sagt er að hann hafi verið svo glaður er hann áttaði sig á þessu að hann hafi risið upp úr baðinu og hlaupið nakinn um götur borgarinnar Sýrakúsu á Sikiley þar sem hann bjó, hrópandi: „Hevreka! Hevreka!“ („Ég hef fundið það, ég hef fundið það!“).

Á tímum Arkímedesar var mikið um að vera í Sýrakúsu. Á eyjunni er eitt stærsta og virkasta eldfjall Evrópu, Etna, og á sama tíma var einnig stríð á milli Róm og Karþagó. Sikiley er á milli þessara borga svo hún varð fljótt að vígvelli. Íbúarnir á eyjunni völdu að standa með Karþagómönnum. Rómverjar sigldu til eyjarinnar og gerðu árás á Sýrakúsu. Arkímedes hafði áður verið fenginn til að styrkja varnir borgarinnar. Arkímedes undirbjó varnirnar vel. Hann lokaði öllum leiðum sem Rómverjar hefðu getað farið, bæði inn í borgina og út á sjó. Arkímedes sökkti mörgum stórum skipum Rómverja og margir féllu í gildrum hans í borginni.

Sagan segir að þegar Rómverjar gerðu innrás á Sikiley og tóku hana af Grikkjum hafi Rómverjum verið bannað að drepa Arkímedes. Arkímedes var staddur á ströndinni og teiknaði myndir af hringum í sandinn. Rómverskur hermaður kom að honum og Arkímedes bannaði honum að snerta hringina: „Noli turbare circulos meos!“ („Snertu ekki hringana mína!“) en Rómverjinn drap hann á staðnum.

## Heimildir
The Archimedes Palimpsest. (e.d). Archimedes of Syracuse. Sótt 26. apríl af http://archimedespalimpsest.org/about/history/archimedes.php

## Tenglar

* 
* 
*
Charles Babbage

**Charles Babbage** (26. desember 1791 – 18. október 1871) var enskur stærðfræðingur. Nú er hann þekktastur fyrir að hafa verið upphafsmaður reiknivéla, sem leiddu til tölva nútímans. Hann hannaði reiknivél, sem hann kallaði „Analytical engine“ en tókst ekki að ljúka smíði hennar, meðal annars vegna fjárskorts. Vinkona hans og samstarfsmaður var Ada Lovelace, dóttir Byrons lávarðar, og er hún talin fyrsti forritarinn.
Aryabhata

**Aryabhata** (um 475 - 550) var indverskur stærðfræðingur. Hann er höfundur ritsins Aryabhatiya, sem er rímað rit um stærðfræði og er eitt af elstu ritum indverskum um þau fræði. Þessi kvæði innihalda fjölmargar reglur um útreikninga og mælitækni. Nefna má flatarmálsreglur, gildi á pí og summur raða. Einnig er þarna að finna töflu um hornafallið sínus, byggt á hálfum streng eins og gert er í dag en ekki á heilum streng eins og grikkir gerðu til forna.
Apolloníos frá Perga

**Apolloníos frá Perga** (um 262 f.Kr – 190 f.Kr.) var grískur stærðfræðingur. Hann skrifaði rit um keilusnið (sporbaug, fleygboga og breiðboga), sem allt fram á 20. öld var merkasta rit allra tíma um það efni. Hann gerði ráð fyrir að pláneturnar hreyfðust í sporbaug eða hjámiðjuhring um sólu, þótt það væri fyrst með Isaac Newton á 17. öld, sem það var sannað að brautin væri sporbaugslaga.

## Tenglar
*
Evklíð

**Evklíð** (gríska: Εὐκλείδης) var forngrískur stærðfræðingur sem var uppi um 300 f.Kr. Hann bjó í Alexandríu í Egyptalandi, sem þá var háborg vísinda og lista í heiminum. Hann er ásamt Pýþagórasi frægasti stærðfræðingur fornaldar, einnig nefndur *faðir [[rúmfræði]]nnar*. Bók (eða bækur) hans, *[[Frumatriði]]* var snemma þýdd á latínu og er mest notaða stærðfræðikennslubók allra tíma og var kennd allt fram í byrjun 20. aldar, eða í um 2000 ár. Ekki er vitað að hve miklu leyti *Frumatriði* er frumsmíð hans, eða hvað hann hefur haft frá öðrum, en hvað sem því líður er bókin stórvirki. Sagt hefur verið um þessa bók að hún sé önnur áhrifamesta bók í vestrænni menningu. Lítið sem ekkert er að öðru leyti vitað um æviferil Evklíðs.

