open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kirkja heilags Ulrich og Afra

**Kirkja heilags Ulrich og Afra** er kaþólsk kirkja í borginni Ágsborg í Þýskalandi. Hún er pílagrímskirkja í kaþólskum sið og þar hvíla heilagur Ulrich, heilög Afra og heilagur Simpertus.

## Saga kirkjunnar

Fyrirrennari kirkjunnar var lítil pílagrímskirkja frá 8. öld, en í henni var heilög Afra grafin og heiðruð. Kirkjan var á þeim tíma fyrir utan Ágsborg og var eyðilögð af Ungverjum. Næsta kirkja var rifin 1466 til að skapa pláss fyrir núverandi kirkju. Framkvæmdir hófust 1467, en hún hrundi í stormi 1474 meðan hún var enn í byggingu. Hún var þá endurreist 1474 og vígð 1500, er Maximilian I keisari setti hyrningarsteininn í. Það átti reyndar að gera kirkjuna veglegri og skreyta hana, en sökum trúaróróa á siðaskiptatímabilinu var öllum slíkum áformum ýtt til hliðar. Í loftárásum 1944 brann turnþakið og gluggarnir eyðilögðust. Viðgerðum lauk 1950. Tveir páfar hafa sótt kirkjuna heim. 1782 sótti Píus VI messu í kirkjunni og 1987 leit Jóhannes Páll II við í kirkjunni.

## Innviðið

### Altaristaflan

Háaltarið er eitt mesta listaverk kirkjunnar. Það var smíðað af Hans Krumpers í kringum aldamótin 1500. Hér er um 5 hæða háa altaristöflu að ræða, gerð úr viði og sýnir fæðingu Jesú. Þar fyrir ofan er krýning Maríu mey. Til sitthvorrar handar eru postularnir Pétur og Páll, en efst er himnafaðirinn. Allar fígúrur eru lausar sem listamaðurinn setti inn í rammann. Altaristaflan er einn merkasti gripur í endurreisnarstíl í kirkju í Suður-Þýskalandi. Nokkur stór hliðaraltari eru í kirkjunni sem helguð eru heilagri Afra og heilögum Ulrich.

### Grafhvelfing
Kirkjan er hvíldarstaður helgra manna, heilagrar Afra, heilags Simpertus og heilags Ulrich.

**Heilög Afra** var upphaflega heiðin og starfaði sem portkona í Ágsborg. En þegar Narzissus biskup leitaði ásjár hjá henni í ofsóknum kristinna manna, tók hún kristna trú. Fyrir það var hún ákærð og brennd á báli. Heilög Afra er verndardýrlingur Ágsborgar.

**Heilagur Simpertus** var biskup í Ágsborg í kringum aldamótin 800. Lítið er vitað um hann, en ákaflega líklegt er að Karlamagnús hafi ráðið úrslitum um það að Simpertus fékk biskupsstólinn. Simpertus er sömuleiðis verndardýrlingur Ágsborgar.

**Heilagur Ulrich** var biskup í Ágsborg á 10. öld. Þegar Ungverjar réðust á Ágsborg árið 955 stjórnaði hann öllum varnaraðgerðum gegn þeim. Ungverjar náðu ekki að vinna borgina, en eyðilögðu nærsveitir, þ.á.m. kirkju heilagrar Afra. Ulrich biskup lét reisa hana á ný. Hann þótti guðhræddur og mildur, og var sjálfur lagður til grafar í nýju kirkjunni, sem eftir það hlaut nafn hans, ásamt nafn Afra.

### Orgel
Orgel kirkjunnar var smíðað 1608 og sett upp á svalir fyrir ofan innganginn. Pípuhúsinu er hægt að loka með tveim viðarhurðum, en innanverðu á hurðunum eru málverk af himnaför Jesú (vinstra megin) og af Maríu mey (hægra megin).

## Heimildir
Jón Sigurðsson (lögmaður)

**Jón Sigurðsson** (um 1565 – 26. maí 1635) var íslenskur lögmaður á 16. og 17. öld. Hann bjó á Reynistað í Skagafirði.

Jón var af Svalbarðsætt, sonur Sigurðar Jónssonar sýslumanns og klausturhaldara á Reynistað og konu hans Guðnýjar Jónsdóttur frá Stóru-Ökrum, sem var sonardóttir Gríms Jónssonar lögmanns. Hann var fyrst sýslumaður í Þingeyjarsýslu og eftir að faðir hans dó 1602 fékk hann Skagafjarðarsýslu. Vorið 1606 dó fððurbróðir hans, Jón lögmaður Jónsson, og var lögmannskosning á Alþingi um sumarið, raunar fyrir bæði lögmannsumdæmin því Þórður Guðmundsson var orðinn gamall og sagði af sér. Var Jón kosinn lögmaður norðan og sunnan  en auk hans voru í kjöri þeir Ari í Ögri, Jón Magnússon eldri í Haga og Björn Benediktsson á Munkaþverá og var varpað hlutkesti milli þeirra, sem Jón vann.

Árið 1607 kom út konungsbréf þar sem lagt var fyrir lögmenn að flýta málum og láta Alþingi standa svo lengi að hægt væri að afgreiða mál, en ekki aðeins 1-2 daga eins og virðist hafa tíðkast á seinni hluta lögmannstíðar þeirra Þórðar og Jóns. Tveimur árum seinna kom annað konungsbréf þar sem landsmönnum var bannað að ausa skömmum yfir lögmenn þegar þeir væru að fara um og gegna skyldustörfum sínum.

Jón var settur af árið 1618 vegna misferlis í starfi og tengdist það kvennamálum hans. Um leið missti hann sýsluvöld. Árið 1622 fékk hann þó uppreisn hjá konungi og fékk jafnframt Húnavatnssýslu. 

Hann var sagður gáfumaður og vel að sér í lögum en enginn sérstakur fjáraflamaður. Hann þótti mjög kvensamur, „oft við konur kenndur“, segir Jón Sigurðsson. Hann er sagður hafa eignast að minnsta kosti fjögur börn framhjá konu sinni, sem var Þorbjörg Magnúsdóttir frá Eiðum, Vigfússonar sýslumanns. Þau áttu fimm börn saman og er mikil ætt frá þeim komin.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Ráðhúsið í Ágsborg

**Ráðhúsið í Ágsborg** er meðal merkustu ráðhúsa í endurreisnarstíl norðan Alpa.

## Saga ráðhússins
Ráðhúsið í borginni Ágsborg í Þýskalandi var reist 1615-1624 í endurreisnarstíl. Í upphafi átti að gera upp gamla ráðhúsið, sem reist var 1385. Það var orðið of lítið fyrir ríkisþingin sem konungarnir og keisararnir héldu iðulega í borginni. En eftir langar vangaveltur byggingameistara var ákveðið að rífa húsið og reisa nýtt ráðhús í staðinn. Við vígslu hússins 1624 var byggingin eina húsið í heimi með fleiri en sex hæðir. Í því voru þrír stórir salir. Á jarðhæð var *Unterer Fletz*, á 2. hæð var *Oberer Fletz*, og þar fyrir ofan var *Gullni salurinn* (Der Goldene Saal) sem var svo hár að hann náði yfir nokkrar hæðir. Auk þess voru á ýmsum hæðum svokölluð furstaherbergi, sem voru litlir fundarsalir fyrir heldri gesti. Í 30 ára stríðinu hnignaði Ágsborg hratt. Ráðhúsið var ekki síst reist fyrir ríkisþingin sem oft höfðu verið haldin í borginni. En ekki slíkt þing var haldið í Ágsborg eftir að ráðhúsið var fullklárað. Þau voru flutt til Regensburg í Bæjaralandi. Árið 1828 var mikil kauphöll (*Börse*) reist beint fyrir framan ráðhúsið. Við það missti það mikið af glæsileika sínum, þar sem nýja húsið skyggði svo mjög á það. Í loftárásum 1944 nær gjöreyðilagðist ráðhúsið. Húsið brann út og stóð í stríðslok aðeins múrverkið eftir. Kauphöllin sjálf gjöreyðilagðist. Viðgerðir hófust ekki fyrr en á 6. áratugnum. Þá var kauphöllin rifin og þannig myndaðist torgið fyrir framan ráðhúsið. Árið 1955 fluttu borgarskrifstofur aftur í ráðhúsið. Gullni salurinn var hins vegar ekki tilbúinn fyrr en 1985. Í ráðhúsinu er safn með sögu borgarinnar. Þar er einnig aðstaða fyrir farandsýningar.

