open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gæðamiðlun

**Gæðamiðlun ehf** var íslenskt veffyrirtæki stofnað snemma árs 1997 af Stefáni Baxter og Sverri Hreiðarssyni. Enskt nafn fyrirtækisins var QCN (*Quality Content Network*) og endurspeglaði upphaflega viðskiptahugmynd stofnendanna um útrás með hugbúnað sem átti að leiða saman framleiðendur, auglýsendur og áhorfendur fjölmiðlaefnis yfir netið. Þegar ljóst varð að ekki reyndist grundvöllur fyrir upprunalegu viðskiptahugmyndinni sneru starfsmenn fyrirtækisins í auknum mæli að hönnun og smíði vefsvæða, sem í fyrstu hafði verið hugsað sem aukabúgrein.

Gæðamiðlun staðsetti sig framan af sem framleiðslu- og þjónustuaðila fyrir auglýsingastofur sem þurftu að koma kynningarefni viðskiptavina sinna í birtingu á vefnum. Fljótlega varð ljóst að lítill vaxtarbroddur var í þeim viðskiptum og stefnan var tekin á beinar sölur til fyrirtækja og stofnana á öllum þáttum hönnunar og smíði vefsvæða.

Megnið af þeirri hugbúnaðarvinnu sem Gæðamiðlun seldi var sérsniðin að hverju verkefni fyrir sig, og eina margnýtanlega hugbúnaðareign fyrirtækisins var gagnainnsláttar- og vefumsjónartólið DataWeb.

Gæðamiðlun var einnig fyrsti umboðsaðili vefverslunarhugbúnaðar frá InterShop í Þýskalandi og setti m.a. upp vefverslanir fyrir Griffil, Bóksölu stúdenta.

## Starfsemin
Fyrsta eitt til eitt og hálfa árið var fyrirtækið til húsa í lítilli þriggja herbergja leiguíbúð, sem hafði áður verið notuð undir arkitektastofu, á annarri hæð á Laufásvegi 19. Í ágúst 1998 fluttist Gæðamiðlun í um 250 fm. húsnæði á efstu hæð Ægisgötu 7 og var þar allt til vorloka 2000.

Um mitt ár 1998 voru starfsmenn Gæðamiðlunar um átta talsins, en með tilkomu Kjartans Guðbergssonar sem sölumanns og vaxandi áhuga fyrirtækja á nýtingu Internetsins, óx fyrirtækið jafnt og þétt, þannig að starfsmenn voru orðnir um 25 um mitt ár 1999. Vorið 2000 voru starfsmenn um 35 talsins.

## Eignarhald
Upphaflegir eigendur Gæðamiðlunar voru Aðalheiður Jakobsen, Þormóður Jónsson og Stefán Baxter. Sumarið 1998 bættust Sverrir Hreiðarsson og Kjartan Guðbergsson í hóp eigenda en Þormóður Jónsson gaf eftir sinn hlut. Snemma árs 1999 Keypti Frjáls fjölmiðlun (sem þá átti meðal annars Vísi.is) um fjórðungs hlut í Gæðamiðlun, en síðar það ár eignaðist EJS hf rétt tæp 50% með kaupum á hlut Aðalheiðar og Frjálsrar fjölmiðlunar.

## Starfslok
Í mars árið 2000 var tekin ákvörðun um að sameina Gæðamiðlun og auglýsingastofu Gunnars Steins Pálssonar, GSP almannategnsl, og búa til við sameininguna fyrirtæki sem veitti "heildarlausnir" á sviði samskipta markaðsfyrirtækja við viðskiptavini sína. Hið nýja fyrirtæki fékk nafnið Mekkano og tók formlega til starfa í maí/júní árið 2000.

## Dæmi um viðskiptavini
### 1997 - 1998
* Mbl.is
* Osta og smjörsalan
* Nonni og Manni
* auk fleiri

### 1998 - 1999
* Bláa lónið
* One Little Indian
* fleiri

### 1999 - 2000
* Íslandsbanki
* Landsbankinn
* Kaupþing
* Mbl.is
Átæk vörpun

**Átæk vörpun** er vörpun þar sem varpar að minnsta kosti einu staki úr bakmengi sínu í hvert stak myndmengisins. Myndmengi átækrar vörpunar er í mesta lagi jafnstórt bakmenginu.

Dæmi: fallið *f*(*x*) =*x*3, með rauntalnaásinn sem for- og bakmengi, er átækt, því myndmengið er einnig rauntalnaásinn. Fallið f(x) = 2x, f:\mathbb{Z} \to \mathbb{Z}, með mengi heiltalna sem for- og myndmengi, er ekki átækt því myndmengið inniheldur aðeins sléttar tölur. Vörpun, sem er bæði eintæk og átæk kallast gagntæk vörpun.

 g = 1, g: \mathbb{R} \to \{1\} er einnig átæk vörpun. Eina stakið í myndmenginu á sér óteljandi samsvarandi stök í bakmenginu.
Eintæk vörpun

**Eintæk vörpun** er vörpun sem hefur þann eiginleika að ólík stök í formengi hennar varpast í ólík stök í bakmenginu. Ef *x* er stak í formengi vörpunarinnar *f* þá gildir:

:\forall x_1,x_2: x_1 \neq x_2 \Rightarrow f(x_1) \neq f(x_2)

Vörpun sem er bæði eintæk og átæk kallast gagntæk vörpun.
Þrepasönnun

**Þrepasönnun** eða **þrepun** er stærðfræðileg sönnunartækni sem notuð er til þess að sýna fram á að tiltekin fullyrðing sé sönn fyrir allar náttúrlegar tölur. Við þrepasönnun er notast við tvo grunneiginleika náttúrulegra talna:

# Sérhvert mengi náttúrulegra talna hefur minnsta stak
# Ef gefin yrðing P(n) er sönn fyrir eina tölu n er hún einnig sönn fyrir n+1.

Þrepasönnun er unnin í þremur skrefum:
# Sýna fram á að fullyrðingin standist fyrir n = 0
# Áætla að fullyrðingin sé sönn fyrir n = m
# Sýna fram á að það sama gildi fyrir n = m + 1

Gott er að líkja þessu við domino rallý. Ef að við sýnum fram á að fyrsti dominóinn detti, þá getum við áætlað að sá næsti muni falla, og þá getum við sýnt fram á að þeir muni allir detta.

## Dæmi
Gerum ráð fyrir því að við viljum sanna yrðinguna:
:0 + 1 + 2 + 3 + \cdots + n = \frac{n(n + 1)}{2}
fyrir allar náttúrlegar tölur *n*. Köllum rökyrðinguna P(n), og getur hún skilað sönnu eða ósönnu gildi.

### Sönnun

#### Skref 1
Sönnum að þetta gildi fyrir n = 0.

Þar sem að summa fyrstu 0 náttúrlegu talnanna er 0, og \frac{0(0 + 1)}{2} = 0, telst þetta sannað.

**P(0) = satt**

Þó er umdeilt hvort 0 sé tekin með í mengi náttúrulegra talna en á sama hátt og ofan má sýna fram á að yrðingin gildir um n = 1.

#### Skref 2
Við áætlum nú að yrðingin sé sönn fyrir *n* = *m*, þ.e.

:0 + 1 + 2 + \cdots + m = \frac{m(m + 1)}{2}

#### Skref 3
Ef að við leggjum m+1 við báðar hliðar fáum við:

:1 + 2 + \cdots + m + (m + 1) = \frac{m(m + 1)}{2} + (m+ 1)

Með algebrulegum umreikningi fæst:

:
= \frac{m(m + 1)}{2} + \frac{2(m + 1)}{2} 
= \frac{(m + 2)(m + 1)}{2} 


þar af leiðir 

:1 + 2 + \cdots + (m + 1) = \frac{(m + 1)((m + 1) + 1)}{2} 

sem er yrðingin fyrir n = m + 1. ATH að þetta hefur ekki verið sannað, heldur eingöngu hefur verið lögð fram fullyrðingin að **P(''m'') = satt**, og að þar af leiði að **P(''m''+1) = satt**. Við höfum með öðrum orðum sýnt fram á að yrðingin *P(m+1)* hljóti að standast ef að yrðingin *P(m)* stenst:

:P(m) \Rightarrow P(m + 1)

Við fáum niðurstöðu með því að sýna að þetta gildi fyrir allar náttúrlegar tölur *n*:

# Þar sem að P(0) er satt, gildir að P(1) sé einnig satt.
# Með P(1) leiðir P(2).
# ... o.s.frv.

:::\square þ.s.s.á.

