open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nafnorð í þýsku

**Nafnorð í [[þýska|þýsku]]** hafa þau séreinkenni að byrja alltaf á hástaf, hvort sem þau eru sérnöfn eða ekki. Þetta er samkvæmt "Rechtschreibereform" en áður var mjög mismunandi hvaða nafnorð hófust á stórum staf og hver ekki. Eins og í íslensku, þá fallbeygjast þau en hins vegar er greinirinn ekki viðskeyttur í fallbeygingu.

## Kyn
**Kyn** nafnorða (Genus der Substantive, Geschlecht der Hauptwörter) eru ekki alltaf þau sömu og í íslensku og getur reynst erfitt að læra þau, en það eru samt ákveðin grunnatriði sem hægt er að miða við.

Karlkyn:
* Merkir einhvern í karlkyni eins og frændi (Verwandter, Onkel, Vetter, Neffe), faðir (Vater), bróðir (Bruder).
* Endar á -er og táknar geranda.
* Endar á -ig, -ich og -ing.
* Mörg nafnorð sem eru leidd af stofni sagnorða og eru án endingar.

Kvenkyn:
* Merkir einhvern í kvenkyni eins og frænka (Verwandte, Tante, Kusine, Nichte), móðir (Mutter), systir (Schwester). Samt ekki Fräulein (ungfrú) eða Mädchen (stúlka).
* Mörg nafnorð sem enda á -e.
* Endar á -heit, -keit, -schaft, -tät, -ung og -in.

Hvorugkyn:
* Endar á -lein eða -chen.
* Nafnhættir sagnorða notaðir óbreyttir sem nafnorð.

Þegar um er að ræða samsett orð, þá er það síðasta orðið sem ræður kyni.

## Fallbeyging
**Fallbeyging** í þýsku er nokkurn veginn eins og í íslensku, nema að greinirinn er ekki hafður viðskeyttur, heldur er í sér orði. Sjá „Greinir í þýsku“ fyrir nánari upplýsingar um greininn. Nafnorðið er óbreytt í gegnum fallbeygingu nema í eignarfalli í eintölu karlkyni og hvorugkyni og síðan þágufalli fleirtölu.

Nafnorð í eignarfalli eintölu bæta við sig annað hvort -es eða -s. Nafnorð í þágufalli fleirtölu bæta alltaf við sig -n.

Kenniföll nafnorða eru nefnifall eintölu, eignarfall eintölu og nefnifall fleirtölu.

### Veik beyging karlkynsorða
Ekki öll karlkynsorð beygjast reglulega og eru til undantekningar frá þeirri reglu.

1) Orð af erlendum stofni sem hafa áherslu á síðasta atkvæði.

2) Flest orð sem enda á -e beygjast veikt og taka þá að sér -en eða -e endingu í öllum föllum, nema nefnifalli eintölu. Dæmi um það eru orðin Junge, Däne, Kunde. Käse tekur þó ekki að sér veika beygingu.

3) Einhver önnur algeng orð. Dæmi: Herr og Bauer.

### Óreglulegar beygingar
Mjög fá nafnorð beygjast óreglulega.
The O.C.

***The O.C.*** (O.C. stendur fyrir Orange County) er bandarísk drama sjónvarpsþáttaröð (sápuópera) sem er sýnd á Fox sjónvarpsstöðinni.

## Leikarar
* Peter Gallagher leikur Sandy Cohen
* Kelly Rowan leikur Kirsten Cohen
* Benjamin McKenzie leikur Ryan Atwood
* Mischa Barton leikur Marissa Cooper
* Adam Brody leikur Seth Cohen
* Tate Donovan leikur Jimmy Cooper
* Melinda Clarke leikur Julie Cooper Nichol
* Rachel Bilson leikur Summer Roberts
* Alan Dale leikur Caleb Nichol
* Chris Carmack leikur Luke Ward
## Tengill
* Vefsíða þáttaraðana 
* Newport Group
HIM

**HIM** var finnsk þungarokkshljómsveit. Frægð sveitarinnar reis í Evrópu með smáskífunni „Join Me In Death“ eða „Join Me“, sem komst á topplista í Þýskalandi árið 2000.

Tónlistarstíll HIM er gjarnan nefndur „love metal“ af Ville Valo söngvara hljómsveitarinnar og aðdáendum hennar. Tónlistargagnrýnendur flokka þá gjarnan sem gotneskt þungarokk. Einnig sem  jaðarrokk, jaðarþungarokk, gotneskt rokk og þungarokk.

## Meðlimir
*Ville Valo – söngur (1991-1993, 1995-2017)
*Mige – bassi (1991-1993, 1995-2017)
*Linde Lindström – gítar (1995-2017)
*Burton – hljómborð (2001-2017)
*Jukka Kröger – trommur (2015-2017) 

## Útgefið efni
### Breiðskífur
*Greatest Love Songs Vol. 666 (1997)
*Razorblade Romance (2000)
*Deep Shadows and Brilliant Highlights (2001)
*Love Metal (2003)
*Dark Light (2005)
*Venus Doom (2007)
*Screamworks: Love in Theory and Practice (2010)
*Tears on Tape (2013)

## Tenglar
* Heartagram.com
* HimonlineTV 
* HIM-Music 
* HIMzone666 
* HIMzone666.forum
Halldór Ásgrímsson

**Halldór Ásgrímsson**  (f. 8. september 1947 á Vopnafirði d. í Reykjavík 18. maí 2015) var íslenskur stjórnmálamaður sem að var forsætisráðherra Íslands frá 2004 til 2006. Auk þess var hann sjávarútvegsráðherra Íslands frá 1983 til 1991, utanríkisráðherra Íslands frá 1995 til 2004 og formaður Framsóknarflokksins frá 1994 til 2006 

Halldór sat á Alþingi frá 1974 til 1978 og svo aftur frá 1979 til 2006. Halldór lét af þingmennsku að loknu flokksþingi Framsóknarflokksins í ágúst 2006, eftir 31 árs setu á þingi, en hann var starfsaldursforseti þingsins er hann lét af þingmennsku. Halldór gegndi ráðherraembætti nær samfellt í tvo áratugi, rúm 19 ár, og hefur aðeins Bjarni Benediktsson gegnt lengur ráðherraembætti í stjórnmálasögu landsins. Halldór var sjávarútvegsráðherra 1983 &ndash; 1991, dóms- og kirkjumálaráðherra 1988 &ndash; 1989, ráðherra norrænnar samvinnu 1985 &ndash; 1987, utanríkisráðherra 1995 &ndash; 2004 og forsætisráðherra 2004 &ndash; 2006. Halldór sat á þingi fyrir Austurlandskjördæmi, fyrst 1974 - 1978 og síðar 1979 - 2003, og loks fyrir Reykjavík norður 2003 - 2006.

Halldór tók við af Davíð Oddssyni sem forsætisráðherra þann 15. september 2004. Hann er fimmtándi maðurinn sem gegnir embætti forsætisráðherra frá stofnun lýðveldisins. Þann 5. júní 2006 tilkynnti Halldór Ásgrímsson að hann hygðist hætta sem forsætisráðherra og sem formaður Framsóknarflokksins. Þessi tilkynning kom í kjölfar slæms gengis Framsóknarflokksins í sveitarstjórnarkosningum það sama ár. Halldór lét af embætti forsætisráðherra á ríkisráðsfundi þann 15. júní 2006 og lét með því af ráðherraembætti eftir rúmlega 19 ára setu í ríkisstjórn samtals. Halldór lét af formennsku í Framsóknarflokknum á flokksþingi þann 19. ágúst 2006, eftir að hafa verið formaður og varaformaður flokksins í rúmlega aldarfjórðung samfellt, sem varaformaður 1980 - 1994 og formaður 1994 - 2006.

1. janúar 2007 tók Halldór við sem framkvæmdastjóri Norrænu ráðherranefndarinnar og sinnti hann því embætti til ársins 2013.

Halldór lést í Reykjavík 18. maí 2015, 67 ára að aldri, af völdum hjartaáfalls.

