open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reinhard Heydrich

**Reinhard Tristan Eugen Heydrich** (7. mars 1904 – 2. júní 1942) var SS-Obergruppenführer, yfirmaður öryggisþjónustu þriðja ríkisins (sem m.a. innihélt Gestapo, SD og Kripo-nasískar lögregludeildir). Adolf Hitler taldi hann mögulegan eftirmann sinn. Hann var uppnefndur „slátrarinn frá Prag“ og „böðullinn“ (þýska: *Der Henker*).

Heydrich var einn af höfundum helfararinnar og gestgjafi Wannsee-ráðstefnunnar 1942, þar sem tekin var ákvörðun um útrýmingu allra gyðinga í Evrópu. Tékkóslóvenskir andspyrnumenn köstuðu sprengju á hann úr bíl og skutu hann í fótinn. Heydrich komst undan, en lést stuttu síðar jafnvel þó að Himmler hafi sent honum sinn besta lækni til að gera að sárum hans.

## Tilvísanir
Wannsee-ráðstefnan

**Wannsee-ráðstefnan** (þýska Wannseekonferenz) var fundur háttsettra leiðtoga nasistaflokksins og SS-foringja undir forsæti Reinhard Heydrich. Ráðstefnan var haldin 20. janúar 1942 á setri með útsýni yfir Wannsee stöðuvatnið í Suðvestur-Berlín. Markmið ráðstefnunnar var að koma saman öllum þýskum leiðtogum sem þurfti til í áætlun nasista um útrýmingu evrópskra gyðinga (helförinni). Niðurstaða fundarins varð síðar þekkt sem lokalausnin.

Árið 2001 var gerð breska sjónvarpsmyndin *Conspiracy* um ráðstefnuna í Wannsee sem skartaði m.a. leikurunum Kenneth Branagh og Stanley Tucci sem þótti nokkuð raunsæ. Árið 2022 kom út kvikmyndin Die Wannseekonferenz sem fjallar um atburði fundarins.

## Heimildir
SS-sveitirnar

**SS-sveitirnar** (oft skammstafað **SS**) (þýska:  sem þýðir „öryggissveit“) voru stórar öryggis- og hersveitir þýska Nasistaflokksins.

SS var stofnað á 3. áratugnum sem einkavörður fyrir nasistaleiðtogann Adolf Hitler. Undir forystu Heinrich Himmler milli 1929 og 1945 uxu sveitirnar upp í það að vera ein stærstu og valdamestu samtök í Þýskalandi nasismanns. Nasistar töldu SS vera úrvalssveitir, eða lífvarðasveitir í líkingu við þær sem voru í Róm til forna.

SS-sveitirnar skiptust í hinar svartklæddu Allgemeine-SS, sem var pólitískur armur sveitanna, og Waffen-SS sem var hernaðararmur þeirra og sem þróaðist út í annan her Þýskalands með Wehrmacht. Waffen-SS voru frægar fyrir grimmd sína gagnvart óbreyttum borgurum og stríðsföngum.
Mein Kampf

***Mein Kampf*** (ísl. *Barátta mín*) er ritverk eftir Adolf Hitler, einræðisherra Þýskalands og foringa Nasistaflokksins, sem kom fyrst út árið 1925. Bókin er í senn bæði sjálfsævisaga og stefnuyfirlýsing. Í henni tvinnar Hitler saman sjálfsævisögulegum staðreyndum og hugmyndafræði sinni um þýska þjóðernisstefnu.

Hitler skrifaði bókina með hjálp ritara síns, Rudolfs Hess, á meðan hann sat í fangelsi í Landsberg í Bæjaralandi árið 1924, en þangað var hann sendur vegna þátttöku sinnar í bjórkallarauppreisninni árið áður. Fyrsta bindið (*Eine Abrechnung*) kom fyrst út þann 18. júlí árið 1925 og það síðara árið 1926 (*Die Nationalsozialistische Bewegung*).

Upphaflega valdi Hitler nafnið *Fjögur og hálft ár* [af baráttu] *gegn lygum, heimsku og hugleysi* (þýska: *Viereinhalb Jahre* [des Kampfes] *gegen Lüge, Dummheit und Feigheit*) en útgefandi hans, Max Amann, stytti það niður í *Mein kampf*, eða *Baráttan mín*.

Bókin seldist vel. Um 287.000 eintök höfðu selst þegar nasistar náðu völdum í Þýskalandi árið 1933. Bókin rauk út eftir það og á árinu 1933 voru yfir milljón eintök prentuð. Upplagið var orðið 5,2 milljónir á 11 tungumálum árið 1939. Árið 1943 höfðu yfir 10 milljón eintök verið prentuð af bókinni. Bókin er bönnuð í Austurríki og Rússlandi.

Valdir kaflar úr bókinni hafa verið þýddir á íslensku og gefnir út á bók.

Hitler skrifaði 200 blaðsíðna handrit að framhaldsbók árið 1928, sem hefur verið kölluð *Zweites Buch* eða „Önnur bókin,“ en hún var aldrei gefin út.

## Tilvísanir
Nürnberg-réttarhöldin

**Nürnberg-réttarhöldin** voru nokkur réttarhöld sem helst eru þekkt fyrir ákærur á hendur fyrrum valdamönnum í Þýskalandi nasismanns. Réttarhöldin voru haldin í borginni Nürnberg, Þýskalandi, frá 1945 til 1949, þrátt fyrir kröfu Sovétmanna um að þau yrðu haldin í Berlín. Þekktust þessara réttarhalda eru réttarhöldin yfir stríðsglæpamönnum þar sem 24 af helstu leiðtogum nasista voru sakfelldir. Þau réttarhöld fóru fram frá 20. nóvember 1945 til 1. október 1946.

Meðal þeirra sem voru ákærðir í réttarhöldunum voru Rudolf Hess, Hermann Göring, Albert Speer og Joachim von Ribbentrop.
SS

**SS** getur átt við eftirfarandi:
* SS-sveitirnar (þýska: **Schutzstaffel**)
* Sláturfélag Suðurlands
* Líminguna ß (sem er þýskur stafur fyrir tvöfalt s)
* *Sérfræðingur að sunnan*
Qaqortoq

**Qaqortoq** (; áður *Julianehåb*) er stærsti bær Suður-Grænlands. Bærinn er  aðalbyggð í sveitarfélaginu Kujalleq. Um 3200 íbúar voru þar árið 2013. Um 300 búa utan aðalbyggðarinnar, flestir á 2 hreindýrabúum og 13 sauðfjárbúum. Nafnið Qaqortoq  þýðir *hið hvíta*. Bærinn var stofnaður árið 1775 sem danskur verslunarstaður. Þar er nú menntasetur Suður-Grænlands með menntaskóla, verslunarskóla og háskóla. Þar er einnig eina sútunarverksmiðja Grænlands, Great Greenland, sem verkar skinn af selum og ísbjörnum.
Hér var þéttbyggt og eitt aðalsvæði í Eystribyggð hinna fornu Grænlendinga. Enn má víða sjá rústir eftir bæi þeirra, meðal annars kirkjuna á Hvalsey sem er skammt frá byggðakjarnanum í Qaqortoq.

## Ítarefni
* Ferðamálaskrifstofa Qaqortoq   
* Bændaskólinn Upernaviarsuk
Ufsagrýla

**Ufsagrýla** (eða **vatnskarl** ) er stytta sem skagar fram af veggbrúnum bygginga, teygir sig út undan þakskeggi eða brjóstriði turna, og er algengt skreyti í gotneskri byggingarlist. Ekki er óalgengt að ufsagrýlur séu þannig útbúnar að þær hleypi rigningarvatni út um munn sér eða nasir og nefnast þá oftast *vatnskarlar*. Þær eru ósjaldan aðeins höfuðmyndir, en geta þó einnig verið styttur í heilu lagi.  Útlit þeirra er mjög fjölbreytt, en algengt útlit ufsagrýlu er ævintýralegt sambland manns og skrímslis.

