open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1536

Árið **1536** (**MDXXXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Sigmundur Eyjólfsson, systursonur Ögmundar biskups, kjörinn til að verða biskup í Skálholti.
* Kláus von Marwitzen tók við hirðstjórn á Íslandi.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* Greifastríðinu í Danmörku lauk með uppgjöf borganna Kaupmannahafnar og Málmeyjar.
* 2. maí - Anne Boleyn, Englandsdrottning, handtekin og ásökuð um sifjaspell, framhjáhald og drottinssvik.
* 30. maí - Hinrik 8. Englandskonungur gekk að eiga Jane Seymour, 11 dögum eftir aftöku Anne Boleyn.
* 30. október - Kristján 3. lögleiddi mótmælendatrú í Danmörku.

;Fædd
* 24. febrúar - Klemens 8. páfi (d. 1605).

;Dáin
* 7. janúar - Katrín af Aragon, Englandsdrottning, fyrsta kona Hinriks 8. (f. 1485).
* 19. maí - Anne Boleyn, Englandsdrottning, tekin af lífi.
* 12. júlí - Erasmus frá Rotterdam, hollenskur heimspekingur (f. 1466).
Árnessýsla

**Árnessýsla** var ein af sýslum Íslands. Sýslur eru ekki lengur stjórnsýslueiningar á Íslandi, en nafnið er enn notað til að vísa til svæðisins.

Árnessýsla er staðsett á Suðurlandi milli Þjórsár í austri og Hellisheiðar í vestri en náði þó vestur yfir Svínahraun, niður undir Gunnarshólma. Svæðið einkennist af landbúnaði og ferðaþjónustu, sem eru meginatvinnuvegirnir.

Í neðanverðri sýslunni er Flóinn svonefndi, mýrarsvæði milli Þjórsár, Hvítár (neðar Ölfusár) og strandarinnar. Ofar er þurrlendara og fjallendi inn til landsins. Þingvallavatn, stærsta vatn landsins, er í sýslunni, sem og þekktir ferðamannastaðir eins og Gullfoss, Geysir, Þingvellir og Þjórsárdalur.

Sýslan dregur nafn sitt af eyjunni Árnesi í Þjórsá þar sem þing voru haldin til forna.

## Sveitarfélög
Á svæðinu eru eftirfarandi sveitarfélög (fyrrverandi innan sviga):
* Skeiða- og Gnúpverjahreppur
** (Gnúpverjahreppur)
** (Skeiðahreppur)
* Hrunamannahreppur
* Bláskógabyggð
** (Þingvallahreppur)
** (Biskupstungnahreppur)
** (Laugardalshreppur)
* Grímsnes- og Grafningshreppur
** (Grímsneshreppur)
** (Grafningshreppur)
* Sveitarfélagið Ölfus
* Sveitarfélagið Árborg
** (Selfosshreppur)
** (Sandvíkurhreppur)
** (Eyrarbakkahreppur)
** (Stokkseyrarhreppur)
* Flóahreppur
** (Gaulverjabæjarhreppur)
** (Villingaholtshreppur)
** (Hraungerðishreppur)
* Hveragerðisbær
Handklæði

**Handklæði** er klæði sem dregur í sig vökva, handklæði eru oftast notuð af fólki til að þurrka sér, til dæmis eftir sturtu.
1537

Árið **1537** (**MDXXXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Sigmundur Eyjólfsson var vígður Skálholtsbiskup af erkibiskupinum í Niðarósi. Hann lést þar nítján dögum síðar.
* Ríkisráð Noregs lagt niður og stjórn Íslandsmála færðist að fullu til Danmerkur.
* Kláus von Marwitzen hirðstjóri og Diðrik frá Minden komu til landsins.

### Fædd

### Dáin
* Sigmundur Eyjólfsson, nývígður Skálholtsbiskup.
* Teitur Þorleifsson ríki, lögmaður.

## Erlendis
* 12. ágúst - Kristján 3. og Dóróthea drottning krýnd í Kaupmannahöfn.
* Kristján 3. gerði lútherstrú að opinberri trú í Danmörku með nýrri kirkjuskipan.
* Siðaskipti í Noregi. Erkibiskupsdæmið í Niðarósi lagt af.
* 17. desember - Páll III páfi bannfærði Hinrik 8. Englandskonung.
* Spánverjar fluttu fyrstu kartöflurnar til Evrópu.

### Fædd
* 13. október - Játvarður 6. Englandskonungur (d. 1553).
* 5. desember - Ashikaga Yoshiaki, japanskur sjógún (d. 1597). 
* 20. desember - Jóhann 3. Svíakonungur (d. 1592).
* Lafði Jane Grey (þó hugsanlega fædd 1536), Englandsdrottning í níu daga (d. 1554).

### Dáin
* 6. janúar Alessandro de'Medici hertogi af Flórens myrtur (f. 1510).
* 24. október - Jane Seymour, Englandsdrottning (f. um 1508).
1538

Árið **1538** (**MDXXXVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Kirkjuskipan Kristjáns 3. lögð fyrir Alþingi.
* Gísli Jónsson, síðar Skálholtsbiskup, varð prestur í Skálholti.
* Gissur Einarsson kom heim frá námi og settist að í Skálholti.
* Oddur Gottskálksson sigldi til Danmerkur með haustskipi og er talinn hafa lokið þar við þýðingu Nýja testamentisins um veturinn.

### Fædd
* Einar Sigurðsson í Eydölum, sálmaskáld (d. 1626).
* Jón Björnsson, sýslumaður á Holtastöðum (d. 1613).

### Dáin
* Einar Snorrason Ölduhryggjarskáld, prestur og skáld á Staðarstað.

## Erlendis
* 18. júní - Friðarsamningar í Nice milli Karls 5. keisara og Frans 1. Frakkakonungs.
* 6. ágúst - Borgin Bogotá í Kólumbíu stofnuð.
* 28. október - Háskólinn í Santo Domingo, fyrsti háskóli í Vesturheimi, var stofnaður.
* 17. desember - Páll III páfi bannfærði Hinrik 8. Englandskonung.
* Listmálarinn Titian lauk við málverk sitt af Venus frá Urbino.

### Fædd
* Christopher Clavius, þýskur stjörnufræðingur (d. 1612). 

### Dáin
* 8. júlí - Diego de Almagro, spænskur landvinningamaður.
* Ólafur Engilbertsson, erkibiskup í Niðarósi (f. um 1480).
Soundhouse Tapes

***Soundhouse Tapes*** er EP-plata með Iron Maiden. Hún var tekin upp á gamlársdag 1978/79. 3 lög eru á henni í mjög hrárri útgáfu en það eru *Prowler*, *Invasion* og *Iron Maiden*. Fjórða lagið er  *Strange World* en það er demo-útgáfa. Hún var endurútgefin með safnplötunni Best of the Beast.

Platan er ein af sjaldgæfustu gripum tengdum Iron Maiden. Hún var aðeins fáanleg í 5.000 eintökum og var aðeins hægt að panta hana í póstkröfu.

## Lagalisti
# Iron Maiden (Harris)
# Invasion (Harris)
# Prowler (Harris) 
# Strange World (Harris)
Fjall

**Fjall** er landslagsþáttur sem gnæfir yfir umliggjandi landslag. Fjall er venjulega hærra og brattara en hæð og fell.

## Orðsifjar
Orðið *fjall* er dæmi um a-klofningu frá orðinu *[[fell]]*.

## Tengt efni
* Fell
* Listi yfir hæstu fjöll heims
* Fjöll á Íslandi
* Listi yfir tinda á Íslandi eftir hæð
Hugtak

**Hugtak** er óhlutbundin, almenn hugmynd, sem vísar til helstu sameiginda einstakra tegunda, hluta eða fyrirbæra. Dæmi um hugtak er orðið *fjölskylda*.

## Tengt efni
* Altak
* Hluthyggja um altök
* Hugsun
* Hugtakaleg hugsun
* Nafnhyggja

## Tenglar
* 
* 
*
Megas (hljómplata)

**Megas** er fyrsta hljómplata Megasar, gefin út árið 1972. Platan var endurútgefin 1994 og 2002.

Öll lögin voru tekin upp í Noregi, í Oslo Teskniske Skole, nema Spáðu í mig, en það var hljóðritað á samkomu Íslendinga í Osló.