## Tenglar
* Norræna ráðherranefndin
Þáttun

**Þáttun** er aðgerð í algebru, sem felst í að finna alla þætti heiltölu eða margliðu. Liðun er andstæða þáttunar.

## Þáttun margliða
Margliður eru oftast settar fram á forminu x^n + x^{n-1} + ... + x + c, þar sem c er einhver fasti. Oft viljum við samt fá margliðuna þáttaða, t.d. til að finna núllstöðvar hennar. Þáttun margliðunnar x^2 - 4 er (x + 2)(x - 2), sem dæmi.
### Þáttunaraðferðir
a^2-b^2 = (a+b)(a-b) (öfug samokaregla eða summa sinnum mismunur)

a^2+2ab+b^2 = (a+b)^2

a^2-2ab+b^2 = (a-b)^2

a^3 + b^3 = (a+b)(a^2-ab+b^2)

a^3 - b^3 = (a-b)(a^2+ab+b^2)

## Frumtöluþáttun heiltalna
Vinsælt efni í nútímastærðfræði er frumþáttun heiltalna, sem felst í að finna alla frumtöluþætti heiltölu. T.d. hefur talan 15 frumþættina 3 og 5, þ.e. 15 = 3 \times 5. Eftir því sem talan verður stærri verður erfiðara að finna frumtöluþætti hennar en þetta hefur notagildi i dulmálsfræði. Margir dulmálskóðar í dag byggja á því að ekki er hægt að þátta stórar heiltölur nema á mjög löngum tíma, t.d. RSA dulkóðunin. Ef við til dæmis hugsum okkur tvær mismunandi frumtölur, sem hvor um sig hefði svona 200 tölustafi og margföldum þær síðan saman, þá fengist tala sem væri með eitthvað nálægt 400 tölustöfum. Fengi nú einhver það verkefni að þátta slíka tölu þá gæti það tekið hann margar aldir, jafnvel þótt verkið væri unnið í öflugum tölvum. Um þetta er fjallað á skemmtilegan hátt í bókinni *The Code Book*, eftir Simon Singh (og víðar).

## Tengt efni
*LU-þáttun
*Frumþáttun
Nanjing-fjöldamorðin

**Nanjing-fjöldamorðin** er samheiti yfir þá glæpi sem sem Japanir frömdu gagnvart Kínverjum eftir að hafa hertekið borgina Nanjing í bardaganum um Nanjing 13. desember 1937 í seinna stríði Kína og Japans.

Japanski herinn nauðgaði og myrti skipulega um 200.000 til 300.000 konum og stúlkum á því tímabili sem þeir héldu borginni (desember 1937 til mars 1938).

## Tilvísanir
Latte

***Latte*** eða ***caffè latte*** er kaffidrykkur búinn til með því að hella flóaðri mjólk yfir lögun af espresso. Hlutfallið milli mjólkur og kaffis er venjulega um 5:1, þannig að *caffé latte* hefur miklu meiri mjólk en *[[cappuccino]]* þótt stundum sé þessu ruglað saman.

Nafnið kemur úr ítölsku en „caffè latte“ þýðir „mjólkurkaffi“, styttingin „latte“ varð algeng í Bandaríkjunum um 1985. Venjan er að bera *caffé latte* fram í háu og mjóu glasi og teskeið með löngu handfangi í. Á kaffihúsum er mjólkin yfirleitt flóuð með heitri gufu úr espressóvélinni, rétt eins og þegar mjólkurfroða er búin til og stundum endar dálítil mjólkurfroða efst.

Athugið að ef beðið er um „latte“ á Ítalíu færir þjónninn manni nær örugglega mjólkurglas.
1844

Árið **1844** (**MDCCCXLIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Húsakostur í Reykjavík virtur. Í bænum töldust vera 90 hús.
* Viðeyjarprentsmiðja flutt í Bergmannsstofu í Reykjavík.
* 3. júní - Síðustu tveir geirfuglarnir sem vitað er um veiddir í Eldey.
* 28. ágúst - Alþingiskosningar 1844: Fyrstu Alþingiskosningarnar voru haldnar. Tæp 1000 íbúar voru í Reykjavík en aðeins eignamenn máttu kjósa og voru kjósendur aðeins 24.

### Fædd
* 27. febrúar - P. Nielsen, íslenskur veðurathugunarmaður (d. 1931).
* 2. júlí - Símon Dalaskáld, skáld og förumaður (d. 1916).

### Dáin

## Erlendis
* 27. febrúar - Dóminíska lýðveldið hlaut sjálfstæði frá Haítí.
* 8. mars - Óskar 1. varð konungur Svíþjóðar og Noregs.
* 24. maí - Samuel F. B. Morse sendi fyrsta símskeytið á milli bandaríska þinghússins í Washington og járnbrautarstöðvar í Baltimore í Maryland. Í skeytinu stóðu orðin „What hath God wrought“.
* 6. júní - Kristileg samtök ungra manna, KFUM, stofnuð í London.
* 29. júní - Joseph Smith, stofnandi mormónakirkjunnar var myrtur ásamt bróður sínum.
* 4. desember - Forsetakosningar í Bandaríkjunum. James K. Polk bar sigurorð af Henry Clay.
* Tímatal Bahá'í-trúarinnar hófst.

### Fædd
* 14. mars - Úmbertó 1., konungur Ítalíu (d. 1900).
* 18. mars - Nikolaj Rimsky-Korsakov, rússneskt tónskáld (d. 1908).
* 30. mars - Paul Verlaine, franskt skáld (d. 1896).
* 16. apríl - Anatole France, franskur rithöfundur og Nóbelssverðlaunahafi (d. 1924).
* 19. apríl - Alexander Ogston, skoskur skurðlæknir (d. 1929).
* 12. júní - Klaus Berntsen, danskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra (d. 1927).
* 17. ágúst - Menelik 2., Eþíópíukeisari (d. 1912).
* 19. ágúst - Kristian Kaalund, danskur textafræðingur (d. 1919).
* 15. október - Friedrich Wilhelm Nietzsche, þýskur fornfræðingur og heimspekingur (d. 1900).
* 22. október - Sarah Bernhardt, frönsk leikkona (d. 1923).
* 2. nóvember - Mehmed 5., Tyrkjasoldán (d. 1918).
* 25. nóvember - Karl Benz, þýskur verkfræðingur og bifreiðahönnuður (d. 1929).
* 1. desember - Alexandra, prinsessa af Danmörku og síðar Englandsdrottning, kona Játvarðar 7. (d. 1925).

### Dáin
* 30. janúar - Johan Carl Thuerecht von Castenschiold, stiftamtmaður á Íslandi (f. 1787).
* 15. febrúar - Henry Addington, fyrrum forsætisráðherra Bretlands (f. 1757).
* 8. mars - Karl 14. Jóhann (Jean-Baptiste Bernadotte), franskur hershöfðingi og konungur Svíþjóðar (f. 1763).
* 24. mars - Bertel Thorvaldsen, danskur myndhöggvari (f. 1770).
* 27. júní - Joseph Smith, bandarískur stofnandi mormónatrúarinnar (f. 1805).
* 28. júlí - Joseph Bonaparte, bróðir Napóleons 1., konungur Napólí og Spánar (f. 1768).
* Óþekkt dagsetning - Ching Shih, kínverskur sjóræningi (f. 1775).
1843

Árið **1843** (**MDCCCXLIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 8. mars - Danakonungur gaf út tilskipun um endurreisn Alþingis. Íslendingar hlutu kosningarétt, öllu heldur karlmenn sem áttu ákveðnar eignir. 
* Haukadalskirkja var byggð.

### Fædd
* 31. maí - Kristján Eldjárn Þórarinsson, prestur

### Dáin
*  21. júlí - Jón Benjamínsson, fyrsti íslenski lögregluþjónninn.

## Erlendis
* 25. mars - Fyrstu göng undir Thames í London og fyrstu undirvatnagöng heims voru opnuð.
* 23. maí - Síle náði yfirráðum yfir Magellansundi.
* 15. ágúst - Tívolíið í Kaupmannahöfn opnaði.
* 1. október - Breska blaðið News of the World kom fyrst út.
* 16. október - Uggur og ótti, rit eftir danska tilvistarheimspekinginn Søren Kierkegaard, kom út.
* 17. nóvember - Sjanghæ í Kína opnaði fyrir verslun útlendinga.
* 25. nóvember - Etna gaus, 69 létust í  þorpinu Bronte.
* 19. desember - Jóladraumur, skáldsaga eftir enska rithöfundinn Charles Dickens sem kom út.

