open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mangar

**Mangar** eða **mongús** (fræðiheiti: *Herpestidae*) eru ætt lítilla rándýra sem lifa á flestum stöðum í Afríku, Asíu og við Karabíska hafið. Ættin telur um þrjátíu tegundir sem verða frá 30 að 120 sm að lengd. Mangar lifa aðallega á skordýrum, ánamöðkum, eðlum, slöngum og nagdýrum en þeir leggjast líka á egg og hræ. Sumar tegundir eru þekktar fyrir hæfileika sinn til að drepa eitraðar slöngur eins og gleraugnaslöngu. Á 19. öld voru mangar fluttir til Vestur-Indía og Hawaii til að hafa stjórn á meindýrum eins og rottum og snákum en reyndust brátt gera meiri skaða á dýra- og fuglalífi en meindýrin höfðu áður gert. Flutningur manga til landa eins og Bandaríkjanna og Ástralíu er stranglega bannaður af þessum sökum, en þeir eru sums staðar vinsæl gæludýr og hægt að temja þá upp að vissu marki.

Í Dýrheimum (*The Jungle Book*) eftir Rudyard Kipling, sem Gísli Guðmundsson þýddi á íslensku, kemur fyrir mangi að nafni Rikki-tikki-tavi. Gísli nefnir í þýðingu sinni tegundina **húsmörð** (nf. húsmörður).
Reykir (Hrútafirði)

**Reykir** í Hrútafirði er skólasetur á Reykjatanga. Þar var stofnaður héraðsskóli, Reykjaskóli, fyrir Vestur-Húnavatnssýslu og Strandasýslu árið 1930. Þar eru nú byggðasafn, skólabúðir og grunnskóli. Á Reykjum hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð frá árinu 1997.

Við Reyki var allmikil viðkoma herliðs í seinni heimstyrjöldinni og má ennþá sjá rústir þess efnis.

Nú eru reykir hinsvegar notaðir í skólabúðir fyrir krakka í 7. bekk
Eyrarsundslásinn

**Eyrarsundslásinn** eða **Eyrarsundskenningin** er kenning sem íslenski sagnfræðingurinn Björn Þorsteinsson setti fram til að útskýra aukinn mátt dansk-norska ríkisins í átökum við Englendinga um yfirráð yfir Norður-Atlantshafi um miðja 15. öld. Samkvæmt kenningunni gátu Danir lokað fyrir aðgang Englendinga að Eystrasalti með því að loka Eyrarsundi („skellt í lás“) og þannig þrýst á um að fá kröfum sínum framgengt um siglingar í Norðurhöfum, einkum til Íslands og Færeyja, en einnig til Norður-Noregs. Fyrsta skipti sem konungur tók það til bragðs að leggja hald á ensk skip í Eyrarsundi fyrir framferði Englendinga á Íslandi var árið 1447.
Aldurstakmark (kvikmyndir)

**Aldurstakmark** eru viðmið eða lög um kvikmyndir ætluð til þess að gera áhorfendum ljóst hvers kyns efni á er að líta eða hvaða aldurshóp kvikmyndin hentar ekki. Aldurstakmörk eru gjarnan sett til þess að vernda blygðunarkennd barna eða vara við efni sem talist gæti ógeðfelt, svo sem ef kvikmynd inniheldur ofbeldi og blót.

## Aldurstakmörk á Íslandi
Kvikmyndahús (og áður vídeóleigur) á Íslandi er skylt að fara eftir þeim aldurstakmörkunum sem gefin eru. Margar streymisveitur sem eru aðgengilegar á Íslandi eru með aldurstakmörk.

### Saga eftirlits kvikmynda á Íslandi
Árið 1920 hóf Nýja bíó að banna börnum innan sextán ára inngöngu að almennum sýningum og hafa í staðin tvisvar í viku sérstakar barnasýningar með efni sem hæfir þeim betur. Kvikmyndaeftirlit ríkisins var stofnað árið 1932 og starfaði til 1997. Það ár tók Kvikmyndaskoðun við starfseminni og sá um skoðun kvikmynda til ársins 2006. Þá tók SmáÍs við þessari starfssemi.

### Klipping kvikmynda
Kvikmyndaeftirlit Ríkisins hafði í undantekningum bannað kvikmyndir, og gaf framleiðendum kost á að leggja fram klippta útgáfu af myndinni, og var þá gefin út með hæsta aldurstakmark. Þegar Kvikmyndaskoðun tók við störfum var þessu alfarið hætt og engar myndir hafa verið klipptar eða bannaðar.

### Skýringar á aldurstakmörkum 1997 - 2006

*L: Þessi kvikmynd er leyfð til sýninga fyrir alla aldurshópa.
*LH: Þessi kvikmynd er ekki við hæfi mjög ungra barna. (aðeins á myndbandi) 
*12: Þessi kvikmynd er bönnuð börnum yngri en 12 ára.
*16: Þessi kvikmynd er bönnuð börnum yngri en 16 ára.
*AB: Alfarið bönnuð. (1932 - 1997)

### Skýringar á núgildandi aldurstakmörkum
Núgildandi aldurtakmarkanir tóku gildi 2006:
* **L**: Leyfð öllum aldurshópum.
* **6**: Ekki við hæfi yngri en 6 ára. 
*  **9**: Ekki við hæfi yngri en 9 ára.
*  **12**: Ekki við hæfi yngri en 12 ára.
*  **14**: Ekki við hæfi yngri en 14 ára.
*  **16**: Ekki við hæfi yngri en 16 ára. 
*  **18**: Ekki við hæfi yngri en 18 ára.

Skýringar fyrir aldurstakmörkunum gætu verið allt að sex. Þær eru
*: Ofbeldi
* : Kynlíf
*: Eiturlyf
*: Hræðsla
* : Fordómar/misrétti
*: Blótsyrði

## Aldurstakmörk í Bandaríkjunum
Það eru engin lög í Bandaríkjunum um að kvikmyndir þurfi að vera skoðaðar fyrir sýningu. Hins vegar hefur kvikmyndaeftirlit MPAA orðið svo vinsælt að kvikmyndir eiga erfitt með að hljóta vinsældir án skoðunar þess eftirlits.

Aldurstakmörk MPAA eins og þau eru notuð árið 2007:
* : Öllum leyfð. Engin blótsyrði.
* : Öllum leyfð. Mælt með að foreldrar fylgi börnum sínum meðan þau horfa á kvikmyndina. Nokkur væg blótsyrði.
* : Öllum leyfð. Eindregið mælt með að foreldrar fylgi börnum sínum.
* : Bönnuð innan 17 ára nema í fylgd með fullorðnum.
* : Bönnuð 17 ára og yngri.
* **Not Rated**: Ekkert aldurstakmark skráð.
Norska öldin

**Norska öldin** er heiti sem stundum er notað yfir 14. öldina í sögu Íslands. Heitið var fyrst notað af Birni Þorsteinssyni sagnfræðingi. Nafngiftin kemur til af því að á öldinni voru tengsl Íslands við Noreg meiri en síðar varð.

Útflutningur á skreið til Björgvinjar, sem fékk einkaleyfi á henni um miðja öldina, varð til þess að útgerð jókst gríðarlega um allt Ísland og sjávarþorp byggðust upp við helstu hafnir. Skreið tók við af vaðmáli sem helsta útflutningsvara landsins. Að hluta til stafaði þetta af aukinni eftispurn eftir skreið í Noregi, þar sem Hansakaupmenn höfðu lagt undir sig fiskverslunina um allan Norðursjó, frá Englandi til Björgvinjar og austur til Eystrasaltslandanna. Að hluta til stafaði þetta líka af hallærum á Íslandi beggja megin við aldamótin 1300 sem ollu mannfelli í sveitum. Á þessum tíma voru margir norskir valdsmenn áberandi á Íslandi, svo sem Auðunn rauði á Hólum og Jón Halldórsson í Skálholti. Þann 8. júlí 1362 drápu Íslendingar norskan hirðstjóra, Smið Andrésson í Grundarbardaga. 

