Garðskagaviti

**Garðskagaviti** er viti á Garðskaga nyrst á Rosmhvalanesi á Suðurnesjum. Reyndar vísar Garðskagaviti til tveggja vita en sá fyrri var byggður 1897 en árið 1944 var byggður annar viti til að koma í stað þess fyrra. Byggðasafnið á Garðskaga hefur verið til húsa í yngri vitanum síðan 1995.

## Saga

### Eldri Garðskagavitinn
Áætlanir til að byggja vita á Garðskaga hófust árið 1878 þegar Íslendingar báðu danska konunginn að fjármagna vitann eins og hann hafði lofað. Danska ríkisstjórnin vildi þó ekki greiða allan kostnaðinn við vitann en hún hélt því fram að ekki sigldu mörg skip hjá Garðskaga enda veðrið þar ógestrisið fyrir vita. Að lokum samþykktu Danirnir að greiða ljóstækið en ekki alla bygginguna. Íslendingar ákváðu að byggja varnarvegg með luktum í í staðinn fyrir vita en bráðum var veggurinn öldusorfinn og árið 1895 bað útgerðarfélag að byggður yrði raunverulegur viti. Íslenska ríkisstjórnin útvegaði 11.000 krónur fyrir verkefnið og bað dönsku ríkisstjórnina um að leggja fram helming kostnaðarins sem hún og gerði.

Árið 1897 byggði danska vitamálastofnunin Garðskagavita. Byggingin er ferhyrnd, járnsteypt og 11,4 metrar á hæð. Hann er næstelsta steypta bygging landsins. Notaður var steinolíulampi og einföld katadíoptrísk snúningslinsa sem magnaði ljósið og hafði lóðagangsverk til að snúa linsunni.

Áður en langt um leið fór sjórinn að veðra landið sem vitinn var byggður á. Árið 1912 var byggð brú til þess að fólk mættu örugglega ná til vitans en öldugangurinn og óveður gerðu brúna óstöðuga á flóði. Árið 1925 var hlaðinn og steyptur varnarpallur til þess að hjálpa að tryggja jörðina kringum vitann. Þrátt fyrir það hristist vitinn þegar stormaði af því að grunnurinn var ekki nógu sterkur.

Síðan 1. desember 2023 hefur Garðskagaviti verið friðaður en friðun tekur til eldri vitans og ytra borðs vitans og viðbygginga. Einnig tekur hún til "steinhlaðins sökkuls undir vitanum, göngupalls umhverfis vitann og göngubrúar ásamt handriðum, og steinsteyptra varnarpalla utan um sökkul".

### Yngri Garðskagavitinn
Þann 11. júní 1944 hófst bygging á öðrum vitanum á Garðskaga en henni lauk á aðeins þremur mánuðum. Yngri vitinn er 215 metrum suðaustur frá eldra vitanum; hann var byggður lengra frá ströndinni til að forðast landbrot og særok, sem takmarkaði skyggni í óveðri.

Yngri vitann hannaði Axel Sveinsson. Sívalur turn vitans er 28,6 metrar á hæð frá járnsléttu og upp í topp en veggirnir eru 20 sentimetrar á þykkt. Garðskagavitinn var húðaður með ljósu kvarsi en árið 1986 var vitinn kústaður með hvítu viðgerðar- og þéttiefni. Ljóshús vitans er ensk smíð og upphaflega voru notuð ljóstækin úr eldri Garðskagavitanum en með þeim jókst ljósmál vitans úr 13 upp í 15,5 sjómílur. Árið 1946, aðeins tvö ár eftir að byggingu var lokið var ljóstækjunum breytt í rafmagnsljós. Árið 1960 var upphaflegri linsu skipt út fyrir fjórfalda snúningslinsu. Vitinn gat líka fengið radíómerki. Byggð var vitavarðarbúseta árið 1933 sem notuð var til 1979 og stendur ennþá í dag. Búsetan er nú orðin hluti safnsins.

## Byggðasafnið á Garðskaga
Árið 1995 var opnað Byggðasafnið á Garðskaga í viðbyggingum nærri vitanum. Á safninu eru 60 vélar sem Guðni Ingimundarson gerði upp en flestar eru ennþá í lagi. Varanlegar sýningar safnins veita upplýsingar um landbúnað og fiskveiðar en stór hluti af safninu hýsir siglingagervingar. Til sýnis er meðal annars er sexæringur, níu metra langur bátur með Engeyjarlagi smíðaður 1887. Báturinn tilheyrði útgerð Gunnars Hámundarsonar sem er elsta starfandi útgerðarfyrirtæki á landinu.

## Tilvísanir