## Tengill
*
Ferkílómetri

**Ferkílómetri** (Einnig: **km²**) er flötur sem er einn kílómetri á hvern veg (flatarmál) — kílometri í öðru veldi. Táknunin "km2" merkir (km)2, ferkílometra, en ekki k(m2), sem myndist kallast kílofermetri.

Hann jafngildir:
* 1,000,000 fermetrum (m2)
* 100 hektörum (ha)
Hann samsvarar einnig um það bil:
* 0.3861 fermílum
* 247.1 ökrum
Abel

**Abel** getur þýtt:

*Biblíupersónan Abel
*Mannsnafnið Abel
*Niels Henrik Abel (1802 &ndash; 1829) - norskur stærðfræðingur
Brook Taylor

** Brook Taylor** (18. ágúst 1685 – 29. desember 1731) var enskur stærðfræðingur, sem átti þátt í þróun örsmæðareiknings. Hann gaf út bók árið 1715, sem inniheldur það sem í dag nefnist Taylorröð, en í raun höfðu aðrir uppgötvað þetta á undan honum. Taylorröð er stærðfræðileg umskrift, sem gerir kleift að nálga sérhvert n sinnum diffranlegt fall með n-ta stigs margliðu með minnkandi skekkju eftir því sem liðirnir verða fleiri. Taylorraðir eru mjög mikilvægar í stærðfræðigreiningu og margar stærðfræðiformúlur byggjast á þeim. Til dæmis e^x = 1 + x + \frac{x^2}{2!} + \frac{x^3}{3!} + \frac{x^4}{4!} + ... \frac{x^n}{n!} + ... , sem betra er að skrá svona: e^x = \sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}

## Heimildir
* Ævisaga Taylors hjá McTutor
Sólarhringur

**Sólarhringur** er tímaeining, sem miðast við möndulsnúningstíma jarðar miðað við sólu og er (oftast) miðað við 24 klukkustundir. Sólarhringur er ekki SI-mælieining. Miðað við fastastjörnur er sólarhringurinn nákvæmlega 23 klukkustundir, 56 minútur og 4 sekúndur.

Sólarhingur var upphaflega ákvarðaður út frá sýndargangi sólar, þ.e. *sönnum sóltíma* og samkvæmt jarðmiðjukenningunni var einn sólarhringur sá tími sem það tók sólina að fara einn hring á himninum, frá austri til austurs á ný. Réttara þykir þó að tala um þann tíma sem það tekur jörðina að snúast einn hring um möndul sinn miðað við fastastjörnur (sbr. sólmiðjukenningu). Sólarhringur sem þannig er mældur er ekki nákvæmlega 24 klukkustundir og vantar í raun fjórar mínútur til að hann fylli 24 tíma. Í raun tekur einn möndulsnúningur jarðar 23 klukkustundir, 56 mínútur og 4,091 sekúndur. En á þeim tíma hefur jörðin færst á braut sinni um sólu, og því hefur afstaða jarðar og sólar breyst. Það þýðir að jörðin þarf að snúast örlítið lengra til að sólin virðist á sama stað á himninum, en það tekur 3 mínútur og 55,909 sekúndur. Þess vegna er sólarhringurinn nákvæmlega 24 klukkustundir (sem eru 1440 mínútur, eða 86400 sekúndur), þótt einn snúningur jarðar sé í raun aðeins styttri. Nú er venja að líta svo á að sólarhringurinn byrji klukkan 0:00:00 og endi einni sekúndu eftir klukkan 23:59:59, en þá er klukkan annað hvort 24:00:00 eða 0:00:00 og er sá tími kallaður miðnætti. Klukkur dagsins í dag miðast við s.k. meðalsóltíma, en ekki sannan sóltíma. 

**Dagur** er sá hluti sólarhrings, sem varir frá sólarupprás til sólarlags, en **nótt** er frá sólarlagi til sólarupprásar.

## Eyktir

Hverjum sólarhring er skipt í fjóra hluta: nótt, morgunn, dag, aftann. Hverjum hluta var síðan skipt í tvo aðra hluta sem kölluðust eyktir er stóðu í þrjár klukkustundir hver. Sumar þeirra eru enn notaðar í daglegu máli.

## Heimild
* Almanaksskýringar (Þorsteinn Sæmundsson) (Sótt 8. apríl 2007)
1939

Árið **1939** (**MCMXXXIX** í rómverskum tölum)

## Ísland
* 17. janúar - Landssamband íslenskra útvegsmanna var stofnað.
* 17. apríl - Þriðja ráðuneyti Hermanns Jónassonar tók til starfa.
* 17. maí - Stangveiðifélag Reykjavíkur var stofnað.
* 22. júní - 30,5 gráður mældust á Teigarhorn við Berufjörð sem var hitamet.
* Júlí - Þýskir kafbátar komu við í Reykjavík. 
* 19. ágúst - Blindrafélagið var stofnað.
* 17. nóvember - SFR - stéttarfélag í almannaþjónustu var stofnað.

