open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tsjeljabínsk

**Tsjeljabínsk** (rússneska: Челябинск) er borg og stjórnsýslumiðstöð Tsjeljabínsk-fylkisins í Rússneska sambandsríkinu. Hún er 210 km, suður af Jekaterínbúrg, rétt austur af Úralfjöllum, við ána Miass, á mörkum Evrópu og Asíu.
Tsjeljabínsk er ein af stærri iðnaðarborgum Rússlands. Íbúafjöldi: 1.130.132 (manntalið 2010); 

## Heimildir
*
Katrínarborg

**Katrínarborg** eða **Jekaterínbúrg** (rússneska: ) er borg og stjórnsýslumiðstöð Sverdlovsk-fylkis í Rússneska sambandsríkinu. 

Borgin er staðsett við ána Iset, austur af Úralfjöllum og er 1.420 kílómetrum austur af Moskvu.
Katrínarborg var stofnuð 18 nóvember 1723 og nefnd í höfuðið á Katrínu 1. keisaraynju. Hún er fjórða stærsta borg Rússlands, en í henni býr rúmlega ein og hálf milljón manna (2018). Borgin hét *Sverdlovsk* frá 1924 til 1991, í höfuðið á sovéska byltingarmanninum Jakov Sverdlov.

## Heimildir
*
Tjarnasýprus

***Taxodium ascendens***, sem kalla má **tjarnasýprus**, er lauffellandi barrtré frá Norður-Ameríku. Margir grasafræðingar telja hann afbrigði af fenjasýprus (*Taxodium distichum*), sem *T. distichum* var. *imbricatum*, fremur en sjálfstæða tegund, en búsvæði þeirra er annað, en hann kemur fyrir í hægum mýraám, tjörnum og mýrum án mikils árframburðar. 

## Lýsing
*Taxodium ascendens* verður að jafnaði um 15 - 18 m hátt. Miðað við *T. distichum*, er barrið styttra (3-10mm langt), grennra og er á sprotum sem eru uppréttir fremur en láréttir. Bolurinn er útvíður neðst, jafnvel á ungum trjám, sem hjálpar trénu með festu í mjúkum leðjukenndum jarðveginum. Könglarnir eru einnig minni, ekki yfir 2,5 smí þvermál. Börkurinn er einnig með ljósari gráan lit. Svipað fenjasýprus, þá er tjarnasýprus líka með útvöxt sem kallaður er sýprushné. Hámarksaldur þessarar tegundar er talinn vera um 1000 ár. Þetta gæti verið vanmat þar sem tré sem stóð í Longwood, „Florida's Big Tree Park“, var talið vera meira en 3,400 ára gamalt.

Image:Taxodium distichum2.jpg|
Image:Taxodium distichum3.jpg|

## Útbreiðsla
Tegundin vex í suðaustur Bandaríkjunum, frá suðaustur Virginia til suðaustur Louisiana og suður í Flórída fyrir utan Florida Keys.

## Búsvæði

*Taxodium ascendens* vex í grunnum tjörnum, við jaðar vatna, mýrum og votlendi. Hann kýs helst blautan og súran jarðveg með lélegu frárennsli, upp í 30m yfir sjávarmáli.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Flora of North America (as ''T. distichum'' var. ''imbricarium'')
* Floridata
* :File:The Senator Tree Longwood Florida.JPG
Taxodium mucronatum

***Taxodium mucronatum*** er tegund af barrtré sem er ættuð frá Mexíkó og Gvatemala.  

## Lýsing
Þetta er stórt sígrænt eða hálfsígrænt tré, að 40 m hátt með 1 til 3 m stofnþvermál (einstaka sinnum mun meira; sjá fyrir neðan). Barrnálarnar eru í skrúfgang eftir greininni, undnar í grunninn svo að þær eru í flötum röðum sitt hvorum megin á sprotanum, 1 - 2 sm langar og 1 - 2 mm breiðar. Könglarnir eru egglaga,  1,5 - 2,5 sm langir og 1 - 2 sm breiðir.
Ólíkt hinum tegundunum tvemur (Taxodium distichum og Taxodium ascendens) myndar hún sjaldan sýprushné á rótunum. Tré frá hálendi verða sérstaklega gild.

Eitt tré: Árbol del Tule í Santa María del Tule, Oaxaca, Mexíkó, gildasta tré í heimi með 11,42 m í þvermál. Nokkur önnur með 3 til 6m í þvermál eru þekkt. Næstgildasta tréð er  the Big Baobab, af tegundinni Adansonia digitata.

## Blendingar
**Taxodium* × ‘LaNana’ (*[[Taxodium distichum|T. distichum]]* × *T. mucronatum*)
**Taxodium* 'Zhongshansa' (*T. distichum* × *T. mucronatum*)

## Tilvísanir

## Heimildir
*Eguiluz T. 1982. *Clima y Distribución del género pinus en México*. Distrito Federal. Mexico.
*Rzedowski J. 1983. *Vegetación de México. Distrito Federal, Mexico*.
*Martínez, Maximinio. 1978. *Catálogo de nombres vulgares y científicos de plantas mexicanas*.

## Tenglar
*
Chesterfield

**Chesterfield** er bær í Derbyshire á mið-Englandi. Bærinn er 39 km norður af Derby og 18 km suður af Sheffield. Íbúar eru um 104.000 (2011).

Uppruna bæjarins má rekja til rómversks virkis á 1. öld. Síðar byggðu Engilsaxar þar þorp. Chesterfield var kolanámubær fram á 20. öld og á milli 1981 og 2002 hurfu 15.000 störf í kolanámuiðnaðinum.

St Mary & All Saints-kirkjan er þekktasta kennileiti bæjarins með beygða turn sinn. Einn stærsti útimarkaður Englands er þar.

Peak District-þjóðgarðurinn er rétt austur af bænum.

## Heimild

*
Ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni

**Ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni** eða **intersex** er þegar fólk fæðist með breytileika í kyneinkennum eins og kynlitningum, kynkirtlum, kynhormónum og kynfærum sem passar ekki vel inn í almennar skilgreiningar karls og konu. Kynfæri geta verið óræð og arfgerð önnur en XY (kynlitningar í karli) og XX (kynlitningar í konu).

Fólk með ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni hefur mátt þola félagslega útskúfun og afneitun í sinni fjölskyldu og nærsamfélagi. Það hefur verið látið gangast undir geldingu, aðgerðir á kynfærum og hormónameðferð til að aðlagast samfélagslegum viðmiðum um kyn. Sumt fólk með ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni hefur verið alið upp sem karl eða kona en hefur samsamað sig öðru kyni en það var látið aðlagast.

## Réttindamál
### Ísland
Árið 2019 gaf Amnesty International út skýrslu þar sem heilbrigðiskerfið var gagnrýnt fyrir ófullnægjandi þjónustu við fólk með ódæmigerð kyneinkenni. Intersex Ísland eru samtök sem vinna að réttindabaráttu fólks með ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni. 

### Evrópa
Árið 2015 gerði Malta það ólöglegt að láta fólk gangast undir aðgerðir á kynfærum án samþykkis viðkomandi.

## Tíðni
Á Íslandi er talið að um 6.000 manns séu með ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni. Ekki eru til nákvæmar tölur um hversu algeng ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni eru, en um 1 af hverjum 1500 börnum fæðast með ódæmigerð kynfæri. Þegar talin eru með líffræðileg kyneinkenni sem koma ekki fram fyrr en seinna á ævinni er mögulegt að algengi sé um 1 af hverjum 60 einstaklingum.

Í eftirfarandi töflu má sjá lista yfir helstu ástæður ódæmigerðra líffræðilegra kyneinkenna og tölur yfir tíðni. Dæmigerður karl hefur einn X-litning og einn Y-litning, kona hefur tvo X-litninga. Mannsfrumur hafa vanalega 46 litninga.

