open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vesturbyggð

**Vesturbyggð** er sveitarfélag á sunnanverðum Vestfjörðum. Það varð til í núverandi mynd þann 19. maí 2024 við sameiningu Vesturbyggðar hinnar fyrri og Tálknafjarðarhrepps. 

Vesturbyggð hin fyrri varð til 11. júní 1994 við sameiningu fjögurra sveitarfélaga: Barðastrandarhrepps, Rauðasandshrepps, Bíldudalshrepps og Patrekshrepps. Upphaflega var sameiningartillaga við Tálknafjarðarhrepp felld en árið 2023 var aftur kosið um sameiningu og var hún samþykkt og er því Vesturbyggð eina sveitarfélagið á sunnanverðum Vestfjörðum. Sveitarfélagið nær yfir alla suðurfirði Vestfjarða frá Arnarfirði að Kjálkafirði.

Til Vesturbyggðar teljast byggðakjarnarnir Birkimelur á Barðaströnd, Bíldudalur, Tálknafjörður og Patreksfjörður og sveitirnar Barðaströnd, Breiðavík, Hænuvík, Kollsvík, Ketildalir, Látrar, Rauðisandur og Suðurfirðir. Fyrrum voru sex hreppar á suðursvæði Vestfjarða: Barðastrandahreppur, Ketildalahreppur, Patrekshreppur, Rauðasandshreppur, Suðurfjarðahreppur og Tálknafjarðarhreppur.

## Tilvísanir
1599

Árið **1599** (**MDXCIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Guðsorðabókin *[[Eintal sálarinnar]]* í þýðingu Arngríms Jónssonar lærða var prentuð á Hólum. Hún var endurprentuð fimm sinnum og hafði mikil áhrif.
* *[[Leikmannabiblía]]n* var prentuð á Hólum. Af henni eru nú aðeins til tvö eintök í heiminum.

### Fædd
* Magnús Arason, sýslumaður á Reykhólum (d. 1655).

### Dáin

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Ónafngreindri konu drekkt hjá Bakkarholti í Ölfusi, fyrir blóðskömm. Hún var sögð hafa fallið með tveimur bræðrum.

## Erlendis
* 24. júlí - Sigmundur 3. Svíakonungur settur af og föðurbróðir hans, Karl hertogi, varð ríkisstjóri.
* 21. september - Leikritið *[[Júlíus Sesar (leikrit)|Júlíus Sesar]]* eftir William Shakespeare frumsýnt í Globe-leikhúsinu í London, sem var reist þetta sama ár.
* Nóvember - Safavídaríkið í Persíu sendi embættismenn til Moskvu til að leita stuðnings gegn Ottómanveldinu.

### Ódagsett
* Danski stjörnufræðingurinn Tycho Brahe lenti í deilum við Kristján 4. Danakonung og flutti til Prag.
* Hollenski könnuðurinn Dirck Gerritz Pomp uppgötvaði Suður-Hjaltlandseyjar og var það fyrsta landsvæðið sem fannst af þeim sem teljast til Antarktíku.
* Hollenskur kaupskipafloti kom heim til Amsterdam með 30 tonn af pipar og 12 tonn af negul og múskati.
* Borgin Natal var stofnuð í Brasilíu.

### Fædd
* 13. febrúar - Alexander 7. páfi (d. 1667).
* 22. mars - Antoon van Dyck, flæmskur listmálari (d. 1641).
* 25. apríl - Oliver Cromwell, enskur einvaldur (d. 1658).
* 6. júní – Diego Velázquez, spænskur listmálari (d. 1660).
* 11. nóvember - María Eleónóra af Brandenborg, drottning Svíþjóðar, kona Gústafs 2. Adólfs.
* Robert Blake, enskur flotaforingi (d. 1657).

### Dáin
* 13. janúar - Edmund Spenser, enskt skáld (f. 1552).
* 7. nóvember - Gaspare Tagliacozzi, ítalskur skurðlæknir (d. 1599)

## Tilvísanir
1546

Árið **1546** (**MDXLVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Landskjálfti um fardaga, mestur í Ölfusi, Hús hrundu víða. Allt Hjallahverfi hrapaði.
* Tómas Eiríksson varð ábóti í Munkaþverárklaustri.

;Fædd

**Dáin**.
* Jón Finnbogason, príor í Möðruvallaklaustri.
* Pétur Pálsson, ábóti í Munkaþverárklaustri.

## Erlendis
;Fædd
* 14. desember – Tycho Brahe, danskur stjörnufræðingur (d. 1601).

;Dáin
* 18. febrúar – Martin Luther, þýskur guðfræðingur og munkur (f. 1483).
1550

Árið **1550** (**MDL** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Jón Arason Hólabiskup fó í Skálholt, lét grafa upp lík Gissurar Einarssonar biskups (d. 1548) og dysja utangarðs.
* Jón og synir hans fóru um Skálholtsbiskupsdæmi og þvinga marga helstu leiðtoga siðaskiptamanna til undirgefni.
* Daði Guðmundsson í Snóksdal handtók Jón Arason og syni hans á Sauðafelli.

### Fædd
* Ragnheiður Eggertsdóttir, húsfreyja í Saurbæ á Rauðasandi (d. 1642).

### Dáin
* Sigvarður Halldórsson, síðasti ábóti í Þykkvabæjarklaustri og biskupsefni kaþólskra manna.

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* 7. nóvember – Jón Arason, biskup á Hólum (f. 1484), hálshöggvinn í Skálholti.
* 7. nóvember - Ari Jónsson, lögmaður (f. um 1510), hálshöggvinn í Skálholti.
* 7. nóvember - Björn Jónsson, prestur á Melstað (f. 1506), hálshöggvinn í Skálholti.

## Erlendis
* 22. febrúar - Júlíus III varð páfi.
* 21. júlí - Júlíus III veitti jesúítareglunni fulla viðurkenningu.
* 5. október - Pedro de Valdivia stofnaði borgina Concepción í Chile.
* Biblían kom út í danskri þýðingu í fyrsta sinn.
* Gústaf Vasa Svíakonungur stofnaði Helsinki (Helsingfors).

### Fædd
* 27. júní - Karl 9. Frakkakonungur (d. 1574).
* 17. september - Páll V páfi (d. 1621).
* 4. október - Karl 9. Svíakonungur (d. 1611).
* 6. október - Karin Månsdóttir Svíadrottning, kona Eiríks 14. (d. 1612)
* 6. desember - Orazio Vecchi, ítalskt tónskáld (d. 1605).
* John Napier, skoskur stærðfræðingur (d. 1617).

### Dáin
* 7. mars - Vilhjálmur 4., hertogi af Bæjaralandi (f. 1493).

## Tilvísanir
1541

Árið **1541** (**MDXLI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 2. júní – Christoffer Huitfeldt hirðstjóri, handtekur Ögmund Pálsson biskup fyrir morðið á Diðrik af Minden.

;Fædd

;Dáin
* 13. júlí(?) – Ögmundur Pálsson, biskup í Skálholti.

## Erlendis
* Þriðji og síðasti könnunarleiðangur Jacques Cartier til Kanada.

;Fædd

;Dáin
Heimskort

**Heimskort** er kort af yfirborði jarðarinnar gert með einhvers konar kortavörpun.

## Tengt efni
* Kortavörpun
* Stjörnukort
* Tímabelti

## Tenglar

* Hæðarmyndir af heiminum
* Heimskort á hvolfi
Monróvía

**Monróvía** er höfuðborg Líberíu. Áætlaður íbúafjöldi borgarinnar er 1.761.000 (2022). Borgin er hafnarborg sem stendur á nesi, milli Atlantshafsins og Mesuardoár. Borgin heitir eftir 5. forseta Bandaríkjanna James Monroe.

## Tilvísanir
Jarðskjálfti

**Jarðskjálfti** er titringur eða hristingur í skorpu jarðar. Upptök jarðskjálfta verða oftast á flekamótum eða flekaskilum. Við jarðskjálfta losnar spenna sem myndast vegna núnings milli jarðskorpufleka. Þessi spenna getur hafa verið að safnast upp í hundruð ára en losnar á einu augnabliki með fyrrgreindum afleiðingum.