* Eftirgrennslanadeild, leyniþjónusta innan lögreglunnar var stofnuð.
* Úrvalsdeild karla í handknattleik var stofnuð.
* Ungmennafélagið Austri var stofnað.
*Námsflokkar Reykjavíkur hófu kennslu.

### Fædd
* 21. febrúar - Jón Baldvin Hannibalsson, stjórnmálamaður.
* 8. október - Albína Thordarson, arkitekt.
* 14. nóvember - Andri Ísaksson, prófessor í uppeldisfræði (d. 2005).
* 2. desember - Soffía Jakobsdóttir, leikkona.

### Dáin

## Erlendis
* 5. janúar - Flugkonan Amelia Earhart var úrskurðuð látin , 18 mánuðum eftir hvarf hennar.
* 15. janúar - Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1939 hófst.
* 24. janúar - Chillán-jarðskjálftinn í Chile, 30.000 létust.
* 26. janúar - Spænska borgarastyrjöldin: Fasistar með hjálp Ítala ná yfirráðum yfir Barselóna.
* 2. mars - Píus 12. varð páfi.
* 15. mars - Þjóðverjar náðu yfirráðum yfir allri Tékkóslóvakíu, héruðunum Bóhemíu og Móravíu.
* 28. mars - Francisco Franco náði völdum á Spáni.
* 1. apríl - Spænska borgarastyrjöldin endaði þegar síðustu lýðræðissinnarnir gáfust upp.
* 7. apríl - Ítalía réðst inn í Albaníu. Zog Albaníukonungur flúði til Grikklands.
* 24. júní - Heiti landsins Síams var breytt Taíland (frjálst land).
* 14. apríl - Skáldsagan Þrúgur reiðinnar kom út. Hún fjallar um bandaríska fjölskyldu sem flosnar upp af jörð sinni í heimskreppunni vegna uppskerubrests og sandstorma eftir þurrkatíma á Dust Bowl-svæðinu.
* Maí - Leðurblökumaðurinn kom fyrst út í myndasögu.
* 23. ágúst - Molotov-Ribbentrop-sáttmálinn: Griðasáttmáli var gerður milli Þjóðverja og Sovétmanna og viðurkenning á áhrifasvæðum landanna.
* 1. september - Þjóðverjar réðust inn í Pólland.
* 17. september - Sovétríkin réðust inn í austur-Pólland.
* 30. nóvember - Vetrarstríðið: Sovétríkin réðust á Finnland.
* 15. desember - Kvikmyndin á Á hverfanda hveli var frumsýnd.
* Kvikmyndahátíðin í Cannes fór fyrst fram.
* Fólkaflokkurinn í Færeyjum var stofnaður.

### Fædd
* 1. janúar - Myles Burnyeat, enskur fornfræðingur og heimspekingur (d. 2019).
* 7. apríl - Francis Ford Coppola, bandarískur kvikmyndaleikstjóri.
* 20. apríl - Gro Harlem Brundtland, forsætisráðherra Noregs.
* 15. júlí - Aníbal Cavaco Silva, fyrrum forseti Portúgals.
* 18. september - Jorge Sampaio, fyrrum forseti Portúgals (d. 2021).
* 9. október - Ángel Rubén Cabrera, úrúgvæskur knattspyrnumaður (d. 2010).
* 27. október - John Cleese, breskur leikari.
* 18. nóvember - Margaret Atwood, kanadískur rithöfundur.

### Dáin

## [[Nóbelsverðlaunin]]
* Eðlisfræði - Ernest Orlando Lawrence
* Efnafræði - Adolf Friedrich Johann Butenandt, Leopold Ruzicka
* Læknisfræði - Gerhard Domagk
* Bókmenntir - Frans Eemil Sillanpää
* Friðarverðlaun - Voru ekki veitt þetta árið

## Tilvísanir
Al-Khwarizmi

**Abu Ja'far Muhammad ibn Musa** (persneska أبو عبد الله محمد بن موسى خوارزمي), betur þekktur sem **al-Khwarizmi** (uppi um 800 e. Kr.) var persneskur stærðfræðingur í Khorasan, Íran, en hann kom frá bænum Kowarzizm (og nafn hans er dregið af því: Al-Khwarizmi þýðir „frá bænum Kowarzizm“) sem nú er þekkt sem Khiva í Úzbekístan. Hann var meðlimur í „Húsi Viskunnar“, nokkurs konar skóla vísindamanna í Baghdad. Hann er höfundur tveggja rita um reikning og algebru. 