## Heimild

* 

## Tilvísanir
Kazan

**Kazan** (rússneska: Казань; tatarska: Казан) er höfuðborg og stærsta borg lýðveldisins Tatarstan í Rússneska sambandsríkinu. Íbúar Kazan eru 1.243.500 (2018) og er borgin sjötta fjölmennasta borg Rússlands. Kazan þykir mikilvæg Rússlandi í trúarlegu, efnahagslegu, pólitísku og vísindalegu tilliti. Hún er ein af mennta-, menningar- og íþróttamiðstöðvum Rússlands. Borgin liggur þar sem fljótin Volga og Kazanka mætast, um 715 km austur af Moskvu.

Eitt helsta kennileiti borgarinnar er Kazan-kremlið sem er borgarvirki á heimsminjaskrá UNESCO.

## Heimildir
*
Porkeri

**Porkeri** (danska: *Porkere*) er þorp og sveitarfélag á Suðurey í Færeyjum með 293 íbúa (2016). Nafnið er talið vera tilkomið vegna svína (fyrst nefnt Purkurgerði).

Porkeriskirkja var byggð árið 1847. Byggðasafn þorpsins er Porkeris Bygdarsavn. 

## Heimild
Trongisvogur

**Trongisvogur** (færeyska: **') er þorp í sveitarfélaginu [[Þvereyri]] á [[Suðurey (Færeyjum)|Suðurey]] í [[Færeyjar|Færeyjum]] með 506 íbúa (2015). Þorpið byggðist upp fyrst árið 1830 þegar konunglega einokunarverslunin setti upp krambúð þar. Trongisvogur er í raun samvaxinn stærri þéttbýlistað, [[Þvereyri]].

Íþróttahöll er í þorpinu. Þar spila og æfa blak-, borðtennis-, handbolta- og fótboltafélög (**', **', **' og **'). [[Skógrækt]] er nálægt Trongisvogi: **'.

## Heimild
Søldarfjørður

**Søldarfjørður** er þorp á Austurey í Færeyjum, nánar tiltekið á austurströnd Skálafjarðar. Íbúar eru 349 (2015). Byggð þar er hægt að rekja til 16. aldar

## Heimild
Þórsvík

**Þórsvík** (færeyska: **', [[danska]]: **') er þorp á Straumey í Færeyjum.  Íbúar eru 318 (2015). Ferja fór áður fyrr milli Selatraðs og Þórsvíkur, þ.e. Straumeyjar og Austureyjar, en nú tengir brú eyjarnar.

Skipaflutningafyrirtækið Thor Shipping hefur þar höfuðstöðvar. Hósvíkar Róðrarfelag er róðrarfélag þorpsins. 

## Heimild
Norðskáli

**Norðskáli** (danska: *Nordskåle*) er þorp á Austurey í Færeyjum. Íbúar voru 312 árið 2015. Norðskáli er við brú sem byggð var 1976 sem tengir Straumey og Austurey.

## Heimild
Ananda Marga

**Ananda Marga** er skráð trúfélag á Íslandi. Félagsmenn iðka hindúisma. Meðlimir voru fimm árið 2018 en hafði fjölgað í 10 árið 2022.

## Tilvísanir
Nýja Avalon

**Nýja Avalon** eða **Guðspekisamtökin** er skráð trúfélag á Íslandi. Meðlimir eru fimm (2022).

Trúfélagið er hluti af alþjóðlegri hreyfingu, The Theosophical Fellowship, sem er með höfuðstöðvar í Daylesford í Ástralíu. Félagsmenn leitast við að iðka rétt mannleg samskipti og guðdómlega visku; guðspeki. Guðspeki tekur mið af dulspeki trúarbragða allra tíma og leitar að innsta sannleik þeirra.

## Tenglar
*Heimasíða félagsins

## Tilvísanir
Kvívík

**Kvívík ** (danska: *Kvivig*) er þorp á Straumey í Færeyjum. Íbúar voru 381 árið 2015. Kvívík er ein elsta þekkta byggð á eyjunum og eru þar grunnar af víkingahúsum. Næsti stóri þéttbýlisstaður er Vestmanna rétt vestan við Kvívík.

Kvívíkar Sóknar Róðrarfelag er róðrarfélag bæjarins.

## Heimild
Anna frá Moldnúpi

**Anna frá Moldnúpi** (**Sigríður Anna Jónsdóttir**) (20. janúar 1901-28. september 1979) var íslenskur rithöfundur og þekktur ferðasagnahöfundur og er einna kunnust fyrir bók sína: *[[Fjósakona fer út í heim]].* 

Sigríður fæddist í Gerðakoti undir Vestur-Eyjafjöllum en fluttist ung með foreldrum sínum, Jóni Eyjólfssyni og Sigríði Þórðardóttur, að Moldnúpi, en við þann stað kenndi hún sig alla tíð. Sigríður Anna Jónsdóttir varð um fimmtugt kunn af bókum sem hún skrifaði um ferðalög sín erlendis. Hún skrifaði 7 bækur: ferðasögur, minningar og ævintýri, en síðasta bók hennar var æviágrip föður hennar.

## Helstu rit
* 1950 - Fjósakona fer út í heim
* 1952 - Förukona í París 
* 1954 - Ást og demantar: ferðasaga um meginlandið til Bretlands 1951
* 1961 - Ég kveikti á kerti mínu: ferðaþættir frá Ítalíu
* 1970 - Tvennar tíðir 

## Tenglar
* ''Moldnúpur''; grein af Nat.is
Athrotaxis

***Athrotaxis*** er ættkvísl með tvemur eða þremur tegundum barrtrjáa. Ættkvíslin er einlend í vestur Tasmaníu, þar sem þær vaxa í tempruðum regnskógum í mikilli hæð yfir sjávarmáli.

Þetta eru meðalstór tré, um 10 til 30 m (sjaldan 40) há og með 1 til 1,5 m í stofnþvermál. Blöðin eru hreisturlík, 3 til 14mm löng, í spíral á sprotanum. Könglarnir eru hnattlaga til egglaga, 1 til 3 sm í þvermál, með 15-35 köngulskeljar, hver skel með 3 til 6 fræjum; þau þroskast á 7-9 mánuðum eftir frjóvgun, en þá opnast þau til að sleppa fræjunum. Frjókönglarnir eru litlir, og sleppa frjóinu snemma vors.

Þær eru mjög viðkvæmar fyrir eldi og fækkað mjög vegna aukningar villieldi eftir að Evrópubúar settust að á eynni.

## Tegundir
Tegundirnar þrjár af *Athrotaxis* eru ýmist taldar þrjár sjálfstæðar tegundir, eða sem tvær tegundir með þá þriðju sem blending hinna tveggja. Ennþá er ekki komin endanleg niðurstaða, þar sem sumar greiningar staðfesta blendingsuppruna, en aðrar sýna hana sem velaðgreinda og ekki blending.
**[[Athrotaxis cupressoides]]* D.Don. Blöðin stutt, 3–5&nbsp;mm, liggja þétt upp að sprotunum. Könglarnir litlir, 1-1.5&nbsp;sm.
**[[Athrotaxis selaginoides]]* D.Don. Blöðin löng, 8–14&nbsp;mm, standa út frá sprotanum. Könglarnir stórir, 2–3&nbsp;sm.
**[[Athrotaxis laxifolia]]* Hook. (? *A. cupressoides* × *A. selaginoides*). Blöðin stutt, 4–7&nbsp;mm, standa út frá sprotanum. Könglarnir í meðallagi, 1.5-2.5&nbsp;sm.

## Ræktun og nytjars
Viðurinn er ilmandi og endingargóður, og var áður mikið notaður í Tasmaníu, en er nú of sjaldgæfur til skógarhöggs. Allar þrjár eru lagleg skrauttré með miklu laufi, en ar aðallega plantað í trjásöfnum og grasagörðum. Ræktun fjarri heimkynnum þeirra hefur aðeins gengið þar sem úrkoma er mikil, vetur mildir, og svöl sumur, svo sem í Bretlandseyjum, Kyrrahafsströnd Bandaríkjanna og Nýja Sjálandi.

## Tilvísanir
Peronospora potentillae

***Peronospora potentillae*** er tegund sjúkdómsvaldandi eggsvepps af blaðmygluætt. *P. potentillae* finnst á Íslandi við Laugar þar sem hann sýkir blöð hlíðamaríustakks.

