open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fljót

**Fljót** eru nyrsta byggðarlag í Skagafirði austanverðum. Þau skiptast í Austur- og Vestur-Fljót og ná frá Stafá í vestri að sýslumörkum Eyjafjarðarsýslu í austri. Í norðri eru mörkin milli sýslnanna um Almenningsnöf. 

Stundum eru Flókadalur og Bakkar taldir til Fljótanna, enda var það svæði í Fljótahreppi þegar hann var til, en oftast er þó aðeins átt við víðan dalinn inn af Haganesvík og svæðið norður með Miklavatni, út að Hraunum, sem er nyrsti bær í Fljótum og þar með Skagafjarðarsýslu. Svæðið austan Hópsvatns og út á Haganes og svo meðfram suðurströnd Miklavatns er oft kallað einu nafni Vestur-Fljót. Austur-Fljót eru svo þar fyrir norðan og austan, en innri hluti Fljótadalsins, innan við Stífluhóla, heitir Stífla. 

Fljótin eru grösug en snjóþung. Þar er allstórt lón eða stöðuvatn, Miklavatn. Þar eru einnig önnur nokkuð stór vötn, Hópsvatn, Flókadalsvatn og Stífluvatn, sem er uppistöðulón sem myndaðist þegar Skeiðsfossvirkjun var byggð. Stífluá rennur (eða rann) um Stíflu, en eftir að kemur niður fyrir Stífluhóla og Skeiðsfossvirkjun heitir hún Fljótaá. Hún rennur í Miklavatn. Grandinn framan við vatnið heitir Hraunamöl. Þaðan og úr Haganesvík var áður mikið útræði og hákarlaveiði. Haganesvík var áður verslunarstaður. Nú rekur Kaupfélag Skagfirðinga útibú á Ketilási, fyrir botni Miklavatns. Þar er líka félagsheimilið Ketilás.

Tveir kirkjustaðir eru í Fljótum, Barð í Vestur-Fljótum og Knappsstaðir í Stíflu. Víða í Fljótum er jarðhiti og á Sólgörðum er sundlaug. Þar var áður sjálfstæður skóli en nú er þar útibú frá Grunnskólanum austan Vatna.

## Heimildir
* *Jarða- og búendatal í Skagafjarðarsýslu 1781-1949*, IV. bindi. Sögufélag Skagfirðinga, 1959.
Gerpla

Gerpla getur átt við tvo mismunandi hluti.

*Skáldsöguna *[[Gerpla (skáldsaga)|Gerplu]]* eftir Halldór Laxness
*Íþróttafélagið Gerplu í Kópavogi
Poppkorn

**Poppkorn** (eða **popp**) er afbrigði af maískorni sem blæs út þegar það er hitað, t.d. í olíu, smjöri eða í örbylgjuofni og er það kallað að **poppa** poppið. Í 14-20% raka hitnar maískornið og brotnar þá skelin utan um maískornið og verður að poppi. Poppkorn var fyrst poppað af frumbyggjum Ameríku fyrir þúsundum ára, og er í dag vinsælt snarl.
Ari Magnússon

**Ari Magnússon** (eða **Ari í Ögri**) (1571 – 11. október 1652) var sýslumaður á Vestfjörðum og bjó í Ögri við Ísafjarðardjúp og er oftast kenndur við þann stað. 

Foreldrar Ara voru Magnús Jónsson prúði, sýslumaður í Bæ á Rauðasandi, og kona hans, Ragnheiður dóttir Eggerts lögmanns Hannessonar. Jón kallaður murti móðurbróðir Ara, hafði flúið land eftir að hafa orðið mannsbani og sest að í Hamborg, eins þreytti Eggert afi hans þar síðustu æviárin. Ari átti því nána ættingja þar og var sendur þangað ungur til náms; í erfiljóði segir að hann hafi verið þar í níu ár fyrir tvítugt. Hann mun því hafa verið mjög vel menntaður á síns tíma vísu.

Ari var fyrst sýslumaður í Barðastrandarsýslu, en síðar í Ísafjarðarsýslu og Strandasýslu. Hann var einnig umboðsmaður konungsjarða í Ísafjarðarsýslu og mun því hafa verið mjög valdamikill maður og stórauðugur. Hann þótti harður í horn að taka. 

Einna þekktastur er hann fyrir Spánverjavígin svokölluðu, þegar þrjú basknesk hvalveiðiskip brotnuðu á Reykjarfirði á Ströndum en 83 menn björguðust. Þeir skiptu sér í hópa og dreifðust um Vestfirði. Sumir þeirra voru drepnir í Dýrafirði, Ari stýrði herleiðangri út í Æðey, þar sem átján menn voru vegnir, en flestir Baskanna þraukuðu um veturinn á Vatneyri við Patreksfjörð og náðu um vorið erlendu fiskiskipi og komust á brott. Konungur hafði fellt þann úrskurð að þeir væru réttdræpir, en alltaf hafa þessi víg þótt heldur nöturleg í Íslandssögunni. 