## Einkenni
Á jörðu verða jarðskjálftar á hverjum degi, þó svo að við tökum ekkert eftir þeim. Þetta er mjög eðlilegt vegna jarðskorpuhreyfinga, einkum á mótum tveggja jarðskorpufleka. Meirihluti allra jarðskjálfta eru litlir og valda engu tjóni en aðrir eru stærri og í kjölfar þeirra geta fylgt margir smærri skjálftar, svokallaðir eftirskjálftar. Jarðskjálftum fylgir hinn kunnuglegi titringur auk þess sem sprungur geta komið í jörðina og mannvirki geta skemmst eða jafnvel hrunið, flóðbylgjur geta farið af stað og skriðuföll bæði í sjó og á landi geta farið af stað. 

Flestum stórum skjálftum fylgja fyrirskjálftar og eftirskjálftar. Þetta er vegna spennunar sem byggist upp í skorpuflekanum og sú spenna hefur einmitt tilhneigingu til að hrinda af stað skjálftahrinu sem byggist upp af fyrir- og eftirskjálftum. 
Þar sem allir flekar tengjast saman utan um jörðina geta jarðskjálftar á einum stað hrundið af stað keðjuverkun sem hægt er að sjá um allan hnöttinn. 

## Manngerðir skjálftar
Jarðskjálftar geta orðið af manna völdum vegna sprenginga eða vökvabrots.

## Sjá einnig
*Jarðskjálftafræði
*Jarðskjálftakvarðar
*Suðurlandsskjálfti
*Jarðskjálftar á Íslandi

### Nokkrir af jarðskjálftum 21. aldarinnar
* 12. maí 2008 - Jarðskjálftinn í Sichuan 2008
* 29. maí 2008 - Jarðskjálftinn 29. maí 2008 (Ísland)
*Jarðskjálftinn á Haítí 2010
*Hamfarirnar í Japan 2011
*Jarðskjálftinn í Tyrklandi og Sýrlandi 2023

## Tenglar
### Almennir tenglar
* ''Jarðskjálftar á Íslandi síðustu 48 klukkustundir''; af vef Veðurstofu Íslands
* ''Allt Ísland - jarðskjálftar síðustu 48 klst.'' (jarðskjálftakort); af vef Veðurstofu Íslands
### Vísindavefurinn
* 
* 
* 
* 
### Greinar úr blöðum
* ''Jarðskjálftasvæðin''; 1. grein í Morgunblaðinu 1998
* ''Stóru skjálftarnir''; 2. grein í Morgunblaðinu 1998 
* ''Dropinn sem holar steininn''; 3. grein í Morgunblaðinu 1998
* ''Mestu jarðskjálftar á fyrri helmingi þessarar aldar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1956 
* ''Jarðskjálftar og húsbyggingar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1961
* ''Axarfjarðarskjálftinn með snörpustu kippum er hér koma''; grein í Morgunblaðinu 1976
* ''Að búa á jarðskjálftasvæði''; grein í Morgunblaðinu 1971
* ''Hægt er að spá fyrir um jarðskjálfta - en er mjög kostnaðarsamt''; grein í Morgunblaðinu 1976 
* ''Gott eigum við íslendingar, en... (pistlar um jarðskjálfta)''; grein í Morgunblaðinu 1940
* ''Jarðskjálftar og Kröfluvirkjun''; grein í Morgunblaðinu 1976
Skjálftamiðja

**Skjálftamiðja** jarðskjálfta er sá punktur á yfirborði jarðar sem er beint fyrir ofan upptök hans.
Sahara

**Sahara** er önnur stærsta eyðimörk heims (á eftir Suðurskautslandinu) og nær yfir 9.000.000 km² svæði, eða allan norðurhluta Afríku. Hitinn í eyðimörkinni getur náð 57°C yfir daginn og farið undir frostmark á nóttunni. Sahara er um 2,5 milljón ára gömul. Nafnið kemur frá arabíska orðinu yfir eyðimörk; صحراء ().

Sahara skiptist milli landanna Marokkó, Túnis, Alsír, Líbíu, Vestur-Sahara, Máritaníu, Malí, Níger, Tjad, Egyptalands og Súdan. Hún nær samfellt 4.000 km frá Atlantshafi í vestri að Rauðahafi í austri, ef Nílardalur er undanskilinn. Frá Miðjarðarhafi og Atlasfjöllum í norðri þangað sem hún mætir sléttunum í Mið-Afríku eru 2000 km. Þar verða skilin milli eyðimerkur og gróðurlendis smám saman ógreinilegri.

Á þessu svæði, sem þekur 27% af álfunni, búa um 2,5 milljónir manna með ólíka menningu, bændur, hirðingjar, veiðimenn og safnarar. Helstu þjóðarbrotin eru Túaregar, Saravar, Márar, Tíbúfólkið, Núbíumenn og Kanúrífólkið. Helstu borgir eru Núaksjott í Máritaníu, Algeirsborg í Alsír, Timbúktú í Malí, Agadez í Níger, Ghat í Líbíu og Faya í Tjad.

Í Sahara er víða að finna vatn í jörðu, og þar er fjölbreytt dýralíf. 

## Tengt efni
* Saharaverslunin

## Tenglar
* ''Í eyðimörkinni miklu Sahara''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955
* ''Eyðimerkurþjóð - Landnám inni í miðri Sahara''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1954
* Vísindavefurinn - Hvernig er dýralífið í Sahara?
Stanley Kubrick

**Stanley Kubrick** (26. júlí 1928 – 7. mars 1999) var bandarískur kvikmyndaleikstjóri. Myndir hans eru taldar hafa markað tímamót í kvikmyndasögu 20. aldar. Notkun hans á klassískri tónlist í myndum sínum einkenndi stíl hans. Meðal þekktustu mynda hans eru *[[Dr. Strangelove]]* (1964), *[[2001: Geimferðin langa]]* (1968) og *[[A Clockwork Orange (kvikmynd)|A Clockwork Orange]]* (1971).

## Kvikmyndaskrá
;Stuttar heimildarmyndir
* *[[Day of the Fight]]* (1951)
* *[[Flying Padre]]* (1951)
* *[[The Seafarers]]* (1953)

;Kvikmyndir

## Tenglar
* ''Síðasti risinn''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1999
* ''Leikstjóri aldarinnar''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1999
Þorpið

**Þorpið** getur átt við eftirfarandi:

* Bókina *[[Þorpið (bók)|Þorpið]]* eftir Jón úr Vör
* Kvikmyndina *[[The Village (kvikmynd)|The Village]]* eftir M. Night Shyamalan frá árinu 2004
* Plötu með Bubba Morthens
* Glerárhverfi
* Grjótaþorpið
Atlasfjöll

**Atlasfjöll** eru 2400 km langur fjallgarður í norðvesturhluta Afríku sem liggur meðfram ströndum Marokkó, Alsír og Túnis, og skilur Atlantshafið og Miðjarðarhafið frá Sahara-eyðimörkinni. Gíbraltarhöfði er hluti fjallgarðsins. Hæsti tindurinn er Jbel Toubkal (4167 m) í suðvesturhluta Marokkó. Í Atlasfjöllum búa aðallega berbar og arabar. Atlasfjöllin eru fellingafjöll sem mynduðust við árekstur Afríkuflekans og Norður-Ameríkuflekans fyrir 66,5-1,8 milljónum ára.