## Tenglar
*
Það sem sanna átti

**Það sem sanna átti**  er íslenskun á latnesku setningunni ***quod erat demonstrandum*** (skammstafað **QED**), sem gjarnan er notuð í stærðfræði og skyldum vísindagreinum til þess að tákna að sönnun sé lokið og að niðurstaðan sé ótvíræð. Bókstafleg þýðing orðanna er „það sem var til sönnunar“.

Þetta er oft táknað með ferningi, ýmist fylltum eða holum, \square.
Kísill

**Kísill** er frumefni með efnatáknið **Si** (af latneska heitinu silisíum) og er númer fjórtán í lotukerfinu. Þetta er fjórgildur málmungur en er ekki jafn hvarfgjarn og efnafræðileg hliðstæða hans, kolefni. Kísill er næstalgengasta frumefnið í jarðskorpunni sem er 25,7% kísill ef mælt er eftir þyngd. Kísill finnst í leir, feldspati, kvarsi og sandi, þá aðallega í formi kísiltvíoxíðs (þekkt einnig sem kísl) eða sílikata (efnasambönd sem innihalda kísil, súrefni og málma).

## Sjá einnig

* Kísilþörungar
* Kísilgúr
Málmungur

**Málmungar** eða **hálfmálmar** mynda einn af þremur flokkum frumefna, ásamt málmum og málmleysingjum, ef flokkað er eftir jónunar- og tengieiginleikum. Eiginleikar þeirra eru mitt á milli málma og málmleysingja. Ekkert eitt atriði nægir til að greina að málmunga og sanna málma, en algengast er að málmungar séu hálfleiðarar frekar en leiðarar.
Darwin

**Darwin** getur átt við eftirfarandi:
*Charles Darwin, breskan líffræðing og upphafsmann þróunarkenningarinnar.
*Darwin, höfuðborg Norður-svæðisins í Ástralíu.
Frumefni

**Frumefni** er efni sem ekki er hægt að skipta í smærri einingar með efnahvörfum. Grunneining frumefnis er frumeindin (atóm) og eru allar frumeindir frumefnis með sömu sætistölu (fjölda róteinda í kjarna), en geta haft mismunandi fjölda nifteinda og kallast þá samsætur. Frumefnið súrefni hefur til dæmis sætistöluna 8, sem merkir að það hefur 8 róteindir í kjarna frumeinda sinna. Tvær eða fleiri frumeindir geta myndað sameind. Efnasambönd eru sameindir gerðar úr ólíkum frumefnum. Efnablöndur innihalda ólík frumefni, en ekki endilega sem sameindir. Frumefni geta breyst í önnur frumefni með kjarnahvörfum.

Nær allt þungeindaefni í alheiminum er gert úr frumeindum (nifteindastjörnur eru dæmi um undantekningu). Þegar frumefnin taka þátt í efnahvarfi mynda frumeindir þeirra nýtt efni sem haldið er saman með efnatengjum. Fá frumefni (til dæmis gull og silfur) finnast í náttúrunni sem hreinar steindir. Nær öll frumefni koma fyrir sem sameindir eða efnablöndur. Loft er þannig blanda súrefnis og köfnunarefnis, sem inniheldur auk þess fleiri efni, eins og koltvísýring og vatn, auk argons sem er eðallofttegund og binst því ekki við önnur efni.

Mörg frumefni, eins og kolefni, gull, brennisteinn og kopar, hafa verið þekkt frá fornöld, þótt þá væri ekki vitað að þau væru frumefni. Tilraunir til að flokka ólík efni leiddu til frumefnanna fimm (eldur, jörð, vatn, loft og eter) innan gullgerðarlistar og fleiri fræðigreina. Nútímaskilningur á frumefnunum kom til sögunnar með lotukerfi Dmítríj Mendelejevs sem gaf það fyrst út árið 1869. Þar er frumefnum raðað eftir sætistölu í raðir (lotur) og dálka (flokka). Efni í sama flokki hafa svipaða (lotubundna) eiginleika. Með lotukerfinu gátu efnafræðingar getið sér til um eiginleika efna, spáð fyrir um efni sem átti eftir að uppgötva og sagt til um þátttöku þeirra í efnahvörfum.

Í nóvember 2016 gáfu Alþjóðasamtök um hreina og hagnýta efnafræði út að þau viðurkenndu 118 frumefni. Þar af koma 94 fyrir náttúrulega, en hin 24 eru tilbúin efni sem búin eru til með kjarnahvörfum á rannsóknarstofum. Fyrir utan óstöðug geislavirk efni, er hægt að nálgast flest náttúrulegu frumefnin á jörðinni í mismiklu magni. Algengustu frumefnin í alheiminum eru vetni, helín, súrefni, kolefni, neon, járn, nitur, kísill, magnesín og brennisteinn. Nöfn sumra frumefna eru þekkt frá fornöld, meðan önnur fengu nöfn þegar þau voru uppgötvuð á 19. og 20. öld. Slík frumefni eru oft nefnd eftir frægum vísindamönnum, stöðum þar sem þau fundust, bergtegundum, eða eiginleikum.

## Tilvísanir
Málmleysingi

**Málmleysingjar**, ásamt málmum og málmungum, mynda einn af þremur flokkum frumefna þegar flokkað er eftir jónunar- og tengieiginleikum. Hjá málmleysingjum lýsa þessir eiginleikar sér þannig að þeir eru einstaklega rafeindadrægir. Það er að segja, þeir eru mun fúsari til að bæta við sig gildisrafeind frá öðrum atómum en að gefa slíka rafeind frá sér.
Eðallofttegund

**Eðallofttegundir** (einnig **eðalgastegundir** eða **eðalgös**) er heiti yfir safn frumefna í 18. efnaflokki lotukerfisins. Þessi efnaflokkur inniheldur helín, neon, argon, krypton, xenon og radon. Þessar lofttegundir voru áður fyrr flokkaðar sem *óvirkt gas*, en það hugtak er ekki alveg rétt því að sum þeirra taka þátt í efnahvörfum og mörg efnasambönd þeirra hafa fundist. 

Sökum óhvarfgirni þeirra voru eðallofttegundir ekki uppgötvaðar fyrr en árið 1868 þegar helín var uppgötvað, með litrófsrita, í sólinni. Einangrun helíns á jörðu beið þar til ársins 1895. Eðallofttegundirnar hafa mjög veika aðdráttarkrafta milli atóma, og þar af leiðandi mjög lágan bræðslupunkt og suðupunkt. Það útskýrir hvers vegna þau eru öll í gasformi undir eðlilegum kringumstæðum, jafnvel þau sem hafa meiri atómmassa en mörg fastra efna.

## Efnasambönd eðallofttegunda
Í öllum eðallofttegundum eru *s* og *p* rafeindahvelin fullsetin (það er, 8 rafeindir á ysta hveli) og mynda þau þar af leiðandi ekki efnasambönd auðveldlega. Er atómin verða stærri er neðar í flokknum dregur, verða þau eilítið hvarfgjarnari. Sýnt var fram á árið 1962 að xenon getur bundist flúori til að mynda efnasamböndin XeF2, XeF4 og XeF6. Radon hefur einnig bundist flúori til að mynda radon-flúrsalt (RnF) sem í föstu formi glóir með gulum bjarma.

Krypton getur einnig bundist flúori til að mynda KrF2 og skammlífar örvaðar tvíliður (enska: *excimer*) af Xe2 og eðalgas-halíðum eins og XeCl eru notaðar í örvaða tvíliðuleysa. Uppgötvun argonflúrsalts (ArF2) var tilkynnt árið 2003.