Vatnskarlar, ufsagrýlur með vatnsrennu í gegnum sig, voru gerðar í þeim tilgangi að koma rigningarvatni, sem safnast saman á þaki bygginga í hæfilega fjarlægð frá veggjum byggingana svo að það rynni ekki niður múrveggina og ylli skemmdum. Að baki ufsagrýlunum var þá trog svo að regnvatnið kæmist gegnum þær. Oftast leiddu trogin vatnið í gegnum opinn munn styttunnar. Því fleiri vatnskarlar sem voru á byggingunni, því minni líkur voru á varanlegum skemmdum utan á henni vegna rigningar. Á 18. öld hófu arkitektar að setja venjuleg frárennsli á byggingar frekar en ufsagrýlur. Ástæðan fyrir því var sú að fólki fannst margar þeirra óhugnalegar og sumar þeirra voru svo þungar að þær brotnuðu af og ollu tjóni.  

Talið er að elstu ufsagrýlurnar frá miðöldum finnist á Dómkirkjunni í Laon í Frakklandi, frá um árunum 1200-1220. Sjá má ufsagrýlur á mörgum kirkjum sem byggðar voru á miðöldum og er útlit þeirra fjölbreytt. Sumar hverjar eru í líki dýra eða manna en sumar í skrímslalíki. Byggingar sem hafa eftirtektarverðar ufsagrýlur utan á sér og standa enn þann dag í dag eru meðal annars Notre Dame í Frakklandi, Friðarturninn í Ottowa, dómkirkjan í Zagreb í Króatíu og ráðhúsið í Ypres í Belgíu. 

Egyptar-, Grikkir-, Etrúar og Rómverjar til forna byggðu ufsagrýlur í líki dýra utan á byggingar sínar og notuðu sem vatnsfrárennsli. Ufsagrýlur Forn-Egypta voru fábreyttar og voru oftast í líki ljóns eða ljónshöfuðs. Á 12. öld fór gerð ufsagrýla að breiðast til annara hluta Evrópu. Um þær mundir fjölgaði fólki í Kaþólsku kirkjunni, og þá var mikilvægt að búa til myndir og styttur sem sýndu grunnþætti trúarinnar, þar sem flestir íbúar Evrópu voru ólæsir á þeim tíma. 

## Tilvísanir
Klakkur (Strandir)

**Klakkur** er fjall sem stendur í botni Kollafjarðar á Ströndum. Sunnan megin við fjallið er Þrúðardalur en norðan við það er lítill dalur, Húsadalur þar sem stendur bærinn Fell.
Zomba

**Zomba** er sveitarfélag í suðurhluta Malaví. Sveitarfélagið liggur í Shire-hálendinu og fólksfjöldi er 100 þúsund (2005). Í Zomba er stjórnsýsla Zomba héraðsins og var höfuðborg Nyasalands fram til sjálfstæðis Malaví árið 1964. Í bænum er einnig hluti af Háskólanum í Malaví (University of Malawi) og er þar meðal annars kennd mannfræði, vísindi, lögfræði, félagsfræði og kennslufræði. Þar er einnig rekinn grunnskóli á vegum ÞSSÍ.
Munnur

**Munnurinn** er fremsti hluti meltingarfæra dýra. Lífverur nærast um munn en hann auðveldar einnig raddbeitingu. Í munninum eru gjarnan tennur sem mylja og elta fæðuna. Munnvatnskirtlar sjá um að bleyta fæðuna og auðvelda för hennar niður meltingarfærin. Í henni eru meltingarensím. Tungan sér um að grípa um fæðuna og beina henni undir tannfletina. Aftast skilur úfurinn kokið frá munni. Munnur ólíkra dýrategunda er töluvert frábrugðinn öðrum.
Hvalfjörður

**Hvalfjörður** er mjór og djúpur fjörður inn af Faxaflóa á Vesturlandi, norðan við Kollafjörð og sunnan við Borgarfjörð. Norðan megin við fjörðinn er Akranes og sunnan megin er Kjalarnes. Hann er um það bil 30 km að lengd. 

Um miðjan fjörðinn að norðanverðu er Grundartangi þar sem rekin er járnblendiverksmiðja og álver. Þar er nú ein stærsta höfn landsins. Gegnt Grundartanga er Maríuhöfn á Hálsnesi sem var ein aðalhöfn landsins á síðmiðöldum. Botnsdalur, í botni Hvalfjarðar, er vinsælt útivistarsvæði og þar er næst hæsti foss landsins, Glymur. Sunnan við hann er Brynjudalur þar sem einnig er útivistarsvæði. Innarlega í firðinum eru víða leirur og þar er fjölbreytt fuglalíf og mikið um krækling.

Á árunum 1996-1998 voru gerð göng, Hvalfjarðargöngin, undir utanverðan Hvalfjörð og styttu þau hringveginn um eina 55 km þar sem ekki var lengur þörf á að fara fyrir fjörðinn, 62 km leið. Enn er þó hægt að aka fyrir Hvalfjörð eftir þjóðveg 47.

## Hernaðarhlutverk Hvalfjarðar
Í síðari heimsstyrjöld gegndi Hvalfjörður mjög mikilvægu hlutverki. Flotastöð bandamanna var innst í Hvalfirði þar sem Hvalstöðin er. Þar var skipalægi og viðkomustaður skipalesta á leið milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna og oft voru mörg skip á firðinum. Bækistöðvar voru reistar í landi Litlasands og Miðsands og þar má enn sjá minjar frá stríðsárunum, meðal annars bragga sem hafa verið gerðir upp.

## Hvalveiðar og -vinnsla
Við Þyril var byggð hvalverkunarstöð árið 1948, sú eina á landinu, sem síðar hefur verið í rekstri með hléum.

## Sögur og sagnir
Hvalfjörður er sögustaður Harðar sögu og Hólmverja. Innarlega á firðinum er lítil eyja sem heitir Geirshólmi en er oft ranglega kölluð Harðarhólmi. Þar á útlaginn Hörður Grímkelsson að hafa hafst við með fjölmennan flokk en þegar hann og menn hans höfðu verið felldir í landi er sagt að Helga kona Harðar hafi synt í land með syni þeirra tvo. Á Sturlungaöld var aftur flokkur manna í Geirshólma um tíma, þegar Svarthöfði Dufgusson hafðist þar við með flokk manna Sturlu Sighvatssonar og fór ránshendi um sveitirnar.
## Ýmsir staðir við Hvalfjörð
* Akrafjall
* Geirshólmi
* Fossinn Glymur
* Hallgrímskirkja í Saurbæ
* Hvalfjarðareyrar
* Hvalstöðin
* Staupasteinn
* Skógrækt: Fossárdalur og Brynjudalsskógur.

## Tenglar
* ''Hvalfjörður''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1933
Listi yfir bæi í Malaví

Þetta er **listi yfir [[Bær|bæi]] í [[Malaví]]**.

## Norðurland (''Northern region'')
* Chitipa
* Chilumba
* Ekwendeni
* Karonga
* Likoma
* Livingstonia
* Mzimba
* Mzuzu
* Nkhata Bay
* Rumphi

## Miðlendið (''Central region'')
* Bwanje
* Chipoka
* Dedza
* Dowa
* Kasungu
* Lílongve
* Linthipe
* Lobi
* Madisi
* Malaomo
* Mayani
* Mchinji
* Mponela
* Mua
* Namitete 
* Mitundu
* Nathenje
* Nkhotakota
* Nkhoma
* Nponela
* Ntcheu
* Ntchisi
* Salima
* Thete
* Tsangano

## Suðurland (''Southern region'')
* Balaka
* Bangula
* Blantyre
* Chikwawa
* Chiradzulu
* Chileka
* Chiponde
* Domasi
* Lilangwe
* Limbe
* Liwonde
* Luchenza
* Lunzu
* Machinga
* Malosa
* Mangochi
* Monkey Bay
* Mulanje
* Mwanza
* Namadzi
* Namwera
* Ngabu
* Njata
* Nsanje
* Phalombe
* Thyolo
* Zalewa
* Zomba
Faxaflói

**Faxaflói** er flói undan Vesturlandi á milli Snæfellsness í norðri og Suðurnesja í suðri. Helstu firðir sem ganga út úr flóanum eru Borgarfjörður, Hvalfjörður, Kollafjörður og Hafnarfjörður. 

Við Faxaflóa standa nokkur af stærstu byggðarlögum landsins og höfuðborgarsvæðið er á suðausturströnd flóans.

Í Faxaflóa eru mikilvæg fiskimið.