Ari er sagður hafa verið einkar höfðinglegur ásýndum, jötunn að burðum og manna hávaxnastur. Kona hans, gift 1594, var Kristín Guðbrandsdóttir (1574-1652), dóttir Guðbrands Þorlákssonar, biskups á Hólum. 
Börn þeirra voru Magnús sýslumaður á Reykhólum, Þorlákur bóndi í Súðavík, Halldóra kona Guðmundar Hákonarsonar sýslumanns á Þingeyrum, Helga og Jón, skólameistari í Skálholti og síðar lengi prestur í Vatnsfirði við Ísafjarðardjúp.

## Tenglar
* ''Ari „Vestfjarðakóngur“ og Spánverjavígin''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1992
Norn

**Nornir** voru, í þjóðtrú margra landa, göldróttar konur. Göldróttir karlar kallast galdramenn eða seiðskrattar. Á miðöldum byrjuðu Evrópubúar að líta á nornir (og galdramenn) sem ógn, og þá fóru af stað hinar svokölluðu nornaveiðar.

## Tengt efni
* Urður, Verðandi og Skuld
Katla

**Katla** er eldstöð staðsett undir Mýrdalsjökli á Íslandi. Katla er stór megineldstöð, ein af stærstu og virkustu megineldstöðvum landsins. Eldstöðin er um 30 km í þvermál og rís hæs yfir 1400 m hæð yfir sjó. Í miðju eldstöðvarinnar er Kötluaskjan, um 100 ferkílómetrar að stærð og allt að 700 metra djúp. Í henni er víðast 400-700 m þykkur ís. Askjan skiptist í þrjú vatnasvæði: vatnasvæði Kötlujökuls, Sólheimajökuls og Entujökuls.

Einkennisgos Kötlu eru basaltsprengigos, en samspil kviku og íss veldur því að gjóska myndast sem dreifist yfir nærliggjandi sveitir. Katla hefur líka gosið súrum sprengigosum, en þau eru mun sjaldgæfari. Kötlugos hafa að meðaltali orðið á 40 til 80 ára fresti og hafa 16 eldgos verið skráð í eldstöðinni frá því menn settust að á Íslandi. Þau eru þó líkast til fleiri eða að minnsta kosti 20 talsins. Síðast gaus Katla árið 1918. Katla er ein frægasta eldstöðin á Íslandi og alræmd fyrir hinar miklu hamfarir sem fylgja í kjölfar eldgosanna. Við gos bráðnar jökulísinn ofan við gosopið og safnast leysingavatn fyrir undir jöklinum, þar til það brýst fram af miklu afli í gríðarlegu jökulhlaupi. Mikið magn af ís, ösku og aur berst með hlaupvatninu og eyðir það öllu sem verður í vegi þess. Mestallur Mýrdalssandur myndaðist í jökulhlaupum sem hafa orðið í kjölfar Kötlugosa og mögulega jökulflóða.

## Eldgos
Kötlugos hafa að meðaltali orðið tvisvar á öld. Kötlugos frá landnámi eru um það bil 20 talsins. Síðasta Kötlugos var árið 1918.

Á síðustu 10.000 árum hafa þessar þrjár gerðir eldgosa orðið í eldstöðvakerfi Kötlu:
# Basísk eldgos á sprungum undir jökli
# Súr eldgos sem sennilega hafa byrjað undir jökli
# Basísk flæðigos á sprungum utan Kötlu.

Flest gos Kötlu á sögulegum tíma hafa verið á vatnasvæði Kötlujökuls og valdið hlaupi niður á Mýrdalssand. Síðasta gos (1918) varð þar og  mestar líkur eru á að næsta gos verði þar einnig. Gos Eyjafjallajökuls og Kötlugos hafa komið á svipuðum tíma og virðist eldvirkni í þessum eldfjöllum vera tengd.

### Fyrirboðar um væntanlegt gos
Frá árinu 1999 hefur verið hægt en stöðugt landris, aukin jarðskjálftavirkni og aukinn jarðhiti í Kötluöskjunni. Þetta eru taldar vísbendingar og langtímafyrirboðar um að bergkvika sé að safnast fyrir undir Kötlu og Kötlugos sé í vændum. Þegar kvika fer að brjóta sér leið upp til yfirborðs og eldgos að hefjast, þá er líklegur fyrirboði þess að skammt sé í að gos hefjist áköf jarðskjálftahrina og stundum landsig. Talið er að fyrirvari frá því að jarðskjálftar hefjast og þar til gos hefst geti verið frá einni klukkustund til eins sólarhrings.

Ritaðar lýsingar á Kötlugosum eru til allt frá árinu 1625. Vart hefur orðið við jarðskjálfta í sveitunum 2 til 9 klukkustundum áður en hlaup kemur fram á Mýrdalssand.

