Æri Fákur

**Æri Fákur** (lakóta: *Tȟašúŋke Witkó*; enska: *Crazy Horse*; f. í kringum 1840, d. 5. september 1877) var stríðshöfðingi amerískra Lakóta af ættbálki Óglala á 19. öld. Hann greip til vopna og barðist gegn alríkisstjórn Bandaríkjanna til að hindra útþenslu hvítra landnema inn á yfirráðasvæði amerískra frumbyggja og til að varðveita hefðir og siði Lakóta. 

Hann varð mjög kunnur og virtur fyrir frammistöðu sína í frægum orrustum á tíma Svörtuhæðastríðsins, meðal annars orrustunni við Litla-Stórhorn árið 1876, þar sem hann sigraði og tortímdi bandarísku herliði undir forystu George Armstrong Custers.

Í september 1877, fjórum mánuðum eftir að hann gafst upp fyrir bandarísku herliði undir stjórn George Crook hershöfðingja, var Æri Fákur drepinn af hervarðliða með byssusting í Camp Robinson í norðvesturhluta Nebraska.

## Æviágrip
Æri Fákur fæddist í kringum árið 1842 og sýndi dulræna hæfileika á unga aldri. Sagt er að hann hafi séð draumsýnir um framtíðina og þá áþján sem þjóð hans ætti eftir að lifa. Hann varð kunnur fyrir vaskleika í bardaga og fyrir að bjarga særðum mönnum og hestum eftir að átökum lauk. Æri Fákur varð jafnframt þekktur fyrir herópið „Hoka hey!“

Árið 1868 sigraði Rauða Ský, höfðingi Óglala, bandarískan herflokk undir forystu Williams Fetterman og fékk vilyrði frá Bandaríkjastjórn um að virki á Bozeman-slóðinni til námabæja í Montana yrðu rifin. Á næstu árum hófu Bandaríkjamenn hins vegar skipulagða útrýmingu vísundahjarða til þess að svelta frumbyggjaþjóðirnar í norðurhluta Bandaríkjanna til hlýðni. Margar frumbyggjaþjóðirnar urðu að sætta sig við að vera sendar á afmörkuð verndarsvæði sem þeim var úthlutað til að geta séð fyrir sér. Æri Fákur og Sitjandi Tarfur, einn af leiðtogum Súa, streittust hins vegar við og héldu áfram vísundaveiðum utan verndarsvæðanna. Þetta stríddi gegn stefnu Bandaríkjastjórnar og því voru þrjár herfylkingar sendar að Stórahornsfjöllum til þess að handsama lið Æra Fáks og Sitjandi Tarfs og neyða þá inn á verndarlönd. Herfylkingarnar voru undir forystu George Crook, Johns Gibbon og George Armstrong Custer.

Þann 25. júní 1876 gerði bandarískt riddaralið skyndiárás á tjaldbúðir við fljótið Litla-Stórhorn þar sem um 10.000 Súar voru saman komnir með nokkrum hópum Sjeyenna og Arapahóa. Frumbyggjunum tókst að hrinda árásinni og Marcus Reno majór neyddist til að hörfa með lið sitt austar yfir fljótið. Her Æra Fáks hélt síðan norður gegn riddaraliði Custers og mætti því í orrustunni við Litla-Stórhorn. Í bardaganum var lið Custers borið ofurliði og Custer var drepinn ásamt 240 mönnum úr liði hans.

Sigurinn við Litla-Stórhorn varð þó skammgóður vermir fyrir Æra Fák. Líkt og fleiri höfðingjar frumbyggjaþjóðanna varð Æri Fákur brátt að gefast upp fyrir þrýstingi Bandaríkjahers og flytja fólkið sitt til Fort Laramie til að koma í veg fyrir að það sylti til dauða. Ekki var lengur hægt að veiða sér til matar á veiðilendum Súa þar sem hvítir veiðimenn höfðu nánast útrýmt vísundum og öðrum veiðidýrum. Æri Fákur var beittur svikráðum í Fort Laramie þegar hermaður stakk hann til bana með byssusting árið 1877.

## Minnismerki
Árið 1949 var byrjað að smíða minnismerki til heiðurs Æra Fáks í klettunum á Thunderhead-fjalli í Dimmufjöllum í Suður-Dakóta. Minnisvarðinn er eftir myndhöggvarann Korcsak Ziolkowski og sýnir Æra Fák þeysandi á hesti sínum. Í fullri mynd yrði minnisvarðinn ein stærsta myndastytta heims. Hugmyndin að höggmyndinni var eins konar andsvar Súa við höggmyndunum af forsetum Bandaríkjanna í Rushmore-fjalli, sem er einnig staðsett í Dimmufjöllum.

Aldrei hefur verið lokið við höggmyndina og hugmyndin að því að höggva mynd Æra Fáks í klettana hefur verið mjög umdeild, meðal annars á meðal annarra amerískra frumbyggja.

## Tilvísanir