open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Þéttbýlisvæðing

**Þéttbýlisvæðing** er hlutfallsleg fjölgun íbúa í þéttbýli á kostnað dreifbýlis og þær samfélagslegu áskoranir sem því fylgja. Þéttbýlismyndun á sér stað þegar byggðakjarnar myndast og vaxa og fólk fer í auknum mæli að búa og vinna í þessum kjörnum. Þéttbýlisvæðing getur stafað af fólksflutningum úr dreifbýli í þéttbýli eða hlutfallslega meiri fjölgun íbúa í þéttbýli miðað við dreifbýli. Með þéttbýlisvæðingu verða borgir og bæir til og stækka sem miðstöðvar atvinnulífs og stjórnsýslu. Samkvæmt spá Sameinuðu þjóðanna bjó yfir helmingur íbúa heimsins í þéttbýli frá og með árinu 2007. Búist er við að þetta hlutfall muni fara í 68% í þróunarlöndum og 86% í þróuðum löndum fyrir árið 2050.

Þéttbýlismyndun er náskyld öðrum félagslegum ferlum eins og nútímavæðingu, iðnvæðingu og hagræðingu. Hún nær yfir nokkrar ólíkar fræðigreinar eins og landfræði, félagsfræði, hagfræði og skipulagsfræði. Þéttbýlismyndun hefur í för með sér félagslegar, efnahagslegar og umhverfistengdar breytingar sem bjóða upp á fleiri tækifæri fyrir sjálfbærni með hagkvæmari notkun á auðlindum og landi. 

Þéttbýlismyndun er ekki nútímafyrirbæri, heldur á hún rætur sínar að rekja til sögulegrar þróunar á stórum mælikvarða þar sem dreifbýlislífmynstur skiptast út fyrir þéttbýlislífsmynstur. Þróunin byrjaði fyrir þúsundum ára þegar veiðimenn og safnarar byrjuðu að safnast saman í þorpum. Þorpslífið einkennist af nánum erfðasamböndum, nánum félagslegum tengslum og sameiginlegri hegðun, en borgarlífið einkennist aftur á móti af fjarlægum erfðasamböndum, miklum samskiptum við ókunnugt fólk og samkeppni á milli einstaklinga.

## Tilvísanir
Þróunarland

**Þróunarland** er ríki sem er ekki eins iðnvætt og önnur lönd og hefur tiltölulega lágt HDI miðað við önnur lönd. Ekki er sátt um hvaða skilyrði þróunarlönd þurfa að uppfylla til að flokkast sem slík en oft er gripið til mælikvarða eins og landsframleiðslu. Frá tíunda áratugnum hafa mörg þróunarlönd sýnt meiri hagvöxt en þróuð lönd. Hugtakinu *þróunarland* á ekki að rugla saman við hugtakið vanþróuðustu löndin, sem hefur opinbera skilgreiningu hjá Sameinuðu þjóðunum.

Orðið *þróunarland* er umdeilt, enda það gefur í skyn að þróunarlönd séu að nokkru leyti undir *þróuðum löndum*, sem mörg ríki hafa mótmælt. Það gerir líka ráð fyrir vestrænu þróunarmódeli sem nokkur lönd á borð við Kúba og Bútan hafa valið að fylgja ekki. Stungið hefur verið upp á að nota mælikvarða eins og landshamingju (e. *gross national happiness*) í staðinn. Lönd sem eru einhvers staðar á milli stöðu þróunarlands og þróaðs lands flokkast oft sem nýiðnvædd lönd (e. *newly-industrialised countries*).

Árið 2016 ákvað Alþjóðabankinn að hætta að nota orðin *þróunarland* og *þróað land* þar sem engin almennileg skilgreining á hugtökunum liggur fyrir.

## Tengt efni
* Listi yfir lönd eftir vísitölu um þróun lífsgæða
* Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)
* Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)

## Heimild
*
Vanþróuðustu löndin

**Vanþróuðustu löndin** eru hópur ríkja sem samkvæmt Sameinuðu þjóðunum eru á lægsta félagshagfræðilegu þróunarstigi í heimi og hafa lægstu vísitölu um þróun lífsgæða í heimi. Hugtakið var fyrst notað á sjöunda áratugnum og fyrsta yfirlýsing yfir hvaða lönd voru þau vanþróuðustu var gefin út 18. nóvember 1971. Land flokkast meðal þeirra vanþróuðustu í heimi ef það uppfyllir þrjú skilyrði:
* Fátækt – frá og með 2015 verður landið að vera með ársmeðaltekjur undir $1.035 á mann yfir þriggja ára tímabil til að vera á listanum en yfir $1.242 til að vera tekið af honum,
* Veik staða mannauðs (byggð á mælikvörðum um næringu, heilsu, menntun og læsi), og
* Efnahagslegir veikleikar (byggðir á óstöðugri landbúnaðarframleiðslu, óstöðugum innflutningi og útflutningi vara og þjónustu, vægi óhefðbundinnar efnahagslegrar starfsemi, hlutfall mannfjöldans í vanda vegna náttúruhamfara).

Skilyrðin eru endurskoðuð á þriggja ára fresti. Síðan hugtakið var tekið í notkun hafa sjö lönd „útskrifast“ af listanum: Sikkim (1975), Botsvana (1994), Grænhöfðaeyjar (2007), Maldíveyjar (2011), Samóa (2014), Miðbaugs-Gínea (2017) og Vanúatú (2020). Til eru þrjú lönd sem uppfylla skilyrði vanþróðasts lands en hafa hafnað titlinum af ýmsum ástæðum: Gana, Papúa Nýja-Gínea og Simbabve.

## Núverandi listi yfir vanþróðustu löndin
### Afríka (32 lönd)

* Angóla
* Benín
* Búrkína Fasó
* Búrúndí
* Djibútí
* Eritrea
* Eþíópía
* Gambía
* Gínea
* Gínea-Bissá
* Kómorur

* Lesótó
* Líbería
* Lýðstjórnarlýðveldið Kongó
* Madagaskar
* Malaví
* Malí
* Máritanía
* Mið-Afríkulýðveldið
* Mósambík
* Níger

* Rúanda
* Sambía
* Senegal
* Síerra Leóne
* Sómalía
* Suður-Súdan
* Súdan
* Tansanía
* Tógó
* Tjad
* Úganda

### Asía (8 lönd)
* Afganistan
* Austur-Tímor
* Bangladess
* Jemen
* Kambódía
* Laos
* Mjanmar
* Nepal

### Kyrrahafseyjar (3 lönd)
* Kíribatí
* Salómonseyjar
* Túvalú

### Rómanska Ameríka (1 land)
* Haítí

## Tengt efni
* Þróað land
* Þróunarland

## Heimildir
Mergæxli

**Mergæxli** er krabbamein í beinmerg. Einkenna sjúkdómsins verður oft ekki vart fyrr á síðari stigum. Árlega greinast um 25 manns á Íslandi með mergæxli. Algengustu fylgikvillar eru beinverkir, blóðleysi, hækkun á kalki og nýrnaskemmdir. Horfur sjúklinga með mergæxli hafa batnað undanfarin ár. Góðkynja einstofna mótefnahækkun er forstig mergæxlis og þá mælast prótein sem kallast einstofna mótefni. Talið er að 4-5% Íslendinga yfir 50 ára aldri sé með forstig mergæxlis. Árið 2016 hófst rannsókn á Íslandi þar sem einn liður er að skima fyrir slíku próteini í blóði.

## Heimild
* Blóðskimun (Vefsetur rannsóknarverkefnis Blóðskimun til bjargar/Þjóðarátak gegn mergæxlum)
Dökksviðssmásjá

**Dökksviðssmásjá** er smásjá sem þróuð var  af Karl Landsteiner og Viktor Mucha til að greina fyrsta stig sýfilissýkingar.
## Heimild
*
Þróað land

**Þróað land** eða **iðnríki** er ríki með háþróað efnahagskerfi og góðar tæknilegar innviðir miðað við önnur minna þróuð lönd. Þættirnir sem eru notaðir til að meta þróunarstig lands eru meðal annars landsframleiðsla, þjóðarframleiðsla og tekjur á mann. Einnig er tekið tillit til iðnvæðingarstigs, dreifingar innviða og lífsgæða almennt. 