Árið 1349 barst Svarti dauði til Noregs sem varð til þess að siglingar þaðan til Íslands lögðust af um langt skeið. Veikin barst ekki til Íslands vegna þess að veikar áhafnir náðu ekki að sigla svo langt yfir hafið. Árið 1363 gekk Hákon 6. Noregskonungur að eiga Margréti, dóttur Valdimars atterdag, Danakonungs sem síðar leiddi til stofnunar Kalmarsambandsins, en við það fluttist þungamiðja konungsvalds í Noregi til Danmerkur og tengsl Íslendinga við Noreg minnkuðu mikið. Þegar Hansakaupmenn brenndu Björgvin 1428 eftir að Eiríkur af Pommern hafði bannað þeim verslun þar árið áður, rofnuðu svo þessi tengsl endanlega.

## Tilvísanir
Landshöfðingjatímabilið

**Landshöfðingjatímabilið** er í sögu Íslands tímabilið frá gildistöku Stöðulaganna 1871 til upphafs heimastjórnar 1904. Samkvæmt Stöðulögunum skyldi Íslandi skipaður sérstakur landshöfðingi sem átti að stjórna landinu í umboði danska dómsmálaráðuneytisins. Fyrsti landshöfðinginn var Hilmar Finsen sem var skipaður 1. apríl 1873 og er stundum miðað við það ártal sem upphaf tímabilsins. Sumir höfundar miða svo við það þegar Íslendingar fengu stjórnarskrá 1874.

## Landshöfðingjahneykslið
Íslendingar voru ekki allir ánægðir með hinn nýja landshöfðingja og einhverjir skólapiltar tóku sig til 1. apríl 1873 og drógu upp að hún landshöfðingjans dauðan hrafn og festu víða um bæinn upp plaköt sem á stóð „*Niðr með landshöfðingjann!*“. Hilmar Finsen kærði Jón Ólafsson sem ritað hafði um atburðinn í blaði sínu Göngu-Hrólfi og var hann sakfelldur sem varð til þess að Jón þurfti að flýja land seinna um sumarið.

## Tilvísanir
Júl

**Júl** (enska: *Joule*) er SI-mælieining orku og vinnu, táknuð með **J**. Nefnd eftir breska eðlisfræðingnum James Prescott Joule (1818-1889). Jafngildir einingunni njútonmetra (Nm), þ.e. 1 J = 1 Nm = 1 kg m2/s2.

*Kílójúl* er þúsund júl (1000 J), en *megajúl* er milljón júl (1.000.000 J).
Kílóvattstund

**Kílóvattstund** er mælieining fyrir orku, táknuð með **kW&nbsp;h**, einkum notuð fyrir raforku til heimila og fyrirtækja. Jafngildir 3600 kílójúlum eða 3,6 megajúlum, þ.e. 1 kW&nbsp;h = 3600 kJ = 3,6 MJ. Kílóvattstund er ekki SI-mælieining.
Heimastjórnartímabilið

**Heimastjórnartímabilið** er tímabil í sögu Íslands frá því Íslendingar fengu heimastjórn þann 1. febrúar, 1904 með skipan ráðherra Íslands með aðsetur á Íslandi þar til Ísland varð frjálst og fullvalda ríki með sambandslögunum 1918 þegar Konungsríkið Ísland varð til. 

Frá 1904 var ríkisstjórn Íslands einungis skipuð einum ráðherra en embætti forsætisráðherra Íslands, auk embætta fjármálaráðherra og atvinnumálaráðherra, varð til með ríkisstjórn Jóns Magnússonar sem tók við völdum 4. janúar 1917 og var fyrsta samsteypustjórnin sem mynduð var á Íslandi.

## Tenglar
* Heimastjórn í hundrað ár
Úrkoma

**Úrkoma** í veðurfræði er þegar vatn á fljótandi eða föstu formi fellur til jarðar úr skýjum og telst til veðurs. Föst úrkoma nefnist *snjókoma* eða *ofankoma*, en snjór þegar hún hefur náð niður á jörðu. Skúrir eða él falla úr skúra-/éljaskýjum, súld eða frostúði úr þokuskýjum, en önnur úrkoma ýmist úr grábliku eða regnþykkni. (Flákaský gefa yfirleitt ekki úrkomu, þó stundum megi finna fyrir dropum undir þeim.) Tegund úrkomu er skráð og *úrkomumagn* mælt á mönnuðum veðurathugunarstöðvum, sem Veðurstofa Íslands rekur.

## Tegundir úrkomu
* Frostregn eða frostúði
* Haglél
* Ísnálar
* Regn eða rigning
* Slydda
* Snjókoma eða ofankoma
* Súld eða úði
Fiskveiðaöld

**Fiskveiðaöld** er tímabil í sögu Íslands sem nær frá 1300 til 1550. Þorkell Jóhannesson, sagnfræðingur, stakk upp á þessu heiti til aðgreiningar frá því sem hann kallaði landbúnaðaröld og náði frá 930 til 1300. Þetta tímabil, sem Björn Þorsteinsson skipti í norsku öldina, ensku öldina og þýsku öldina eftir helstu viðskiptaþjóðum Íslendinga, einkennist af auknu vægi verslunar og útflutnings sjávarafurða vegna aukinnar eftirspurnar í Norður-Evrópu og samfara því stóraukinni útgerð Íslendinga og vexti verstöðva. Helstu útflutningsvörur á þessu tímabili voru skreið og lýsi, en líka vaðmál, brennisteinn og fálkar.

## Heimild
* Jón Þ. Þór, *[https://rafhladan.is/handle/10802/4855 Saga sjávarútvegs á Íslandi: 1. bindi] *, Hólar, Akureyri, 2002.
Bússa

**Bússa** eða **síldarbússa** var breitt og kubbslegt seglskip sem var notað til netaveiða. Skipið var fjölmastra en með lágum möstrum og aðeins eitt rásegl á hverju til að einfalda seglbúnað. Þannig var hægt að eiga við netin nánast alls staðar við borðstokkinn. Bússur voru venjulega með einu samfelldu þilfari og vistarverur áhafnarinnar neðan þilja. Slík skip voru einkum notuð til síldveiða í Norðursjó á 16. og 17. öld en nafnið er líka stundum notað almennt um breið og stór skip.
Húkkorta

**Húkkorta** (úr ensku: *Hooker* eða hollensku: *Hoeker*) var lítið seglskip yfirleitt með tveimur möstrum: stórsiglu með rásegl og messansiglu með latínsegl eða gaffalsegl, en seglbúnaðurinn var mjög mismunandi eftir stöðum. Þær áttu það sameiginlegt að vera með hringað stefni og skut og stýri sem náði upp fyrir skutinn og var beitt með stýrissveif. Húkkortur voru notaðar sem lítil vöruflutningaskip við strendur Norður-Evrópu á 18. og 19. öld. Á tímum þilskipaútgerðar á Íslandi á 18. og 19. öld voru húkkortur og jaktir gerðar út til fiskveiða.

Galway-húkkorta er einmastra skipsgerð sem var vinsæl á Írlandi og í Bandaríkjunum á 18. og 19. öld.

## Tilvísanir
Jakt

**Jakt** er heiti á ýmsum gerðum af litlum seglskipum sem voru notuð í Norður-Evrópu frá miðöldum og fram á 19. öld. Nafnið er fengið úr hollensku, *jachtschip* og var heiti á litlum herskipum sem eltu uppi sjóræningja í grunnum víkum og flóum. Í Eystrasalti var þetta heiti notað yfir léttar skútur með gaffalsegl og gaffaltopp og bugspjót. Í Noregi var jakt eða jekt heiti á heimasmíðuðum súðbyrtum bátum með laust þilfar og rásegl sem notaðir voru til að flytja skreið alls staðar að úr Noregi á fiskmarkaðinn í Björgvin.

Fyrsta þilskipið sem keypt var til Reykjavíkur (árið 1866) var lítil einmastra jakt sem hét *Fanny*.

Nú til dags er sama orð í ýmsum málum notað yfir það sem á íslensku heitir lystisnekkja.
Ole Gunnar Solskjær

**Ole Gunnar Solskjær** (fæddur í 26. febrúar 1973 í Noregi) er fyrrum knattspyrnumaður og knattspyrnuþjálfari. Hann er fyrrum leikmaður hjá Manchester United. 