Árið 2002 voru uppgötvuð efnasambönd þar sem úran binst argoni, kryptoni eða xenoni. Þetta bendir til þess að eðallofttegundir gætu myndað efnasambönd með málmum.
German

**German** er frumefni með efnatáknið **Ge** og er númer 32 í lotukerfinu. Þetta er gljándi, harður, silfurhvítur málmungur sem er efnafræðilega líkur tini. German myndar stóran hóp lífrænna málmsambanda og er mikið notað sem hálfleiðari í smárum.
Arsen

**Arsen** er frumefni með efnatáknið **As** og er númer 33 í lotukerfinu. Þetta er eitraður málmungur sem er til í þremur fjölgervingsformum; gulur, svartur og grár. Arsen og efnasambönd þess eru meðal annars notuð í meindýraeitur, illgresiseyða, skordýraeitur og í ýmsar málmblöndur.

## Tengt efni
* Arsenik (efnasamband arsens og súrefnis)
Jón Steinar Gunnlaugsson

**Jón Steinar Gunnlaugsson** (f. 27. september 1947) er íslenskur lögfræðingur, sem lengi hefur starfað sem hæstaréttarlögmaður, prófessor í lögfræði við Háskólann í Reykjavík og dómari við Hæstarétt Íslands. Hann var skipaður hæstaréttardómari 29. september 2004 og lét af störfum 1. október 2012.

## Menntun
Upplýsingar um menntun hans eru að finna á hans eigin vefsíðu:
* Stúdent frá Menntaskólinn í Reykjavík 1967  
* Embættispróf í lögfræði frá Háskóli Íslands 1973  
* Héraðsdómslögmaður 1975  
* Hæstaréttarlögmaður 1980  

## Starfsferill
Samkvæmt sömu heimild:
* Þingfréttaritari á Morgunblaðinu 1973–1974  
* Framkvæmdastjóri Listahátíðar í Reykjavík 1974  
* Lögmannsfulltrúi 1974–1977  
* Sjálfstætt starfandi málflutningsmaður 1977–2004  
* Prófessor við Háskólann í Reykjavík 2002–2004  
* Dómari við Hæstarétt Íslands 2004–2012  
* Sjálfstætt starfandi ráðgjafi 2012–2015  
* Lögmaður hjá VERITAS lögmönnum 2015–2018  
* Stofnaði JSG lögmenn frá 2018  

## Kennsla
Einnig byggt á vefsíðunni:
* Stundakennari í fjármunarétti við lagadeild Háskóla Íslands 1975–1977, settur dósent 1977–1978 og aðjúnkt 1979–1981  
* Flutti reglulega fyrirlestra við lagadeild Háskóla Íslands, m.a. í réttarfari og skattarétti  
* Kenndi verslunarrétt við Verslunarskóla Íslands 1975–1977  
* Prófessor við Háskólann í Reykjavík 2002–2004  
* Stundakennari við Háskólann í Reykjavík 2004–2008  
* Kennt munnlegan málflutning í samstarfi við Endurmenntunarstofnun Háskóla Íslands og námskeið fyrir verðandi málflytjendur  

## Félags- og trúnaðarstörf
Samkvæmt vefsíðu hans:
* Í stjórn Heimdallar (félags ungra sjálfstæðismanna í Reykjavík) 1968–1969  
* Í stjórn Sambands ungra sjálfstæðismanna 1969–1971  
* Fulltrúi stúdenta í háskólaráði Háskóla Íslands 1970–1972  
* Formaður Orators 1971–1972  
* Í stjórn (ritari) Lögfræðingafélags Íslands 1974–1979, í varastjórn 1979–1983 og frá 1986  
* Í réttarfarsnefnd 1981–1989  
* Í stjórn Lögmannafélags Íslands 1981–1986, formaður 1983–1986  
* Í framkvæmdastjórn SÁÁ 1982–1984  
* Forseti dóms Knattspyrnusambands Íslands 1985–2004  
* Í landskjörstjórn 1991–1995  
* Formaður yfirkjörstjórnar fyrir alþingiskosningar í Reykjavík 1995–2000  
* Virkur í fjölmörgum nefndarstörfum á sviði réttarfars og stjórnskipunar  

## Ritstörf
### Bækur
* *Deilt á dómarana* (1987)  
* *Um fordæmi og valdmörk dómstóla* (2003)  
* *Um málskot í einkamálum* (2005)  
* *Veikburða Hæstiréttur* (2013)  
* *Í krafti sannfæringar* (2014)  
* *Með lognið í fangið* (2017)  
* *When Justice Failed* (2018)  
* *Umbúðalaust: Hugleiðingar í hálfa öld* (2020)  

### Greinar og kaflar
Hann hefur skrifað greinar og kafla í ýmsum tímaritum, m.a.:
*Tímarit lögfræðinga*, *Lögmannablaðið*, *Úlfljótur*, *Lögrétta*, *Þjóðmál*, *Brimfaxi*, afmælisritum, og í dagblöðum eins og Morgunblaðinu.  

## Annað
* Hélt fund um endurbætur á dómskerfinu í Háskólanum í Reykjavík 20. maí 2015  

## Sjá einnig
* Eimreiðarhópurinn

## Heimildir
Bræðslumark

**Bræðslumark** fasts efnis er það hitastig þar sem efnið breytist úr föstu formi yfir á vökvaform. 
Ólíkt suðumarki er bræðslumark mestmegnis óháð þrýstingi.

Þegar breytingin er úr vökvaformi yfir í fast form, er það ýmist kallað **frostmark** eða **storknunarmark**. Sem dæmi er frostmark kvikasilfurs, sem flestir þekkja aðeins á fljótandi formi, 234,32 K (&minus;38,83 &deg;C), en frostmark vatns er núll á selsíuskvarða. 

Flest efni mynda kristalla við að breytast úr vökvaformi í fast form. Þó geta nokkur efni, eins og til dæmis gler, breyst í fast form án þess að kristallast. Þannig efni eru kölluð formlaus efni.

Grafít er það efni sem hefur hæstu staðalaðstæður. Það bráðnar við 3948,0 á Kelvin (3674,9 &deg;C).

## Tengt efni
* Þrípunktur
* Efnafasi
Hamskipti

**Hamskipti** er ummyndun úr einu í annað og getur átt við:
*Hamskipti efnis sem eiga sér stað þegar efni breytist úr einum ham í annað, til dæmis úr föstu í fljótandi efni.
*Myndbreytingu dýra þegar dýr ummyndast úr einni mynd í aðra, eins og þegar lirfa verður að fiðrildi.
*Hamskipti sem felast í því að losa sig við eldri ham í heilu lagi, eins og gerist hjá snákum og köngulóm.
*Ummyndun í sögum þar sem til dæmis menn breytast í dýr við tilteknar aðstæður.
## Tengt efni
*Hamskiptarit
Suðumark

**Suðumark** efnis er sá hiti þar sem að meginhluti þess breytist úr vökvaformi yfir í gasham.

Vökvi getur breyst í gas við hita sem að eru lægri en suðumark við uppgufun. Uppgufun er þó aðeins yfirborðsferli, þar sem að eingöngu sameindir staðsettar nálægt yfirborði gas/vökva ná að gufa upp. Suða er á hinn bóginn heildarferli þannig að sameindir hvar sem er í vökvanum geta gufað um, og myndað gufubólur.

Suðumark samsvarar því hitastigi þar sem gufuþrýstingur efnis samsvarar umhverfisþrýstingi. Þess vegna er suðumark háð þrýstingi. Yfirleitt eru suðumörk gefin út miðað við staðalþrýsting (101325&nbsp;Pa eða 1&nbsp;loftþyngd). Við efri hæðarmörk, þar sem loftþrýstingur er lægri, er suðumark einnig lægra. Suðumark eykst við aukinn þrýsting, þar til markpunkti er náð þar sem eiginleikar lofttegunda og vökva verða ekki aðgreindir. Suðumark getur ekki hækkað upp fyrir markpunktinn. Á sama hátt lækkar suðumark við minnkandi þrýsting þar til þrípunkti er náð. Suðumark fer ekki niður fyrir þrípunktinn.