Í hagskerfum þróaðra landa skilar þjónustugreinin meiri tekjum en iðnaðargreinin, ólíkt í þróunarlöndum, sem eru enn að iðnvæðast, eða í vanþróuðum löndum þar sem landbúnaður skilar ennþá hæstu tekjum. Frá og með 2015 mynda þróuð lönd 60,8% landsframleiðslu heimsins miðað við nafnvirði og 42,9% landsframleiðslu heimsins miðað við kaupmáttarjöfnuð samkvæmt tölum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (IMF). Sama ár voru stærstu efnahagskerfi heimsins Ástralía, Bandaríkin, Bretland, Frakkland, Ítalía, Japan, Suður-Kórea, Spánn og Þýskaland.

## Tengt efni
* Vanþróuðustu löndin
* Þróunarland
Nýiðnvætt land

**Nýiðnvætt land** er orð notað af hagfræðingum og öðrum fræðimönnum til að lýsa félagshagfræðilegu þróunarstigi lands sem hefur ekki náð stöðu þróaðs lands. Þótt að þessi lönd séu ekki komin á eins hátt þróunarstig og þróað land skera þau sig úr þróunarlöndum. Eitt einkenni nýiðnvædds lands er hraður efnahagsvöxtur (í mörgum tilfellum byggður á útflutningi). Þar að auki er iðnvæðingarferlinu ekki lokið í þessum löndum. 

Nýiðvnædd lönd ganga oft í gegnum stórar félagslegar breytingar á tiltölulega stuttum tíma, t.d. þéttbýlismyndun, þar sem fólk flytur úr dreifbýli í þéttbýli. Iðnaðurinn getur vaxið hratt þar sem margar verksmiðjur rísa sem laða að sér þúsundir starfsmanna. Nýiðnvædd lönd eiga nokkur önnur sameiginleg einkenni: styrkur leiðtogi og stjórnmálamenn, áhersla á framleiðsluiðnaði, opið markaðshagkerfi og fríverslun við önnur lönd, stór alþjóðleg fyrirtæki, mikil fjáröflun frá erlendum fjárfestum og mikill vöxtur í þéttbýlum.

## Tengt efni
* Nýmarkaður
* Þróað land
* Þróunarland
Skógarbukkur

**Skógarbukkur** (fræðiheiti: *Tragelaphus eurycerus*) er ein stærsta skógarantílópan. Tvær undirtegundir eru til:

***Vestur/láglands skógarbukkur** - *T. e. eurycerus*. Er í nokkurri hættu. Útbreiðslusvæði er í mið- og vestur-Afríku.
***Austur/fjalla skógarbukkur** - *T. e. isaaci*. finnst aðeins í fjalllendi Kenýa og er stærri og þyngri en Vestur-skógarbukkurinn. Er í útrýmingarhættu.

Skógarbukkur er með lóðréttar hvítar rendur á bolnum og hvítan hálfmána á bringu, bletti í andlitinu og rendur á fótleggjum. Feldurinn er jarpur að ofan en dekkri á kviðinum og dökknar með aldrinum hjá höfrunum. Skógarbukkur er matvönd laufæta og er nætudýr. 

Kven- og karldýr eru svipuð að stærð. En hafrarnir eru með lengri horn (allt að 95cm). Þeir eru einfarar og fátítt er að þeir berjist sín á milli. Hindirnar lifa í allt að 50 dýra hjörðum; safnast saman þegar kiðin mynda sína eigin hópa.

## Heimildir
*Skógarbukkur úr *Dýrin, leiðsögn í máli og myndum.*
*
Súlur (Stöðvarfjörður)

**Súlur** í Stöðvarfirði eru 644 m háir tindar, þverhníptar að sunnanverðu en aðgengilegri úr Stöðvarfirði. Gömul þjóðsaga segir að á toppi Súlnanna sé grafin tunna full af gulli. Allt fram til 1970 var talið að Súlurnar væru ókleifar, en á 2. páskum 1970 klifu Ævar Sigdórsson og Reynir Reimarsson hæstu súluna, án nokkurra hjálpartækja.

## Heimildir
Boko Haram

**Boko Haram** eru hryðjuverkasamtök sunní-múslima í norðausturhluta Nígeríu, stofnuð árið 2002 eða 2003 af klerkinum Mohammed Yusuf. Markmið samtakanna er að steypa ríkistjórn Nígeríu af stóli og koma á sharía-löggjöf í landinu. Samtökin hafa framið hryðjuverk í Nígeríu, Tjad, Níger og Kamerún. 

Nafnið „Boko Haram“ kemur úr tungumálinu hása og merkir „vestræn menntun bönnuð“. Hópurinn hefur einnig viljað kalla sig „Fólkið sem fylgir kenningum Spámannsins [Múhameðs] um útþennslu og jihad“. 

Leiðtogi samtakanna, Mohammed Yusuf var skotinn til bana af lögreglu í kjölfarið á Uppreisn Boko Haram 2009. Þá tók Abubakar Shekau við og síðar Abu Musab al-Barnawi árið 2016, en frést hefur af átökum milli stuðningsmanna þeirra tveggja. 

Samtökin höfðu tengsl við Al-Kaída en árið 2015 tilkynntu þau aðild sína að Íslamska ríkinu (ISIS, ISIL) og kölluðu sig eftir það „Íslamska ríkið í Vestur-Afríku“. 

Frá upphafi vopnaðrar baráttu samtakanna 2009 hafa þau drepið yfir 20.000 manns og hrakið 2,3 milljónir manna frá heimilum sínum. Þau hafa líka staðið fyrir brottnámi fólks þar á meðal ráni á 276 kristnum stúlkum úr skóla í bænum Chibok í apríl árið 2014. Stúlkurnar voru neyddar til að játa múhameðstrú, giftast hryðjuverkamönnunum og eignast með þeim börn. 

Um mitt ár 2014 náðu samtökin að leggja undir sig stór landsvæði í heimahéraði sínu, Borno, en tókst ekki að ná höfuðstað þess, Maiduguri, á sitt vald.

Nígeríuher, lögregla og öryggissveitir hafa barist gegn samtökunum en spilling innan raða þeirra og mannréttindabrot hafa hindrað framgang baráttunnar. Í september 2015 tilkynnti varnarmálaráðuneyti Nígeríu að allar bækistöðvar Boko Haram hefðu verið eyðilagðar og í desember sama ár sagði forseti Nígeríu, Muhammadu Buhari, að samtökin væru „tæknilega sigruð“. Engu að síður hafa hryðjuverk samtakanna haldið áfram.
NBC

**National Broadcasting Company** eða **NBC** er bandarísk einkarekin sjónvarpsstöð í eigu NBCUniversal sem er dótturfélag fjölmiðlasamsteypunnar Comcast. Stöðin er staðsett í Comcast Building í háhýsaþyrpingunni Rockefeller Center í New York-borg. Stöðin var stofnuð sem útvarpsstöð árið 1926 af Radio Corporation of America og hóf sjónvarpsútsendingar árið 1939. 

Meðal þekktra þáttaraða sem sýndar hafa verið á NBC eru *[[NBC News]]*, *[[The Tonight Show]]*, *[[Star Trek]]*, og *[[Saturday Night Live]]*.
Aden

**Aden** er hafnarborg í Jemen. Borgin stendur á eiði við Adenflóa um 70 km austan við Bab-el-Mandeb þar sem siglt er inn í Rauðahafið. Íbúar eru um 800 þúsund. Höfnin í Aden er gígur kulnaðs eldfjalls. Bretar lögðu borgina undir sig árið 1839 þar sem hún var mikilvæg bækistöð á sjóleiðinni til Indlands. Borgin var undir stjórn Breska Indlands til 1937 þegar hún varð höfuðborg Adennýlendunnar. Adenkreppan hófst með uppreisn gegn bresku nýlenduherrunum árið 1963. Nýlendan varð sjálfstæð sem Alþýðulýðveldið Suður-Jemen árið 1967 með Aden sem höfuðborg. Þegar Suður-Jemen sameinaðist Norður-Jemen árið 1990 varð Aden höfuðstaður Adenumdæmis.