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Katla (sjónvarpsþættir)

## Tenglar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Þorskfiskar

**Þorskfiskar** (fræðiheiti: *Gadiformes* eða *Anacanthini*) eru ættbálkur geislugga sem telur marga mikilvæga matfiska, eins og þorsk, ýsu og ufsa.

þorskfiskar sem nýttir eru í íslenskri efnahagslögsögu eru
* Þorskur
* Ýsa
* Kolmunni
* Ufsi
* Langa
* Keila
* Blálanga
* Lýsa
Galdramaður

**Galdramaður** getur verið:
* Galdramaður, sá sem stundar galdrabrellur að atvinnu
* Seiðskratti, jafngildi karlkyns norna
Þorskaætt

**Þorskaætt** (fræðiheiti: *Gadidae*) eru ætt sjávarfiska af ættbálki þorskfiska. Meðal fiska af þorskaætt eru mikilvægir nytjafiskar eins og þorskur, ýsa og ufsi. Til þorskaættar teljast 13 ættkvísklir og 23 tegundir.

## Ættkvíslir og tegundir
* Þorskur (*[[Gadus]]*)
** Atlantshafsþorskur (*[[Gadus morhua]]*)
** Kyrrahafsþorskur (*[[Gadus macrocephalus]]*)
** Grænlandsþorskur (*[[Gadus ogac]]*)
* Sævesla (*[[Gaidropsarus]]*)
** Rauða sævesla (*[[Gaidropsarus argentatus]]*)
** Þráðasævesla (*[[Gaidropsarus ensis]]*)
** Bletta (*[[Gaidropsarus vulgaris]]*)
* Ýsa (*[[Melanogrammus]]*)
** Ýsa (*[[Melanogrammus aeglefinus]]*)
* Lýsa (*[[Merlangius]]*)
** Lýsa (*[[Merlangius merlangus]]*)
* Kolmunni (*[[Micromesistius]]*)
** Kolmunni (*[[Micromesistius poutassou]]*)
** Suðurhafskolmunni (*[[Micromesistius australis]]*)
* Langa (*[[Molva]]*)
** Skrokklanga (*[[Molva molva]]*)
** Blálanga (*[[Molva dypterygia]]*)
** Miðjarðarhafslanga (*[[Molva elongata]]*)
* Keila (*[[Brosme]]*)
** Keila (*[[Brosme brosme]]*)
* Ufsi (*[[Pollachius]]*)
** Lýr (*[[Pollachius pollachius]]*)
** Ufsi (*[[Pollachius virens]]*)
* Spærlingur (*[[Trisopterus]]*)
** Skeggur (*[[Trisopterus luscus]]*)
** Spærlingur (*[[Trisopterus esmarkii]]*)
** Dvergþorskur (*[[Trisopterus minutus]]*)
* Alaskaufsi (*[[Theragra]]*)
** Alaskaufsi (*[[Theragra chalcogramma]]*)
** Noregsufsi (*[[Theragra finnmarchica]]*)
Kirkja hins fljúgandi spagettískrímslis

**Kirkja hins fljúgandi spagettískrímslis** (enska: *Flying Spaghetti Monsterism*; skammstöfun: *FSM*) eru gervitrúarbrögð sem ætluð eru sem háðsádeila á hugmyndir sköpunarsinna og vitshönnunarsinna um upphaf lífs og þróun þess. Trúin er aðallega runnin undan rifjum eðlisfræðingsins Bobby Henderson.
 
Áhangendur þessarar trúar kallast pastafarar (vísun í rastafara). Pastafarar trúa því að **fljúgandi spagettískrímslið** (enska: *The Flying Spaghetti Monster*), einnig kallað Hinn heilagi núðluleiki, hafi í upphafi skapað tré, fjöll og dverg. Fljúgandi spagettískrímslið lét einnig viljandi líta út fyrir að lífið á jörðinni hafi þróast, en það gerði það í raun ekki.

## Tengt efni
* Ósýnilegi bleiki einhyrningurinn

## Tengill

* Venganza, vefsíða Bobbys Hendersons
Grænlandsþorskur

**Grænlandsþorskur** (fræðiheiti: *Gadus ogac*) er þorsktegund sem finnst í Norðvestur-Atlantshafi, við vesturströnd Grænlands og Lawrenceflóa. Kjötið er eilítið seigara en á Atlantshafsþorski og því ekki eins eftirsótt.
Geislauggar

**Geislauggar** (fræðiheiti: *Actinopterygii*) eru fiskar og stærsti hópur hryggdýra, með um 27.000 tegundir sem finnast um allt í vatni og sjó. Þeir eru einu dýrin sem hafa sundmaga.

