Gullfiskur

**Gullfiskur** (fræðiheiti: *Carassius auratus auratus*) er ferskvatnsfiskur af vatnakarpaætt. Þeir eru upprunalega frá Austur-Asíu og geta orðið allt að 20 ára gamlir.

Þetta er tiltölulega smávaxin tegund af vatnakarpaætt (sem einnig inniheldur koi (*Cyprinus carpio haematopterus*) og grænkarpa (*Carassus carassius*), gullfiskurinn er ræktað afbrigði af síður skrautlegum karpa, gullkarpa (*Carassius auratus gibelio*) frá Austur-Asíu. Hann var fyrst ræktaður í Kína fyrir meira en þúsund árum síðan, og allnokkur aðskilin afbrigði hafa þróast síðan. Afbrigði gullfiska eru breytileg í stærð, líkamslögun, lögun ugga og litum (ýmsar samsetningar af hvítum, gulum, rauðum, rauðgulum, brúnum og svörtum eru þekktar).

Stökkbreyting svipuð þeirri sem olli uppruna gullfiska er einnig þekkt hjá öðrum vatnakörpum, svo sem vatnakarpa (*Cyprinus carpio*) og grunnungi (*Tinca tinca*).

## Saga

Í Kína til forna voru ýmsar tegundir af vatnakörpum (þekktir sem asískir karpar) ræktaðir og nytjaðir sem matfiskar í þúsundir ára. Sumar þessara tegunda, sem að jafnaði eru gráar eða silfraðar, eiga það til að fá rauð, rauðgul eða gul stökkbrigði. Elstu heimildir um slíkt eru frá tímum  Jinveldisins (265–420).

Á tímum Tangveldisins (618–907) varð vinsælt að rækta karpa í skrauttjörnum og vatnagörðum. Náttúruleg stökkbreyting myndaði gullinn eða gulrauðgulan lit frekar en upphaflega silfraða litinn. Farið var að rækta gyllta afbrigðið fremur en það silfraða, í tjörnum eða öðrum hentugum stöðum í vatni. Við sérstök tækifæri, svo sem þegar gestir komu, voru þeir fluttir í minni ílát og hafðir til sýnis.

Í Songveldinu (960–1279) var ræktun gullfiska komin í fastar skorður. Árið 1162 fyrirskipaði keisaraynja Song veldisins byggingu tjarnar fyrir rauðu og gullnu afbrigðin. Á þessum tíma var eingöngu ættingjum keisarafjölskyldunnar heimilt að hafa gyllta (gula) afbrigðið (gulur og mörg tilbrigði hans voru litur keisaraættarinnar). Það er líklega ástæða þess að það er meira um rauðgula en gula gullfiska, þó að gulir séu erfðafræðilega auðveldari í ræktun. Önnur litaafbrigði en rauður og gulur voru fyrst skráð 1276.

Á tímum Mingveldisins (1368–1644) var einnig farið að rækta gullfiska innandyra, sem leyfði ræktun afbrigða (stökkbreytinga) sem ekki hefðu lifað í tjörnum.  Fyrstu tilfelli fancy-tailed goldfish var skráð í Ming veldi. Árið 1603 voru gullfiskar fluttir til Japan. 1611 komu gullfiskar til Portúgal og þaðan til annarra hluta Evrópa.

Kring um  1620, voru gullfiskar í miklum metum í suður evrópu vegna málmlitaðs hreisturs og táknaði gæfu og framtíð. Það varð hefð fyrir gifta menn að gefa spúsum sínum gullfisk á brúðkaupsafmælin þeirra, sem tákn um gjöfula framtíð. Þessi hefð dó fljótlega út eftir því sem gullfiskar urðu almennari og urðu síður stöðutákn.  Gullfiskar voru fyrst fluttir til Norður Ameríku í kring um 1850 og urðu fljótt vinsælir í Bandaríkjunum.