## Lagalisti

# Skutullinn
# Um óþarflega fundvísi Ingólfs Arnarsonar
# Silfur Egils
# Dauði Snorra Sturlusonar
# Um grimman dauða Jóns Arasonar
# Um skáldið Jónas
# Jón Sigurðsson og sjálfstæðisbarátta Íslendinga
# Vertu mér samferða inn í blómalandið amma
# Þóttú gleymir guði
# Gamli Sorrí Gráni
# Síðbúinn mansöngur
# Ófelía
# Heilræðavísur
# Um ástir og örlög Eyjólfs bónda
# Spáðu í mig

## Hljóðfæraleikur
*Megas: Söngur (gítar í Spáðu í mig)
*Inge Rolland: Þverflauta
*Tore Tambs-Lyche: Hljómgítar og kontrabassi 
*Øivind Ekman Jensen: Hljómgítar

Útsetningar: Tore Tambs-Lyche og Øivind Ekman Jensen

Ljósmyndir: Haraldur S. Blöndal
1539

Árið **1539** (**MDXXXIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Vor - Claus van der Marwitzen hirðstjóri kom til landsins og hafði fengið hjá konungi umboð yfir Viðeyjarklaustri og skyldi setjast þar að en sjá munkunum og ábótanum fyrir viðurværi.
* Hvítasunnudagur - Diðrik frá Mynden, fógeti, fór til Viðeyjarklausturs ásamt hirðstjóranum og lagði undir sig, rændi og ruplaði, rak munkana á brott og lýsti Viðey eign konungs. Það má telja upphaf siðaskiptanna á Íslandi.
* 10. ágúst - Diðrik frá Mynden drepinn í Skálholti ásamt mönnum sínum. Hann var þá á austurleið til að taka undir sig eignir klaustranna í Þykkvabæ og Kirkjubæ.
* Ögmundur Pálsson Skálholtsbiskup valdi Gissur Einarsson sem eftirmann sinn og sendi hann til Kaupmannahafnar að taka vígslu.
* Helgi Höskuldsson ábóti í Þingeyraklaustri skikkaður til að fara í pílagrímsferð til Rómar vegna barneignar.
* 5. september - Erlendur Þorvarðarson lögmaður kvað upp dóm á Kópavogsþingi um að Diðrik frá Mynden og þeir sem drepnir voru með honum skyldu teljast óbótamenn og þeir sem vegið höfðu að þeim sýknir saka.
* 9. nóvember - Háskólakennarar í Kaupmannahöfn gáfu út leyfi til að prenta mætti Nýjatestamentisþýðingu Odds Gottskálkssonar.

;Dáin

## Erlendis
* 12. janúar - Karl 5. keisari (Karl 1. Spánarkonungur) og Frans 1. Frakkakonungur undirrituðu Toledo-sáttmálann þar sem þeir samþykktu að gera ekki frekari bandalög við Englendinga.
* 30. maí - Hernando de Soto lenti í Tampa Bay í Flórída með 600 manna lið.
* 10. ágúst - Frans 1. Frakkakonungur undirritaði Villers-Cotterêts-tilskipunina, réttarbót þar sem meðal annars var mælt fyrir um að öll opinber gögn í Frakklandi skyldu vera á frönsku.
* 4. september - Hinrik 8. Englandskonungur semur um giftingu sína og Önnu af Kleve.
* Carta marina var prentað í Flórens, fyrsta kortið sem sýndi Norðurlöndin og þar með Ísland nokkuð ítarlega. Það var Svíinn Olaus Magnus sem gerði kortið.

;Fædd
* 5. desember - Fausto Paolo Sozzini, ítalskur guðfræðingur (d. 1604).

;Dáin
* 12. mars - Thomas Boleyn, jarl af Wiltshire, enskur stjórnmálamaður og faðir Önnu Boleyn (f. 1477).
* 1. maí - Ísabella af Portúgal, drottning Spánar og keisaraynja hins Heilaga rómverska ríkis, kona Karls 5. keisara (f. 1503).
* 7. maí - Guru Nanak Dev, upphafsmaður síkisma (f. 1469).
1540

Árið **1540** (**MDXL** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Gissur Einarsson vígður biskup í Skálholti.
* 12. apríl - Prentun lauk í Danmörku á Nýja testamentisþýðingu Odds Gottskálkssonar.
* Íslenskt skip kom til Grænlands og fundu skipverjar enga norræna menn á lífi þar.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis
* 6. janúar - Hinrik 8. Englandskonungur gekk að eiga fjórðu eiginkonu sína, Önnu af Cleves. Hjónabandið var dæmt ógilt sex mánuðum síðar.
* 28. júlí - Thomas Cromwell, áður einn helsti ráðgjafi og bandamaður Hinriks 8. Englandskonungs, líflátin að skipan konungs fyrir landráð.
* 28. júlí - Hinrik 8. gekk að eiga Katrínu Howard, fimmtu eiginkonu sína.
* 27. september - Jesúítareglan, sem Ignatius Loyola hafði stofnað 1534, fékk viðurkenningu páfa.

### Fædd
* 3. júní - Karl 2., erkihertogi af Austurríki (d. 1590).
* 26. ágúst - Magnús hertogi af Holtsetalandi og eini konungur Líflands, sonur Kristjáns 3. Danakonungs (d. 1583).
* Sir Francis Drake, breskur sjóliðsforingi, sjóræningi og landkönnuður (d. 1596).
* William Byrd, enskt endurreisnartónskáld (d. 1623).

### Dáin
* 28. júlí - Thomas Cromwell, jarl af Essex, enskur stjórnmálamaður, tekinn af lífi (f. um 1485).
* (Sennilega) Tristan da Cunha, portúgalskur landkönnuður (f. um 1460).
* (Sennilega) Johann Georg Faust, þýskur alkemisti (f. 1480).
)
Mjallhvít

:*Þessi grein er um þjóðsagnapersónuna, Mjallhvít er líka [[Mjallhvít (mannsnafn)|íslenskt kvenmannsnafn]]*

**Mjallhvít** er ævintýri sem kemur fyrir í ýmsum útgáfum víða um heim. Þekktasta útgáfan er úr Grimmsævintýrum frá fyrri hluta 19. aldar. Í stuttu máli segir ævintýrið frá stúlku sem er svo fögur að stjúpmóðir hennar (eða móðir í sumum útgáfum) hrekur hana út í skóg af afbrýðisemi. Þar hittir hún fyrir dverga sem taka hana að sér. Stjúpan á töfraspegil sem segir henni afdrif stúlkunnar. Hún heldur þá út í skóg, villir á sér heimildir og freistar stúlkunnar með gjöfum sem ætlað er að drepa hana. Dvergarnir bjarga henni í tvö skipti, en í þriðja skiptið kemur prins (eða kóngur) og losar hana undan töfragripnum og þau gifta sig í kjölfarið.

Sagan birtist fyrst undir nafninu *Sneewittchen* í sagnasafni Grimmsbræðra árið 1812. Útgáfa þeirra er samsett úr nokkrum þýskum útgáfum sem þeir þekktu. Til er eldri útgáfa sögunnar á prenti sem birtist í sagnasafni Giambattista Basile í byrjun 17. aldar og nefnist þar „Ambáttin“ (*La schiavottella*). Dæmi um íslenska útgáfu af þessari sögu er „Vilfríður Völufegri“ úr *[[Þjóðsögur Jóns Árnasonar|Þjóðsögum Jóns Árnasonar]]*. Sagan er til í mörgum mismunandi útgáfum, þýskar útgáfur innihalda dvergana sjö og spegil drottningar, albönsk útgáfa hefur fjörutíu dreka í stað dverganna og enn aðrar útgáfur hafa ræningja í stað þeirra.