## Flokkun
* **Undirflokkur: [[Brjóskgljáfiskar]]** (*[[Chondrostei]]*)
** Ættbálkur: Uggageddur (*[[Polypteriformes]]*)
** Ættbálkur: Styrjur (*[[Acipenseriformes]]*)
* **Undirflokkur: [[Nýuggar]]** (*[[Neopterygii]]*)
** Ættbálkur: Bryngeddur (*[[Semionotiformes]]*)
** Ættbálkur: Eðjufiskar (*[[Amiiformes]]*)
** **Innflokkur: [[Nútíma nýuggar]]** (*[[Teleostei]]*)
*** **Yfirættbálkur: ''[[Osteoglossomorpha]]'' **
**** Ættbálkur: Beintungur (*[[Osteoglossiformes]]*)
**** Ættbálkur: *[[Hiodontiformes]]*
*** **Yfirættbálkur: ''[[Elopomorpha]]'' **
**** Ættbálkur: *[[Elopiformes]]*
**** Ættbálkur: *[[Albuliformes]]*

**** Ættbálkur: *[[Anguilliformes]]*
**** Ættbálkur: *[[Saccopharyngiformes]]*
*** **Yfirættbálkur: ''[[Clupeomorpha]]'' **
**** Ættbálkur: Síldfiskar (*[[Clupeiformes]]*)
*** **Yfirættbálkur: ''[[Ostariophysi]]''
**** Ættbálkur: ''[[Gonorynchiformes]]''
**** Ættbálkur: [[Karpfiskar]] (''[[Cypriniformes]]'')
**** Ættbálkur: ''[[Characiformes]]''
**** Ættbálkur: ''[[Gymnotiformes]]''
**** Ættbálkur: [[Granar]] (''[[Siluriformes]]'')
*** **Yfirættbálkur: Frumbroddgeislungar (*[[Protacanthopterygii]]*)**
**** Ættbálkur: [[Laxfiskar]] (''[[Salmoniformes]]'')
**** Ættbálkur: [[Geddufiskar]] (''[[Esociformes]]'')
**** Ættbálkur: [[Glitfiskar]] (''[[Osmeriformes]]'')
*** **Yfirættbálkur: Silfurfiskar (*[[Stenopterygii]]*)
**** Ættbálkur: *[[Ateleopodiformes]]*
**** Ættbálkur: Gelgjur (*[[Stomiiformes]]*)
*** **Yfirættbálkur: ''[[Cyclosquamata]]'' **
**** Ættbálkur: *[[Aulopiformes]]*
*** **Yfirættbálkur: ''[[Scopelomorpha]]'' **
**** Ættbálkur: *[[Myctophiformes]]*
*** **Yfirættbálkur: ''[[Lampridiomorpha]]'' **
**** Ættbálkur: Kóngar (*[[Lampridiformes]]*)
*** **Yfirættbálkur: ''[[Polymyxiomorpha]]'' **
**** Ættbálkur: Skeggfiskar (*[[Polymixiiformes]]*)
*** **Yfirættbálkur: ''[[Paracanthopterygii]]'' **
**** Ættbálkur: *[[Percopsiformes]]*
**** Ættbálkur: *[[Batrachoidiformes]]*
**** Ættbálkur: Kjaftagelgjur (*[[Lophiiformes]]*)
**** Ættbálkur: Þorskfiskar (*[[Gadiformes]]*)
**** Ættbálkur: Kúskálar (*[[Ophidiiformes]]*)
*** **Yfirættbálkur: [[Broddgeislungar]] (''[[Acanthopterygii]]'') **
**** Ættbálkur: Röndungar (*[[Mugiliformes]]*)
**** Ættbálkur: *[[Atheriniformes]]*
**** Ættbálkur: Trýnisfiskar (*[[Beloniformes]]*)
**** Ættbálkur: *[[Cetomimiformes]]*
**** Ættbálkur: Tannkarpar (*[[Cyprinodontiformes]]*)
**** Ættbálkur: Serklingar (*[[Stephanoberyciformes]]*)
**** Ættbálkur: BeryciformesSerkir (*[[Beryciformes]]*)
**** Ættbálkur: Pétursfiskar (*[[Zeiformes]]*)
**** Ættbálkur: Brynsíli (*[[Gasterosteiformes]]*)
**** Ættbálkur: Leirálar (*[[Synbranchiformes]]*)
**** Ættbálkur: Fastkjálkar (*[[Tetraodontiformes]]*)
**** Ættbálkur: Flatfiskar (*[[Pleuronectiformes]]*)
**** Ættbálkur: Brynvangar (*[[Scorpaeniformes]]*)
**** Ættbálkur: Borrar (*[[Perciformes]]*)
Þorskur

**Þorskur** (fræðiheiti: *Gadus*) er almennt heiti yfir fiska af ættkvíslinni *Gadus* af ætt þorskfiska, þótt að í íslensku sé oftast átt við Atlantshafsþorsk (*Gadus morhua*). Þorskur er vinsæll matfiskur, þéttur og hvítur á fiskinn. Þorsklifur er brædd í þorskalýsi sem inniheldur A-vítamín, D-vítamín og Ómega-3 fitusýrur.
Þarfanaut Íslands

**Þarfanaut Íslands** var íslenskur raunveruleikaþáttur veturinn 2005 í Kastljósi Ríkissjónvarpsins þar sem Gísli Einarsson fór um landið og leitaði að „eftirnauti“ Guttorms úr húsdýragarðinum.