Heimsútbreiðsla *P. potentillae* er á norðuhveli um Evrasíu og Norður-Ameríku.

## Tilvísanir
Pecha kucha

**Pecha kucha** (japanska: ぺちゃくちゃ „blaður“) er framsetningamáti á glærukynningum þar sem hver flytjandi kynnir efni á nákvæmlega 20 glærum sem hver er sýnd í 20 sekúndur þannig að hver kynning í heild verður 6 mínútur og 40 sekúndur. Slík framsetning tryggir hraða og samþjappaða kynningu. Pecha kucha-framsetning er einkum notuð við kynningar tengdar hönnun og listum.

## Heimild
*
Whittier (Alaska)

**Whittier** er þorp á norður Kenai-skaga í suður-Alaska, 120 km suðaustur af Anchorage. Íbúar voru 214 árið 2016 og búa næstum allir íbúarnir í einni blokk sem hefur 150 íbúðir (Begich Towers). Whittier er í Chugach National Forest sem er næststærsti þjóðskógur Bandaríkjanna.

Bandaríski herinn gerði aðstöðu þar sem bærinn er í seinni heimsstyrjöld. Lestarjarðgöng og stórhýsið Buckner Building voru þá byggð. Í jarðskjálftanum 1964 skaddaðist byggingin og fór í niðurníðslu eftir það. 13 manns létust í flóðbylgjunni sem fylgdi.

Eftir 1969 varð aðstaða í bænum fyrir skemmtiferðaskip og árið 2000 var bílaumferð möguleg til og frá Anchorage með Anton Anderson göngunum.   

Whittier er þekktur sem úrkomusamasti bær Bandaríkjanna með rúmlega 5000 mm af ársúrkomu.

## Heimild
OAIS

**OAIS**, stendur fyrir ensku skammstöfunina **Open Archival Information System** sem mætti útleggja á íslensku sem **Opið skjalavörslu-upplýsingakerfi**, er skjalasafn sem hefur það hlutverk að varðveita upplýsingar til lengri tíma með þarfir skilgreinds markhóps (e. *designated community*) í huga. OAIS er huglægt skýringarlíkan sem kynnir til sögunnar grunnhugtök en ekki nákvæm forskrift. Til er ISO-staðall fyrir OAIS, ISO 14721:2012.

Þó svo OAIS eigi við um upplýsingakerfi sem miði að því að varðveita til óskilgreinds lengri tíma er ekki endilega átt við varanlega varðveislu. OAIS-líkanið tekur tillit til örra tæknilegra breytinga á sviði stafrænnar tækni, þannig getur stuðningur við viss skráarsnið úrelst með tímanum og orðið þess valdandi að upplýsingar glatist. Sömuleiðis getur vélbúnaður úrelst, til að mynda eru diskettur lítið sem ekkert notaðar í dag og geisladiskar með gögnum hafa að mestu vikið fyrir usb-kubbum og flökkurum.

## Tenglar
* OAIS Introductory Guide (2nd Edition), (pdf, 2014) inngangur að OAIS unnið af Brian Lavoie fyrir Digital Preservation Coalition
Sprengingarnar í Hyderabad 2013

**Sprengingarnar í Hyderabad 2013** áttu sér stað þegar tvær sprengjur sprungu í verslunarhverfinu Dilsukhnagar í Hyderabad á Indlandi klukkan 19:00. Samkvæmt lögreglu hafði sprengjunum verið komið fyrir á reiðhjólum. 17 létust í sprengingunum og 119 særðust.

Enginn lýsti ábyrgð á sprengingunum á hendur sér en böndin bárust fljótt að íslamistasamtökum Abdul Subhan Qureshi, Indverskir mújahidínar.
Wasilla

Wasilla er 6. stærsti þéttbýlisstaður í Alaska og liggur rétt norður af Anchorage í sveitarfélaginu Matanuska-Susitna Borough. Íbúar voru áætlaðir tæpir 10.000 árið 2016.

Bærinn byggðist upp sem lestarstöð og við námavinnslu. Nærliggjandi borg er Palmer.

Sarah Palin er þekktasti íbúi Wasilla.

## Heimild
Palmer (Alaska)

**Palmer** er borg í Matanuska-Susitna Borough í suður-Alaska. Íbúar eru um 7000 (2016). Kolavinnsla var í Palmer á 20. öld. Landbúnaður er mikilvægur í Matanuska-dalnum og er haldin landbúnaðarsýning á hverju ári í Palmer.

Nálægir þéttbýlisstaðir eru Wasilla og Anchorage.

## Heimild
Ketchikan

**Ketchikan ** er borg í suðaustur-Alaska á eyjunni Revillagigedo Island sem er hluti af Alexander-eyjaklasanum. Íbúar voru um 8200 árið 2016. Orðið *Ketchikan* er úr Tlingit-frumbyggja. En einar stærstu totem-súlur frumbyggja má finna á svæðinu. Meðal náttúrusvæða í námunda við borgina er Misty Fiords National Monument og Tongass National Forest. Mjög úrkomusamt er í Ketchikan og er ársúrkoma yfir 5000 mm að meðaltali.

Flugvöllurinn Ketchikan International Airport þjónar borginni og eru flug frá  Seattle, Juneau, Sitka, Wrangell og Anchorage.
Ferjur sigla til norðurs og til suðurs er tenging við Prince Rupert í Kanada.

## Heimild
Sitka (Alaska)

**Sitka** (á tungumáli Tlingit-frumbyggja: *Sheetʼká* og á nýlendutíma Rússa: Ново-Архангельск, *Nýja-Arkangelsk*) er borg í suðaustur-Alaska og er á Baranof Island og suðurhluta Chichagof-eyju sem eru hluti af Alexander-eyjaklasanum. Íbúar voru tæpir 8500 árið 2020.

Sveitarfélagið umhverfis borgina eru 7.434 ferkílómetrar sem er það mesta fyrir borg í Bandaríkjunum. Ferjur og flugvélar eru helsti samgöngumáti vegna lítils undirlendis en aðeins eru 23 kílómetrar af vegi frá Sitka.

Rússar stofnuðu borgina árið 1799 en árið 1803 réðust Tlingit-frumbyggjar og drápu marga þeirra. Alexander Baranov, landstjóri rússnesku Ameríku réðst til atlögu árið eftir með sprengjum meðal annars. Eftir 2 daga umsátur gáfust Tlingit-frumbyggjar upp. Ætlunin var að gera Sitka að höfuðborg rússnesku Ameríku. Bandaríkin keyptu síðan Alaska árið 1867. Árið 1910 var bærinn tvískiptur eftir þjóðernislínu; um 500 landnemar bjuggu einum megin og sami fjöldi af Tlingit bjuggu öðrum megin. 

## Heimild
Þrívíddarprentun

**Þrívíddarprentun** er ferli þar sem þrívíður hlutur er búinn til úr efnum sem eru lögð niður lag fyrir lag með aðstoð tölvu. Tæknin sem notuð er er mjög fjölbreytt. Sumir prentarar skera lögin út með geislaskurðarvél og líma þau svo saman og vinna þá með þunnar filmur úr málmi eða pappír. Aðrir þrýsta út seigfljótandi efni sem harðnar fljótt eins og hitadeigt plast, málma, ljóshert plast eða bindiefni sem harðna við íblöndun herðis. Hluturinn verður smám saman til eftir því sem lögin hlaðast upp og harðna í tækinu sem notað er. Vinsælasta aðferðin er svokölluð FDM viðbótarframleiðsluþrívíddarprentun sem notast við þræði yfirleitt gerðir úr lífmassa sem 3D prentarinn notar til að leggja niður hvert lag. 

## Almenn atriði
### Efni til 3D prentunar
Ýmsar gerðir efna eru notuð í FDM, allt frá þráðum framleiddir úr plasti, til lífmassaþráða PLA þráða. Notkun á plasti gerða úr jarðefnaeldsneiti hefur farið minkandi eftir að notkun og þróun PLA þráða hefur farið fram, en PLA þræðir eru framleiddir úr jurtum en ekki plasti og má því kalla plastlíki. 