## Heiti
Í sögunni um Hrafna-Flóka í *[[Landnáma|Landnámu]]* er sagt að flóinn hafi verið nefndur eftir förunaut Flóka sem nefndist Faxi, og kallaður „Faxaós“. Önnur nöfn í eldri heimildum eru „Faxafjörður“ og „Faxabugt“. Heitið „Faxaflói“ er talið tiltölulega nýlegt.

## Tilvísanir
Mzuzu

**Mzuzu** er höfuðborg Norðursvæðis Malaví og jafnframt þriðja stærsta borg landsins. Í borginni bjuggu um 120 þúsund árið 2003, í miðju landabúnaðarhéraði þar sem ræktað er te og kaffi. Nýr háskóli er í borginni og er ferðaþjónusta einn af aðalatvinnuvegum hennar. Þar koma flestir þeir ferðamenn sem ferðast um norðurhluta landsins. Viphya-skógurinn, sem oft er nefndur stærsti manngerði skógur í heimi, er sunnan við borgina.
Borgarfjörður

:*Um fjörð og samnefnt þorp á [[Austurland]]i, sjá [[Borgarfjörður eystri]]. Um fjörð á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]],sjá [[Borgarfjörður (Arnarfirði)]].*

**Borgarfjörður** er fjörður sem gengur inn úr Faxaflóa sunnan við Mýrar og norðan við Hvalfjörð. Við fjörðinn stendur bærinn Borgarnes. Fjörðurinn dregur nafn sitt af bæ Skalla-Gríms Kveld-Úlfssonar, Borg. Yfir fjörðinn liggur hringvegurinn um Borgarfjarðarbrúna sem var tekin í notkun 1980. Í fjörðinn rennur Hvítá en í henni verka áhrif flóðs og fjöru.

Út í fjörðinn að sunnanverðu gengur Kistuhöfði í landi Hvanneyrar.

## Jarðfræði
Hafnarfjall, sem stendur sunnan Borgarfjarðar gengt Borgarnesi, er gömul megineldstöð, um fjögurra milljón ára. Eitt stærsta djúpbergsinnskot Íslands úr gabbrói er í Hafnarfjalli. Einnig hefur fundist dálítið af granófýr sem er kornótt djúpberg, mjög líkt graníti og með sömu samsetningu. Margar sjaldgæfar steindir hafa fundist við Borgarfjörð, eins og sítrín (gult litaafbrigði af bergkristal) og háhitasteindir. Hestfjall er gamalt og mjög veðrað fjall ekki langt frá Hafnarfjalli og eru tveir stórir berggangar í norðurhlíð fjallsins, um 20 metrar að þykkt. Mikið er um jaspis í Hestfjalli og hafa fundist 50-100 kílóa kristallar úr jaspis í fjallinu. Mikið er um holufyllingar á svæðinu umhverfis Borgarfjörð eins og annars staðar á landinu hjá gömlum eldstöðvum og megineldstöðvum.

Bærinn Borgarnes stendur á gömlum berggrunni, líklega úr hraunum úr Hafnarfjalli og að mestu með holufyllingum úr zeólítum og kvarssteinum.

## Heimildir og ítarefni

## Tenglar
* Um lestaferðir Borgfirðinga;  Kristleifur Þorsteinsson, Andvari janúar 1930, bls. 106&ndash;112.
* Borgfirsk æska fyrir sjötíu árum; Kristleifur Þorsteinsson, Viðar janúar 1939, bls. 95&ndash;105.
* Kirkjur og Kirkjusiðir í Borgarfirði fyrir 60 árum; Kristleifur Þorsteinsson, Prestafélagsritið janúar 1932, bls. 89&ndash;97.
*  Úr byggðum Borgarfjarðar;  Kristleifur Þorsteinsson, Ísafoldarprentsmiðja, Reykjavík 1944-1960.
Mýrar

**Mýrar** eru láglent svæði í Borgarbyggð (og Mýrasýslu) norðvestan við Borgarfjörð sem einkennist af vötnum, mýrum og grýttum hólum. Strandlengjan frá Hítarnesi að mynni Borgarfjarðar er vogskorin með mörgum eyjum og skerjum úti fyrir. Stærsta eyjan er Hjörsey, en gengt er út í hana á háfjöru. 

1936 fórst franska rannsóknarskipið *[[Pourquoi-Pas ?]]* við Álftanes á Mýrum í mynni Borgarfjarðar.

2006 komu upp miklir sinueldar, Mýraeldar, sem brenndu um 67 km² lands í Hraunhreppi á Mýrum.
Ivittuut

**Ivittuut** (eldri stafsetning *Ivigtût*) var sjálfstætt sveitarfélag á Suðvestur-Grænlandi frá 1951 til 2009 en er nú hluti af Sermersooq. Ivittuut nær yfir 600 km² og liggur á milli Arsukfjarðar í norðri og Qoornoqfjarðar í suðri. Einungis um 50 km² af landsvæðinu eru huldir jökli. Ivittuut er einnig nafn á þorpi í byggðarlaginu sem nú er í eyði.

Eitt af búsetusvæðum norrænna manna á miðöldum var þar sem nú er byggðarlagið Ivittuut. Afar lítið er vitað um þá byggð, engar ritaðar heimildir finnast um hana og þó að mikið sé um rústir frá þessari búsetu hafa þær lítið verið rannsakaðar. Álitið er byggðin hafi verið hluti af Eystribyggð, en sagnfræðingar og fornleifafræðingar nefna hana Miðbyggð í ritum sínum.

Þorpið Ivittuut var stofnað sem námubær og var það alla tíð. Árið 1806 fannst krýolít á svæðinu og var námuvinnsla hafin 1865. Þetta málmríka jarðefni hefur einungis fundist á fáeinum öðrum stöðum í heiminum. Efnafræðileg formúla krýolíts er Na3AlF6 og kallast það  *natríumhexaflúoralúmínat*. Það er nú framleitt með efnafræðilegum aðferðum. Krýolít er mikilvægt hráefni í gerð áls og var náman í Ivittuut þess vegna mjög mikilvæg, ekki síst í seinni heimstyrjöldinni þegar mikið magn var flutt til Bandaríkjanna til að nota í framleiðslu herflugvéla. En námurnar tæmdust og var lokað 1987 og við það lagðist byggðin þar í eyði. Eina byggðin í Ivittuut er nú herstöðin í Kangilinnguit (sem á dönsku nefnist Grønnedal). Áætlanir eru um að sameina byggðarlagið Narsaq í náinni framtíð.

Bandaríkjaher hóf byggingu herstöðvarinnar í Kangilinnguit 1941 og var hún tilbúin 1943. Hlutverk hennar var þá að vernda krýolítnámurnar. Danir tóku við stöðinni árið 1951 og er hún nú aðalbækistöð sjóhers þeirra á Grænlandi. 

Nefna má að í bókinni *Lesið í snjóinn* eftir danska rithöfundinn Peter Høeg kemur krýolít og námugröftur á Grænlandi mjög við sögu.

## Ítarefni
* Vefur um Arsukfjörð og nágranna, myndir og aðrar upplýsingar
Kollafjörður (Faxaflóa)

**Kollafjörður** er fjörður sem gengur inn úr Faxaflóa suðaustanverðum. Hann nær frá Kjalarnesi við mynni Hvalfjarðar að Seltjarnarnesi, en þar fyrir sunnan er Skerjafjörður. Í Kollafirði eru nokkrar stórar eyjar sem flestar hafa verið byggðar á einhverjum tíma. Eyjarnar eru Akurey, Engey, Viðey, Þerney og Lundey. Norðan megin við fjörðinn er Kjalarnesið og fjallið Esja, austan megin eru Mosfell og Reykjafell og Mosfellssveit og Leirvogur og sunnan megin við fjörðinn eru Elliðavogur, Reykjavík og Seltjarnarnes. Þrjú sveitarfélög eiga land að Kollafirði: Reykjavík, Mosfellsbær og Seltjarnarnes.

## Tilvísanir
Hljóðfræði

**Hljóðfræði** er vísindagrein sem fæst við rannsóknir á eiginleikum hljóðs og mannsraddarinnar, þar á meðal málhljóða, andstætt hljóðkerfisfræði sem fæst við rannsóknir á hljóðkerfum og huglægum einingum eins og hljóðönum og aðgreinandi þáttum. Hljóðfræði fæst við hljóðin sjálf, fremur en það hvernig þau virka innan tungumálsins. 