Í borgarastyrjöldinni sem geisað hefur í Jemen frá 2015 hefur Aden lengst af verið aðsetur hinnar alþjóðlega viðurkenndu ríkisstjórnar Jemens á meðan höfuðborgin Sana er í höndum uppreisnarhers Húta. Í ágúst árið 2019 tókst Umbreytingaráði suðursins, sveitum aðskilnaðarsinna sem vilja aukið sjálfræði í suðurhluta Jemens, hins vegar að hertaka borgina og hrekja stjórnarherinn burt úr henni. Stjórnarherinn endurheimti stjórn í Aden 7. janúar 2026 með hjálp Sádi-Arabíu.

## Tilvísanir
Côte d'Azur

**Côte d'Azur** (á íslensku nefnd **Bláströndin**) (oksítanska: *Còsta d'Azur*, „bláa ströndin“; (einnig kölluð **Franska rívíeran**) er heiti á strandlengju í suðausturhluta Frakklands við Miðjarðarhafið. Hún nær frá landamærum Ítalíu í austri að Saint-Tropez eða Hyères í vestri. Helsta borgin við ströndina er Nice en þar eru líka Mónakó og Cannes. Þarna hófu baðstaðir að þróast undir lok 18. aldar þegar ströndin varð vinsæl meðal bresku yfirstéttarinnar sem heilsubótardvalarstaður. Íbúar við ströndina eru um tvær milljónir.
Loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna 2015

**Loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna 2015** var loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna sem haldin var í París 30. nóvember til 12. desember 2015. Hún var þannig 21. fundur aðila að Rammasamningi Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar frá 1992 og 11. fundur aðila að Kýótóbókuninni frá 1997.

Meginniðurstaða ráðstefnunnar var Parísarsamkomulagið um loftslagsbreytingar sem á að taka við af Kýótóbókuninni árið 2020. Markmiðið er að takmarka hnattræna hlýnun við 2°C miðað við stöðuna fyrir iðnbyltingu. Ætlunin er að nettólosun gróðurhúsalofttegunda af hálfu mannsins verði engin á síðari helmingi 21. aldar. Fyrir ráðstefnuna kynntu fulltrúalönd landsmarkmið í loftslagsmálum.
Helliskvísl

**Helliskvísl** er á á Landmannaafrétti upp af Rangárvallasýslu. Helliskvísl kemur upp á þeim hluta Landmannaafréttar, sem nefnist Kringla. Kringla er er lukin háum fjöllum á alla vegu. Á norðurhelmingi fjallahringsins eru í röð frá vestri til
austurs þessi fjöll sem öll eru úr móbergi: Sauðleysur, Herbjarnarfell, Löðmundur, Lifrafjöll og Dómadalsháls.

Kringlan er vatnasvið Hellis­kvíslar og rennur áin fram hjá Landmannahelli og vestur um Svalaskarð sunnan undir Sauðleysum, yfir Lambafitarhraun og hverfur oft  ofan í Tungnaárhraun norður af Valafelli. Á móts við Sauðleysur rennur Rauðfossakvísl sem kemur úr Rauðfossafjöllum í Helliskvísl.

## Heimildir
* Úr sögu Helliskvíslar – Náttúrufræðingurinn, 1. Tölublað (01.04.1953), Bls. 1-13
* Landmannaleið (nat.is) 
* Um Landmannaafrétt
Glacier-þjóðgarðurinn (Bandaríkin)

**Glacier-þjóðgarðurinn** (enska: **Glacier National Park**) er þjóðgarður í bandaríska fylkinu Montana. Þjóðgarðurinn er yfir 4000 ferkíómetrar að stærð og á landamæri að kanadísku fylkunum Alberta (Waterton Lakes National Park) og Bresku-Kólumbíu (Akamina-Kishinena Provincial Park). Flathead Provincial Forest er vestur af þjóðgarðinum og verndarsvæði Blackfeet-frumbyggja austur af honum.

Áður en Evrópumenn komu á svæðið voru Blackfeet-frumbyggjar þar í austri og Flathead-frumbyggjar í vestri. Árið 1891 var lestarleiðin Great Northern Railway lögð um svæðið og var við mörk þess. Árið 1895 gáfu Blackfeet-frumbyggjar undan þrýstingi og létu eftir land á svæðinu en fengu veiðiréttindi og peningasummu fyrir. Veiðiréttindum var síðar breytt sem leiddi til ósættis meðal Blackfeet-frumbyggja og stjórnvalda. Þjóðgarðurinn sjálfur var stofnaður árið 1910 og var hvatamaður þess mannfræðingurinn og könnuðurinn George Grinnell. Þónokkur hótel og gististaðir voru byggðir milli áranna 1910 og 1914 og eru sumir þeirra taldir til verndaðra menningarverðmæta. Vegurinn Going-to-the-Sun Road, sem kláraður var 1932, veitti meira aðgengi að þjóðgarðinum. 

Fjallalandslag þjóðgarðins ber keim af því hvernig jöklar móta landslag, skera fjöll og mynda U-laga dali. Um miðja 19. öld eru jöklar taldir hafa verið um 150 en í dag eru þeir um 25 talsins. Hæsta fjall Glacier national park er Mount Cleveland (3190 m.). Hæsti fossinn þar er Bird Woman Falls sem fellur 150 metra. Á austurmörkum þjóðgarðsins stendur fjall eitt og sér Chief Mountain upp úr Sléttunum miklu.

Af spendýralífi svæðisins getur að nefna: Brúnbjörn, elg, klettafjallageit og jarfa. Af trjám eru blágreni,degli, fjallaþinur og risalerki algeng. Í suðvesturhorni þjóðgarðsins vaxa risalífviður og fjallaþöll og er það austasta útbreiðsla þeirra tegunda. Skógareldar eru sjaldgæfir en árið 2003 urðu þó 13% þjóðgarðsins fyrir eldum. 

Höfuðstöðvar þjóðgarðsins eru við staðinn West Glacier. Þjóðgarður með sama nafni er í Bresku Kólumbíu, Kanada: Glacier National Park.

## Heimild
James Samuel Coleman

**James Samuel Coleman** (12. maí 1926 – 25. mars 1995) var bandarískur félagsfræðingur. Hann starfaði aðallega við Háskólann í Chicago. Coleman lagði stund á nám í félagsfræði menntunar og stjórnsýslu og var einn fyrsti til að nota hugtakið félagsauður. Bækur hans "The Adolescent Society" (1961) og "Coleman Report" (Equality of Educational Opportunity, 1966) eru þekkt rit í félagsfræði menntunar.
Gates of the Arctic-þjóðgarðurinn og verndarsvæði

**Gates of the Arctic-þjóðgarðurinn og verndarsvæði** (enska: **Gates of the Arctic National Park and Preserve**) er nyrsti þjóðgarður Bandaríkjanna og er í Alaska. Hann var stofnaður árið 1980 (hafði 2 árum áður verið gerður svokallað national monument) og er rúmir 34.000 ferkílómetrar eða örlítið stærri en Belgía. Þjóðgarðurinn er norður af heimskautsbaug og er dágóður hluti af honum í Brooksfjallgarðinum. Aðrir fjallgarðar eru Endicott Mountains og hluti Schwatka Mountains. Engir vegir eða stígar eru þar og þjónusta er ekki til staðar. Þó eru upplýsingar í Coldfoot rétt fyrir utan svæði; The Arctic Interagency Visitor Center. Heimilt er að tjalda á svæðinu.

Norður Af Brooksfjallgarðinum er túndra en hvítgreni, svartgreni og ösp vaxa upp að 68. breiddargráðu. Spendýrin Elgur, svartbjörn,brúnbjörn, úlfur, gaupa, múrmeldýr, otur og hreindýr lifa innan þjóðgarðsins. Gullörn, skallaörn, gjóður og stóra eyruglan eru meðal ránfugla. Veiði er heimil með leyfi. Höfuðstöðvar þjóðgarðsins eru í Fairbanks.