## Tengill
Landlukt land

**Landlukt land** er land sem hefur ekki strandlengju að sjó. Í heiminum eru 44 landlukt lönd, og þar af eru tvö, Úsbekistan (í Mið-Asíu) og Liechtenstein (í Vestur-Evrópu), *tvílandlukt*, það er að segja, að öll löndin sem að þeim liggja eru líka landlukt. Það fyrrnefnda er stærra, en stærsta landlukta landið er Kasakstan (líka í Mið-Asíu). Hið minnsta er Vatíkanið (í Vestur-Evrópu). Eþíópía er fjölmennasta landlukta landið (síðan 24. maí 1991 þegar það varð landlukt, eða frá því að Eritrea varð sjálfstætt land). Ekkert ríki er umlukið af fleiri löndum en Austurríki. Það er umlukið 8 löndum. Úsbekistan, sem er tvílandlukt, er umlukið 5 löndum. Nokkur fleiri landlukt ríki njóta takmarkaðrar viðurkenningar, til dæmis Kósovó í Suðaustur-Evrópu, og Artsak-lýðveldið (líka kallað Nagornó-Karabak-lýðveldið) sem er tvílandlukt.

Árið 1990 var fjöldi landluktra landa 30 í heiminum. Þeim fjölgaði eftir að Sovétríkin liðuðust í sundur og Júgóslavía varð líka að fleiri löndum og umdeildum svæðum eins og Kósovó.

Það fylgir því óhagræði, t.d. í efnahagslegu tilliti að hafa ekki beinan aðgang að sjó. Þá þarf að treysta á önnur lönd um flutning á vörum. Í flestum tilvikum er þó um flugvöll að ræða, en sum lönd hafa engan eins og Liechtenstein (og Vatíkanið). Sum landlukt lönd eru hins vegar mjög vel stæð, til dæmis þau sem eru í Evrópu (þó ekki Moldóva), það er löndin Liechtenstein, Sviss og Austurríki.

## Landlukt lönd

### Þar af landlukt af aðeins einu landi
* Lesótó, umlukið af Suður-Afríku.
* San Marínó, umlukið af Ítalíu.
* Vatíkanið, umlukið af Ítalíu (Róm).

## Lönd eða svæði með takmarkaða viðurkenningu
* Artsak-lýðveldið
* Kósovó
* Suður-Ossetía (milli Georgíu og Rússlands) – *[[de facto]]* ríki
* Transnistría (milli Moldóvu og Úkráínu) – *de facto* ríki
* Vesturbakkinn (milli Ísrael og Jórdaníu) - hernuminn af Ísrael í reynd
Jbel Toubkal

**Jbel Toubkal** 4.167 m hár fjallstindur í suðvestur Marokkó og hæsti tindur Atlasfjalla. Hann er staðsettur 63 km suður af borginni Marrakesh í Toubkal þjóðgarðinum.
Ido

**Ido** er tilbúið tungumál sem líkt og esperanto er ætlað að vera alþjóðatunga, annað tungumál á eftir móðurmáli. Ido var búið til snemma á tuttugustu öld. Það er reglulegt tungumál og án framburðarvandkvæða og órökvísi sem einkennir náttúruleg mál. Lunginn úr orðaforða Ido er fenginn úr indóevrópskum tungumálum.

## Tenglar
* http://www.ido.li
* http://io.wikipedia.org
* http://io.wiktionary.org
* Hvernig Ido virkar (islanda)
Kolskeggur Hámundarson

**Kolskeggur** Hámundarson (10. öld) var bróðir Gunnars á Hlíðarenda, líklega lítið eitt yngri en hann. Frá þeim bræðrum segir í Njáls sögu. Kolskeggur fylgdi jafnan Gunnari og virðist hafa litið á hann sem foringja í einu og öllu. Hann barðist með Gunnari í mörg skipti og meðal annars í bardaganum við Eystri-Rangá, þar sem Hjörtur bróðir þeirra féll. Leiðir þeirra Gunnars og Kolskeggs skildi þegar Gunnar neitaði að halda af landi brott í þrjú ár og sneri til baka. Þá viðhafði Kolskeggur þau ummæli að hann væri ekki slíkt lítilmenni að ganga á bak orða sinna. Ennfremur sagði hann við Gunnar að hann myndi aldrei aftur til Íslands snúa, því að hann myndi fregna Gunnar dauðan.
Kolskeggur fór fyrst til Víkurinnar í Noregi, þaðan til Danmerkur og var þar með Sveini konungi tjúguskegg. Loks hélt hann þaðan til Miklagarðs. Þar giftist hann og kristnaðist og var væringjaforingi. Hann bjó í Miklagarði til dauðadags.
Kári Sölmundarson

**Kári Sölmundarson** (um 970 - um 1030 eða lengur hugsanlega) var mikill kappi og bardagamaður. Hann var hirðmaður Sigurðar jarls í Orkneyjum er hann hitti þá Njálssyni, Helga og Grím, í kröppum leik er þeir lágu undir árásum skoskra víkinga. Voru það Grjótgarður og Snækólfur, synir Moldans úr Dungalsbæ og frændur Melkólfs skotakonungs, sem sumir telja að hafi verið Malcolm II Keneðsson. Kári veitti þeim bræðrum og vó Snækólf en Helgi Grjótgarð og báðust þá aðrir griða. Urðu þeir eftir það óaðskiljanlegir og fór Kári með þeim til Íslands.
Kári var sonur Sölmundar Þorbjörnssonar, bónda á Hólum í Hrunamannahreppi, en afi hans, Þorbjörn jarlakappi hafði keypt þar land af Má Naddoðarsyni. Kári gekk að eiga Helgu Njálsdóttur og var hann því mágur Njálssona. Eftir það var hann með Skarphéðni og Helga og Grími í öllum þeirra stórræðum, sem leiddu til Njálsbrennu. Meðal annars átti hann hlut að máli er Höskuldur Hvítanessgoði var drepinn saklaus.
Börn Kára og Helgu voru Þorgerður, Ragnheiður, Valgerður og Þórður Kárason (eldri), sem brann inni á Bergþórshvoli með afa sínum og ömmu. Kári slapp einn úr brennunni og loguðu þá hár hans og klæði, segir sagan. Eftir brennuna fór Kári víða og elti uppi brennumenn og drap þá hvern á fætur öðrum. Voru þá bandamenn hans Þorgeir skorargeir, frændi Njáls, og Björn í Mörk, (Björn að baki Kára). Barst leikurinn allt til Bretlandseyja, þar sem Kári hjó Kol Þorsteinsson „og nefndi höfuðið tíu er það fauk af bolnum“ segir Njála. Á meðan Kári var erlendis í þessum erindagjörðum dó Helga Njálsdóttir, kona hans.
Næsta sumar kom Kári til Íslands og brutu þeir skip sitt við sandana sunnanlands. Menn komust af en töpuðu varningi sínum. Þá sagði Kári að nú skyldi reyna drengskap Flosa á Svínafelli, en það var næsti bær við slysstaðinn. Gengu þeir yfir sandana og komu að Svínafelli. Þar tók Flosi á móti þeim stórmannlega. Þekkti hann strax Kára og féllust þeir í faðma.
Síðar gekk Kári að eiga Hildigunni Starkaðardóttur, sem áður var gift Höskuldi Hvítanessgoða, sem Kári hafði verið með í að drepa. Hildigunnur var bróðurdóttir Flosa. Er hjónaband þeirra af bókmenntafræðingum túlkað sem fyrirgefning eftir illvirki á báða bóga, en þau höfðu bæði átt um sárt að binda eftir þessa hildarleiki alla og að segja má hvort af annars völdum. 