Ferlið við að breytast frá vökva yfir í gas þarfnast varma sem kallaður er hamskiptavarmi (eða dulvarmi). Þegar varma er bætt við vökva við suðumark, fer hann allur í hamskiptin. Þar af leiðandi haggast hitastigið ekki þrátt fyrir að varma hafi verið bætt við. Orðið dulvarmi er stundum notað til að útskýra þennan "hverfandi" varma sem bætt er við án þess að hitastig breytist. Vegna þess að við suðumark má bæta varma við án hitabreytingar, er varmarýmd vökvans því sem næst óendanleg.

Útfrá sjónarhorni víxlverkana milli sameinda  er suðumarkið sá punktur þar sem fljótandi sameindir öðlast næga varmaorku til að rjúfa hina ýmsu aðdráttarkrafta sem halda þeim föstum í vökvanum (svo sem tvískauts-tvískauts-aðdrátt, augnabliks-tvískauts-tvískauts-aðdrátt og vetnistengi). Því gefur suðumarkið vísbendingu um styrk þessara aðdráttarkrafta.

Suðumark vatns er 100°C við staðalþrýsting. Á tindi Everestfjalls er þrýstingurinn í kringum 260 millibör þannig að suðumark vatns þar er um 69°C.
Kelvin

**Kelvin** er SI-mælieining fyrir hita og ein af sjö grunneiningum SI-kerfisins, táknuð með **K**. Er skilgreind út frá núllpunkti sínum sem samsvarar alkuli og einu kelvin sem er er  af þrípunkti vatns.

## Saga

Einingin var kynnt til sögunnar árið 1954 á 10. fundi Conférence Générale des Poids et Mesures (samþykkt 3, CR 79) hún er nefnd eftir breska eðlis- og verkfræðingnum William Thomson, fyrsta Baron af Kelvin.

Celsíuskvarðinn er nú skilgreindur út frá kelvin, en 0&nbsp;°C samsvara 273,15 kelvin, sem aftur er bræðslumark vatns við staðalaðstæður.

## Ritháttur
Orðið kelvin sem SI-eining er skrifað með litlum staf nema í byrjun setningar, táknið **K** er þó ávallt hástafur og aldrei skáletrað, bil er á milli tölunnar og táknsins líkt og með aðrar SI-einingar. Ekki er talað um „gráður á kelvin“ né heldur er gráðumerkið notað, þetta stafar af því að kelvin er, ólíkt Fahrenheit og Celsíus, mælieining en ekki kvarði. Þó var skrifað „gráður á Kelvin“ og „°K“ frá því einingin var upprunalega kynnt til sögunnar árið 1954 þar til árið 1967 þegar því var breytt á 13. fundi CGPM (samþykkt 3, CR 104).
Antímon

**Antímon** er frumefni með efnatáknið **Sb** (Latína: *Stibium*) og er númer 51 í lotukerfinu. 

Þetta er málmungur sem er til í fjórum samsætum. Stöðugasta samsæta antímons er eins og bláhvítur málmur. Gult og svart antímon eru óstöðugir málmleysingjar. Antímon er notað til eldvarna, í málningu, postulín, glerung, gúmmí og í margar tegundir málmblanda.
Tellúr

Tellúr er frumefni með efnatáknið **Te** og er númer 52 í lotukerfinu. Brothættur, silfurhvítur málmungur sem að lítur út eins og tin, tellúr er efnafræðilega skylt seleni og brennisteini. Það er aðallega notað í málmblöndur og sem hálfleiðari.
Pólon

Pólon er frumefni með skammstöfunina **Po** og er númer 84 í lotukerfinu. 

Sjaldgæfur geislavirkur málmungur, pólon er efnafræðilega svipað tellúr og bismút og finst í úran málmgrýti. Pólon hefur verið rannsakað vegna hugsanlegra nota við hitun á geimförum.
Langtímaefling

**Langtímaefling** er styrking tengsla á milli tveggja taugafrumna sem örvandi taugaboðefnið glútamat miðlar. Langtímaefling er talin undirstaða minnis í heilanum. Fyrirbærið var fyrst fundið í dreka sem er heilastöð í randkerfinu sem sinnir námi og minni. Undirstaða langtímaeflingar er að fyrirtaugaþráður örvi eftirtaugaþráðinn nægilega mikið svo taugamótin þar á milli styrkist.
Þrípunktur

**Þrípunktur** er í eðlisfræði þær hita- og þrýstingsaðstæður sem gefið efni getur samtímis verið í storku-, fljótandi- og gasham í varmafræðilegu jafnvægi. Sem dæmi er þrípunktshiti vatns nákvæmlega 273,16&nbsp;kelvin eða 0,01&nbsp;°C og 611,73&nbsp;pasköl (um 6 millibör), en þrípunktur vatns er einmitt notaður til að skilgreina kelvinkvarðann (sem er SI grunneining).

## Tengt efni
* Efnafasi
Dreki (aðgreining)

**Dreki** getur átt við eftirfarandi:
* Goðsagnaveruna dreka sem er fær um flug og að spúa eldi
*Heilastöðina dreka í randkerfinu
*Dreka, víkingaskip
*Drekar eru ættbálkur liðdýra af flokki áttfætlna
* Karlmannsnafn Dreka
* Dreki, einn landvættur Íslands
Dreki (heilastöð)

**Dreki** er heilastöð í randkerfinu (í gagnaugablaði mannsheilans sem meðal annars er talin gegna mikilvægu hlutverki í ljósu minni. Hlutverk drekans hefur ekki síst uppgötvast vegna rannsókna á sjúklingum með heilaskemmdir. 

H.M. er einn þekktasti sjúklingurinn með heilaskemmd í dreka.
Blað

**Blað** getur átt við eftirfarandi:
* Dagblað
* Blað (eggvopn) á eggvopni.
* Heilablað
* Pappír
* Laufblað
* Skrúfublað, eða blað á vatnshjóli
Heilablað

**Heilablað** er aðgreint svæði í heilaberkinum í hvoru heilahveli. Heilahvelin tvö eru nokkurn veginn samhverf og tengjast saman með hvelatengslum. Áður var algengt að skipta hvoru þeirra í fjögur svæði, en í dag er talað um sex heilablöð sem gegna ólíkum hlutverkum í heilanum: ennisblað, hvirfilblað, gagnaugablað, hnakkablað, brúnarblað og eyjarblað. Hvert heilablað hefur marga fellingar með gára og skorir, sem afmarka undirsvæði í heilablöðunum. Heilablöðin eru aðeins svæðin í heilaberkinum, ekki aðgreind svæði í litla heila.

## Tilvísanir
Samskynjun

**Samskynjun** er þegar áreiti sem venjulega skynjast með einu skynfæri skynjast með fleiri skynfærum. Dæmi um þetta er að sumt fólk finnur bragð að tónum eða finnst bókstafir eða tölur hafa lit. 

## Tengill
*
H.M.

**H.M.** (réttu nafni **Henry Gustav Molaison**; 26. febrúar, 1926 – 2. desember, 2008),  er einn þekktasti sjúklingurinn með heilaskemmd í dreka. Heilaskemmdin hafði alvarleg áhrif á minni hans. 

## Flogaveiki, heilaskurðaðgerð og minnisbilun
H.M. þjáðist af alvarlegri flogaveiki sem ungur maður, og árið 1953 var hann sendur til heilaskurðlæknisins William Scoville, en sá skar burt hluta gagnaugablaðs beggja heilahvela, þar á meðal drekann, í tilraunaskyni til að lækna flogaveikina en eðli flogaveiki var ekki jafn vel þekkt á þessum tíma og í dag. 