## Notkun eftir löndum
### 3D prentun á Íslandi
Á Íslandi er 3D prentun orðin að staðalbúnaði í hugverkasmiðjum um allt land og í flestum framhalds- og háskólum landsins. Ýmis fyrirtæki bjóða uppá stuðningsþjónustu við einstaklinga, stofnanir og skóla, en fyrsta fyrirtækið til að vera sett á laggirnar til að þjónusta þennan iðnað var stofnað 2021 og heitir 3D Verk ehf. Ísland er mjög langt á eftir nágrannaþjóðum okkar þegar að kemur að innleiðingu og kennslu í skólum.

Áform um hryðjuverk með notkun 3D prentaðra íhluta kom í dagsljósið eftir að hafa verið rannsakað síðan í febrúar það sama ár.

## Heimildir
Francisco Tárrega

**Francisco de Asís Tárrega y Eixea** (21. nóvember 1852 – 15. desember 1909), yfirleitt einfaldlega nefndur **Francisco Tárrega** var spænskt tónskáld og gítarleikari sem tilheyrði rómantíska tímabilinu. Tárrega samdi sum af þekktustu gítarverkum allra tíma eins og Recuerdos de la Alhambra og Capricho arabe.
Stjarnryð

**Stjarnryð** (fræðiheiti: *Pucciniastrum*) er ættkvísl sjúkdómsvaldandi sveppa af stjarnryðsætt. Að minnsta kosti fjórar tegundir ættkvíslarinnar finnast á Íslandi.

Helsta einkenni stjarnryðs er að þelgróunum er skipt langsum með 1-2 skilveggjum.

## Tilvísanir
Melampsoridium

***Melampsoridium*** er ættkvísl sjúkdómsvaldandi sveppa af stjarnryðsætt. Ættin inniheldur 11 núlifandi tegundir. Þar af finnst aðeins ein tegund á Íslandi, birkiryðsveppur (*M. betulinum*).

## Tilvísanir
Melampsorella

***Melampsorella*** er ættkvísl sjúkdómsvaldandi sveppa af stjarnryðsætt. Ættkvíslin inniheldur fjórar tegundir. Ein þeirra lifir á Íslandi, fræhyrnuryð (*M. caryophyllacearum*).

## Tilvísanir
Hyalopsora

***Hyalopsora*** er ættkvísl sjúkdómsvaldandi sveppa af stjarnryðsætt. Ættin inniheldur 21 núlifandi tegund. Þar af finnast tvær tegundir á Íslandi, *[[Hyalopsora aspidiotus]]* og tófugrasryð *(Hyalopsora polypodii)*.

## Tegundir
*[[Hyalopsora aculeata]]*
*[[Hyalopsora adianti-capilli-veneris]]*
*[[Hyalopsora aspidiotus]]*
*[[Hyalopsora asplenii-wichuriae]]*
*[[Hyalopsora cheilanthis]]*
*[[Hyalopsora cryptogrammes]]*
*[[Hyalopsora deodikarii]]*
*[[Hyalopsora diplazii]]*
*[[Hyalopsora hakodatensis]]*
*[[Hyalopsora japonica]]*
*[[Hyalopsora neocheilanthis]]*
*[[Hyalopsora nodispora]]*
*[[Hyalopsora obovata]]*
*[[Hyalopsora orientalis]]*
*[[Hyalopsora pasadenae]]*
*[[Hyalopsora pellaeicola]]*
*[[Hyalopsora polypodii]]*
*[[Hyalopsora taiwaniana]]*
*[[Hyalopsora waterlotii]]*
*[[Hyalopsora yamadana]]*
*[[Hyalopsora yunnanensis]]*

## Tilvísanir
Stríð Rússlands og Georgíu

**Stríð Rússlands og Georgíu** var stríð sem háð var á milli Rússlands og Georgíu í ágúst árið 2008. Með Rússum börðust einnig aðskilnaðarsinnar í héruðunum Abkasíu og Suður-Ossetíu gegn Georgíumönnum. Stríðið hefur verið kallað fyrsta evrópska stríð 21. aldar.

## Saga
Upptök stríðsins má rekja til deilna um stöðu héraðanna Abkasíu og Suður-Ossetíu innan Georgíu. Þegar Georgía var hluti af Sovétríkjunum voru þessi héruð skilgreind sem sjálfstjórnarhéruð innan georgíska sovétlýðveldisins. Þegar Georgía hlaut sjálfstæði frá Sovétríkjunum árið 1991 urðu héruðin hluti af nýja sjálfstæða lýðveldinu Georgíu, en Georgíumenn héldu ekki yfirráðum þar lengi. Suður-Ossetía lýsti yfir sjálfstæði árið 1991 og Abkasía sömuleiðis árið 1992. Sjálfstæðisyfirlýsing Abkasíu frá Georgíu leiddi til blóðugs stríðs sem lauk með því að Georgíumenn glötuðu að mestu yfirráðum yfir héraðinu og Abkasar hófu þjóðernishreinsanir gegn Georgíumönnum sem enn bjuggu þar. Héruðin hafa ráðið eigin ráðum frá tíunda áratuginum en eru þó skilgreind af meirihluta alþjóðasamfélagsins sem hluti af Georgíu. Eftir átök milli Georgíu og Suður-Ossetíu í byrjun tíunda áratugarins tóku Rússar að sér friðargæslu í Suður-Ossetíu.

Í ágústbyrjun árið 2008 hófu aðskilnaðarsinnar í Suður-Ossetíu sprengjuárásir á georgísk þorp. Georgísk stjórnvöld brugðust við með því að senda herlið inn í Suður-Ossetíu og hertóku fljótlega borgina Tskhinvali, eitt af höfuðvígjum aðskilnaðarsinnanna. Eftir hernám Georgíumanna á bænum sökuðu Rússar Georgíumenn um tilefnislausa árás gegn Suður-Ossetíu og gerðu innrás í Georgíu þann 8. ágúst í því skyni að koma á friði. Rússar réttlættu inngrip sitt meðal annars með því að saka Georgíumenn um þjóðernishreinsanir gegn Suður-Ossetum og um að jafna suður-ossetíska bæi við jörðu.

Rússneskir og georgískir hermenn börðust í nokkra daga í Suður-Ossetíu uns Georgíumenn voru reknir á flótta. Rússar réðust einnig inn í Georgíu sjálfa frá Abkasíu og af Svartahafi. Þann 12. ágúst sömdu Rússar og Georgíumenn um vopnahlé með milligöngu Nicolasar Sarkozy Frakklandsforseta, sem þá var í forsæti evrópska ráðsins. 

Eftir stríðið viðurkenndi Dmítríj Medvedev Rússlandsforseti formlega sjálfstæði Abkasíu og Suður-Ossetíu. Frá því að stríðinu lauk hefur Rússland haldið hernámsliði í bæði Abkasíu og Suður-Ossetíu.

## Tilvísanir
Hyalopsora aspidiotus

***Hyalopsora aspidotus*** er tegund sjúkdómsvaldandi svepps af stjarnryðsætt. Hún lifir í Evrópu og Norður-Ameríku og hefur einnig fundist á Íslandi, nánar tiltekið á Stálpastöðum í Skorradal þar sem hann sýkir þrílaufung.

## Tilvísanir
Kodiak (Alaska)

**Kodiak** (alutiiq: Sun'aq; rússneska: Кадьяк, *Kadʹyak*)  er þéttbýlisstaður á Kodiak-eyju í Alaska og höfuðstaður sveitarfélagsins Kodiak Island Borough. Íbúar eru um 6200 (2016).

Árið 1763 kom þangað rússneskur landkönnuður, Stephan Glotov, og gerði staðinn að höfuðstað rússneska Alaska (síðar varð það Sitka). Eftir að Alaska varð bandarískt svæði voru fiskveiðar mikilvægar og eru það enn í dag.

## Heimild
Seward

**Seward** (alutiiq: *Qutalleq*) er þéttbýlisstaður á suður-Kenai-skaga í Alaska. Íbúar voru um 2.800 árið 2017. Seward er nefndur eftir fyrrum utanríkisráðherra BNA; William H. Seward. Bærinn er endastöð í suðri fyrir Alaska-lestarkerfið.