Hildigunnur og Kári bjuggu á Breiðá, sem á miðöldum fór algjörlega undir jökul ásamt mörgum fleiri bújörðum. Börn þeirra voru Starkaður, Þórður (yngri) og Flosi.
Kaldbakshorn

**Kaldbakshorn** er 508 m hátt fjall sem gnæfir yfir Kaldbaksvík á Ströndum. Fremst í fjallinu er þverhníptur hamar sem nær út að sjó. Framarlega í hamrinum er lóðrétt gjá sem er kölluð Svansgjá. Sagt er að Svanur á Svanshóli hafi sést ganga þar í fjallið þegar hann fórst við fiskveiðar undan Kaldbaksvík. Einnig er sagt að úr gjánni liggi göng undir fjallgarðinn að Svanshóli í Bjarnarfirði.
Saxo Grammaticus

*Ei skal ég heldur láta iðni Íslendinga liggja í þagnargildi.  Sökum þess hve hrjóstrug er feðrajörð þeirra, hafa þeir orðið að lifa hófsömu lífi, og leggja þeir í vana sinn að safna þekkingu um afrek annarra og gera hana lýðum ljósa, bæta þeir sér þannig veraldlega fátækt sína með auðlegð andans.  Þykir þeim góð skemmtan að fræðast um það, er sögulegt gerist með öllum þjóðum, og skrá það til arfs handa þeim, er eftir koma, og sýnist þeim eigi minni heiður að segja frá stórvirkjum annarra en sjálfir vinna þau.  Fjárhirslur þeirra, sem eru fullar af kostugum sögum um viðburði fortíðarinnar, hefi ég gaumgæfilega rannsakað, og eigi alllítinn hluta af verki þessu hefi ég grundvallað á sögum þeirra, því ég hefi ekki álitið það ósamboðið virðingu minni að nota þá sem heimildarmenn, þar eð ég vissi, hversu vel fornöld var þeim kunn.* — Um Íslendinga, þýðing á textabroti eftir Saxo Grammaticus 13. öld

**Saxo Grammaticus** (f. 1150 d. 1220) (**Saxi málspaki** eða **Saxi fróði**) var danskur sagnaritari sem skrifaði sögu Danmerkur, *[[Gesta Danorum]]*, í sextán bindum. Hann hefur líklega starfað hjá Absalon, sem var biskup í Hróarskeldu og síðar erkibiskup í Lundi. Að öðru leyti er afar lítið vitað um Saxo, utan það sem hann segir sjálfur í bók sinni. „Grammaticus“ (= málfræðingur) er viðurnefni sem honum var gefið síðar, vegna þess hve vel hann skrifar á latínu.

## Tenglar
*On-Line Medieval and Classical History: ''The Danish History'' books I-IX, translated by Oliver Elton (Norroena Society, New York, 1905).
*Gesta Danorum in Latin
* One of the versions in the Danish Royal Library 
*Saxo Grammaticus á dönsku
**Gesta Danorum,* English Book I-IX: Online Medieval and Classical Library 
**Gesta Danorum,* Latin version Book I-XVI: The Royal Danish Library
**Gesta Danorum,* Latin and English side by side: http://medlem.spray.se/abujaftiel/saxo01.html 
*Project Runeberg - Saxo Grammaticus Project Runeberg on Saxo Grammaticus og ''Gesta Danorum''
*
Endurkvæmt fall

**Endurkvæmt fall** er fall sem kallar á sjálft sig beint eða óbeint, endurkvæm föll eru mikið notuð í fallaforritun því þau koma í stað venjulegra lykkja.

## Dæmi
Í þessu C99 forriti eru tvö föll, rfactorial og factorial skilgreind, það fyrra reiknar aðfeldi tölunnar 5 á endurkvæman hátt en það seinna reiknar það sama með for-lykkju.


```
#include <stdio.h>

int rfactorial(int n)
{
        if (n == 1)
                return 1;
        return n * rfactorial(n - 1);
}

int factorial(int n)
{
        int total = 1;
        for (int i = n; i >= 1; --i)
                total *= i;
        return total;
}

int main(void)
{
        const int nr = 5;
        printf("%d\n", rfactorial(nr));
        printf("%d\n", factorial(nr));

        return 0;
}
```
Gufuþrýstingur

**Gufuþrýstingur** (einnig **eimþrýstingur** eða **uppgufunarþrýstingur**) er þrýstingur efnis í gufuformi (hlutþrýstingur ef gufan er úr fleiri en einu efni).

Við ákveðið hitastig, fyrir gefið efni, er til þrýstingur þar sem gufuform þessa efnis er í jafnvægi við vökva- og fast form þess. Þetta er mettunarþrýstingur (eða mettunareimþrýstingur) þessa efnis við það hitastig. Efni með háan gufuþrýsting við venjulegt hitastig er kallað *rokgjarnt*.

## Vökvar
Þegar hlutþrýstingur hvaða vökva sem er samsvarar gufuþrýstingi þess, er vökvinn að hluta til uppgufaður: vökvinn og gufan eru í jafnvægi.

Við fast hitastig, ef þrýstingurinn er lækkaður, breytist þetta jafnvægi í hag gasforms efnisins: Vökvinn gufar algerlega upp. Ef að þrýstingurinn er á hinn bóginn aukinn, gerist hið andstæða: Gufan þéttist á endanum yfir í vökva.

Við fastan þrýsting en breytilegt hitastig, veldur lækkandi hitastig því að öll gufan þéttist í vökva, en hækkandi hitastig veldur því að vökvinn gufar algerlega upp. 

Við ákveðinn þrýsting er suðumark efnis það hitastig sem þarf til að gufuþrýstingur efnisins í *vökvaformi* samsvari umhverfisþrýstingi.

Hægt er að seinka þessu uppgufunar- og þéttunarferli og er það þá hvert um sig kallað yfirhitun og yfirmettun.

## Föst efni
Þegar umhverfisþrýstingurinn jafngildir gufuþrýstingi fasts efnis, er fasta- og gufuformið í jafnvægi. Fyrir neðan það hitastig breytist gufan í fast efni; og fyrir ofan, þurrgufar fasta efnið (það er, breytist beint í gufuform án þess að bráðna fyrst). Við hvaða þrýsting sem er, er þar af leiðandi þurrgufunarstig efnis það hitastig sem að gufuþrýstingur efnisins *í föstu formi* jafngildir umhverfistþrýstingi. 

## Tengsl
Það mætti taka það fram að gufuþrýstingur efnis í vökvaform getur verið (og *er* yfirleitt) frábrugðinn gufuþrýstingi sama efnis í föstu formi. Ef hitastigið er þannig að gufuþrýstingur vökvaformsins sé hærri en fasta formsins, gufar vökvinn upp, en gufan breytist í fast efni (vökvinn er að *frjósa*). Aftur á móti ef hitastigið er þannig að gufuþrýstingur vökvaformsins sé lægri en gufuþrýstingur fasta formins, gufar fasta efnið upp en gufan þéttist í vökva (fasta efnið er að *bráðna*). Við það hitastig sem að jafnar báðar gufuþrýstingstölurnar, er jafnvægi milli fasta- og vökvaformsins. Þetta hitastig er kallað bræðslumark efnisins.

## Vatn
Suðumark vatns fyrir þrýsting í kringum 100 kPa er hægt að nálga með:

T_v = 100 + 0.0002772 \cdot (p - 101000) - 1.24 \cdot 10^{-9} \cdot (p - 101000)^2

þar sem að hitastig er í gráðum Celsíus og þrýstingurinn *p* er í paskölum. Hægt er að fá gefinn gufuþrýstinginn með því að leysa þessa jöfnu fyrir *p*.

Lögmál Raoults segir hér um bil til um gufuþrýsting vökvablandna.

## Tengt efni
* Rakastig
* Daggarmark

## Tilvísanir
Faðir vor

**Faðir vor** (eða **faðirvor** eða **faðirvorið**) er líklega þekktasta bænin í Kristni. Bænin er í Biblíunni, nánar tiltekið í Mattheusarguðspjalli, 6. kapítula, versum 9-13. Hugtakið *faðir vor* á við Guð.

## Bænin
### Á grísku
Bænin á grísku sem hefur verið þýdd á önnur mál.
:Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς
:ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου·
:ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου·
:γενηθήτω τὸ θέλημά σου,
:ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς·
:τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον·
:καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφελήματα ἡμῶν,
:ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν·
:καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν,
:ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.
:[Ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα 
:εἰς τοὺς αἰῶνας·]
:ἀμήν.