Eftir aðgerðina þjáðist H.M. af miklu framvirku minnisleysi, það er, hann gat ekki myndað nýjar langtímaminningar, að minnsta kosti ekki ljósar minningar („meðvitað minni“). Skammtímaminni hans var aftur á móti óskert, sem og flestar langtímaminningar sem hann hafði myndað fyrir aðgerð. Hann gat því til að mynda haldið uppi samræðum við menn en gleymdi aftur á móti jafnóðum hvað hafði farið þeim á milli. Hefði samtalið verið truflað í nokkrar mínútur mundi hann ekki eftir því að það hefði átt sér stað.

H.M. kunni að leika á píanó, og í hvert skipti sem hann spilaði eitthvað tiltekið lag, fór honum fram við það. Hann gat einnig lært að lesa stafi á hvolfi. Þetta var honum mögulegt því að ákveðinn hluti minnisins, aðferðaminnið (e. procedual memory), skemmdist ekki í aðgerðinni. Raunar virtist heilaskemmdin aðeins hafa áhrif á ljóst minni en ekki á dulið minni.

H.M. gæti hugsanlega verið ein mest rannsakaða manneskjan í sögu sálfræðinnar, og einkenni minnisleysis hans með tilliti til heilaskemmdar hans hefur á margan hátt varpað ljósi á það hvernig eðlilegt minni virkar.

Saga H.M. var kveikjan að söguþræði myndarinnar Memento. Eins og H.M. getur aðalsöguhetja hennar, Leonard, ekki myndað nýjar minningar.

## Heimildir
* Psychology, Henry Gleitman, Alan J. Fridlund, Daniel Reisberg, 6th. ed., 2004.
Si

**SI**, **Si** eða **si** geta verið:

* **[[SI]]** – Alþjóðlega einingakerfið
* Í efnafræði er **Si** efnatáknið fyrir kísil.
* ISO 3166-1 alpha-2 kóðinn fyrir Slóveníu.
Vökvi

**Vökvi** er efnafasi og efni í  vökvaformi og er sagt *fljótandi*. Flest föst efni verða að vökva við nægjanlega háan hita, þ.e. við bræðslumark sitt. Vatn og kvikasilfur eru vökvar við stofuhita. Svonefndar lagarmálseiningar, t.d. lítri, mæla rúmtak vökva. 

Vökvar teljast kvikefni og mynda yfirborð í opnum geymum, gagnstætt lofttegundum.

*Línulegir* eða *njútónskir vökvar* (enska: *Newtonian fluids*), t.d. vatn og loft, við algengan hita og þrýstiing, fylgja línulegu *lögmáli Newtons um vökva*, en ólínulegir vökvar gera það ekki.
Fosfór

**Fosfór** er frumefni með efnatáknið **P** og er númer fimmtán í lotukerfinu. Fosfór er fjölgildur málmleysingi í niturflokknum og finnst oftast nær í ólífrænum fosfatsteinum og í öllum lifandi frumum en ekki í hreinu formi í náttúrunni. Hann er mjög hvarfgjarn, á sér margar birtingarmyndir og er nauðsynlegur öllum lífverum. Fosfór gefur frá sér dauft ljós er hann binst við súrefni. Orðið fosfór er komið úr grísku, og þýðir í raun ljósberi: *phôs* sem þýðir „ljós“, and *phoros* sem þýðir „sá sem ber eða beri“ - þ.e.a.s. ljósberi. Forngrikkir kölluðu reikistjörnuna Venus fosforos. 

Fosfór til almennrar nota er helst að finna í áburði, en einnig í sprengiefni, eldspýtum, flugeldum, meindýraeitri, tannkremi og þvottaefni.
Hvítur fosfór er  vaxkennt efni við herbergishita sem glóir í myrkri. Snerting við húð getur valdið alvarlegum brunasárum.
Brennisteinn

**Brennisteinn** er frumefni með efnatáknið **S** og sætistöluna 16 í lotukerfinu. Brennisteinn er algengur, bragðlaus, lyktarlaus og fjölgildur málmleysingi og er best þekktur á formi gulra kristalla en finnst jafnframt einnig sem súlfíð og súlföt. Það er aðallega á eldfjallasvæðum sem hann finnst í sinni eiginlegu mynd. Brennisteinn er efni sem er mikilvægt öllum lifandi verum. Hann er uppistaða í fjölda amínósýra og finnst þar af leiðandi einnig í mörgum próteinum. Hann er mikið notaður í framleiðslu á áburði, en sömuleiðis mikið við framleiðslu á byssupúðri, hægðalyfjum, eldspýtum, skordýraeitri og sveppaeyði.

Brennisteinn var unninn á nokkrum stöðum á Íslandi á 19. öld, t.d. í Brennisteinsfjöllum.
Selen

**Selen** er frumefni með efnatáknið **Se** og er númer 34 í lotukerfinu.

Þetta er eitraður málmleysingi sem er efnafræðilega skyldur brennisteini og tellúr. Það finnst í nokkrum mismunandi myndum en eitt þeirra er stöðugt, grátt málmkennt form sem leiðir rafmagn betur við ljós en myrkur og er þar af leiðandi notað í ljósnema. Þetta efni finnst í súlfíðgrýti eins og pýríti (sem einnig er þekkt sem brennisteinskís).

## Selen í lífverum
Selen er nauðsynlegt öllum lífverum og vinna þær það meðal annars úr sólarljósi og fæðu. Nauðsynlegt hefur reynst að sprauta stórann hluta lamba á Íslandi með seleni og E-vítamíni, svo þau líði ekki skort þegar þau fara úr á beit í fyrsta sinn. Selenskortur í sauðfé kallast fjöruslen eða stíuskjögur, en sjúkdómurinn sá dregur nafn sitt af því að sauðfé var og er víða beitt á fjörur. Ef ær stunda fjörubeit of langt fram í meðgönguna vilja lömbin verða slöpp.

## Tenglar

* ''Selen - líffræðilegir eiginleikar''; grein í Morgunblaðinu 1983
Umbreytingarformúlur hitamælieininga

## [[Kelvin]]

## [[Selsíus]]

## [[Fahrenheit]]

## [[Rankine]]

## [[Delisle]]

## [[Newton (skali)|Newton]]

## [[Réaumur]]

## [[Rømer]]
Atómstöðin/Núlleinn

**Atómstöðin/Núlleinn** var íslensk veffyrirtæki stofnað við sameiningu auglýsingastofunnar Atómstöðvarinnar sem starfaði að hluta við vefhönnun og uppsetningu vefja, og hugbúnaðarfyrirtækisins Núlleinn á Íslandi, sem um tíma hafði stundað vefsmíði undir merkinu Disill. Fyrirtækin voru bæði upprunalega stofnuð árið 1999. Árið 2009 sameinaðist Atómstöðin vefþjónustufyrirtækinu IGM. Sameinað félag fékk nafnið Atómstöðin. Í júní 2011 sameinast svo Atómstöðin hönnunarfyrirtækinu Skapalóni.
Leiðarljós

***Leiðarljós*** (**Guiding Light** (upprunalega **The Guiding Light**)) er sápuópera sýnd á Bandarísku sjónvarpsstöðinni CBS, þátturinn á skv. Heimsmetabók Guinness met sem sú sápuópera sem lengst hefur verið útvarpað, en hann byrjaði í útvarpi 25. janúar 1937 og var yfirfærður í sjónvarpsform 30. júní 1952. Þann 1. apríl árið 2009 var hætt framleiðslu þáttana.