## Ferill
### Molde
Áður en hann kom til Englands spilaði hann með 3. deildar liðinu Norwegian Clausenengen F.K. Árið 1994 fór hann til Molde F.K. sem lék í efstu deild Noregs. Ole skoraði 31 mark í 42 leikjum fyrir Molde.

### Manchester United
Tveimur árum seinna var Alex Ferguson, þjálfari Manchester United í leit að framherja og ætlaði sér að kaupa í Alan Shearer þáverandi framherja Blackburn, sem hafnaði boðinu og gekk til liðs við Newcastle United. Í staðinn ákvað Sir Alex að kaupa Ole Gunnar.

Á fyrsta tímabili Solskjær vann United ensku úrvalsdeildina og skoraði Ole 18 mörk.

Árið 2001 var Ruud van Nistelrooy keyptur og fékk þá Ole ekki eins mikið að spila. Árið 2002-03 seldi Ferguson Andy Cole og Dwight York og keypti þess í stað Diego Forlan. Ferguson breytti þá leikplaninu og spila Van Nistelrooy einum í sókninni. Sama ár varð hnjask í herbúðum Manchester United þegar David Beckham meiddist en þá var Ole færður út á kant.

Leiktíðina 2003-04 meiddist Solskjær illa á hné og gat ekki spilað nánast alla leiktíðina og en þá komu inn Alan Smith, David Bellion, og Louis Saha ásamt Wayne Rooney sem var nýlega keyptur til liðsins.

Árið 2007 lagði hann skóna á hilluna eftir að hafa átt við erfið hnémeiðsli að stríða í nokkur ár. Eftirminnilegasta atvik á ferlinum hans eru líklega þegar hann skoraði 4 mörk á móti Nottingham Forrest, leikurinn endaði 8-1. Einnig var markið í úrslitum meistaradeildarinnar árið 1999 þegar hann skoraði sigurmarkið í uppbótartíma gegn Bayern Munich og endaði sá leikur 2-1.

### Þjálfaraferill
Solskjær tók við þjálfun norska félagsins Molde F.K. í nóvember 2010 og gerði þá að meisturum á fyrsta ári sem þjálfari liðsins.

Fyrir jólin 2018 tók Solskjær við Manchester United sem bráðabirgðastjóri út tímabilið eftir að José Mourinho var rekinn. Í mars 2019 gerði Ole 3 ára samning við félagið .

Solskjær var rekinn í nóvember 2021 eftir slök úrslit, aðeins 1 sigur í síðustu 7 leikjum og slæm töp gegn Liverpool og Watford.

## Tilvísanir
Kirkjugoðaveldi

**Kirkjugoðaveldi** er tímabil í sögu Íslands sem nær frá stofnun tíundar 1097, sem jók mjög auðæfi og völd biskupsstólanna og kirkna sem heyrðu undir gömlu höfðingjaættirnar, til 1179 þegar Þorlákur helgi Þórhallsson hóf að krefjast sjálfsforræðis fyrir kirkjurnar. Fram að staðamálum fyrri gátu þeir höfðingjar sem áttu kirkjur á jörðum sínum hagnast á tíundinni en með staðamálum áttu þeir á hættu að missa þessa tekjulind. Þorlákur náði þó ekki nema forræði yfir nokkrum kirkjustöðum meðan hann lifði. Við það að eiga ekki lengur óskoruð yfirráð yfir kirkjum urðu yfirráð helstu höfðingjaætta yfir biskupsstólunum enn mikilvægari en áður og átök um þá hluti af átökum Sturlungaaldar.
Hveravellir

**Hveravellir** er jarðhitasvæði í um það bil 650 metra hæð á hálendi Íslands og jafnframt algengur áningarstaður þegar ferðast er um Kjöl. Elstu lýsingar af staðnum eru frá 1752 þegar Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson rituðu um hann í ferðabók sinni. Þeir lýsa hverum og sérstaka athygli þeirra vakti hver sem Eggert kallaði Öskurhól vegna druna og blísturshljóða sem úr honum komu. Mikil og litfögur hverahrúður eru á Hveravöllum.

Um 12 tíma reið er frá Mælifelli í Skagafirði á Hveravelli og álíka langt neðan úr byggð á Suðurlandi.  Á Hveravöllum bjó Fjalla-Eyvindur og Halla kona hans þegar þau voru í útlegð. Sjást þar ýmsar minjar eftir búsetu þeirra, svo sem rúst af Eyvindarkofa og í hver einum sjást mannvirki sem virðast hafa verið notuð til suðu matvæla.

Sæluhús var byggt á Hveravöllum árið 1922 á fornum sæluhúsrústum. Það er úr torfi og grjóti og var endurhlaðið 1994.
Ferðafélag Íslands reisti sæluhús á Hveravöllum árið 1938 og er það eitt af fáum sæluhúsum á landinu sem hituð eru með hveravatni. Nýtt hús var reist árið 1980 og nýtast bæði húsin ferðamönnum.

Veðurstofa Íslands hóf að reka mannaða veðurathugunarstöð á Hveravöllum árið 1965 og bjó þar fólk allt fram á 21. öld þegar mannaða stöðin var lögð niður og tekin upp sjálfvirkni í staðinn.

## Háhitasvæðið
Hveravellir eru eitt af háhitasvæðum landsins en þau eru um 30 talsins. Aðalhverasvæðið er við norðurjaðar Kjalhrauns. Hverirnir eru allfjölbreyttir að gerð, goshverir, gufuhverir, leirhverir, suðuhverir, vatnshverir, laugar og volgrur. Margir þeirra bera nöfn svo sem Öskurhóll, Bláhver, Rauðihver, Eyvindarhver o.fl.  Goshverirnir sem eru virkir í dag gjósa einungis óreglulegum smágosum. Útfellingar eru áberandi, hverahrúður og kísilbungur, og segja má að þær einkenni svæðið. Á Breiðamel norður af völlunum eru gufuhverir þar sem menn hafa útbúið bakstursholur og seytt rúgbrauð og þar norður af eru ummyndunarskellur, hveraleir, laugar og volgrur. Um þremur kílómetrum norðar, við lækinn Þegjanda, er nyrsti suðuhverinn, Einbúi, en síðan verður vart við volgrur áfram til norðurs um Beljandatungur og allt að Kúlukvísl.  Höggun bendir til tengsla háhitasvæðisins við Kjalhraunsdyngjuna. 

Aðrir Hveravellir eru í Reykjahverfi (Norðurlandi eystra). Þar er garðyrkjustöð og hefur verið síðan 1933.

## Tilvísanir

## Heimildir
* Hveravellir.is
* Myndir af hverum á Hveravöllum 
* Umhverfisstofnun:Hveravellir
Staðamálin

**Staðamálin** voru átök biskupa og höfðingja á Íslandi um forræði yfir kirkjum sem höfðingjar höfðu látið reisa á jörðum sínum og farið með sem sína eign, meðal annars þegið hluta af tíund sem var þeim nokkur tekjulind. 

Staðamál fóru fram í tveimur hrinum, fyrst þegar Þorlákur helgi Þórhallsson varð Skálholtsbiskup 1178 og hóf árið eftir að krefjast forræðis yfir kirkjustöðum í samræmi við umbætur Eysteins Erlendssonar erkibiskups í Niðarósi. Staðamálum fyrri lyktaði með því að Þorlákur náði forræði nokkurra kirkjujarða en varð annars lítið ágengt annað en gera höfðingjum ljóst að yfirráð þeirra teldust ekki lögleg fyrir kirkjunni. 

