Basknesk-íslenskt blendingsmál

**Basknesk-íslenskt blendingsmál** var blendingsmál með innblæstri frá baskneskum, germönskum og rómönskum tungumálum. Það er varðveitt í íslenskum handritum með orðasöfnum frá 17. og 18. öld. Tungumálið var sennilega notað í samskiptum milli baskneskra sjómanna og þjóða við strendur Norður-Atlantshafsins, þar á meðal íslensks alþýðufólks í Vestfjörðum. Óvíst er hvar blendingsmálið varð til. Það getur hafa orðið til á Íslandi en vegna annarra evrópskra tungumála, sem koma við sögu, er hugsanlegt að málið hafi þróast annars staðar og að Baskarnir hafi komið með málið til Íslands, þar sem það varð skrifað niður.

Í skjali AM 987 4:to, sem er varðveitt hjá Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, eru tvö basnesk-íslensk orðasöfn með nöfnunum *Vocabula Gallica* ('frönsk orð') og *Vocabula Biscaica* ('Biskaja-orð'). Í lok *Vocabula Biscaica*, sem samtals inniheldur 278 orð, setningar og töluorð, eru sumar baskneskar setningar blandaðar með ensku, frönsku, hollensku, spænsku og þýsku orði. Basknesk-íslenskt blendingsmál er sem sé ekki blanda af basknesku og íslensku, heldur af basknesku og öðrum málum. Nafn sitt hefur það af því að það var skrifað niður á Íslandi og þýtt á íslensku.

## Blendingsmálaþættir í Vocabula Biscaica

Orðanúmer töflunnar eru eins og í AM 987 4:to. Setningarnar á blendingsmálinu og íslensku eru sóttar frá Deen, bls. 102-105. Nútímalegu basknesku setningarnar koma frá basknesku, ensku og frönsku Wikipediunni.

### Orð af baskneskum uppruna
* **atorra**, *atorra* „skyrta“
* **balia**, *balea* „hvalur“
* **berria**, *berria* „nýr“
* **berrua**, *beroa* „heitur“
* **biskusa**, *bixkotxa* „kaka“
* **bocata**
* **bustana**, *buztana* „hali“
* **eta**, *eta* „og“
* **galsardia**, *galtzerdia* „sokkur“
* **gissuna**, *gizona* „maður“
* **locaria**, *lokarria* „band“
* **sagarduna**, *sagardoa* „eplavín“
* **ser**, *zer* „hvað“
* **sumbatt**, *zenbat* „hve margir“
* **usnia**, *esnea* „mjólk“

### Orð af germönskum uppruna
* **cavinit**, fornhollensku *gaar niet* „ekkert“ eða lágþýsku *kein bit niet* „ekki neitt“
* **for** í setningunni *sumbatt galsardia for* þýðir „fyrir“ og getur komið frá mörgum mismunandi germönskum tungumálum
* **for ju**, notuð fyrir bæði „þú“ og „(fyrir) þér“, ensku *for you* „fyrir þér“
* **for mi**, notuð fyrir bæði „ég“ og „(fyrir) mér“, ensku *for me* „fyrir mér“

### Orð af rómönskum uppruna
* **cammisola**, spænsku *camisola* „blússa“
* **fenicha**, spænsku *fornicar* „stunda hjúskaparbrot“
* **mala**, frönsku eða spænsku *mal* „slæmur“ eða „vondur“
* **travala**, spænsku *trabajar* „vinna“
* **trucka**, spænsku *trocar* „skipta“

Einnig annars staðar í *Vocabula Biscaica* og hinu basknesk-íslenska orðasafni eru mörg frönsk og spænsk orð. Til dæmis er baskneska orðið *eliza* „kirkja“ í byrjun orðasafnsins tengt frönska orðinu *église* og spænska orðinu *iglesia*. Þetta er þó ekki ummerki blendingsmálsins, heldur afleiðing af áhrifum frönsku og spænsku á basknesku í gegnum tíðina, enda hefur baskneska tekið mörg tökuorð frá grannþjóðum sínum. Auk þess geta margir basknesku sjómannanna sem komu til Íslands haft verið fjöltyngdir og talað frönsku og/eða spæsku. Það mundi til dæmis útskýra af hverju *já* er þýtt með bæði basknesku *bai* og frönsku *vÿ* (nútímaleg stafsetning *oui*) í lok *Vocabula Biscaica*.

## Saga orðasafnanna

Eintakið sem er varðveit af *Vocabula Biscaica* er afritun gerð af Jóni Ólafssyni úr Grunnavík. Jón Helgason á Kaupmannahafnarháskóla fann afritunina, saman með *Vocabula Gallica*, á 3. áratug 20. aldar. Hann afritaði orðasöfnin, þýddi íslensku orðin á þýsku og sendi svo afritin til prófessors Christianusar Corneliusar Uhlenbeck í háskólanum í Leiden í Hollandi. Uhlenbeck var nafntogaður baskneskufræðingur en hann hætti við háskólann árið 1926 og gaf þess vegna orðasöfnin nemanda sínum, Nicolaas Gerard Hendrik Deen. Deen skrifaði doktorsritgerð sína um basknesk-íslensku orðasöfnin tvö, auk annars skjals með slitrum úr þriðja orðasafninu. Ritgerðin hét *Glossaria duo Vasco-Islandica* en hún var skrifuð á latínu en meirihluti orðanna var þýddur á þýsku og spænsku. Árið 1986 kom frumhandritið með orðasöfnunum aftur frá Danmörku til Íslands.

Slitrin af þriðja orðasafnsinu, sem nú er glatað, eru í bréfi skrifuðu af Sveinbirni Egilssyni. Í bréfinu nefndi hann skjal með átta blaðsíðum. „Þeim fylgdu 2 blöð eins stór með kátlegar glósur mér hreint óskiljandi“, skifaði Sveinbjörn en svo afritaði hann ellefu orð eins og dæmi. Orðasafnið hefur síðar glatast en bréfið með dæmunum ellefu er enn til á Landsbókasafni Íslands. Þó eru engin blendingsmáladæmi þar á meðal.

Í kringum 2008 uppgötvaðist fjórða basknesk-íslenska orðasafnið í Houghton-bókasafninu á Harvard-skólanum. Sá sem hafði skrifað ritið vissi ekki að hann væri að herma eftir basknesk-íslensku orðasafni og hafði merkt blaðið sitt með „Nokkrar latínuglósur“. Þar var hægt að greina 68 orð og stuttar setningar, sumt af því hafði þegar verið hluti af orðasafni Deens.

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Algonkin-baskneskt blendingsmál
* Spánverjavígin

## Heimildir

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Handritin
* Vocabula Gallica ''(Frönsk orð)''  – Skrifað á seinni hluta 17. aldar.
* Vocabula Biscaica ''(Basknesk orð)''  – Afrit skrifað á 18. öld af Jóni Ólafssyni.
* Harvard-handritið