open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sprengingarnar í Stokkhólmi 2010

**Sprengingarnar í Stokkhólmi 2010** eru atburðir, sem urðu í miðborg Stokkhólms 11. desember 2010. Talið er að um tilraun til sjálfsmorðsárásar hafi verið að ræða, þó tilræðismaðurinn, sá sem sprengdi sig í loft upp, hafi verið sá eini sem lést. Hann ætlaði sér þó líklega að hafa fleiri með sér í dauðann. Einnig sprakk bílasprengja nokkru áður, en hún skaðaði engan. 

Samkvæmt lögreglu í Stokkhólmi sprakk bifreið í Drottningargötu klukkan 16:50 að staðartíma. Skömmu síðar sprakk önnur sprengja í sömu götu. Breska dagblaðið *[[The Guardian]]* sagði að maðurinn, sem sprengdi sjálfan sig í loft upp, *Taimour Abdulwahab al-Abdaly*, hafi verið sænskur ríkisborgari, fæddur í Írak. *[[NRK]]* sagði svo frá því í fréttum sínum að þetta væri fyrsta íslamska hryðjuverkaárásin á Norðurlöndunum.

Sprengingarnar urðu þegar margir voru að versla í miðborg Stokkhólms. En þrátt fyrir það slösuðust aðeins tveir einstaklingar, meðal þeirra var fyrrverandi starfsmaður Associated Press. Hann var sjónarvottur að sprengingunni og sá mann liggja á götunni og aðra gráta. Rannsókn er hafin bæði í Svíþjóð og á Bretlandi á tilræðinu.

## Heimildir
Augnfró

**Augnfró** (fræðiheiti: *Euphrasia frigida*) er lítil einær jurt sem vex í mólendi á Norðurlöndunum. Hún er algeng um allt Ísland. Blöðin eru fjólublá og blómin hvít með fjólubláum röndum. 

## Tilvísanir
Umeå

**Umeå** (finnska: *Uumaja*; samíska: *Ubmi*) er borg í Norður-Svíþjóð. Íbúar eru 79.594 (2010).

## Tilvísanir


## Tenglar

* www.umea.se
Sundsvall

**Sundsvall** er borg í Mið-Svíþjóð, nánar tiltekið í héraðinu Medelpad. Íbúar eru um 58.000 (2018) en tæplega 100.000 búa í sveitarfélaginu.

## Tenglar
* www.sundsvall.se
Sighvatur Bjarnason

**Sighvatur Kristján Bjarnason** (25. janúar 1859 – 30. ágúst 1929) var bankastjóri og bæjarfulltrúi í Reykjavík á fyrri hluta tuttugustu aldar.

## Ævi og störf

Sighvatur fæddist í Reykjavík, sonur tómthúsmanns og útgerðarmanns í Hlíðarhúsum. Hann stundaði nám í bankastörfum í Kaupmannahöfn og gerðist bókari í Landsbankanum þegar hann tók til starfa árið 1886. Sighvatur var ráðinn bankastjóri hins nýstofnaða Íslandsbanka árið 1904 og gegndi starfinu til ársins 1921.

Hann átti sæti í bæjarstjórn Reykjavíkur með hléum frá 1900 til 1920 og var forseti bæjarstjórnar frá 1916.

## Heimild
*
Gensvipting

**Gensvipting** (e. *gene knockout*) er erfðatækni þar sem komið er í veg fyrir að eitt gen sé starfhæft (tjáð) í lífveru. Þetta er iðullega gert þegar virkni þess er lítið/ekkert þekkt, til þess að sjá hver hún er. Lífveran er þá borin saman við villigerð sömu tegundar. Oftast er geninu stökkbreytt með því að skipta út útröð þess með utanaðkomandi genabút sem veldur því að genið verður óstarfhæft.
Stökkull (sameindalíffræði)

: *Þessi grein fjallar um röð í DNA, fyrir aðrar merkingar orðsins „stökkuls“ má fara á [[stökkull|aðgreiningarsíðuna]].*

**Stökkull** (enska *transposon*) er DNA-röð sem getur flutt sig (enska *to transpose*) á nýjan stað í erfðamenginu innan einnar frumu.

## Sjá einnig
* Samsettur stökkull (composite transposon)

## Tilvísanir


## Tenglar
* DNA stökklar  á
Halldór Jónsson (f. 1859)

**Halldór Jónsson** (12. nóvember 1857 – 26. desember 1914) var guðfræðingur, bankastarfsmaður og bæjarfulltrúi í Reykjavík frá 1892 til 1912.

## Ævi og störf
Halldór fæddist á Bjarnastöðum í Bárðardal. Hann lauk prófi frá Prestaskólanum árið 1883 en tók aldrei vígslu. Þegar Landsbankinn hóf starfsemi sína árið 1886 gerðist hann gjaldkeri við bankann og starfaði þar til 1912.

Hann átti sæti í bæjarstjórn Reykjavíkur í tvo áratugi, frá 1892 til 1912 og gegndi ýmsum trúnaðarstörfum fyrir bæjarfélagið. Jafnframt var Halldór virkur í hreyfingu Góðtemplara og ritaði nokkrar bækur um áfengisbölið. Þegar tekin var upp listakosning til bæjarstjórnar árið 1908 náði Halldór kjöri af lista Templara.

Meðal barna Halldórs voru Pétur Halldórsson, borgarstjóri og Gunnar Halldórsson, formaður Knattspyrnufélagsins Fram.

## Heimild
*
Bautinn

**Bautinn** er veitingastaður í Hafnarstræti 92 á Akureyri sem opnaði þann 6. apríl 1971. Bautinn var lítill staður í upphafi, en hefur stækkað mikið á undanförnum árum. Staðurinn er með hina ýmsu smáretti á boðstólnum, salatbar og hefur einnig töluvert úrval af allavega kjötréttum, enda þýðir *bauti* barið nautakjöt, buff. 

## Tenglar
* Heimasíða
Kvöstur

**Kvöstur** (**stökkull**, **vatnsstökkull** eða **stökkvill**; *aspergillum* á latínu frá sögninni ** ‚ég stökkvi‘ eða ‚ég skvetti‘ og smækkunarendingunni *-illum*) er lítill vöndur sem prestar nota til að stökkva vígðu vatni með til dæmis á sjálfa sig, líkkistu eða heimili sem verið er að blessa. Kvösturinn er til í tveimur mismunandi gerðum.  Í fyrsta lagi sem götótt pjáturklót sem er fest við stutt handfang og svo sem nokkurskonar bursti sem er hristur. Skjólan sem helga vatnið er í og kvösturinn fær vatnið úr nefnist kvastarponta (*aspersorium* eða *situla*). 

## Tengt efni
* Bagall
* Burðarstika
* Hlautteinn
* Húslker
* Kaleikur
* Oblátuhús
* Patína
* Prestaspaði
* Reykelsisker
* Stafkerti

## Tilvísanir
Alanis Morissette

**Alanis Nadine Morissette** (f. 1. júní 1974) er kandadísk söngkona/lagasmiður, upptökustjóri og leikkona. Hún hefur unnið 16 Juno-verðlaun og sjö Grammy-verðlaun. Morissette hóf feril sinn í Kanada og hljóðritaði þar tvær danspopphljómplötur á táningsaldri, *[[Alanis]]* og *[[Now is the Time]]* með útgáfufyrirtækinu MCA Records Canada. Fyrsta hljómplatan hennar sem gefin var út um allan heim, *[[Jagged Little Pill]]*, er ennþá mest selda fyrsta hljómplata kvenkynssöngvara í Bandaríkjunum, og líka heimsins alls. *Jagged Little Pill* hefur selst í yfir 30 milljónum eintökum. Önnur hljómplatan hennar *[[Supposed Former Infatuation Junkie]]* var gefin út árið 1998 og seldist líka vel. Eftir útgáfu annarrar hljómplötu byrjaði Morissette að hafa yfirumsjón með upptöku hljómplata sinna, það er: *[[Under Rug Swept]]*, *[[So-Called Chaos]]* og *[[Flavors of Entanglement]]*. Yfir 40 milljón eintök hljómplatna Morrissette hafa selst á heimsvísu.