Í úrslitum voru:
* Eldur 04001 frá Laugarbóli. Eldur var tekinn á Nautastöð BÍ og er fæddur í janúar 2004. Þorri 04005, sem var kominn í úrslit, var sakaður um svindl og því dreginn úr keppni. Eldur var rauður undan Sprota 95036.
* Humar frá Bakka. Humar er svartskjöldóttur og fæddur 2003.
* Sproti frá Heggstöðum í Borgarfirði undan Hvítingi 96032. Sproti er brandskjöldóttur.

Það var svo ákveðið að Eldur 04001 myndi hreppa titilinn „Þarfanaut Íslands“ og varð hann hirðnaut Fjölskyldu- og Húsdýragarðsins. Hann var síðar felldur vegna geðslagsgalla.

## Tenglar
* Nautaskrá BÍ 
* Vefur Fjölskyldu- og húsdýragarðsins í Laugardal
Finnsk-úgrísk tungumál

**Finnsk-úgrísk tungumál** eru tungumálaætt sem tilheyrir úrölskum tungumálum og skiptist hún í tvo meginhópa, finnsk tungumál og úgrísk tungumál. Þau sem eru af finnskum stofni eru töluð á svæðinu á milli Norður-Noregs og Hvítahafs, í Finnlandi, í Eistlandi og í vissum hlutum Rússlands. Stærsta tungumálið af finnskum stofni er finnska, en hana tala 5,5 milljónir manna í Finnlandi, Svíþjóð, Rússlandi og Bandaríkjunum. Eistnesku talar um 1 milljón manna, aðallega í Eistlandi. Um 25.000 manns tala samísk mál í Norður-Skandinavíu. 
Helsta tungumálið af úgrískum stofni er ungverska, en hana tala um 11 milljónir manna í Ungverjalandi og aðrar 3 milljónir á nágrannasvæðum. Tvö önnur úgrísk tungumál eru hantí, með 13.000 mælendur og mansí með 3000 mælendur. Bæði síðarnefndu málin eru töluð austan Úralfjalla á svæðum við fljótið Ob.

Þau mál sem þá eru eftir innan finnsk-úgríska málahópsins eru töluð í Rússlandi. Kirjálska, vepsíska, ingríska, líflenska og votíska eru töluð frá Kólaskaga í norðri og suður eftir, í átt að Rígaflóa. Af fyrrnefndum málum er kirjálska útbreiddasta málið með yfir 100.000 mælendur. Vepsísku tala um 2000 manns. Mjög fáir tala ingrísku, líflensku og votísku og eru þau líkast til deyjandi tungumál.

Auk þessa eru mál eins og mordviníska, mari, údmúrtíska og komi töluð í kringum miðbik árinnar Volgu í Rússlandi. Mordviníska er þar útbreiddasta málið með um 800.000 mælendur, mari um 600.000 mælendur, údmúrtíska 500.000 mælendur og komi um 250.000 mælendur.
Heimshluti

**Heimshluti**, eða **undirsvæði**, er hér skilgreint sem svæði sem er stærra en land en minna en heimsálfa. Hvað telst „heimshluti“ er ekki skýrt skilgreint í málinu. Merking orðsins í setningunni „í okkar heimshluta“ t.d. getur átt við um Norðurlöndin, Norður-Evrópu, alla Evrópu eða jafnvel Vesturlönd, eftir því hvert samhengið er. Heimshluti getur verið skilgreindur á grundvelli menningar, náttúrufars, sögu eða annars.

Í heimshlutasniðinu hér fyrir neðan er heimsálfunum skipt í nokkra minni heimshluta til hægðarauka.
Afturbrennari

**Afturbrennari** eða **aukabrennir** er íhlutur sem bætt er við suma þotuhreyfla, sérstaklega á herþotum, til að auka kraft vélarinnar. Einu borgaralegu þoturnar sem hafa notað afturbrennara voru Concorde og Tupolev Tu-144 þoturnar.