Orðið „algorithm“ (algóritmi, reiknirit) er dregið af nafni hans (*al-Khwarizmi*), sem kom fyrir í titli annarrar bókarinnar. Í þeirri bók er meðal annars að finna lýsingu á indversk-arabíska talnakerfinu, sem notað er í dag. Hin bókin hét *Kitab al-jabr wa'l muqabalah* og af nafni hennar er komið orðið algebra (frá *al-jabr*). Í því riti er til dæmis lýst aðferð til að leysa annars stigs jöfnur, sem líkist þeirri aðferð, sem nú er kölluð *[[að fylla í ferninginn]]* (enska: completing the square).
1935

Árið **1935** (**MCMXXXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 5. janúar - Ungmennafélag Hveragerðis og Ölfuss stofnað.
* 1. febrúar - Áfengisbann var afnumið. Sala á bjór var þó ekki leyfð.
* Apríl - Fyrsta Fossavatnsgangan fór fram við Ísafjörð, skíðakeppni.
* 1. júní - Raftækjaeinkasala ríkisins var stofnuð.
* 19. október - Laugarnesskóli tók til starfa.
* 23. nóvember - Fyrsta bíósýningin í nýreistu Alþýðuhúsi Ísfirðinga fór fram. (Ísafjarðarbíó)
* 28. nóvember - Verkalýðs- og sjómannafélag Tálknafjarðar var stofnað.
* 30. desember - Bruninn í Skildi: Tíu létust í stórbruna á jólaskemmtun í félagsheimilinu Skildi í Keflavík.

### Ódagsett
* Vaka, stúdentahreyfing var stofnuð.
* Ísbjörninn, íslenskt fiskvinnslufyrirtæki, hóf starfsemi. 
* Björgunarsveitin Ægir var stofnuð í Garði.
* Ársritið Rauðir pennar kom út.
* Reynir Sandgerði og Ungmennafélag Grindavíkur voru stofnuð.
* Fyrsta skipulagða blóðgjöf á Íslandi var framkvæmd þegar Rover-skáta Væringjafélagið gaf blóð í Reykjavík.
* Skipið Aðalbjörg var smíðað í atvinnubótavinnu í Reykjavík.

### Fædd
* 18. júní - Kristbjörg Kjeld, leikari.
* 7. september - Guðrún Helgadóttir, rithöfundur og fyrrverandi forseti Alþingis (d. 2022).
* 31. október - Hjörleifur Guttormsson, fyrrum alþingismaður og náttúrufræðingur.
* 28. desember - Ellý Vilhjálms, söngkona (d. 1995).

### Dáin
* 20. mars - Jón Þorláksson, stjórnmálamaður (f. 1877)
* 22. apríl - Guðrún Björnsdóttir, kennari og formaður Aftureldingar (f. 1889).

## Erlendis
* 6. janúar - Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu fór fram.
* 12. janúar - Amelia Earhart varð fyrst til að fljúga ein frá Havaí til Kaliforníu.
* 24. janúar - Fyrsti dósabjórinn var seldur í Virginíu.
* 6. febrúar - Fyrsta Mónópólí-borðspilið var selt. (Kynnt síðar sem *Matador* á Íslandi í gegnum Danmörku)
* 16. mars - Adolf Hitler lýsti yfir endurvopnun Þýskalands í trássi við Versalasamninginn.
* 11. apríl - Thorvald Stauning varð forsætisráðherra Danmerkur.
* 14. maí - Gamla Litlabeltisbrúin var opnuð í Danmörku.
* 31. maí - Jarðskjálfti nálægt Quetta í Pakistan: 40.000 létust.
* 10. júní -AA-samtökin voru stofnuð.
* 12. júní - Chaco-stríðið endaði milli Bólivíu og Paragvæ.
* 15. september - Gyðingar í Þýskalandi misstu þýskan ríkisborgararétt.
* 2. október - Annað stríð Ítalíu og Eþíópíu; Ítalir réðust inn í landið.
* 19. október - Kínverska borgarastyrjöldin: Göngunni löngu lauk. Tugir þúsunda höfðu látið lífið á einu ári á meðan henni stóð.
* 14. nóvember - Stanley Baldwin varð aftur forsætisráðherra Bretlands.
* Þjóðarflokkurinn í Svíþjóð var aflagður.