Árið 2005 varð Morissette bandarískur ríkisborgari en hélt kanadíska ríkisborgararétti sínum.

## Uppeldisár
Morissette fæddist í Ottawa, Ontario í Kanada, dóttir Georgiu Mary Ann (fædd Feuerstein), kennara sem fæddist í Ungverjalandi, og Alans Richard Morissette, fransks-kanadísks grunnskólastjóra. Foreldrar Morissette voru heittrúaðir kaþólskir. Morisette er tvíburi og tvíburabróður hennar heitir Wade. Þau eiga einn eldra bróður sem heitir Chad. Þegar hún var sex ára gömul byrjaði hún á að spila píanó. Árið 1984 samdi Morissette fyrsta lagið sitt, *Fate Stay with Me*, sem hún sendi til Lindsay Morgan þjóðlagasöngvara, sem gerði Morissette að skjólstæðingi sínum. Morissette gaf út *Fate Stay with Me* á smáskífu hjá plötufyrirtæki sem þær Morissette og Morgan stofnuðu saman. Takmarkað magn eintaka var gefið út og platan var ekki mikið spiluð í útvarpi. Í grunnskóla, en hún gekk í St. Elizabeth's, var Morissette sérlega talin vel gefin og tók þátt í verkefni fyrir snjalla nemendur. Á grunnskólaaldri fór hún í Immaculata High School og Glebe Collegiate Institute í Ottawa en samtímis hélt áfram að hlúa að tónlistarferli sínum. Árið 1986 mætti hún oft í sjónvarpsþáttinn *[[You Can't Do That on Television]]* á CTV/Nickelodeon. Árið 1987 tók hún þátt í fyrstu Rising Star hæfileikakeppninni sem held er í Toronto við Canadian National Exhibition.

## Hljómplötur
* *Alanis* (1991)
* *Now Is the Time* (1992)
* *Jagged Little Pill* (1995)
* *Supposed Former Infatuation Junkie* (1998)
* *Under Rug Swept* (2002)
* *So-Called Chaos* (2004)
* *Flavors of Entanglement* (2008)
* *Havoc and Bright Lights* (2012)
* *Such Pretty Forks in the Road* (2020)
* *The Storm Before the Calm* (2022)

## Kvikmyndir og sjónvarpsþættir

## Heimild
*
Þróunarfræðileg sporun

**Þróunarfræðileg sporun** (e. *phylogenetic footprinting*) er ferlið þar sem DNA-röðum úr mörgum mismunandi (fjarskyldum) tegundum er raðað saman (aligned), iðullega í þeim tilgangi að greina þróunarlega varðveittar DNA-raðir sem hugsanlega tjá prótein eða aðrar mikilvægar DNA-raðir (t.d. bindiset umritunarþátta innan non-coding DNA raðar). Þegar þetta er gert við DNA-raðir úr náskyldum tegundum nefnist það þróunarfræðileg skyggning (e. *phylogenetic shadowing*).
Byggingar erfðamengjafræði

**Byggingar-erfðamengjafræði** (e. *structural genomics*) er lýsing á þrívíddarbyggingu allra próteina gefins erfðamengis. Almennt notast við X-ray christallygraphy, NMR spectroscopy og ýmis spálíkön til þess að lýsa þrívíddarbyggingu próteinanna.
Örn Úlfar Sævarsson

**Örn Úlfar Sævarsson** (f. 28. febrúar 1973) var spurningahöfundur og dómari í spurningakeppni framhaldsskólanna Gettu betur árin 2010-2012. Hann var einn af höfundum Áramótaskaupsins árið 2011. Örn Úlfar var umsjónarmaður og dómari í þáttunum Gettu betur - Stjörnustríð og Gettu betur - bransastríð árið 2021.
Synir duftsins

**Synir duftsins** er fyrsta skáldsaga Arnaldar Indriðasonar, en hún kom út árið 1997. Hún kom svo út í kilju árið 2003.
Sölvhóll

**Sölvhóll** var býli í Reykjavík, nánar tiltekið á Arnarhólstúni. Byggð hófst á Sölvhólsbænum laust fyrir 1780, en bæjarhúsin voru rifin árið 1930.

## Saga

Nafnið Sölvhóll vísar að öllum líkindum til gamalla búskaparhátta. Mikið var um sölvatekju í Örfirisey eða á Víkurfjörum. Vel má hugsa sér að Sölvhóllinn hafi verið notaður til að þurrka söl. Eldri orðmynd gæti þá hafa verið *Sölvahóll*.

Bærinn Arnarhóll var um aldir næsta bújörð við býlið Reykjavík, en eftir að jörðin var lögð undir tugthús hrakaði búskapnum hratt. Elstu heimildir um búsetu á Sölvhóli, sem þá hefur verið hjáleiga Arnarhóls, eru úr tíundarreikningum og fólkstali frá 1779.

Tímamót urðu í sögu býlisins árið 1834. Þá settist þar að Jón Snorrason hreppstjóri í Seltjarnarneshreppi og reisti nýjan og veglegan torfbæ. Ári síðar var Arnarhólsland flutt undir Reykjavíkurkaupstað og Sölvhóll þar með. Jón var kjörinn í fyrstu bæjarstjórn Reykjavíkur árið 1836 sem fulltrúi tómthúsmanna.

Bærinn sem Jón reisti stóð uppi í tæpa öld. Búið var að Sölvhóli fram á þriðja áratug tuttugustu aldar, en stöðugt þrengdi að býlinu. Mest þó árið 1919 þegar Samband íslenskra Samvinnufélaga reisti höfuðstöðvar sínar við gafl Sölvhólsbæjarins, í gamla kartöflugarðinum.

Nokkrum árum síðar fluttu síðustu ábúendurnir úr húsinu. Það var rifið árið 1930, ef til vill í tengslum við komu Danakonungs og Alþingishátíðina sama ár. Ekki hefur þá verið talið við hæfi að hinir tignu gestir þyrftu að horfa upp á lúinn torfbæ í bæjarlandinu.

Gatan Sölvhólsvegur í Reykjavík dregur nafn sitt af bænum Sölvhóli.

## Heimild
*
Jón Snorrason

**Jón Snorrason** (20. september 1787 – 14. maí 1856) var tómthúsmaður og bæjarfulltrúi í Reykjavík.

## Ævi og störf

Jón fæddist að öllum líkindum í Engey, sonur bændafólks þar. Árið 1834 reisti hann sér bæinn Sölvhól í landi Arnarhóls, sem þá tilheyrði Seltjarnarneshreppi. Jón var í miklum metum og gegndi embætti hreppstjóra.

Rétt um ári eftir að Jón kom upp bæ sínum, var Arnarhóll færður undir lögsögu Reykjavíkur. Árið 1836 var svo í fyrsta sinn kosið til bæjarstjórnar í Reykjavík. Var Jón kjörinn í þessa fyrstu bæjarstjórn sem fulltrúi tómthúsmanna og sat hann í tíu ár í embætti.

