Alibýfluga

**Alibýfluga** (fræðiheiti: *Apis mellifera*) er önnur tveggja tegunda hunangsbýa sem ræktuð er að ráði. Hin er Austurasískt bý (Apis cerana). Alibýflugan skiftist í allnokkrar undirtegundir (sjá hér til hliðar), en nú er stór hluti býræktenda með svonefndan Buckfast stofn, en hann er upphafnlega blendingur af ''A. m. mellifera'' og ''A. m. ligustica'', síðar einnig blandaður við fjölda annarra undirtegunda. Það er einmitt sá stofn sem er ræktaður hérlendis. Víða um heim herja margs konar plágur á alibýflugur (t.d. Nosema og Varroa) en enn sem komið er finnast þær verstu ekki hérlendis. Þess vegna er mikið lagt upp úr ströngu eftirliti með innflutningi og eingöngu frá sjúkdómafríum svæðum.

## Aðrar tegundir
Auk *Apis mellifera,* eru 6 aðrar tegundir í ættkvíslinni *Apis*. Þær eru *[[Apis andreniformis]], [[Apis florea]], [[Apis dorsata]], [[Apis cerana]], [[Apis koschevnikovi]], og [[Apis nigrocincta]].* Þessar tegundir, fyrir utan *Apis mellifera,* eiga uppruna sinn í Suður og Suðaustur Asíu. Aðeins *Apis mellifera* er talin eiga uppruna sinn í Evrópu, Asíu og Afríku.

## Lífsferill

### Lífsferill búsins
Þegar nýjar drottningar eru við að koma úr púpu, þá tekur gamla drottningin tvo þriðju hluta af vinnuflugum búsins til að stofna nýtt. Nefnist hópurinn svermur og reynir hann að finna heppilegan stað til að hafa nýtt bú á (oft holan trjábol, eða tóman kassa). Gerist þetta vanalega á vorin eða snemmsumars þegar nóg er af blómum með blómasafa og frjói. 

Á meðan eru ungu drottningarnar að skríða úr púpu og berjast þær um yfirráð á gamla búinu þar til einungis ein stendur eftir lifandi. Á meðan hún er ófrjóvguð getur hún verpt, en afkvæmin verða þá aðeins druntar (karlar). Hún fer í nokkur mökunarflug þegar hún hefur náð yfirráðum og makast í hvert skifti við 1 til 17 drunta. Þegar mökunarflugin eru afstaðin, sem er vanalega innan tveggja vikna eftir að hún braust úr púpu, þá heldur hún sig í búinu til að verpa. 

Yfir sumarið getur fjöldi býa í heilbrigðu búi orðið á milli 40.000 til 80.000.Þær safna vetrarforða sem samanstendur af blómasafa og frjói. Á meðan kalt er eru flugurnar daufar og hreyfa sig lítið nema til að halda hita í búinu (yfir 20–22 °C).

### Lífsferill einstaklinga
Eins og aðrar flugutegundir, þá skiftist líf  alibýflugna í fjóra hluta; egg, lirfa, púpa og fullorðin fluga. Að auki skiftist líf fullorðinna vinnuflugna í tímabil. Drottningin verpir einu eggi í klakhólf í vaxkökunni. Eggið klekst út í augnlausa og fótalausa lirfu sem er fóðruð af fósturflugu (vinnuflugu sem sér um innviði búsins). Eftir um viku er lirfan lokuð af í klakhólfinu af fósturflugunni og lirfan byrjar að púpa sig. Eftir aðra viku brýst hún út úr púpunni sem fullorðin fluga. Algangt er að vaxkakan sé með afmarkaða hluta með klakhólfum og aðrir séu með frjó og/eða hunangsbirgðir. 

Fyrstu 10 dagar vinnuflugna fara í að sjá um að hreinsa búið og fóðra lirfurnar. Þar á eftir myndar mynda þær vax í vaxkökuna. Á 16da til 20ta degi sjá þær um að ganga frá blómasafa og frjói frá eldri flugum. Eftir 20ta dag sjá þær um að leita að og sækja blómasafa og frjó til æviloka.