Hljóðfræði skiptist í:
* Hljóðmyndunarfræði sem fjallar um það hvernig hljóð eru mynduð með talfærum; vörum, tungu, munnholi o.s.frv.
* Hljóðeðlisfræði sem fjallar um eiginleika hljóðbylgjanna og hvernig þær berast til eyrans.
* Hljóðskynjunarfræði sem fjallar um talskynjun.
Dave Grohl

**David Eric Grohl** (fæddur 14. janúar 1969) er bandarískur tónlistarmaður, fæddur og uppalinn í Virginíu í Bandaríkjunum. 

Dave Grohl hefur verið í allnokkrum hljómsveitum t.d. *Scream*, *Dain Bramage* og Nirvana. Hann spilaði á trommur með Nirvana á árunum 1990-1994, en eftir andlát Kurts Cobain stofnaði Grohl hljómsveitina Foo Fighters og er þar söngvari og gítarleikari. 

Hann hefur tekið þátt í upptökum og gerð hljómplatna fyrir marga tónlistamenn. Þar má nefna bandarísku stóner rokk hljómsveitina Queens of the stone age en Dave var trymbill hennar við upptökur á plötu þeirra *Songs for the Deaf* Einnig má nefna Jack Black og hljómsveit hans Tenacious D, en trommuleikur þeirra sveitar er alfarið í höndum Dave. Einnig kom hann við sögu á plötu The Prodigy, Invaders Must Die, þar sem hann lék á trommur í laginu Run With The Wolves. Grohl spilaði á trommur með hliðarbandinu Them Crooked Vultures sem skipaði einnig John Paul Jones úr Led Zeppelin og Josh Homme úr Queens of the Stone Age. Þeir hafa gefið út eina plötu.
Patrick Süskind

**Patrick Süskind** (f. 26. mars 1949) er þýskur rithöfundur og leikskáld frá Starnberger See nærri München. Hann vann í fyrstu við kvikmyndir sem handritshöfundur og gaf út leikritið *[[Kontrabassinn (Süskind)|Kontrabassann]]* (*Der Kontrabass*). Hann gaf svo út sína fyrstu skáldsögu 1985, en það var ** (*Das Parfum*) sem varð alþjóðleg metsölubók. Þremur árum seinna kom út skáldsagan *[[Dúfan]]* (*Die Taube*) 1988 og síðan 1991 *[[Sagan af herra Sommer]]* (*Die Geschichte von Herrn Sommer*). 

## Ritverk
### Skáldverk
* *Der Kontrabaß*, Diogenes, Zürich 1981, ISBN 3-257-23000-1. Einnig sem leikrit.
* *Das Parfum*, Diogenes, Zürich 1985, ISBN 3-257-22800-7.
* *Die Taube *, Diogenes, Zürich 1987, ISBN 3-257-21846-X.
* *Die Geschichte von Herrn Sommer*, Diogenes, Zürich 1991, ISBN 3-257-22664-0.
* *Drei Geschichten*, Diogenes, Zürich 1995, ISBN 3-257-70008-3. (Ný útgáfa 2005: ISBN 3-257-23468-6)
* *Über Liebe und Tod*, Diogenes, Zürich 2006, ISBN 3-257-23589-5.

### Kvikmyndahandrit
* *Der ganz normale Wahnsinn *, 1980 (Meðhöfundur handrits tveggja þátta, ásamt Helmut Dietl)
* *Monaco Franze – Der ewige Stenz*, 1982, ásamt Helmut Dietl
* *Kir Royal*, 1986, fjórir af sex þáttum, allir ásamt Helmut Dietl
* *Rossini – oder die mörderische Frage, wer mit wem schlief*, 1997, ásamt Helmut Dietl
* *Vom Suchen und Finden der Liebe*, með Helmut Dietl, 2004 Constantin Film, einnig bók hjá Diogenes, Zürich 2005, ISBN 3-257-23503-8.

## Þýðingar
* Jean-Jacques Sempé: *Verwandte Seelen*, Diogenes, Zürich 1993, ISBN 3-257-02046-5.
* Jean-Jacques Sempé: *Unergründliche Geheimnisse*, Diogenes, Zürich 1995, ISBN 3-257-02055-4.
* Jean-Jacques Sempé: *Das Geheimnis des Fahrradhändlers*, Diogenes, Zürich 1996, ISBN 3-257-02059-7.
* Jean-Jacques Sempé: *Mit vorzüglicher Hochachtung*, Diogenes, Zürich 2008, ISBN 978-3-257-02095-3.
* Jean-Jacques Sempé: *Kindheiten. Ein Gespräch mit Marc Lecarpentier*, Diogenes, Zürich 2012, ISBN 978-3-257-02120-2.
Mýrin (kvikmynd)

***Mýrin*** er íslensk kvikmynd, gerð eftir samnefndri sögu Arnalds Indriðasonar. Tökur hófust á myndinni í mars 2006, og er myndin í leikstjórn Baltasars Kormáks. Hún var frumsýnd í október sama ár.

Mýrin hlaut Kristalhnöttinn árið 2007, aðalverðlaun Alþjóðlegu kvikmyndahátíðarinnar í Karlovy Vary.

## Leikarar
* Ingvar E. Sigurðsson sem Erllendur
* Björn Hlynur Haraldsson sem Sigurður Óli
* Ólafía Hrönn Jónsdóttir sem Elínborg
* Ágústa Eva Erlendsdóttir sem Eva Lind
* Atli Rafn Sigurðarson sem Örn
* Kristbjörg Kjeld sem Katrín
* Theódór Júlíusson sem Elliði
* Þorsteinn Gunnarsson sem Holberg

## Söguþráður
Roskinn maður finnst myrtur í kjallaraíbúð í Norðurmýrinni. Í skrifborði hans er falin ljósmynd af grafreiti fjögurra ára stúlku. Myndin leiðir lögregluna inn í hina liðnu tíð sem geymir skelfilegan glæp og fjölskylduharmleik. 

## Tilvísanir
Narsarmijit

**Narsarmijit** (stundum stafað *Narsarmiit*, og einnig þekkt sem **Narsaq Kujalleq** og heitir á dönsku **Frederiksdal**), er syðsta byggð á Grænlandi, um 50 km frá Hvarfi. Hér settu kristniboðar herrnhúta upp trúboðsstöð 1824, nefndu hana eftir  Friðriki 6. Danakonungi og kölluðu *Frederiksdal*. Herrnhútar höfðu á þessum tíma margar trúboðsstöðvar á Grænlandi. Í Narsamijit, sem er í byggðarlaginu Nanortalik, bjuggu 125 íbúar árið 2005. 

## Ítarefni
* Gamlar ljósmyndir frá Frederiksdal
Mario

**Mario** (japanska: マリオ) er tölvuleikjapersóna sem var sköpuð af Shigeru Miyamoto fyrir Nintendo tölvuleikjafyrirtækið. Hann birtist fyrst í **Donkey Kong** tölvuleik, en þá nefndist hann **Hoppmaður** eða **Jumpman** á frummálinu. Hann var fyrst aðeins í tvívídd, en í síðari leikjum birtist hann sem þrívíddar *módel*. Sumir töluðu oft um Mario og Luigi sem "Mario bræðurna" og það varð til þess að upp komu getgátur um að hann nefndist **Mario Mario** fullu nafni. Nintendo í Bandaríkjunum gaf hinsvegar frá sér yfirlýsingu á níunda áratugnum að hvorki Mario né Luigi hefðu eftirnafn. 

Mario er lítill, þybbinn Ítalskur pípari sem býr í Sveppalandi, og þar er hann álitinn hetja af mörgum. Hann er þekktastur fyrir að takast stöðugt að stöðva hinar illu áætlanir Bowsers sem ætlar sér að ræna Peach prinsessu og að ráða yfir Sveppalandi. Mario er hugrakkur, fullur eldmóðs og krafti og berst við óvini sína auglit til auglitis. Hann býr yfir miklum líkamlegum styrk og snerpu sem kemur á óvart, sérstaklega sé horft til vaxtalagsins. Hann er einnig þekktur fyrir samstarf sitt við bróður sinn Luigi og náið samband sitt við Peach prinsessu, sem hann hefur enn og aftur bjargað úr hættu. Mario á sér illgjarna andstæðu í persónunni Wario.  