## Fastapersónur
* Scott Bailey (Sandy Foster)
* Mandy Bruno (Marina Cooper)
* Crystal Chappell (Olivia Spencer Lewis)
* Bradley Cole (Jeffrey O'Neill)
* Daniel Cosgrove (Bill Lewis III)
* Justin Deas (Buzz Cooper)
* Frank Dicopoulos (Frank Cooper)
* John Driscoll (Henry Cooper "Coop" Bradshaw)
* Marj Dusay (Alexandra Spaulding)
* Beth Ehlers (Harley Cooper)
* Stephanie Gatschet (Tammy Layne Winslow)
* Ricky Paull Goldin (Gus Aitoro)
* Crystal Hunt (Lizzie Spaulding)
* Doug Hutchison (Sebastian Hulce)
* David Andrew Macdonald (Edmund Winslow)
* Robert Newman (Josh Lewis)
* Michael O'Leary (Dr. Rick Bauer)
* Tom Pelphrey (Jonathan Randall)
* Ron Raines (Alan Spaulding)
* Nancy St. Alban (Michelle Bauer Santos)
* Paul Anthony Stewart (Danny Santos)
* Gina Tognoni (Dinah Marler)
* Jerry verDorn (Ross Marler)
* Laura Wright (Cassie Layne Winslow)
* Kim Zimmer (Reva Shayne Lewis)

## Tenglar
* Vefsíða þáttarins 
* Á vefsíðu CBS
Klór

**Klór** (gríska *chloros*, sem þýðir „fölgrænn“), er frumefni með efnatáknið **Cl** og sætistöluna 17 í lotukerfinu. Klórgas er grængult, tveimur og hálfum sinnum þyngra en loft, hefur svo mjög óþægilega, kæfandi lykt og er gríðarlega eitrað. Það er kraftmikið oxunar-, bleiki- og sótthreinsunarefni. Þar sem það er annar helmingur matarsalts og margra annarra efnasambanda er gnægð þess að finna í náttúrunni. Það er einnig nauðsynlegt flestum lífsformum, að mannslíkamanum meðtöldum.
Markús Örn Antonsson

**Markús Örn Antonsson** (fæddur 25. maí 1943) var forstöðumaður Þjóðmenningarhússins og borgarstjóri í Reykjavík.

Markús útskrifaðist úr Menntaskólanum í Reykjavík 1965. Hann var fréttamaður hjá Ríkissjónvarpinu á fyrstu árum þess, 1966-1970.

Markús Örn var borgarfulltrúi í Reykjavík 1970-1985 og forseti borgarstjórnar 1983-1985. Hann var borgarstjóri í Reykjavík fyrir Sjálfstæðisflokkinn frá 16. júlí 1991 til 17. mars 1994.

Markús Örn gegndi tvívegis embætti útvarpsstjóra Ríkisútvarpsins; árin 1985-1991 og 1998-2005.

Hann var sendiherra Íslands í Kanada 2005-2008 og tók við embætti forstöðumanns Þjóðmenningarhússins 1. september 2008.

## Tengill
*Æviágrip Markúsar Arnar
Halógen

**Halógen** (eða **söltungur**, **saltmyndarar**, frá grísku *hals* sem þýðir „salt“ og *gen* „fæðir af sér“) eru hópur efna í flokki 17 í lotukerfinu. Í honum eru: flúor, klór, bróm, joð og astat. 

Þessi efni eru tvíatóma efnasambönd í sínu náttúrulega ástandi. Þau þurfa eina rafeind til viðbótar til að fylla ysta rafeindahvolf sitt og hafa því ríka tilhneigingu til að mynda neikvæða jón með hleðsluna -1. Sölt sem innihalda þessar jónir eru kölluð halíð. 

Halógen eru mjög hvarfgjörn og geta sem slík verið hættuleg lífverum, jafnvel lífshættuleg í nógu stórum skömmtum. Bæði klór og joð eru notuð sem sótthreinsunarefni í vatn og sundlaugar, opin sár, eldhúsvörur og þess háttar. Efnin drepa gerla og aðrar skaðlegar örverur og eru þar af leiðandi notuð við dauðhreinsun. Hvarfgirni þeirra er notuð í bleikingu. Klór er virka efnið í bleikiklór sem notaður er við þvott og einnig við framleiðslu á flestum pappírsvörum.

Þegar halíðjónir bindast við eitt vetnisatóm mynda þær vetnishalíðsýrur sem er hópur sérlega sterkra sýra. Allar eru þær rammar nema flúorsýra, HF. 

Halógen geta bundist við hvert annað og myndað samhalógensambönd. 

Mörg tilbúin lífræn efnasambönd, eins og plastfjölliður, og einnig sum náttúruleg efnasambönd, innihalda halógena. Þau kallast halógenuð efnasambönd. Til dæmis innihalda skjaldkirtilshormón joðatóm og klórjónir gegna lykilhlutverki í heilastarfsemi með því að vera milliefni í ferli hömlusendisins GASS (*gamma-amínósmjörsýra*). Hins vegar er talið að bróm og flúor séu ekki nauðsynleg fyrir efnaskipti manna, en flúor er samt notaður til þess að styrkja glerung á tönnum manna.
Bróm

**Bróm** (gríska *bromos*, sem þýðir „ódaunn“), er frumefni með efnatáknið **Br** og er númer 35 í lotukerfinu. Bróm er rauður, rokgjarn halógenvökvi við stofuhitastig sem að hefur hvarfgirni mitt á milli klórs og joðs. Þetta efni er skaðlegt lífrænum vefjum og gufa þess ertir augu og kverkar.
Joð

**Joð** (Enska: *iodine*, sem kemur úr gríska orðinu *iodes*, sem þýðir „fjólublár“), er frumefni með efnatáknið **I** og sætistöluna 53 í lotukerfinu. Þetta er óuppleysanlegt efni sem er nauðsynlegt snefilefni fyrir lífverur. Efnafræðilega séð er joð minnst hvarfgjarnt af öllum halógenunum og einnig hið rafeindagæfasta af málmkenndu halógenunum. Joð er aðallega notað í læknisfræði, rotvarnarefni, ljósmyndun og í litarefni.

Frakkinn Bernard Courtois einangraði joð fyrstur manna árið 1811. Joð er stálgrátt, fast efni sem glampar á, en í loftkenndu formi er það fjólublátt. Joð er geislavirkt efni.
Astat

**Astat** er frumefni með efnatáknið **At** og er númer 85 í lotukerfinu. Þetta geislavirka efni verður til við náttúrulegar ástæður við hrörnun úrans og þóríns og er þyngst halógenanna.
Stjórnmálamaður

**Stjórnmálamaður** er einstaklingur sem hefur starfa í stjórnmálum, svo sem bæjar- eða borgarfulltrúi, bæjar- eða borgarstjóri, þingmaður, forsætisráðherra o.þ.h.
Eintala

**Eintala**  er hugtak í málfræði. Eintala er tala, sem gefur til kynna eitt.

## Dæmi

## Listi yfir eintöluorð í íslensku
Sum nafnorð í íslensku eru eintöluorð, en það eru orð sem ekki eru til í fleirtölu. Hér fyrir neðan er listi yfir þau helstu:

* *afturför*
* *áhugi*
* *áhætta*
* *árangur*
* *áræði* 
* *bensín*
* *bragð* (Ath. eintöluorð í merkingunni smekkur (sbr. finna bragð að mat))
* *fé*
* *fiður*
* *fjöldi* 
* *[[fólk]]*
* *forval*
* *fullkomnun* 
* *gleði* (Ath. í merkingunni veisla er stundum talað um gleðir) 
* *gull* (ath. í merkingunni leikföng er stundum talað um gull í fleirtölu)
* *hatur*
* *hlýðni*
* *hreistur*
* *hugrekki*
* *húsnæði* 
* *[[hveiti]]*
* *[[hvítigaldur]]*  (en galdur er aftur á móti fleirtöluorð). 
* *hæfni*
* **[[ilmur]]**
* **kaffi**
* **kjöt**
* **kvíði**
* **[[málning]]**
* **málstaður** 
* **megrun**
* **mjólk**
* **nám**
* **niðurskurður**
* **óður** (nafnorð, sbr. eymdaróður)
* **reiði**
* **sannleikur**
* **skyr**
* **sykur** 
* **te**
* **uppgjöf**
* **úrval**
* **vá**
* **verð**  
* **vinna**
* **vinskapur**
* **þjóðerni**
* **þröng**

## Tengt efni
* Fleirtala
* Tvítala

## Tilvísanir
Gyðingar

**Gyðingar** eru þjóð, menningarhópur og trúarlegur söfnuður sem á rætur að rekja til Hebrea í Austurlöndum nær til forna. Menningarheimur Gyðinga, þjóðarvitund þeirra og trú eru tengd nánum böndum. Zíonismi varð til seint á 19. öld og gengur út á sameiningu gyðinga í einu ríki. Algengast er nú á dögum að fólk fæðist inn í gyðingdóm, enda eru ströng skilyrði fyrir því að taka trúna. Gyðingar eru minnihlutahópur í öllum löndum fyrir utan Ísrael. Þeir hafa verið ofsóttir í aldanna rás og náðu þær ofsóknir hámarki með helförinnni. Fyrir stofnun Ísraelsríkis árið 1948 höfðu Gyðingar í tvígang átt eigið ríki. Sökum flókinna tengsla þjóðarvitundar, trúar og ætternis er vandkvæðum bundið að kasta tölu á Gyðinga sem þjóð en áætlaður fjöldi Gyðinga í dag eru um 15 milljónir, þar af búa flestir í Bandaríkjunum og Ísrael.