### Fædd

* 11. desember - Robert Koch, þýskur örverufræðingur (d. 1910).
### Dáin

## Tilvísanir
1842

Árið **1842** (**MDCCCXLII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 14. mars - Tímaritið Illustrated London News var fyrst gefið út.
* 5. maí - 8. maí - Eldsvoði eyðilagði þriðjung Hamborgar.
* 29. ágúst - Fyrra ópíumstríðið: Bretland og Tjingveldið sömdu um frið og fyrsta ópíumstríðið endaði. Hong Kong varð bresk nýlenda þar til 1997.
* De nationalliberale, danskur stjórnmálaflokkur sem beindist gegn einveldi konungs var stofnaður.
* Tahítí varð verndarsvæði Frakklands.

;Fædd
* 24. júní - Ambrose Bierce, Bandarískur háðsdeiluhöfundur, gagnrýnandi, skáld, smásöguhöfundur, ritstjóri og blaðamaður.
* 17. ágúst - Hugo Hørring, danskur forsætisráðherra (d. 1909).
* 16. nóvember - Hannibal Sehested, forsætisráðherra Danmerkur (d. 1924).
* 16. desember - Friedrich Julius Rosenbach, þýskur vísindamaður.

;Dáin
1831

Árið **1831** (**MDCCCXXXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 17. janúar - Lorentz Angel Krieger var skipaður í embætti stiftamtmanns en hafði gegnt því frá 1829.
* Ólafur H. Finsen varð landfógeti.
* Fjallvegafélagið var stofnað með forgöngu Bjarna Thorarensen. 

### Fædd
* 19. maí - Steingrímur Thorsteinsson, skáld (d. 1913).
* 1. ágúst - Holger Peter Clausen, kaupmaður og alþingismaður (d. 1901).

### Dáin

## Erlendis

* 25. janúar - Pólska þingið lýsti yfir sjálfstæði landsins. Það leiddi til stríðs við Rússa, sem höfðu ráðið landinu. Í október vann rússneski herinn sigur á liði Pólverja og landið varð aftur hluti af Rússaveldi.
* 9. mars - Lúðvík Filippus Frakkakonungur stofnaði frönsku útlendingaherdeildina. 
* 16. mars - Victor Hugo gaf út skáldsöguna *[[Hringjarinn í Notre Dame]]*.
* 29. mars -Bosnía hóf uppreisn gegn Ottómanveldinu.
* 7. apríl - Pedro 1. Brasilíukeisari sagði af sér og sonur hans, Pedro 2., tók við.
* 11. apríl - *Slátrunin í Salsipuedes*, þjóðarmorð hers Úrúgvæ á Charrúum var framið.
* 1. júní - James Clark Ross uppgötvaði segulnorður á Boothia-skaga.
* 21. júlí - Leópold 1. gerðist fyrsti konungur Belgíu.
* 9. október - Ioannis Kapodistrias, ríkisstjóri Grikklands var myrtur.
* 7. nóvember - Þrælasala var bönnuð í Brasilíu.
* 27. desember - 
** Charles Darwin lagði upp í siglingu sína um Kyrrahaf með skipinu HMS Beagle.
** Þrælauppreisn varð í Jamaíka. Um 500 létust.
* New York-háskóli var stofnaður.
* Ríkið Stóra-Kólumbía var lagt niður.
* Breska Gvæjana var stofnuð sem nýlenda.

### Fædd
* 12. mars - Clement Studebaker, bandarískur bílasmiður (f. 1888).
* 12. ágúst - Helena Petrovna Blavatsky, rússneskur rithöfundur og guðspekingur (d. 1891).
* 18. október - Friðrik 3. Þýskalandskeisari (d. 1888).
* 11. nóvember - Daniel Willard Fiske, bandarískur ritstjóri og fræðimaður (d. 1904).
* 19. nóvember - James Abram Garfield, 20. forseti Bandaríkjanna (d. 1881).

### Dáin
* 28. apríl - James Monroe, 5. forseti Bandaríkjanna (f. 1758).
* 13. júní - James Clerk Maxwell, skoskur stærðfræðingur og eðlisfræðingur (d. 1879).
* 14. nóvember - Georg Wilhelm Friedrich Hegel, þýskur heimspekingur (f. 1770).
* 23. desember - Emilia Plater, litháísk uppreisnarkona (f. 1806).
1841

Árið **1841** (**MDCCCXLI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Júní - Embættismannanefnd undir forsæti Þorkels A. Hoppes stiftamtmanns ákvað að Reykjavík skyldi verða þingstaður endurreists Alþingis.
* Konungleg tilskipun gefin út um flutning latínuskólans frá Bessastöðum til Reykjavíkur.
* Ný félagsrit kom fyrst út, rit sjálfstæðishreyfingar.

### Fædd

### Dáin
* 17. maí - Tómas Sæmundsson, prestur og einn Fjölnismanna (f. 1807).

## Erlendis
* 26. janúar - Bretland tók yfir Hong Kong.
* 10. febrúar - Kanadanýlendurnar sameinuðust í eitt Kanadafylki. að var samykkt árinu áður (Sambandslögin 1840).
* Febrúar - Sambandslýðveldi Mið-Ameríku var lagt niður egar El Salvador lýsti yfir sjálfstæði.
* 4. mars - William Henry Harrison varð 9. forseti Bandaríkjanna. Hann dó mánuðui síðar úr lungnabólgu.
* 6. apríl - John Tyler varð 10. forseti Bandaríkjanna.
* 3. maí - Nýja-Sjáland varð sérstök bresk nýlenda en var áður hluti af Nýja-Suður-Wales.
* 6. júní - Fyrsta manntal (e. census) fór fram í Bretlandi.
* 18. júlí - Pedro 2. Brasilíukeisari var krýndur.
* 13. október - Fyrra ópíumstríðið: Bretar hertóku Ningbo.
* 30. október - Bruni varð í Tower of London. Verðmætar brynjur eyðilögðust.
* Nóvember - Borgin Dallas var stofnuð í Texas.
### Ódagsett
*Ferðaskrifstofan Thomas Cook Group var stofnuð í Bretlandi.
* Hasselblad, sænskt ljósmyndafyrirtæki, var stofnað.

### Fædd
* 29. janúar - Henry Morton Stanley, bandarískur blaðamaður og landkönnuður (d. 1904).
* 8. september - Antonín Dvořák, tékkneskt tónskáld (d. 1904)
* 14. desember - Louis Pio, danskur sósíalistaleiðtogi (d. 1894).
 
### Dáin
* 20. janúar - Jörgen Jörgensen, Jörundur hundadagakóngur, í Hobart í Tasmaníu.
* 1. júní - Nicolas Appert, franskur uppfinningamaður (f. 1749).
* 31. október - Georg Anton Friedrich Ast, þýskur heimspekingur og fornfræðingur (f. 1778).
1821

Árið **1821** (**MDCCCXXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 19. desember - Eldgos í Eyjafjallajökli. Úr gosinu dró fljótt eftir nýár en þó varð öðru hverju vart við öskufall allt næsta ár. Gosinu er talið hafa lokið endanlega í ársbyrjun 1823.
* Bjarni Thorsteinsson varð amtmaður í Vesturamti.
* Fyrsta bindið af *[[Árbækur Espólíns|Árbókum Espólíns]]* kom út.
* Fyrst haldið sundnámskeið á Íslandi.
* Arnarstapi missti kaupstaðaréttindi.