## Heimild
*
Smækkunarending

**Smækkunarending** er orðmyndan notuð til smækkunar á merkingu rótarinnar. Algeng smækkunarending í íslensku er viðskeytið *-lingur*:
* *grís* → *grís*'lingur***
* ''jeppi'' → ''jepp'''lingur***
* *diskur* → *disk*'lingur***
* ''köttur'' → ''kett'''lingur***

## Tilvísanir
Ungmennafélagið Æskan

**Ungmennafélagið Æskan** á Svalbarðsströnd var stofnað árið 1910. Félagið er aðildarfélag Ungmennasambands Eyjafjarðar, UMSE.
Dragonball

Dragonball er japönsk manga-sería sem var síðar meir gerð að anime-þáttaröð.

**Dragonball** og **Dragonball Z** segja sögu Goku. Sem er geimvera frá plánetunni *Vegeta*. Dragonball er þekkt fyrir að svokallaðir ofurmenn geta skotið rosalegum geislum frá höndum sínum og breytt sér í *Super Saiyans*. Ferlið eykur ekki aðeins krafta þeirra til muna, heldur litar það hár þeirra skærljóst.
Llanquihuevatn

**Llanquihuevatn** (spænska: Lago Llanquihue) er stöðuvatn í Los Lagos-héraði í Suður-Síle. Puerto Varas er stærsta borgin nálægt vatninu. Rancovatn er 860 ferkílómetrar að stærð og dýpst 317 m. Úr vatninu rennur áin Río Maullín.
Búenos Aíres-vatn

**Búenos Aíres-vatn** (spænska: Lago Buanos Aires, Lago General Carrera) er stöðuvatn í Patagóníu í Suður-Chile og Argentínu. Chile Chico er stærsta borgin nálægt vatninu. Rancovatn er 1.850 ferkílómetrar að stærð og dýpst 559 m. Úr vatninu rennur áin Río Baker.
Silfurský

**Silfurský** (eða *lýsandi næturský*) eru ský ofan veðrahvolfs í 75-80 km hæð. Þau eru bláhvít, örþunn ský sem minna á slæður. Silfurský þekja heimskautasvæðin á sumrin en sjást aðeins að næturlagi þegar birtuskilyrði nætursólar afhjúpa þau. Ský þessi voru fyrst nefnd á prenti 8. júní 1885 en fyrir þann tíma var talið að skýin væru fylgifiskur eldgosa.

## Myndun
Silfurský myndast úr ískristöllum með hitastigið 99-123 gráður á celsíus. Ískristallar silfurskýja mynda utan um sig hlífðarhjúp úr málmi vegna hitastigsins. Fyrir vikið endurkasta silfurský radargeislum. Þau skína eftir að sólin hefur sest og eru stundum kölluð lýsandi næturský. Hitastig og magn vatnsgufu stjórnar því hvenær skýin myndast. Hnattrænar bylgjur í efri lögum himinhvolfsins hafa áhrif á ásýnd skýjanna staðbundið. Skýin eru jafnframt mismunandi eftir árstíðum. Silfurský eru rannsökuð í AIM gervihnatta verkefni NASA. Verkefnið hófst þegar gervihnetti var skotið á loft yfir Kyrrahafinu þann 25. apríl 2007.

Útblástur geimskutlu, sem er 97% vatn getur færst yfir á heimskautasvæðin á innan við einum degi og myndað silfurský.

## Uppgvötvun
Silfurský voru uppgötvuð þann 8. júní 1885. Vísindamenn töldu að skýin væru fylgifiskur eldgossins á Krakatá, tveimur árum fyrr. Kenningar þess tíma voru að skýin mynduðust annaðhvort með vatnsgufu eða ösku sem eldfjallið hafði spúið í himingeiminn. Tvær kenningar í byrjun 20. aldar skilgreindu grundvöll skýjanna. Ein þeirra var kenning Wegener frá 1912 um að skýin væri gerð úr vatni og ís. Hin kenningin var sönnun Malzev frá árinu 1926 um að skýin væru ekki eingöngu mynduð vegna eldgosa.

## Tengt efni
* Glitský

## Heimildir
Þingeyrakirkja

**Þingeyrakirkja** er fyrsta steinkirkja á Íslandi og stendur í Húnaþingi milli vatnanna Hóps og Húnavatns.  Kirkjan var reist af Ásgeiri Einarssyni alþingismanni og var vígð árið 1877

Um miðja 19. öldina bjó Ásgeir á Þingeyrum miklu rausnarbúi og byggði kirkjuna að mestu á eigin kostnað á árunum 1864-1877. Grjót í bygginguna lét hann uxa draga á ís yfir Hópið, enda lítið um grjót í landi Þingeyra. Kirkjuhvelfingin er bogadregin, blámáluð með gylltum stjörnum sem sagðar eru 1000 að tölu. Margir fornir og merkir gripir eru í kirkjunni og einnig eru ýmsir gripir úr henni á Þjóðminjasafninu. Sonur Ásgeirs var  Jón Ásgeirsson þjóðkunnur hestamaður, faðir  Ásgeirs Jónssonar frá  Gottorp. Sverrir Runólfsson Sverresen, hlaðlistarfrömuður, byggði kirkjuna.

## Tengt efni
* Þingeyrar
* Heimasíða kirkjunnar
Foringjaræði

**Foringjaræði** er nýlegt hugtak í íslenskri stjórnmálaumræðu sem vísar til þeirrar þróunar að foringjar stjórnmálaflokka (oftast formenn og varaformenn) leika lykilhlutverki en almennur kjörinn þingmaður er atkvæðalítill.

Þetta skýtur skökku við vegna þess að formlega séð eru allir þingmenn jafnréttháir en í reyndinni hefur íslenska flokkakerfið, nefnt fjórflokkakerfið, með sinni hefð fyrir meirihlutastjórnum, styrkt stöðu formanna stjórnmálaflokka svo mikið að sumum þykir varhugavert. Samkvæmt 48. gr. stjórnarskrár Íslands eru Alþingismenn einvörðungu bundnir við sannfæringu sína. Það þýðir að þeir lúta ekki boðvaldi neins.

## Dæmi úr umræðu

Í lok mars 2010 sagði Jóhanna Sigurðardóttir forsætisráðherra að það að tryggja meirihluta þingmanna á þingi til þess að setja lög væri eins og að smala köttum.

Eygló Harðardóttir, úr Framsóknarflokknum sagði í umræðum í apríl 2010 um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að jafn mikið foringjaræði tíðkaðist ekki erlendis og að hún myndi óska eftir að Framsókn innleiddi flata forystu, eins og tíðkast í Sænska umhverfisflokknum.

Innan raða Vinstri grænna hafa Lilja Mósesdóttir, Atli Gíslason og Ásmundur Einar Daðason öll talið að vinnubrögð stórra mála hafi einkennst af foringjaræði. Lilja hefur gagnrýnt foringjaræðið um nokkuð skeið og sagði í grein í lok apríl 2010 „*Ástæða þess að ég ákvað að skipta um starfsvettvang og taka þátt í pólitík var til þess að berjast fyrir endurreisn íslensks samfélags á forsendum almannahagsmuna en ekki sérhagsmuna. Ég valdi mér stjórnmálaflokk sem hefur á stefnuskrá sinni að byggja upp lýðræðislegt og réttlátt þjóðskipulag. Stefna flokksins hefur fram til þessa verið mér kærari en hlýðni við forystuna, enda gekk ég ekki til liðs við ákveðna einstaklinga.*“ Allir þrír þingmennirnir sátu hjá við atkvæðagreiðslu um fjárlagafrumvarp 2011 og er það einsdæmi að stjórnarþingmenn sitji hjá við afgreiðslu fjárlaga á Íslandi. Í framhaldi af því urðu nokkrar deilur innan VG vegna þessa og m.a. fóru þremenningarnir fram á afsökunarbeiðni frá þingflokksformanni VG Árna Þór Sigurðssyni.