## Heimild
Grand Teton-þjóðgarðurinn

**Grand Teton-þjóðgarðurinn** (enska: **Grand Teton National Park**) er bandarískur þjóðgarður í norður-Wyoming. Hann er 1300 ferkílómetrar og samanstendur af Teton-fjallgarðinum (sem er hluti af Klettafjöllum) og Jackson Hole-dalnum. Grand Teton-þjóðgarðurinn er aðeins 16 kílómetra suður af Yellowstoneþjóðgarðinum.

Á 19. öld var svæðið viðkomustaður evrópskra dýraskinnskaupmanna og í lok aldarinnar var varanleg búseta þeirra í Jackson Hole-dalnum. Fyrir hittu þeir Shoshone-frumbyggja svæðisins. 1929 var þjóðgarðurinn stofnaður en Jackson Hole bættist seinna við hann. John D. Rockefeller keypti jarðir í Jackson Hole í þeim tilgangi að þeim yrði bætt við þjóðgarðinn. Þjóðgarðurinn heitir eftir Grand Teton (4199 metrar), hæsta fjalli Teton-fjalla. Stærsta stöðuvatnið heitir Jackson Lake.

Af barrtrjám í þjóðgarðinum eru meðal annarra: Blágreni, fjallaþinur og klettafura sem vaxa hærra uppi en stafafura er fremur á láglendi. Degli og broddgreni vaxa aðallaga á þurrari svæðum. Klettafuran hefur orðið illa úti í bjöllurfaraldri. 61 tegund af spendýrum lifir á svæðinu t.d.: Svartbjörn, brúnbjörn, úlfur, gaupa, fjallaljón, otur, múrmeldýr, múshéri, vapítihjörtur, vísundur, héri og leðurblaka. Leyft er að veiða vapítihirti en oft er veiði bönnuð í þjóðgörðum. Um 300 fuglategundir lifa þar.

Fjöldi tjaldsvæða er í Grand Teton-þjóðgarðinum en opin eldur er ekki leyfður vegna bjarndýra. Svæðið er vinsælt meðal fjallgöngumanna. Snjósleðar eru eingöngu leyfðir við Jackson Lake.

## Heimild
Gustavo Cerati

**Gustavo Adrian Cerati** (Buenos Aires, 11. ágúst 1959- 4. september 2014) var tónlistarmaður, söngvari, lagahöfundur, tónskáld og upptökustjóri frá Argentínu. Hann er talinn einn af áhrifamestu rokk tónlistarmönnum Rómönsku Ameríku. Cerati og hljómsveit hans Soda Stereo voru einhverjir þekktustu spænskumælandi rokk og popp tónlistarmenn 9. og 10.áratugs seinustu aldar. 

## Dauði

Þann 4. september 2014 lést söngvarinn eftir að hafa verið í dái í fjögur ár. 
## Útgáfur

## Tilvísanir
Taugavefur

**Taugavefur** ― Í taugavef eru taugungar (taugafrumur), sem meðal annars flytja boð frá miðtaugakerﬁ til vöðva og frá skynfærum til miðtaugakerfis, og taugatróð sem vernda og næra taugafrumur.
Lake Clark-þjóðgarðurinn og verndarsvæði

**Lake Clark-þjóðgarðurinn og verndarsvæði** (enska: **Lake Clark National Park and Preserve**) er þjóðgarður í suður-Alaska í Bandaríkjunum sem stofnaður var árið 1980. Stærð hans eru rúmir 16.000 ferkílómetrar eða svipað að stærð og Wales. Staðsetning hans er 160 kílómetra suðvestur af Anchorage á byrjun Alaska-skaga.

Í þjóðgarðinum renna saman þrír fjallgarðar (Chigmitfjöll tengja Alaska-fjallgarðinn við Aleutafjöll) og eru þar eldfjöllin Mount Redoubt (3108 m.) og Mount Iliamna (3053 m.). Margs konar vistkerfi eru á svæðinu: fjallatúndra, eldfjallasvæði, stórar ár, vötn og regnskógar. Því eru nánast flest stærri dýr sem finnast í Alaska þar. Lake Clark er stærsta vatnið á svæðinu. Það er 6. stærsta vatn fylkisins og er 260 metra djúpt. Svartgreni og hvítgreni eru helstu barrtré í þjóðgarðinum og eru helst á suðvestursvæði hans.

Engir vegir eru að Lake Clark-þjóðgarðinum og verður fólk að koma með bátum eða flugvélum. Port Alsworth er fyrsti viðkomustaður á svæðinu og er þar þjónusta. Kajak og flúðasiglingar eru vinsælar í ferðaþjónustunni. Fiskveiðar eru leyfðar en veiðar á stærri dýrum eru leyfðar á *preserve*-hluta svæðisins. Bjarnarskoðun er einnig vinsæl og telst svæðið afar gott til þess.

## Heimild
Redwood-þjóðgarðarnir

**Redwood-þjóðgarðarnir** (enska: **Redwood National and State Parks**) (RNSP) er samansafn þjóðgarða sem samanstanda af gömlum tempruðum regnskógum meðfram strönd norður-Kaliforníu. Svæðið samanstendur af fjórum hlutum: Redwood National Park (stofnaður 1968), Del Norte Coast Redwoods State Park, Jedediah Smith Redwoods State Park og Prairie Creek Redwoods State Parks (stofnaðir í kringum 1925 og 1939). Saman þekja þeir 560 ferkílómetra og vernda um helming útbreiðslusvæðis strandrauðviðs sem er hæsta trjátegund í heimi. Á 19. öld varð svæðið fyrir óheftu skógarhöggi en eftir árið 1920 varð vakning í verndun þeirra. Meira en 90% af upprunalegum skógi hefur verið felldur. Aðrar trjátegundir í skóginum eru meðal annars degli og sitkagreni. Yfir 40 spendýr lifa innan þjóðgarðanna. Þrjár gestamiðstöðvar eru þar en gisting er aðeins í boði í fylkisrekna hluta garðsins, ekki þeim hluta sem rekinn er af ríkinu. Yfir 320 kílómetrar af göngustígum eru á svæðinu.

Skógurinn hefur verið notaður sem myndefni fyrir kvikmyndir eins og Jurassic Park og Starwars.

## Heimild
Robert D. Putnam

**Robert David Putnam** (fæddur 9. janúar 1941) er bandarískur stjórnmálafræðingur. Hann hefur verið prófessor við John F. Kennedy School of Government við Harvard-háskóla í Bandaríkjunum og gegndi um tíma stöðu forseta þess skóla. Putnam hefur verið ráðgjafi þjóðarleiðtoga eins og Bill  Clinton, Barack Obama, George W. Bush, Tony Blair, Gordon Brown og Nicolas Sarkozy. Hann hefur gefið út fjölda bóka og eru þar á meðal bækurnar *Making Democracy Work* og *Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community*.

Putnam er þekktur fræðimaður fyrir rannsóknir á félagsauð en fysta framlag hans var að rannsaka gögn yfir tvo áratugi um héraðsstjórnir á Ítalíu. Robert Putnam gaf út rit sitt *Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy* árið 1993. 

Í bókinni *Bowling Alone* lýsir hann minnkandi félagsauð í Bandaríkjunum og afleiðingum þess á bandarískt samfélag. Putnam skilgreinir félagsauð sem menningarlegt fyrirbæri sem byggist á gildum, normum og félagsneti sem skýri athafnir fólks og bæti skilvirkni samfélags.

## Heimildir
* Gunnar Helgi Kristinsson, Sjöfn Vilhelmsdóttir (2010). Félagsauður: Skilgreining og mæling. Þjóðarspegillinn
Ingi T. Lárusson

**Ingi Tómas Lárusson** (26. ágúst 1892 – 24. mars 1946) var íslenskt tónskáld. Hann fæddist á Seyðisfirði og var sonur Þórunnar Gísladóttur Wiium og Lárusar Tómassonar bóksala. Hann lærði hljóðfæraleik á Seyðisfirði en var synjað um styrk til tónlistarnáms í Danmörku frá Alþingi. Hann lauk verslunarprófi við Verslunarskóla Íslands og fékkst lengst af við verslunarstörf. Þekktustu lög hans eru „Í svanalíki“ (við ljóð Enars Benediktssonar), „Ég bið að heilsa“ (við ljóð Jónasar Hallgrímssonar) og „Ó, blessuð vertu sumarsól“ (við ljóð Páls Ólafssonar). Öll þessi lög samdi hann sem barn og unglingur, það síðastnefnda aðeins sjö ára gamall.