Mario segir oft "It's-a-me Mario" eða "Mamma mia".  

## Tengt efni
* Luigi
* Nintendo

## Tenglar
; Opinberar

* Mario's World (Opinber síða Nintendo í Ameríku)
* Mario's Megasite  (Opinber síða Nintendo í Evrópu)

; Óopinberar
* Super Mario Legacy 
* Mario: The Unauthorized Biography 
* Super Mario Wiki, wiki um allt í sambandi við Mario
* The Mushroom Kingdom
* Super Mario Bros. Headquarters
* Mario Licensees at MobyGames
Menntaskóli

**Menntaskóli** er menntastofnun á framhaldsskólastigi þar sem námi lýkur með stúdentsprófi. Nafnið getur líka átt við aðra skóla á framhaldsskólastigi þar sem námi lýkur með stúdentsprófi, þó að skólarnir hafa ekki orðið í nafni sínu.

## Tengt efni
*Íslenskir framhaldsskólar
Kornsnákur

**Kornsnákur** (fræðiheiti: *Pantherophis guttatus*) er bandarísk tegund snáka af fjölskyldu rottusnáka. Einstaklingar geta orðið allt frá 76 cm upp í 1,5 m, þó flestir verði ekki stærri en 1,2 m. Kornsnákar eru mjög harðgerðir og verða einstaklingar iðulega um 6 til 8 ára en í haldi geta orðið allt að 23 ára.

Kornsnákurinn er kyrkislanga og vefur sig því utan um bráð sína og kyrkir hana. Fæða þeirra er helst lítil nagdýr og veiða þeir aðallega á kornökrum (og draga nafn sitt af því), í suður hluta bandaríkjanna eru þeir víða heimilisdýr hjá kornbændum en þeir nota þá til að halda nagdýrum frá korninu. Þeir eru helst virkir á næturnar og veiða þá.

Þeir eru skapgóðir, rólegir og tregir við að bíta sér til varnar, þess vegna eru þeir mjög vinsæl gæludýr víðsvegar um heimi, og hægt er að fá þá í alls konar litum. Óheimilt er þó að halda þá sem gæludýr á Íslandi sem og aðrar slöngur og skriðdýr sökum möguleika á smithættu og eru þeir aflífaðir ef þeir finnast.

## Búsvæði
Villtir kornsnákar halda sig helst í grónu landi, skógar rjóðrum, í trjám og í yfirgefnum eða lítið notuðum byggingum. Þeir finnast frá sjávarmáli upp í u.m.þ.b. 1800m hæð. Þessir snákar halda sig að miklu leyti á jörðinni en eru þó færir í að klifra og geta klifrað upp í tré og upp kletta.   Náttúruleg heimkynni snákanna eru í suðaustanverðum bandaríkjunum, þeir finnast frá New Jersey í norðri, suður til Flórída og vestur til Texas.
Á kaldari svæðum leggjast snákar í dvala yfir veturinn, en þó tekst þeim að halda sér gangandi á tempraðari svæðunum við ströndina og leita þar skjóls í sprungum á milli steina og í trjábolum. Sunnarlega á útbreiðslusvæði snákanna helst hitinn nægur yfir veturinn til að þeir þurfi ekki að leggjast í dvala.

## Mökun
Kornsnákar makast stuttu eftir að þeir koma úr dvala eða eftir að byrjar að hitna á ný ef þeir lögðust ekki í dvala. Tegundin verpir eggjum og geta þau verið allt frá 12 upp í 30. Eggin eru um 60-80 daga að klekjast, kvendýrið verpir eggjunum á hlýjan, rakan og falinn stað, að þessu loknu yfirgefur móðirin eggin. Eggin sjálf eru aflöng með leðurkenndri mjúkri skurn. Um 10 vikum eftir varp nota ungarnir sérstaka hreisturplötu sem kallast eggtönn en hún er fremst á nefinu á þeim til að gera gat á eggið og skríða þaðan út um 15cm langir, tönnina missa þeir eftir fyrstu hamskipti. Snákarnir verða kynþroska um 18 mánaða til 3 ára.
Rottusnákar

**Rottusnákar** er stór fjölskylda snáka. Sem hópur eru þeir ekki einstofna heldur af samsíða þróunarlínum Það er einhver munur milli tegunda en flestir þeirra eru miðlungs til stórir og borða nagdýr.

Áður voru þeir flestir flokkaðir í eina ættkvísl *Elaphe* en margir hafa síðan fengið ný nöfn. Rottusnákum hefur venjulega verið skipt í tvo hópa, nýjaheims- og gamlaheimstegundir.

## Nokkrar tegundir rottusnáka
* (Elaphe bairdi)Baird's Rat Snake 
* (Elaphe bimaculata)Twin-Spotted Ratsnake 
* (Elaphe carinata)King Ratsnake 
* (Elaphe climacophora)Japanese Ratsnake 
* (Elaphe conspicillata)Japanese Forest Ratsnake 
* (Elaphe davidi)David's Ratsnake 
* (Elaphe dione)Dione´s Ratsnake 
* (Elaphe emoryi)Emoryi Ratsnake 
* (Elaphe erythrura)Philippine Ratsnake 
* (Elaphe flavirufa)Cental American Ratsnake 
* (Elaphe flavolineata)Black Copper Rat Snake 
* (Elaphe gloydi)Eastern Fox Snake 
* Kornsnákur (*[[Elaphe guttata]]*)
* (Elaphe helena)Trinket Snake 
* (Elaphe hohenackeri)Transcaucasian Ratsnake 
* (Elaphe bella)Bella Ratsnake 
* (Elaphe lineata)Italian Aesculapian Snake 
* (Elaphe longissima)Aesculapian Snake 
* (Elaphe maculata)
* (Elaphe mandarina)Mandarin Ratsnake 
* (Elaphe moellendorffi)Moellendorff's Ratsnake
* (Elaphe obsoleta)Black Ratsnake
* (Elaphe perlacea)Pearl-Banded Ratsnake
* (Elaphe persica)Persian Ratsnake 
* (Elaphe porphyracea)Red Bamboo Snake 
* (Elaphe prasina)Green Ratsnake 
* (Elaphe quadrivirgata)Japanese Four-lined Ratsnake 
* (Elaphe quatuorlineata)Four-lined Snake 
* (Elaphe radiata)Copperhead Ratsnake
* (Elaphe rufodorsata)Red-backed Ratsnake 
* (Elaphe scalaris)Ladder Snake 
* (Elaphe schrenckii)Korean Ratsnake 
* (Elaphe situla)Leopard Snake 
* (Elaphe subradiata)Indonesian Ratsnake 
* (Elaphe taeniura)Beauty Ratsnake 
* (Elaphe vulpina)Fox Snake 

## Heimildir
Kangilinnguit

**Kangilinnguit**, á dönsku: **Grønnedal**, (eldri grænlensk stafsetning *Kangilínguit*) liggur við Arsukfjörð í sveitarfélaginu Ivittuut á Suðvestur-Grænlandi. Íbúar eru um 200 og af þeim um 150 danskir hermenn. Hér er aðalbækistöð danska sjóhersins við Grænland (*Grønlands Kommando*) og landhelgisgæslunnar. Upphaflega byggði bandaríski sjóherinn byggði stöðina um 1943 til að vernda krýolítnámurnar í Ivittuut. Danir yfirtóku stöðina 1951. Frá Kangilinnguit er 6 km vegarspotti til Ivittuut en námunum þar var lokað 1987. 

Fyrir náttúruunnendur er margt að sjá í umhverfi Kangilinnguit. Danska nafnið er réttnefni á sumrin enda liggur stöðin í skjóli frá köldu hafinu langt inni í landi en þó langt frá jöklum af grænlenskum stað að vera. Við Arsukfjörð er meðal annars mjög mikið af haförnum og sauðnautum. Um 90 mismunandi tegundir málma og steinda hafa fundist á svæðinu. 

Áætlunarflug með þyrlu til og frá Narsarsuaq er einu sinni í viku og sömuleiðis með strandferðarskipi til og frá Paamiut.