Megintilgangur þess að nota afturbrennara er að fá aukinn kraft í stuttan tíma. Þetta getur átt við í flugtaki eða í stríði. Það virkar þannig að auka eldsneyti berst með lofti frá forþjöppu (túrbínu) og útblástur vélarinnar kveikir síðan í þessu eldsneyti. Þetta gefur mun meiri kraft en krefst einnig mikils eldsneytis.
Koltvísýringur

**Koltvísýringur** (**koldíoxíð**, **koltvíoxíð** eða **koltvíildi**) er sameind samsett úr einni kolefnisfrumeind og tveimur súrefnisfrumeindum, efnaformúla þess er CO2. Í föstu formi kallast það **[[þurrís]]** (eða kolsýruís). Myndast við bruna í súrefnisríku lofti. Koltvísýrungur uppleystur í vatni myndar kolsýru.

Við bruna jarðefnaeldsneytis myndast koltvísýringur, sem fer út í andrúmsloftið. Er sú gróðurhúsalofttegund, sem talin er eiga mestan þátt í heimshlýnun.

Varast ber að rugla koltvísýringi saman við eitruðu gastegundina kolsýrling (CO).
Frumbjarga lífvera

**Frumbjarga lífvera** er lífvera sem getur framleitt þau lífrænu efni sem hún þarf. Frumbjarga lífverur fá kolefnið, sem þarf í lífrænu efnin, úr koldíoxíði. Orkuna fá þær flestar frá sólinni, en þá kallast þessi efnaframleiðsla ljóstillífun. Sumar bakteríur geta þó notað efni eins og vetnissúlfíð eða járn(II)sambönd sem orkuuppsprettu, og nefnist framleiðslan þá efnatillífun.

Sumar lífverur geta nýtt sér orku úr ljósi eða ólífrænum efnum, en þurfa að fá kolefni úr lífrænum efnum. Þær eru ekki flokkaðar sem frumbjarga lífverur, heldur ófrumbjarga. Ófrumbjarga lífverur eru háðar hinum frumbjarga, þar sem öll lífræn efni (til dæmis sykrur, fita og prótín) eru upprunnin hjá þeim síðarnefndu.

## Tilvísanir
Hvannadalshnjúkur

**Hvannadalshnjúkur** eða **Hvannadalshnúkur** er hæsti tindur eldkeilunnar undir Öræfajökli og jafnframt hæsti tindur Íslands. Samkvæmt mælingum frá 2005 er hæð hans 2.109,6 metrar yfir sjávarmáli. Tindurinn er staðsettur innan Vatnajökulsþjóðgarðs og er vinsæll hjá fjallgöngufólki, reyndu sem og óreyndu. Tindurinn er ekki flókinn uppgöngu og þarfnast ekki mikillar reynslu eða tækni í fjallgöngum, gangan krefst samt mikils úthalds þar sem oftast er gengið á tindinn og niður aftur á sama deginum. Hækkunin er rúmir 2000 metrar, gangan tekur oftast 12-14 klst í heild.

Hvannadalshnjúkur hefur tvær almennar uppgönguleiðir. Önnur þeirra, svokölluð Virkisjökulsleið, er fremur erfið og tæknileg, aðallega fyrir reynda fjallagarpa en hin leiðin, upp frá Sandfelli, er öruggari og mun auðveldari. Gengið er í línum.

## Neðanmálsgreinar

## Tilvísanir
Eldfjallaaska

**Eldfjallaaska** er mjög fín aska samsett úr grjóti og steinefnum minna en 2 millimetrar í þvermál sem komið hefur upp úr gíg eldstöðvar. Eldfjallaaska verður til þegar steinar og bergkvika mölna í eldgosi.
Fótur

**Fótur** á íslensku er hvort tveggja ganglimur (fótleggurinn) og neðsti hluti hans og er hluti af líkama margra hryggdýra, m.a. mannsins. Fóturinn ber þyngd líkamans og er notaður til að ganga á (til hreyfingar). 

Fóturinn (og hér er átt við neðsta hluta hans frá ökkla og niður úr) skiptist í:
* tær, smálimir fremst á fæti, oft liðaðir líkt og fingur.
* hæl, aftasti og neðsti hluti fótar. 
* il, neðri hlið fótar. 
* jarka, útjaðar mannsfótar. 
* rist, efra borð mannsfótar (milli táa og ökkla). 
* ökkla, svæðið kringum ökklaliðinn milli fótar og mjóaleggjar. 

Hjá mönnum er fóturinn flókinn að byggingu. Hann inniheldur 26 bein, 33 liðamót og yfir eitt hundrað vöðva, sinar og liðbönd. Fóturinn skiptist í þrjá hluta:
* **afturfótur** — heilbein og vala
* **miðfótur** — bogar fótarins
* **framfótur** — kjúkur (sérstaklega tær)
Eldkeila

**Eldkeila** er hátt, keilulaga eldfjall, úr storknuðu hrauni og gjósku. Þessi fjöll eru brött því hraunið sem myndaði þau var seigfljótandi og harðnaði því skammt frá gígnum. Sé hraunið þunnfljótandi verður keilan flatari og kallast þá dyngja.