## Gullni salurinn

Gullni salurinn í ráðhúsinu þykir vera einn merkasti salur endurreisnartímabilsins í Þýskalandi. Hann er á þriðju hæð ráðhússins og nær yfir nokkrar hæðir. Gólfið er 552 m² að stærð. Veggir og loft voru skreytt með veggmyndum, gullskrauti, fögrum hurðum og ýmsu öðru. Loftið var gert úr hnetuviði. Salurinn var hin mesta gersemi og voru Ágsborgarar ákaflega hreyknir af honum í rúm 300 ár. Þar fóru fram ýmsir merkir atburðir. Árið 1653 fór fram keisarakjör salnum í salnum, er Ferdinand IV var kjörinn keisari þýska ríkisins. Árið 1690 hélt Jósef I mikla veislu í salnum eftir keisarakjör sitt. Frans II keisari heimsótti Ágsborg 1792 og skoðaði þá salinn. Árið 1891 var Otto von Bismarck gestur í salnum er hann var gerður að heiðursborgara í Ágsborg. Árið 1914 var haldin vegleg veisla til heiðurs Lúðvíks III, konungs Bæjaralands. En 1944 var ráðhúsið nær gjöreyðilagt og brann salurinn út. Eingöngu litlir hlutar með veggmyndum björguðust. Það var þó ekki fyrr en eftir 1980 að ákveðið var að endurgera Gullna salinn. Hann var vígður 1985 í tengslum við 2000 ára afmæli borgarinnar.

## Heimildir

* 
*
Erlendur Þorvarðarson

**Erlendur Þorvarðarson** (d. 1575) var íslenskur lögmaður á 16. öld og bjó á Kolbeinsstöðum og Strönd í Selvogi.

Erlendur var sonur Þorvarðar Erlendssonar lögmanns og Margrétar Jónsdóttur, systur Stefáns biskups. Hann var í þjónustu Stefáns móðurbróður síns á yngri árum og á þeim tíma (árið 1518) vó hann mág sinn, Orm Einarsson bónda í Saurbæ á Kjalarnesi, í Viðey. Ekki kom það í veg fyri að hann var kjörinn lögmaður sunnan og austan á Alþingi 1521. Ekki virðist hann hafa fengið staðfestingu konungs fyrr en 1538 en gegndi þó lögmannsembætti allan tímann.

Erlendur studdi siðaskiptin þegar þau urðu í Skálholtsbiskupsdæmi en virðist þó hafa verið eitthvað blendinn í trúnni og þótti Gissuri biskupi illt að treysta á hann. Honum er lýst svo að hann hafi verið yfirgangs- og ofstopamaður, hættulegur vinur og skæður mótstöðumaður. Hann þótti harður í horn að taka og duglegur að berja á útlendingum sem hér voru við veiðar og verslun í óþökk Danakonungs.

Árið 1553 missti hann lögsögnina og aleigu sína fyrir ýmsar misgjörðir og sumar alvarlegar, meðal annars manndráp. Hann fór þá til Kaupmannahafnar og tókst árið 1558 að fá útgefið konungsbréf þar sem honum voru gefnar upp sakir og fékk hann hluta eigna sinna aftur. Hann lifði lengi eftir þetta en við litla virðingu.

Erlendur var þríkvæntur og átti líka launbörn. Fyrsta kona hans var Þórunn Sturludóttir frá Staðarfelli, systir Orms lögmanns Sturlusonar. Hún dó þegar þau bjuggu á Kolbeinsstöðum og fóru á kreik sögur um dauða hennar.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Thierry Omeyer

**Thierry Omeyer** (fæddur 2. nóvember 1976 í Mulhouse) er franskur handknattleiksmaður sem leikur í stöðu markmanns. Hann spilar fyrir Paris Saint-Germain Handball. Hann er aðalmarkmaður franska karlalandsliðsins í handknattleik.

Omeyer hóf að leika handknattleik níu ára í Cernay (Alsace). Árið 1994 hóf hann feril sinn sem atvinnumaður með liðinu Selestat. Hann var mjög góður þar og vakti mikla athygli enda var hann með 50% markvörslu nánast í hverjum leik. Hann vakti líka mikla athygli í liðinu Montpellier. Og hann var fljótur að vinna sér sæti í liðinu, vann hann fimm meistaratitla (frá 2002 til 2006) og fimm með Montpellier (2001, 2002, 2003, 2005 og 2006). Árið 2003 varð hann deildarmeistari í Meistaradeildinni (EHF Champions League) en það var í fyrsta sinn sem franskt lið vann þennan titil. Árið 2006 ákvað hann að ganga til liðs við þýska liðið THW Kiel, þar sem hann hefur unnið fjóra titla — þrjá innanlands 2007, 2008 og 2009 auk þess að vinna Meistaradeild Evrópu árið 2007.

Omeyer lék fyrsta leik sinn með franska landsliðinu 19. september 1999 í leik gegn Rúmeníu. Árið 2001 varð hann heimsmeistari með franska alandsliðinu eftir leik gegn Svíþjóð sem lauk 28-25 (eftir tvær framlenganir).

Árið 2008 varð hann Ólympíumeistari og var kosinn besti markvörður mótsins með 41% hlutfall af vörðum skotum. Hann varði 19 skot af 39 og tryggði Frakklandi 28-23 sigur í úrslitaleik gegn Íslandi.
Fuggerei

**Fuggerei** er lítið íbúðahverfi í borginni Ágsborg í Þýskalandi sem bankamaðurinn Jakob Fugger stofnaði til 1516 fyrir fátæklinga. Húsin eru elstu félagsíbúðir heims sem enn standa.

## Saga Fuggerei

Það var bankamaðurinn Jakob Fugger sem lét reisa fátækrahverfið fyrir verkafólk, launamenn og fátæklinga sem í borginni bjuggu. Milli 1516-1521 voru 52 lágreistar íbúðir reistar. Íbúðirnar eru í tveggja hæða raðhúsum og eru litlar á nútíma mælikvarða, en á 16. öld var þetta rausnarleg gjöf frá Fugger. Krafist var leigu, en hún var lág. Eitt gyllini á ári. Hugmyndin var að fátækir verkamenn og launamenn sem voru í erfiðleikum, t.d. sökum veikinda, gátu búið áhyggjulaust í borginni og sinnt starfi sínu vandkvæðalaust. 1581-82 var lítil kirkja reist í hverfinu sem hét Markúsarkirkja (*St. Markus*). Svíar voru í borginni í 30 ára stríðinu. 1642 eyðilögðu þeir húsin í hverfinu. Eftir brotthvarf þeirra voru þau endurreist og fengu fátækir athvarf þar á ný. Síðla á 17. öld bjó þar Franz Mozart, langafi Wolfgangs Amadeusar, en Mozart-ættin er frá Ágsborg. Í loftárásum bandamanna 1944 eyðilögðust tveir þriðju hlutar hverfisins. Afkomendur Fugger-ættarinnar ákváðu að endurreisa húsin. 1947 gátu fyrstu íbúar snúið þangað aftur. Viðgerðum lauk á sjötta áratugnum.