### Fædd
* 31. janúar - Kenzaburo Oe japanskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi. (d. 2023)
* 12. október - Luciano Pavarotti, ítalskur tenór (d. 2007)
* 21. desember - Jidéhem, belgískur myndasöguhöfundur (d. 2017)

### Dáin
* 30. nóvember - Fernando Pessoa, portúgalskt ljóðskáld (f. 1888).

## [[Nóbelsverðlaunin]]
* Eðlisfræði - James Chadwick
* Efnafræði - Frédéric Joliot, Irene Joliot-Curie
* Læknisfræði - Hans Spemann
* Bókmenntir - Voru ekki veitt þetta árið
* Friðarverðlaun - Carl von Ossietzky
1936

Árið **1936** (**MCMXXXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 1. maí - Grænmetisverzlun ríkisins tók til starfa. 
* 11. maí -  Knattspyrnufélagið Víðir varð stofnað í Garði.
* 1. júní - Ungmennafélag Selfoss var stofnað. 
* 23. júní - Rækjuverksmiðja Ísafjarðar hóf starfsemi.
* 29. október - Raftækjaverksmiðjan Rafha var stofnuð í Hafnarfirði. 
* Tryggingastofnun ríkisins var stofnuð.
* Dagblaðið Þjóðviljinn kom fyrst út.
* Ferðaskrifstofa ríkisins var stofnuð.
* Daníelsslippur í Reykjavíkurhöfn var starfræktur.
* Sjúkrahúsið á Stykkishólmi opnaði.

**Fædd**

**Dáin**

## Erlendis
* 20. janúar - Játvarður 8. Bretlandskonungur tók við krúnunni eftir að faðir hans Georg 5. lést.
* 6. febrúar -  Vetrarólympíuleikarnir 1936 fóru fram í Garmisch-Partenkirchen, Þýskalandi.
* 13. apríl - Knattspyrnumaðurinn Joe Payne skoraði tíu mörk í sama leiknum í enska boltanum og setti met.
* 1. mars - Hoover-stíflan var tilbúin í Bandaríkjunum.
* 7. mars - Nasistar hertóku Rínarlönd.
* 9. mars - Ítalska austur-Afríka var stofnuð í ítölsku nýlendunum Eþíópíu, Eritreu og Sómalíland.
* 26. júní - Fyrsta þyrlan, Focke-Wulf Fw 61, hóf sig til lofts.
* 17. júlí - Spænska borgarastyrjöldin hófst.
* 1. ágúst - Sumarólympíuleikarnir 1936 hófust í Berlín. Fyrstu beinu útsendingarnar frá íþróttaviðburði átti sér stað.
* 7. september - Síðasti tasmaníutígurinn dó út í dýragarði.
* 3. nóvember - Forsetakosningar í Bandaríkjunum fóru fram. Franklin D. Roosevelt, sitjandi forseti, hélt embætti.
* 11. desember - Georg 6. varð konungur Bretlands þegar bróðir hans, Játvarður 8. afsalaði sér konungdómi til þess að geta gifst unnustu sinni.
* 26. desember - Kínversku borgarastyrjöldinni lauk.
* 5 milljónir dóu úr hungursneyð í vestur-Kína á árinu.

### Fædd
* 28. janúar - Alan Alda, leikari
* 28. janúar - Ismail Kadare, rithöfundur
* 6. mars - Choummaly Sayasone, forseti Laos.
* 18. mars - F.W. de Klerk, forseti Suður-Afríku (d. 2021).
* 22. júní - Kris Kristofferson, bandarískur tónlistarmaður og leikari (d. 2024)
* 18. ágúst - Robert Redford, bandarískur leikari og leikstjóri.
* 29. ágúst - John McCain, bandarískur stjórnmálamaður (d. 2018)
* 3. september - Zine El Abidine Ben Ali, forseti Túnis (d. 2019).
* 7. september - Buddy Holly, bandarískur söngvari (d. 1959)
* 29. september - Silvio Berlusconi, forsætisráðherra Ítalíu. (d. 2023)
* 20. október - Ingimar Eydal, íslenskur tónlistarmaður (d. 1993).
* 8. desember - David Carradine, bandarískur leikari (d. 2009)
* 17. desember - Frans páfi

### Dáin
* 18. janúar - Rudyard Kipling, breskur rithöfundur (f. 1865)
* 20. janúar - Georg 5., Bretakonungur (f. 1865)
* 22. júní - Moritz Schlick, heimspekingur (f. 1882)
* 3. júlí - Kjartan Þorvarðsson, íslenskur knattspyrnumaður og íþróttaforkólfur (f. 1898).
* 2. september - Niels Neergaard, danskur sagnfræðingur og forsætisráðherra (f. 1854).