## Tengt efni
* Mjallhvít, æfintýri handa börnum (fyrst gefin út 1852, endurútgefin 2005)
* Mjallhvít og dvergarnir sjö (kvikmynd frá Disney)
Hávamál

**Hávamál** er kvæði úr eddukvæðum. Hávamál merkir *mál hins háa*, en hinn hái er Óðinn og er kvæðið lífsspeki hans, og inniheldur hvortveggja hvunndagslegar ráðleggingar og háspekilegt efni. Eina forna eintakið af Hávamálum er að finna í Konungsbók Eddukvæða. Handritið er talið vera frá seinni hluta 13. aldar en ekki vita menn neitt um geymd þess fyrr en það kom í eigu Brynjólfs biskups Sveinssonar í Skálholti 1643, og gaf hann því heitið Sæmundaredda. Einsætt er af ýmsum ritvillum, að Konungsbók er ekki frumrit, heldur eftirrit eldra handrits, sem enginn veit nein deili á. 

Kvæðið Hákonarmál (c. 960) eftir Eyvind skáldaspilli er elsti ritaði ívitnunarstaður kvæðisins, þ.e. elsta heimild um að þess sé getið.

Hávamál er safn fjölda kvæða, allt í allt 164 erindi, sem skiptast í 6 þætti. Bragarháttur Hávamála nefnist ljóðaháttur. 

Hávamál skipa veglegan sess í trú Ásatrúarfólks.

## Gestaþáttur

Fyrsti þáttur nefnist Gestaþáttur og er frá 1. til 79. erindi. Í honum er sagt hvernig maður á að haga sér þegar maður er gestur og mikil áhersla er lögð á mannasiði og siðferðisleg samskipti milli gestgjafa og gests. Fyrsta vísan sýnir eitt af þessum ráðum:
:*Gáttir allar*
:*áður gangi fram *
:*um skoðast skyli, *
:*um skyggnast skyli, *
:*því að óvíst er að vita *
:*hvar óvinir *
:*sitja á fleti fyrir.* 
Vísa 76 er kannski hin þekktasta úr Gestaþætti:
:*Deyr fé, *
:*deyja frændur, *
:*deyr sjálfur ið sama. *
:*En orðstír *
:*deyr aldregi *
:*hveim er sér góðan getur. *

## Loðfáfnismál
Næsti stóri hluti Hávamála fjallar um siðferði, siðfræði, um rétta hegðun og reglur um stjórnun. Talað er til Loðfáfnis og dregur þessi hluti nafn sitt af því: Loðfáfnismál, en Loðfáfnir er staðgengill þeirra sem lesa eða hlusta.

## Rúnatal
Óðinn segir hér frá sjálfsfórn sinni í vísu 138 sem kallast Rúnatal:
:*Veit eg að eg hékk *
:*vindgameiði á *
:*nætur allar níu,* 
:*geiri undaður *
:*og gefinn Óðni, *
:*sjálfur sjálfum mér,* 
:*á þeim meiði *
:*er manngi veit *
:*hvers af rótum renn.* 

## Ljóðatal
Ljóðatal, síðasti hluti Hávamála, er mjög háreist í háspeki og fjallar um útbreiðslu menntunar og dulspeki Óðins. Í eðli sínu er það listi og lykill að röð af rúnagaldri. Það eru tengsl milli Ljóðatals og Sigrdrífumála, þar sem valkyrjan Sigrdrífa segir frá þeim rúnum, sem hún hefur vald á. Í kaflanum telur Óðinn upp fimbulljóðin níu sem hann hefur lært.

:*Það kann eg ið sétta: *
:*Ef mig særir þegn *
:*á rótum rás viðar, *
:*og þann hal *
:*er mig heifta kveður, *
:*þann eta mein heldur en mig.*

Að senda rót með rúnagöldrum á er vel þekkt í norrænum ritum. Til dæmis var það orsök dauða Grettis sterka Ásmundarsonar.

## Tenglar
* ''Hávamál'' í útgáfu Guðna Jónssonar á www.heimskringla.no
* ''Hávamál''; af heimasíðu Snerpu
* ''Handan við Hávamál''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1989
* ''Eru hugmyndir Hávamála norrænar eða suðrænar?''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1989
* ''Var höfundurinn pílagrímur?''; 3. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1989
* ''Hugleiðingar um Hávamál''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955
1562

Árið **1562** (**MDLXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* *Guðspjallabók* Ólafs Hjaltasonar Hólabiskups var prentuð á Breiðabólstað í Vesturhópi. Af henni er aðeins til eitt eintak, óheilt.

### Fædd

### Dáin
* Solveig Rafnsdóttir, síðasta abbadís í nunnuklaustrinu á Reynistað (f. um 1470).

## Erlendis
* 17. janúar - Saint-Germain-tilskipunin gefin út í Frakklandi. Þar voru húgenottar í fyrsta skipti formlega viðurkenndir.
* 1. mars - Frönsku trúarbragðastyrjaldirnar hófust.
* 27. maí - Húgenottar vanhelguðu gröf Jóhönnu af Valois og brenndu líkamsleifar hennar.
* 22. september - Maxímilían, sonur Ferdínands 1. keisara, varð konungur Bæheims og var seinna sama ár kjörinn konungur Þýskalands.
* 4. október - Jóhann hertogi, síðar Svíakonungur, gekk að eiga pólsku prinsessuna Katarínu Jagellonica.
* 26. október - Franskir kaþólikkar náðu Rouen á sitt vald undir stjórn Antoine de Bourbon, Navarrakonungs, sem sjálfur særðist til ólífis.
* Karl prins af Astúríu, krónprins Spánar datt niður stiga og meiddist illa á höfði. Læknum tókst að bjarga lífi hans en andleg heilsa hans versnaði til muna.

### Fædd
* Apríl eða maí - Jan Pieterszoon Sweelinck, hollenskur organisti og tónskáld (d. 1621).
* 6. maí - Pietro Bernini, ítalskur myndhöggvari (d. 1629).
* 4. október - Christian Sørensen Longomontanus, danskur stjörnufræðingur (d. 1647).
* 25. nóvember - Lope de Vega, spænskt leikskáld (d. 1635).
* Isabella Andreini, ítölsk leikkona (d. 1604).

### Dáin
* 23. júlí - Götz von Berlichingen, þýskur riddari, fyrirmynd aðalpersónunnar í samnefndu leikriti Göthes (f. um 1480).
* 17. nóvember - Antoine de Bourbon eða Anton Navarrakonungur, faðir Hinriks 4. Frakkakonungs (f. 1518).
1563

Árið **1563** (**MDLXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Friðrik 2. Danakonungur keypti brennisteinsnámur Ásverja í Mývatnssveit.
* Kirkjan í Haffjarðarey á Mýrum lögð niður eftir að presturinn og margt sóknarfólk drukknaði á leið í land.

### Fædd

### Dáin
* Daði Guðmundsson í Snóksdal.
* Guðrún Björnsdóttir eldri, húsfreyja á Núpi, ekkja Hannesar Eggertssonar hirðstjóra (f. 1489).

## Erlendis
* 18. febrúar - Frans hertogi af Guise, foringi kaþólikka í Frakklandi, var særður af Húgenottanum Jean de Poltrot de Méré þegar hann sat um Orléans og dó sex dögum síðar.
* 28. júlí - Englendingar í Le Havre gáfust upp fyrir Frökkum eftir umsátur.
* 4. desember - Kirkjuþinginu í Trento lauk formlega.
* Sjö ára stríðið milli Dana og Svía hófst.
* Svíar tóku Otte Stigsen Hvide til fanga í sjóorrustu við Borgundarhólm.
* Karl 9. Frakkakonungur varð lögráða og tók við völdum að nafninu til þótt móðir hans, Katrín af Medici, héldi áfram um stjórnartaumana.
* Brimaborg var rekin úr Hansasambandinu vegna trúarbragðaerja.

### Fædd
* John Dowland, enskt tónskáld (d. 1626).
* Robert Naunton, enskur stjórnmálamaður (d. 1635).
* John Dowland, enskt tónskáld, söngvari og lútuleikari (d. 1626). 