## Tenglar
* Gamlar ljósmyndir frá Kangilinnguit 
* Vefur danska sjóhersins við Grænland  
* Vefur um Arsukfjörð og nágrannabyggðir
Paamiut

**Paamiut** (eldri stafsetning *Pâmiut*; áður *Frederikshåb*) er bær á vesturströnd Grænlands. Um 1300 íbúar eru í bænum (2020) sem er hluti af sveitarfélaginu Sermersooq. Paamiut er yst í firðinum Kuannersooq og dregur nafn af því en grænlenska heitið þýðir „fjarðarmynni“. 

Árið 1742 var stofnaður verslunarstaður í Paamiut og voru þar mikil viðskipti með skinnavöru og hvalaafurðir. Upp úr 1950 byggðist upp mikil þorskútgerð og verkun en því tímabili lauk snögglega árið 1989 þegar þorskstofninn hrundi.

## Tengill
*Vefur Paamiut
Motörhead

**Motörhead** var hljómsveit sem spilaði svokallaðan breskan nýbylgjumetal eða bara metal. Hún var stofnuð árið 1975 af bassaleikaranum og söngvaranum Lemmy Kilmister sem var ávallt kjarnameðlimur hljómsveitarinnar. Þekktasta lag þeirra var *The Ace of Spades*.  Lemmy kallaði tónlist Motörhead þó *[[rokk|rokk og ról]]*. Sveitin lagði upp laupana þegar Lemmy lést árið 2015. Eftir hana liggja 23 breiðskífur og 10 tónleikaplötur.

## Útgefið
* Motörhead (1977)
* On Parole (1979)
* Overkill (1979)
* Bomber (1979)
* Ace of Spades (1980)
* No Sleep 'til Hammersmith (1981)
* Iron Fist (1982)
* Another Perfect Day (1983)
* No Remorse (1984)
* Orgasmatron (1986)
* Rock 'n' Roll (1987)
* No Sleep at All (1988)
* 1916 (1991)
* March or Die (1992)
* Bastards (1993)
* Sacrifice (1995)
* Overnight Sensation (1996)
* Snake Bite Love (1998)
* Everything Louder Than Everything Else (1999)
* We Are Motörhead (2000)
* Hammered (2002)
* Live at Brixton Academy (2003)
* Inferno (2004)
* BBC Live & In-Session (2005)
* Kiss of Death (2006)
*Motörizer (2008)
*The Wörld Is Yours (2010)
*Aftershock (2013)
*Bad Magic (2015)
Náttúruvísindi

**Náttúruvísindi** eða **náttúrufræði** eru fræði um náttúruna, sem beita vísindalegum aðferðum, þ.á.m. rannsóknum og mælingum, til að skýra náttúrufyrirbæri og skilja þau og setja fram kenningar um þau. Þeir sem stunda rannsóknir á náttúrunni kallast **náttúrufræðingar**.

Upphaf náttúruvísinda má rekja aftur til fornaldar, einkum Aristótelesar, sem gerði athuganir á náttúrunni og dró ályktanir, þó aðferðir hans hafi verið fjarri því sem nú kallast vísindaleg aðferð. Vegna rita hans um getnað, göngulag og hreyfingu dýra og aðrar rannsóknir á dýrum mætti kalla Aristóteles föður dýrafræðinnar. Áhrif hans voru gríðarleg og þeirra gætti fram á miðaldir, ef ekki lengur, ekki síst vegna Kaþólsku kirkjunnar, sem taldi kenningarnar samræmast biblíunni. Margt af kenningum Aristotelesar hefur þó ekki staðist tímans tönn.

Miklar framfarir urðu í náttúruvísindum á síðmiðöldun með vísindabyltingunni, ekki síst vegna framfara í stærðfræði og stjörnufræði. Á upplýsingaöld var lagður grunnur að nútíma náttúruvísindum með þróun á vísindalegum aðferðum.

## Helstu greinar náttúrufræðinnar
* Efnafræði
* Eðlisfræði
* Jarðfræði
* Landafræði
* Líffræði
* Stjörnufræði

Umdeilt er hvort stærðfræði, læknisfræði og tölvunarfræði teljist náttúruvísindi.

## Náttúruvísindanám
Nám í náttúruvísindum fer að hluta fram í framhaldsskólum og síðar til B.S., M.S. og doktorsprófs í háskólum. Í Raunvísindadeild Háskóla Íslands eru eftirfarandi greinar náttúruvísinda kenndar :

* Eðlisfræði 
* Jarðeðlisfræði
* Efnafræði
* Lífefnafræði
* Líffræði
* Jarðfræði
* Landfræði
Bild-Zeitung

***Bild*** er þýskt dagblað. Það er mest selda dagblað Evrópu, með upplag upp á um 3,5 milljónir eintaka. Bild telst til götublaða og er mjög umdeilt.

Blaðið er gefið út af Axel Springer AG sem er í meirihlutaeigu afkomenda stofnanda blaðsins, Axels Springers.
Útvarpsþáttur

**Útvarpsþáttur** er afurð dagskrárgerðar fyrir útvarp. Útvarpsþættir urðu til í Bandaríkjunum í upphafi 3. áratugar 20. aldar þegar hugmyndin um reglulegar útsendingar fyrir hóp hlustenda varð til með þessum miðli sem fram að því hafði fyrst og fremst verið notaður til einkasamskipta.

Með tilkomu sjónvarpsins á 5. áratugnum dró nokkuð úr vinsældum leikins útvarpsefnis og útvarpið fór að snúast öðru fremur um fréttir og tónlist.

Á Íslandi hóf Útvarp Reykjavík útsendingar 18. mars 1926 en viðtækin voru dýr til að byrja með og því fáir sem höfðu efni á þeim. Útvarpsstöðin hætti svo vegna fjárskorts tveimur árum síðar og lítið er nú vitað um dagskrána. Útvarp Akureyri hóf útsendingar 1927. Ríkisútvarpið var síðan stofnað 1930, fékk einkaleyfi til útvarpsrekstrar og hóf útsendingar 21. desember sama ár. 

## Tengt efni
* Útvarp
* Dagskrárgerð
* Sjónvarpsþáttur
Gagnfræðaskóli

**Miðskóli** er skólastig í ýmsum löndum sem er á milli grunnskóla og framhaldsskóla. Mismunandi er eftir löndum hvaða aldurshópar sækja miðskóla.
Mörgæsir

**Mörgæsir** (fræðiheiti: *Sphenisciformes*) er ættbálkur ófleygra fugla sem lifa á suðurhveli jarðar. Til eru sautján tegundir af mörgæsum. Mörgæsir eru ófleygar og lifa flestar í svalari hluta Suður-Íshafsins. Skrokkurinn er svartur á baki og hvítur að framan og þær hafa stutta en sterka fætur aftarlega á skrokknum. Talið er að mörgæsir eyði allt að þremur fjórðu hlutum ævi sinnar í sjó enda eru þær miklir sundgarpar. Mörgæsir eru kjötætur og fæða þeirra er aðalega lítil sjávardýr.

Stærsta mörgæsin er keisaramörgæs en þær geta orðið allt að 21-40 kg og um 120 cm. á hæð.
En sú minnsta er dvergmörgæs, þær vega aðeins 1-1,8 kg og eru minni en sumar endur.

## Fljúgandi mörgæsir
Þann 1. apríl 2008 birti BBC aprílgabb þar sem leikarinn Terry Jones tilkynnti að nýverið væri búið að uppgötva tegund af mörgæsum sem gæti flogið. Gabbið fékk mikla athygli um heim allan og fjöldi fólks tók þátt í því, þar á meðal David Attenborough. 