## Lögun
Það er stórt, keilulaga fjall með gíg á efsta tindi, sem samsvarar nákvæmlega þeirri mynd sem mörgum kemur í hug þegar talað er um eldfjall.

Hugtakið eldkeila er haft um hring- eða sporöskjulagað, uppmjótt eldfjall. Gos í eldkeilum eru tíð og stundum langvinn.

## Staðsetning
Mörg eldfjöll af þessu tagi eru til í heiminum og meirihluti þeirra er á flekaskilum þar sem stórir jarðskorpuflekar rekast á og annar fer undir hinn. Dæmi um slíkt er eldfjallið Fuji í Japan.

Vegna þessa eru mjög margar eldkeilur í kringum Kyrrahaf, í Alasku, í Andesfjöllum og í Indónesíu, á Eldhringnum.

Á Íslandi rekur jarðskorpuflekana hins vegar hvorn frá öðrum og þar eru því ekki margar eldkeilur til. Þær finnast þó og þekktastar þeirra eru Snæfellsjökull, Öræfajökull og Eyjafjallajökull. Og svo er Hekla að þróast úr eldhrygg í átt til eldkeilu, eins og goshegðun hennar sýnir, en hún er enn mjög ungt eldfjall .

## Eldgosin

Eldkeilur hlaðast aðallega upp úr misþykkum gjóskulögum og hraunum. Eldgosin eru ýmis sprengigos, blandgos (gjóska og hraunrennsli) eða hraungos. Algengt er að þar finnist bergtegundir úr þróaðri kviku eins og andesítog rýólít.

Eldgos í eldkeilum eru stundum í toppgíg. En líka er algengt að hliðarsprungur opnist, auk þess sem gosið getur utan megineldstöðvanna, úti í eldstöðvakerfum þeirra. Stundum storknar gasríkt hraunið í gígnum og myndar tappa eða svokallaða hraungúla í gosrásinni. Þegar tapparnir springa, æða eldský eða gusthlaup niður hlíðarnar og geta orðið mörgum að bana. Það gerðist t.d. í eldgosinu við Krakatá í Indónesíu árið 1883.

## Tengill
*Hvernig verða eldkeilur til - Vísindavefur
## Tilvísanir
Ólympsfjall (Mars)

**Ólympusfjall** eða **Ólympsfjall** (latína: *Olympus Mons*) er 24 km há dyngja á Mars, staðsett á Þarsis-svæðinu. Það er hæsta fjall reikistjörnunnar og jafnframt hæsta fjall sólkerfisins og þar með hæsta fjall sem vitað er um. Fjallið er um 540 km í þvermál og er því stærra að flatarmáli en Ísland. Í toppi þess er sigdæld, sem er um 85 km löng og 60 km breið. Hún er nálægt 3 km á dýpt og í henni eru gígar eldfjallsins, 6 að tölu.

Ólympusfjall nær þó aðeins 25 km yfir meðalhæð yfirborðs Mars, þar sem það stendur í 2 km djúpri dæld, það er afmarkað af virkisbrekku sem er allt að 6 km há, en hún á sér enga líka meðal dyngja Mars.

Árið 2004 tók Mars Express geimfarið myndir af hrauni á fjallinu sem var aðeins 2 milljóna ára gamalt, sem gefur til kynna að eldfjallið gæti enn verið virkt.

Hawaiieyjar eru dæmi um dyngjur af svipaðri stærðargráðu, en stærð Ólympusfjalls orsakast líklega af því að á Mars eru ekki jarðflekar, og jarðskorpan var þar með föst á ákveðnum stað yfir heitum reit og hið mikla hraun sem kom upp dreifðist ekki yfir stærra svæði.

## Tenglar

* Ítarlegar upplýsingar um Ólympusfjall á Stjörnufræðivefnum 
* Þrívíddarmynd af Ólympusfjalli
Ólympsfjall (aðgreining)

**Ólympusfjall** eða **Ólympsfjall** er heiti sem m.a. er notað yfir eftirfarandi fjöll:

* Ólympsfjall í Grikklandi, aðsetur guðanna í grískri goðafræði
* Ólympsfjall á reikistjörnunni Mars, hæsta fjall sólkerfisins.
Virkisbrekka

**Virkisbrekka** er í jarðfræði breytingarsvæði (oftast klettaveggur) milli tveggja svæða sem felur í sér hæðarmismun á skömmu svæði. Virkisbrekkur eru oftast umbreytingarsvæði úr einni gerð setbergs í aðra gerð setbergs af öðrum aldri og samsetningu, virkisbrekkur geta einnig myndast á misgengi þegar hluti jarðskorpunnar lyftist yfir annan.
Sigketill

**Sigketill** eða **(gos)askja** er dæld á fjalli sem getur myndast við ýmsar aðstæður, oftast myndast þeir þegar eldfjallið fellur saman sökum holrúms sem myndast hefur undir því við tæmingu kvikuþróar þess, en þeir geta einnig myndast við sprengingar í eldfjallinu eða jafnvel við rof eins og í talið er að sigketillinn á Caldera de Taburiente á La Palma eyju í Kanaríeyjaklasanum hafi myndast. Í sigkötlum er oft að finna vatn.
Geimferðastofnun Bandaríkjanna

**Geimferðastofnun Bandaríkjanna** (enska **National Aeronautics and Space Administration**; skammstöfun **NASA**) er geimferðastofnun stofnuð árið 1958. Hún ber ábyrgð á geimferðaáætlun Bandaríkjanna og lofthjúpsrannsóknum.