### Dáin
* 24. febrúar - Frans hertogi af Guise, foringi kaþólikka í Frakklandi (f. 1519).
1564

Árið **1564** (**MDLXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Stóridómur samþykktur á Alþingi.
* Guðbrandur Þorláksson varð skólameistari í Skálholtsskóla.

### Fædd
* Ólafur Egilsson, prestur á Ofanleiti í Vestmannaeyjum (d. 1639).

### Dáin
* Jón Magnússon ríki á Svalbarði, lögréttumaður (f. um 1480).

## Erlendis
* 25. janúar - Portúgalir stofnuðu borgina São Paulo í Brasilíu.
* 8. mars - Bann lagt við kossum á almannafæri í Napólí, að viðlagðri dauðarefsingu.
* 30.-31. maí - Danir sigruðu Svía í sjóorrustu norðan við Öland.
* 25. júlí - Maxímilían 2. varð keisari hins Heilaga rómverska ríkis.
* Ottómanar gerðu innrás á Möltu.
* Spánverjar stofnuðu nýlendu á Filippseyjum.

### Fædd
* 15. febrúar - Galileo Galilei, ítalskur stjörnufræðingur og eðlisfræðingur (d. 1642).
* 9. mars - David Fabricius, hollenskur stjörnufræðingur (d. 1617).
* 26. febrúar (skírður) - Christopher Marlowe, enskt leikrita- og ljóðskáld (d. 1593).
* 26. apríl - William Shakespeare, enskur leikari, leikrita- og ljóðskáld (d. 1616).

### Dáin
* 18. febrúar - Michelangelo Buonarroti, ítalskur listamaður (f. 1475).
* 27. maí - Jóhann Kalvín, mótmælendaguðfræðingur (f. 1509).
* 27. júlí - Ferdínand 1., keisari hins Heilaga rómverska ríkis (f. 1503).
1565

Árið **1565** (**MDLXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 13. apríl - Danakonungur staðfesti Stóradóm og tók hann þá gildi sem lög.
* 22. september - Magnús Jónsson prúði gekk að eiga Ragnheiði Eggertsdóttur og flutti að Ögri við Ísafjarðardjúp.

### Fædd
* Gísli Guðbrandsson, prestur í Hvammi í Dölum (d. 1620).

### Dáin

## Erlendis
* 1. mars - Borgin Rio de Janeiro í Brasilíu stofnuð.
* 18. maí - Tyrkir hófu umsátur um Möltu.
* 29. júlí - María Skotadrottning giftist Darnley lávarði.
* 8. september - Mölturiddurum tókst að aflétta umsátri Tyrkja um Möltu.

### Fædd

### Dáin
* 9. desember - Píus IV páfi (f. 1499).
1561

Árið **1561** (**MDLXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Afkomendur Jóns Sigmundssonar lögmans leituðu til Páls Stígssonar höfuðsmanns til að reyna að ná aftur jarðeignum sem Gottskálk Nikulásson biskup hafði náð af Jóni.
* Erasmus Villadtsson varð skólameistari í Skálholti.

### Fædd
* Björn Benediktsson, sýslumaður á Munkaþverá (d. 1617).

### Dáin
* Helgi Höskuldsson, síðasti ábóti í Þingeyraklaustri.
* Þuríður stóra Einarsdóttir.

## Erlendis
* 8. maí - Filippus 2. Spánarkonungur gerði Madríd að höfuðborg Spánar.
* 4. júní - Eldingu sló niður í Pálskirkjuna í London og hún stórskemmdist í eldsvoða í kjölfarið.
* 6. júní - Svíar unnu Lífland af Dönum.
* 29. júní - Eiríkur 14. var krýndur konungur Svíþjóðar.
* 12. júlí - Byggingu Vasilíjdómkirkjunnar í Moskvu lauk. Hún hófst 1534.
* 19. ágúst - María Skotadrottning sneri heim frá Frakklandi, þar sem hún hafði alist upp.

### Fædd
* 22. janúar - Sir Francis Bacon, enskur heimspekingur (d. 1626).
* 24. júlí - María af Pfalz, fyrsta kona Karls 9. Svíakonungs (d. 1589).
* 27. október - Mary Sidney, enskur rithöfundur (d. 1621).

### Dáin
1567

Árið **1567** (**MDLXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Gíslakirkja í Skálholti var vígð.
* Kristján Villadtsson varð skólameistari í Skálholti.

### Fædd
* Helga Jónsdóttir, biskupsfrú í Skálholti, kona Odds Einarssonar (d. 1662).

### Dáin
* Jón Matthíasson, prentari og prestur á Breiðabólstað í Vesturhópi.

## Erlendis
* 10. febrúar - Henry Stuart, lávarður af Darnley, eiginmaður Maríu Stúart Skotadrottningar, myrtur í Edinborg.
* 15. júlí - María Stúart beið ósigur fyrir skoska aðlinum við Carberry Hill og er fangelsuð í Loch Leven-kastala.
* 24. júlí - María Stúart neydd til að afsala sér völdum í hendur sonar síns, Jakobs 6.
* 29. september - Vopnahléi í Frönsku trúarbragðastyrjöldunum lauk og átök hófust að nýju.
* Filippus 2. Spánarkonungur sendi hertogann af Alba (*járnhertogann*) til Hollands með 10.000 hermenn og ótakmörkuð völd til að bæla niður uppreisnina. Vilhjálmur þögli var gerður útlægur.

### Fædd
* 14. nóvember - Mórits af Nassá, Óraníufursti (d. 1625).
* (15. maí 1567 (skírður) -vClaudio Monteverdi, ítalskt tónskáld (d. 1643). 
 
### Dáin
* 10. febrúar - Henry Stuart, lávarður af Darnley, eiginmaður Maríu Skotadrottningar (f. 1545).
1566

Árið **1566** (**MDLXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

;Fædd

;Dáin
* 3. maí - Poul Stigsen (Páll Stígsson), hirðstjóri.

## Erlendis
* Trúaruppþot í Hollandi marka upphafið að Áttatíu ára stríðinu milli Hollands og Spánar.

;Fædd
* 19. júní - Jakob VI Skotakonungur (d. 1625).

;Dáin
* 1. júlí - Nostradamus, franskur stjörnuspekingur (f. 1503).
Noam Chomsky

**Avram Noam Chomsky** (fæddur 7. desember 1928) er bandarískur málvísindamaður, rithöfundur, stjórnmálarýnir og aðgerðarsinni. Hann er prófessor emeritus í málvísindum við Massachussettes Institute of Technology (MIT). Þar hefur hann starfað síðan 1955.

Noam Chomsky hefur gefið út rit og haldið fyrirlestra um málvísindi, heimspeki og stjórnmál. Hann er þekktur fyrir baráttu sína fyrir auknu lýðræði og félagslegu réttlæti. Mikið hefur borið á honum frá því að á Víetnamstríðinu stóð en hann hefur oft gagnrýnt utanríkisstefnu Bandaríkjanna. Chomsky er gjarnan álitinn einn helsti hugsuður vinstrisinnaðra í Bandaríkjunum en hann forðast þó sjálfur að nota hugtakið „vinstrisinnaður“ um eigin stjórnmálaskoðanir. Sjálfur lýsir hann sér sem anarkista.

Árið 1968 gaf Chomsky út bókina *The Sound Pattern of English* ásamt málfræðingnum Morris Halle. Bókin er álitin vera grunnurinn að nútímamálvísindum, þar á meðal hugmyndinni um að tungumálið er meðfæddur eiginleiki („generatíf“ málfræði). Síðan hefur Chomsky talist vera einn fremsti málfræðingur og málvísindamaður nútímans.

Samkvæmt Arts and Humanities Citation Index var vitnað í rit Chomskys oftar en í rit nokkurs annars lifandi manns á árunum 1980-1992. Hann er áttundi á lista þeirra sem hefur verið mest vitnað til frá upphafi. Chomsky hefur skrifað yfir hundrað bækur.

Í september 2011 var Chomsky öndvegisfyrirlesari Hugvísindasviðs á aldarafmæli Háskóla Íslands.