Árið 1793 stofnaði rússneski landkönnuðurinn Alexander Baranov þar verslunarstöð og var borgin mikilvæg í viðbúnaði Bandaríkjanna í seinni heimsstyrjöld. 

Ferðamennska og fiskveiðar eru mikilvægustu atvinnugreinarnar. Alaska Sealife Center sædýrasafnið er eitt af helstu aðdráttaröflum Seward.

## Heimild
Alaska-lestarkerfið

**Lestarkerfi Alaska**  (enska: **Alaska Railroad**; ARR) er er kerfi lestarsamgangna sem fer á milli Seward og Whittier, í suður-Alaska, og norður til Fairbanks í miðju ríkisins.

Lagning kerfisins hófst árið 1903 og var lokið að  1923 og rak forseti Bandaríkjanna Warren G. Harding síðasta fleyginn í teinana (Harding lést 2 vikum síðar). Lestarferð með Denali Star frá Anchorage til Fairbanks tekur 12 tíma og fer meðal annars um Denali-þjóðgarðinn.

## Heimild
Mið-alaskajúpik

**Mið-alaskajúpik** (*Yupʼik* eða *Yugtun*) er eskimóamál (undirætt eskimó-aleutískra mála) sem talað er í vestur- og suðvesturhluta Alaska. Árið 2011 var mið-alaskajúpik annað mest talaða frumbyggamál í Bandaríkjunum. Mælendur málsins eru um það bil 14.000 (Mið-alaskajúpikar eru um það bil 23.000 talsins). Í 17 af 18 júpikaþorpum læra börn júpik sem móðurmál.

Eins og önnur eskimó-aleutísk mál er mið-alskajúpik svokallað viðskeytamál. Orð eru mynduð með því að bæta viðskeytum sem tákna tölu, fall, persónu og staðsetningu við fjölda mismunandi stofna. 

Mið-alaskajúpik er ritað með latneska stafrófinu.
Viðskeytamál

**Viðskeytamál** er tungumál þar sem notast er við mörg viðskeyti til að mynda orð. Í viðskeytamáli geta orð samanstaðið af fleiri myndönum en hvert myndan helst óbreytt (bæði hvað varðar framburð og rithátt), þar sem í beygingamáli geta myndön breyst mikið þegar þeim er skeytt saman. Í viðskeytamáli táknar hvert viðskeyti oft eingöngu eina formdeild (t.d. nefnifall eintölu), en á beygingamáli getur eitt viðskeyti táknað fleiri en eina formdeild. 

Viðskeytamál og beygingamál mynda hvort endapunkt á sömu samfellu. Tungumál getur borið merki bæði viðskeytamáls og beygingamáls. Sem dæmi má nefna japönsku, sem er almennt séð viðskeytamál, en ber merki beygingamáls í einstökum orðum svo sem *otōto* (弟 „yngri bróðir“, af *oto* og *hito*) og í sagnbeygingum. 

Í viðskeytamálum eru mörg myndön í einu orði. Þau eru oft mjög regluleg og lítið er um óreglulegar sagnbeygingar. Í japönsku eru aðeins tvær sagnir sem eru að fullu óreglulegar (ásamt ellefu sem eru að nokkru leyti óreglulegar), þar sem í ketsjúa er engin óregluleg sögn. Í tyrknesku er eingöngu eitt óreglulegt nafnorð, *su* „vatn“ og engar óregulegar sagnir nema tengisagnir. Undantekning er georgíska, sem ber mörg merki viðskeytamáls (orð getur haft allt að átta myndön) en hefur margir óreglulegar sagnir.

## Heimild
*
Formdeild

Í orðhlutafræði er **formdeild** málfræðilegt einkenni tiltekinnar einingar (svo sem myndans eða orðs). Formdeild getur haft ýmis gildi. Sem dæmi um formdeild má nefna tíð (sem getur haft gildi eins og nútíð, þátið eða framtíð), tölu (eintala, tvítala, fleirtala) og kyn (karlkyn, kvenkyn, hvorugkyn). 

Formdeild má ekki rugla saman við orðflokk. Orð sem hafa svipuð málfræðileg einkenni má setja í sama orðflokk (t.d. sagnir, nafnorð eða lýsingarorð). Orðflokkur lýsir því hvers konar formdeildir tiltekið orð getur haft (t.d. í íslensku getur eingöngu sagnir haft formdeildina tíð).

## Heimild
*
Beygingamál

**Beygingamál** er ákveðin tegund af tungumáli þar sem ein merkingareining (myndan) geymir upplýsingar um mörg málfræðileg einkenni (formdeildir) í einu. Andstæðan við beygingamál er viðskeytamál, þar sem eitt myndan geymir upplýsingar um nákvæmlega eina formdeild. Til dæmis á íslensku, sem er beygingamál, hefur sögnin *borða* myndina *borðaðir* í þátíð annarrar persónu eintölu. Hér geymir viðskeytið *-aðir* upplýsingar um þrjár formdeildir í einu (tíð, persónu og tölu). Ef gildi einnar þessara formdeilda breytist þá breytist viðskeytið með. 

Hins vegar getur eitt viðskeyti átt við um fleiri en eina samstæðu formdeilda. Til dæmis á myndin *borðaði* við um bæði fyrstu persónu og þriðju persónu (þ.e. *ég borðaði*, *Steinunn borðaði*). Þess má einnig geta að allar ofannefndar myndir geta átt við um framsöguhátt eða viðtengingarhátt.

Sem dæmi um beygingamál meðal indóevrópskra mála má nefna sanskrít, pastú, púndjabí, hindí-úrdú, bengölsku, grísku, latnesku, ítölsku, frönsku, spænsku, portúgölsku, þýsku, færeysku, íslensku, albönsku og öll baltnesk og slavnesk mál. 

Mörg semísk mál eru jafnframt beygingamál. Þótt bæði hebreska og arabíska hafi glatað mörgum beygingum í nútímamáli hafa sagnbeygingar að miklu leyti haldist. Mörg úrölsk mál svo sem finnska, eistneska, ungverska og samíska hafa einnig flóknar beygingar.

## Heimild
*
Stefán Bjarman

**Stefán Bjarman** (10. janúar 1894 - 28. desember 1974) var íslenskur rithöfundur og þýðandi. Hann er einna þekktastur fyrir að hafa þýtt *[[Hverjum klukkan glymur]]* eftir Ernest Hemingway og *[[Þrúgur reiðinnar]]* eftir John Steinbeck. 

Stefán Bjarman fæddist á Nautabúi í Skagafirði, næsta bæ við Mælifell. Hann var yngsta barn hjónanna Steinunnar Jónsdóttur og Árna Eirikssonar er þar bjuggu, en þau fluttu skömmu eftir að Reykjum sem er annexía frá Mælifelli og ólst Stefán þar upp i allstórri fjölskyldu til fermingaraldurs. Þá brugðu foreldrar hans búi og fluttu til Akureyrar þar sem þau bjuggu síðan. Stefán stundaði nám við Menntaskólann í Reykjavik og bjó á þeim árum um hríð í Unuhúsi. Stefán beindi síðar för sinni til Bandaríkjanna, þar sem hann dvaldist um ára bil. 

## Tenglar
* ''Á áttræðisafmæli Stefáns Bjarmans''; greinar eftir ýmsa, birtust í Þjóðviljanum 1974
* ''Stefán Bjarman; Minning''; grein í Tímanum 1975
* ''Stefán Bjarman''; minningargreinar í Þjóðviljanum 1975
Athrotaxis laxifolia

***Athrotaxis laxifolia*** er sígrænt tré sem er einlent í Tasmaníu í Ástralíu, þar sem það vex í 1,000–1,200 m hæð.

Það verður 10 til 20m hátt, með bol að 1 m í þvermál. Blöðin eru hreisturlík, 4–12&nbsp;mm löng og 2–3&nbsp;mm breið, í spíral eftir sprotanum. Könglarnir eru aflangt-hnattlaga, 15–26&nbsp;mm langir og 14–20&nbsp;mm í þvermál, með 14–18 köngulskeljar; þeir ná fullum þroska um sex mánuðum eftir frjóvgun. Frjókönglarnir eru 3 til 5 mm langir.