## Flokkun
### Afbrigði
Ræktun gegn um aldirnar hefur myndað mörg litarafbrigði, sum hver langt frá "gylltum" lit ræktaðs fisksins. Það eru einnig mismunandi líkamsform, ugga og augna tilhögun. Sum öfgafyllri afbrigðin þrífast bara í fiskabúrum. Eins og er eru um 300 afbrigði viðurkennd í Kína. Langmesti hluti afbrigða gullfiska eru upprunnin í Kína. Sum aðal afbrigðin eru:

### Kínversk flokkun gullfiska
Eftri kínverskum hefðum flokkast gullfiskar í fjórar megingerðir. Sú flokkun er sjaldan notuð á vesturlöndum.
* Gras—Gullfiskar without fancy anatomical features. These include the common goldfish, comet goldfish and Shubunkin.
* Wen—Gullfiskar eru með skrautlegan sporðugga, t.d., Fantails og Veiltails ("Wen" er einnig nafnið á einkennandi höfuðvextiá afbrigðum eins og Oranda og Ljónshöfuð)
* Drekaauga—Gullfiskar hafa útstæð augu, t.d., "Black Moor", "Bubble Eye", og "Telescope Eye"
* Egg—Gullfiskar hafa engan bakugga, og yfirleitt 'egg-laga' búk, t.d., "Lionhead" (Ljónshöfuð) (ath. að "Bubble Eye" (Blöðruauga) án bakugga tilheyrir þessum flokki)

### Skyldar tegundir

Gullfiskar voru ræktaðir frá (*[[Carassius gibelio|Carassius auratus gibelio]]*) í Kína, og þessir vanalega ólífugrænu fiskar eru enn nánasti ættingi gullfiska. Áður var því haldið fram af ýmsum heimildum að  (*[[Carassius carassius]]*) væri villt upprunategund gullfiska. Hinsvegar eru þeir frábrugðnir í ýmsum atriðum. *C. auratus* eru með hvassari snoppu meðan snoppa *C. carassius* er vel rúnnuð. *C. a. gibelio* er oft grágrænleitur, meðan "C.carassius" er nær alltaf brons gylltur. Ungir grænkarpar eru með svartan blett við sporðrót sem hverfur með aldri. C. auratus hefur aldrei þessa sporðbletti. *C. auratus* eru með færri en 31 hreisturflögur eftir rákinni meðan grænkarpi ("C. carassius") er með 33 hreisturflögur eða fleiri.

Eins og villtir áar þeirra, geta venjulegir og comet gullfiskar svo og Shubunkin lifað af, jafnvel þrifist, í hvaða loftslagi sem hægt er að halda gullfiskatjörn, þar sem skrautlegri afbrigðin gera það síður þar sem bjartir litir og langir uggar gera þá að auðveldri bráð. Gullfiskar geta blandast við vissar aðrar tegundir karpa auk upprunategundar sinnar *C. a. gibelio*. Á innan við þremur kynslóðum er meginhluti afkvæmanna í villilitunum. Koi geta einnig blandast gullfiskum en blendingarnir eru ófrjóir.

## Líffræði

2008 var stærsti gullfiskur heims talinn af BBC vera 48 sm, og var hann í Hollandi. Um svipað leyti var gullfiskur að nafni "Goldie", gæludýr í keri í Folkestone, Englandi, sem mældist 38 sm (15 i.) og yfir 0,91 kg (2 lb) og var nefndur næststærstur eftir þeim Hollenska. Ritari "Federation of British Aquatic Societies" (FBAS) sagði um stærð Goldie að "I would think there are probably a few bigger goldfish that people don't think of as record holders, perhaps in ornamental lakes". Í júlí 2010, mældist gullfiskur 41 sm (16 in) og 2,3 kg (5 lb) sem veiddist í tjörn í Poole, Englandi, talinn hafa verið skilinn þar eftir eftir að hafa orðið of stór fyrir kerið sitt.

## Tilvísanir