## Fuggerei í dag
Í dag eru húsin alls 67 með 140 íbúðum. Flest eru 60 m² að stærð. Inntökuskilyrðin eru enn þau sömu og á 16. öld. Þau eru: 

:Að vera Ágsborgari
:Að vera kaþólskur
:Að vera með hreint sakavottorð
:Að vera fjárhagslega til þess að gera illa stæður

Leigan er enn eitt gyllini á ári, þ.e. samsvarandi einu gyllini eins og það var á 16. öld. Það reiknast 88 cent í dag. Rafmagn og vatn greiða leigutakar. Átta lítil stræti ganga í gegnum hverfið, sem enn afmarkast af stórum veggjum. Þrjú hlið liggja þangað inn. Ferðamönnum er heimilt að ganga um hverfið, en það er lokað milli 22 að kvöldi og 5 að morgni. Fuggerei er enn stjórnað af afkomendur Fugger-ættarinnar. Til viðhalds hverfinu kemur fjármagn frá ýmsum fasteignum og frá skóglendi í grennd. Hin mikla ferðamennska skilur einnig eftir dágóða fjármuni í formi aðgangseyris. Enn í dag er Fuggerei elsta félagshverfi heims sem enn stendur.

## Heimildir

*
Skurðarhnífur

**Skurðarhnífur** (**skurðhnífur**, **læknishnífur** eða **bíldur**) er flugbeittur hnífur sem er notaður við uppskurði, krufningar og í ýmsu handverki. Skurðarhnífar eru ýmist einnota (einjárnungur) eða endurnýtanlegir. Endurnýtanlegir skurðarhnífar eru stundum með föstu blaði sem unnt er að skerpa, en yfirleitt þó með lausu blaði sem má skipta um. Einnota skurðurhnífar eru yfirleitt með skefti úr plasti og stækkanlegu blaði. Þeir eru notaðir einu sinni og síðan hent. Flestir eru eineggjaðir en tvíeggjaðir skurðarhnífar eru einnig til. Skurðarhnífur sem notaður við krufningar, og líta eins út, eru stundum nefndir *líkskurðarhnífar*. 

Skurðarhnífsblöð eru yfirleitt úr hertu og styrktu ryðfríu stáli. Blöð sem á að nota við skurðaðgerðir eru gerð úr ryðfríu stáli. Blöð hnífa sem notaðir eru við handverk eru oft gerð úr kolefnisstáli. Einnig má fá hnífa með blöðum úr títani, brenndum leir, demanti eða hrafntinnu. Þegar skorið er upp með aðstoð segulsneiðmyndatækis er ekki hægt að nota hnífa með blöðum úr stáli því það gæti haft áhrif á segla í vélinni og valdið truflun í myndinni. Þess vegna eru notaðir rafbrennslukutar eða leysigeislar í staðinn fyrir skurðarhnífa.
Ubuntu Netbook Edition

**Ubuntu Netbook Edition** eða **UNE** (**Ubuntu Netbook Remix** fyrir útgáfu 10.04) er útgáfa af Ubuntu-stýrikerfinu sem er hönnuð til að keyra á fistölvum (*netbooks*). Ubuntu Netbook Remix hefur verið fáanlegt síðan Ubuntu útgáfu 8.04 (*Hardy Heron*).

Þessi útgáfa af Ubuntu er ekki lengur studd sem sérstakt stýrikerfi, hún rann inn í Ubuntu 11.04 og hefur verið partur af Ubuntu síðan.

## Ytri tenglar

* Opinber heimasíða ''Ubuntu Netbook Remix''  á vef Canonical
Oscar De La Hoya

**Oscar De La Hoya**, stundum nefndur „the Golden Boy“ (*gulldrengurinn*) (fæddur 4. febrúar 1973), er bandarískur boxari af mexíkóskum uppruna. Hann vann gull í Barselónu á Ólympíuleikunum. De La Hoya kemur frá hnefaleikafjölskyldu. Afi hans Vicente, faðir hans Joel eldri og bróðir Joel yngri voru allir boxarar. De La Hoya var „boxari ársins“ hjá *[[Ring Magazine]]* árið 1995 og líka besti „pund fyrir pund boxari í heiminum“ hjá *Ring Magazine* árið 1997. De La Hoya tilkynnti opinberlega starfslok hans úr íþróttinni á blaðamannafundi í Los Angeles þann 14. apríl 2009, hann batt enda á allar vangaveltur um að jafningi hans í létt millivigt, Julio Cesar Chavez yngri, myndi berjast við hann.

De La Hoya hefur tapað 17 tilraunum sínum um heimsmeistaratitil og hefur unnið 10 titla í sex mismunandi þyngdarflokkum. Hann hefur einnig skilað meiri hagnaði en nokkur annar boxari í sögu hnefaleikanna, áætlað 696 milljónum bandaríkjadala í tekjur.

Á áhugamannaferli De La Hoya sigraði hann 223 sinnum, 163 sinnum með rothöggum, og tapaði aðeins sex sinnum. Hann barðist í Bandaríkjunum um Gull Sumarólympíuleikunum 1992, hann tileinkaði sigurinn nýlátinni móður sinni. De La Hoya stofnaði Golden Boy Promotions til að berjast gegn spillingu í sportinu. Hann er fyrsti bandarísku boxarinn af rómanskum uppruna til að eiga á innlent hnefaleika-kynningarfyrirtæki og einn af fáum boxurum til að taka á kynningarábyrgð á meðan hann var enn þá boxandi.
Eminem

**Marshall Bruce Mathers III** (f. 17. október 1972), þekktur undir nafninu **Eminem**, er bandarískur rappari, lagahöfundur og upptökustjóri. Hann er þekktur fyrir að auka hylli hipphopps meðal bandarísks almúgafólks og er talinn einn besti rappari allra tíma.

## Æviágrip
Hann ólst upp í Detroit og byrjaði að rappa fjórtán ára. Eftir nokkur ár tók hann þátt í rappkeppni í landi sínu, þar sem hann gerði góða hluti, og varð hann fljótur að skapa sér nafn. Árið 1995 var hann neyddur til að skpita um tónlistanafn, *M&M*, vegna ágreinings um höfundarrétts Mars, Inc., sem framleiðir súkkulaðihnappa M&M's. Þess í stað fann hann upp nafnið Eminem, MM (á ensku, M og M), sem eru upphafsstafir hans.

Eminem kynntist Kimberly árið 1989 þegar hann var fimmtán ára og hún þrettán ára í partýi hjá sameiginlegum vin. Eminem og Kimberly voru gift 1999–2001.

## Ferill
Ferill hans í tónlist hófst þegar hann fékk samning við Aftermath Records árið 1997. Það var rapparinn og plötuframleiðandinn Dr. Dre, sem sá hann eftir að hann hafnaði í öðru sæti í rappkeppni. Hljómplatan *[[The Slim Shady LP]]* var gefin út árið 1999. Á henni má finna lagið „Guilty Conscience“ sem varð mjög frægt.

Eminem hefur unnið til fjölda verðlauna, meðal annars Óskarsverðlauna.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *Infinite* (1996)
* *[[The Slim Shady LP]]* (1999)
* *The Marshall Mathers LP* (2000)
* *The Eminem Show* (2002)
* *Encore* (2004)
* *Relapse* (2009)
* *Recovery* (2010)
* *The Marshall Mathers LP 2* (2013)
* *Revival* (2017)
* *Kamikaze* (2018)
* *Music to Be Murdered By* (2020)
* *The Death of Slim Shady (Coup de Grâce)* (2024)

### Samvinnuplötur
* *Devil's Night* (með D12) (2001)
* *D12 World* (með D12) (2004)
* *Hell: The Sequel* (með Bad Meets Evil) (2011)

## Tilvísanir

## Athugasemdir

## Tenglar
* 
* Eminem's Song Lyrics
Uppskurður

**Uppskurður** eða **skurðaðgerð** er aðgerð sem framkvæmd er á sjúklingi í lækningarskyni eða, í einstaka tilvikum, til athugunar á sjúkdómsástandi hans. Einnig geta uppskurðir verið framkvæmdir til að lækna áverka eða fjarlægja lýti. Sérhæfð tól, á borð við skurðlæknishnífa og -tangir eru notuð við uppskurðinn. Sjúklingurinn getur verið maður eða dýr. Skurðlæknir er maður sem framkvæmir uppskurði á fólki. Uppskurðir fara að jafnaði fram á skurðstofum. Uppskurður getur stoðið yfir í nokkrar mínútur eða nokkrar klukkustundir.