Lítið er vitað um stöðu tegundarinnar í heimkynnum hennar; hún er sjaldgæfust þriggja tegunda *Athrotaxis*. Hún er að mörgu leyti millistig á milli *[[Athrotaxis cupressoides]]* og *[[Athrotaxis selaginoides]]*, og er sterkur grunur að hún sé náttúrulegur blendingur þeirra tveggja; hinsvegar eru niðurstöður erfðagreiningar ekki afgerandi.

Athrotaxis laxifolia foliage and cones.jpg
Athrotaxis laxifolia cone.jpg

Utan við útbreiðslusvæðið er hún stöku sinnum ræktuð í norðvestur Evrópu. Þrátt fyrir að vera sjaldgæfasta tegundin í náttúrunni, er hún algengasta tegundin í ræktun, tré á Írlandi hafa náð 20 m hæð.

## Tilvísanir
Kynfæri

**Kynfæri** eru þau líffæri dýrs sem tengjast kynæxlun. Kynfæri eru hluti af æxlunarkerfinu. Aðalkynfæri karla eru eistun en aðalkynfæri kvenna eru eggjastokkarnir. Utanáliggjandi kynfæri karla eru getnaðarlimurinn og pungurinn, en hjá konum liggja kvensköpin og leggöngin út á við.

Í spendýrum með legköku eru kvendýr með tvö kynfæraop: leggöngin og þvagrásina, en karldýr eru eingöngu með þvagrás. Í kynfærum beggja kynja er mikið magn taugaenda, sem gerir það að verkum að kynfærin eru mjög tilfinninganæm. Þægilegt þykir að koma við þau. 

Í flestum löndum, einkum íhaldssömum löndum, telst ósæmilegt að bera kynfærin á almannafæri. 

## Kynfæri eftir kynjum
Meðal kynfæra spendýra eru:

## Heimildir
*
Caveat emptor

**Caveat emptor** er latneskt hugtak og þýðir *Vara þig, kaupandi* eða *kaupandinn gæti sín* og er meginregla í samningalögfræði við sölu á fasteignum eftir undirskrift kaupsamnings eða afsals og getur einnig átt við um þjónustu eða aðrar söluvörur. Orðasambandið og notkun þess sem frávísun ábyrgðar koma upp þegar seljandinn hefur meiri vitneskju um söluvöru sína en kaupandinn. Það ástand er nefnt upplýsingamisræmi. Gallar í söluvöru eða þjónustu eru oftast nefndir „faldir gallar“ á íslensku og sé hægt að sanna að gallar hafi verið faldir vísvitandi gildir ekki relgan. Víða er algengt að tekið sá á upplýsingamisræmi milli kaupanda og seljanda með löglega bindandi ábyrgðarsamningi einsog ábyrgðarskirteini eða öðru álíka samningi. En án slíks samning gildir oft hin forna regla, að kaupandinn vari sig. 

## Tengt efni
* Skoðunarskylda
Stærri-Árskógur

**Stærri-Árskógur** er bújörð, kirkjustaður og fyrrum prestssetur á Árskógsströnd við Eyjafjörð. Bærinn tilheyrir Dalvíkurbyggð. Upp af bænum er Kötlufjall og þar skerst Þorvaldsdalur inn milli hárra fjalla og tilheyrir jörðinni að hluta. Úr honum fellur Þorvaldsá til sjávar á Árskógssandi. Skáldkonan Látra-Björg var fædd í Stærra-Árskógi og þer er minnismerki um hana.

## Heimildir
*
Mirabal-systurnar

**Mirabal-systurnar** (spænska: *Las Hermanas Mirabal*) voru fjórar systur frá Dóminíska lýðveldinu sem voru þekktar fyrir andóf gegn einræðisstjórn Rafaels Trujillo og stóðu fyrir ýmsum mótmælaaðgerðum gegn henni. Þrjár af systrunum, þær Patria, Minerva og Maria Teresa, voru myrtar þann 25. nóvember árið 1960 af útsendurum Trujillo-stjórnarinnar. Sú fjórða, Dedé, lést í hárri elli þann 1. febrúar 2014.

Systurnar gengu á sjötta áratugnum til liðs við andspyrnuhreyfingar gegn stjórn Trujillos og mynduðu eigin hóp sem þær kölluðu „Fiðrildin“ (spænska: *Las Mariposas*). Þær tóku þátt í því að gefa út dreifirit um fórnarlömb Trujillos og söfnuðu hráefnum í vopn og sprengiefni sem átti að nota þegar kæmi til uppreisnar. Systurnar voru oft handteknar fyrir aðgerðir sínar en héldu þeim jafnan áfram strax og þeim var sleppt úr haldi.

Morðið á Mirabal-systrunum gerði þær að „táknmynd hetjulegrar baráttu kvenna og fórnarlamba ofbeldis“ meðal Dóminíkumanna. Árið 1999 kaus allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna að lýsa dauðadag systranna, 25. nóvember, alþjóðlegan baráttudag gegn kynbundnu ofbeldi þeim til heiðurs.

## Tilvísanir
Athrotaxis selaginoides

***Athrotaxis selaginoides*** er sígrænt tré sem er einlent í Tasmaníu í Ástralíu, þar sem það vex í 400–1,120 m hæð. Að vetrarlagi í búsvæði þess er snjór algengur.

Það verður um 20–30 m hátt, með bol að 1,5 m í þvermál. Blöðin eru nálarlaga, 7–18&nbsp;mm löng og 3–4&nbsp;mm breið, í spíral eftir sprotanum. Könglarnir eru hnattlaga, 15–30&nbsp;mm í þvermál, með 20–30 köngulhreistur; þeir ná fullum þroska um sex mánuðum eftir frjóvgun. Frjókönglarnir eru 4–5&nbsp;mm langir.

Staða tegundarinnar er viðkvæm. Eins og hinar tvær Athrotaxis tegundirnar, er A. selaginoides viðkvæm fyrir eldi. Önnur ástæða fyrri hnignunar tegundarinnar er skógarhögg on heildarhnignun er talin vera um 40% síðustu 200 ár. Þrátt fyrir að 84% skóganna á vernduðum svæðum eru villieldar enn vandamál, en skógarhögg er bannað þar.

Utan við útbreiðslusvæðið er hún stöku sinnum ræktuð í norðvestur Evrópu. Hún þrífst í Skotlandi þar sem hún fær nægilega úrkomu til að viðhalda góðum vexti og þroskar frjó fræ þar.

## Tilvísanir
Athrotaxis cupressoides

***Athrotaxis cupressoides*** er sígræn tegund í grátviðarætt sem er einlend í Tasmaníu í Ástralíu. Trén geta orðið að 100 ára gömul, með mjög hægan vöxt, eða um 12mm á ári í þvermálsvöxt.

Það verður að 20m hátt, með bol að 1,5 m í þvermál. Blöðin eru hreisturlík, 2–3&nbsp;mm löng og 2–3&nbsp;mm breið, aðlæg eins og hreistur, í spíral eftir sprotanum. Könglarnir eru hnattlaga, 12–15&nbsp;mm í þvermál; þeir ná fullum þroska um sex mánuðum eftir frjóvgun. Frjókönglarnir eru 3 til 5 mm langir. Börkurinn er ljósbrúnn og trefjakenndur, og verður sprunginn með aldri.

## Útbreiðsla

*Athrotaxis cupressoides * er einlend í Tasmaníu. Útbreiðslan er aðallega í mið og vestur fjallasvæum á milli 700 og 1300m yfir sjávarmáli, oft í kring um  vötn eða rakar dældir á mó- eða blautum grýttum jarðvegi.

## Ógnir

*Athrotaxis cupressoides* er mjög viðkvæm fyrir eldi, og eru elstu og kröftugustu trén helst finnanleg á rökum svæðum. Lítið þol tegundarinnar fyrir eldi og ásókn innfluttra og innlendra beitardýra (kindur, kanínur og pokadýr) í smáplöntur, rótarskot og barr hefur veruleg neikvæð áhrif áviðkomu tegundarinnar.