## Gyðingar og Gyðingdómur
Fram til átjándu aldar féllu hugtökin Gyðingur og Gyðingdómur nánast alveg saman. Með tilkomu gyðinglegrar upplýsingar, Haskala, varð róttæk breyting á sjálfsmynd margra Gyðinga og litu þeir eftirleiðis á sig sem hluta þjóðarinnar án þess að vera iðkendur gyðinglegrar trúar eða fylgismenn hefða hennar.

## Tengt efni
* Abrahamísk trúarbrögð
* Eingyðistrú
* Gyðingdómur
* Gyðingahatur
* Helförin

## Heimildir
Stríð

**Stríð** er það þegar hópar, þjóðir eða ríki berjast. Stríð standa yfir í mjög mislangan tíma, frá fáum dögum til áratuga.

Vegna skilgreiningarinnar á stríði teljast ýmis átök sem eru í daglegu tali nefnd stríð ekki til stríðs í skilningi alþjóðalaga og alþjóðlegra sáttmála. Til dæmis telst Falklandseyjastríðið ekki vera stríð í þeim skilningi, heldur vopnuð átök, þar sem Argentína gaf aldrei út formlega stríðsyfirlýsingu. Sömuleiðis er stríðið gegn hryðjuverkum ekki stríð í tæknilegum skilningi því hryðjuverkahópar eru ekki aðilar af því tagi sem hægt er að lýsa stríði á hendur.
Nú til dags heyrir það til algerra undantekninga að formlegar stríðsyfirlýsingar séu gefnar út.

Til eru margs konar undirgreinar stríðs og má þar nefna innrásarstríð, þreytistríð, skæruhernað, borgarastríð og hryðjuverkastríð. 

## Tengt efni

* Stríðsglæpir
Geisli (rúmfræði)

**Geisli** eða **radíus** (áður fyrr nefndur **spölur** eða **hringspeli**, sjá samheiti innan stærðfræðinnar) hrings eða kúlu er í evklíðskri rúmfræði fjarlægðin frá miðpunktinum að hringferlinum og er þar með helmingur þvermálsins. Venja er að nota breytuna r þegar talað er um geisla, það gildir að:

## Formúlur
Formúlur forma tengdar geisla þeirra, hér er r = geisli, U = ummál, F = flatarmál og R = rúmmál.

### Hringur
;Geisli:r = \frac{U}{2\pi}
;Ummál:U = 2r \pi
;Flatarmál:F = \pi r^2

### Kúla
;Rúmmál:R = \frac{4\pi r^3} {3}
;Flatarmál:F=4 \pi r^2.
Argon

**Argon** er frumefni með efnatáknið **Ar** og sætistöluna 18 í lotukerfinu. Í andrúmsloftinu er um það bil 1% argon.

## Almenn einkenni
Argon er 2,5 sinnum uppleysanlegra í vatni en nitur sem hefur um það bil sömu leysni og súrefni. Þetta mjög svo stöðuga efni er lit- og lyktarlaust bæði í vökva- og gasformi.
Engin náttúruleg efnasambönd argons eru þekkt, sem er ein af ástæðum þess að það var áður kallað óvirkt gas. Vísindamenn við Háskólann í Helsinki lýstu myndun argonflúrsýru (HArF), sem er mjög óstöðugt efna samband vetnis, flúors og argons, árið 2000, en það hafa aðrir ekki staðfest.

Þótt engin *efna*sambönd argons hafi enn verið staðfest, getur argon myndað holefni í vatni þegar argonatóm festast í grind af vatnssameindum. Tölvuútreikningar hafa sýnt fram á að nokkur argonsambönd ættu að geta verið stöðug en sem stendur er engin leið þekkt til þess að búa þau til með efnasmíði.

## Notkun
Argon er notað í lýsingu því að það hvarfast ekki við glóðarþræði í ljósaperum, jafnvel við mjög hátt hitastig, og einnig í öðrum tilvikum þar sem óhentugt er að nota tvíatóma nitur sem óvirkt gas. Geta má um önnur not, svo sem:

* Argon er notað sem óvirkur gasskjöldur í mörgum tegundum rafsuðu.
* Sem óhvarfgjarnt hlífðarefni við framleiðslu á títani og öðrum hvarfgjörnum frumefnum.
* Sem verndandi lofthjúpur við ræktun kísil- og germankristalla.
* Samsætan argon-39 er til margvíslegra nota, einkum í rannsóknum á ískjörnum. Hún hefur einnig verið notuð við aldursgreiningu á grunnvatni.
* Í frystiskurðlækningaaðgerðum eins og til dæmis frystiafnámi, er argon í vökvaformi notað til að eyða krabbameinsfrumum.
Krypton

**Krypton** er frumefni með efnatáknið **Kr** og sætistöluna 36 í lotukerfinu. Það er litlaust eðalgas og finnst í mjög litlu magni í andrúmsloftinu. Það er einangrað með því að þátta loft í vökvaformi og er mikið notað með öðrum eðalgösum í flúrljós. Krypton er í flestöllum tilfellum algerlega óvirkt en þó er vitað að það myndar stundum efnasambönd með flúor. Krypton getur einnig myndað holefni með vatni þegar kryptonatóm eru föst í grindverki af vatnssameindum.
Listi yfir skammstafanir í íslensku

Listi yfir algengar skammstafanir í íslensku:

## 0-9<span id="0&ndash;9"></span>

## A

## Á

## B

## D

## E

## F

## G

## H

## Í

## K

## L

## M

## N

## O

## Ó

## P

## Q

## R

## S

## T

## U

## Ú

## V

## Y

## Þ

## Neðanmálsgreinar


## Tenglar
### Listar
*Icelandic Online Dictionary and Readings
*Málfræði skammstafanir í íslensku 
### Vísindavefurinn
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
Xenon

**Xenon** er frumefni með efnatáknið **Xe** og sætistöluna 54 í lotukerfinu. Xenon er litlaust, lyktarlaust og mjög þungt eðalgas og finnst í andrúmslofti jarðar í örlitlu magni. Það var uppistaða eins fyrsta efnasambands eðalgasa sem búið var til.

Þegar xenon er notað í ljósaperu, gefur það frá sér ljós sem er mjög líkt dagsbirtu. Vinsælt er orðið að nota það í aðalljós bifreiða og það er í ljósaperunum sem eru notaðar í Friðarsúlu Yoko Ono í Viðey.
Radon

**Radon** er frumefni með skammstöfunina **Rn** og sætistöluna 86 í lotukerfinu. Það er geislavirkt eðalgas sem myndast við niðurbrot radíns, radon er eitt þyngsta gasið og talinn mikill heilsuskaði. Stöðugasta samsætan er Rn-222 sem hefur helmingunartíma upp á 3,8 daga og er notað við geislameðferðir. Radon getur safnast fyrir í húsum fólks og valdið lungnakrabbameini, sem talið er valda um 20.000 dauðsföllum í Evrópusambandinu árlega.