## Tengt efni
* Flokksræði

## Heimildir
BLAST

**BLAST** eða **Basic Local Aligment Search Tool** er tól sem finnur samsvörun á milli basaraða eða prótínraða. Það ber saman basa eða prótein raðir við raðir í gagnagrunninum og reiknar út með tölfræði hve líkar þessar raðir þegar þær eru bornar saman. Þessi útreikningur getur verið notaður til að finna skyld gen, prótínhneppi og mRNAraðir. 

BLAST er haldið úti af Miðstöð lífupplýsinga við Heilbrigðistofnun Bandaríkjanna
Möðruvallabók

**Möðruvallabók** (*AMagn. Nr. 132. Fol*) er íslenskt fornhandrit skrifað á kálfskinn. Talið er að handritið hafi verið skrifað snemma á 14. öldinni, þó er talið að nokkurum blöðum hafi verið bætt við á 17. öldinni. Handritið er með stærri skinnbókum íslenskum, þó Flateyjarbók sé stærri og sumar lögbækur. Í Möðruvallabók eru 200 blöð og hvert blað er 34 cm á einn veginn, 24 á hinn.

Í Möðruvallabók er eyða á milli Njáls sögu og Egils sögu og var þar að finna illlæsilegar tvær línur. Lengi vel var ekki vitað hvað þar stæði, þar til Jón Helgason prófessor gat lesið úr: „Láttu rita hér við Gauks sögu Trandilssonar, mér er sagt að [Herra] Grímur eigi hana.“  Gauks sögu Trandilssonar er þó ekki að finna í handritinu og er hún hvergi til, en þetta er eina örugga heimildin um tilveru þessarar Íslendingasögu. Jón sagði um þessar línur: „Þarna sér maður það svart á hvítu, að Gauks saga var til, en illu heilli var hún aldrei skrifuð í eyðuna“. 

## Sögur í handritinu (í réttri röð)
* Njáls saga
* Egils saga
* Finnboga saga ramma
* Bandamanna saga
* Kormáks saga
* Víga-Glúms saga
* Droplaugarsona saga
* Ölkofra þáttur
* Hallfreðar saga
* Laxdæla saga
*Bolla þáttr Bollasonar
* Fóstbræðra saga

## Tenglar
„Um Möðruvallabók“; grein í ''Tímanum'' 1965

Möðruvallabók á vefsíðu Árnarstofnunar
PubMed

**PubMed** er opinn og gjaldfrjáls gagnagrunnur sem leita má í og skoða í gegnum veraldarvefinn. Í honum á finna rúmlega 20 milljónum heimilda frá gagnagrunni MEDLINE. Nálgast má ritrýndar vísindagreinar og bækur á sviði lífvísinda, læknisfræði og skyldra greina. Gagnagrunninum er haldið við af Miðstöð lífupplýsinga við heilbrigðisvísindastofnun Bandaríkjanna (National Center for Biotechnology Information (NCBI), National Institutes of Health (NIH)).

Í grunninum má leita með lykilorðum en einnig með þrengri skilyrðum um höfunda, tímarit, árabil og fleira.

## Tenglar
* Vefur PubMed
* Stutta kynningu á leitarvélinni má nálgast á vefnum
IBEX 35

**IBEX 35** er hlutabréfavísitala sem samanstendur af 35 hlutabréfum í jafnmörgum fyrirtækjum sem skráð eru í kauphöllinni í Madrid.

## Fyrirtæki

Fyrirtækin í vísitölunni eftir endurskoðun í júlí 2010 eru:

*Abengoa
*Abertis Infraestructuras
*ACCIONA
*Acerinox
*ACS
*ArcelorMittal
*Banco Popular Español		
*Banco de Sabadell	
*Banco Santander	
	
*Banesto	
*Bankinter
*BBVA	
*BME	
*Criteria CaixaCorp
*Ebro Foods
*Enagás
*Endesa
*FCC
	
*Ferrovial
*Gamesa
*Gas Natural Fenosa	
*Grifols
*Iberdrola Renovables
*Iberdrola	
*Iberia
*Inditex
*Indra
	
*MAPFRE
*OHL
*Red Eléctrica de España
*Repsol YPF
*Sacyr Vallehermoso	
*Técnicas Reunidas	
*Telecinco
*Telefónica

## Tilvísanir
Hannes Hafliðason

**Hannes Hafliðason** (19. júlí 1855 – 21. janúar 1931) var sjómaður og bæjarfulltrúi í Reykjavík frá 1903 til 1908 og aftur frá 1912 til 1918.

## Ævi og störf

Hannes fæddist í Gufunesi í Reykjavík. Hann stundaði sjómennsku og var skipstjóri á þilskipum um árabil. Kennari í stýrimannafræði og prófdómari við Stýrimannaskólann um langa hríð. Forseti Fiskifélags Íslands 1911-1913 og 1915-1921.

Átti sæti í bæjarstjórn Reykjavíkur og gegndi stöðu slökkviliðsstjóra 1905-1908.

## Heimild
*
Pétur G. Guðmundsson

**Pétur Georg Guðmundsson** (6. september 1879 – 13. ágúst 1947) var bókbindari, blaðamaður og bæjarfulltrúi í Reykjavík frá 1910 til 1914.

## Ævi og störf

Pétur fæddist á Bjarnastöðum í Saurbæjarhreppi. Lærði bókband hjá Arinbirni Sveinbjarnarsyni og lagði lengi stund á iðngrein sína.

Var meðal stofnenda Verkamannafélagsins Dagsbrúnar árið 1906 og ritstýrði þá fyrsta málgagni verkamanna á Íslandi, Alþýðublaðinu hinu fyrra. Varð annar formaður Dagsbrúnar árið 1908. Gegndi ýmsum trúnaðarstörfum fyrir hreyfingu launafólks og félög bókbindara.

Var kjörinn í bæjarstjórn Reykjavíkur af lista Dagsbrúnar árið 1910, en í sömu kosningum náði gamli bókbandsmeistari hans, Arinbjörn Sveinbjarnarson kjöri fyrir Heimastjórnarflokkinn.

## Heimild
*
Íslenska alþjóðabjörgunarsveitin

**Íslenska alþjóðabjörgunarsveitin** var stofnuð árið 1999. Sveitin er rústabjörgunarsveit og er aðili að regnhlífasamtökum alþjóða rústabjörgunarsveita INSARAG. 

Sveitin hefur aðsetur á Keflavíkurflugvelli og að sveitinni standa Björgunarsveitin Ársæll, Hjálparsveit skáta Kópavogi, Hjálparsveit skáta Reykjavík, Björgunarsveit Hafnarfjarðar, Björgunarsveitin Suðurnes, Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins og Landspítalinn.

## Útköll
### Tyrkland, 1999
Fyrsta útkall sveitarinnar var til Tyrklands, árið 1999. 

### Alsír, 2003
21. maí 2003 varð jarðskjálfti 6,7 á Richter nærri bænum Thénia í norðurhluta Alsír. Fyrstu viðbrögð frá Alsír hvort sveitarinnar væri þörf voru neikvæð, en skömmu síðar óskuðu stjórvöld eftir aðstoð. 23. maí lagði íslenska alþjóðabjörgunarsveitin af stað til Alsír. Sveitin tók tengiflug til Lundúna og Rómar áður en kom að fluginu til Alsír.

### Marokkó, 2004
25. febrúar, kl. 7:00 lagði sveitin af stað til Oujuda í Marokkó. Stjórnstöð aðgerða var í bænum Al Hoceima. Ásamt íslandi voru sveitir frá Hollandi, Frakklandi, Lúxemborg, Austurríki, Portúgal, Tyrklandi, Grikklandi, Spán, Belgíu, Tékklandi og Ungverjalandi.