## [[Nóbelsverðlaunin]]
* Eðlisfræði - Victor Franz Hess, Carl David Anderson
* Efnafræði - Petrus (Peter) Josephus Wilhelmus Debye
* Læknisfræði - Sir Henry Hallett Dale, Otto Loewi
* Bókmenntir - Eugene Gladstone O'Neill
* Friðarverðlaun - Carlos Saavedra Lamas
1931

**1931** (MCMXXXI í rómverskum tölum) var 31. ár 20. aldar og almennt ár sem hófst á fimmtudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu.

## Á Íslandi
* 7. janúar - Reykjaskóli í Hrútafirði tók til starfa. (lagðist af 1988)
* 31. maí - Verkalýðs- og sjómannafélag Bolungarvíkur var stofnað.
* 11. júní - Verkalýðsfélagið Vörn á Bíldudal var stofnað.
* 12. apríl - Knattspyrnufélagið Haukar stofnað.
* 12. júní - Alþingiskosningar haldnar.
* 31. október - Strætisvagnar Reykjavíkur hófu akstur.

### Ódagsett
* Kreppan mikla: Stjórnvöld hófu að takmarka innflutning og skammta gjaldeyri.
* Hjúkrunarskóli Íslands var stofnaður.
* Tímaritið Náttúrufræðingurinn kom fyrst út.
* Íþróttafélagið Leiftur var stofnað.
* Stytta af Jóni Sigurðssyni var flutt frá Stjórnarráðinu og á Austurvöll. Áður var þar stytta af Bertel Thorvaldsen.

### Fædd

### Dáin
* 21. janúar - Hannes Hafliðason, skipstjóri og bæjarfulltrúi í Reykjavík (f. 1855).
* 26. desember - Sigurbjörg Þorláksdóttir, íslensk kvenréttindakona (f. 1870).

## Erlendis
* 10. febrúar - Nýja Delí varð höfuðborg Indlands.
* 31. mars - Jarðskjálfti í Níkaragva eyðilagði borgina Managva og 3.000 létust.
* 25. apríl - Bílaframleiðandinn Porsche var stofnaður.
* 1. maí -  Empire State-byggingin var fullgerð og var hún hæsta bygging heims til 1972.
* 27. júní  - Land Eiríks rauða: Noregur gerði tilkall til lands á austur-Grænlandi og sendu hermenn þangað.
* 18. september - Innrás Japans hófst í Mansjúríu í Kína.

### Ódagsett
* Fjárhættuspil var lögleitt í Las Vegas, Nevada.

### Fædd
* 5. janúar - Robert Duvall, bandarískur leikari (d. 2026)
* 16. janúar - Johannes Rau, þýskur stjórnmálamaður og 8. forseti Þýskalands (d. 2006).
* 2. mars - Mikhaíl Gorbatsjev, fyrrum leiðtogi Sovétríkjanna.(d. 2022)
* 26. mars - Leonard Nimoy bandarískur leikari (d. 2015).
* 5. maí - Greg, belgískur myndasöguhöfundur (d. 1999).
* 29. nóvember - Wallace Broecker, bandarískur jarðefnafræðingur. (d. 2019)
* 15. desember - Klaus Rifbjerg, danskur rithöfundur. (d. 2015)

### Dáin
* 8. apríl - Erik Axel Karlfeldt, sænskt ljóðskáld og Nóbelsverðlaunahafi (f. 1864).
* 25. júlí - Héctor Rivadavia Gómez, úrúgvæskur knattspyrnuforkólfur (f. 1880).
* 18. október - Thomas Alva Edison, bandarískur uppfinningamaður (f. 1847).

## [[Nóbelsverðlaunin]]
* Eðlisfræði - Voru ekki veitt þetta árið.
* Efnafræði - Carl Bosch, Friedrich Bergius
* Læknisfræði - Otto Heinrich Warburg
* Bókmenntir - Erik Axel Karlfeldt
* Friðarverðlaun - Jane Addams, Nicholas Murray Butler
1929

Árið **1929** (**MCMXXIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 1. janúar - Neshreppur fékk kaupstaðarréttindi og hét eftir það Neskaupstaður.
* 8. mars - Fangelsið Litla-Hraun var stofnað.
* 28. mars - Nýtt geðsjúkrahús tók til starfa á Kleppi.
* 25. maí - Sjálfstæðisflokkurinn var stofnaður við samruna Íhaldsflokksins og Frjálslynda flokksins.
* Sumar - Eldgos í Kverkfjöllum.
* Júlí - Varðskipið Ægir var tekið í notkun.
* 23. júlí - Basilíka Krists konungs (Landakotskirkja) á Landakoti í Reykjavík var vígð.
* 27. ágúst - 7 sauðnautskálfar fluttir til landsins í tilraunaskyni frá Grænlandi en drápust allir um veturinn. 
* 15. september - Kvæðamannafélagið Iðunn var stofnað.
* 15. október - Fimleikafélag Hafnarfjarðar (FH) var stofnað.
* 21. desember - Varðskipið ''Þór'' strandaði við Húnaflóa.
* desember - Ungmennafélagið Einherji á Vopnafirði var stofnað.