## Afurðir

### Hunang
Hunang er aðalafurð býflugnabúa. Gera þær það með því að safna blómasafa og hunangsdögg (frá blaðlúsum) og bæta við ensýmum og þurrka (úr um 80% niður í 18% vatnsinnihald). Eftir stendur sætt sýróp sem er með sérstakt bragð (fer eftir uppruna) og geymist jafnvel í árþúsund. Býflugur hafa jafnvel notað sælgæti sem hluta af hunangsleginum. Hunangið er forði sem búið notar til að lifa af skorttímabil eins og t.d. vetur.

Þarf safa úr um 1000 blómum til að fylla hunangsmagann, eða um 40 mg.

### Vax
Fullorðnar þernur mynda ("svitna") bývax í kirtlum á kviði, og nota það til að mynda veggi og lok á vaxkökurnar. Þegar hunangið er tekið er hægt að taka vaxið í leiðinni og nýta í kerti og innsigli auk annars. 

### Frjóbrauð
Vinnuflugurnar safna frjóum í svokallaða frjókörfu (gróp úr hárum á legg flugnanna). Þær afhenda svo öðrum yngri vinnuflugum frjóið og þær aftur blanda ensýmum og hunangi saman við og gera kúlur eða korn úr frjóinu. Því er svo safnað í sérstök hólf.

Frjóið er aðal próteingjafi flugnanna.

### Býþéttir
Býþéttir (propolis) er harpixkennd blanda sem flugurnar nota til að þétta búið. Til að gera hann safna þær kvoðu af brumum og könglum og öðrum jurtauppruna. Það er notað í náttúrulækningum, talið hjálpa gegn kvefi og flensu (óstaðfest). Einnig hefur það verið notað í meðhöndlun á viði, t.d. fiðlur. Býþétirinn getur valdið vandræðum í hunangsframleiðslu, því stundum eru rammarnir límdir saman eða einingarnar. Það veldur einnig aukinni vinnu við að þrífa búin. Misjafnt er milli afbrigða hversu mikið flugurnar safna af þétti: brúnar safna miklu, en Buckfast safna litlu sem engu. 

### Royal jelly
Royal jelly myndað í kirtlum í höfði vinnubýa og gefið öllum býlirfum, hvort sem þær eiga eftir að verða druntar, vinnuflugur eða drottningar. Verðandi druntar og vinnuflugur fá það hinsvegar einungis í þrjá daga, en drottningarlirfurnar fá það allt lirfustigið.  Það hefur verið selt sem undralyf, en engar staðfestar heimildir eru um virkni aðrar en að valda frjókornaofnæmi.

## Sjúkdómar

### Varroa
*[[Varroa destructor]]* og *[[Varroa jacobsoni|V. jacobsoni]]*

### Loftsekkjamítill
*[[Loftsekkjamítill|Acarapis woodi]]*

### Kalkbroddur
*[[Ascosphaera apis]]*

### Steinbroddur
*[[Aspergillus fumigatus]]*, *[[Aspergillus flavus|A. flavus]]*, og *[[Aspergillus niger|A. niger]]*.

### Nosema
*[[Nosema apis]]*

### ''Aethina tumida''
*[[Aethina tumida]]*

### ''Galleria mellonella''
*[[Galleria mellonella]]*

### American foulbrood
*[[Paenibacillus larvae]]*

### European foulbrood
*[[Melissococcus plutonius]]*

## Plöntur fyrir býflugur
Gildin fyrir blómasafann og frjókornin eru frá 1 (lélegt) til 3 (gott). Ekkert gildi þýðir að upplýsingar vantar eða að að magn sé of lítið til að nýtast. Einnig hvort tegundin sé heppileg fyrir bý/humlur með langa/stutta tungu.

### Hentugar plöntur á Íslandi

|style="background:olive"|

### Eitraðar plöntur
Nokkrar tegundir geta valdið eitrun í býflugum og ekki síst alibýflugum. Er það helst lyngrósir *(andromedotoxin* eða *acetylandromedol)*  og sóleyjar (*protoanemonin)*, en einnig Senecio jacobaea (*pyrrolizidine alkaloids)*.

## Tilvísanir