## Aðgerð

Á sjúkrahúsum er uppskurður framkvæmdur á skurðstofu með skurðarverkfærum og öðrum útbúnöðum. Sjúklingurinn liggur á skurðarborði. Umhverfið á skurðstofunni er smitsæft og á að dauðhreinsa öll verkfæri sem notuð verða svo að sýklar geti ekki komið inn í líkamann. Nauðsynlegt er að skipta um verkfærin ef þau verða óhrein. Þeir sem vinna á skurðstofu verða að vera í sérstökum fötum (e. *scrubs*) og verða að skrúbba hendurnar áður en að framkvæma uppskurðinn.

Áður en sjúklingurinn er skorinn er læknisrannsókn framkvæmd. Ef læknisrannsóknin er í lagi þá þarf sjúklingurinn að skrifa undir samþykkiseyðublað. Yfirleitt er sjúklingnum boðið að borða ekki fyrir uppskurðinn.

Þegar sjúklingurinn er kominn á skurðstofuna er húðin dauðhreinsuð með joði til að minnka smitunarhættu. Ef til er hár á staðinum þar sem skorinn verður, þá þarf að fjarlægja það áður en að skera. Dula er sett á líkamann nema á höfuðið og staðinn þar sem skorinn verður.

Sjúklingnum er gefið deyfingarlyf svo að sé enginn sársauki vegna skurðsins. Tegund deyfingarlyfsins sem er gefin ræðst af framkvæmdinni, má gefa annaðhvort svæfingarlyf eða staðdeyfingarlyf. Stundum er mænudeyfingarlyf gefið þegar aðgerðin verður framkvæmd á stóru, djúpu eða staðbundnu svæði en er ekki viðeigandi að nota svæfingarlyf. Sjúklingurinn er barkaþræddur og notað er öndunartæki. Öndunartækið má vera notað til að gefa sjúklingnum meira deyfingarlyf.

Þá er skorið á skurðarstaðnum. Æðar geta verið þvingaðar saman til að hindra blæðingu og sárahakar getur verið notaðir til að halda skurðarstaðnum opnum. Stundum er nauðsynlegt að skera nokkur lög af vef áður en að komast í skurðarstaðinn. Stundum þarf að saga bein til að komast í skurðarstaðinn, til dæmis þegar skorið er á heilanum þarf að saga hauskúpuna. Einnig til að framkvæma uppskurð í bringunni þarf að saga bringubeinið til þess að opna brjóstakassann.

Þá er gert það sem þarf til að eyða vandamáli. Dæmi um það gætu verið eftirfarandi:

* brottskurður – það að taka líffæri úr líkamanum
* brottnám – það að taka hluta af líffæri úr líkamanum
* fyrirbinding – það að binda æðar 
* ágræðsla – þegar settur er vefur frá öðrum líkamshluta á annan
* ígræðsla – þegar sett er líffæri úr öðrum líkama í annan
* staurliðsgerð – það að tengja margföld liðamót eða bein svo að þau vaxi saman

Á eftir uppskurðinn er sjúklingurinn vakinn og vaktaður. Þegar sjúklingurinn er búinn að batna þá er hann útskráður og má fara heim.

## Tengt efni

* Deyfing
* Skurðverkfæri
* Speglun

## Heimildir

*
Ritvinnsluforrit

**Ritvinnsluforrit** er notendaforrit til að útbúa og vinna með skjöl sem ætluð eru til prentunar. Ritvinnsluforrit eru hönnuð til þess að auðvelda notendum að semja texta og ritstýra skjölum meðan umbrotsforrit eru notuð til að hanna prentgripi sem ætlaðir eru til dreifingar í stórum upplögum.

Upphaflega var ritvinnsla unnin með sérstökum ritvinnsluvélum sem gerðu notendum kleyft að vinna með texta áður en hann var prentaður með rafmagnsritvél. Með tilkomu einkatölva og heimilistölva með tengdum prentara varð notkun ritvinnsluforrita almennari og forritin sjálf urðu þróaðri. Leiðréttingarforrit sem fara yfir stafsetningu komu fram á sjónarsviðið og hægt var að vista skjöl á disklinga og segulbandsspólur. Ritvinnsluforrit og töflureiknar voru algengustu notendaforritin sem notuð voru á einkatölvum í fyrirtækjum og á 9. áratugnum var farið að búa til skrifstofuvöndla með því að þróa og markaðssetja þessar tvær tegundir forrita samhliða.

Upphaflega voru ritvinnsluforrit með svipað notendaviðmót og textaritlar með einfalt ívafsmál til að sníða textann til; jafna, feitletra og skáletra, setja inn neðanmálsgreinar o.s.frv. Ritvinnsluforrit með WYSIWYG-virkni, þar sem notandinn sér útkomuna á skjánum nokkurn veginn eins og hún verður við prentun, komu fram með WIMP-notendaskilum. Í flestum nútímaritvinnsluforritum er hægt að setja saman texta og myndir, töflur og gröf í einu og sama skjalinu. 

Fyrstu ritvinnsluforritin sem náðu mikilli útbreiðslu voru WordStar og WordPerfect á 9. áratug 20. aldar. Síðustu ár hefur Microsoft Word haft yfirburðastöðu á markaði fyrir ritvinnsluforrit. Önnur vinsæl ritvinnsluforrit í dag eru frjálsu forritin OpenOffice.org Writer, KWord og AbiWord. Nýlega hafa vefforrit á borð við Google Docs tekið að keppa við hefðbundin ritvinnsluforrit um vinsældir.

## Tengt efni
* Ritill, textaritill
Kvikmyndaverðlaun Norðurlandaráðs

**Kvikmyndaverðlaun Norðurlandaráðs** eru norræn verðlaun  fyrir kvikmyndagerð og ein fimm verðlauna sem veitt eru árlega af Norðurlandaráði. Þau voru fyrst veitt 2002 í tengslum við 50 ára afmæli Norðurlandaráðs en hafa síðan 2005 verið veitt á hverju ári. Fjórar íslenskar kvikmyndir hafa fengið verðlaunin.

Verðlaunaféð er 300.000 danskar krónur og skiptist milli handritshöfundar, leikstjóra og framleiðanda.

## Verðlaunahafar

## Tilvísanir

## Tenglar
*Um Kvikmyndaverðlaun Norðurlandaráðs á vefsíðu Norðurlandaráðs
Náttúru- og umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs

**Náttúru- og umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs** hafa verið veitt árlega frá 1995 af Norðurlandaráði á Norðurlandaráðsþingi. Norðurlandaráð veitir fern önnur verðlaun árlega.

Markmið verðlaunanna er að efla vitund um náttúru- og umhverfisvernd á Norðurlöndunum.

Náttúru- og umhverfisverðlaunin eru veitt norrænni stofnun, fyrirtæki eða einstaklingi, sem sett hefur fordæmi með því að samþætta virðingu fyrir náttúru og umhverfi í starfi sínu eða með því að sýna frumkvæði á annan hátt að sértækum aðgerðum náttúru og umhverfi til góða.

Verðlaunafé er 350.000 danskar krónur.