### Á íslensku
:Faðir vor, þú sem ert á himnum. 
:Helgist þitt nafn, til komi þitt ríki, 
:verði þinn vilji, svo á jörðu sem á himni. 
:Gef oss í dag vort daglegt brauð. 
:og Fyrirgef oss vorar skuldir,
:svo sem vér og fyrirgefum 
:vorum skuldunautum. 
:Eigi leið þú oss í freistni,
:heldur frelsa oss frá illu. 
:[Því að þitt er ríkið, mátturinn og dýrðin 
:að eilífu.]
:Amen.

### Á latínu

:Pater noster, qui es in cælis
:sanctificetur nomen tuum;
:Adveniat regnum tuum. 
:Fiat voluntas tua
:sicut in cælo et in terra.
:Panem nostrum cotidianum da nobis hodie.
:Et dimitte nobis debita nostra,
:sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.
:Et ne nos inducas in tentationem;
:sed libera nos a malo.
:[Quia tuum es regnum, et potestas, et gloria 
:in sæcula sæculorum.]
:Amen.

## Tengt efni
* Amen

## Tengill
* ''Sýnishorn íslensku frá 16. öld''; (þýðing á Faðirvorinu); grein í Eimreiðinni 1906
Jarðsögutímatal

**Jarðsögutímatal** er yfirlit yfir tímabil jarðsögunnar. Það er stigskipt og samanstendur af tímaskeiði, tíma, tímabili, öld og aldabili. Hver öld, eða hvert aldabil, sem nær yfir marga tugi eða hundruð milljóna ára, einkennist af mjög mismunandi skilyrðum og einstökum vistkerfum. T.d. lifðu risaeðlur einungis á miðlífsöld, spendýrin hafa verið ríkjandi á nýlífsöld o.s.frv.

## Tímalína
Steindafræði

**Steindafræði** er undirgrein jarðfræðinnar sem fæst við rannsóknir á efnafræði, kristalbyggingu og eðliseiginleikum (þ.á m. ljósfræði) steinda. Þau ferli sem stuðla að myndun og eyðingu steinda eru einnig meðal viðfangsefna steindafræðinnar. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **steindafræðingar**. Georg Agricola er álitinn upphafsmaður steindafræðinnar.

Frá árinu 2004 eru yfir 4.000 tegundir steinda viðurkenndar af alþjóðasteindarfræðisamtökunum (IMA). Af þessum steindum eru 150 taldar vera algengar en aðrar 50 sagðar koma einstöku sinnum fyrir. Afgangurinn flokkast til mjög sjaldgæfra steinda.
Ásaskóli

**Ásaskóli** í Gnúpverjahreppi er elsti heimavistar-barnaskóli landsins, byggður 1923. Hann er í landi Ása, á eyrum Kálfár. Í Ásaskóla er nú búið og hafa miklar endurbætur verið gerðar á húsnæðinu, sem var í niðurníðslu. Gnúpverjaskóli tók við af honum sem grunnskóli sveitarinnar árið 1986.

## Húsnæðið
Á lofti skólans var heimavistin og vistarverur barnanna. Þau dvöldust að jafnaði í skólanum í tvær vikur í senn. Á neðri hæð eru eldhús, skólastofur og salur. Úti var stór flöt og áhorfendapallar í brekkunni fyrir ofan.
Steind

**Steind**, **steinefni** eða **steintegund** er í steindafræði náttúrlegt efnasamband sem myndast við jarðfræðilegt ferli. Hugtakið nær ekki aðeins yfir efnasamsetningu heldur einnig yfir uppbyggingu. Samsetning steinda getur verið allt frá hreinum frumefnum og einföldum söltum, allt upp í flókin silíköt sem geta haft þúsundir þekktra afbrigða (lífræn sambönd eru venjulega undanskilin). Bergtegundir eru flokkaðar eftir því hvernig steindir þær hafa að geyma.

Steindir eru alltaf með sömu efnasamsetningu og jafna kristallauppbyggingu sem endurtekur sig í það óendanlega.

Í steindafræði er steind skilgreind sem efni sem er náttúrulegt, á föstu formi, með skipulagða röðun frumeinda, einsleitt, með ákveðna efnasamsetningu og yfirleitt mynda í ólífrænum ferlum.  Með skipulagðri röðun frumeinda er átt við að frumeindir eða sameindir efnisins raði sér í skipulagða, þrívíða grind (kristalgrind). Ef eindir efnis mynda kristalgrind er talað um að efnið sé kristallað. 

## Algengar steindir í íslensku bergi

* Apatit
* Feldspat
** -Ortóklas
** -Plagíóklas
* Glimmer
* Kvars
* Ólivín
* Pýroxen
* Seguljárnsteinn

## Tengill
* Steindir og kristallar (Náttúrufræðistofnun Íslands)

## Tilvísanir
Náttúruminjaskrá

**Náttúruminjaskrá** er listi yfir öll svæði sem friðlýst eru skv. lögum um náttúruvernd nr. 60/2013 á Íslandi og mörg önnur merkileg svæði sem hafa ekki enn verið friðlýst. Hún er birt í Stjórnartíðindum og staðfest af ráðherra. Náttúruverndarráð hefur einnig gefið skrána út í sérriti til að kynna friðlýstu svæðin, en ekki síður þau sem áhugi er á að verði friðlýst svo að fólk geti stuðlað að verndun þeirra.

Helstu svæði eru:
* Suðurhálendið: Þórsmörk, Hekla, Landmannalaugar, Veiðivötn, Jökulheimar, Laki.
* Þingvellir: Samfellt svæði sem nái yfir allt vatnasvið Þingvallavatns og yfir í Hvalfjarðarbotn.
* Snæfellsjökull og svæðið undir Jökli.
* Sunnanverðir Vestfirðir: Meðal annars Vatnsfjörður, Dynjandi og vesturhluti Reykhólahrepps.
* Hornstrandir: Hugsanleg stækkun á Hornstrandafriðlandi.
* Kaldbakur, Fjörður og Flateyjardalur: Eyðibyggðir og fjalllendi, menningarminjar.
* Jökulsárgljúfur: Þjóðgarðurinn í Jökulsárgljúfrum er eingöngu í vesturhluta gljúfursins en brýnt er að austurhluti þess njóti einnig verndar.
* Lón: Endurskoðun á mörkum friðlands á Lónsöræfum.
* Skaftafell: Nokkur svæði sem tengjast þjóðgarðinum í Skaftafelli, m.a. Öræfajökull og Skeiðarársandur.
* Núpsstaður: Núpsstaður býr yfir sérstakri náttúrufegurð og merkilegri sögu sem mikilvægt er að kynna fyrir núlifandi og komandi kynslóðum.
* Miðhálendið: Hæsti hluti miðhálendisins (Hveravellir-Vonarskarð).

## Tengt efni
*Listi yfir friðlýst svæði á Íslandi
## Tengill
* Náttúruminjaskrá á vef Umhverfisstofnunar
Hraun

**Hraun** er bráðið berg eða möttulefni sem flæðir upp á yfirborð jarðar við eldgos og storknar þar. Hitastig hraunbráðar getur verið frá 700 - 1200&nbsp;°C. Kvikan verður til vegna hitamyndunar í iðrum jarðar sem einkum stafar af niðurbroti geislavirkra efna (t.d. úrans og þóríums). Kvikan er heit og því eðlisléttari en umhverfið, sem veldur því að hún tekur að stíga í átt til yfirborðs þar sem hún kemur upp í eldgosum. Hraunið sem rennur þá inniheldur minna af uppleystum efnum (gösum) en kvikan. 

## Tegundir hrauna
Á Íslandi er basalt (einnig nefnt blágrýti og grágrýti) langalgengasta bergtegundin. Basísk hraun (eða *mafísk*) eru venjulega fremur kísilsnauð og eru því fremur þunnfljótandi. Þau koma oftast upp í gígaröðum eða dyngjum. Súr hraun (eða *felsísk*) eru yfirleitt kísilrík og seigfljótandi og mynda gjarnan straumflögótt berg. Þau koma oftast upp í megineldstöðvum.