### Fædd

### Dáin
* 5. apríl - Sæmundur Magnússon Hólm, prestur á Helgafelli. 

## Erlendis
* 4. mars - James Monroe hóf annað kjörtímabil sitt sem forseti Bandaríkjanna.
* 25. mars - Grikkland lýsti yfir sjálfstæði frá Ottómanaveldinu. Gríska frelsisstríðið hófst.
* 24. júní - Venesúela varð sjálfstætt ríki.
* 19. júlí - Georg 4. var krýndur konungur Bretlands.
* 28. júlí - Perú lýsti yfir sjálfstæði.
* 10. ágúst - Missouri varð 24. fylki Bandaríkjanna.
* 30. ágúst - Lýðveldið Stóra Kólumbía (nú Venesúela, Kólumbía, Panama og Ekvador) var stofnað. Simón Bólivar varð forseti þess. Panama gekk í lýðveldið í nóvember.
* 11. september - Grískir uppreisnarmenn stráfelldu alla Tyrki og Gyðinga í bænum Trípólí í Grikklandi.
* 15. september – Gvatemala, El Salvador, Hondúras, Níkaragva og Kosta Ríka fengu sjálfstæði frá Spáni. 
* 27. september - Mexíkó fékk sjálfstæði.
* Louis Braille hóf að þróa blindraletur.
* Ríkið Líbería stofnað af bandarískum þrælum sem höfðu fengið frelsi.
* Enska dagblaðið *[[The Guardian]]* var stofnað.

### Fædd
* 3. febrúar - Elizabeth Blackwell, fyrsta bandaríska konan sem lauk læknisprófi (d. 1910).
* 17. febrúar - Lola Montez, írsk-spænsk dansmær og hjákona Lúðvíks konungs af Bæjaralandi (d. 1861).
* 14. mars - J. J. A. Worsaae, danskur fornleifafræðingur og sagnfræðingur (d. 1885).
* 19. mars - Richard Francis Burton, breskur landkönnuður og rithöfundur (d. 1890).
* 9. apríl - Charles Baudelaire, franskt ljóðskáld (d. 1867).
* 8. maí - Gustave Flaubert , franskur rithöfundur (d. 1880).
* 8. maí - William Henry Vanderbilt, bandarískur viðskiptajöfur (d. 1885).
* 21. ágúst - Louis Vuitton, franskur tískuhönnuður (d. 1892).
* 11. nóvember - Fjodor Dostojevskíj, rússneskur rithöfundur (d. 1881).
* 25. desember - Clara Barton, fyrsti forseti bandaríska Rauða krossins. (d. 1912).

### Dáin
* 23. febrúar - John Keats, enskt skáld (f. 1795).
* 5. maí - Napóleon Bónaparte, fyrrverandi keisari Frakklands (f. 1769).
Rasphúsið

**Rasphúsið** var alræmt fangelsi í Kaupmannahöfn.  Þangað voru dæmdir Íslendingar iðulega sendir.  Ýmis erfiðisvinna tíðkaðist í fangelsum framan af, meðal annars voru fangar látnir raspa niður tré til litunar.  Því voru fangelsi á Norðurlöndum oft uppnefnd rasphús.

Orðið „rasphús“ er einnig notað sem Grýla á börn: „*Ef þú gerir þetta aftur verður þú sendur í rasphúsið!*“

## Tengt efni
* Brimarhólmur
* Spunahúsið
Seppuku

**Seppuku** (切腹, せっぷく) eða **harakiri** (腹切り, はらきり) er virðuleg sjálfsmorðsaðferð sem samúræjar notuðu við viss skilyrði, henni mætti líkja við helgisið. Hún felst í því að kviðrista sjálfan sig fyrir framan vitni, jafnvel er annar samúræji honum til aðstoðar sem afhöfðar hann örskotsstundu eftir að hann hefur kviðrist sig. Í Japan er siður fyrir því að menn skrifi örstutt ljóð (haiku) fyrir dauðan, margir samúræjar skrifuðu slíkt áður en þeir tóku líf sitt.
Bushido

**Bushido** (武士道) (íslenska „leið stríðsmannsins“) eru siðareglur japanskra samúræja. Reglurnar eru afar strangar og fylgdar af ítrustu nákvæmni. Hættir stríðsmannsins, bushido, einkennast af átta dyggðum:
* 義 - gi - Ráðvendni
* 勇 - yū - Hugrekki
* 仁 - jin - Góðvild
* 礼 - rei - Virðing
* 誠 - makoto - Heiðarleiki
* 名誉 - meiyo - Heiður
* 尽忠 - chūgi - Tryggð
* 自制 - jisei - Sjálfstjórn
Íslenska stafrófið

**Íslenska stafrófið** er stafróf sem er notað til að skrifa íslensku. Það hefur 32 bókstafi, eða 26 ef broddstafir eru ekki taldir með. Stafrófið á uppruna sinn í latneska stafrófinu, sem aftur á rætur að rekja til gríska stafrófsins. Í því eru eftirfarandi bókstafir:

Broddar (´) yfir sérhljóðum tákna hvorki áherslu né lengd heldur annað hljóðgildi. Fjórtán bókstafir tákna sérhljóð: *a*, *á*, *e*, *é*, *i*, *í*, *o*, *ó*, *u*, *ú*, *y*, *ý*, *æ* og *ö*. Auk þess mynda stafasamböndin *au*, *ei* og *ey* tvíhljóð. Átján bókstafir tákna samhljóð: *b*, *d*, *ð*, *f*, *g*, *h*, *j*, *k*, *l*, *m*, *n*, *p*, *r*, *s*, *t*, *v*, *x* og *þ*. Tveir sérstafir í stafrófinu eru þorn og eð, og hefur stafurinn Þ verið í stöðugri notkun í íslensku frá upphafi.

Stafurinn *[[Z]]* var áður hluti af íslenska stafrófinu en var síðar felldur brott úr almennri stafsetningu til að einfalda hana. Eftir það var þó áfram heimilt að nota *z* í mannanöfnum þar sem hefð var fyrir notkun stafsins.

Samkvæmt ritreglum teljast *[[C (bókstafur)|C]]*, *[[Q]]*, *[[W]]* og *[[Z]]* ekki til íslenska stafrófsins. Þeir koma þó fyrir í erlendum orðum, nöfnum og ættarnöfnum, og í eldri framsetningu voru þeir stundum taldir til viðbótarstafa.

## Íslenskar stafrófsvísur
Stafrófsvísa eftir Þórarin Eldjárn hefur fest sig í sessi:

Hér er eldri útgáfa stafrófsvísu. Hún birtist fyrst í stafrófskveri séra Gunnars Pálssonar í Hjarðarholti, „*[[Lítið ungt stöfunarbarn]]*“, sem var prentað í Hrappsey árið 1782, og er talin vera eftir hann. Á síðari árum hafa bókstafirnir *j* og *v* þó yfirleitt verið bættir inn í vísuna; þeir stafir eru hér skáletraðir:

## Tilvísanir
1812

Árið **1812** (**MDCCCXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Sektir fyrir barneignir ógifts fólks (ákvæði úr Stóradómi) voru numdar úr gildi.
* Apríl - Mannskaðaveður í Önundarfirði, sjö skip með 52 mönnum fórust.

### Fædd
* 16. janúar - Jón Pétursson háyfirdómari (d. 1896).
* 13. nóvember - Páll Melsteð, sagnfræðingur (d. 1910).

### Dáin
* 11. nóvember - Ólafur Stephensen stiftamtmaður (f. 1731).

## Erlendis
* 30. apríl - Louisiana varð 18. fylki Bandaríkjanna.
* 11. maí - Spencer Perceval, forsætisráðherra Bretlands var myrtur.
* 1. júní - Stríðið 1812: Bandaríkin lýstu yfir stríði við Bretland í annað og síðasta sinn.
* 24. júní -  Rússlandsherför Napóleons: Napóleon Bónaparte réðist inn í Rússland. Herinn komst til Moskvu en tókst ekki að hafa vetursetu þar og miklar hörmungar biðu franska hersins á undanhaldinu.
* 5. nóvember - James Madison sigraði DeWitt Clinton í forsetakosningum í Bandaríkjunum.
* Fyrsta bindi Grimmsævintýra kom út í Þýskalandi.
* Helsinki varð höfuðborg Finnlands og tók við af Turku.
* Borgin Columbus í Ohio var stofnuð.

### Fædd
* 7. febrúar - Charles Dickens, breskur rithöfundur (d. 1870).
* 10. apríl - Arthur Edmund Denis Dillon lávarður (d. 1892).
* 14. október - Carl Christoffer Georg Andræ danskur forsætisráðherra (d. 1893).