## Verðlaunahafar
* 1995: Torleif Ingelög (Svíþjóð)
* 1996: Inuit Circumpolar Conference (Grænland)
* 1997: Institut for Produktudvikling í Danmarks Tekniske Universitet (Danmörk)
* 1998: Verkefnið Jarðvegsvernd og stjórnandi þess, Ólafur Arnalds (Ísland)
* 1999: Ålands Natur & Miljö (Álandseyjar)
* 2000: Miljøorganisationen Bellona (Noregur)
* 2001: Mats Segnestam (Svíþjóð)
* 2002: Arne Næss (Noregur)
* 2003: Ungdomsorganisationen Luonto-Liitto ry (Finnland)
* 2004: Coalition Clean Baltic 
* 2005: Ann-Cecilie Norderhaug (Noregi)
* 2006: Bogi Hansen (Færeyjar)
* 2007: Albertslund Kommune (Danmörk)
* 2008: Marorka (Ísland)
* 2009: Verkefni Friluftsfrämjandets, I Ur och Skur (Svíþjóð)
* 2010: Merkur Andelskasse (Danmörk), Ekobanken (Svíþjóð) og Cultura bank (Noregur)
* 2011: Scandic-hótelkeðjan
* 2012: Olli Manninen (Finnland)
* 2013: Selina Juul (Danmörk)
* 2014: Reykjavíkurborg (Ísland)
* 2015: SEV (Færeyjar)
* 2016: *Too Good To Go* (Danmörk)
* 2017: RePack (Finnland)
* 2018: Náttúruauðlindaráðið í Attu (Grænland)
* 2019: Greta Thunberg (Svíþjóð) (*neitaði viðtöku*)
* 2020: Jens-Kjeld Jensen (Færeyjar)
* 2021: Concito (Danmörk)
* 2022: Maríuhöfn (Álandseyjar)
* 2023: Renewcell (Svíþjóð)
* 2024: Arnhildur Pálmadóttir (Ísland)
* 2025: Grønne Nabofællesskaber („Grænu nágrannasamfélögin“) (Danmörk)

## Tengt efni
* Kvikmyndaverðlaun Norðurlandaráðs
* Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs
* Tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs
* Barna- og unglingabókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs
* Verðlaun Norðurlandaráðs
* Norðurlandaráð

## Tenglar
* Um Náttúru- og umhverfisverðlaunin á vef Norðurlandaráðs
Sjúkrahús

**Sjúkrahús** eða **spítali** er stofnun þar sem sjúklingum er veitt meðferð við sjúkdómum og slysum. Þar starfa meðal annars læknar og hjúkrunarfræðingar.

Orðið „spítali“ er dregið af latnesku orði, *hospes* („gestgjafi“). Af sama stofni er orðið *hótel*. Fyrr á tímum var rekstur sjúkrahúsa oft kostaður af trúarsamtökum eða auðugum einstaklingum og þá voru þau oft jafnframt ölmusustofnanir fyrir fátæklinga og gistiheimili fyrir pílagríma. Nú á dögum eru flest sjúkrahús fjármögnuð með opinberum fjárveitingum, af einkafyrirtækjum, sjúkratryggingafélögum eða hjálparstofnunum. 

Sum sjúkrahús eru aðeins ein bygging, önnur eru í mörgum húsum sem ýmist eru öll á sömu lóð eða dreifð víðar. Hérlendis er Landspítalinn til dæmis í mörgum húsum á Landspítalalóðinni við Hringbraut og einnig í Fossvogi, auk þess sem ýmsar deildir hans eru dreifðar um Reykjavík og jafnvel víðar.

## Starfsemi sjúkrahúsa
Sumir sjúklingar eru lagðir inn á legudeildir sjúkrahúsa og dvelja þar í lengri eða skemmri tíma til að gangast undir rannsóknir, aðgerðir, lyfjameðferð eða aðra meðhöndlun. Aðrir eru göngudeildarsjúklingar og eru ekki lagðir inn, heldur gangast undir rannsóknir eða aðgerðir eða fá aðra meðferð og eru síðan sendir heim.

Flest sjúkrahús eru almenn sjúkrahús, geta meðhöndlað margs konar ólíka sjúkdóma og áverka. Þau eru oft mjög stór og skipt í margar deildir. Þar er yfirleitt slysadeild og/eða bráðamóttaka og þangað leitar fólk sem orðið hefur fyrir slysi eða þarf á bráðri læknishjálp að halda. Sumir eru fluttir þangað í sjúkrabíl en aðrir koma á eigin vegum. Á gjörgæsludeildum liggja sjúklingar sem þurfa á sérstaklega miku eftirliti að halda vegna veikinda eða slysa eða eftir aðgerð. Oft eru svo sérstakar deildir fyrir hverja tegund sjúkdóma, til dæmis hjartasjúkdómadeild, taugalækningadeild, lungnadeild, æðasjúkdómadeild, geðdeild, augndeild og svo framvegis, eða fyrir tiltekna hópa sjúklinga, svo sem barnadeild, fæðingardeild og öldrunarlækningadeild.

Sérhæfð sjúkrahús sinna eingöngu tilteknum sjúkdómstegundum og má nefna geðsjúkrahús sem dæmi. Sum sjúkrahús eru tengd háskólum og þar eru stundaðar rannsóknir á sviði læknisfræði og kennsla læknanema.

## Heimildir

*
Kastalavirkið Marienberg

**Kastalavirkið Marienberg** er elsta mannvirki borgarinnar Würzburg í Þýskalandi og stendur á hæð við ána Main. Það var aðsetur greifa áður en síðar sátu þar furstabiskuparnir.

## Saga Marienbergs
Marienberg stendur á 100 metra hæð við ána Main. Þar mun áður hafa staðið virki á tímum kelta. Núverandi virki var reist um eða eftir aldamótin 700. Elstu hlutar þess eru frá 704, þar á meðal Litla Maríukirkjan. Í henni voru biskuparnir lagðir til hvíldar. Virkið var stækkað nokkrum sinnum. 1253 ákvað furstabiskupinn að flytja aðsetur sitt í virkið. Þar sátu því biskuparnir sem stjórnuðu Würzburg í gegnum tíðina allt til 1719, en þá fluttu þeir inn í biskupahöllina Residenz sem verið var að reisa í miðborginni. Virkið kom nokkru sinni við sögu í stríði. Fyrst í bændauppreisninni miklu snemma á 16. öld. 1525 hafði mörg þúsund manna bændaher safnast saman í og við Würzburg. Herinn réðist á virkið, en þar vörðust fylgismenn biskups, alls um 240 vopnfærir manna. Biskup sjálfur hafði flúið og safnað liði. Það dró til bardaga við borgina. Lið biskups var skipað atvinnuhermönnum og gjörsigruðu þeir illa vopnaða bændur. Borgarstjórinn og myndhöggvarinn Tilman Riemenschneider hafði gengið í lið með bændur. Hann var nú handtekinn og settur í dýflissu virkisins, þar sem hann var pyntaður. Eftir stórbruna í virkinu 1572 var því talsvert breytt. Svíakonungur Gústaf II Adolf hertók Würzburg 1631 í 30 ára stríðinu. Hann tók virkið, en ekki eru til upplýsingar um það hversu mikið var barist um það. Gústaf sat í virkinu í hartnær 3 ár og lét gera ýmsar breytingar á því. Þegar Svíar voru hraktir frá Würzburg, settust biskuparnir aftur að í virkinu. Í þriðja sinn var barist um virkið er Prússar réðust á það 1866 í þeirri viðleitni að sameina þýsku ríkin. Prússar skutu á virkið, sem við það brann, en varnarliðið náði samt að verja það og halda því. Enn lenti virkið í hernaðarátök 1945, en að þessu sinni úr lofti. Í loftárásum Breta á Würzburg stórskemmdist virkið. Það var lagfært í einfaldri mynd og er safn í dag.

## Heimildir

*
Atli Heimir Sveinsson

**Atli Heimir Sveinsson** (21. september 1938 - 20. apríl 2019) var íslenskt tónskáld. Hann fékk Tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs árið 1976 fyrir „Konsert fyrir flautu og hljómsveit" sem hann samdi fyrir kanadiska flautuleikarann Robert Aitken. Atli var meðal kunnustu tónskálda Íslands, ekki síst fyrir leikhústónlist sína, m.a. *Dimmalimm* (1970), *Ofvitann* (1979), *Land míns föður* (1984) og *Sjálfstætt fólk* (2000).

Atli Heimir Sveinsson fæddist í Reykjavík, sonur hjónanna Kristínar Guðmundsdóttur og Sveins Þórðarsonar sem var aðalgjaldkeri Búnaðarbankans. Hann fór snemma að fást við tónlist og stundaði tónlistarnám á Íslandi, ásamt námi við Menntaskólann í Reykjavík, og að loknu stúdentsprófi hóf hann tónlistarnám erlendis, við tónlistarháskólann í Köln auk þess sem hann sótti hin frægu tónsmíðanámskeið í Darmstadt. Atli var á sínum tíma eina íslenska tónskáldið sem numið hafði raftónlist við háskóla sérstaklega. Síðan hann lauk tónlistarnámi sínu starfaði hann sem tónskáld og tónlistarmaður í Reykjavik.