### Ódagsett
* Grunnur Þjóðleikhússins var byggður.
* Svartfugl eftir Gunnar Gunnarsson kom út.
* Útvarpsstöðin á Sjónarhæð hætti starfsemi.
* Tímaritið Ísafold hætti útgáfu.
* Samband ungra jafnaðarmanna var stofnað.
* Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur var stofnað.

### Fædd
* 7. júlí - Margrét Guðnadóttir, íslenskur læknir og prófessor við Háskóla Íslands (d. 2018)
* 29. október - Flosi Ólafsson, íslenskur leikari, leikstjóri og rithöfundur (d. 2009)
* 21. desember - Örlygur Hálfdanarson, íslenskur bókaútgefandi (d. 2020).

### Dáin
* 30. ágúst - Sighvatur Bjarnason, reykvískur bankastjóri og bæjarfulltrúi (f. 1859).

## Erlendis
* 10. janúar - Tinni var fyrst gefinn út af höfundinum Hergé.
* 11. febrúar - Lateransamningarnir: Vatíkanið fékk sjálfstæði frá Ítalíu. 
* 26. febrúar - Grand Teton-þjóðgarðurinn var stofnaður.
* 4. mars - 
** Herbert Hoover varð forseti Bandaríkjanna.
** Byltingarsinnaði stofnanaflokkurinn var stofnaður í Mexíkó. Hann ríkti næstu 71 ár í landinu.
* 27. júní - Litasjónvarp var fyrst sýnt opinberlega.
* 27. júlí -  3. Genfarsáttmálinn fjallaði um meðferð stríðsfanga.
* 22. október - Ríkisstjórn Aristide Briand í Frakklandi féll.
* 24. október - Kreppan mikla: Hlutabréf hríðféllu í kauphöllinni á Wall Street í New York. Dagur sem kenndur er við *svartan fimmtudag* og markaði upphaf fjárhagskreppunnar.
* 1. nóvember - Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu hófst.  
* 7. nóvember - Museum of Modern Art opnaði í New York.
* Þrælahald í Jórdaníu var aflagt.
* Óskarsverðlaunin voru fyrst veitt.
* La Liga knattspyrnudeildin var stofnuð á Spáni.

### Fædd
* 18. október - Violeta Chamorro, níkarögsk stjórnmálakona og útgefandi (d. 2025)
* 12. nóvember - Grace Kelly, bandarísk leikkona og furstafrú af Mónakó (d. 1982).

### Dáin
* 4. apríl - Karl Benz, þýskur verkfræðingur og bifreiðahönnuður (f. 1844)
* 5. apríl - Otto Liebe, danskur forsætisráðherra (f. 1850).

## [[Nóbelsverðlaunin]]
* Eðlisfræði - Louis-Victor Pierre Raymond de Broglie
* Efnafræði - Arthur Harden, Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin
* Læknisfræði - Christiaan Eijkman, Sir Frederick Gowland Hopkins
* Bókmenntir - Thomas Mann
* Friðarverðlaun - Frank B. Kellogg

## Tenglar
* „Árið 1929“; grein í Vísi 1929
1933

Árið **1933** (**MCMXXXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 16. júlí - Alþingiskosningar voru haldnar. Landskjör var lagt niður sem fyrirkomulag kosninga.
* 3. október - Félag byltingarsinnaðra rithöfunda var stofnað á Hótel Borg.
* 13. desember - Bændaflokkurinn síðari var stofnaður.
* 21. desember - Verkalýðsfélagið Skjöldur var stofnað á Flateyri.
* Nýja dagblaðið var fyrst gefið út.
* Halldór Laxness gaf út fyrsta bindi af Sjálfstæðu fólki og Úngfrúin góða og Húsið.
* Blaðið Sovétvinurinn kom fyrst út.