### Dáin
1813

Árið **1813** (MDCCCXIII í rómverskum tölum) var 13. ár 19. aldar.

## Á Íslandi
* Johan Carl Thuerecht von Castenschiold var skipaður stiftamtmaður.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 28. janúar - Skáldsagan *[[Hroki og hleypidómar]]* kom út eftir Jane Austen.
* 3. febrúar - Sjálfstæðisstríð Argentínu: José de San Martín, hershöfðingi vann sigur á Spánverjum við San Lorenzo.
* 4. mars - 
** Napóleonsstyrjaldirnar: Frakkar hörfuðu frá Berlín og Rússar tóku yfir borgina.
** James Madison varð forseti Bandaríkjanna í annað sinn.
* 16. - 19. október - Her Napóleons beið ósigur við orrustuna við Leipzig.
* 29. október - Stríðið 1812: Bretar brenndu borgina Buffalo í New York.
* 4. nóvember - Rínarsambandið, bandalag fylgiríkja Napóleons, var lagt niður eftir orrustuna um Leipzig.

### Ódagsett
* Bærinn Jasper var stofnaður í Klettafjöllum Kanada.

;Fædd
* 19. mars - David Livingstone, skoskur landkönnuður og trúboði (d. 1873). 

;Dáin
* 10. apríl - Joseph Louis Lagrange, stærðfræðingur (f. 1736)
Liðun

**Liðun** er aðgerð í algebru þar sem einum eða fleiri þáttum er breytt í liði, oft kallað að „*að margfalda upp úr sviga*“. 

Dæmi um þátt er a(b-c). Til að liða þáttinn, þá er a margfaldað inn í svigann, en það þýðir að fyrst er margfaldað ab og síðan ac, sem (í þessu tilviki) er dregið frá. Þá lítur þetta svona út:

:a(b-c) = a \cdot b - a \cdot c = ab - ac

Til eru flóknari dæmi um liðun en við skulum taka það skref fyrir skref:

Fyrst skoðum við einn lið: (3a+b)(c-d).

Síðan margföldum við fyrri liðinn í hverjum sviga við báða liðina í seinni sviganum og síðan seinni liðinn í fyrri sviganum við hvorn liðinn í seinni sviganum (Frádráttarmerki fyrir framan liði skipta máli):

:3ac - 3ad + bc - bd.

Ef hægt, þá eru liðir sameinaðir, sérstaklega ef þeir eru skilgreindir sem tölur. Í þessu tilviki er ekki hægt að sameina fleiri liði.  Þáttun er andstæða liðunar.

## Nokkrar liðunarreglur

(a+b)^2 = a^2+2ab+b^2 (Ferningsregla fyrir summu)

(a-b)^2 = a^2-2ab+b^2 (Ferningsregla fyrir mismun)

(a+b)(a-b) = a^2-b^2 (Samokareglan)
Samsæta

Í efnafræði eru **samsætur** (**ísótóp**) ólíkar gerðir sama frumefnis, þar sem fjöldi róteinda í frumeind er sá sami (og því kallast það enn sama frumefnið) en fjöldi nifteinda er mismunandi og því massatalan ólík. Samsætur vetnis eru t.d. 1H1 (einvetni), 2H1 (tvívetni) og 3H1 (þrívetni) þar sem upphöfðu tölurnar tákna fjölda kjarnagna (massatölu), en hnévísirinn táknar fjölda róteinda (sætistölu).

## Tengt efni
* Geislavirk samsæta, geislasamsæta
* Vetnissamsætur

## Ytri tenglar
*
1814

Árið **1814** (**MDCCCXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Fyrsti íslenski lögregluþjónninn, Jón Benjamínsson, tók til starfa.
* Tvímála orðabókin Lexicon Islandico-Latino-Danicum eftir Björn Halldórsson var gefin út af Rasmusi Kristjáni Rask.

**Fædd**

**Dáin**

## Erlendis
* 5. janúar - Mexíkóska sjálfstæðisstríðið: Spænskir konungssinnar sigruðu mexíkóska uppreisnarmenn.
* 14. janúar - Kílarsamningurinn: Friðrik 6. Danakonungur lét af hendi Noreg til Svíþjóðar og Dansk-norska ríkið leið undir lok.
* 1. febrúar - Mayon-fjall gaus á Filippseyjum, 1.200 létust.
* 6. apríl - Fyrra franska keisaraveldið var lagt niður.
* 17. maí - Stjórnarskrá Noregs undirrituð. Noregur lýsti yfir sjálfstæði og Norska stórþingið var stofnað.
* 30. maí - Napóleonsstyrjaldirnar: Frakkar gáfu eftir landamærin aftur til ársins 1792. Napoléon Bonaparte var sendur í útlegð til Elbu.
* 24. ágúst - Stríðið 1812: Bretar réðust til Washington og brenndu þinghúsið og forsetahöllina.
* 1. nóvember - Vínarfundurinn hófst. Sænska Pommern varð prússneskt svæði.
* 24. desember - Stríðinu 1812 lauk með samningum.

**Fædd**

**Dáin**
1816

Árið **1816** (**MDCCCXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Ísafjarðarkaupstaður missti kaupstaðaréttindi til Grundarfjarðar (sem hafði verið sviptur þeim árið 1807).
* Hætt var að nýta Stjórnarráðshúsið sem tugthús.
* 30. mars - Hið íslenska bókmenntafélag var stofnað. 
* Manntal var tekið um land allt.
* Eldgos í Grímsvötnum.
* Oddur Hjaltalín var settur landlæknir.

### Fædd
* 8. nóvember - Þórarinn Kristjánsson prófastur í Vatnsfirði við Ísafjarðardjúp (d. 1883).

### Dáin
* 4. ágúst - Hallgrímur Þorsteinsson, prestur á Hrauni og Steinsstöðum í Öxnadal, faðir Jónasar Hallgrímssonar, drukknaði í Hraunsvatni (f. 1776).
* Árni Jónsson Eyjafjarðarskáld (f. um 1760).

## Erlendis
* 1. janúar - Alexander 1. Rússakeisari skipaði svo fyrir að Jesúítar skyldu brottrækir úr Rússaveldi.
* 17. janúar - Eldsvoði lagði St. John's á Nýfundnalandi nær í rúst.
* 20. mars - Jóhann 6. varð konungur Portúgals og Brasilíu.
* 23. mars - Bændaánauð afnumin í Eistlandi.
* 2. maí - Leópold af Saxe-Coburg, síðar fyrsti konungur Belgíu, giftist Karlottu Ágústu prinsessu af Wales.
* Júlí - Byron lávarður, Mary Wollstonecraft Godwin, Percy Bysshe Shelley og John Polidori dvöldu í Villa Diodati við Genfarvatn í Sviss og sögðu hvert öðru sögur. Út úr því spruttu tvær klassískar hryllingssögur, *[[Frankenstein]]* eftir Mary Shelley og *Vampíran* eftir Polidori.
* 6. nóvember - James Monroe vann sigur á Rufus King í forsetakosningum í Bandaríkjunum.
* 11. desember - Indíana varð 19. fylki Bandaríkjanna.
* Svíar samþykktu lög um að öll börn undir tveggja ára aldri skyldu fá kúabólusetningu og var það fyrsta bólusetningarlöggjöf sögunnar.
* Embætti lögmanns Færeyja var lagt niður.
* Þetta var eitt kaldasta ár á norðurhveli jarðar í um sex hundruð ár og var kallað „árið þegar ekki kom sumar“. Vegna kulda um vorið og sumarið varð víða uppskerubrestur og hlutust af hörmungar og hungursneyð. Það sem olli loftslagsbreytingunum var eldgosið í Tambora-fjalli í Indónesíu vorið 1815 og gjóska sem þá barst út í andrúmsloftið.
* 12. desember - Konungsríkið Napólí og Konungsríkið Sikiley voru lögð niður og sameinuðust í Konungsdæmi tveggja Sikileyja.

### Fædd
* 21. apríl - Charlotte Brontë, enskur skáldsagnahöfundur og ljóðskáld (d. 1855).
* 11. september - Carl Zeiss, þýskur sjónglerjasmiður (d. 1888).