## Tengt efni
* Málfræði
* Málvísindi
* Anarkismi

## Tilvísanir

## Tengill
* Vefsíða Chomskys, inniheldur töluvert magn greina eftir hann og tengt efni
1570

Árið **1570** (**MDLXX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Þórður Guðmundsson varð lögmaður sunnan og austan.
* Johann Bockholt varð hirðstjóri á Íslandi.
* Jóhannes Gyllebrún varð skólameistari í Hólaskóla.

### Fædd
* Ólafur Jónsson, skólameistari á Hólum, dómkirkjuprestur þar og prestur á Melstað og Miklabæ (d. 1658).

### Dáin
* Páll Vigfússon, lögmaður sunnan og austan.

## Erlendis
* 9. janúar - Ívan grimmi hóf slátrunina í Novgorod.
* 23. janúar - Byssa notuð í fyrsta skipti við pólitískt morð, þegar James Hamilton skaut James Stewart, ríkisstjóra Skotlands, til bana.
* 8. febrúar - Jarðskjálfti sem talinn er hafa verið 8,3 á Richter reið yfir Concepción í Chile.
* 25. febrúar - Píus V páfi bannfærði Elísabetu I með páfabullunni *[[Regnans in Excelsis]]*.
* 20. maí - Abraham Ortelius gaf út fyrstu nútímalandabréfabókina.
* Sjö ára stríði Dana og Svía lauk.

### Fædd
* 13. apríl - Guy Fawkes, enskur samsærismaður (d. 1606).

### Dáin
* 23. janúar - James Stewart, jarl af Moray, ríkisstjóri Skotlands (f. um 1531).
Richard Wagner

**Wilhelm Richard Wagner** (22. maí 1813 í Leipzig – 13. febrúar 1883 í Feneyjum) var mikilsmegandi þýskt tónskáld, hljómsveitastjóri, tónlista hugmyndafræðingur og ritgerðahöfundur. Hann er helst þekktur fyrir framúrskarandi sinfóníu-óperur („tónlistar drama“) sínar. Tónverk hans voru eftirtektarverð fyrir samfelda kontrapunkts samsetningu, ríkan samhljóm og hljómsveitarútsetningu. Einnig fyrir vandaða notkun leiðsögustefa: þema tengt ákveðnum persónum eða ástandi. Krómatískt (þýska:*Chromatik*) tónlistarmál Wagner boðaði þróun síðar í Vínarklassík, þar á meðal öfgakennda krómatík og ótóntegundabundin stíl. Hann breytti tónlistar hugsun með hugmynd sinni um heildarlistaverk (þýska: *Gesamtkunstwerk*), fjórfalda óperuverk hans Niflungahringurinn (1876) var ímynd þessa stíls. Hugmynd hans um leiðsögustef og samþætta tónlistar tjáningu hafði mikil áhrif á kvikmyndatónlist 20. aldar. Wagner var afar umdeild persóna, bæði vegna tónlistar hans og dramatískrar nýbreytni, og vegna þess að hann var hávær andstæðingur evrópska gyðinga.

## Richard Wagner og Ísland
Útdráttur úr Niflungahringnum var sýndur í Þjóðleikhúsinu á listahátíð sumarið 1994, að frumkvæði Selmu Guðmundsdóttur píanóleikara og Árna Tómasar Ragnarssonar. Meðal þeirra sem voru viðstaddir var Wolfgang Wagner, sonarsonur tónskáldsins, og fleiri leiðtogar óperuhátíðarinnar í Bayreuth í Þýskalandi.

Íslenska Wagnerfélagið var formlega stofnað í desember 1995 með það að markmiði að kynna tónlist Richards Wagners og gangast fyrir ferðum á óperuhátíðina í Bayreuth á hverju ári. Félagsmenn eru um 200. Selma Guðmundsdóttir er formaður.

Árni Björnsson þjóðháttafræðingur hefur samið bókina *Wagner og Völsungar. Niflungahringurinn og íslenskar fornbókmenntir*, Rvík 2000, 222 bls.

## Tengill

* ''Vituð ér enn...''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1998
1523

Árið **1523** (**MDXXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 1. júní - Týli Pétursson, áður hirðstjóri, var dæmdur óbótamaður og höggvinn í Kópavogi fyrir rán og yfirgang.
* Jón Arason lagði upp í vígsluför til Þýskalands.
* Kollgrímur Koðránsson varð ábóti í Þykkvabæjarklaustri.

### Fædd

### Dáin
* Týli Pétursson, hirðstjóri.

## Erlendis
* 20. janúar - Kristján 2. rekinn frá völdum í Danmörku og frændi hans, Friðrik 2., tók við kórónunni.
* 6. júní - Gústaf Vasa, leiðtogi uppreisnarmanna gegn Kristjáni 2., varð konungur Svíþjóðar sem staðfesti sjálfstæði landsins frá Danmörku og endalok Kalmarsambandsins.
* 19. nóvember - Klemens VII varð páfi.
* Marteinn Lúther þýddi Nýja testamentið á þýsku.

### Fædd
* 5. júní - Margrét af Frakklandi, hertogaynja af Berry (d. 1574).
* 18. október - Anna Jagiellon, Póllandsdrottning (d. 1596).

### Dáin
* 14. september - Hadríanus VI páfi (f. 1459).
1551

Árið **1551** (**MDLI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 25. janúar - Norðlenskir vermenn á Suðurnesjum drápu Kristján skrifara og þrettán aðra menn á Kirkjubóli á Miðnesi.
* Júlí - Danskt herskip kom í Eyjafjörð. Hermennirnir ríða til Hóla, leggja hald á það fémæti sem eftir er og láta höfðingja sverja konungi hollustueiða.
* Dauðadómur kveðinn upp yfir Jóni Arasyni á Oddeyri, ári eftir að hann var líflátinn.
* Otti Stígsson kom til landsins öðru sinni sem hirðstjóri. Eggert Hannesson tók svo við hirðstjóraembættinu þegar Otti fór úr landi um haustið. 
* 16. október - Ólafur Hjaltason var útnefndur biskup í Hólabiskupsdæmi.

### Fædd

### Dáin

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Jón Kenriksson, bóndi á Kirkjubóli og húsmaður hans, Hallur á Sandkoti, voru dæmdir til dauða. Otti Stígsson lét handtaka þá tvo og var ætlunin að flytja þá til aftöku á Alþingi, en þar sem ferðin varð átakasöm voru þeir hálshöggnir við Straum. „Höfuðin voru fest á stangir, en bolirnir á hjóli sundur slitnir, og sá til merkis meir en 20 eður 30 ár“ segir í Grímsstaðaannáll.

## Erlendis
* Júlí - Tyrkneskir og norður-afrískir sjóræningjar hernámu Miðjarðarhafseyjuna Gozo, sem tilheyrir Möltu, hertóku alla íbúa hennar (5-6000 talsins) og fluttu þá til Líbýu.
* Háskólar stofnaðir í Lima í Perú og í Mexíkóborg.

### Fædd
* Boris Godunov Rússakeisari (d. 1605) (sennilega).
* 21. mars - María Anna af Bæjaralandi, erkihertogaynja af Austurríki (d. 1608).
* 19. september - Hinrik 3., Frakkakonungur (d. 1589).
* 9. nóvember - William Camden, enskur sagnaritari (d. 1623).

### Dáin
* 26. ágúst – Margrét Leijonhufvud Svíadrottning (f. 1516).

## Tilvísanir
1556

Árið **1556** (**MDLVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Páll Vigfússon varð lögmaður sunnan og austan.
* Eggert Hannesson varð lögmaður norðan og vestan eftir dauða Odds Gottskálkssonar.

### Fædd

### Dáin
* 24. júní - Oddur Gottskálksson, lögmaður og fyrsti þýðandi *[[Nýja testamentið|Nýja testamentisins]]* á íslensku, dó eftir að hafa fallið í Laxá í Kjós á leið sinni til Alþingis.