## Tenglar

* Glatkistan
Guðrún H. Finnsdóttir

**Guðrún Helga Finnsdóttir** (6. febrúar 1884 – 25. mars 1946) var vesturíslenskur rithöfundur. Hún fæddist á Geirólfsstöðum í Skriðdal á Fljótsdalshéraði. Hún fór sextán ára í Kvennaskólann á Laugalandi. Hún giftist Gísla Jónssyni prentara árið 1902 og flutti á eftir honum til Winnipeg í Kanada tveimur árum síðar. Þar bjó hún til æviloka. Guðrún hóf að birta smásögur í *[[Tímarit Þjóðræknisfélagsins|Tímariti Þjóðræknisfélagsins]]* og *[[Heimskringla (dagblað)|Heimskringlu]]* frá 1920. Smásagnasafnið *Hillingalönd* kom út í Reykjavík árið 1938 og annað safn, *Dagshríðar spor*, á Akureyri 1946 eftir lát hennar.
Acadia-þjóðgarðurinn

**Acadia-þjóðgarðurinn** (enska: **Acadia National Park**) er þjóðgarður í bandaríska fylkinu Maine. Hann þekur mestalla eyjuna Mount Desert Island og nálægar eyjar; um 192 ferkílómetra.

Svæði þjóðgarðsins var verndað árið 1916; þá svokallað national monument. Árið 1919 varð það þjóðgarður sem Lafayette national park og árið 1929 hlaut hann núverandi nafn, Acadia eftir frönsku nýlenduheiti svæðisins.  Auðmaðurinn John D. Rockefeller fjármagnaði malarvegi og brýr í þjóðgarðinum. 

Spendýr eins og elgur, hjartardýr, svartbjörn, þvottabjörn, sléttuúlfur, minkur, íkorni og bjór lifa þar. Gullörn, skallaörn og förufálki eru ránfuglar á svæðinu. Skógur með ösp, birki, elri, fura og greni eru í þjóðgarðinum. Miklir skógareldar urðu árið 1947.

## Heimild
Förufálki

**Förufálki** (Falco peregrinus) er útbreiddastur allra ránfugla heimsins og verpir hann í öllum heimsálfum að Suðurskautslandinu undanskildu. 

Hann er algengastur á opnum svæðum svo sem steppum, kjarrlendi, graslendi og í klettum við strendur en verpir einnig til fjalla, í skóglendi sem ekki er alltof þétt og í mannabyggðum. Hann forðast raka og þétta skóga hitabeltisins og þurrar eyðimerkur.

Fuglar eru stærsti hluti fæðu förufálka en líka smá spendýr. Hann er feiknafimur og engin tegund nær sama flughraða en tölur upp í nær 400 km/klst hafa mælst í dýfum hans. Förufálkar verða venjulega kynþroska á öðru aldursári. Þeir verpa venjulega 2-6 eggjum en algengast er að eggin séu 3-4. Kvenfuglinn er stærri en karlinn og sinna báðir foreldrarnir uppeldi unga. 

Fyrir utan manninn eru rauðrefur (Vulpes vulpes), jarfi (Gulo luscus) og uglur helstu óvinir förufálkans en þau geta rænt eggjum hans.
Nyrst á útbreiðslusvæðinu eru þeir farfuglar eins og fara suður á bóginn í september/október en snúa aftur á sumarlendurnar í mars/apríl. Um miðja 20. öld stórfækkaði í stofninum vegna notkunar skordýraeiturs sem fálkinn innbyrti. Frá um 1970 hefur stofninn vænkast.

Förufálkar eru flækingar á Íslandi. 

## Tenglar
Jón Hróbjartsson

**Jón Hróbjartsson** (13. júlí 1877 – 29. ágúst 1946) var íslenskur myndlistarmaður sem starfaði sem kennari í Ísafjarðarbæ. Hann fæddist á Eyvindarstöðum á Álftanesi og tók kennarapróf frá Flensborgarskóla. Hann er aðallega þekktur fyrir stór landslagsmálverk af stöðum við Ísafjarðardjúp, þar á meðal nokkrar myndir af Ísafjarðarbæ frá svipuðu sjónarhorni. Auk málverka gerði hann landakort. Ríkisútgáfa námsbóka gaf út kortabók með kortum eftir hann árið 1941.
Kobuk Valley-þjóðgarðurinn

**Kobuk Valley-þjóðgarðurinn** (enska: **Kobuk Valley National Park**) er þjóðgarður í norðvestur-Alaska, Bandaríkjunum, rétt norðan heimskautsbaugs. Hann var stofnaður árið 1980 og þekur um 7000 ferkílómetra eða á stærð við Delawarefylki. Hann er þekktur fyrir sandöldurnar Great Kobuk Sand Dunes, mýrar við Kobuk-fljót og hreindýrahjarðir sem eru hluti af vestur-heimskautshjörð sem telur um 400.000 dýr. Hreindýrin fara yfir ána í árstíðabundinni för sinni. Veiðar heimamanna eru einungis leyfðar á svæðinu. Engir vegir liggja að þjóðgarðinum. Þjóðgarðurinn Gates of the Arctic National Park and Preserve er 50 km fyrir austan hann.

## Heimild
Shenandoah-þjóðgarðurinn

**Shenandoah-þjóðgarðurinn** (e.: **Shenandoah National Park**) er þjóðgarður í bandaríska fylkinu Virginía. Þjóðgarðurinn er við fjöllin Blue Ridge Mountains sem eru hluti af Appalachiafjöllum og fylgir Shenandoah-fljóti og dal. Stærð hans er 322 ferkílómetrar. Hæsti punkturinn er Hawksbill Mountain (1235 m.). 

Svæðið var verndað árið 1935 og þá voru jarðir keyptar upp í því miði að vernda það. Einhverjir íbúar þráuðust við og dvöldu í áratugi í viðbót. Í fyrstu var svörtum bandaríkjamönnum bannað að fá þjónustu á svæðinu en Virginíuríki vildi fyrst banna þeim alfarið á svæðið. Vegurinn Skyline Drive liggur í gegnum þjóðgarðinn. Í göngu- og tjaldferðum er fólki ráðlagt að forðast birni og snáka.

John Denver söng um svæðið í lagi sínu Country Roads.

## Heimild
Órar

**Órar** eru 6. breiðskífa hljómsveitarinnar Hjálma sem útgefin varð árið 2011.

## Lagalisti
#Órar (4:54)
#Á tjörninni (5:05)
#Áttu vinur augnablik (3:09)
#Ég teikna stjörnu (3:46)
#Borð fyrir tvo (3:44)
#Eilíf auðn (3:16)
#Náttúruskoðun (3:01)
#Í gegnum móðuna (5:15)
#Haust (5:01)
#Óðar þó ég gleymi (4:19)
#Lítið lag (4:06)
#Messenger of bad news (4:07)
#Bad news [Skyskraper Voodoo Dub] (4:48)
Luis Alberto Spinetta

**Luis Alberto „El Flaco“ Spinetta** (23. janúar 1950 – 8 febrúar 2012), betur þekktur sem *El Flaco* (sá horaði) var argentínskur söngvari, gítarleikari, tónskáld og skáld. Hann er einn af áhrifamestu rokktónlistarmönnum Suður-Ameríku og ásamt Charly Garcia föður argentínska rokksins. Hann fæddist í Buenos Aires. Hann stofnaði fjölda rokksveita, þar á meðal Almendra, Pescado Rabioso, Invisible, Spinetta Jade og Spinetta y los Socios del Desierto.

Textar Spinetta bera merki um áhrif margra höfunda, skálda og listamanna, svo sem Arthur Rimbaud, Vincent van Gogh, Carlos Castaneda og Antonin Artaud, en af þeim síðastnefnda dregur plata hans *Artaud* nafn sitt.