### Dáin
* 20. mars - María 1., drottning Portúgals (f. 1734).
1817

Árið **1817** (**MDCCCXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 19. apríl - Oldsagskommissionen, danska fornminjanefndin lagði til að 10 fornminjar á Íslandi yrðu friðaðar.
* Dómkirkjan í Reykjavík fór í gegnum viðbætur.
* Holdsveikraspítalinn á Hallbjarnareyri: Hafið var að reisa nýtt hús fyrir spítalann.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 19. janúar - Hershöfðinginn José de San Martín hélt með yfir 5.000 hermenn yfir Andesfjöll frá Argentínu til að frelsa Síle og síðar Perú frá Spánverjum.
* 12. febrúar - Argentínski-síleski herinn sigraði Spánverja.
* 4. mars - James Monroe varð 5. forseti Bandaríkjanna.
* 12. júní - Karl Drais fann upp reiðhjólið í Mannheim, Þýskalandi.
* 4. júlí - Hafið var að byggja Erieskurðinn við Vötnin miklu.
* 26. ágúst - Michigan-háskóli var stofnaður.
* 10. desember - Mississippi varð 20. fylki Bandaríkjanna.
* Fyrsti faraldur kóleru brýst út í Bengal.
* Flekkusóttsfaraldur varð í Edinborg og Glasgow.
* L'Anciente Mutuelle, forveri tryggingafélagsins AXA var stofnað í Frakklandi.

;Fædd
* 7. júlí - Christen Andreas Fonnesbech, danskur forsætisráðherra (d. 1880).
* 8. desember - C. E. Frijs, danskur forsætisráðherra (d. 1896).

;Dáin

* 18. júlí - Jane Austen, enskur rithöfundur (f. 1775)
1820

Árið **1820** (**MDCCCXX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Steinstétt gerð í Reykjavík, þar sem Austurstræti er nú. Eftir það kallaðist gatan *Langefortov*.
* Jón Thorstenssen varð landlæknir Íslands.
* Skarðsbók postulasagna hvarf af Skarðskirkju á Skarðsströnd. Bókin fannst meira en 140 árum síðar á Englandi.

### Fædd
* 15. maí - Grímur Thomsen, skáld, bókmenntafræðingur og þingmaður (d. 1896). 
* 16. ágúst - Sölvi Helgason, flakkari og myndlistarmaður (d. 1895).

### Dáin

## Erlendis
* 29. janúar - Georg 4. varð formlega konungur Bretlands við lát föður síns en hafði áður verið ríkisstjóri um langt skeið.
* 30. janúar - Suðurskautslandið sem meginland var uppgötvað af breska konunglega flotanum.
* 15. mars - Maine varð 23. fylki Bandaríkjanna.
* 26. mars - Guð og Jesús birtust Joseph Smith í Palmyra í New York-ríki (að hans sögn).
* Apríl - Hans Christian Ørsted uppgötvaði samband rafmagns og segulmagns.
* 3. desember - James Monroe var endurkjörinn forseti Bandaríkjanna.
* Argentína gerði tilkall til Falklandseyja sem voru óbyggðar.
* Mount Rainier gaus yfir svæðið þar sem Seattle er í dag.
* 6. útgáfa Encyclopædia Britannica  kom út í Skotlandi.

### Fædd
* 17. janúar - Anne Brontë, enskur rithöfundur (d. 1849).
* 8. febrúar - William Tecumseh Sherman, bandarískur herforingi (d. 1891).
* 15. febrúar - Susan B. Anthony, bandarísk kvenréttindakona (d. 1906).
* 23. mars - Viktor Emmanúel 2., konungur Sardiníu og síðar Ítalíu (d. 1878).
* 27. apríl - Herbert Spencer, enskur félagsfræðingur og heimspekingur (d. 1903). 
* 12. maí - Florence Nightingale, bresk hjúkrunarkona og rithöfundur (d. 1910).
* 6. október - Jenny Lind, sænsk sópransöngkona (d. 1887).
* 28. nóvember - Friedrich Engels, þýskur stjórnmálaheimspekingur (d. 1895).

### Dáin
* 29. janúar - Georg 3. Bretakonungur (f. 1738).
* 19. júní - Sir Joseph Banks, breskur náttúrufræðingur og grasafræðingur (f. 1743),
* 29. september - Daniel Boone, bandarískur landkönnuður og veiðimaður (f. 1734).
* 25. desember - Joseph Fouché, franskur stjórnmálamaður (f. 1763).
1822

Árið **1822** (**MDCCCXXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Kennsla í reikningslist aukin í Bessastaðaskóla og fjórða kennaranum bætt við.
* Jón Þorláksson Kærnested hóf sundkennslu í Steinsstaðalaug í Skagafirði.
* Eldgos stóð yfir í Eyjafjallajökli.

### Fædd
* 18. mars - Eiríkur Jónsson, fræðimaður og ritstjóri í Kaupmannahöfn (d. 1889).
* 18. ágúst - Bogi Thorarensen, sýslumaður og settur amtmaður í Vesturamti (d. 1867).
* 5. nóvember - Jón Þorkelsson, rektor Lærða skólans (d. 1904).

### Dáin

## Erlendis
* 31. mars - Gríska sjálfstæðisstríðið: Um 20.000 Grikkir voru drepnir af sveitum Ottómana.
* 7. september - Brasilía lýsti yfir sjálfstæði.
* Þeldökkir Bandaríkjamenn stofnuðu nýlendu í Vestur-Afríku, sem varð ríkið Líbería.
* 8. október - Galunggung-eldfjallið gaus á Jövu í Indónesíu, 4000 létust.
* 1. desember - Pedro 1. varð keisari Brasilíu.
* Jacob Grimm, þýskur málfræðingur gaf út *Deutsche Grammatik* þar sem hann fór yfir breytingar sem urðu til frumgermansks málstigs.
* Kaffibanni var aflétt í Svíþjóð.

### Fædd
* 2. janúar - Rudolf Clausius, þýskur eðlis- og stærðfræðingur (d. 1888).
* 16. febrúar - Francis Galton, breskur vísindamaður (d. 1911).
* 27. apríl - Ulysses S. Grant, bandarískur hershöfðingi og 18. forseti Bandaríkjanna (d. 1885).
* 4. október - Rutherford B. Hayes, bandarískur stjórnmálamaður og 19. forseti Bandaríkjanna (d. 1893).
* 27. desember - Louis Pasteur, franskur efnafræðingur og örverufræðingur (d. 1895).
* Harriet Tubman (um 1822 – 10. mars 1913) einnig þekkt sem „Móses“ var bandarísk blökkukona sem barðist fyrir afnámi þrælahalds (d. 1913). 

### Dáin
* 25. ágúst - William Herschel, enskur stjörnufræðingur af þýskum ættum, sem uppgötvaði Úranus (f. 1738).
1823

Árið **1823** (**MDCCCXXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Eldgos í Vatnajökli og eldgosi lauk í Eyjafjallajökli.
* júní-júlí - Eldgos í Kötlu. 

### Fædd
* 19. nóvember - Eiríkur Ólafsson á Brúnum, íslenskur bóndi og mormóni (d. 1900).
* 21. nóvember - Arnljótur Ólafsson, prestur og hagfræðingur (d. 1904).
* 18. desember - Þóra Melsteð, stofnandi og fyrsti skólastjóri Kvennaskólans í Reykjavík (d. 1919).

### Dáin
* 12. mars - Stefán Þórarinsson amtmaður (f. 1754).
* 20. september - Geir Vídalín, biskup Íslands (f. 1761).

## Erlendis
* 19. mars - Agustín de Iturbide, keisari Mexíkó, sagði af sér.
* júlí - Robert Peel, forsætisráðherra Bretlands, kom í gegn frumvarpi um afnám dauðarefsingu fyrir yfir 100 brot (utan morðs og landráðs).
* 18. ágúst - Breska Gvæjana: Þrælauppreisn var kveðin niður og hundruðir svartra þræla létust.
* Nóvember - Íþróttin ruðningur var fundin upp af William Webb Ellis á Englandi.
* 2. desember - James Monroe Bandaríkjaforseti kynnti kenningu sína um að tilraunir Evrópuríkja til að stofna nýlendur í Ameríku yrðu álitnar sem fjandsamlegar gagnvart Bandaríkjunum.
* Sambandslýðveldi Mið-Ameríku var stofnað.
* New-York Mirror vikublaðið kom fyrst út.