## Nytjar og ræktun
*Athrotaxis cupressoides* hefur eins og er engar skráðar nytjar. Bolurinn er of undinn og hnútóttur til að nota í timbur. Tegundin hefur hinsvegar stöku sinnum verið ræktuð  og seld sem skrautplanta.

## Tilvísanir
Sequoia

***Sequoia*** er ættkvísl barrtrjáa í undirættinni Sequoioideae í ættinni Cupressaceae. Eina núlifandi tegund ættkvíslarinnar er *[[Sequoia sempervirens]]* strandskógum í norður Kaliforníu og suðvestur Oregon í Bandaríkjunum. 

Nokkrar útdauðar tegundir hafa verið greindar út frá steingerfingum, þar á meðal *[[Sequoia affinis]] *(vesturhluta norður Ameríku), *[[Sequoia chinensis]]* (engar traustar heimildir, greining óviss) í Kína, *[[Sequoia langsdorfii]]* (endurgreind sem Metasequoia), *[[Sequoia dakotensis]]* (endurgreind sem Metasequoia) í Suður-Dakóta (Maastrichtian), og *[[Sequoia magnifica]]* (viðarsteingerfingur frá Yellowstone National Park).

## Orðsifjar
Nafnið *Sequoia* var fyrst útgefið sem ættkvíslarnafn af austurríska grasafræðingnum Stephan Endlicher 1847. Hinsvegar lét hann ekki eftir neinar upplýsingar um hversvegna hann valdi nafnið og engar heimildir eru um af hverju það er dregið.

Algengasta ágiskunin er að Endlicher, tungumálafræðingur, kínafræðingur og textafræðingur, sem og grasafræðingur hafi nefnt hana til heiðurs Sequoyah, upphafsmanns Cherokee syllabary (indíánaritmál), sem nú er þekkt sem Sequoyan. Önnur tilgáta síðan um 1860 er að það sé dregið af latneska orðinu "sequence".

## Viðbótarlesning
Muleady-Mecham, Nancy E. Ph.D. (2017) "Endlicher and Sequoia: Determination of the Entymological Origin of the Taxon
Sequoia," Bulletin of the Southern California Academy of Sciences: Vol. 116: Iss. 2.
Available at: http://scholar.oxy.edu/scas/vol116/iss2/6 

## Tilvísanir
Menelik 2.

**Menelik 2.** (17. ágúst 1844 – 12. desember 1913) var keisari Eþíópíu frá 1889 til dauðadags árið 1913 og *[[Negus]]* (konungur) af Shoa frá 1866 til 1889. Á valdatíð Meneliks þandi hann landamæri Eþíópíu verulega út með landvinningum gegn nágrannaþjóðunum og lagði þannig drög að landamærum Eþíópíu eins og þau eru í dag. Eþíópíumenn vörðust einnig innrás Ítala í Eþíópíu og tókst að sigra þá í orrustunni við Adúa árið 1896. Með þessum sigri varð Eþíópía eina Afríkuþjóðin sem tókst að viðhalda sjálfstæði sínu gagnvart evrópskum nýlenduherrum í kapphlaupinu um Afríku.

## Æviágrip
Eftir að Theódór 2. Eþíópíukeisari féll í baráttu við Breta árið 1868 tók Menelik, sem þá var konungur eþíópíska konungdæmisins Shoa, þátt í valdabaráttu um keisarakrúnuna við aðra undirkonunga. Hann gafst að endingu viljugur upp fyrir Jóhannesi, konungi Tígra, sem varð í kjölfarið nýr keisari og leyfði Menelik að sitja áfram sem undirkonungur yfir Shoa. Menelik lýsti sjálfan sig keisara Eþíópíu eftir að Jóhannes lést árið 1889.

Sem keisari átti Menelik í verslun við Evrópuveldin og keypti af þeim miklar birgðir af skotvopnum sem hann notaði síðan til þess að ráðast gegn Orómó-þjóðunum til suðurs. Með landvinningum sínum gegn Orómóum þrefaldaði Menelik yfirráðasvæði Eþíópíu og innlimaði ýmsar þjóðir og þjóðarbrot sem höfðu aldrei áður tilheyrt keisaradæminu. Menelik vildi með þessu standa vörð um sjálfstæði Eþíópíu, fá alþjóðlega viðurkenningu á landamærum ríkisins, styrkja samstöðu þjóðarinnar með því að reka burt þjóðarbrot sem ekki voru kristin og auka völd keisarans yfir landinu. 

Líkt og margir aðrir afrískir leiðtogar vonaðist Menelik til þess að geta gert bandalög við Evrópuveldin til að hafa hemil á stjórnarandstöðu í eigin landi og því undirritaði hann Wuchale-sáttmálann svokallaða við Ítali árið 1889. Í sáttmálanum viðurkenndi Menelik að Ítalir ættu verndarsvæði í Erítreu í skiptum fyrir loforð um fjárhags- og hernaðaraðstoð. Ítalir lögðu hins vegar allt annan skilning í samninginn en Menelik; samkvæmt þeirra útgáfu hafði Menelik í reynd samþykkt að gera alla Eþíópíu að verndarsvæði Ítala og að gerast leppstjórnandi ítalskra nýlenduyfirráða. Þegar Menelik varð þess áskynja hvernig Ítalirnir höfðu túlkað samninginn rifti hann honum umsvifalaust.

Eftir að samningnum var rift réðust Ítalir inn í Eþíópíu árið 1895 og hugðust leggja hana undir sig með valdi. Menelik mætti ítalska innrásarhernum með 100.000 manna her og tókst að sigra Ítali í orrustunni við Adúa. Ítalir neyddust í kjölfarið til að viðurkenna sjálfstæði og fullveldi Eþíópíu og Bretar og Frakkar fylgdu fordæmi þeirra næsta ár.

Árið 1886 stofnaði Menelik nýja höfuðborg, Addis Ababa, í miðju ríkinu þar sem áður hafði verið Orómó-þorpið Finfine. Á næstu árum eftir sigurinn gegn Ítölum hófst mikið framfara- og uppbyggingarskeið í landinu: Símalínur voru lagðar frá Eþíópíu til umheimsins, járnbrautarlína var byggð frá Addis Ababa til Djíbútí og Menelik greiddi fyrir byggingu nýrra skóla í höfuðborginni með hjálp sænskra trúboða. Menelik gerði hlutleysissamninga við Breta, Frakka árin 1902, 1906 og 1907.

## Heimildir
;Heimildaskrá
* 
;Tilvísanir
Kristín Þóra Haraldsdóttir

**Kristín Þóra Haraldsdóttir** (fædd 25. febrúar 1982) er íslensk leikkona. Hún útskrifaðist frá leiklistardeild Listaháskóla Íslands vorið 2007. 

## Ferill
Eftir útskrift var Kristín Þóra fastráðin hjá Leikfélagi Akureyrar. Kristín lék í Óvitum, Ökutímum og Fló á skinni hjá Leikfélagi Akureyrar. Vorið 2008 var Kristín Þóra fastráðin hjá Borgarleikhúsinu. Þar hefur hún m.a. leikið í Vestrinu eina, Rústað, Fólkinu í kjallaranum, Ofviðrinu, Strýhærða Pétri, Elsku barni, Fanny og Alexander, Tengdó, Hamlet litla, Óskasteinum, Sókratesi, Flóð, Auglýsingu ársins, Ræmunni og Guð blessi Ísland. 

Af nýlegum sjónvarps- og kvikmyndaverkefnum má nefna kvikmyndirnar Andið eðlilega eftir Ísold Uggadóttur og Lof mér að falla eftir Baldvin Z.

Kristín Þóra var valin í hóp „Shooting stars“ 2019 af samtökunum European Film Promotion. Þau velja á hverju ári tíu efnilega leikara og leikkonur úr hópi aðildarlanda samtakanna sem vakið hafa sérstaka athygli í heimalandi sínu og á alþjóðavettvangi.

## Tilnefningar og verðlaun
Kristín Þóra hlaut Grímuverðlaunin 2016 sem besta leikkona í aukahlutverki fyrir hlutverk sitt í Auglýsingu ársins.