### Fædd
* 2. júlí - Kjartan Ólafsson, rithöfundur, ritstjóri og stjórnmálamaður.

### Dáin

## Erlendis
* 30. janúar - Adolf Hitler var gerður að kanslara Þýskalands.
* 17. febrúar: 
**Áfengisbann var afnumið í Bandaríkjunum.
**Bandaríska fréttatímaritið Newsweek var fyrst gefið út.
* 27. febrúar - Kveikt var í þýska þinginu, Reichstag.
* 3. mars - Jarðskjálfti og flóðbylgja skella á Honshu-eyju í Japan, 3.000 létust.
* 4. mars - Franklin D. Roosevelt varð forseti Bandaríkjanna.
* 5. apríl - Noregur gaf eftir kröfu um að Land Eiríks rauða á Grænlandi yrði norskt svæði eftir að dómstóllinn í Haag skar úr um að Danmörk hefði yffirráð yfir svæðinu.
* 26. apríl - Gestapo-leynilögreglan var stofnuð í Þýskalandi.
* 21. júní - Nasistar banna alla stjórnmálaflokka í Þýskalandi. 
* 4. júlí - Mahatma Gandhi var dæmdur í fangelsi á Indlandi.
* 22. júlí - Wiley Post varð fyrsta manneskjan til að fljúga umhverfis heiminn.
* 8. september - Fine Gael, írskur stjórnmálaflokkur var stofnaður.
* 14. október - Þýskaland sagði sig úr Þjóðabandalaginu.
* 17. október -  Albert Einstein flúði til Bandaríkjanna.
* 8. nóvember - Roosevelt Bandaríkjaforseti opinberaði efnahagsáætlunina Ný gjöf (New deal) sem átti að færa 4 milljónum störf.
* 11. nóvember - Rykstormar í Suður-Dakóta; Dust Bowl flettu jarðvegi af ræktarlöndum. 
* 16. nóvember - Bandaríski flugmaðurinn Jimmie Angel varð fyrsti útlendingurinn til að sjá hæstu fossa í heimi í Venesúela sem voru síðan nefndir eftir honum: Englafossar.
* Weimar-lýðveldið leið undir lok í Þýskalandi og Þriðja ríkið var stofnað.
* Nasjonal Samling, norskur fasistaflokkur var stofnaður.

### Fædd
* 12. mars - Jesús Gil, spænskur stjórnmálamaður og forseti Atlético Madrid (d. 2004).
* 14. mars - Michael Caine, enskur leikari.
* 17. mars - Penelope Lively, rithöfundur.
* 17. október - Jeanine Deckers, *syngjandi nunnan*.
* 17. nóvember - Roger Leloup, belgískur myndasöguhöfundur
* 23. desember - Akihito, keisari Japans.

### Dáin
* 31. janúar - John Galsworthy, breskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. 1867)

## [[Nóbelsverðlaunin]]
* Eðlisfræði - Erwin Schrödinger, Paul Adrien Maurice Dirac
* Efnafræði - Voru ekki veitt þetta árið
* Læknisfræði - Thomas Hunt Morgan
* Bókmenntir - Ivan Alekseyevich Bunin
* Friðarverðlaun - Sir Norman Angell
Leonardo Pisano

**Leonardo Pisano** eða **Fibonacci** (stytting úr *filius Bonacci*, sonur Bonacci) (um 1170 - 1250) var ítalskur stærðfræðingur, sem starfaði sem kaupmaður. Fibonacci var dulnefni hans, en rétt nafn hans var Leonardo Pisano. Hann er einn af allra fyrstu Evrópsku stærðfræðingunum eftir að hinum myrku miðöldum lauk. Hann skrifaði bókina Liber abaci, sem gefin var út 1202. Í henni gerist hann öflugur talsmaður indversk-arabíska talnakerfisins, sem þá var sem óðast að ryðja rómverska rithættinum úr vegi í Evrópu. 

Í þessari bók setur Fibonacci fram frægt dæmi um kanínupar, sem eignast unga, sem eignast unga, sem eignast ...... og gengur dæmið út á það að finna út hve margar kanínur eru til staðar eftir hvert tiltekið tímabil. Þá kemur fram talnarunan 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55...., þar sem sérhver ný tala finnst með því að leggja saman tvær næstu tölur á undan. Þessi talnaruna kallast Fibonacci runan, og er mjög fræg. Einn merkilegur eiginleiki hennar er sá, að ef reiknuð eru hlutföll tveggja samliggjandi talna í rununni og þannig mynduð ný runa, þá hefur sú runa markgildið 1,618..., sem er hið svokallaða gullinsnið. Sú runa byrjar þannig svona:


\frac{1}{1},
\frac{2}{1},
\frac{3}{2},
\frac{5}{3},
\frac{8}{5},
\frac{13}{8},
\frac{21}{13},
\frac{34}{21},
\frac{55}{34} ..og svo framvegis