Þann 23. desember 2011 kom fram opinberlega að Spinetta hefði greinst með lungnakrabbamein. Hann dó 8. febrúar, 2012, á heimili sínu í Argentínu, 62 ára að aldri. Ösku hans var dreift um vötn Rio de la Plata, samkvæmt hans hinstu ósk.

## Plötur

### Sóló
* *Spinettalandia y sus Amigos - La Fyrir de la Estrella* (1971)
* *Artaud* (1973, út eins og plötu af Pescado Rabioso)
* *18 del Sol* (1977)
* Only Love Can Sustain(1979)
* *Kamikaze* (1982)
* *Mondo Di Cromo* (1982)
* *Privé* (1986)
* *La La La* (1986, með Fito Páez)
* *Téster de Violencia* (1988)
* *Don Lucero* (1989)
* *Exactas* (1990, lifandi)
* *Pelusón of Milk* (1991)
* *Fuego Gris*(1993, tónlistina)
* *Estrelicia * (1997, MTV Unplugged)
* *San Cristóforo: Un sauna de lava eléctrico* (1998, Lifandi)
* *Elija y Gane* (1999, mesta skot)
* *Silver Sorgo* (2001)
* *Spinetta Obras* (2002)
* *Para los Árboles* (2003)
* *Camalotus* (2004)
* *Pan* (2005)
* *Un mañana* (2008)
* *Spinetta y las Bandas Eternas* (2010, Lifandi)
* *Los Amigo* (2015)

## Tilvísanir

## Ytri tengla
* 
* Opinber Page  (Spænsku)
* Ævisaga á Rock.com.ar (spænsku)
Gullörn

**Gullörn** (fræðiheiti: *Aquila chrysaetos*) er einn algengasti ránfugl á norðurhveli og hefur mesta útbreiðslu arna.

Gullörn er dökkbrúnn en hefur gullbrúnar fjaðrir á hnakkanum. Ungfuglar eru með hvítar fjaðrir á stéli og vængjum. Aðalfæða þeirra er nagdýr.
Kvenfuglarnir eru stærri en karlfuglarnir og halda pör sig saman ævilangt. Vanalega koma um 4 egg úr varpi og 1-2 unga lifa af.

Gullernir geta náð einum mesta hraða ránfugla eða 240-320 kílómetra/klst hraða þegar þeir stinga sér. Aðeins förufálki er hraðari. Kjörlendi þeirra er fjalllendi en þeir eiga líka til að verpa á láglendi. En skógur þarf að vera gisinn svo þeir komi auga á bráðina. Gullernir sem lifa norðar en við 60. breiddargráðu flytja sig sunnar á veturna. Fuglar frá Alaska geta t.d. flutt sig um nokkur þúsund kílómetra suður, allt að Mexíkó. 

Undirtegund gullarnar hefur verið taminn og notaður til að ráðast á úlfa í Mið-Asíu. Talið er að fjöldi gullarna sé á bilinu 170.000-240.000.

## Heimild
Kings Canyon-þjóðgarðurinn

**Kings Canyon-þjóðgarðurinn** (enska: **Kings Canyon National Park**) er þjóðgarður í Kaliforníu. Hann er í suður-Sierra Nevada-fjöllum og er tæpir 1900 ferkílómetrar að stærð. Evrópskir landnemar fóru fyrst um svæðið á miðri 19. öld. Maður að nafni John Muir vakti athygli á fegurð svæðisins og síðar kom það inn á borð yfirvalda. Þjóðgarðurinn var stofnaður árið 1940 til að vernda skógarlundi risarauðviðar. Áður var verndað svæði innan núverandi þjóðgarðs sem hét General Grant National Park en hann var stofnaður til að vernda stærsta tré í heimi; General Grant. 

Gljúfrið Kings Canyon, hvers landsvæði þykir svipa til Yosemitedal með sína graníttinda og er eitt dýpsta gljúfur Bandaríkjanna og nær 2500 metra dýpt. Austur af gljúfrinu eru Sierra Crest-tindarnir og ná þeir hæsta punkti þjóðgarðsins í North Palisade eða 4343 metra hæð. Minna er um stærri spendýr á þessu svæði en talsvert af nagdýrategundum og fuglum. Tjaldsvæði innan garðsins eru í rúmum 2000 metra hæð. Sequoia National Park sem er aðalvaxtarsvæði risarauðviðartrjáa á landamæri að Kings Canyon-þjóðgarðinum. 

## Heimild
Conny van Rietschoten

**Cornelis „Conny“ van Rietschoten** (23. mars 1926 – 17. desember 2013) var hollenskur siglingamaður sem sigraði siglingakeppnina Whitbread Round the World Race tvisvar í röð 1977/78 og 1981/82. Til þessa dags er hann sá eini sem hefur unnið keppnina tvisvar. Hann var fyrrum athafnamaður og nálgaðist keppnina á sama hátt og framleiðsluverkefni. Hann var þannig fyrstur til að skipuleggja umfangsmiklar æfingar með áhöfninni og fjárfesti í nýjum og bættum siglingagöllum og búnaði auk þess sem hann fékk skútuhönnuðina Sparkman & Stephens til að uppfæra hönnun Swan 65-gerðarinnar (sem hafði sigrað fyrstu keppnina) fyrir skútuna sína, *[[Flyer]]*. *Flyer* var smíðuð úr áli af Jachtwerf W. Huisman og var 65 feta tvímöstrungur en með lengri vatnslínulengd og meiri seglaflöt en eldri bátar af sömu gerð. Fyrir keppnina 1981 lét hann smíða 76 feta slúppu, *Flyer II*. 

Frá 1982 hafa Conny van Rietschoten-verðlaunin verið veitt besta siglingamanni Hollands árlega.
Greg Lake

**Gregory Stuart "Greg" Lake** (fæddur 10. nóvember 1947 – látinn 7. desember 2016) var enskur tónlistarmaður; gítarleikari, söngvari og stofnandi framsæknu rokksveitanna King Crimson og Emerson, Lake & Palmer (ELP).

Lake hóf að spila gítar 12 ára og samdi sitt fyrsta lag þá, *Lucky man*, sem birtist sem ELP lag síðar. Hann varð tónlistarmaður að fullu 17 ára gamall og lék í nokkrum hljómsveitum áður en félagi hans frá Dorset (þar sem hann ólst upp), Robert Fripp bauð honum að spila með King Crimson sem söngvari og bassaleikari. Fyrsta plata þeirra náði vinsældum en Lake tók aðeins þátt í annarri plötu með þeim og stofnaði Emerson, Lake & Palmer. Á 8. áratugnum náðu þeir talsverðum vinsældum. Á sólóferli sínum átti Lake jólaslagarann "I Believe in Father Christmas". Lake lést árið 2016 úr krabbameini en félagi hans Keith Emerson hafði svipt sig lífi snemma á árinu.

## Sólóplötur
*Greg Lake (1981)
*Manoeuvres (1983)
*Ride the Tiger with Geoff Downes (2015)
### Tónleikar
*King Biscuit Flower Hour Presents Greg Lake in Concert (1985; aka Nuclear Attack, Live, and In Concert) with Gary Moore (1995)
*Greg Lake (2007)
*Songs of a Lifetime (2013)
*Live from Manticore Hall with Keith Emerson (2014)

## King Crimson
*In the Court of the Crimson King (1969)
*In the Wake of Poseidon (1970)
*Epitaph (1997) (tónleikar og í útvarpi)

## Emerson, Lake and Palmer
*Emerson, Lake & Palmer (1970)
*Tarkus (1971)
*Trilogy (1972)
*Brain Salad Surgery (1973)
*Works Volume (1977)
*Works Volume (1977)
*Love Beach (1978)
*Black Moon (1992)
*In the Hot Seat (1994)

## Emerson, Lake and Powell
*Emerson, Lake & Powell (1986)
*The Sprocket Sessions (2003)
### Tónleikar
*Live in Concert (2003)
*Live in Concert & More... (2012)
Zion-þjóðgarðurinn

**Zion-þjóðgarðurinn** er þjóðgarður í Suðvestur-Utah í Bandaríkjunum. Hann var stofnaður árið 1919 og þekur um 593 km². Þrjú landfræðileg svæði koma saman þar sem þjóðgarðurinn er: Colorado-sléttan, Lægðin mikla og Mojave-eyðimörkin. Miðdepill þess er Zion Canyon sem er 24 km langt rauðleitt gljúfur sem Virgin-fljótið hefur grafið í sandstein. Anasazi-frumbyggjar eru meðal frumbyggja sem hafa átt heimkynni á svæðinu. Mormónar komu á svæðið um miðja 19. öld en það var mjög afskekkt og bílar komu þangað fyrst árið 1917. Horse Ranch Mountain er hæsti punktur í Zion-þjóðgarðinum (2660 m). Svæðið er eyðimörk að nokkru leyti en þar eru líka grösugar áreyrar og barrskógar. Ýmis spendýr og fuglar lifa þar og var stórhyrningur fluttur aftur á svæðið árið 1973 eftir fjarveru. Þrátt fyrir þurrt loftslag geta komið þar ofsaflóð. Zion þýðir heilagur staður.