## Erlendis

* 16. janúar - Karl 5. keisari sagði af sér embætti. Bróðir hans, Ferdinand, tók við hinu Heilaga rómverska ríki og Filippus sonur hans tók við Spáni.
* 21. mars - Thomas Cranmer, erkibiskup í Kantaraborg, dæmdur til dauða fyrir landráð og trúvillu og brenndur á báli.
* Akbar mikli settist í hásæti Mógúlaríkisins á Indlandi.
* Mannskæðasti jarðskjálfti sem vitað er um varð í Xianxi-héraði (Shanshi,Shen-Shu) í Kína. Talið er að þar hafi farist allt að 900.000 manns.

### Fædd
* Anne Hathaway, eiginkona Williams Shakespeare.

### Dáin
* 21. mars - Thomas Cranmer, erkibiskup í Kantaraborg.
* Mars/apríl - Tullia d'Aragona, ítalskt skáld, rithöfundur og heimspekingur.
* 31. júlí - Ignatius Loyola, spænskur stofnandi jesúítareglunnar (f. 1491).
K-vítamín

**K-vítamín** er fituleysanlegt vítamín. Það er mikilvægt fyrir blóðstorknun. K-vítamín dregur nafn sitt af k-inu í alþjóðlega orðinu fyrir blóðstorknun, *koagulation*.

Til eru tvær gerðir af K-vítamíni. **K1-vítamín** (einnig kallað **fýtómenadíón**) fæst úr grænum plöntum. K2-vítamín (öðru nafni **menakínón**) verður til vegna gerla í þörmum.

Ráðlagður dagskammtur af K-vítamíni er 0,08 milligrömm fyrir karla og 0,065 milligrömm fyrir konur. Undir eðlilegum kringumstæðum fær fólk nóg af K-vítamíni úr mat og er skortur á því sjaldgæfur, ef ungbörn eru undanskilin. Helst er hætta á K-vítamínskorti ef barn er fyrirburi, ef mataræði er mjög einhæft eða vegna töku ákveðinna lyfja.

K-vítamínskortur lýsir sér sem aukin hætta á blæðingum.

Of mikil neysla K-vítamíns getur skaðað rauðu blóðkornin hjá ungbörnum, en öðrum stafar ekki hætta af of miklu K-vítamíni.

## Tenglar
* Um K-vítamín á Doktor.is
1582

Árið **1582** (**MDLXXXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Eldgos varð við Eldey.
* Elstu heimildir um prjón á Íslandi.
* Prentun Guðbrandsbiblíu hófst (að öllum líkindum).

### Fædd

### Dáin
* Eggert Hannesson lögmaður í Bæ á Rauðasandi (f. 1515).
* Gleraugna-Pétur Einarsson, prestur og sýslumaður í Hjarðarholti.

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Henrik (eða Hinrik) Kules, frá Þýskalandi, dæmdur til dauða á Kópavogsþingi og tekinn af lífi, fyrir að hafa stungið Bjarna Eiríksson til bana á Bessastöðum á jólanótt.

## Erlendis
* 15. janúar - Rússland lét Eistland og Lífland af hendi við Pólsk-litháíska samveldið.
* 24. febrúar - Gregoríus XIII páfi innleiddi gregoríska tímatalið. Í Póllandi, Ítalíu, Portúgal og Spáni var stokkið yfir tíu daga og dagurinn eftir 4. október var því 15. október.
* 14. apríl - Edinborgarháskóli var stofnaður sem the Tounis College.
* 17. maí - Toyotomi Hideyoshi, stríðherra í Japan, réðst á hersveitir Shimizu Muneharu sem var undir Oda Nobunaga og hafði tvöfalt fleiri hermenn. 
* 21. júní - Stríðsherrann Oda Nobunaga var ráðinn af dögum í Japan. Muneharu gaf eftir Takamatsu-kastala og framdi sjálfsvíg með seppuku-aðferð.
* 24. nóvember - William Shakespeare giftist Anne Hathaway í Stratford-upon-Avon.

### Ódagsett
* Upphaf Leyndarskjalasafns danska konungsins.
* 163 manneskjur voru brenndar fyrir galdra í Osnabrück í Þýskalandi.

### Fædd
* 23. desember - Severo Bonini, ítalskt tónskáld (d. 1663).

### Dáin
* 21. júní - Oda Nobunaga, lénsherra í Japan (f. 1534).
* 15. október - Teresa frá Ávila, spænsk nunna (f. 1515) 
* Wu Cheng'en, kínverskur rithöfundur (f. 1500).

## Tilvísanir
1584

Árið **1584** (**MDLXXXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Guðbrandsbiblía, fyrsta heildarútgáfa Biblíunnar á íslensku, prentuð á Hólum. Prentunin hófst líklega 1582. Útgáfuárið 1584 er skráð á titilblað biblíunnar en henni var þó líklega ekki lokið og dreift fyrr en árið eftir.

### Fædd
* Jón Pétursson, fálkafangari í Brokey (d. 1667).

### Dáin

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Þrír ónafngreindir menn hengdir á Vesturlandi, fyrir þjófnað.

## Erlendis
* 5. mars - Karlstad hlaut borgarstöðu í Svíþjóð. Karl hertogi sem síðar varð Karl 9. Svíakonungur veitti réttindin.
* 28. mars (18. mars samkvæmt Gamla stíl) Fjodor 1. varð Rússakeisari.
* 28. apríl - Orrustan um Komaki: Japönsku leiðtogunum Toyotomi Hideyoshi og Tokugawa Ieyasu lenti saman með herjum sínum.
* 4. júní - Sir Walter Raleigh sendi leiðangur til Roanoke-eyja í Virginíu (nú í Norður-Karólínu) í því skyni að stofna þar enska nýlendu.
* 19. júní - Húgenottinn Hinrik af Navarra varð ríkiserfingi Frakklands þegar hertoginn af Anjou dó.
* 3. júlí - Áttatíu ára stríðið: Spánverjar hófu umsátur um Antwerpen. Það stóð í rúmt ár.
* 10. júlí - Vilhjálmur þögli af Óraníu var myrtur af Frakkanum Balthasar Gérard. Hann var fyrsti þjóðarleiðtoginn sem myrtur var með handbyssu.
* 6. ágúst - Yermak Timofeyevich, rússneskur landvinningamaður Ívans grimma í Síberíu, og hópur hans var myrtur af síberískum heimamönnum. 
* 17. september - Gent féll í hendur Spánverja eftir 13 mánaða umsátur.
* Bærinn Arkhangelsk stofnaður í Rússlandi.
* Soldánsdæmið Mataram var stofnað Jövu.

### Fædd
* 29. janúar - Friðrik af Óraníu hollenskur fursti (d. 1647).
* 16. september - Matthias Gallas, austurrískur hershöfðingi (d. 1647).
* 10. nóvember - Katrín Vasa, dóttir Karls hertoga, Svíakonungs, og móðir Karls 10. Gústafs.

### Dáin
* 28. mars (18. mars samkvæmt Gamla stíl) - Ívan grimmi, Rússakeisari (f. 1530).
* 19. júní - Frans hertogi af Anjou, sonur Katrínar af Medici (f. 1555).
* 10. júlí - Vilhjálmur þögli, hollenskur leiðtogi (f. 1533).

## Tilvísanir
1549

Árið **1549** (**MDXLIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Kristján III lýsir Jón Arason friðlausan.

**Fædd**

**Dáin**

## Erlendis
* Jesúítinn Petrus Canisius hefur gagnsiðbótina í Bæjaralandi.

**Fædd**

**Dáin**
Hunangsflugur

**Humlur** einnig nefndar **hunangsflugur** (fræðiheiti: *Bombus*) er vængjað og flugfært félagsskordýr af samnefndri ættkvísl af hunangsfluguætt (einnig kölluð býflugnaætt). Tegundirnar eru um 250 talsins. Hunangsflugur, líkt og býflugur sem þær eru skyldar í gegnum hunangsfluguætt, nærast á blómasafa og safna frjódufti til að fæða afkvæmi sín. 