## Storknun og myndanir
Hraun kólna eða storkna á yfirborði og mynda fast berg. Fasta bergið er samsett úr kristölluðum steindum, en kólnunarhraði hraunsins ræður mestu um það hversu grófgerðir kristallarnir verða. Þeim mun hægar sem hraun kólna þeim mun stærri verða kristallarnir. Stórir kristallar geta einnig myndast í kvikunni meðan hún er neðanjarðar og þá verður hraunið sem upp kemur dílótt.
Snertifletir og yfirborð hrauna er oft gler- eða kargakennt, þar sem kólnun þessara flata er hraðari vegna snertingar við eldri og kaldari jarðmyndanir og andrúmsloft. Því ná kristallar ekki að myndast. Berg sem myndast við eldgos kallast einu nafni gosberg hvort sem um er að ræða hraun, gjóskuberg eða móberg.

Hraunbráð sem vellir eða streymir getur orðið að bólstrum. Það gerist oft þegar gýs í vatni og stundum undir jökli. Þegar bergkvika kólnar hratt herpist hún saman og myndar stuðla. Stuðlar verða stórir þegar að hraunið hefur storknað en heldur áfram að kólna fremur hægt.

Basísk hraun mynda venjulega annaðhvort hellu- eða apalhraun sem vísar að mestu til yfirborðsásýndar hraunanna. Enskt heiti þessara hraungerða eru "Aa-lava" (apalhraun) og "Pahoehoe" (helluhraun), en ensku nafngiftirnar eru komnar frá Hawaii-eyjaklasanum, þar sem eingöngu renna basalthraun.

## Sjá einnig

*Listi yfir hraun á Íslandi

## Tenglar
*https://www.visindavefur.is/svar.php?id=63785  Vísindavefurinn: *Hvað er hraun og hvað er kvika?* Svar: Sigurður Steinþórsson, prófessor emeritus, HÍ

## Tilvísanir
Jarðvegur

**Jarðvegur** er jarðlag eða setlag úr steindum og lífrænum efnum. Þykkt jarðvegs getur verið frá sentimetrum upp í meira en metra á yfirborði lands. Uppistöðuefni jarðvegs eru bergbrot og steindir, lífræn efni, vatn og loft. Jarðvegsgerðir eru mismunandi eftir hlutföllum þessara uppistöðuefna. Loft sem er fast í holrýmum á milli agna, utan á ögnum og í vatni í jarðveginum, getur verið allt að helmingur af rúmmáli hans. Innihald bergbrota og steinda í jarðveginum er flokkað eftir kornastærð t.a.m. í sand (grófast), silt og leir (fínast). Hlutfall þessara agna ræður að mestu leyti flokkun og einkennum jarðvegsins.

## Íslenskur jarðvegur
Íslenskur jarðvegur er ríkur af eldfjallaösku og kallast hann eldfjallajörð eða *Andosol*, en slíkur jarðvegur finnst eingöngu á eldvirkum svæðum jarðar og er því illa samanburðarhæfur við jarðveg meginlandanna. Íslenskur jarðvegur hefur sérstaka eiginleika sem hafa t.a.m. áhrif á hvernig hann rofnar. Hann hefur litla samloðun, en getur gleypt í sig mikið magn af vatni. Þessi eiginleiki magnar upp frostverkun, sem veldur jarðskriði, og skriðuföllum auk myndunar ísnála og þúfnalandslags. Lítil samloðun jarðvegsins gerir hann viðkvæman gagnvart regndropum sem skella á honum og rennandi vatni, sérstaklega þegar jarðvegurinn er þegar mettaður af vatni. Jarðvegurinn er yfirmettaður á veturna og á vorin þegar frosið lag kemur í veg fyrir brottrennsli vatnsins. Vindrof eykst einnig vegna lítillar samloðunnar, uppsöfnunar agna af siltstærð, og lítillar eðlisþyngdar jarðvegsagnanna. Sérstaklega grófra gjóskukorna (1 g/cm3).

## Tengt efni

* Jarðvegsgerð (flokkun jarðvegs)

## Tengill
* Hið íslenska jarðvegsauðlind (2004)
Godfrey Harold Hardy

**Godfrey Harold Hardy** (7. febrúar 1877 – 1. desember 1947) var breskur stærðfræðiprófessor, kunnur fyrir verk sín í talnafræði og stærðfræðigreiningu. 

Hardy var meðal fremstu stærðfræðinga á fyrri hluta 20. aldarinnar. Einkum er hann kunnur á meðal leikmanna fyrir að hafa skrifað bókina „Málsvörn stærðfræðings“ þar sem hann útskýrir eðli og markmið hreinstærðfræðinnar.

## Tengt efni
* Srinivasa Ramanujan
Blátjald

**Blátjald** er tækni sem er mikið notuð við kvikmyndagerð og í sjónvarpi. Blátjaldið sjálft er einlitt efni, sem virkar þannig að ef t.d. leikarar eru látnar standa fyrir framan það er hægt, með tæknivinnu, að skeyta inn hvaða bakgrunnsmynd sem er, ramma eða hreyfimynd, í staðinn fyrir einlita efnið. Blátjaldstæknin er t.d. notuð af veðurfréttamönnum. Veðurfréttmenn standa fyrir framan efnið og sjá aðeins það, á meðan tæknimenn sjónvarpstöðvanna setja veðurkort inn í staðinn fyrir blátjaldsefnið og því virðist sjónvarpsáhorfandanum sem fréttamaðurinn standi fyrir framan veðurkortið. Í raun stendur veðurfréttamaðurinn fyrir framan blátjald og sér ekki kortið sem sjónvarpsáhorfendurnir sjá. 

Tæknin er einnig mikið notuð við kvikmyndagerð, enda mjög hentug aðferð til að setja leikara t.d. ofan á bíl á 140 km. hraða eða láta þá hrapa fram af kletti, án þess að þurfa áhættuleikara e.þ.h. Mismunandi litir eru notaðir en algengast er að tala um blátjald því að tjaldið er oftast blátt, þegar um kvikmyndagerð er að ræða. Yfirleitt er notað tjald í grænum eða bláum lit en ástæða þess er að þeir litir eru fjærst húðlitnum.

## Tengill
* Herra Bláskjár látinn,Vísir, 18. febrúar 2013
Gull

**Gull** er frumefni með efnatáknið **Au** (latína *aurum*) og er númer 79 í lotukerfinu.
Þetta er mjúkur, gljáandi, gulur, þungur, hamranlegur og linur hliðarmálmur sem er ónæmur gegn flestum efnum en hægt er að vinna á honum með klór, flúor og kóngavatni. Gull finnst sem molar eða sem gullkorn í grjóti og í árseti. Gull er einn af myntmálmunum.

Gull var áður fyrr notað sem seðlafótur margra þjóða og er einnig notað í skartgripagerð, tannlækningar, og í rafeindavörur. ISO gjaldmiðilstákn þess er **XAU**.

Gull er æðstu verðlaun á íþróttamótum, en annað sætið færir silfur og það þriðja brons. Orðið *gull* (í fleirtölu) var áður fyrr notað yfir barnaleikföng. 

## Saga og notkun
Gull er aðlaðandi og mjög verðmætur málmur, sem þekkst hefur í a.m.k. 5500 ár. Hreint gull finnst stundum í náttúrunni en venjulega er það þó í sambandi við silfur, kvars (SiO2), kalsít (CaCO3), blý, tellúr, sink eða kopar. Gróflega áætlað er um 1 millígramm af gulli uppleyst í hverju tonni af sjó, en vinnsla á því úr sjó myndi þó ekki svara kostnaði. Áætlað hefur verið að hægt væri að koma öllu gulli sem þegar hefur verið hreinsað, fyrir í teningi sem væri 20 metrar á kant.

Gull er mótanlegast og teygjanlegast allra málma. Eina únsu af gulli er hægt að fletja út í þynnu sem er um 5 metrar á kant. Gullþynnur eru notaðar í gyllingu handverks og listmuna. Þykkt einnar slíkrar þynnu getur verið um 0,000127 millimetrar, eða um 400 sinnum þynnri en mannshár.