Staðamál síðari hófust þegar Árni Þorláksson („Staða-Árni“) Skálholtsbiskup kom heim frá Noregi, nývígður. Hann hafði með sér boð erkibiskups um að „allir staðir og tíundir skyldu gefast í biskupsvald.“ Þeim lauk með sérstakri sáttagerð milli Árna biskups og íslenskra höfðingja í Ögvaldsnesi í Noregi 1297 að undirlagi Jörundar Þorsteinssonar og Eiríks Magnússonar konungs. Í henni var kveðið á um að þeir staðir sem leikmenn ættu hálft eða meira í skyldu þeir halda áfram en aðrir staðir falla undir biskup. Með þessu móti fékk kirkjan sjálfstætt vald í málefnum kirkna og presta og kirkjuréttar- og siðferðismálum. Í kjölfarið óx vald kirkjunnar á kostnað veraldlegra höfðingja og með tímanum urðu æ fleiri kirkjustaðir eign biskupsstólanna.
Lærdómsöld

**Lærdómsöld** er tímabil í sögu Íslands sem er einkum vísað til í tengslum við menningarsögu. Hún nær frá siðaskiptum til upplýsingaraldar, eða frá 1550 til 1770. Nafnið vísar til þess að fornmenntastefnan ruddi sér til rúms með endurnýjuðum áhuga á gömlum íslenskum bókmenntum. Prentverk var rekið á vegum biskupsstólanna en lok tímabilsins miðast við stofnun Hrappseyjarprents. Hugtakið var fyrst sett fram af Sigurði Nordal árið 1924.

## Tilvísanir
Parmenídes

:*Þessi grein fjallar um heimspekinginn frá Eleu. Um samræðu Platons, sjá [[Parmenídes (Platon)|Parmenídes]].*
**Parmenídes frá Eleu** (forngríska: , f. um 515 f.Kr., d. eftir 450 f.Kr.) var forngrískur heimspekingur. Hann var frá borginni Eleu á Suður-Ítalíu. Fylgjendur Parmenídesar voru Zenon frá Eleu og Melissos frá Samos.

Parmenídes færði rök fyrir því að heimurinn sem menn skynja sé blekking. Raunveruleikinn er samkvæmt Parmenídesi heimur Verunnar, óforgengileg, óbreytanleg heild. Flestir grískir heimspekingar eftir daga Parmenídesar reyndu með einhverjum hætti að bregðast við eða koma til móts við rök Parmenídesar og afleiðingar þeirra, þ.á m. Empedókles, Anaxagóras og Demókrítos.

## Um náttúruna
Parmenídes var einn af mikilvægustu heimspekingunum meðal forvera Sókratesar. Eina verk hans var kvæði ort undir sexliðahætti sem nefndist *Um náttúruna*. Kvæðið skiptist í þrjá hluta:
* Formáli, sem var inngangur að öllu kvæðinu,
* Vegur sannleikans
* Vegur sýndarinnar

Um það bil 150 línur eru varðveittar, þar af eru 107 línur úr Vegi sannleikans, sem virðist virðist vera varðveittur nánast í heilu lagi. Talið er að Vegur sýndarinnar hafi verið jafnlangur Vegi sannleikans. Í kvæðinu fær skáldið opinberun frá gyðju (sem er venjulega talin vera Persefóna) um eðli raunveruleikans.

## Frekara lesefni
### Útgáfur
* Gallop David (ritstj.), *Parmenides of Elea: Fragments. A Text and Translation with an Introduction* (University of Toronto Press, 1991).

### Fræðileg umfjöllun
* Austin, Scott, *Parmenides: Being, Bounds and Logic* (Yale University Press, 1986).
* Barnes, Jonathan, *The Presocratic Philosophers* (Routledge and Kegan Paul, 1978).
* Burnet John, *Early Greek Philosophy* (Kessinger Publishing, 2003).
* Cornford, F.M., *Before and After Socrates* (Cambridge University Press, 1932).
* Coxon, A.H., *The Fragments of Parmenides* (Van Gorcum, 1986).
* Curd, Patricia, *The Legacy of Parmenides* (Princeton University Press, 1998).
* Guthrie W.K.C., *A History of Greek Philosophy – The Presocratic tradition from Parmenides to Democritus* (Cambridge University Press, 1979).
* Kirk G.S., Raven J.E. og Schofield M., *The Presocratic Philosophers* (Cambridge University Press, 1983).
* Popper, Karl R., *The World of Parmenides* (Routledge, 1998).

## Tenglar
* 
* Parmenides' Way of Truth
Sældarhyggja

**Sældarhyggja** er sú tilgáta að aðeins ánægja sé góð út af fyrir sig eða hafi sjálfstætt gildi. Ólík afbrigði nautnahyggju skilgreina ánægju með ólíkum hætti. Hún getur til dæmis verið bæði andleg og líkamleg.

Tvö afbrigði nautnahyggju eru sálfræðileg ánægjuhámörkun annars vegar og siðfræðileg nautnahyggja hins vegar. Hin síðari byggir stundum á hinni fyrri.

Meðal þeirra heimspekinga sem taldir eru hafa aðhyllst nautnahyggju í einni eða annarri mynd eru Aristippos, Evdoxos, Epikúros og Jeremy Bentham. Evdoxos virðist hafa haldið fram sálfræðilegri nautnahyggju og ef til vill einnig siðfræðilegri nautnahyggju, Aristippos hélt fram róttækri siðfræðilegri nautnahyggju og ef til vill einnig sálfræðilegri nautnahyggju, en Epikúros hélt einungis fram siðfræðilegri nautnahyggju.

## Heimildir
Mautner, T. (2000). *The Penguin dictionary of philosophy*. London: Penguin Books.
Hin helgu vé

***Hin helgu vé*** (á ensku: *The Sacred Mound*) fjallar um sjö ára gamlan dreng, sem heitir Gestur. Hann er sendur í sveit og verður ástfanginn af tuttugu ára heimasætu. Myndin er leikstýrð af Hrafni Gunlaugssyni en hún er einnig mikið byggð á æskuminningum hans. Hún var send til forvals Óskarsins árið 1994.
Austur-Pakistan

**Austur-Pakistan** var áður hérað í Pakistan milli 1955 og 1971. Það var áður héraðið Austur-Bengal sem varð til við skiptingu breska Indlands árið 1947. Austur-Pakistan náði yfir það svæði sem nú er sjálfstæða ríkið Bangladess.
Kálfshamarsvík

**Kálfshamarsvík** er lítil vík norðarlega á vestanverðum Skaga. Þar var áður lítið þorp og nokkur útgerð en víkin er nú í eyði. 

Fyrsta húsið í Kálfshamarsvík var reist rétt eftir aldamótin 1900. Á fyrstu áratugum 20. aldar og fram undir 1940 var mikil útgerð í Kálfshamarsvík og um 1930 var 151 maður heimilsfastur þar. Í þorpinu var samkomuhús og skóli og einhverjar smáverslanir. Fiskleysi og þjóðfélagsbreytingar á stríðsárunum urðu til þess að fólki fækkaði og síðustu íbúarnir fluttu burt veturinn 1947-1948. Fluttist útgerðin og fólkið aðallega til Skagastrandar.

Á Kálfshamarsnesi er viti sem upphaflega var reistur 1913 en endurbyggður 1939. Stuðlaberg setur svip sinn á umhverfið í Kálfshamarsvík.

Rétt norðan við Kálfshamarsvík er eyðibýlið Saurar, sem var mikið í fréttum snemma árs 1964 vegna draugagangs sem þar átti að vera en síðar þótti allt benda til þess að Sauraundrin ættu sér aðrar orsakir.

## Tenglar
* 
*
Flúðir (aðgreining)

**Flúðir** geta á við eftirfarandi:
* Þéttbýlið Flúðir í Hrunamannahreppi
* Landformið flúðir
Kvikmyndastjóri

**Leikstjóri** hefur sjórn á öllum helstu skapandi hliðum við gerð sjónvarpsþátta og kvikmynda. Hann talar við leikarana um það hvernig hann vilji að hann/hún leiki hlutverkið. Starfssvið leikstjórans gæti líka verið handrit, klipping, leikaraval, tökustaðsval. Þó að leikstjórinn ætti að hafa fulla stjórn á sköpun listrænlegra hluta kvikmyndarinnar er hann stundum bundinn við samning við framleiðanda eða kvikmyndaverið.