### Fædd
* 29. apríl - Konrad von Maurer, þýskur sagnfræðingur sem skrifaði ferðabók um Ísland (d.1902).
* 7. desember - Leopold Kronecker, þýskur stærðfræðingur (d. 1891).

### Dáin
* 26. janúar - Edward Jenner, breskur læknir sem var brautryðjandi í kúabólusetningu gegn bólusótt (f. 1749).

## Tilvísanir
1824

Árið **1824** (**MDCCCXXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Peter Fjeldsted Hoppe varð stiftamtmaður.
* Ilmreynir var fyrst ræktaður í görðum.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 10. febrúar - Simón Bolívar varð yfirlýstur einræðisherra Perú.
* 9. apríl - Ríkishöfuðborg Flórída, Tallahassee, var stofnuð.
* 7. maí - 9. sinfónía Ludwig van Beethoven var frumflutt í Vín.
* 19. júlí - Don Agustín de Iturbide fyrrum forseti Mexíkó sem var steypt af stóli 1823, var skotinn til bana af aftökusveit fimm dögum eftir að hann kom úr útlegð frá Englandi.
* 16. september - Karl 10. Frakkakonungur tók við völdum í Frakklandi.
* 26. október - 2. desember - Forsetakosningar í Bandaríkjunum fóru fram. John Quincy Adams var kjörinn forseti þrátt fyrir að mótframbjóðandi hans Andrew Jackson hafi fengið fleiri atkvæði á landsvísu.
* 9. desember -  Perúskar og kólumbískar sveitir sigruðu Spánverja í orrustunni við Ayacucho.
* Konungsríkið Tahiti afnam dauðarefsingu í lögum, fyrst ríkja heims.
* Listasafn Bretlands var stofnað í London.
* Nafnið Ástralía varð opinbert samnefnt land.
* Sambandssinnaflokkurinn var lagður niður í Bandaríkjunum.
* Hitaeining var skilgreind sem orkueining. 

;Fædd
* 26. júní - William Thomson, breskur stærð- og eðlisfræðingur (d. 1907). 

;Dáin
1825

Árið **1825** (**MDCCCXXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Landsbókasafnið (sem þá nefndist Stiftsbókasafnið) var flutt á loft Dómkirkjunnar.

### Fædd
* 3. júní - Magnús Grímsson, þjóðsagnasafnari (d. 1860).

### Dáin
* 30. júlí - Benedikt Jónsson Gröndal, síðasti lögmaður sunnan og austan og dómari í landsyfirrétti (f. 1762).

## Erlendis
* 28. janúar - Hið konunglega norræna fornfræðafélag var stofnað.
* 3. febrúar - Danmörk: Vendsyssel-Thy varð að eyju þegar flæddi um eiðið sem tengdi ana við Jótland.
* 9. febrúar og 4. mars - James Monroe lét af embætti forseta Bandaríkjanna og John Quincy Adams tók við.
* 17. apríl -  Karl 10. Frakkakonungur viðurkenndi sjálfstæði Haítí.
* 27. september - Fyrsta járnbrautin opnaði milli  Stockton og Darlington á Englandi
* 3. desember - Tasmanía varð sjálfstæð nýlenda Breta.
* 26. desember - Svokallaðir desembristar gripu til uppreisnar í Sankti Pétursborg gegn valdatöku Nikulásar 1. Rússakeisara en báðu ósigur gegn her ríkisstjórnarinnar.
* Simón Bolívar varð fyrsti forseti Bólivíu.
* Cowes-vikan, siglingakeppnin hófst í Englandi.
* Hans Christian Ørsted sundraði álklóríði og fékk út ál-málminn.
* Borgin Brisbane var stofnu í Ástralíu.
* London varð stærsta borg heims.

### Fædd
* 4. maí - Thomas Henry Huxley, enskur líffræðingur (d. 1895).
* 25. október - Johann Strauss II, austurrrískt tónskáld (d. 1899).

### Dáin
Æ

**Æ** eða **æ** er þrítugasti og fyrsti bókstafurinn í íslenska stafrófinu, 
tuttugasti og áttundi í því færeyska og tuttugasti og sjöundi í því danska, norska og fornenska. Má rekja uppruna þess til munka sem unnu við endurskrifun á bókum og skeyttu gjarnan „A“ og „E“ saman í einn bókstaf til þess að spara pláss, finna má dæmi um þetta í gömlum latneskum ritum.

Stafurinn táknar tvíhljóðann /ai/ í íslensku, tvíhljóðann /εa/ eða sérhljóðann /a/ í færeysku, sérhljóðann /ɛ/ í dönsku og norsku sem táknar þar sama hljóðið og Ä í sænsku og þýsku.

Æ og æ eru í Unicode og ISO 8859-1 táknaðir með kóðapunktunum 198 og 230 eða C6 og E6 eins og það er skrifað í sextándakerfinu.
1818

Árið **1818** (**MDCCCXVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Í ágúst - Stiftsbókasafn sett á stofn í Reykjavík að frumkvæði Carls Christians Rafns. Varð það upphaf Landsbókasafnsins.
* Hans Jónatan fyrrum þræll varð verslunarstjóri hjá Ørum og Wulff á Djúpavogi.
* Klausturpósturinn, fréttablað, kom fyrst út.
* Hið íslenska lærdómslistafélag sameinaðist hinu íslenska bókmenntafélagi.
* Holdsveikraspítalinn á Hallbjarnareyri var endurreistur.
* Fjórir fórust í snjóflóði við Augnavelli í Skutulsfirði.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 1. janúar - Skáldsagan um Frankenstein eftir Mary Shelley kom út.
* 12. febrúar - Síle lýsti yfir sjálfstæði.
* 11. maí - Karl 14. Jóhann var krýndur konungur Svíþjóðar og Noregs.
* 20. október - Samningur milli Bandaríkjanna og Bretlands markaði skil milli Bresku Norður-Ameríku og Bandaríkjanna á 49. breiddargráðu.
* 3. desember - Illinois varð 21. fylki Bandaríkjanna.

### Ódagsett
* John Ross, breskur landkönnuður kannaði norðvesturleiðina. Á leiðinni hitti hann Inughuit-fólkið á norðvestur-Grænlandi sem hafði verið einangrað um aldir.
* Borgin Grozníj var stofnuð í Téténíu.
* Marattaveldið, veldi hindúa í S-Asíu, lagðist af.

;Fædd
* 8. apríl - Kristján IX Danakonungur (d. 1906).

;Dáin
* 5. febrúar - Karl 13. Svíakonungur
1819

Árið **1819** (**MDCCCXIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Viðeyjarprent, prentsmiðja í Viðey hóf prentun á Klausturpóstinum.
* Ehrenreich Christopher Ludvig Moltke varð stiftamtmaður Íslands.

**Fædd**
*17. ágúst - Jón Árnason, fræðimaður sem safnaði þjóðsögum, 
*5. október - Jón Thoroddsen eldri, sýslumaður og rithöfundur. Talinn hafa skrifað fyrstu íslensku skáldsöguna.

**Dáin**
*21. október - Jón Þorláksson á Bægisá, prestur, skáld og þýðandi. Boðberi upplýsingarinnar.

## Erlendis
### Atburðir
*28. janúar: Breski landstjórinn Stamford Raffles kom til Singapúr. Hann stofnaði verslunarstöð þar síðar á árinu og upphaf borgarinnar má rekja til þess.
*25. janúar: Thomas Jefferson stofnaði Virginíuháskóla.
*22. febrúar: Spánn gaf frá sér Flórída til Bandaríkjanna.
*2. ágúst: Hep-Hep-óeirðirnar í Bæjaralandi þar sem Ashkenazi-gyðingar voru drepnir.
* 7. ágúst: Simón Bolívar sigraði spænska herinn í orrustunni við Boyacá. Varakonungsdæmið Nýja-Granada var lagt niður og Stóra-Kólumbía, síðar Kólumbía verður sjálfstætt ríki í kjölfarið.
*19. nóvember: Prado-safnið opnaði í Madríd.
*14. desember: Alabama varð 22. ríki Bandaríkjanna.