Hreint gull er lint og er venjulega blandað saman við aðra málma eins og silfur, kopar, platínu eða palladíum til að auka styrkleika þess. Gullblöndur eru notaðar til framleiðslu skartgripa og skrautmuna, í tannfyllingar og í smámynt. Magn gulls í málmblöndu er mælt með mælieiningu sem nefnist karat. Eitt karat samsvarar 1 hluta af 24, þannig að í 18 karata gullhring eru 18 hlutar af hreinu gulli og 6 hlutar af íblöndunarefnum.

Gull er góður leiðari hita og rafmagns og tærist ekki í andrúmslofti. Því er hægt að nota gull í rafmagnstengla og rafrásir. Gull endurkastar einnig innrauðri geislun mjög vel, sem gerir það hentugt til að verja geimflaugar og skýjakljúfa gegn hita sólarinnar. Nota má gyllta spegla við framleiðslu sjónauka sem næmir eru fyrir innrauðu ljósi.

Geislavirk samsæta gulls (198Au) er notuð við geislameðferð gegn krabbameini. Gull-natríum-þíósúlfat (AuNa3O6S4) er notað í meðferð við gigt. Gullklórsýra (HAuCl4) er notuð til varðveislu ljósmynda með því að skipta út silfuratómunum sem þegar eru til staðar í ljósmyndum.

Árið 1848 hófst mikið gullgraftaræði í Kaliforníu og stóð það yfir um árabil. Lá gullið þá oft í botni á litlum lækjum eða ám og notuðu menn haka, sigti og pönnur til að safna gullinu. Það var síðan flutt til byggða og unnið frekar svo hægt væri að nota það í alls konar iðnað eins og að búa til hringi eða verkfæri. Svo leið gullgröfturinn undir lok á þessu tímabili, einfaldlega vegna þess að gullið var uppurið á svæðinu og þurfti þá að leita annað til gullgraftar. Annað frægt gullæði greip um sig í Klondike og víðar í Yukon-dalnum í Kanada hálfri öld síðar.

## Tenglar

* 
* 
*
Hlutmengi

**Hlutmengi** er mengi *A*, sem venslað er öðru mengi *B* þannig að *A* hefur öll sín stök sameiginleg með *B*, táknað *A* ⊆ *B*. Öll mengi eru hlutmengi í sjálfu sér og sammengi allra hlutmengja tiltekins mengis er mengið sjálft. Stök veldismengis tiltekins mengis eru öll hlutmengi þess, þ.m.t. tómamengið, sem er hlutmengi í öllum mengjum. Ef mengi *A* er hlutmengi í *B* og mengið *B* hefur a.m.k. eitt stak umfram *A*, kallast mengið *A* *eiginlegt hlutmengi* í *B*, táknað með *A* ⊂ *B*.
Gagntæk vörpun

**Gagntæk vörpun** er vörpun, sem er bæði eintæk og átæk. Gagntæk föll eiga sér ávallt vel skilgreinda andhverfu.
Dæmi: Ef fallið f:\  A\to B, þar sem *A* er formengi og *B* bakmengi, er gagntækt þá er til annað fall g:\  B\to A, með þann eiginleika að fyrir sérhvert stak *x* í *A* þá er g(f(x))=x. Sömuleiðis gildir um sérhvert stak *y* í *B* að f(g(y))=y.
Carl Sagan

**Carl Edward Sagan** (9. nóvember 1934 - 20. desember 1996) var bandarískur stjörnufræðingur og boðberi vísindanna og vísindalegrar hugsunar. Hann er upphafsmaður stjörnulíffræðinnar og hvatti mjög til þess að leitað yrði að vitsmunalífi utan jarðar. Hann er heimsfrægur fyrir bækur sínar um vísindi og fyrir sjónvarpsþættina Cosmos sem náðu gríðarlegum vinsældum um allan heim. 

Carl Sagan fæddist í Brooklyn í New York þann 9. nóvember 1934. Hann stundaði nám við Chicago-háskóla þar sem hann hlaut BS gráðu árið 1955 og Meistaragráðu árið 1956 í eðlisfræði. Doktorsgráðu hlaut hann síðan árið 1960 í stjörnufræði og stjarneðlisfræði. Hann kenndi við Harvard-háskóla þangað til árið 1968 þegar hann flutti sig yfir til Cornell-háskóla. 

Sagan varð prófessor við Cornell-háskóla árið 1971 þar sem hann stjórnaði rannsóknarstofu. Hann lagði af mörkum til allra ómannaðra könnunargeimferða sólkerfisins. Hann fékk þá hugmynd að senda meðferðis alheimsskilaboð í einni geimferðanna sem fara átti út fyrir sólkerfið. Skilaboðin var reynt að hafa þannig að allt vitsmunalíf utan jarðar ætti að geta ráðið í þau og skilið þau. Fyrstu skilaboðin sem send voru á þennan hátt voru á gullhúðuðum platta sem sendur var með geimfarinu Pioneer 10. 

Meðal frægra bóka sem Carl Sagan skrifaði má nefna vísindaskáldsöguna Contact, sem samnefnd kvikmynd með leikkonunni Jodie Foster í aðalhlutverki, var byggð á.

Sagan glímdi um árabil við mergmisþroska sem leiddi hann til dauða. Hann lést úr lungnabólgu á Fred Hutchinson-krabbameinsrannsóknarstöðinni í Seattle í Washington eftir að hafa undirgengist þrjár mergígræðslur.

## Tenglar
* Ítarlegar upplýsingar um Carl Sagan á Stjörnufræðivefnum
Skottími

**Skottími** (oftast þekkt undir nafninu **bullet-time**) er tækni við kvikmyndatöku sem miðar að því að hægja á atburðarásinni sem tekin er. Tæknin var fullkomnuð við gerð myndarinnar The Matrix árin 1997 - 1998 en í þeirri mynd er tæknin mikið notuð. Nafnið skottími vísar í með tækninni er hægt að láta byssukúlu ferðast á þeim hraða að áhorfendur geti séð feril hennar.

Skottími virkar þannig að safni af stafrænum myndavélum er raðað upp á fyrirfram ákveðinn hátt og síðan eru þær forritaðar til að taka mynd, þ.e. ramma, á þann hátt að hægt sé að skapa myndavélahreyfingu af atburðinum sem verið er að taka upp með því að raða römmunum sem myndavélarnar hafa tekið upp. Hægt er svo að skeyta inn römmum í myndavélahreyfinguna og þannig lengja enn frekar atriðið, þ.e. hægja á atburðarásinni. Í skottíma er einnig notað blátjald þannig að hægt sé að setja myndavélahreyfinguna inn í töluvteiknað umhverfi.

Í raun er verið að nota grunntækni hreyfimyndarinnar í skottíma, því hreyfimynd er í raun aðeins safn af römmum sem eru teknir nokkrum sinnum á sekúndu (algengast 24 rammar á sekúndu) og því kemur það út á eitt að festa rammana með mismunandi myndavélum og raða þeim svo saman í tölvu.
Rafeind

**Rafeind** (áður kölluð **elektróna**) er neikvætt hlaðin létteind, sem ásamt kjarneindum myndar frumeindir. Sígilt líkan af frumeind gerir ráð fyrir að rafeindir fari á miklum hraða umhverfis kjarnann. Massi rafeindar er aðeins um 1/1500 af massa róteindar. Rafeindir haldast á ákveðnum rafeindahvolfum umhverfis kjarnann (sjá rafeindahýsing). Jáeind er andeind rafeindarinnar og deilir því öllum eiginleikum hennar nema hleðslunni, sem er jákvæð.

## Eiginleikar rafeinda
* Massi einnar rafeindar:  9.10938188 \cdot 10^{-31} kg
* Hleðsla einnar rafeindar: 1.60217646 \cdot 10^{-19} As
Dómkirkjan í Reykjavík

**Dómkirkjan í Reykjavík** er embættiskirkja biskups Íslands og þar með höfuðkirkja hinnar lúthersku þjóðkirkju Íslands sem og sóknarkirkja nokkurra elstu hverfa Reykjavíkur. Hún er staðsett við Austurvöll, og við hlið hennar er Alþingishúsið.