## Heimildir
http://us.imdb.com/Glossary/D#director  
http://steinninn.is/ymislegt/kredit.htm
Höfðaborg

**Höfðaborg** (enska: *Cape Town*; afríkanska: *Kaapstad* /ˈkɑːpstɑt/; xhosa: *iKapa*) er þriðja stærsta borgin í Suður-Afríku með um 4,8 milljónir íbúa (stórborgarsvæðið). Hún stendur norðan við Góðrarvonarhöfða og dregur nafn sitt af honum.

## Tilvísanir
Frymisgrind

**Frymisgrind** eða **frumugrind** er styrktargrind í heilkjörnungum sem hjálpar frumunni að halda lögun sinni og staðsetja himnubundin prótein í frumuhimnunni. Frymisgrindin er gerð úr holum strengjum, örpíplum.
Greifastríðið

**Greifastríðið** var borgarastyrjöld í Danmörku sem stóð frá 1534 til 1536. Stríðið stóð milli stuðningsmanna Kristjáns 2. sem hafði verið settur af árið 1523 og Kristjáns 3. sonar Friðriks 1. sem danski aðallinn hafði komið til valda eftir það og lést 1533. Greifastríðið dregur nafn sitt af Kristófer greifa af Aldinborg sem studdi Kristján 2. til valda ásamt nokkrum hluta danska aðalsins frá Sjálandi og Skáni auk borganna Kaupmannahafnar, Málmeyjar og þýsku borganna Lýbiku og Mecklenburg. Her þessara aðila undir stjórn dansks fríbýttara, Klements skipstjóra, hélt til Jótlands gegn danska háaðlinum sem réði í danska ríkisráðinu. Flestir voru bændur og borgarar. Margir herragarðar voru látnir brenna til kaldra kola í Norður- og Vestur-Jótlandi.

Kristjáni 3. tókst að ná friðarsamningum við Lýbiku og gat þannig losað nokkurn herstyrk til að halda gegn uppreisnarmönnum. Undir stjórn Johans Rantzau elti konungsherinn her Klements til Álaborgar þar sem hann bjóst til varnar. 18. desember réðist her Rantzaus á bæinn og náði honum á sitt vald. Klement var handtekinn og tekinn af lífi 1536. Í janúar 1535 réðist Gústaf Vasa 1. inn í Skán til stuðnings Kristjáni 3. og herjaði þar á stuðningsmenn hans. 11. júní 1535 var afgangurinn af her Kristófers greifa sigraður í orrustunni við Øksnebjerg. 

Kaupmannahöfn og Málmey héldu þó áfram mótstöðu til 1536 þegar þær gáfust upp eftir margra mánaða umsátur.
Mánárbakki

**Mánárbakki** er nyrsti sveitabær á Tjörnesi og hefur þar verið mönnuð veðurathugunarstöð frá árinu 1963 þegar stöðin var flutt þangað frá bænum Máná, næsta bæ en þar tók hún til starfa árið 1956. Sama fjölskylda hefur haft veðurathugunina með höndum frá upphafi. 5 sjómílur frá landi eru tvær eyjar, Mánáreyjar, og kallast þær Háey og Lágey. Í þeim er mikið fuglalíf og er Lágey grösug og var lengi nýtt úr landi. Háey er minni að flatarmáli en hærri, gerð úr gjalli og móbergi. Lágey er hins vegar úr grágrýti.
Frostaveturinn mikli 1917-18

Veturinn 1917-18 er á Íslandi kallaður ***Frostaveturinn mikli***, en þá gerði miklar frosthörkur hér á landi. Í janúar 1918 fór frost víða á landinu niður fyrir -30°C. Hafís var víða landfastur og rak talsvert suður fyrir land og lokaði siglingaleiðum fram í febrúar. Taldir voru 27 ísbirnir sem komu á land. 

Frosthörkurnar gerðu illt verra en frumorsakir þrenginganna lágu í heimstyrjöldinni, verðhækkunum og skorti á nauðsynjavörum. Vorið 1917 hafði verð á nauðsynjavörum þá þegar hækkað um 100%, kol og salt var af skornum skammti, atvinnuleysi var mikið og fjöldi þeirra sem þáðu matargjafir stórjókst. 

## Frostharkan í janúar
Í byrjun janúar árið 1918 fór frostið allt niður í -38 gráður á celsíus og stóð linnulaust allan mánuðinn. Hafís lagði að ströndum allt frá Vestfjörðum, eftir öllu Norðurlandi og stærstum hluta Austfjarða. Húnaflóinn fylltist af hafís og allir firðir sem að honum liggja. 

### Fimmta janúar
5. janúar 1918 kólnaði mjög í veðri og fór að snjóa á Norðurlandi. Klukkan sjö um morguninn var aðeins einnar gráðu frost í Reykjavík í alskýjuðu veðri og norðvestanátt, en komið niður í -7 gráður klukkan 17 síðdegis. Í Grímsey var hins vegar strax klukkan átta um morguninn komið -19 gráðu frost í snjókomu og fór brátt í -20 °C. 

### Níunda janúar
Að kvöldi þess 9. var komið grimmdarfrost. Á Raufarhöfn var frostið -22 gráður og daginn eftir var sagt að við Reykjahlíð við Mývatn væri stórhríð og -27 gráðu frost. Í Reykjavík var frostið í kringum -16 gráður og næsta dag komið niður í -20 og norðan stormur. 

### Tuttugasta og fyrsta janúar
Mánudaginn 21. var -24,5 °C. í Reykjavík klukkan 7 að morgni í logni og heiðskíru veðri. Á Möðrudal á Fjöllum mældist -38 gráðu frost og er það mesta frost sem mælst hefur á Íslandi frá upphafi reglulegra mælinga. Í Stykkishólmi fór frostið í -29,7 gráður, Ísafirði -28, Akureyri -32,5, Grímsey -30,8 og á Seyðisfirði -26,0.

### Tuttugasta og fjórða janúar
Snjókoma var víða um land þann 24. þegar lægð gekk yfir landið og víða hvasst. Um morguninn var loks orðið frostlaust í Reykjavík í fyrsta sinn síðan 4. janúar.

## Tenglar
* ''Frostaveturinn mikli''; smágrein í Lesbók Morgunblaðsins 1947

## Heimildir
Vilhjálmur Stefánsson

**Vilhjálmur Stefánsson** (3. nóvember 1879 - 26. ágúst 1962) var landkönnuður og mannfræðingur af íslenskum ættum. Hann fæddist í Gimli í Manitobafylki í Kanada og var við nám í N-Dakóta og Iowa og lauk námi í mannfræði frá Harvard-háskóla og kenndi þar einnig um tíma.

Áhugi Vilhjálms á Norðurheimskautssvæðinu var mjög mikill og var hann einna fyrstur til að rannsaka menningu og líf Inúíta að nokkru ráði. Fyrir þær sakir var hann einn best þekkti landkönnuður síns tíma. Eftir hann liggja margar bækur og rit og eru skrif hans enn í dag uppspretta fróðleiks um líf á norðurslóðum.

Hann ferðaðist í mörg ár um norðursvæði Kanada og stóð meðal annars fyrir leiðangri á skipinu Karluk norður gegnum Beringssund inn í hinn frosnu hafsvæði norðurpólsins. Sú ferð endaði illa og var tilefni nokkurrar gagnrýni á Vilhjálm.

## Heimildir
* Gísli Pálsson: *Writing on Ice: The Ethnographic Notebooks of V. Stefansson*, University Press of New England, Hanover, New Hampshire, USA 2001, ISBN 1-58465119-9.
* Gísli Pálsson: *Travelling Passions: The Hidden Life of Vilhjalmur Stefansson*, translated by Keneva Kunz. University of Manitoba Press, Winnipeg, Manitoba, Canada 2005, ISBN 0-887551793.

## Tenglar

* Stofnun Vilhjálms Stefánssonar
* ''Vilhjálmur ósigrandi''; grein í Lögbergi 1915
Karluk

***Karluk*** var 39 metra löng brigantína sem sökk í Norður-Íshafi þann 11. janúar 1914. Skipið er helst af öllu þekkt fyrir sinn síðasta leiðangur sem lá gegnum Beringssund inn á Norður-Íshafið þar sem það fraus fast og rak með ísnum í fjóra mánuði áður en það brotnaði og sökk. Þeir 25 menn sem voru í leiðangrinum héldu eftir ísnum fótgangandi og á hundasleðum og komu loks að Wrangel-eyju. Hluti hópsins hélt áfram til Síberíu yfir 1100 km leið undir stjórn Robert Bartletts og gerðu á endanum út björgunarleiðangur frá Alaska. Í september 1914, þrettán mánuðum eftir að skipið hafði frosið fast, var mönnunum bjargað, en þá höfðu að minnsta kosti ellefu manns látist úr vosbúð, næringaskorti og fleiru.