Atli var á sínum tíma tónlistarkennari Menntaskólans í Reykjavík og hafði fyrr á árum umsjón með tónlistarþáttum í Rikisútvarpinu. Hann var formaður Tónskáldafélags Íslands um árabil (1972-1983) og stóð meðal annars að framkvæmd ISCM-hátíðarinnar á Íslandi 1973, Norrænna músíkdaga 1976, og stofnun Myrkra músíkdaga 1980. 

## Eitt og annað
* Atli Heimir var af Bergsætt sem gædd er ríkulegri tónlistargáfu, en af þeirri ætt var líka dr. Páll Ísólfsson tónskáld.
* Teitur Atlason, bloggari á DV, er elsti sonur Atla Heimis.

## Tengt efni
Tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs

## Tenglar
* ''Atli Heimir Sveinsson''; grein í DV 2003
* ''Kæfir ræðuhöld með tónlist''; grein í Fréttablaðinu 2004
* ''Vekur athygli''; grein í Vísi 1962
*Atli Heimir Sveinsson, heimasíða
Þorleifur Kortsson

**Þorleifur Kortsson** (d. í júlí 1698) var íslenskur lögmaður og sýslumaður  á 17. öld og hefur orðið þekktastur fyrir galdraofsóknir og galdrabrennur, einkum í Strandasýslu á meðan hann var þar sýslumaður.

Þorleifur var sonur Korts Þormóðssonar klausturhaldara í Kirkjubæjarklaustri og konu hans Þórunnar Hákonardóttur frá Nesi við Seltjörn. Hann var ekki skólamenntaður en hafði lært skraddaraiðn erlendis. Hann var „lítill vexti og einsýnn, aðsópslítill og orðfár á þingum, óáleitinn við menn en þó fégjarn og fésæll.“ Árið 1651 varð hann sýslumaður í Strandasýslu. Þar fékk hann fljótt á sig orð fyrir harða framgöngu gegn meintum galdramönnum, mun harðari en aðrir ráðamenn höfðu áður sýnt. Árið 1654 lét hann til dæmis brenna þrjá menn á báli í Trékyllisvík fyrir galdur. Hann fékk síðar einnig Ísafjarðarsýslu og þar varð sama sagan. 

Þorleifur var kosinn lögmaður norðan og vestan 1662 eftir að Magnús Björnsson sagði af sér. Hann fluttist þá að Þingeyrum og bjó þar síðan lengi en var síðast í Bæ í Hrútafirði og dó þar. Hann sagði af sér embætti 1679.

Kona Þorleifs var Ingibjörg (1615-1703), dóttir Jóns eldri Magnússonar sýslumanns í Haga á Barðaströnd og sonardóttir Magnúsar prúða, og var hann þriðji maður hennar. Hún bjó ekkja í Bæ þegar manntalið 1703 var tekið og var þá tæplega níræð en dó sama ár. Börn þeirra voru Hannes Þorleifsson fornfræðingur, Jón klausturhaldari á Þingeyrum, Þórunn kona Lárusar Hanssonar Scheving sýslumanns og Guðmundur ríki í Brokey.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Magnús Björnsson (lögmaður)

**Magnús Björnsson** (1595 – 6. desember 1662) var íslenskur lögmaður og sýslumaður á 17. öld. Hann var jafnframt einn auðugasti maður landsins um sína daga.

Magnús var sonur Björns Benediktssonar (1561-1617) sýslumanns á Munkaþverá og Elínar (1571-1637) konu hans, dóttur Staðarhóls-Páls og Helgu Aradóttur. Systur hans voru Sigríður kona Páls Guðbrandssonar sýslumanns á Þingeyrum og Guðrún kona Gísla Oddssonar biskups. Magnús bjó á Munkaþverá eins og faðir hans og afi, tók við sýsluvöldum í Eyjafjarðarsýslu eftir að faðir hans dó og hélt þeim til 1639, þegar hann varð lögmaður norðan og vestan. Hann var í rauninni ekki kosinn til þess embættis, heldur heimtaði Pros Mund höfuðsmaður að hann fengi það og tóku þingmenn því.

Magnús gegndi embættinu í rúma tvo áratugi en árið 1661 var hann veikur og treysti sér ekki að ríða til þings og bað Árna Oddsson að annast lögmannastörfin einn. Árið eftir sagði hann svo af sér og fór ekki til þings, enda dó hann í árslok það ár.

Kona Magnúsar var Guðrún (1558-1671), dóttir Gísla Þórðarsonar lögmanns. Á meðal barna þeirra voru Gísli Magnússon (Vísi-Gísli) á Hlíðarenda, sýslumaður í Rangárþingi, Helga kona Hákonar Gíslasonar sýslumanns í Bræðratungu og Jórunn kona Jóns Magnússonar sýslumanns á Reykhólum og móðir Magnúsar Jónssonar lögmanns.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Suðurlandsskjálftinn 1734

**Suðurlandsskjálftinn 1734** var jarðskjálfti sem reið yfir Suðurland þann 21. mars (á góuþræl). Þá kom ógurlegur jarðskjálfti i Árnessýslu. Hrundu þá að mestu 30 bæir, en 60–70 löskuðust. Jarðskjálfti þessi varð mestur í Flóa, Grímsnesi og ofarlega í Ölfusi, og hrundu kirkjur á þessum slóðum. Sjö eða átta menn, gamalmenni og börn urðu undir húsum og biðu bana. Einnig varð margt nautgripa undir húsarústum, en matvæli og búshlutir fóru forgörðum.
Ólafsvaka

**Ólafsvaka** er þjóðhátíð Færeyja. Ólafsvaka er haldin hátíðleg 28. og 29. júlí ár hvert en 29. júlí er dánardagur Ólafs Haraldssonar og er þjóðhátíðardagurinn kenndur við hann. Ólafur féll í orrustunni við Stiklastað í Noregi árið 1030. Ári seinna var Ólafur Haraldsson tekinn í dýrlingatölu og fékk nafnið Ólafur helgi. Dánardags hans hefur verið minnst í tæp þúsund ár. Þennan dag er Færeyska lögþingið jafnan sett á ári hverju. 

Kvöldið fyrir Ólafsvöku eru haldnir tónleikar. Hátíðin hefst svo 28. júlí með skrúðgöngu knattspyrnumanna, bæjarstjórnarinnar og hestamönnum undir lúðraþyt og trumbuslætti. Skrúðgangan endar á torginu Tinghúsvelli fyrir framan hús Færeyska lögþingsins. Um kvöldið er haldin róðrakeppni sem er kynja- og aldurskipt. 

29. júní hefst fyrsti fundur lögþingsins. Lögmaður Færeyja heldur ávarp. Fyrir fyrsta fund lögþingsins eru þingmenn kallaðir til guðþjónustu í Hafnarkirkju. Eftir guðþjónustuna ganga þingmenn í beinni röð til þinghúsins. Þeir raða sér upp fyrir utan þinghúsið og snúa að torginu Tinghúsvøllur þar sem fjöldi fólks stendur. Þar fer fram tónlistarflutningur Ólafsvökukvartettsins og að honum loknum hefst þingfundur lögþingsins.

## Heimildir
*
Deyfing

**Deyfing** er þegar tilfinningum eða sársaukum er firrt um stundarsakir. Til dæmis er sjúklingi gefið deyfingarlyf áður en að verða fyrir uppskurð svo að það komi enginn sársauki fyrir hann. Til eru nokkrar tegundir af deyfingu. Þær helstu eru:

* svæfing — þar sem svæfingarlyf eru notuð um allan líkamann og maður fer í róun
* staðdeyfing — þar sem einum líkamshluta er gefið deyfingarlyf
* mænudeyfing — þar sem verður deyft allt neðan að bringunni

Tilfinningaleysi, minnisleysi og lömun koma fyrir mann þegar hann er í deyfingu.
Sjúklingur

**Sjúklingur** er einhver sem hlýtur læknishjálp, umsjón eða meðhöndlun. Oftast er sjúklingur veikur eða slasaður og þarf meðhöndlun frá lækni.