Klettaklifur er vinsælt í þjóðgarðinum.

## Heimild
Arches-þjóðgarðurinn

**Arches-þjóðgarðurinn** (enska: **Arches National Park**) er þjóðgarður í austur-Utah og er staðsettur á Colorado-sléttunni með Colorado-fljót aðliggjandi. Hann er um 310 km2 að stærð og hefur að geyma u.þ.b. 2000 sandsteinabrýr og -boga sem mótast hafa af vindi og vatni á mörg hundruð milljónum ára. Svæðið er í um 1200-1700 metra hæð. Einn af þeim frægustu er Delicate Arch. Árið 1929 var svæðið verndað sem national monument en árið 1971 var það gert að þjóðgarði. 

## Heimild
Human Resource Machine

**Human Resource Machine** er tölvuleikur sem byggir á að leysa þrautir með myndrænni forritun. Leikurinn var þróaður af Tomorrow Corporation og  kom út árið 2015 fyrir  Microsoft Windows, OS X og  Wii U og fyrir  Linux, iOS og Android árið 2016. Í leiknum er starfsmaður í skrifstofu stórfyrirtækis sem þarf að leysa verkefni sem byggja á því að færa hluti millli inn- og útboxs og til og frá geymslu tákngervingur fyrir hugtök í vélamáli.  Spilari leysir ýmsar þrautir og býr til forrit til að ljúka við tiltekin verkefni.
Kapítóla (skáldsaga)

**Kapítóla** er skáldsaga eftir bandaríska rithöfundinn E.D.E.N. Southworth en skáldsagan heitir á frummálinu *The Hidden Hand*. Sagan kom út á íslensku í bókaflokknum Sögusafn heimilanna og varð feiknivinsæl. Börn voru skírð Kapítóla eftir söguhetjunni.  Jónas frá Hriflu  flutti frægan fyrirlestur árið 1909 en þar deildi hann á Jóhann Jóhannsson fasteignasala og kvað hann spilla íslenskri æsku með því að þýða á íslensku reyfara eins og Kapitólu. Fyrirlestur Jónasar var síðar prentaður í Ingólfi, málgagni landvarnarmanna.  Þórbergur Þórðarson talar um Kapítólustíll sem eina tegund ritstíls og vísar þar til níðskrifa Jónasar um Kapítólu.
## Heimildir
* Ritgerð eftir Þórberg Þórðarson, Helgarpósturinn, 35. tölublað (28.08.1981), Blaðsíða 9
* Ásgeir Jónsson, Villta vestrið á Íslandi
Carassius gibelio

*Carassius gibelio*, stundum nefndur *Carassius gibelio gibelio* og fyrir 2003, *Carassius auratus gibelio*), meðlimur ættarinnar Cyprinidae, sem telur allnokkrar aðrar þekktar tegundir fiska eins og vatnakarpa, og hinn smávaxna grunnungur. Þetta er meðalstór vatnakarpi, og verður ekki yfir 3 kg (6.6 pund) og 45 sm. Hann er yfirleitt silfurlitaður, þó að aðrir litir þekkist. Þeir eru alætur og nærast á svifi, hryggleysingjum, plöntum og lífrænum leifum. Upprunalega frá Asíu (Síberíu), hafa þeir verið fluttir út og eru í vötnum og tjörnum og hægstreymandi ám víða um Evrópu, Norður Ameríku og Asíu.

## Lýsing
Hann er kröftugur fiskur sem líkist (*[[Grænkarpi|Carassius carassius]]*) og verður um 10 til 35 sm langur. Hreistur hans er stærra en á C. carassius, og eru yfirleitt 27 til 32 hreisturflögur eftir hliðarrákinni, þar sem C. carassius hefur á milli 31 til 35. . Sporðurinn á C. gibelo er dýpra sýldur en á C. carassius. 

## Ræktun í gullfisk

Gullfiskar voru upphaflega ræktaðir út frá C. gibelo í Kína fyrir yfir 1000 árum síðan, þar sem þeir voru ræktaðir fyrir lit til að lífga upp á skrauttjarnir og vatnagarða.

## Tilvísanir
Nevermore

**Nevermore** er bandarísk þungarokkshljómsveit frá Seattle. Hljómsveitin var stofnuð á grunni sveitarinnar Sanctuary sem lagði upp laupana árið 1992 þegar gruggtónlistin yfirskyggði rokktónlistarheiminn. Nevermore er undir áhrifum ýmissa undirtegunda þungarokks eins og þrassi, dauðarokk, powermetal og framsæknu þungarokki. Beittir textar söngvarans Warrel Dane um þjóðfélagsleg málefni og pólitík, tilgang lífsins, einkenndu lög sveitarinnar. Platan *Dreaming Neon Black* (1999) vakti mikla athygli í þungarokkspressunni og sýndi raddsviðs Dane og myrka textagerð. 

Árið 2011 ákváðu Jeff Loomis, gítarleikari, og Van Williams, trommari, að hætta í sveitinni. Warrel Dane, söngvari og Jim Sheppard, bassaleikari, endurvöktu fyrri sveit sína hljómsveitina Sanctuary. Warrel Dane lést árið 2017 úr hjartaáfalli.

Nevermore tilkynnti í desember 2024 að hún kæmi aftur saman. Sveitin sneri aftur á tónleikasviðið árið 2026 með nýja liðskipan. Ný plata var einnig tekin upp.  Þar sem tveir nýju meðlimana voru af tyrkneskum uppruna ákvað sveitin að spila sína fyrstu tónleika eftir 15 ára hlé í Istanbúl, 1. apríl 2026 .

## Meðlimir
*Jeff Loomis – gítar,  (1992–2011, 2024–)
*Van Williams – trommur (1995–2011, 2024–)
*Berzan Önen – söngur (2026–)
*Jack Cattoi – gítar (2026–)
*Semir Özerkan – bassi (2026–)

### Fyrrum meðlimir
*Warrel Dane – söngur (1992–2011, dó 2017)
*Jim Sheppard – bassi (1992–2011)
*Mark Arrington – trommur (1992–1994)
*Pat O'Brien – gítar (1996–1997)
*Tim Calvert – gítar (1997–2000; dó 2018)
*Steve Smyth – gítar (2004–2006)


Mynd:Warrel Dane (Live 2005).jpg|Warrel Dane.
Mynd:Jim Sheppard, Sanctuary, Barge to Hell 2012.jpg|Jim Sheppard.
Mynd:Nevermore Summerbreeze2007 02.jpg|Jeff Loomis.
Mynd:Van Williams of Nevermore.jpg|Van Williams.