Vilhjálmur Stefánsson landkönnuður stjórnaði leiðangrinum sem skipið var í, en tilgangur hans var að kanna Norðurheimskautssvæðið. Þegar skipið festist í ísnum yfirgaf Vilhjálmur það og hélt til austurs að Inúítabyggðum í Norður-Kanada þar sem hann var við rannsóknir næstu fimm árin. Sem upphaflegur stjórnandi leiðangursins var hann harðlega gagnrýndur í mörg ár á eftir fyrir að hafa yfirgefið skipið á ögurstundu.
Hraun (Skagafirði)

**Hraun** er nyrsti bær á Skaga í Skagafirði. Bærinn liggur að sýslumörkum við Austur Húnavatnssýslu og stendur við svokallaða Hraunsvík. Upp af honum, í Skagaheiði, er Hraunsvatn og önnur vötn, öll góð veiðivötn. Landið er grýtt og hrjóstrugt og ræktarland fremur lítið en jörðinni fylgja ágæt hlunnindi, bæði veiði, reki og æðarvarp. Hraun hlaut landbúnaðarverðlaunin árið 2010 fyrir nýtingu hlunninda og ágætan búskap.

Á Hrauni hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð frá árinu 1942. Þar er einnig viti, Skagatáarviti. Næsti bær við Hraun, Skagafjarðarmegin, hét Þangskáli og fór í eyði árið 1978.  

Í júní 2008 kom hvítabjörn sem nefndur hefur verið *hraunsbirnan* á land á Hrauni og settist að í æðarvarpinu en var felldur þar. 

## Tengt efni
* Hvítabirnir á Íslandi

## Heimildir
Bambuseae

**Bambuseae** er fjölbreyttasta undirætt af bambus í grasaætt. Hún inniheldur viðarkenndar tegundir frá hitabeltinu, þar á meðal nokkra risabambusa. Þeirra systurundirætt eru smávöxnu og jurtkenndu bambusarnir í undirættinni Olyreae, meðan viðarkenndu bambusarnir (Arundinarieae) úr tempraða beltinu eru fjarskyldari. Bambuseae skiftast í tvo hópa, nokkuð eftir uppruna; Neotropics (yfirættkvíslirnar Arthrostylidiinae, Chusqueinae, og Guaduinae) og frá Paleotropics (yfirættkvíslirnar Bambusinae, Hickeliinae, Melocanninae, og Racemobambosinae).

Ættkvíslirnar 68 skiftast á milli 7 yfirætta:

* yfirættkvísl Melocanninae: 
*:*[[Cephalostachyum]]*, *[[Davidsea]]*, *[[Dendrochloa]]*, *[[Melocanna]]*, *[[Neohouzeaua]]*, *[[Ochlandra]]*, *[[Pseudostachyum]]*, *[[Schizostachyum]]*, *[[Stapletonia]]*, *[[Teinostachyum]]*

* yfirættkvísl Hickeliinae:
*:*[[Cathariostachys]]*, *[[Decaryochloa]]*, *[[Hickelia]]*, *[[Hitchcockella]]*, *[[Nastus]]*, *[[Perrierbambus]]*, *[[Sirochloa]]*, *[[Valiha]]*

* yfirættkvísl Bambusinae: 
*:*[[Bambusa]]*, *[[Bonia]]*, *[[Cyrtochloa]]*, *[[Dendrocalamus]]*, *[[Dinochloa]]*, *[[Fimbribambusa]]*, *[[Gigantochloa]]*, *[[Greslania]]*, *[[Holttumochloa]]*, *[[Kinabaluchloa]]*, *[[Maclurochloa]]*, *[[Melocalamus]]*, *[[Mullerochloa]]*, *[[Nianhochloa]]*, *[[Neololeba]]*, *[[Neomicrocalamus]]*, *[[Oreobambos]]*, *[[Oxytenanthera]]*, *[[Parabambusa]]*, *[[Phuphanochloa]]*, *[[Pinga]]*, *[[Pseudobambusa]]*, *[[Pseudoxytenanthera]]*, *[[Soejatmia]]*, *[[Sphaerobambos]]*, *[[Temburongia]]*, *[[Temochloa]]*, *[[Thrysostachys]]*, *[[Vietanamosasa]]*

* yfirættkvísl Racemobambosinae: 
*:*[[Racemobambos]]*

* yfirættkvísl Chusqueinae: 
*:*[[Chusquea]]*

* yfirættkvísl Guaduinae: 
*:*[[Apoclada]]*, *[[Eremocaulon]]*, *[[Guadua]]*, *[[Olmeca]]*, *[[Otatea]]*

* yfirættkvísl Arthrostylidiinae: 
*:*[[Actinocladum]]*, *[[Alvimia]]*, *[[Arthrostylidium]]*, *[[Athroostachys]]*, *[[Atractantha]]*, *[[Aulonemia]]*, *[[Cambajuva]]*, *[[Didymogonyx]]*, *[[Elytrostachys]]*, *[[Filgueirasia]]*, *[[Glaziophyton]]*, *[[Merostachys]]*, *[[Myriocladus]]*, *[[Rhipidocladum]]*

## Tilvísanir
Spákonufellsborg

**Spákonufellsborg** er fjall fyrir ofan Skagaströnd. Það er  639 metrar. Katlafjall er norðanmegin við það en sunnanmegin rennur áin Hrafná um Hrafnárdal. Fjallið setur svip sinn á Skagaströnd.
Björn Þórðarson

**Björn Þórðarson** (fæddur 6. febrúar 1879 dáinn 25. október 1963) var forsætisráðherra Íslands í utanþingsstjórninni svonefndu og þar með fyrsti forsætisráðherra lýðveldisins. Hann og ráðuneyti hans var skipað af Sveini Björnssyni, þá ríkisstjóra Íslands, 16. desember 1942.

Björn lagði stund á laganám við Kaupmannahafnarháskóla á sama tíma og Einar Arnórsson og Sveinn Björnsson. Rannsókn sem Björn vann um sögu refsivistar á Íslandi varði hann sem doktorsritgerð í lögfræði, þá fyrstu við Háskóla Íslands.

Björn var að sögn „hógvær vinstri maður, trúr guði sínum, konungi og þjóð“. Björn bauð sig fram fyrir Framsóknarflokkinn í Borgarfjarðarsýslu 1927 en féll fyrir Pétri Ottesen. Björn var lögskilnaðarmaður, þ.e. hann vildi slíta konungssambandinu við Danmörku með samningum.

## Heimild
* Forsætisráðherrar Íslands. Ólafur Teitur Guðnason Ritstýrði. Bókaútgáfan Hólar. Akureyri 2004.
Afl

**Afl** eða **afköst** eru í eðlisfræði mælikvarði á aflfræðilega eða varamfræðilega vinnu á tímaeiningu. SI-mælieining er vatt, táknuð með **W**. Eldri mælieining, hestafl (ha) er oft notuð til að gefa afl bílvéla, en 1 ha = 746 W, þ.a. 100 ha eru um 75 kW.

Aflhlutfall er oft mælt með einingarlausu stærðinni desíbel, t.d. í hljóðfræði, ljósfræði, rafeindatækni og stjörnufræði.
Bjarni Pálsson

**Bjarni Pálsson** (fæddur 17. maí 1719, dáinn 8. september 1779) var íslenskur læknir og náttúrufræðingur. Hann var fyrsti landlæknir Íslands.