Sjúklingar eru flokkaðir í tvo hópa:
* *göngudeildarsjúklingur* — maður sem dvelur ekki yfir nótt á sjúkráhúsi en fer á læknisstofu eða sjúkrahús til að fá sjúkdómsgreiningu eða meðhöndlun (oftast lyf í staðinn fyrir uppskurð)
* *legudeildarsjúklingur* — maður sem þarf að vera á sjúkrahúsi í lengra tíma, sem skráður er og má dvelja þar í nokkra daga eða vikur

## Tengt efni

* Slys
Magnús Jónsson (f. 1642)

**Magnús Jónsson** (1642 – 25. apríl 1694) var íslenskur lögmaður á 17. öld. 

Magnús var sonur Jóns Magnússonar sýslumanns á Reykhólum, sonarsonar Ara í Ögri, og konu hans Jórunnar Magnúsdóttur lögmanns Björnssonar. Hann varð sýslumaður í Strandasýslu 1662 og þegar Þorleifur Kortsson sagði af sér lögmennsku á Alþingi 1679 var Magnús kjörinn í hans stað. Var það í seinasta skipti sem lögmaður var kjörinn á Alþingi. Hann var lögmaður til dauðadags. Magnús var stórauðugur og átti margar jarðir.

Í lögmannstíð Magnúsar var síðasti líflátsdómurinn fyrir galdra kveðinn upp á Íslandi, yfir Klemusi Bjarnasyni úr Strandasýslu, en dómnum var skotið til konungs, sem felldi niður dauðadóminn en dæmdi Klemus útlægan og dó hann í Kaupmannahöfn.

Magnús bjó í Mávahlíð á Snæfellsnesi og víðar en seinast átti hann heima á Ingjaldshóli. Kona hans var Guðrún Þorgilsdóttir (1650-1705) frá Brimilsvöllum. Margrét dóttir þeirra var kona Gísla Jónssonar bónda á Reykhólum og í Mávahlíð. Magnús átti líka laundóttur, Ingibjörgu, sem var gift Árna Jónssyni presti í Hvítadal.

Á Alþingi sumarið 1694, eftir að Magnús dó, gegndi Einar Eyjólfsson (um 1641 – 15. júlí 1695) í Traðarholti, sýslumaður í Rangárþingi og síðar Árnesþingi lögmannsstörfum. Hann var þó aldrei kjörinn eða skipaður lögmaður og er ekki talinn til þeirra.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Stóra-Seyla

**Stóra-Seyla** eða **Seyla** er bær og gamalt höfuðból á Langholti í Skagafirði. Þar var áður þingstaður Seyluhrepps, sem var kenndur við bæinn.

Bærinn hét upphaflega aðeins Seyla en eftir að hjáleigan Litla-Seyla byggðist úr landi jarðarinnar, líklega á 17. öld, var hann kallaður Stóra-Seyla. Nafni Litlu-Seylu var breytt í Brautarholt 1915 og eftir það er bærinn yfirleitt aðeins nefndur Seyla þótt formlegt heiti sé Stóra-Seyla. Nafnið Seyla er talið merkja kelda. Bærinn á víðáttumikið land á Langholti, milli Húseyjarkvíslar að austan og Sæmundarár að vestan.

Seyla var hluti af heimanmundi þeim sem Gottskálk biskup Nikulásson galt með Kristínu dóttur sinni þegar hún giftist Þorvarði Erlendssyni lögmanni 1508. Þorbergur Hrólfsson (1573 – 8. september 1656) eignaðist líklega jörðina snemma á 17. öld og bjuggu ættmenn hans þar lengi síðan, þó ekki óslitið. Launsonur hans var Halldór Þorbergsson annálaritari (1623–1711), sem skrifaði *[[Seyluannáll|Seyluannál]]*. Árið 1713 bjó Marteinn Arnoddsson prentari við Hólaprentsmiðju á Seylu.

Kirkja var á Seylu á miðöldum eins og kemur fram í Sturlungu, þar sem segir frá því að árið 1255, eftir að Oddur Þórarinsson var veginn í Geldingaholti, var lík hans fært að Seylu, þar sem annars var ekki grafreitur, og grafið þar inn undir kirkjugarðsvegg. Þetta var gert vegna þess að Oddur dó í banni og mátti í raun ekki fá leg í vígðri mold.

## Heimildir
Reykir (Reykjaströnd)

**Reykir** eru eyðibýli á Reykjaströnd í Skagafirði, ysti bærinn á Ströndinni. Mjótt nes teygist til norðurs frá bænum og kallast það Reykjadiskur. 

Í landi Reykja er Glerhallavík undir Tindastóli. Þar var áður mikið af glerhöllum, hvítum kvartssteinum sem slípast höfðu í fjörunni en nú eru þeir að mestu horfnir því fólk hefur hirt þá þrátt fyrir bann. Í Sandfelli í landi Reykja var eitt sinn silfurbergsnáma.

Á Reykjum er nokkur jarðhiti eins og nafnið bendir til og þar fór Grettir Ásmundsson að sögn í laug rétt ofan við fjöruborðið og hlýjaði sér eftir Drangeyjarsund sitt. Laug var þar sem kölluð var Grettislaug en árið 1934 eyðilagðist hún í hafróti og hvarf, en mjög hvasst og brimasamt getur orðið á Reykjum. Árið 1992 var hún svo endurgerð og hlaðinn skjólveggur við hana og hefur síðan verið vinsæll viðkomustaður ferðamanna. Þar rétt hjá er lítil höfn og þaðan er farið í Drangeyjarsiglingar.

Í Grettis sögu segir að kirkja sé á Reykjum en engar aðrar heimildir eru til um hana.

## Tilvísanir
Sýklakenningin

**Sýklakenningin** eða **örverukenningin** er sú kenning að 
smitsjúkdómar berist milli manna með sjúkdómsvaldandi örverum, sem kallast sýklar. Kenningin var fyrst sett fram á 16. öld og var mikið gagnrýnd til að byrja með en hefur síðan undir lok 19. aldar verið almennt viðtekin innan læknavísinda og örverufræði. Hún tók við af míasmakenningunni sem helsta skýring manna á smitburði.

## Saga

Finna má þess merki í fornum ritum hindúa að kenningar sem minna á sýklakenninguna hafi verið við lýði meðal Indverja þegar í forneskju. Telja má nánast fullvíst að hugsuðir frongrikkja hafi haft einhverjar spurnir af slíkum kenningum, en þeir virðast þó ekki hafa tekið þær upp á arma sína og sér þeirra hvergi stað í *[[Corpus Hippocraticum]]* eða „textasafn Hippókratesar“, handritasafni því sem kennt er við Hippókrates og fylgismenn hans. Hins vegar er ekki annað að sjá en rómverski fræðimaðurinn Varró hafi vitað af slíkum hugmyndum og tekið þeim sem sjálfgefnum sannleik þegar hann ræður tilvonandi óðalsbónda frá því að reisa hús sitt í mýrlendi vegna þess að „þar þrífast örsmáar verur sem ekki sjást með berum augum, en komast inn um munn og nasir og valda sjúkdómum“Oddur Vilhelmsson (2009) „Stiklað á stóru um sögu lífvísindanna 1. Frá öndverðu til endurreisnar.“ *Rit auðlindadeildar Háskólans á Akureyri* nr. RA09:07. Háskólinn á Akureyri.