### Haiítí, 2010
Þegar fréttist af skjálftanum var utanríkisráðherrann Össur Skarphéðinsson kallaður til að fjármagna förina. Össur fékk staðfestingu frá fjármálaráðherra og sendiherra Haítí í Bandaríkjunum veitti samþykki sitt. Formlegt samþykki landsins var þó ekki veitt fyrr en á leiðinni til landsins enda samskipti landsins í molum.

Fyrsta verk sveitarinnar var að finna búðir fyrir björgunaraðgerðirnar. Eftir að hafa ekið um höfuðborgina ákváðu þeir að byggja stöðina við flugvöllinn. Sem fyrsta sveit á svæðið byggðu þeir samskiptastöð, sem var virk eftir að sveitin fór 10 dögum síðar. Á öðrum degi sínum voru þeir kallaðir að verslunarmiðstöðinni Caribbean Market. Argentísk björgunarsveit hafði kortlagt tvo einstaklinga sem sú íslenska átti að sækja. Auk þess fengu þeir teikningar frá verslunarstjóranum sem þeir unnu eftir. Næsta verkefni sveitarinnar var að kortleggja svæðið. Við það notaðist sveitin við mannafla á íslandi, sem fann mörg rústasvæði í gegnum frásagnir fjölmiðla.

Á lokadegi sveitarinnar í Haítí vann hún í rústum Montana hótelsins í höfuðborg Haítí Port au Prince. Leiguflug frá Iceland Express flutti sveitina aftur heim þann 20. janúar. Sveitin gaf út bók og kvikmynd um undirbúning, aðdraganda og út kallið til Haiítí árið 2010. Jafnframt kom sveitin til sögu í spjallþætti Opruh Winfrey, um björgunarstarf allra sveita á eyjunni.

## Heimildir
Silkitoppa

**Silkitoppa** (fræðiheiti: *Bombycilla garrulus*) er spörfugl af silkitoppaætt sem svipar til stara að stærð og vexti. Hann hefur breiðan topp og rauðbrúnan til grábrúnan lit og svartan blett á hálskverk og við augar og gult endabelti á stéli. Einnig eru gult, hvítt og rautt í væng. Á fullorðnum fuglum er gult eða hvítt V á enda handflugfjaðra. Silkitoppa verpir í furuskógum nyrst í Evrópu, Síberíu og Ameríku. Utan varptíma lifir hún á berjum og flakkar sum ár í hópum út fyrir venjuleg vetrarheimkynni. Fuglinn er reglulegur gestur á Íslandi.

## Tilvísanir
Eðjustökkull

**Eðjustökkull** (eða **leðjuvamli**) (fræðiheiti: *Periophthalmus barburus*) er láðs- og lagarfiskur af kýtlingaætt. Eðjustökkullinn er aðallega að finna í fenjaskógum Afríku og Asíu. Hann heldur sig til þar sem gætir flóðs og fjöru og þegar örfiri er gengur hann á land og nærist á smádýrum. Hann notast þá við eyruggana til að ýta sér áfram og hefur vatn með sér sem hann geymir í húðpokum undir tálknunum. Hann neyðist svo til að skipta því út reglulega, en getur þess á milli valsað um í rakri leðjunni eins og hann væri landdýr. 

## Tenglar

* ''Landgöngufiskar''; grein í Tímanum 1958
Codex Laudianus

**Codex Laudianus** (Skammstafað **E<sup>a</sup>** (Wettstein), **08** (Gregory) eða **α 1001** (Von Soden)) er handrit af Nýja testamentinu. Það er skrifað með hástöfum á forngrísku og var unnið á 6. öld e.Kr. Handritið er geymt í Bodleian Library (Laud. Gr. 35 1397, I,8) í Oxford.

Handritið er nú 227 blöð (27 x 22 cm). Textinn er í tveimur dálkum, 24 línur á hverri síðu.

## Tengt efni
* Listi yfir hástafahandrit Nýja testamentisins
* Codex Bezae

## Tilvísanir

## Tenglar
* K. v. Tischendorf, ''Monumenta sacra'' IX, (Leipzig, 1870).
* J. H. Ropes, *The Greek Text of Codex Laudianus*, Harvard Theological Review XVI (Cambridge, Mass., 1923), pp. 175-186.
* Samuel Berger, Un ancien texte latin des Actes des Apôtres retrouvé dans un manuscrit provenant de Perpignan (Paris 1895), pp. 11-12.
* Codex Laudianus E (08): at the Encyclopedia of Textual Criticism.
Ron Hardy

**Ron Hardy** (f. 8. maí 1958 - d. 2. mars 1992) var bandarískur plötusnúður.
 
Hann var plötusnúður í Chicago og spilaði á skemmtistaðnum The Music Box. Hann ásamt Frankie Knuckles í klúbbnum The Warehouse lögðu mikið til grunninn að House tónlist og velgengni hennar.

DJ Pierre Fór til the Music Box og Lét Ron Hardy fá upptöku af fyrsta Acid House laginu. Það hét upprunalega „In Your Mind“ en var skýrt aftur af Ron Hardy „Acid Trax“ af því að allir í skemmtistaðnum kölluðu það „Ron Hardy's Acid Trax“.

## Tilvísanir
Codex Boreelianus

**Codex Boreelianus** (Skammstafað **F<sup>e</sup>** (Wettstein), **09** (Gregory) eða **ε 86** (von Soden) er með handrit af Nýja testamentinu. Það er skrifað með hástöfum á forngrísku og var unnið á 9. öld e.Kr. Handritið er geymt í Universität Utrecht (Ms. 1) í Utrecht.

Í handritinu eru textar guðspjallanna fjögurra. Handritið er nú 204 blöð (28,5 x 22 cm).

Textinn er í 2 dálkum, 19 línur á hverri síðu.

## Tengt efni
* Listi yfir hástafahandrit Nýja testamentisins

## Tilvísanir

## Tenglar

* 
* The Codex Boreelianus : Description and History of the Manuscript, by Bart Jaski of the Utrecht University
* Codex Boreelianus Rheno-Trajectinus (F 09). A Fresh Look after 160 Years
Undirætt (flokkunarfræði)

**Undirætt** er flokkunarfræðilegt hugtak sem á við um hóp dýra sem öll tilheyra sömu undirætt.
Max Delbrück

**Max Ludwig Henning Delbrück** (fæddur  4. september 1906 í Berlín, dáinn  9. mars 1981 í Pasadena í Kaliforníu) var þýskur og bandarískur eðlisfræðingur og sameindaerfðafræðingur. Hann er þekktastur fyrir að hafa með tilraunum sínum lagt grunninn að sameindalíffræði. Hann hlaut Nóbelsverðlaun í lífeðlis- og læknisfræði ásamt Salvador Luria og Alfred Hershey árið 1969 fyrir rannsóknir á afritunarferli erfðaefnisins og erfðafræði veira .

## Æviágrip
Max Delbrück fæddist inn í mikils metna fræðimannafjölskyldu. Faðir hans, Hans Delbrück, var prófessor í sagnfræði við Háskólann í Berlín og móðir hans, *Carolina Thiersch*, var barnabarn hins þekkta efnafræðings Justus von Liebig. Föðurbróðir hans og nafni, Max Delbrück eldri, var þekktur efnafræðingur og frumkvöðull í líftækni gers.

Delbrück nam stjörnufræði og kennilega eðlisfræði við Háskólann í Göttingen og útskrifaðist með doktorsgráðu árið 1930. Að því loknu starfaði hann að tímabundnum rannsóknaverkefnum, fyrst hjá John Lennard-Jones í Bristol og síðan hjá Niels Bohr í Kaupmannahöfn. Bohr og vangaveltur hans um algildi skammtafræðinnar, meðal annars varðandi lífverur og lífefnafræði, höfðu mikil áhrif á Delbrück og kveiktu hjá honum áhuga á þverfaglegum rannsóknum og líffræði. 