## Tegundir
* 1 Keisaramörgæs (*[[Aptenodytes forsteri]]*) 
* 2 Konungsmörgæs (*[[Aptenodytes patagonicus]]*)
* 3 Dvergmörgæs (*[[Eudyptula minor]]*)
* 4 Gleraugnamörgæs (*[[Spheniscus demersus]]*)
* 5 Humboldtsmörgæs (*[[Spheniscus humboldti]]*)
* 6 Dropamörgæs (*[[Spheniscus mendiculus]]*)
* 7 Magellanmörgæs (*[[Spheniscus magellanicus]]*)
* 8 Aðalsmörgæs (*[[Pygoscelis adeliae]]*)
* 9 Hettumörgæs (*[[Pygoscelis antarctica]]*) 
* 10 Kambmörgæs (*[[Eudyptes sclateri]]*)
* 11 Skúfmörgæs (*[[Eudyptes pachyrhynchus]]*)
* 12 Asnamörgæs (*[[Pygoscelis papua]]*)
* 13 Klappamörgæs (*[[Eudyptes chrysolophus]]*)
* 14 Gulaugnamörgæs (*[[Megadyptes antipodes]]*)
* 15 Klettahoppari (*[[Eudyptes chrysocome]]*)
* 16 Látramörgæs (*[[Eudyptes schlegeli]]*)
* 17 Snörumörgæs (*[[Eudyptes robustus]]*)

## Af hverju geta mörgæsir ekki flogið

Mörgæsir eru komnar af fleygum fuglum en geta þrátt fyrir það ekki flogið. Tvennt er sem veldur því að þær geta ekki flogið en það er að þær eru of þunga og vængirnir eru of stuttir miðað við líkamsstærð. Vængirnir minna frekar á hreifa en vængi, enda hafa þeir aðlagast sundi og mörgæsir eru afbragðs sunddýr og komast mjög hratt yfir. Það finnast fleiri fuglar en mörgæsir sem geta ekki flogið, má þar nefna strút, móa og emúa. En þær eins og mörgæsin hafa aðlagast landlífinu . Mörgæsir áttu sér enga náttúrulega óvini á landi og hafa því þróast í þá átt að aðlaga sig að sundi á kostnað þess að geta flogið. 

## Tilvísanir

## Heimildir

*
Altari

**Altari** er borð eða stallur sem er miðpunktur helgiathafna í mörgum trúarbrögðum. Íslenska heitið kemur úr latínu, *altus*, sem merkir „hár“. Upphaflega hefur altarið verið notað til að halda uppi fórnum. 

Í kristnum kirkjum stendur altarið í kór kirkjunnar.
Reykjanesbraut

**Reykjanesbraut** eða **þjóðvegur 41** (áður kölluð Keflavíkurvegur en það heiti á nú við veg 424 sem liggur frá Reykjanesbrautinni gegnum Ytri-Njarðvík og Keflavík) er þjóðvegur sem liggur frá gatnamótum Miklubrautar, Sæbrautar og Vesturlandsvegar að Leifsstöð á Miðnesi. Vegurinn var fullgerður árið 1912 og lokið var við bundið slitlag árið 1965. Árið 2003 hófust framkvæmdir við tvöföldun vegarins (fjórar akreinar). Miklar tafir urðu á verkinu sem lauk ekki fyrr en í október 2008.

## Keflavíkurvegurinn steyptur
Í lok ársins 1960 hófust framkvæmdir við nýjan Suðurnesjaveg. Var ákveðið að hafa vegstæðið frá Hafnarfirði suður fyrir Hvassahraun með tilliti til hvar flugvöllur gæti hugsanlega komið í framtíðinni.  Þá hefði Sementsverksmiðjan á Akranesi tekið til starfa og var ákveðið að hluti af veginum yrði steinsteyptur. Árið 1962 er unnið við steypu á veginum og eru steyptir 400 m á dag.  Þann 26. október 1965 var vegurinn formlega opnaður. Grindavíkurvegir - saga og minjar, Ómar Smári Ármannsson fyrir Vegagerðina 2012

## Tilvísanir
Þjóðvegur

**Þjóðvegur** er akvegur í opinberri eða einkaeign ætlaður fyrir almenna umferð sem liggur milli staða utan þéttbýlis. Þjóðvegum er gjarnan gefin sérstök númer eða heiti eftir því í hvaða landi þeir eru. 

Hugtakið þjóðvegur getur haft nokkuð mismunandi merkingu eftir ríkjum: Dæmi um það er notkun enskumælandi þjóða (enska: *Highway*) og notun þýskumælandi þjóða (þýska: *Nationalstraße*). 

Enskumælandi þjóðir nota einnig hugtakið þjóðveg (enska: *trunk road / trunk highway*) sem meiriháttar veg er tengir tvær eða fleiri borgir, hafnir, flugvelli. Þýskumælandi þjóðir nota það með sambærilegum hætti (þýska: *Fernstraße*) en nota einnig sérstakt heiti fyrir þjóðvegi sem býður upp á mikinn akurshraða og vöruflutninga (þýska: *autobahn*).    


## Sjá einnig:
Vegakerfið á Íslandi

Listi yfir þjóðvegi á Íslandi

## Tilvísanir

*
Egill Skúli Ingibergsson

**Egill Skúli Ingibergsson** (f. 23. mars 1926 í Vestmannaeyjum, d. 22. desember 2021) var borgarstjóri Reykjavíkur 1978-1982.

Egill lauk meistaragráðu í verkfræði við Kaupmannarhafnarháskóla árið 1954. Hann starfaði hjá Orkumálastofnun, Rafmagnsveitum ríkisins, Landsvirkjun og sínu eigin fyrirtæki, Rafteikningu. Árið 1978 var hann ráðinn borgarstjóri Reykjavíkur fyrir vinstri meirihlutann og gegndi því eitt kjörtímabil, til 1982.

Eiginkona Skúla var Ólöf Elín Davíðsdóttir (1930-2019), húsmóðir. Þau eignuðust 4 börn.

## Heimild
*Reykjavík.is  sótt 26. október 2006

## Tenglar
* ''Fyrsti dagurinn margbreytilegur''; grein í Morgunblaðinu 1978
Hnit

**Hnit** getur átt við eftirfarandi:
* Badminton
* Hnit sem staðsetningartæki
* Hnit í stærðfræði
Bötunarstöð

**Bötunarstöð** er miðstöð til bötunar sláturgripa, s.s. nautgripa og sauðfjár. Bötunastöðvar, sem falla undir skilgreininguna „verksmiðjubúskapur“, eru algengar í Bandaríkjunum og eru teknir gripir um 300 kíló inn á stöðvarnar og þeir bataðir undir slátrun.

Fóðrað er á heilfóðri (öllu blandað saman) og gefið á fóðurstíg. Stöðin skiptist í mörg hólf þar sem gripir af sama þyngdarflokki ganga saman og eru sendir á sama tíma til slátrunar en þá er notuð svokölluð „allt inn-allt út“-aðferð.
Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökin

**Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökin** (enska: *International Union for Conservation of Nature and Natural Resources*) eða **IUCN** eru alþjóðastofnun sem helgar sig verndun náttúruauðlinda. Samtökin reka svokallaðan rauðan lista, gagnagrunn yfir ástand stofna ýmissa lífvera sem vá er talin steðja að. 

Samtökin voru stofnuð árið 1948 af Svissneska náttúruverndarráðinu, frönsku ríkisstjórninni og UNESCO. Meginmarkmið IUCN er að hafa áhrif á þjóðfélög heimsins og bæði hvetja þau og styrkja til að vernda óraskaða og fjölbreytta náttúru og tryggja nýtingu allra náttúruauðlinda sé sanngjörn og vistfræðilega sjálfbær. Aðildarríki eru nú 86 þjóðríki, þar á meðal Ísland.

## Tengill
* Vefur samtakanna
ISO 639

**ISO 639** er alþjóðlegur staðall fyrir skammstafanir á heitum tungumála. Staðallinn er í nokkrum hlutum þar sem fyrstu tveir hlutarnir hafa verið samþykktir og sá síðasti er í samþykktarferli. 
* ISO 639-1: 2002 (sjá Listi yfir tungumálakóða í ISO 639-1)
* ISO 639-2: 1998 (sjá Listi yfir tungumálakóða í ISO 639-2)
* ISO 639-3: 2007 (sjá Listi yfir tungumálakóða í ISO 639-3)
Morrinn

:*Getur líka átt við leikhópinn [[Morrinn (leikhópur)|Morrann]] á [[Ísafjörður|Ísafirði]].*

**Morrinn** (s. *Mårran* f. *Mörkö*) er persóna í Múmínálfunum eftir finnlandssænska rithöfundinn og teiknarann Tove Jansson. 

Í íslensku þýðingu bókanna og síðar teiknimyndanna hafa þýðendur gert Morrann karlkyns, en á frummálinu (sænsku) er Morrinn kvenkyns. Hann kemur fyrst fram í bókinni Pípuhattur galdrakarlsins sem gefin var út árið 1948.