Frá endurreisn Alþingis 1845 hefur sú hefð haldist að þingsetning hefst með messu í Dómkirkjunni og þaðan leiðir dómkirkjuprestur svo þingmenn til Alþingis.

## Saga
Upphaflega var ákveðið að reist skyldi dómkirkja í Reykjavík árið 1785 í kjölfar suðurlandsskjálfta sem ollu mjög miklum skemmdum í Skálholti. Þá var einnig ákveðið að hún skyldi einnig vera sóknarkirkja Reykvíkinga og koma í stað Víkurkirkju, sem þá var orðin of lítil og illa farin. 

Upphaflega átti að reisa hina nýju kirkju utan um þá gömlu, en árið 1787, þegar átti að fara að hefja þá vinnu kom í ljós að það var ekki hægt af ýmsum ástæðum og henni var því valinn staður örstutt frá þar sem nú er Austurvöllur. Alls kyns vandræði komu upp, og það var ekki fyrr en árið 1796 að hin nýja Dómkirkja í Reykjavík var vígð. Kirkjan dugði þó ekki vel, árið 1815 var hún ekki talin hæf til messuhalds og hún var tekin algjörlega í gegn árið 1817.  Tveimur árum síðar var svo byggt við kirkjuna, bæði skrúðhús og líkhús. Svo var það 1846-1848 að aftur var kirkjan stækkuð, það verkefni fékk danski arkitektinn Laurits Albert Winstrup. Hún var bæði hækkuð og byggt við hana. Sement var notað í fyrsta skipti á Íslandi við múrhúðun veggja hennar. 

Lítið var gert í kirkjunni þangað til árið 1878, en þá var hún í algjörri niðurníðslu. Upp úr því var hún algjörlega tekin í gegn á ný og endurvígð á næsta ári. Síðan þá hefur henni verið haldið við nokkuð reglulega, nú síðast var turninum breytt í upprunalegt horf.

## Eitt og annað
*  Frá árinu 1825 var Landsbókasafnið (sem þá nefndist Stiftsbókasafnið) á lofti Dómkirkjunnar og frá árinu 1863 einnig Þjóðminjasafnið (þá Forngripasafnið).

*  Merki Kristjáns 8. prýðir framhlið kirkjuturnins (*eitthvað er þó R'ið torséð*)

## Tilvísanir

## Heimildir
*Hjörleifur Stefánsson, Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson. 1987. *Kvosin – Byggingarsaga miðbæjar Reykjavíkur*. Torfusamtökin, Reykjavík.

## Tenglar

* Vefsíða Dómkirkjunnar í Reykjavík
* Sagan
* Dómkirkjan á kirkjukort.net 
* ''Skírnarfonturinn í Dómkirkjunni''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1939
* ''Dómkirkjan, altaristaflan í dómkirkjunni og þjóðminjar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1977
Austurvöllur

**Austurvöllur** er torg í miðborg Reykjavíkur. Á miðjum Austurvelli er stytta af Jóni Sigurðssyni, sjálfstæðishetju íslensku þjóðarinnar, hún snýr að Alþingishúsinu sem er einnig við Austurvöll. Austurvöllur er vinsæll samkomustaður Reykvíkinga á góðviðrisdögum. Þar hafa mótmæli oft átt sér stað sökum þess að Alþingi er þar nærri.

Austurvöllur afmarkast af götunum Vallarstræti, Pósthússtræti, Kirkjustræti og Thorvaldsensstræti. Síðastnefnda gatan er nefnd eftir Bertel Thorvaldsen, en stytta af honum stóð lengi á miðjum Austurvelli. Nú stendur stytta af Jóni Sigurðssyni þar sem hún stóð áður.

Í kring um Austurvöll standa margar af merkari byggingum borgarinnar, þar á meðal Alþingishúsið, Hótel Borg og Landssímahúsið (en þar voru höfuðstöðvar Póst og síma lengst af) og Dómkirkjan í Reykjavík. Austurvöllur er vinsæll meðal Reykvíkinga á góðviðrisdögum. Ein ástæða þess er sú að nokkur kaffihús, sem eru í byggingunum við Vallarstræti og Pósthússtræti, hafa borð og stóla utandyra þegar veður leyfir. Einnig er mikið setið á grasinu á Austurvelli sjálfum þegar sólskin er og hlýtt í veðri. 

Austurvöllur var öllu stærri áður fyrr. Í upphafi 18. aldar náði Austurvöllur vestan frá Aðalstræti og austur að læk, norðan frá Hafnarstræti og suður að Tjörn. 

## Mótmæli við Austurvöll

Mikil hefð er fyrir því að mótmæla við Austurvöll. Ein fyrstu mótmæli sem þar áttu sér stað voru mótmæli vegna *[[símamálið|símamálsins]]* svonefnda árið 1905 en þá söfnuðust þúsundir saman við Austurvöll. Mörgum árum seinna áttu miklar óeirðir sér stað á Austurvelli miðvikudaginn 30. mars 1949, þegar samþykkt var þingsályktunartillaga um inngöngu Íslands í NATO. Við það tækifæri beitti lögreglan táragasi til þess að dreifa mannfjöldanum.

## Mótmæli ''Radda fólksins''

Í kjölfar efnahagskreppunnar árið 2008, hófust mótmæli  á vegum Radda fólksins á Austurvelli, en forsvarsmaður þeirra var trúbadúrinn Hörður Torfason. Fyrstu mótmælin fóru fram þann 11. október 2008, og fóru fram alla laugardaga þar til ríkisstjórn Geirs Haarde sagði af sér. Helstu kröfur þeirra voru afsögn ríkisstjórnar, bankastjórnar seðlabankans og stjórnar fjármálaeftirlits. 

## Tilvísanir

## Tenglar
* Austurvöllur - 75 ár síðan hann var friðaður. Lesbók Morgunblaðsins, 43. tölublað (19.11.1950), Blaðsíða 533
* ''Í kjölfar brunans 1915 risu mörg stórhýsi''. Morgunblaðið, Morgunblaðið B - Heimili/Fasteignir (10.02.1995), Blaðsíða B 22
Benínflói

**Benínflói** er um 640 km langur flói við strönd Vestur-Afríku og er hluti hins stóra Gíneuflóa með strönd að Tógó, Benín og Nígeríu. Flóinn var áður þekktur fyrir hættuleg sjávarföll og sem viðkomustaður þrælasala, en þeir 100 km af ströndinni sem eru hluti Tógó voru kallaðir „Þrælaströndin“. Til er gömul sjómannavísa um hættuna sem stafaði af sjúkdómum eins og malaríu í þrælaversluninni:

:Watch and beware
:O' the Bight o' Bénin,
:There's few that come out
:Tho' many go in!
Efri-Volta

**Efri-Volta** var nafn Búrkína Fasó til 4. ágúst 1984. Nafnið vísar til þess að landið inniheldur efri hluta árinnar Volta, sem skiptist í árnar Svörtu Volta (nú Mouhoun), Hvítu Volta (nú Nakambé) og Rauðu Volta (nú Nazinon). Allar árnar eiga upptök sín í landinu en renna síðan um Gana út í Gíneuflóa. Litirnir í fána Efri-Volta vísuðu til nafna fljótanna.
Volta

**Volta** er fljót í Vestur-Afríku. Fljótið verður til úr samruna fljótanna Mouhoun (áður *Svörtu Volta*), Nakambé (áður *Hvítu Volta*) og Nazinon (áður *Rauðu Volta*) sem öll eiga upptök sín í Búrkína Fasó en renna saman í Gana og renna til sjávar í Gíneuflóa.

**Voltavatn** er stærsta manngerða vatn heims og er uppistöðulón stíflunnar Akosombo í Gana.