## Ferill
Bjarni fæddist að Upsum á Upsaströnd við Dalvík. Foreldrar hans voru hjónin séra Páll Bjarnason prestur á Upsum og Sigríður Ásmundsdóttir. Bjarni missti föður sinn tólf ára að aldri og fluttist þá með móður sinni að Stað í Hrútafirði. Hann hóf nám í Hólaskóla 1734 en hætti vorið 1736 til að gerast fyrirvinna móður sinnar. Hann hóf þó nám að nýju síðar og lauk stúdentsprófi frá Hólaskóla 1745, þá 26 ára að aldri. Hann innritaðist í Kaupmannahafnarháskóla 1746 og lagði þar stund á læknisfræði og náttúruvísindi. 

Bjarni lauk læknanámi í september 1759 fyrstur Íslendinga og var þá orðinn fertugur. Hann var skipaður fyrsti landlæknir Íslands 18. mars 1760 og bjó eftir það á Bessastöðum og síðan á Nesi við Seltjörn þar sem nú er Nesstofa á Seltjarnarnesi. Hann kenndi nokkrum mönnum læknisfræði og veitti sumum þeirra lækningaleyfi eftir að hafa prófað þá en aðrir sigldu til Kaupmannahafnar og luku þar læknanámi.

Kona Bjarna var Rannveig Skúladóttir (1742-1803), dóttir Skúla Magnússonar landfógeta. Sveinn Pálsson læknir skrifaði ævisögu Bjarna og var hún gefin út í Leirárgörðum árið 1800.

## Ferðir Eggerts og Bjarna
Bjarni var einn af boðberum upplýsingarinnar á Íslandi. Á námsárum sínum 1750 og 1752-1757 ferðaðist hann um Ísland ásamt Eggerti Ólafssyni á sérstökum styrk frá danska ríkinu. Þá gengu þeir félagar m.a. á Heklu fyrstir manna svo vitað sé. Það var aðfaranótt 20. júní 1750 sem þeir stóðu á Heklutindi. 

Afrakstur ferðalaganna um landið var *Íslandslýsing*, sem kölluð er *[[Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar|Ferðabók Eggerts og Bjarna]]* og kom út árið 1772 en hefur oft verið gefin út síðan.

## Tenglar
* Nesstofa og landlæknar fyrri tíma
*Bjarni Pálsson, landlæknir. Nokkur miningarorð eftir Guðmund Hannesson. Læknablaðið 1919:4-5, s. 52-53, 73-74.

## Heimildir
* Steindór Steindórsson frá Hlöðum. *Íslenskir náttúrufræðingar*. Reykjavík 1981.
*
Skjaldarmerki

**Skjaldarmerki** er einkennismerki sem sett er saman á ákveðinn hátt (samkvæmt reglum skjaldarmerkjafræðinnar) og er í evrópskri hefð einkum tengt við aðalstitla. Uppruna skjaldarmerkja má rekja til riddara á miðöldum sem gerðu skjöld sinn og herklæði auðþekkjanleg á vígvellinum svo þeir þekktust hvort sem væri af vinum og óvinum. Í Englandi og Skotlandi er notkun skjaldarmerkja bundin við einstaklinga og erfist líkt og hver önnur eign, venjulega til elsta barns. Í sumum öðrum löndum er notkun skjaldarmerkja bundin við fjölskyldur. 

Grunnur allra skjaldarmerkja er skjöldurinn sem getur verið af nokkrum gerðum. Skjaldarmerkjalitirnir raðast niður á grunnflötinn (feldinn) eftir ákveðnum reglum eftir því mynstri sem er á skildinum. Sjálft merkið (ef notað er merki) er síðan teiknað á skjöldinn. Talað er um höfuð, fót og skjaldarrönd þegar skjaldarmerkinu er lýst. Í sumum skjaldarmerkjum eru hlutir utan við sjálft skjaldarmerkið hlutar þess, svo sem skjaldberar (líkt og landvættirnir í skjaldarmerki Íslands), hjálmur með hjálmskrauti og kjörorð á borða fyrir neðan.

## Nokkur orð tengd skjaldarmerkjum
* *feldmunstur* 
* *gaffalskiptur* 
* *gráfeldur* vetrarskinn af íkorna, blágrátt og hvítt. Þegar gráfeldir eru saumaðir saman mynda þeir annað tveggja feldmunstra á skjaldarmerkjum. 
* *kubbasnið*
* *skábjálki* 
* *skákborðsmunstur*	
* *skjaldfótur*
* *sperra* skáborð eða burst sem skiptir skildi í fleti. 
* *stólpi* lóðrétt rönd eða stengur í miðjum skildi; sérstakt skjaldarmerki. 
* *targa* 
* *tinktúra*
* *þverbekkur* þverbekkur á miðjum skildi eða skjaldarmerki
Afhöfðun

**Afhöfðun** er aftökuaðferð þar sem höfuð sakamannsins er skilið frá líkamanum með höggvopni eins og sverði eða öxi, eða þar til gerðu tæki eins og fallöxi. Það að höggva höfuð af manni kallast að *hálshöggva* eða að *afhöfða*.

Frá alda öðli virðist afhöfðun víða hafa verið talin sú líflátsaðferð sem gerði mönnum kleift að „deyja með sæmd“ og var því oftar en ekki beitt þegar sá sem lífláta átti var af háum stigum eða hermaður. Aðrir voru fremur hengdir eða brenndir. Nefna má að Páll postuli var hálshöggvinn þar sem hann var rómverskur borgari en almúgamenn og gyðingar voru krossfestir eða þeim varpað fyrir ljón.

Afhöfðun hefur verið talin skjótari og sársaukaminni aftökuaðferð en flestar aðrar, það er að segja ef sverðið eða öxin er beitt og böðullinn vandanum vaxinn, svo að hinn dauðadæmdi lætur lífið við fyrsta högg. Á því gat þó verið misbrestur og stundum þurfti mörg högg til að afhöfða fólk. Það var ein af ástæðunum til þess að fallöxin var fundin upp, hún átti að svara kalli um skjóta og sársaukalausa aftöku sem ekki krafðist mikillar færni böðulsins. Yfirleitt er hún talin hafa verið fundin upp af Joseph Guillotin lækni skömmu fyrir frönsku byltinguna en svipað tæki hafði þó verið í notkun í Halifax í Yorkshire frá því seint á 13. öld til 1650.

Á Íslandi var afhöfðun ein helsta líflátsaðferðin á fyrri tímum. Það gilti þegar menn voru líflátnir án dóms og laga af óvinum sínum og má finna mörg dæmi um það í Íslendingasögum, Sturlungu og víðar, svo sem þegar fimm menn voru höggnir á Miklabæ eftir Örlygsstaðabardaga. Allt fram á 19. öld voru menn líka dæmdir til að missa höfðuðið fyrir ýmsa glæpi, svo sem morð eða sifjaspell (það gilti þó aðallega um karla, konum var oftast drekkt). Þjófar voru aftur á móti oftast hengdir og galdramenn brenndir. Síðasta aftaka á Íslandi fór fram í Vatnsdalshólum 12. janúar 1830.

Stundum var höfuðið af þeim sem hálshöggvinn var sett á stjaka og látið vera þar uns það rotnaði. Einnig kom fyrir að höfuð var höggvið af mönnum eftir dauðann og „gengið milli bols og höfuðs“ og lík jafnvel grafin upp til að höggva af þeim höfuðið. Var það gert til að koma í veg fyrir að hinn látni gengi aftur og var höfuðið þá oft sett við rassinn áður en líkið var grafið að nýju.

## Heimild
*
Anaxagóras

**Anaxagóras** (forngríska: Αναξαγόρας, 500 – 428 f.Kr.) frá Klazómenæ í Litlu Asíu var forngrískur heimspekingur. Hann var einn af hinum svonefndu jónísku náttúruspekingum. Anaxagóras bjó og starfaði í Aþenu í um þrjátíu ár og var einkavinur stjórnmálamannsins Períklesar en meðal annarra vina Anaxagórasar má nefna skáldið Evripídes.