## Plötur
### Breiðskífur
*Nevermore (1995)
*The Politics of Ecstasy (1996)
*Dreaming Neon Black (1999)
*Dead Heart in a Dead World (2000)
*Enemies of Reality (2003)
*This Godless Endeavor (2005)
*The Obsidian Conspiracy (2010)
### Stuttskífur
*In Memory (1996)

### Tónleikaplötur
*The Year of the Voyager (2008) CD/DVD

## Tilvísanir
Marconi-félagið

**Marconi-félagið** var breskt fjarskiptafélag sem starfaði frá 1897 til 2006 þegar yfirtöku sænska fyrirtækisins Ericsson á félaginu lauk. Fyrirtækið var stofnað af ítalska uppfinningamanninum Guglielmo Marconi sem **Wireless Telegraph & Signal Company** eftir að hann fékk einkaleyfi á uppfinningu sinni í Bretlandi. Fyrirtækið var frumkvöðull á sviði langdrægra fjarskipta og útvarpssendinga og framleiðslu útvarpsviðtækja. Fyrsta útvarpsframleiðslulína heims var sett upp af fyrirtækinu í Chelmsford árið 1898. Fyrstu útvarpsútsendingarnar í Bretlandi voru gerðar af félaginu sem varð árið 1922 eitt af sex stofnfélögum BBC. Félagið stóð einnig á bak við stofnun *Unione Radiofonica Italiana* sem síðar varð ítalska ríkisútvarpið RAI. Eftir Síðari heimsstyrjöld gekk fyrirtækið í gegnum nokkrar yfirtökur og endurskipulagningu þar til sænska fjarskiptafélagið Ericsson eignaðist nafnið árið 2006. 

*Marconi-félagið kom til Ísland sumarið 1905, fyrir tilstuðlan Einars Benediktssonar, áður en að nokkur símalína hafði verið lögð til landsins og setti upp loftnet á Félagstúni, þar sem nú er Höfði. Þar var tekið við fyrstu þráðlausu sendingunni til landsins af nokkurri sort 26. júní 1905. Hannes Hafstein valdi þó frekar að leggja síma með Norræna Símafélaginu þrátt fyrir að vera mun dýrara.*
Forseti Sameinuðu arabísku furstadæmanna

**Forseti Sameinuðu arabísku furstadæmanna** er þjóðhöfðingi Sameinuðu arabísku furstadæmanna. Hann er kjörinn til fimm ára í senn af Sambandsráði Sameinuðu arabísku furstadæmanna en þar sem hefð er fyrir því að furstinn í Abú Dabí fari með forsetaembættið er það í reynd arfgengt innan fjölskyldu emírsins af Abú Dabí. Aðeins þrír menn hafa gengt þessu embætti frá upphafi: Fyrstur var Zayed bin Sultan Al Nahyan en eftir lát hans árið 2004 tók elsti sonur hans, Khalifa bin Zayed Al Nahyan, við. Khalifa lést árið 2022. Krónprinsinn Mohamed bin Zayed Al Nahyan tók við sem nýr forseti.

## Tilvísanir
Koi

**Koi** (japanska :錦鯉, bókstaflega: Brókeraður karpi), er skrautafbrigði af ræktuðum vatnakarpa (*Cyprinus carpio*) sem eru haldnir til að lífga upp á tjarnir utandyra (koi tjarnir) eða *vatnagarða*.

## Heimildir
Herlög

**Herlög** eru réttarfar sem komið er á í neyðartilvikum, yfirleitt með því að hátt settur herforingi er skipaður þjóðhöfðingi eða landstjóri og allt dómsvald, framkvæmdavald og löggjafarvald er fært til hans. Herlög taka gildi þegar þörf er á tímabundnum aðgerðum til að stjórn ríkis virki með eðlilegum hætti og hægt sé að tryggja öryggi borgaranna, til dæmis í stríði eða við hernám, eins og í Þýskalandi og Japan eftir ósigur þeirra í Síðari heimsstyrjöld. Herlög hafa líka tekið gildi þegar alvarlegar stjórnarkreppur eða óeirðir koma upp, til dæmis í kjölfar valdaráns, eins og í Taílandi 2006 og 2014, eða vegna pólitískra mótmæla, eins og í Póllandi 1981. Í einstaka tilvikum eru herlög sett í kjölfar náttúruhamfara þótt algengara sé að notast við neyðarlög í þeim tilvikum.

Herlög fela yfirleitt í sér afnám borgararéttinda, bann við samkomum og útgöngubann, og beitingu herréttar gagnvart almennum borgurum. Ekki er heimilt að beita herlögum á Íslandi þar sem landið er herlaust ríki, Alþingi getur hins vegar sett neyðarlög ef alvarlegar aðstæður koma upp.
Bavíanar

**Bavíanar** (eða **hundapar**) eru meðalstórir prímatar af ættkvíslinni papio sem lifa í Afríku (fyrir utan mestalla Sahara, Madagaskar og smáeyjar). Til eru fimm tegundir bavíana: Gulbavíani, fjallabavíani, ólífubavíani, gíneubavíani og hamadrýasbavíani. Áður voru geladabavíani, mandríll og dríll taldir til sömu ættkvíslar.
## Lýsing
Bavíanar eru alætur en eru sérlega hrifnir af ávöxtum. Þeir geta ráðist á smærri spendýr og fugla. Þeir lifa á grassléttum, gisnum skógi og í hæðum.
Þeir eru með þykkan feld og langt trýni líkt og hundar.

Allir bavíanar lifa í hópum frá 5 til 250 einstaklinga (oft uma 50 talsins). Grunneining þeirra byggir á hóp nátengdra kvendýra með mörgum kynþroska karldýrum. Kvendýr innan hópsins mynda bandalög við skyldmenni sín til að draga úr áreiti annarra kvendýra og tryggja stöðu sína innan hópsins. Þetta veldur því að mikil stéttaskipting er til staðar og gengur samfélagsstaðan í ættir, en dætur fá sömu stöðu innan hópsins og mæður þeirra. Sum kvendýr mynda einnig sérstök tengsl við einstök karldýr, það er kvendýrið og afkvæmi þess eiga í vinalegu sambandi við ákveðið karldýr þó að kvendýrið sé ekki tilbúið til æxlunar. Þetta gera kvendýrin að öllum líkindum til þess að verja sig ágangi annarra karldýra og til að fá aukna vernd fyrir afkvæmi sín. Kvendýr þessara bavíana flytjast ekki milli hópa heldur eyða ævinni í nánum tengslum við ættingja sína. Þegar karldýrin verða fullþroska flytja þau sig hins vegar úr fæðingarhóp sínum og sameinast nýjum hóp. 

## Tegundir
***Ólífubavíani** (Papio anubis) hefur stærsta útbreiðslusvæði allra bavíana og finnst allt frá Eþíópíu og Tansaníu suður til Malí, en einnig til fjalla á Saharasvæðinu. 
***Gulbavíani** (Papio cynocephalus) er í Austur-Afríku frá Kenía og Tansaníu til Simbabve og Botsvana. 
***Hamadrýasbavíani** (Papio hamadryas). Hamadrýasbavíanar lifa á þurrkasvæðum Eþíópíu, Súdan, Sómalíu og á vesturströnd Suður-Arabíu. Þeir hafast við í skógum og á gresjum yfir daginn og eyða nánast öllum tíma sínum á jörðu niðri. Mikill munur er á stærð kynjanna, en fullorðið karldýr er um það bil tvisvar sinnum stærra en fullorðið kvendýr. Grunneiningar félagskerfis hamadrýasbavíana samanstanda af einu karldýri og 2-5 kvendýrum með afkvæmi sín. Félagskerfi hamadrýasbavíana hefur stundum verið kallað ,,martröð feministans“, þar sem karldýrið stjórnar hegðun kvendýrsins með árásargjarnri hegðun, svokallaðri smölun (e. herding).
***Fjallabavíani** (Papio ursinus): Lifir í suðurhluta Afríku, allt frá Angóla, Sambíu og Mósambík til Suður-Afríku.
***Gíneubavíani** (Papio papio): Lifir í Vestur-Afríku.

## Heimild

## Tilvísanir
Flekamót

**Flekamót** er þar sem flekar jarðskorpunnar mætast. Á flekamótum þar sem einn fleki þrýstist undir annan verða svokallaðir þrýstigengisskjálftar. Allra stærstu skjálftar á jörðinni eru gjarnan af þessari gerð og þessir skjálftar eru best fallnir til að mynda flóðbylgjur eða tsunami. 
Á flekamótum myndast fellingafjöll á meginlöndum en djúpálar á úthöfum. 
## Tilvísanir