**Fædd**
*25. mars - V.U. Hammershaimb, færeyskur prestur, málvísindamaður og þingmaður 
*31. mars - Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst,  kanslari Þýskalands og forsætisráðherra Prússlands.
*24. maí - Viktoría Bretadrottning
*31. maí - Walt Whitman, bandarískt skáld.
*20. júní - Jacques Offenbach, þýskt tónskáld.
*30. júní - William A. Wheeler, varaforseti Bandaríkjanna.
*1. ágúst - Herman Melville, bandarískur skáldsagnahöfundur.
*13. september - Clara Schumann , þýskur píanóleikari og tónskáld. 
*4. október - Francesco Crispi, ítalskur stjórnmálamaður.
*20. október - Bábinn, trúarleiðtogi.
*29. október - Hugh Andrew Johnston Munro, breskur fornfræðingur.

**Dáin**
*12. september - Gebhard Leberecht von Blücher, prússneskur herforingi.
*25. ágúst - James Watt, skoskur uppfinningamaður.
1827

Árið **1827** (**MDCCCXXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Haust - Fyrsti árgangur Skírnis kom út.
* Klausturpósturinn, mánaðarrit, hætti útgáfu.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 8. apríl - George Canning varð forsætisráðherra Bretlands.
* 31. ágúst - F. J. Robinson, vísigreifi af Goderich tók við forsætiráðherraembætti Bretlands eftir að George Canning lést í embætti.
* 4. september - Borgin Turku brann að 2/3 í Finnlandi. 27 létust.
* 22. september - Joseph Smith kvaðst hafa fundið gullplötur og hóf að skrifa mormónsbók.
* 20. október - Gríska sjálfstæðisstríðið: Breskar, franskar og rússneskar flotaherdeildir unnu Ottómanska-egypska flotann í sjóorrustu.
* 10. desember - Mexíkó hótaði að reka Spánverja úr landi ef Spánn viðurkenndi ekki sjálfstæðisyfirlýsingu Mexíkó frá 1810.

;Fædd
* 4. maí - John Hanning Speke, breskur landkönnuður (d. 1864).

;Dáin
* 5. mars - Pierre-Simon Laplace, franskur stærðfræðingur (f. 1749).
* 26. mars - Ludwig van Beethoven, tónskáld (f. 1770).

## Tenglar
* „Fréttir 1827“; grein í Skírni 1827
1826

Árið **1826** (**MDCCCXXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 6. febrúar - Amtmannsbústaðurinn á Möðruvöllum brann til kaldra kola og með honum mikið af eigum Gríms Jónssonar amtmanns og skjölum embættisins.
* Lokið var við að reisa biskupssetur í Laugarnesi við Reykjavík, Laugarnesstofu.

### Fædd
* 20. janúar - Benedikt Sveinsson, sýslumaður (d. 1899).
* 19. ágúst - Helgi Hálfdanarson, sálmaskáld, alþingismaður og lektor (d. 1894).
* 30. september - Jón Borgfirðingur, fræðimaður og lögregluþjónn (d. 1912).
* 6. október - Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal, skáld (d. 1907).

### Dáin

## Erlendis
* 15. janúar - Dagblaðið Le Figaro kom fyrst út í París sem vikublað.
* 8. febrúar - Bernardino Rivadavia varð fyrsti forseti Argentínu.
* 11. febrúar - University of London, síðar University College London, var stofnaður.
* 10. mars - Jóhann 4. (portúgalska: João VI) konungur Portúgals lést vegna arsenik-eitrunar.
* 28. maí - Pétur 1. Brasilíukeisari sagði af sér sem konungur Portúgals. Dóttir hans María tók við krúnunni.
* Júní - Nicéphore Niépce tók elstu ljósmyndina sem varðveist hefur.
* 4. júlí - Annar forseti Bandaríkjanna, John Adams, og sá þriðji, Thomas Jefferson, létust báðir daginn sem rétt fimmtíu ár voru liðin frá undirritun sjálfstæðisyfirlýsingar Bandaríkjanna.
* Fyrstu járnbrautargöngin voru gerð. Þau voru á leiðinni milli Liverpool og Manchester í Englandi.

### Fædd
* 6. janúar - Adolf Kirchhoff, þýskur fornfræðingur og textafræðingur.
* 3. maí - Karl 15. Svíakonungur (d. 1872).
* 5. maí - Evgenía de Montijo, síðar keisaradrottning Frakklands, kona Napóleons 3. (d. 1920).
* 4. júlí - Stephen Foster, bandarískt skáld og lagahöfundur (d. 1864).
* 17. september - Georg Friedrich Bernhard Riemann, þýskur stærðfræðingur (d.1866).

### Dáin
* 2. febrúar - Jean Anthelme Brillat-Savarin, franskur lögfræðingur og matgæðingur (f. 1755).
* 16. maí - Elísabet Alexeievna keisaraynja (Louise af Baden), kona Alexanders 1. Rússakeisara (f, 1779).
* 5. júní - Carl Maria von Weber, þýskt tónskáld (f. 1786).
* 4. júlí - Thomas Jefferson, þriðji forseti Bandaríkjanna (f. 1743).
* 4. júlí - John Adams, annar forseti Bandaríkjanna (f. 1735).
* Nikolai Mikhailovich Karamzin, rússneskur rithöfundur (f. 1766).
1828

Árið **1828** (**MDCCCXXVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 14. mars - Friðrik Sigurðsson, Agnes Magnúsdóttir og Sigríður Guðmundsdóttir myrtu Natan Ketilsson og Pétur Jónsson á Illugastöðum á Vatnsnesi og kveiktu síðan í bænum.

### Fædd
* 5. apríl - Árni Thorsteinson, landfógeti og alþingismaður (d. 1907)
* 13. maí - Hannes Finsen, landfógeti og amtmaður í Færeyjum og síðast stiftamtmaður í Danmörku (d. 1892).

### Dáin
* 14. mars - Natan Ketilsson, skottulæknir á Illugastöðum (f. 1792).

## Erlendis
* 8. janúar - Demókrataflokkurinn var stofnaður í Bandaríkjunum.
* 22. janúar - Hertoginn af Wellington varð forsætisráðherra Bretlands.
* 22. febrúar - Persía missti svæði sem núna eru í Georgíu, Aserbaísjan, Armeníu og Dagestan til Rússlands.
* 26. apríl - Stríð Rússlands og Tyrklands hófst.
* 27. apríl - Dýragarðurinn í London var opnaður.
* 26. maí - Kaspar Hauser, sem átti að hafa alist upp í algerri einangrun, fannst í Nürnberg í Þýskalandi.
* 3. júní - Stríð Stóru-Kólumbíu og Perú: Símon Bólívar lýsti stríði á hendur Perú.
* 23. júní - Hinni níu ára gömlu Maríu 2. Portúgalsdrottningu steypt af stóli. Miguel föðurbróðir hennar, sem hafði verið ríkisstjóri, tók sér sjálfur konungsnafn. Hófst þá borgarastyrjöld sem stóð til 1834 og lauk með því að María settist í hásætið að nýju.
* 3. desember - Andrew Jackson var kjörinn forseti Bandaríkjanna.

### Fædd
* 24. janúar - Ferdinand Cohn, þýskur örverufræðingur (d. 1898).
* 8. febrúar - Jules Verne, franskur rithöfundur (d. 1905).
* 20. mars - Henrik Ibsen, norskt leikskáld (d. 1906).
* 8. maí - Jean Henri Dunant, svissneskur stofnandi Rauða krossins og handhafi friðarverðlauna Nóbels (d. 1910).
* 12. maí - Dante Gabriel Rossetti, enskt skáld og listmálari (d. 1882).
* 9. september - Lev Tolstoj, russneskur rithöfundur (d. 1910).

### Dáin
* 22. janúar - Johan Bülow, danskur hirðmarskálkur, f. 1751).
* 16. mars - Johann Galletti, þýskur sagnfræðingur og landfræðingur (f. 1750).
* 16. apríl - Francisco Goya, spænskur listamaður (f. 1746).
* 19. nóvember - Franz Schubert, austurrrískt tónskáld (f. 1797).