Anaxagóras fékkst meðal annars við stjörnufræði. Hann hélt því meðal annars fram að líf væri á öðrum reikistjörnunm og að sólin væri ekki guðleg vera, heldur glóandi eldhnöttur sem væri stærri en Pelópsskagi. Pólitískir andstæðingar Períklesar handtóku Anaxagóras og kærðu hann fyrir guðlast. Persíkles fékk hann lausan úr haldi en Anaxagóras varð að yfirgefa Aþenu og hélt þá til Lampsakosar í Jóníu þar sem hann lést fimm árum síðar. Borgarar í Lampsakos reistu altari til heiðurs Huga og Sannleika í minningu hans. 

## Heimspeki
Anaxagóras ritaði bók um heimspeki en einungis brot eru varðveitt. Í samræðunni *[[Fædon (Platon)|Fædoni]]* (98b) eftir Platon kemur fram að Sókrates hafi lesið bókina og orðið fyrir vonbrigðum með kenningu Anaxagórasar, einkum vegna þess að hjá Anaxagórasi hafði hugurinn takmarkað skýringargildi.

Anaxagóras hélt því fram að til væri óendanlegur fjöldi frumefna sem hann nefndi „samkynja efni“ en eitthvað af öllu væri í öllu; nema hugur (νους), sem þó væri að finna í sumum hlutum. 

## Frekari fróðleikur
* Barnes, Jonathan, *The Presocratic Philosophers* (Routledge, 1982).
* Burnet, John, *Early Greek Philosophy* (Kessinger Publishing, 2003).
* Cornford, F.M., *Before and After Socrates* (Cambridge University Press, 1932).
* Guthrie, W.K.C., *A History of Greek Philosophy – The Presocratic tradition from Parmenides to Democritus* (Cambridge University Press, 1979).
* Kirk, G.S., Raven, J.E. og Schofield, M., *The Presocratic Philosophers* (Cambridge University Press, 1983).
* McKirahan, Richard D., *Philosophy Before Socrates: An Introduction With Texts and Commentaries* (Hackett, 1994).
* Sedley, David (ritstj.), *The Cambridge Companion to Greek and Roman Philosophy* (Cambridge University Press, 2003). 
* Skirbekk, Gunnar og Nils Gilje, *Heimspekisaga*. Stefán Hjörleifsson (þýð.). (Háskólaútgáfan, 1999).
* Taylor, C.C.W. (ritstj.), *Routledge History of Philosophy. Volume 1: From the Beginning to Plato* (Routledge, 1997). 
* Wilbur, J.B. og Allen, H.J., *The Worlds of the Early Greek Philosophers* (Prometheus Books, 1979).
 
## Tenglar
* 
*
Grímsstaðir

**Grímsstaðir (á Fjöllum)** er sveitabær á Hólsfjöllum og fyrsti bær sem komið er að þegar farið er austur yfir Jökulsá á Fjöllum. Brú yfir ána á þessum stað var byggð árið 1947 en þar var áður lögferja. Bærinn stendur í dag nokkrum kílómetrum norðar en áður en hann var færður vegna sandfoks. Á Grímsstöðum var eitt sinn bænhús en þar er nú örlítil ferðaþjónusta. Þar hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð frá árinu 1907, en 21. janúar 1918 mældist þar, ásamt á Möðrudal, lægsti hiti á Íslandi, -38°C.

Kínverski auðjöfurinn Huang Nubo lýsti yfir áhuga að kaupa jörðina frá árinu 2011 en svo fór árið 2014 að kaupin gengu ekki í gegn. . Árið 2016 keypti hins vegar breski milljarðamæringurinn Jim Ratcliffe um 2/3 af gömlu Grímsstaðajörðinni. 
	
## Heimildir
*Landið þitt Ísland - Bindi A-G bls 261 - Þorsteinn Jósepsson og Steindór Steindórsson

## Tilvísanir
Seley

**Seley** er lág klettaeyja um 2,5 sjómílur frá mynni Reyðarfjarðar og heyrir til Hólma á Hólmanesi milli Reyðarfjarðar og Eskifjarðar. Þar var mikið æðavarp. Þaðan var meðal annars farið til hákarla-, lúðu- og skötuveiða. Rústir af slíkum verbúðum eru í eynni en aldrei var þar föst búseta. Nú er þar viti reistur árið 1956 og sjálfvirk veðurathugunarstöð frá árinu 1996 í eigu Siglingastofnunar.
Kollaleira

**Kollaleira** er sveitabær í Reyðarfirði. Þar hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð frá árinu 1976. Hrossarækt er að Kollaleiru og eitt þekktasta hross þaðan er stóðhesturinn Laufi frá Kollaleiru sem unnið hefur margar töltkeppnir með knapanum Hans Kjerulf.

Sumarið 2006, þegar mótmælendur virkjunarframkvæmda við Kárahnjúka voru reknir burt af svæðinu í Lindum, fengu þeir leyfi bóndans á Kollaleiru til að hafa tjaldbúðir í landi hans.

Kaþólska kirkjan á Íslandi stofnaði 28. júlí 2007 *heilags Þorlákssókn*, sem nær yfir Austur-Skaftafellssýslu og báðar Múlasýslur, með sóknarkirkju á Kollaleiru. Þar var jafnframt sett munkaklaustur af reglunni *Ordo Fratrum Minorum Capuccinorum*.
Kambanes

**Kambanes** kallast ysta nesið milli Stöðvarfjarðar og Breiðdalsvíkur á Austfjörðum. Upp af nesinu eru fjallstindarnir Súlur og segir þjóðsagan að þar búi tröllkona. Út og suður af Kambanesi liggur skerjaröð sem nefnast einu nafni Refsker. Á Kambanesi hefur verið viti frá árinu 1922 og mönnuð veðurathugunarstöð frá árinu 1961 til 1992 og sjálfvirk stöð síðan. Þar er einnig bærinn Heyklif.

Kambanesviti er 11 metra hár ferstrendur appelsínugulur viti sem stendur sunnanmegin á nesinu. Hann var reistur árið 1922 eftir teikningu Thorvald Krabbe og Guðmundar J. Hlíðdal. Ljóseinkenni hans er Fl(4)WRG 20s (4 blikkljós þrískipt á 20 sekúndna fresti).
Fagurhólsmýri

**Fagurhólsmýri** er sveitabær í Öræfum. Þar er flugvöllur og leið út í Ingólfshöfða. Þar hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð frá árinu 1903.
	
## Heimildir
*Landið þitt Ísland - Þorsteinn Jósepsson og Steindór Steindórsson
Pródíkos

**Pródíkos frá Keos** (forngríska: Πρόδικος, fæddur 465 eða 450 f.Kr. til um 395 f.Kr., var forngrískur heimspekingur og fræðari, þekktur sem „undanfari Sókratesar“.

Pródíkos kom til Aþenu í sendinefnd frá Keos og varð þekktur sem mælskumaður og kennari. Líkt og Prótagóras hélt hann því fram að hann undirbyggi nemendur sína fyrir þátttöku í opinberu lífi og kenndi þeim að vera dygðugir. Prótagóras lagði þó einkum áherslu á mælskufræði en Pródíkos á siðfræði og málfræði. Pródíkos taldi mikilvægt að vera nákvæmur í orðavali og gerir Platon góðlátlegt grín að Pródíkosi af þeim sökum, m.a. í samræðunni *[[Prótagóras (Platon)|Prótagórasi]]*

Pródíkos hafði kenningu um uppruna trúarbragða. Hann hélt að fyrst dýrkuðu menn náttúruöfl, einkum þau sem gögnuðust fólki, og persónugerðu þau. Þá hafi menn tekið að dýrka aðra menn sem gerðu samfélagi sínu gott.

Rit Pródíkosar eru ekki varðveitt en titlar nokkurra verka eru kunnir, m.a. *Um náttúruna* og *Um manneðlið*, *Um einkenni tungumálsins*. 

Þeramenes, Evripídes og Ísókrates eru sagðir hafa verið nemendur Pródíkosar.

## Heimild
*
Gorgías (Platon)

***Gorgías*** er samræða eftir forngríska heimspekinginn Platon, nefnd eftir mælskufræðingnum Gorgíasi, sem er einn þriggja viðmælenda Sókratesar. Umræðuefnið er eðli mælskufræðinnar en snýst fljótlega yfir í réttlæti og siðferði.

## Tenglar
* 
*