Hann fluttist aftur til Berlínar árið 1932 og starfaði sem rannsóknamaður hjá Lisu Meitner við *Kaiser Wilhelm stofnunina*, en hún vann þá ásamt Otto Hahn að hinum þekktu rannsóknum sínum á geislavirkni úraníums. Á þessum tíma vann hann að kennilegum rannsóknum sínum á ljósbroti gammageisla sem síðar varð kennt við hann .

Árið 1937, þegar honum þótti afskipti nasista af rannsóknastarfi í Berlín orðin ólíðandi, flutti Delbrück til Bandaríkjanna og tók þá af fullum krafti til við rannsóknir í lífvísindum, fyrst við Caltech þar sem hann fékkst við erfðafræði bananaflugna. Við Caltech kynntist hann fyrst bakteríum og veirum þeirra (gerilætum eða *fögum*). Árið 1942, þá starfandi við Vanderbilt-háskóla í Tennessee, sýndu hann og Salvador Luria fram á að þolni baktería gegn gerilætum kemur til vegna slembiháðra stökkbreytinga, en ekki vegna aðlögunar. Fyrir þessa rannsókn hlutu þeir Nóbelsverðlaunin, ásamt Alfred Hershey.

## Heimildir
Codex Augiensis

**Codex Augiensis** (Skammstafað **F<sup>p</sup>** (Wettstein), **010** (Gregory) eða **α 1029** (Von Soden), 12 (Beuron)) er með handrit af Nýja testamentinu. Það er skrifað með hástöfum á forngrísku og var unnið á 9. öld e.Kr. Handritið er geymt í *Trinity College* (B. XVII. 1) í Cambridge.

Í handritinu eru textar Bréfa Páls postula. Handritið er nú 136 blöð (23 x 19 cm).

Textinn er í 2 dálkum, 28 línur á hverri síðu.

## Tengt efni
* Listi yfir hástafahandrit Nýja testamentisins

## Tilvísanir

## Tenglar
* F. H. A. Scrivener, ''Contributions to the Criticism of the Greek New Testament bring the introduction to an edition of the Codex Augiensis and fifty other Manuscripts'', Cambridge 1859. 
* Bruce Metzger, *The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption and Restoration*, Oxford University Press, 1968, p. 52.
* K. Tischendorf, ''Anecdota sacra et profana ex oriente et occidente allata sive notitia'', Lipsiae 1861, pp. 209-216.
* Codex Augiensis F (010): at the *Encyclopedia of Textual Criticism*
Frímúrarareglan á Íslandi

**Frímúrarareglan á Íslandi** (stofnuð 23. júlí 1951) er íslenskt bræðrafélag. Hún er ein af tveimur frímúrarareglum á Íslandi. Hún hefur rúmlega 3.500 félaga í 30 *stúkum*. Reglan er eins konar skóli, skipt í 11 *stig* sem skiptist á stúkur reglunnar. Hún veitir mönnum dýpri skilning á sjálfum sér og umhverfinu. Hún byggir á kristinni trú og gerir kröfu um að allir meðlimir félagsins séu kristnir. Meðal stofnenda reglunnar á Íslandi var Sveinn Björnsson, fyrsti forseti Íslands.

Frímúrarareglan starfrækir stúkur víðs vegar um landið; í Reykjavík, Akranesi, Stykkishólmi, Ísafirði, Sauðárkróki, Akureyri, Siglufirði, Húsavík, Egilsstöðum, Selfossi, Keflavík og Hafnarfirði.

## Stigskipting
*St. Jóhannesarstúka: 1-3 stig
*St. Andrésarstúka: 4-6 stig
*Stúartstúka
*Landsstúka
Inngangskröfur reglunnar er 24 ára aldur, kristin trú, óflekkað mannorð og að tveir meðlimir innan reglunnar mæli með einstaklingnum. Eftir umsókn tekur við biðtími sem er ákvörðunartími reglunnar.  Nýr meðlimur gengur í Jóhannesartúku og tilheyrir henni alltaf enda er hún móðurstig reglunnar. Eftir að meðlimur hefur hækkað sig um þrjú stig, er hann færður í St. Andrésarstúku, en þetta þýðir að meðlimurinn færist í aðra stúku innan reglunnar. Á þennan hátt færir meðlimur sig upp um stig og stúkur.

## Stúkur

## Heimildir


## Tengill
* Vefur Frímúrarareglunnar á Íslandi
Gils Guðmundsson

**Gils Halldór Guðmundsson** (31. desember 1914 – 29. apríl 2005) var íslenskur rithöfundur og stjórnmálamaður.

## Ævi og störf

Gils fæddist í Hjarðardal í Önundarfirði hann ólst upp vestra, en hélt síðar til Reykjavíkur þar sem hann lauk kennaraprófi frá Kennaraskólanum árið 1938.

Fljótlega sneri Gils sér að ritstörfum og varð mikilvirkur höfundur bóka um sagnfræðileg málefni. Verk hans um Skútuöldina, sem rakti sögu skútuútgerðar við Ísland naut gríðarlegra vinsælda og sama máli gegndi um ritröðina *Aldirnar* (Öldin okkar, Öldin sem leið o.fl.), þar sem Íslandssagan var sögð í smáfréttastíl.

Gils var formaður Rithöfundasambandsins 1957 til 1958 og forstjóri Menningarsjóðs frá 1956 til 1975.

Stjórnmálaafskiptin hófust í tengslum við herstöðvamálið. Hann var meðal stofnenda Þjóðvarnarflokksins og sat á þingi fyrir flokkinn frá 1953 til 1956. Hann kom mjög að stofnun Samtaka hernámsandstæðinga árið 1960, sem voru þverpólitísk samtök andstæðinga hersetunnar.

Árið 1954 skipaði Gils annað sætið á lista Þjóðvarnarmanna í bæjarstjórnarkosningunum í Reykjavík, sem talið var baráttusætið. Flokkurinn náði einum fulltrúa, Bárði Daníelssyni, en hann tók ekki strax sæti vegna spillingarmáls sem var í rannsókn. Því var Gils um nokkurra mánaða skeið aðalmaður í bæjarstjórn.

Síðar gekk hann til liðs við Alþýðubandalagið og sat á þingi fyrir Reykjaneskjördæmi frá 1963 til 1979.

## Heimild
*
OMIM

**OMIM** eða **Online Mendelian Inheritance in Man** er opinn vefur um mendelska eiginleika mannsins. Þetta er skráð vörumerki hjá Johns Hopkins háskólanum og er viðhaldið af NCBI. Þetta er gagnagrunnur sem heldur utan um upplýsingar um sambönd milli svipgerða og arfgerða. Gagngrunnurinn á rót sína í uppflettibækur um erfðir mannsins (MIM). Gagnagrunnurinn inniheldur texta upplýsingar um gen, stökkbreytingar, áhrif þeirra, sjúkdóma og vitanlega tilvísanir í frumheimildir.

## Tenglar
* Upplýsingar um notkun OMIM
Hjalmar Hammarskjöld

**Knut Hjalmar Leonard Hammarskjöld** (f. 4. febrúar 1862, d. 12. október 1953) var sænskur fræðimaður, lögspekingur, stjórnmálamaður og forsætisráðherra Svíþjóðar frá 1914 til 1917. Hammarskjöld sat á þingi frá 1923 til 1938. Hjalmar Hammarskjöld var faðir Dag Hammarskjöld, aðalritara Sameinuðu Þjóðanna frá 1953-1961.