## Tilvísanir
Listi yfir frumefni

**Listi yfir [[frumefni]]n** í sætistöluröð og efnin flokkuð með litum eftir gerð frumefna. Nafn hvers efnis, efnatákn þess, lota, flokkur, atómmassi (eða stöðugasta samsætan), eðlismassi, bræðslumark og suðumark eru gefin fyrir hvert efni, einnig hver uppgötvaði það og hvenær. Taflan var afrituð af ensku Wikipediu, þýdd og staðfærð.

## Ítarefni, heimildir
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107-1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atómmassar frumefna 1 til 109 eru fengnir héðan.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).
* WebElements Periodic Table. Retrieved June 30, 2005. Atómmassar frumefna 110 til 116 eru fengnir héðan.
Alkalímálmur

**Alkalímálmar** eru efnaflokkur í 1. flokki lotukerfisins. Í honum eru frumefnin litín, natrín, kalín, rúbidín, sesín og fransín. Þeir eru mjög hvarfgjarnir og finnast því sjaldan eða aldrei hreinir í náttúrunni.

Alkalímálmar eru silfurgljáandi, mjúkir málmar með lítinn eðlismassa. Þeir ganga auðveldlega í efnasamband við halógena og mynda þá jónísk sölt og við vatn og mynda þá sterkbasísk hýdroxíð. Þessi efni hafa eina rafeind í ysta hveli, þannig að besta leiðin frá orkufræðilegu sjónarmiði til að ná fullu rafeindahveli er að tapa þessari einu rafeind og mynda þá jákvætt hlaðna jón.

Vetni, sem aðeins hefur eina rafeind, er stundum sett efst í flokk 1, en er samt ekki alkalímálmur; heldur er náttúruleg staða þess tvíatóma gas. Til þess að fjarlægja einu rafeind þess þarf talsvert meiri orku en til að fjarlægja ystu rafeind alkalímálmanna. Til þess að fylla ysta rafeindahvel vetnisatóms þarf bara eina rafeind, líkt og gildir um halógena, þannig að undir sumum kringumstæðum getur vetni hagað sér eins og halógen og myndað neikvætt hlaðna hýdríðjón. Hægt hefur verið að láta alkalímálma og suma hliðarmálma mynda tvísambönd við hýdríð.

Við ofurþrýsting, eins og ríkir í kjarna Júpíters, gerist vetni málmkennt og hegðar sér eins og alkalímálmur (*sjá [[málmkennt vetni]]*).
Tregur málmur

**Tregir málmar** eru í lotukerfinu málmar á milli málmunganna og hliðarmálmanna, bræðslumark þeirra er almennt lægra en hliðarmálmanna, þeir eru einnig mýkri.

Tregu málmarnir eru: ál, gallín, indín, tin, þallín, blý og bismút. Efni 113 til 116 eru einnig tímabundið í þessum flokki en þau eru ununtrín, ununquadín, ununpentín og ununhexín.
Hjörleifur Hróðmarsson

**Hjörleifur Hróðmarsson** var fóstbróðir Ingólfs Arnarsonar sem er talinn fyrsti landnámsmaður Íslands. 

Þeir Hjörleifur og Ingólfur eru sagðir hafa verið frændur, föðurfeður þeirra vora bræður sem yfirgáfu Þelamörk fyrir víga sakir. Langafi þeirra var Hrómundur Gripsson, sögufrægur fornkappi. Synir hans voru Björnólfur, faðir Arnar föður Ingólfs, og Hróaldur, faðir Hróðmars föður Hjörleifs. Systir Ingólfs Arnarsonar, Helga Arnardóttir, var síðan gift Hjörleifi. 

Hjörleifur hét upphaflega Leifur. Í Landnámu segir svo: „en Leifr fór í hernað á Írlandi ok fann þar jarðhús mikit; þar gekk hann í, ok var myrkt, þar til er lýsti af sverði því, er maðr helt á. Leifr drap þann mann ok tók sverðit ok mikit fé af honum; siðan var hann kallaðr Hjörleifr.“

Hjörleifur kom að sögn með Ingólfi til Íslands og hafði vetursetu við Hjörleifshöfða á Suðurlandi en var svo veginn af tveimur írskum þrælum er hann hafði tekið í víking á Bretlandseyjum. Drápu þessi Írar húskarla Hjörleifs og tóku konur býlisins með sér til Vestmannaeyja (nefndar svo vegna atburðar þessa en íbúar Bretlandseyja voru jafnan kallaðir Vestmenn).

Ingólfur sinnti skyldum fóstbróður og fann Íra þessa í Vestmannaeyjum, sótti að þeim og drap en frelsaði konurnar. Hann hafði séð að bátinn vantaði og grunaði því að þeir hefðu farið til eyjanna.

Hjörleifur vildi ekki blóta, öfugt við Ingólf, og þegar Ingólfur sá lík hans sagði hann að svona færi fyrir þeim sem ekki vildi tilbiðja Þór: „Og sé ég svo hverjum verða, ef eigi vill blóta.“
Styrkir

**Styrkir** er áreiti sem fylgir tiltekinni hegðun sem eykur líkurnar á að hún endurtaki sig. Þegar hegðun eykst á þennan hátt kallast það **styrking**.

## Fráreiti

Fráreiti er, öfugt við styrkjandi áreiti, eitthvað sem við teljum óþægilegt eða sársaukafullt. Þegar fráreiti fylgir hegðun er ólíklegra að hegðunin eigi sér stað í framtíðinni en ef fráreiti er ekki til staðar. Refsing (punishment) er annað dæmi. Dæmi um fráreiti er þegar rottu er gefið raflost þegar hún sýnir ákveðna hegðun, s.s. ef hún styður framlöppunum á slá. Annað dæmi er að rassskella krakka þegar þeir gráta.

Ef virkt fráreiti er fjarlægt eftir að hegðun á sér stað er talað um neikvæða styrkingu (negative reinforcement). Ef það er t.d. slökkt á rafstraumi þegar rotta stendur á afturfótunum mun hún standa mun oftar á afturfótunum. Ef eiginkona hættir að rífast eftir að eiginmaðurinn vaskar upp er hann mun líklegri til að vaska oftar upp. Jákvæðu áhrifin fyrir viðkomandi felast þannig í því að fráreitið er ekki lengur til staðar eftir að hegðun kemur fram og það þjónar því sem styrkir. Ef fráreiti er ekki lengur til staðar þegar hegðun er sýnd er mun líklegra að hegðunin aukist í framtíðinni. Sumir atferlissinnar líta neikvæðum augum á fráreiti. Ástæðan er sú að áreitið sem styrkti upphaflegu hegðunina (s.s. að horfa á fótbolta í stað þess að vaska upp) hefur ekki verið fjarlægt, þrátt fyrir að neikvæða áreitið hafi vissulega verið fjarlægt (rifrildið). Áreitið sem upphaflega styrkti hegðunina er enn þá til staðar og það getur því enn þá haft áhrif á hegðunina. 

Fólk gerir sér ekki oft fyrir áhrifum fráreitis og refsingar sem og því að refsing getur verið varasöm. Eins og áður segir er refsing það þegar óþægileg afleiðing fylgir röngu viðbragði (s.s. rassskellur þegar barn öskrar). Refsingin getur verið áhrifarík, þ.e. hún getur minnkað öskrið, en þó án þess að hún kenni nýja hegðun. Þegar einungis refsing er notuð er ekki víst hvaða hegðun tekur við af þeirri sem reynt er að slökkva. Það getur þannig alveg eins verið að grátur taki við af öskri. Refsing ein og sér kennir ekki nýja hegðun og þannig er í mörgum tilfellum gagnlegra að nota jákvæða styrkingu (s.s. að styrkja barnið þegar það öskrar ekki ef því mislíkar eitthvað).

Það getur verið erfitt að aðgreina neikvæða styrkingu og jákvæða. Ef maður er svangur og er svo gefið að borða. Er maturinn sem þú færð styrkir fyrir það að vera saddur eða er það að minnka hið neikvæða, þ.e. hungrið, merki um neikvæða styrkingu?

## Tengt efni
* Atferlismótun