## Hunangsflugur á Íslandi
Á Íslandi eru þrjár tegundir hunangsflugna; móhumla (*[[Bombus jonellus]]*) sem hefur líklega verið á Íslandi frá lokum síðustu ísaldar, garðhumla (*[[Bombus hortorum]]*) sem nam land um 1960 og húshumla (*[[Bombus lucorum]]*) sem nam land árið 1979. Jarðhumla (*[[Bombus terrestris]]*) hefur líka haft einhverja viðkomu á landinu. Að auki hafa rauðhumlur (*[[Bombus hypnorum]]*) nýlega sést á Íslandi og er talið líklegt að þær festi rætur þar. Það er algengur misskilningur að hunangsflugan deyi eftir að hafa stungið en svo er ekki, hún er yfirleitt friðsæl og stingur ekki nema henni sé ógnað, en hún getur stungið oftar en einu sinni.

## Heimild


## Tenglar
* 
* Rauðar humlur, tvær tegundir (Náttúrufræðistofnun)
1578

Árið **1578** (**MDLXXVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Lögbókin Jónsbók prentuð í fyrsta sinn á Hólum.

### Fædd

### Dáin
* 14. apríl - Kristín Gottskálksdóttir, húsfreyja á Geitaskarði.

## Erlendis
* 13. febrúar - Áttatíu ára stríðið: Spánverjar hertóku borgina Leuven.
* 20. mars - Hollendingar náðu yfirráðum yfir Brugge frá Spánverjum.
*  30. júní - Francis Drake lét sjóliðsforingja sinn John Doughty fara undir rétt fyrir uppreisn á skipi sínu, Pelican, við Argentínu. Dought var tekinn af lífi.
* 7. júlí - Háskólinn í Vilníus, elsti háskóli í Eystrasaltslöndunum, var stofnaður.
* 4. ágúst - Orrustan við Al Kasr al Kebir. Márar unnu sigur á Portúgölum í Norður-Afríku. Sebastían 1. Portúgalskonungur féll í orrustunni. Aldraður frændi hans, Hinrik kardínáli, tók við ríkjum en afleiðingin varð erfðadeila í Portúgal.
* 6. september - Francis Drake sá Hornhöfða, syðsta odda Suður-Ameríku eftir að hafa hrakist undan stormi suður á bóginn Kyrrahafsmegin.
* Tyrkir lögðu Abkasíu undir sig.
* Skinnaverslun hófst við Nýfundnaland.

### Fædd
* 14. apríl - Filippus 3. Spánarkonungur (d. 1621).
* 9. júlí - Ferdinand 2. keisari, (d. 1637).

### Dáin
* 4. ágúst - Sebastían 1., konungur Portúgals (f. 1554).
1568

Árið **1568** (**MDLXVIII** í rómverskum tölum)
 
## Á Íslandi

* Ormur Sturluson varð lögmaður norðan og vestan öðru sinni.
* Guðbrandur Þorláksson, síðar biskup, fór á fund konungs með kröfu afkomenda Jóns Sigmundssonar lögmanns um að fá eignir hans afhentar aftur.

### Fædd
* Arngrímur Jónsson lærði (d. 1648).
* (líklega) - Guðmundur Einarsson, prestur á Staðarstað (d. 1647).

### Dáin
* Hálfdan Narfason, prestur á Felli í Sléttuhlíð.
* Alexíus Pálsson, síðasti ábóti í Viðeyjarklaustri.

## Erlendis
* 13. maí - Orrustan við Langside. Lið Maríu Skotadrottningar beið lægri hlut fyrir sveitum skoskra mótmælenda sem stýrt var af James Stewart, jarli af Moray, hálfbróður drottningar. María flúði til Englands þar sem Elísabet 1. lét handtaka hana 19. maí.
* 23. mars - Vopnahlé gert í Frönsku trúarbragðastyrjöldunum. Karl 9. Frakkakonungur og Katrín af Medici veittu húgenottum umtalsverð réttindi.
* 18. ágúst - Þriðja lota Frönsku trúarbragðastyrjaldanna hófst þegar kaþólikkar reyndu að handsama leiðtoga húgenotta, Condé og Coligny.
* 29. september - Eiríkur 14. Svíakonungur var settur af og Jóhann 3., hálfbróðir hans, varð konungur.
* 5. október - Vilhjálmur þögli ræðst inn í suðausturhluta Hollands. 
* Áttatíu ára stríðið hófst. Uppreisn Hollendinga gegn spænskum yfirráðum.
* Spænskur leiðangur undir stjórn Álvaro de Mendaña de Neira fann Salómonseyjar.

### Fædd
* Úrbanus 8. (skírður 5. apríl) páfi (d. 1644).
* Tommaso Campanella, ítalskt skáld (d. 1639).

### Dáin
* 13. maí - Soffía af Pommern, Danadrottning, kona Friðriks 1. (f. 1498).
* 24. júlí - Karl prins af Astúríu, krónprins Spánar (f. 1545).
* 22. september - Jöran Persson, sænskur stjórmálamaður, helsti ráðgjafi Eiríks 14., tekinn af lífi (f. um 1530).
* 3. október - Elísabet af Valois, drottning Spánar, þriðja kona Filippusar 2. (f. 1545).
* Margrét af Parma, ríkisstjóri Niðurlanda (f. 1522).
1569

Árið **1569** (**MDLXIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Hansakaupmenn setja upp búðir á Skutulsfjarðareyri (Ísafjarðarbæ).
* Guðbrandur Þorláksson varð skólameistari á Hólum eftir að Marteinn, danskur skólameistari þar, sagði starfinu lausu vegna óánægju með launakjör og fór til Danmerkur.
* Páll Vigfússon lögmaður dæmdur úr embætti fyrir að hafa liðkað fyrir verslun Englendinga við Íslendinga.
* Christoffer Valkendorf skipaður höfuðsmaður á Íslandi.
* Ormur Sturluson lögmaður kom aftur til Íslands frá Kaupmannahöfn og hafði fengið uppreisn æru hjá konungi. 

### Fædd
* Arnfríður Benediktsdóttir, húsfreyja á Skarði á Skarðsströnd (d. 1647).

### Dáin
* 9. janúar - Ólafur Hjaltason Hólabiskup.

## Erlendis
* 26. janúar - Eiríkur 14. Svíakonungur formlega settur af og Jóhann 3. útnefndur konungur Svíþjóðar.
* 1. júlí - Pólland og Litáen sameinuðust og mynduðu Pólsk-litháíska samveldið.
* 10. júlí - Jóhann 3. og Katrín Jagellonika krýnd konungur og drottning Svíþjóðar í Uppsaladómkirkju.

### Fædd

### Dáin
* 13. mars - Louis 1. Bourbon, prins af Condé, hershöfðingi franskra húgenotta (f. 1530).
* 9. september - Pieter Brueghel eldri, flæmskur listmálari (f. um 1525).
1554

Árið **1554** (**MDLIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 12. mars - Klausturhald formlega aflagt.
* Maí-júní - Heklugos í Vondubjöllum, suðvestur af fjallinu.
* Oddur Gottskálksson varð lögmaður norðan og vestan.
* Knud Stensen varð hirðstjóri.
* Séra Oddur Þorsteinsson í Eyjafirði var dæmdur útlægur úr Norðlendingafjórðungi alla sína ævi fyrir að hafa náð barnungri mágkonu sinni á sitt vald með göldrum og nauðgað henni. Hann átti líka að missa hægri höndina (en Páll Stígsson höfuðsmaður náðaði hann þó) og einnig skyldi skera af honum bæði eyrun ef hann gyldi ekki stúlkunni stórfé í skaðabætur.
### Fædd

### Dáin

## Erlendis

* 12. febrúar - Lafði Jane Grey og eiginmaður hennar, Guildford Dudley lávarður, voru tekin af lífi í London.
* 17. mars - Elísabet prinsessa var fangelsuð í Tower of London.
* 12. apríl - María af Guise varð ríkisstjóri Skotlands.
* 23. júlí - Filippus 2. varð konungur Napólí og Sikileyjar.
* 23. - 25. júlí - María 1. Englandsdrottning giftist Filippusi konungi af Napólí og Sikiley, einkasyni Karls 5. keisara. 
* Fyrsta kaffihúsið var opnað í Istanbúl í Tyrklandi.