Hammarskjöld var af aðalsættum. Árið 1884 útskrifaðist hann með kandídatspróf í lögfræði frá Uppsalaháskóla og tveimur árum síðar hóf hann kennslu við sama skóla sem dósent. Árið 1891 varð hann prófessor í lögfræði við sama skóla. Hammarskjöld var á sínum tíma einn fremsti lögspekingur Svíþjóðar og hafði mikil áhrif á norrænan einkamálarétt. Áhrif hans voru einnig mikil innan alþjóðaréttar en hann varð dómari við Alþjóðagerðardóminn í Haag árið 1904. Alþjóðagerðardómurinn var stofnaður 1899 með það hlutverk að miðla málum og komast að niðurstöðum í ríkjadeilum og er aðskilinn Alþjóðadómstólnum í Haag, sem stofnaður var árið 1945.

Hammarskjöld tók fyrst þátt í stjórnmálum sem utanþingsraðherra (dómsmálaráðherra, 1901-1902) í ríkisstjórn Fredrik von Otter. Þá var hann menntamálaráðherra í ríkisstjórn Christian Lundeberg sem sat haustið 1905. Hammarskjöld tók þátt í samningum vegna aðskilnaðar Svíþjóðar og Noregs árið 1905. Hammarskjöld var um stund sendiherra í Danmörku en eftir bændagönguna (bondetåget, 1914) var hann skipaður forsætisráðherra í utanþingsstjórn sem sat til 1917. Hammarskjöld þótti ósveigjanlegur og hallur undir Þjóðverja en hann neitaði meðal annars að skrifa undir verslunarsmaning við Breta sem Marcus Wallenberg, bróðir Knut Wallenberg sem var utanríkisráðherra í ríkisstjórn Hammarskjöld. Ósætti innan ríkisstjórnarinnar varð til þess að hún missti stuðning íhaldsmanna í þinginu og féll stjórnin um vorið 1917. Þá var Hammarskjöld kennt um vöruskort og hungur sem íbúar Svíþjóðar þurftu að líða á stríðsárunum og var í því sambandi talað um „Hungur-skjöld“ (s. *Hungerskjöld*). 

## Heimild
*
ENSEMBL

**Ensembl** er samvinnuverkefni EMBL-EBI og Wellcome Trust Sanger Institute. Þetta er gagnagrunnur sem inniheldur upplýsingar um erfðamengi valinna hryggdýra og annarra heilkjörnunga og eru þessar upplýsingar aðgengilegar á vefnum. Aðalhugmyndin með þessu verkefni samtvinna og setja fram með myndrænum hætti röð genum og önnur erfðafræðileg gögn, heimildir og upplýsingar. Vefsíðan inniheldur öflugt kerfi Biomart til að finna og hlaða niður hluta gagnagrunnsins, fyrir afmarkaðar rannsóknir.
UCSC Genome Browser

**UCSC Genome Browser** er vefsíða sem samþættir DNA raðir úr raðgreindum erfðamengjum hryggdýra og lífupplýsingar úr ýmsum áttum. Hún var sett upp og er viðhaldið af Genome Bioinformatics Group, samstarfsverkefni tveggja deilda innan Kaliforníuháskóla í Santa Cruz. Með þessari vefsíðu er hægt að skoða gögn úr mörgum erfðamengjum, þar sem hægt er að skoða þekkt gen, spá fyrir genum, SNP og fjöl-tegunda greiningu ásamt mörgu öðru. UCSC genome browser þjónar svipuðu hlutverki og ENSEMBL.

## Tenglar
* Nánari upplýsingar um UCSC erfðamengjavafrarann .
ENCODE

**ENCODE** eða **ENCyclopedia Of DNA Elements** er verkefni sem fjallar um að finna út virkni hinna mismunandi hluta erfðamengis mannsins. Um er að ræða samstarfsverkefni margra rannsóknarhópa styrkt af National Human Genome Research Institute (NHGRI). Markmið þessa verkefnis er að finna alla virka hluta í erfðamengi mannsins. Dæmi um virka hluta eru raðir sem skrá fyrir prótínum, raðir sem virka sem bindiset fyrir stjórnþætti, raðir sem mynda RNA sem ekki eru þýdd í prótín. Einnig er ætlunin að kortleggja eftirmyndun DNA, bindingu litninsprótína og litnisagna í ýmsum tilbrigðum í mismunandi frumugerðum eða vefjum.

Upplýsingarnar eru samþættar erfðamenginu, eins og til dæmis á erfðamengjavafrara háskólans í Santa Cruz.

## Tenglar
* UCSC Genome Browser — Encode svæði
* modENCODE  — Sambærilegt verkefni var sett á laggirnar fyrir ávaxtafluguna og orminn.
Brjóstahaldari

**Brjóstahaldari** (stundum einnig **brjóstahald** eða **brjóstahöld**) er flík sem konur klæðas til að halda uppi brjóstunum og styðja við þau. Brjóstahaldarar eru með skálum sem lykja um brjóstin og í neðri jöðrum þeirra eru oft vírar til stuðnings. 

## Saga
Sérstakar flíkur til að hylja og styðja brjóstin hafa þekkst í þúsundir ára og voru stundum notaðir lindar sem reyrðir voru um brjóstin, stundum til að þrýsta þeim upp. Á síðmiðöldum urðu lífstykki algeng og eitt hlutverk þeirra var að lyfta brjóstunum og móta þau. Talið er að nútímabrjóstahaldarar hafi þróast út frá lífstykkjum en fyrsta flíkin sem segja má að kallast geti brjóstahaldari var hönnuð af Oliviu P. Flynt árið 1876. Flíkin sem hún fékk einkaleyfi á var þó með stuttum ermum en ekki hlýrum. Umdeilt er hvort það hafi verið Herminie Cadolle eða Mary Phelps Jacob sem skapaði fyrsta brjóstahaldarann með nútímasniði en Jacob fékk einkaleyfi fyrir sínum haldara árið 1914.

Nú eru til fjölmargar gerðir brjóstahaldara, svo sem upplyftingar (e. *push-up*) og aðrir slíkir sem láta brjóstin virðast stærri og gera meira úr brjóstaskorunni en ella en einnig eru til brjóstahaldarar sem láta brjóstin sýnast minni. Einnig eru til hlýralausir haldarar, íþróttabrjóstahaldarar, meðgöngubrjóstahaldarar og brjóstagjafahaldarar, auk annarra gerða. Flestir brjóstahaldarar eru kræktir á bakinu með krókum og höldum en einnig eru til brjóstahaldarar sem eru kræktir að framan.

## Stærðir
Stærðaflokkun brjóstahaldara er tvöföld, annars vegar er um að ræða ummál líkamans undir brjóstum og hins vegar skálastærð. Því eru brjóstahaldrar framleiddir í mun fleiri stærðum en aðrar flíkur og er ekki óalgengt að hver tegund sé framleidd í 36 mismunandi stærðum og jafnvel fleiri. Skálastærðin er táknuð með bókstöfum og gefur til kynna mismuninn á ummáli undir brjóstum og um brjóstin; því er skálarnar á C 38-brjóstahaldara í raun mun stærri en á C 32-brjóstahaldara. 

Minnsta stærðin sem fæst í verslunum er A (í Bandaríkjunum er AA minnst) en þá er innan við 10 cm munur á brjóstmáli og ummáli undir brjóstum. D táknar að munurinn sé um 18 cm en þegar komið er í stærri stærðir er í raun ekki um neina stöðlun að ræða og þegar munur á ummáli og brjóstmáli er um 25 cm kallast skálastærðin G í Bretlandi en I, J eða K í Bandaríkjunum. Stærstu brjóstahaldarar sem fást í almennum undirfataverslunum eru yfirleitt af stærð G, GG eða H í Bretlandi og J-L í Bandaríkjunum. Konur sem þurfa stærri skálar þurfa að leita til sérverslana.