Morrinn er helkaldur og allt sem hann snertir frýs. Hann birtist sem draugalegur líkami sem líkist helst smá hæð með köld starandi augu og breiða röð af hvítum skínandi tönnum. Í einni sögu er minnst á það að Morrinn sé með skott en það hefur aldrei sést á teikningu. Morrinn gengur ekki heldur líður um og jörðin frýs í kjölfar hans og allur gróður deyr. Allt sem Morrinn snertir frýs og í Vetrarundur í Múmíndal settist Morrinn á bálköst sem umsvifalaust slokknaði. En í rauninni er Morrinn að leita vináttu og hlýju, en allir hafna honum svo hann leitar í einveruna upp í Einmana fjöllum. Þó gerir Morrinn eitt sinn gagn þegar hann slekkur skógareld með kulda sínum.

## Heimildir
* 
*
Stefán frá Hvítadal

**Stefán Sigurðsson** (11. október 1887 – 7. mars 1933) var íslenskt ljóðskáld sem er einna þekktastur undir listamannsnafninu **Stefán frá Hvítadal** en hann kenndi sig við Hvítadal í Saurbæ, Dalasýslu. 
Stefán var fæddur á Hólmavík árið 1887 og er talinn fyrsti einstaklingurinn sem fæddist þar sem þorpið Hólmavík stendur núna. Foreldrar hans voru *Sigurður Sigurðsson*, snikkari og kirkjusmiður, og *Guðrún Jónsdóttir* sem lengst bjuggu á Felli í Kollafirði.

Fyrstu æviárin dvaldi Stefán að Stóra-Fjarðarhorni í Kollafirði á Ströndum en flutti síðan að Hvítadal í Dalasýslu. Hann fór síðan ungur til Reykjavíkur, vann sem prentari, en átti við veikindi að stríða og missti annan fótinn. Hann kvæntist þar Sigríði Jónsdóttur. Með henni átti hann nokkur börn þar á meðal Erlu. Í Reykjavík samdi hann ljóðið um elstu dóttur sína Erlu, "Erla góða Erla ég á að vagga þér" þá bjó hann að Laufásvegi 9. Hann fluttist síðar aftur í Dalina og bjó þar til æviloka. Stefán lést árið 1933. Hann er jarðaður í Staðarhólskirkjugarði

Stefán var berklasjúklingur, hann var lengi veikur og lá á sjúkrahúsi í Noregi árið 1914. Þegar hann hefur legið veikur í allavega 2 mánuði skrifar hann vini sínum Erlendi bréf um að dagar hans séu taldir og að hann sé tilbúinn að kveðja þennan heim. En svo kynnist Stefán hjúkrunarkonu á spítalanum, hann verður yfir sig ástfanginn af henni og í kjölfarið fer honum að batna. Stefán var hjúkrunarkonunni Mathilde ævinlega þakklátur og skírði dóttur sína Matthildi eftir henni árið 1922.

Seinna birtust kvæði eftir hann í blöðum og tímaritum, þar á meðal ljóðaflokkurinn *Anno Domini 1930* í Perlum það ár.

Ivar Orgland skrifaði ævisögu Stefáns. Kom hún út í tveimur bindum, *[[Stefán frá Hvítadal. Maðurinn og skáldið]]* og *[[Stefán frá Hvítadal og Noregur: rannsókn á norskum áhrifum á íslenskt ljóðskáld á 20. öld]]*. Fyrra bindið kom út í íslenskri þýðingu Baldurs Jónssonar og Jóhönnu Jóhannsdóttur árið 1962. Seinna bindið þýddi Steindór Steindórsson frá Hlöðum og kom það út á íslensku árið 1990.

## Ljóðabækur Stefáns
* *[[Söngvar förumannsins]]* (1918) 
* *[[Óður einyrkjans]]* (1921) 
* *[[Heilög kirkja]]* (1924) 
* *[[Helsingjar]]* (1927)
* *Anno Domini* (1930)

## Tilvísanir
Fjalla-Eyvindur

**Fjalla-Eyvindur Jónsson** (f. 1714, d. fyrir 1783)  er einn þekktasti útilegumaður Íslandssögunnar og var raunveruleg persóna sem uppi var á 18. öld. Hann var fæddur í Hlíð í Hrunamannahreppi í Árnessýslu og foreldrar hans voru Jón Jónsson bóndi og Ragnheiður Eyvindsdóttir húsfreyja þar á bæ.

Kona Fjalla-Eyvindar, sem lá úti með honum, var Halla Jónsdóttir. Þau höfðu bústaði víða um land, m.a. á Hveravöllum, Þjórsárverum og í Drangavík á Ströndum. Dómsskjöl sýna að þau hafa átt börn í útlegðinni sem dóu ung en Eyvindur átti einn son áður en hann lagðist út. Fjalla Eyvindur er grafinn á Hrafnsfjarðareyri í Hrafnsfirði í Jökulfjörðum; á legsteininum stendur „Hér liggur Fjalla Eivindur Jónsson“. Halla andaðist árið 1792 og hvílir í ómerktri gröf á Stað í Grunnavík.

Um Fjalla-Eyvind og Höllu er til mikið af þjóðsagnaefni og einnig töluverðar sögulegar heimildir. Þau eru aðalpersónur í leikriti Jóhanns Sigurjónssonar, *[[Fjalla-Eyvindur: Leikrit í fjórum þáttum]]*, sem víða hefur verið leikið og sænski leikstjórinn Victor Sjöström gerði kvikmynd eftir 1918.

Kofarústir í Hvannalindum í Ódáðahrauni hafa verið taldar bera vitni um að Eyvindur og Halla hafi dvalist þar um árabil. Engar ritaðar heimildir eru um það en kolefnisgreiningar styðja hugmyndina.

## Tilvísanir
Hattífatti

**Hattífattarnir** (sænska: *hattifnattar*; finnska: *hattivatti*) eru lifandi verur í barnabókunum um Múmínálfana, eftir Finnann Tove Jansson. Þeir eru hvítir og líta út eins og vofur. Þeir tala ekki, en laðast að rafmagni og segulmögnun enda eru þeir rafmagnaðir og geta gefið raflost ef komið er við þá.
Tove Jansson

**Tove Marika Jansson** (9. ágúst 1914 – 27. júní 2001) var finnlandssænskur rithöfundur, listmálari og teiknari, fædd í Helsinki. Hún var komin af listafólki en móðir hennar var sænska listakonan, Signe Hammarsten-Jansson og faðir hennar finnski myndhöggvarinn Viktor Jansson.

Hún er þekkt fyrir bækur sínar um Múmínálfana sem hún bæði skrifaði og myndskreytti og sem listmálari. Hún skrifaði einnig aðrar bækur ásamt því að myndskreyta bækur eftir önnur. Til dæmis myndskreytti hún bæði *[[Hobbitinn|Hobbitann]]* eftir J.R.R. Tolkien og *[[Ævintýri Lísu í Undralandi]]* eftir Lewis Carroll.

Starfsævi hennar náði yfir meira en 70 ár. Í bókum hennar má finna mikið af vísunum í líf hennar og sögupersónur hennar eru sumar byggðar á raunverulegum persónum í lífi hennar. 

Tove bjó í áratugi með konu en Finnska ríkið bannaði opna samkynhneigð með lögum í heimalandi hennar þar til árið 1971. Konan hennar var Tuulikki Pietilä, listakona og prófessor, en Tikka-tú í Múmínálfunum er byggð á Pietilä. 

## Heimild

## Tenglar
* Kistan: Ást og litagleði í kynjaveröldinni í Múmíndal (höf.Þórdís Gísladóttir)
Yfirráðasvæði

**Yfirráðasvæði** er afmarkað svæði sem heyrir undir eða er varið af tilteknu dýri, aðila, samtökum eða ríki. 

* Yfirráðasvæði (land) á við um landsvæði sem heyrir undir landfræðilega aðskilið eða fjarlægt ríki. Orðið er gjarnan notað yfir það sem áður var kallað nýlenda.
* Yfirráðasvæði (líffræði) á við um svæði sem dýr marka sér á fengitíma og sem þau verja fyrir öðrum dýrum.