### Fædd
* 9. janúar - Gregoríus 15. páfi (d. 1623).
* 20. janúar - Sebastían 1. Portúgalskonungur (d. 1578).
* 5. júlí - Elísabet af Austurríki, kona Karls 9. Frakkakonungs (d. 1592).
* 19. desember - Filippus Vilhjálmur, Óraníufursti (d. 1618).

### Dáin
* 1. janúar - Pedro de Valdivia, spænskur landvinningamaður (f. um 1500).
* 12. febrúar - Lafði Jane Grey, Englandsdrottning í níu daga, hálshöggvin (f. um 1537).
* 21. febrúar - Hieronymus Bock, þýskur grasafræðingur (f. 1498).
* 22. september - Francisco Vásquez de Coronado, spænskur landvinningamaður (f. um 1510).
* Leó Afríkanus, súdanskur sagnfræðingur (f. 1495).
1521

Árið **1521** (**MDXXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Jón Arason tók við ráðsmennsku á Hólum. 
* Ögmundur Pálsson vígður Skálholtsbiskup.
* 6. október - Hannes Eggertsson varð hirðstjóri yfir Íslandi.
* Elsta heimild um verslun í Hólminum við Reykjavík.

### Fædd

### Dáin
* Snemma árs - Vigfús Erlendsson lögmaður og áður hirðstjóri dó í Noregi.
* 28. október - Nikulás Þormóðsson príor í Möðruvallaklaustri.

## Erlendis
* 21. janúar - Leó X páfi bannfærði Martein Lúther.
* 28. janúar - 25. maí - Þingið í Worms.
* 6. mars - Ferdinand Magellan kom til Gvam, fyrstur Evrópubúa.
* 16. mars - Ferdinand Magellan kom til Filippseyja.
* Maí - Stríð braust út milli Karls 1. Spánarkonungs og Frans 1. Frakklandskonungs.
* 25. maí - Þinginu í Worms lauk og Karl 5. lýsti Martein Lúther útlægan.
* 8. ágúst - Borg Asteka, Tenochtitlán, féll í hendur Hernán Cortés og innfæddra bandamanna hans.
* 23. ágúst - Gústaf Vasa varð ríkisstjóri í Svíþjóð og Kristján 2. var sviptur konungstign þar. Þar með leystist Kalmarsambandið upp.
* 29. ágúst - Tyrkir náðu Belgrad á sitt vald.

### Fædd
* 4. ágúst - Úrbanus VII páfi (Giambattista Castagna, d. 1590).
* 13. desember - Sixtus V páfi (Felice Peretti di Montalto, d. 1590).

### Dáin
* 27. apríl - Ferdinand Magellan, portúgalskur landkönnuður, drepinn á Filippseyjum (f. 1480).
* 27. ágúst - Josquin Des Prez, flæmskt tónskáld (f. um 1450).
* 1. desember - Leó X páfi (f. 1475).
* 13. desember - Manúel 1. Portúgalskonungur (f. 1469).
1571

Árið **1571** (**MDLXXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 8. apríl - Guðbrandur Þorláksson vígður Hólabiskup.
* Matthías, danskur maður, varð skólameistari í Skálholtsskóla.
* Jóhannes Gyllebrún varð skólameistari í Hólaskóla.

### Fædd
* Ari Magnússon í Ögri sýslumaður (d. 1652).
* (líklega) - Gísli Einarsson, prestur í Vatnsfirði (d. 1660).

### Dáin

## Erlendis
* 11. janúar - Austurrískum aðalsmönnum var veitt trúfrelsi.
* 24. maí - Krímtatarar rændu og brenndu Moskvu.
* 1. ágúst - Tyrkir hertóku Famagusta eftir langt umsátur og höfðu þá náð allri Kýpur á vald sitt. 
* 7. október - Orrustan við Lepanto: Sameinaður floti Spánverja, Feneyinga og páfa vinnur frægan sigur á tyrkneskum flota.

### Fædd
* 27. janúar - Abbas mikli, keisari í Safavídaríkinu í Persíu (d. 1629).
* 29. september - Caravaggio, feneyskur listmálari (d. 1610).
* 27. desember - Johannes Kepler, þýskur stjörnufræðingur (d. 1630).

### Dáin
* 13. febrúar - Benvenuto Cellini, ítalskur gullsmiður (f. 1500).
* 7. október - Dórótea af Saxlandi-Láinborg, Danadrottning, kona Kristjáns 3. (f. 1511).
1581

Árið **1581** (**MDLXXXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 30. maí - Mikill jarðskjálfti á Suðurlandi. Hröpuðu víða bæir á Rangárvöllum og í Hvolhrepp, og mannskaði varð þá víða.
* 12. október - Vopnadómur Magnúsar prúða um það að Íslendingar ættu að eiga vopn til landvarna.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis

* 14. janúar - Borgin Ríga féll til Pólsk-litáíska samveldisins eftir stríð í Líflandi.
* 25. mars - Filippus 2. Spánarkonungur var krýndur Filippus 1. af Portúgal.
* 4. apríl - Francis Drake hlaut riddaranafnbót frá Elísabetu I fyrir hnattsiglingu sína.
* 26. júní - Norðurhéruð Niðurlanda lýstu yfir sjálfstæði frá Spáni. Filippus 2. Spánarkonungur viðurkenndi það ekki.
* 27. júní - Spánverjar hertóku borgina Breda og myrtu tæp 600 af borgarbúum. 
* 6. september - Svíar tóku borgina Narva frá Rússum.
* 30. september - Japanski stríðsherrann Oda Nobunaga réðst inn í Igo-hérað í miðhluta landsins.
* 15. október - Fyrsta ballettverkið, *Ballet Comique de la Reine* eftir Balthasar de Beaujoyeulx, var flutt við hirð Katrínar af Medici.
* Rússar hófu að leggja Síberíu undir sig.

;Fædd
* 21. október - Domenico Zampieri, ítalskur listmálari (d. 1641).

;Dáin
* 11. júlí - Peder Skram, danskur sjóliðsforðingi (f. 1500).
1580

Árið **1580** (**MDLXXX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 31. janúar - Johann Bockholt, hirðstjóri, fylgdist með deildarmyrkva á tungli frá Bessastöðum og gaf stjörnufræðingnum Tycho Brahe skýrslu.
* 11. ágúst - Kötlugos. Hlaup kom úr Mýrdalsjökli og eyddi bæjum í Álftaveri.
* Eggert Hannesson, hirðstjóri og lögmaður, flutti alfarinn til Hamborgar.
* Friðrik 2. Danakonungur sendi átta spjót og sex byssur í hverja sýslu landsins.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis

* 28. febrúar - Akbar mikli bauð portúgölskum jesúítatrúboðum land í Mógúlveldinu.
* 25. mars - Filippus 2. Spánarkonungur varð einnig konungur Portúgals og hélst konungssamband ríkjanna til ársins 1640. Ekki var sátt um konunginn og var ófriður viðvarandi næsta hálfa árið meðal þeirra sem vildu krýna einn af portúgölsku konungsfjölskyldunni. 
* 11. júní - Borgin Buenos Aires í Argentínu var stofnuð sem *Puerto de Santa María de los Buenos Aires*.
* 26. september - Francis Drake lauk hnattsiglingu sinni þegar *[[Gullna hindin]]* kom til hafnar í Plymouth.
* 10. nóvember - Englendingar tóku 400-700 liðsmenn Páfaríkisins, Spánverja og Ítali af lífi á Írlandi sem studdu uppreisn þar. 
* Inflúensufaraldur gekk um heiminn.
* Áttatíu ára stríðið geisaði milli Niðurlanda og Spánar.

;Fædd
* Willem Schouten, hollenskur sæfari (d. 1625) .
* Julius Schiller, þýskur stjörnufræðingur (d. 1627).

;Dáin
* 31. janúar - Hinrik 1. Portúgalskonungur (f. 1512).
* 10. júní - Luís de Camões, portúgalskt skáld (f. um 1524).
* 19. ágúst - Andrea Palladio, ítalskur arkitekt (f. 1508).
* 26. október - Anna af Austurríki, drottning Spánar og Portúgals, kona Filippusar 2. (f. 1549).
* Inés Suárez, spænsk landvinningakona (f. 1507).