## Heimildir
* „Hver er saga brjóstahaldara? Hvenær var byrjað að nota þá?“. Vísindavefurinn 30.6.2006. (Skoðað 10. ágúst 2011). 
* Bra size calculator, á BreastSizeGuide.com. Skoðað 10. ágúst 2011. 

## Tenglar
* „Saga brjóstahaldarans“; grein í Degi 2000
* „Það er vandaverk að velja réttan brjóstahaldara“; grein í Tímanum 1982
* „Ástir og undirföt“; grein í DV 2000
* „Undirfatnaður“; grein í Morgunblaðinu 1988
* „Einkaráðgjöf í mátunarklefunum“; grein í Morgunblaðið 1999
Jens Lekman

**Jens Martin Lekman** (fæddur 6. febrúar 1981 í Angered, Svíþjóð) er sænskur söngvari sem býr í Melbourne í Ástralíu. Hann spilar sjálfstætt popp og notar aðallega gítarhljoð blönduð með úrtökum og hljóðum strokhljóðfæra. Söngtextarnir hans eru oft fyndnir, rómantískir en svolítið þunglyndir. Tónlistamennirnir Jonathan Richman og Belle & Sebastian hafa haft mikinn áhríf á tónlist hans. Hann hefur verið samanborinn við Stephin Merritt úr The Magnetic Fields og David Byrne.

## Plötur
### Breiðskífur
**[[When I Said I Wanted to Be Your Dog]]*, 2004
**[[Night Falls Over Kortedala]]*, 2007

### Safndiskar
**[[Oh You're So Silent Jens]]*, 2005

### Stuttskífur
**The Insect EP*, 2000
**7" Vinyl EP*, 2003
**[[Maple Leaves (stuttskífa)|Maple Leaves]]*, 2003
**[[Rocky Dennis (stuttskífa)|Rocky Dennis]]*, 2004
**[[I Killed a Party Again]]*, 2004
**[[Julie (stuttskífa)|Julie]]*, 2004
**[[You Are the Light]]*, 2004
**[[The Opposite of Hallelujah (stuttskífa)|The Opposite of Hallelujah]]*, 2005
**[[Live at Stora Teatern]]*, 2005
**[[You Deserve Someone Better Than a Bum Like Me]]*, 2005
**[[USA October 2005]]*, 2005
**[[Kalendervägen 113.D]]*, 2007

### Smáskífur
**Jens Lekman/[[José González]]*, 2004
**[[El Perro del Mar]]/Jens Lekman*, 2004
**Jens Lekman/Blood Music*, 2006
*"Friday Night at the Drive-In Bingo" / "Radio NRJ", 2007
20th Century Studios

**20th Century Studios** (áður *20th Century Fox*) er eitt af sex stórum kvikmyndafyrirtækjum Bandaríkjanna. Það er staðsett í Century City í Los Angeles, Kaliforníu, rétt vestan við Beverly Hills. 20th Century Studios er í eigu The Walt Disney Studios. 20th Century Fox varð til 31. maí 1935 við samruna tveggja kvikmyndaframleiðenda: Fox Film Corporation og Twentieth Century Pictures.

Meðal vinsælla kvikmynda sem 20th Century Studios hefur framleitt eru *[[Avatar]]*, *[[Simpsonmyndin]]*, *[[Stjörnustríð]]*, *[[Ísöld (kvikmynd)|Ísöld]]*, *[[Anastasía (kvikmynd frá 1997)| Anastasía]]*, *[[Grettir (kvikmynd)|Grettir]]*, *[[Alvin og íkornarnir]]*, *[[X-Men]]*, *[[Die Hard]]*, *[[Alien]]*, *[[Speed]]*, *[[Revenge of the Nerds]]*, *[[Apaplánetan]]*, *[[Home Alone]]*, *[[Dagfinnur dýralæknir (kvikmynd)|Dagfinnur dýralæknir]]*, *[[Night at the Museum]]*, *[[Predator]]*, og *[[Töfralandið Narnía: Ljónið, nornin og skápurinn|Töfralandið Narnía]]*. Meðal vinsælla leikara sem voru á samningi hjá fyrirtækinu má nefna Shirley Temple, Betty Grable, Gene Tierney, Marilyn Monroe og Jayne Mansfield.

## Tengd fyrirtæki
* 20th Century Animation
* 20th Century Family
* 20th Century Games
* Searchlight Pictures
* Star Studios
* 20th Television
* 20th Television Animation
News Corp

**News Corp** er bandarískt fjölmiðlafyrirtæki sem var stofnað árið 2013 utan um dagblaða-, tímarita- og bókaútgáfuhluta News Corporation. Hinn hlutinn, 21st Century Fox, tók við ljósvakamiðlum fyrirtækisins. Rupert Murdoch, stofnandi News Corporation, er stjórnarformaður News Corp. Höfuðstöðvar News Corp eru á Manhattan í New York-borg. Meðal dótturfyrirtækja News Corp eru News UK, Dow Jones & Company, News Corp Australia, New York Post og HarperCollins.
Genakort

**Genakort** sýna fjarlægð á milli gena og röð þeirra með því að skoða endurröðunartíðni á milli erfðamarka eða arfgengra eiginleika. Erfðamörk eru sameindalegar breytingar á erfðaefninu (SNP, DNA örtungl, innskot eða úrfellingar). Genakort eru byggð út frá ættartré, æxlun á milli skilgreindra stofna eða lína (stundum innræktaðra afbrigða) og með geislamerkingum á frumulínublendingum. Erfðafræðilegar lengdir eru gefnar upp í einingunni Morgan eða centiMorgan (cM). Genakort og raunkort eru mismunandi, því raunkort lýsa bara röð basa á litningi, en genakortið segir til um fjarlægð í endurröðunareiningum.

Genakort byggja á erfðafræðilegum tengslum.

## Tilvísanir
Raunkort

**Raunkort** sýna fjarlægðir á milli gena og erfðamarka í raunfjölda basa. Þau eru búin til með því að finna lengdir í bösum, kílóbösum og megabösum á milli hluta í erfðamenginu. Þessi hlutir geta verið til dæmis gen, stjórnraðir, skerðiset fyrir skerðiensím og STS (sequence tagged sites).

Genakort og raunkort eru mismunandi, því raunkort lýsa bara röð basa á litningi, en genakortið segir til um fjarlægð í endurröðunareiningum.
2010: The Year We Make Contact

**2010: The Year We Make Contact** er vísindaskáldsögumynd frá árinu 1984. Myndin er sjálfstætt framhald kvikmyndarinnar 2001: Geimferðin langa. 2010 var bræði leikstýrt og skrifuð af Peter Hyams.
Kyntákn

**Kyntákn** er frægur einstaklingur annaðhvort karl eða kona, að jafnaði leikari, söngvari, ofurfyrirsæta eða íþróttamaður, sem þekktur er fyrir kynþokka sinn. Slúðurblöð, stjörnuljósmyndarar og slúðurgjarnir spjallþættir öll leika hlutverk sitt í að skapa skynjun almennings á kyntákn. Eftirspurn frá almenningi eftir kynferðislegum myndum og myndböndum af stjörnum knýr þessa iðnaði fram. Dæmi um þetta eru fjölmiðlafár í blöðum eins og *[[Maxim]]*, og óheimildar myndir sem teknar hafa verið af stjörnuljósmyndurum.

Nokkur dæmi um kyntákn eru Elvis Presley, Michael Jackson, Marilyn Monroe, Madonna, Pamela Anderson, Janet Jackson og Orlando Bloom.
Jólarefur

**Jólarefur** hét matur sá sem hverjum heimilismanni var skammtaður til jólanna (ket, flot og fleira) á aðfangadagskvöldið.