Hún fékk tilnefningu til Grímunnar sem leikkona ársins í aukahlutverki fyrir hlutverk sitt í Gauragangi og Loddaranum og tilnefningu sem besta leikkona ársins í aðalhlutverki fyrir hlutverk sitt í Óskasteinum, Peggy Pickit sér andlit guðs og Samþykki. Kristín Þóra hlaut Stefaníustjakann frá minningarsjóði frú Stefaníu Guðmundsdóttur árið 2014.

Árið 2019 hlaut hún Edduna sem besta leikkona í aukahlutverki fyrir hlutverk sitt í myndinni *[[Lof mér að falla]]* og var tilnefnd sem besta leikkona ársins í aðalhlutverki fyrir hlutverk sitt í *[[Andið eðlilega]]*.

## Tilvísanir

__INDEX__
Kalpana Chawla

**Kalpana Chawla** (17. mars 1962 – 1. febrúar 2003) var bandarískur geimfari, verkfræðingur og fyrsta indverskættaða konan til að fara út í geim. 

## Æviágrip
Kalpana Chawla fæddist í Karnal á Indlandi þann 17. mars 1962 en til að komast inn í framhaldsskóla var fæðingardeginum hennar breytt í 1. júlí 1961 á fæðingarvottorði hennar. Faðir hennar var Banarsi Lal Chawla, sölumaður frá Sheikhopura í Vestur-Púnjab (nú Pakistan) en hann flutti til Karnal rétt áður en uppþot varð í heimabænum hans. Í Karnal kynntist hann konunni sinni, Sanyogitu, sem var einnig frá sama héraði í Pakistan. Kalpana á tvær eldri systur og einn eldri bróður. Kalpana var ekki nefnd þegar hún fæddist heldur var hún alltaf kölluð Monto. Þegar hún byrjaði í leikskóla valdi hún sér síðan nafnið Kalpana.
Hedy Lamarr

**Hedy Lamarr** (fædd 9. nóvember 1914, lést 19. janúar 2000) var austurísk-bandarísk leik- og uppfinningakona.

Hún átti stuttan feril sem kvikmyndaleikkona í Tékkóslóvakíu en flúði frá eiginmanni sínum, auðugum Austurríkismanni sem fékkst við hergagnaframleiðslu. Hún flutti til Parísar og eitt sinn þegar hún ferðaðist til London uppgötvaði forstjóri Metro-Goldwyn-Mayer-samsteypunnar, Louis B. Mayer, hana og bauð henni kvikmyndasamning í Hollywood. Hún varð kvikmyndastjarna eftir frammistöðu sína í kvikmyndinni *Algiers* (1938). Meðal annarra mynda sem hún lék í frá MGM eru *Lady of the Tropics* (1939), *Boom Town* (1940) og *White Cargo* (1942). Einnig vakti hún mikla lukku sem Delilah í mynd Cecil B. DeMille *Samson and Delilah* frá 1949.

Í upphafi seinni heimsstyrjaldarinnar þróuðu hún og tónskáldið George Antheil saman aðferð til koma í veg fyrir að óvinur í hernaði truflaði sendingu á útvarpsbylgjum. Antheil hafði áður látið spila á 16 flygla samtímis í verki sínu *Ballet Mechanique* með svokölluðum píanóhólkum úr sjálfspilandi píanóum. Þau ákváðu að nota píanóhólkana til að senda fjöldann allan af útvarpsbylgjum, hver á sinni rás, og kallast sú aðferð bylgjuhopp. Hún kæmi í veg fyrir að óvinurinn gæti komist inni í sendinguna. Bandaríski sjóherinn gaf þessum uppgötvunum þeirra lítinn gaum þangað til á sjöunda áratugnum þegar Kúbudeilan stóð sem hæst. Þessi aðferð þeirra varð síðar grundvöllurinn að Bluetooth tækni og svipaðar aðferðir eru notaðar í WiFi tækni.
Femínistafélag Háskóla Íslands

**Femínistafélag Háskóla Íslands** er félag nema við Háskóla Íslands sem berjast fyrir jafnrétti kynjanna. Félagið stendur fyrir reglulegum, fjölbreyttum viðburðum til að efla vitund um stöðu kynjanna í heiminum. Félagið var stofnað 21. september árið 2007.

14.–16. mars 2017 hélt félagið í fyrsta sinn Túrdaga og 19.–21. mars 2018 voru þeir haldnir í annað sinn. Þeir voru ætlaðir til að opna umræðuna um túr og túrtengd málefni. 2019 breytti félagið Túrdögum í Píkudaga til að geta fjallað um víðtækari efni tengd píkunni.

Forseti félagsins 2022–2023 er Unndís Ýr Unnsteinsdóttir.

## Tenglar

* Heimasíða félagsins
Ruth Bader Ginsburg

**Ruth Bader Ginsburg** (15. mars 1933 – 18. september 2020) var hæstaréttardómari við hæstarétt Bandaríkjanna. Hún var skipuð af Bill Clinton og tók við embættinu 10. ágúst 1993. Hún var önnur konan til að gegna embættinu, á eftir Söndru Day O'Connor. Hún var talin tilheyra frjálslyndari væng hæstaréttardómara í Bandaríkjunum.

## Æviágrip
Joan Ruth Bader fæddist 15. mars 1933 í Brooklyn í New York.

Bader stundaði nám við Cornell-háskóla í Íþöku í New York-fylki. Þaðan útskrifaðist hún 1954, með hæstu einkunn kvenna í námi í stjórnmálum. Þar kynntist hún einnig eiginmanni sínum Martin D. Ginsburg. Haustið 1956 hóf hún nám í lagadeild Harvard-háskóla, þar var hún ein níu kvenna í hópi 500 nemenda. Síðan flutti hún til New York og hélt þar áfram í laganámi, en þó hjá Colombia-háskóla. Þaðan útskrifaðist hún 1959 og var ein af tveimur nemendum með hæstu einkunn.

### Starfsferill

Ginsburg starfaði sem ritari hjá dómaranum Edmund L. Palmieri í tvö ár.Síðar starfaði hún m.a. hjá Columbia Law School Project og sem prófessor við Rutgers Law School. Hún var meðstofnandi Kvennréttinda verkefnis við American Civil Liberties Union (ACLU) 1972.

Ginsburg var tilnefnd af Jimmy Carter forseta Bandaríkjanna til að taka sæti við Áfrýjunardómstól Bandaríkjanna í Colombia fylki (D.C). Hún sat þar þangað til að hún tók við embætti hæstaréttardómara árið 1993.

### Dómari við hæstarétt Bandaríkjanna
Ginsburg var tilnefnd af Bill Clinton Bandaríkjaforseta 14. júní 1993. Hún var fyrsti kvenkyns dómarinn af gyðingaættum en jafnframt önnur konan til að gegna embættinu.

Ginsburg var í hópi frjálslyndari dómara réttarins. Hún greiddi atkvæði með mörgum helstu úr­bótum í mannréttindamálum sem til kasta réttarins komu á und­an­förnum ára­tug­um. Má þar nefna mála sem snúa að rétti kvenna til fóst­ur­eyð­inga, hjóna­bandi sam­kyn­hneigðra, kosn­inga­rétti, mál­efnum inn­flytj­enda, heil­brigð­is­málum og í málum þar sem tek­ist hefur verið á um jákvæða mis­munum á grund­velli kyn­þátta.

Hún gegndi embætti hæstaréttardómara til dauðadags, 18. september 2020 eða sex vikum fyrir forsetakosningar í Bandaríkjunum. Hinsta ósk hennar var að ekki yrði skipaður nýr dómari við réttinn í hennar stað fyrr en nýr forseti hefði verið settur í embætti. Þessi ósk var ekki virt, heldur var hin íhaldssama Amy Coney Barrett tilnefnd í sæti Ginsburg í Hæstaréttinum af Donald Trump forseta og staðfest af öldungadeild Bandaríkjaþings þann 27. október, rúmum mánuði eftir dauða Ginsburg og aðeins um viku fyrir forsetakosningarnar.

## Tilvísanir