Sýklakenningin er þó venjulega sögð eiga upphaf sitt hjá Girolamo Fracastoro, en hann hélt því fram árið 1546 að orsaka farsótta væri að leita meðal örsmárra „fræja“ sem gætu borist manna á milli og ollið sjúkdómum. Örverur voru þó ekki þekktar á þeim tíma, en Antonie van Leeuwenhoek lýsti þeim fyrstur manna seint á 17. öld. Það var svo Agostino Bassi sem fyrstur setti sýklakennnguna fram með vísan í örverur og má því segja að kenningin eins og hún er í dag hafi fyrst litið dagsins ljós hjá honum. Kennigin mætti mikilli mótstöðu innan læknastéttarinnar, en tilraunir ýmissa vísindamanna á síðari helmingi 19. aldar leiddu smám saman í ljós að kenningin skýrði bæði smitburð farsótta og sýkingar almennt með hætti sem var að miklum mun meira sannfærandi en fyrri kenningar. Meðal helstu tilrauna í þessa veru ber að nefna rannsóknir Ignaz Semmelweis á smitburði sængursóttar á sjúkrahúsi Vínarborgar á árunum upp úr 1840 og hinar ítarlegu rannsóknir Roberts Koch á sýkingum og smitburði miltisbrands, berkla, kóleru og fleiri sýkinga um og eftir 1870.

## Heimildir

## Ytri tenglar
*
Hrafn heimski Valgarðsson

**Hrafn heimski Valgarðsson** var landnámsmaður í Rangárvallasýslu. Hann kom úr Þrándheimi til Íslands og nam land undir Eyjafjöllum, milli Kaldaklofsár og Lambafellsár. Hann bjó á Rauðafelli.

Í Landnámu er sagt að Hrafn hafi verið sonur Valgarðs Vémundssonar orðlokars, Þórólfssonar vogarnefs, Hrærekssonar slöngvandbauga, Haraldssonar hilditannar Danakonungs. Hann er sagður hafa verið hið mesta göfugmenni. Börn hans voru Jörundur goði, sem einnig var landnámsmaður og afi Marðar Valgarðssonar og Runólfs í Dal og forfaðir Sæmundar fróða, Helgi bláfauskur og Freygerður.

## Tengill
Ásgerður Asksdóttir

**Ásgerður Asksdóttir** var landnámsmaður í Rangárvallasýslu og nam land undir Eyjafjöllum.

Í Landnámabók segir að hún hafi verið dóttir Asks hins ómálga og verið gift Ófeigi, ágætum manni í Raumsdælafylki. Ófeigur varð ósáttur við Harald hárfagra. Þau hjónin bjuggust til Íslandsferðar en áður en þeim tókst að komast af stað komu menn Haraldar og tóku Ófeig af lífi. Ásgerður fór samt til Íslands með börn þeirra ásamt Þórólfi hálfbróður sínum, og nam land milli Seljalandsmúla og Markarfljóts, og Langanes allt (Merkurnes), en Þórólfur nam land fyrir vestan Markarfljót.

Ásgerður giftist aftur á Íslandi, Þorgeiri hörska Bárðarsyni sem keypt hafði land af Ásgeiri kneif og bjó í Holti. Synir þeirra voru Þorgrímur og Holta-Þórir, en börn Ásgerðar og Ófeigs voru Þorgerður, sem gift var Þorfinni (Þorfiði eða Fiði) Otkelssyni (Áskelssyni) landnámsmanni í Bárðardal, Þorgeir gollnir, sem var faðir Njáls á Bergþórshvoli, Þorsteinn flöskuskegg, Þorbjörn kyrri og Álof, sem gift var Þorbergi kornamúla, syni landnámsmannsins Þorkels kornamúla. Í Njálu segir að Ásgerður hafi verið móðir Njáls Þorgeirssonar en hún var föðuramma hans samkvæmt Landnámu.

## Tengill
* 
*
Skalla-Grímur Kveld-Úlfsson

**Skalla-Grímur Kveld-Úlfsson** eða **Skallagrímur Kveldúlfsson** eða **Grímur Úlfsson** var landnámsmaður í Borgarfjarðar- og Mýrasýslum. Frá honum segir í Landnámabók og Egils sögu. Hann var orðinn sköllóttur um 25 ára aldur og var því jafnan kallaður Skalla-Grímur.

Grímur var sonur Úlfs (Kveld-Úlfs), sonar Brunda-Bjálfa og konu hans Salbjargar Berðlu-Káradóttur. Þeir feðgar, Kveld-Úlfur og Skalla-Grímur, fóru til Íslands eftir að Haraldur hárfagri lét drepa Þórólf Kveld-Úlfsson vegna rógburðar Hildiríðarsona og vildi ekki bæta vígið. Þeir voru vinir Ingólfs Arnarsonar og höfðu haft spurnir af landnámi hans á Íslandi. Þeir sigldu hvor á sínu skipi. Kveld-Úlfur dó í hafi og varpaði stýrimaður hans, Grímur háleyski Þórisson, kistu hans fyrir borð samkvæmt fyrirmælum hans en sigldi síðan inn í Borgarfjörð og lenti skipinu þar.

Skalla-Grímur lenti skipi sínu við Knarrarnes á Mýrum. Hann kannaði svo landið „og var þar mýrlendi mikið og skógar víðir, langt á milli fjalls og fjöru. En er þeir fóru inn með firðinum, komu þeir á nes það, er þeir fundu álftir; það kölluðu þeir Álftanes.“ Grímur nam svo Mýrasýslu alla og Borgarfjörð suður til Andakílsár. Kista Kveld-Úlfs fannst rekin í Borgarfirði og reisti Skalla-Grímur bæ sinn skammt þar frá og kallaði Borg og fjörðinn Borgarfjörð. Menn þeirra feðga og frændur fengu svo land í landnámi hans.

Kona Skalla-Gríms var Bera Yngvarsdóttir og börn þeirra voru Þórólfur, Egill, Sæunn amma Björns Hítdælakappa og Þórunn kona Geirs auðga, sonar Ketils blunds landnámsmanns í Þrándarholti.

## Tenglar

* 
*
Álfur egðski

**Álfur egðski** var landnámsmaður í Ölfusi og bjó á Núpum. Hann var frá Ögðum í Noregi eins og viðurnefni hans gefur til kynna og hraktist þaðan undan Haraldi hárfagra.

Álfur kom til Íslands og lenti skipi sínu í Álfsósi. Það nafn er nú týnt en kann að hafa verið mynni Ölfusár og raunar hefur sú kenning komið fram að sveitarheitið Ölfus sé afbökun úr Álfsós. Álfur nam Ölfus allt vestanvert fyrir utan Varmá og bjó á Gnúpum (Núpum). Bróðursonur Álfs, Þorgrímur Grímólfsson, kom til landsins með honum. Landnáma segir að móðir hans hafi verið Kormlöð dóttir Kjarvals Írakonungs. Álfur var barnlaus og tók Þorgrímur arf eftir hann. Sonur Þorgríms var Eyvindur, faðir Þórodds spaka, goða í Ölfusi, föður Skafta lögsögumanns.

## Tenglar
*
Eitur

**Eitur** eða **eiturefni** eru lífræn- eða ólífræn efnasambönd, sem í nægjanlega stórum skömmtun valda eitrun eða jafnvel dauða. Sumt eitur er notað til að eyða meindýrum, t.d. skordýraeitur og rottueitur, en mörg eru mikilvæg efni við vinnslu ýmiss konar eða iðnað, en önnur eru aukaafurðir.

## Dæmi um eiturefni og eituráhrif þeirra
LD50 gildi eru oft notuð til að ákvarða bráða eiturhrif.
LD50 (skammstöfun lethal dose) eða meðal banvænn skammtur í eiturefnafræði og er skammturinn sem þarf til að drepa helming tilraunadýra. 

Eftirfarandi dæmi eru skráð í lækkandi röð eftir LD50 gildum.

*Vatn: 90000 mg/kg
*Sakkarósi: 30000 mg/kg
*Askorbínsýra 12000 mg/kg
*Etanól 7060 mg/kg
*Natríumklóríð 3000 mg/kg
*Parasetamól 
*Íbúfen 900 mg/kg
*Koffein  192 mg/kg
*Nikótín 50 mg/kg
*Arsenik 14 mg/kg
*Kalíumsýaníð 5 mg/kg
*Kvikasilfur (II) klóríð 1 mg/kg
*Tetródótoxín 0,3 mg/kg
*2,3,7,8-Tetraklórdíbensó-p-díoxín 0,02 mg/kg
*Bótúlíntoxín 0,000001 mg/kg

Logaritmískur kvarði getur gert stóra muninn skýrari.