## Tenglar
* Vefsíða Geimferðastofnunar Bandaríkjanna

## Neðanmálsgreinar
Gervigígur

**Gervigígur** er náttúrufyrirbæri sem líkist eldgígi en er án gosrásar. Gervigígar myndast þegar hraun rennur yfir votan jarðveg á borð við mýri eða grunnt stöðuvatn. Vatnið nær að lokast inni í eða undir hrauninu og skapa mikinn gufuþrýsting. Að lokum springur hraunþekjan og eftir verður gíglaga hóll. Gervigígar standa gjarnan margir saman í þyrpingum. 

Þekktir eru gervigígarnir í Mývatni sem mynduðust þegar Laxárhraun yngra rann fyrir rúmum 2000 árum. Stærstur gervigíganna við Mývatn er Geitey sem nær 30 m hæð yfir vatnsborðið. Rauðhólar ofan við Reykjavík er annað dæmi um gervígíga en þeir mynduðust þegar Leitahraun rann yfir votlendi fyrir um 5200 árum
Gervigígar hafa einnig fundist á Mars og þykir það benda til þess að þar hafi eitt sinn runnið vatn.

## Tengt efni
*Rauðhólar
*Skútustaðagígar
*Landbrotshólar

## Heimildir
* 
* 
*
Þarsis

**Þarsis** er hálendi á reikistjörnunni Mars staðsett vestan við Valles Marineris gljúfrin. Á því er **Þarsisbungan** en á henni eru staðsett nokkur stærstu fjöll sólkerfisins.

## Landafræði
Þarsisbungan nær allt að 10 km hæð og er um 30 milljón km² að flatarmáli

## Tenglar

* Stjörnufræðivefurinn: Þarsisbungan
Marinerdalirnir

**Marinerdalirnir** eru feiknastórt gljúfrakerfi sem tegir sig eftir miðbaug Mars, þeir eru staðsettir austan við Þarsis-svæðið og teigja sig frá dalakerfi sem kallast **Noctis Labyrinthus** í vestri til austurs.

## Landafræði
Gljúfrin eru 4.500 km löng, 200 km breið og 11 km djúp. Gljúfrakerfið er það lengsta í sólkerfinu.

## Orðsifjar
Marinerdalirnir heita í höfuðið á Mariner áætluninni, en geimfarið Mariner 9 sem var hluti af þeirri áætlun uppgvötaði þá 1972.
Þarsisfjöllin

**Þarsisfjöllin** eru dyngjur á Þarsis-svæðinu á reikistjörnunni Mars, þær eru, frá norðaustri til suðvesturs: Ascraeusfjall, Pavonisfjall, Arsiafjall og Ólympusfjall.
Arsiafjall

**Arsiafjall** er rúmlega 9 km há dyngja á reikistjörnunni Mars, norðan við það er Pavonisfjall og norðan við það er Ascraeusfjall. Stærsta eldfjall í sólkerfinu, Ólympusfjall, er norðvestan við það.

Á Arsiafjalli er um 110 km breiður sigketill. Fjallið er næststærsta eldfjall heims að rúmtaki á eftir Ólympusfjalli.

## Tenglar
* Stjörnufræðivefurinn: Arsiafjall
Ástríkur gallvaski (persóna)

**Ástríkur gallvaski** (franska: *Astérix*) er söguhetja í bókum René Goscinny og Albert Uderzo um Ástrík og víðfræg afrek hans. Gefnar hafa verið út bækur, teiknimyndir, kvikmyndir og tölvuleikir um Ástrík og félaga hans á móðurmálinu frönsku sem og fjölda annarra tungumála, þar á meðal íslensku.

## Saga

Sögusvið Ástríksbókanna er Gallía og ýmsir hlutar Rómverska heimsveldisins um árið 50 f. Krist og má reikna með að persóna Ástríks sá um þrítugt. Hann er smávaxinn og ætíð eins til fara: Í rauðum buxum, svörtum ermalausum bol, með vængjaðan hjálm á höfði og veglegt yfirvaraskegg.

Ástríkur er ásamt Sjóðríki seiðkarli rödd skynseminnar í gaulverska bænum sínum, sem tekst að halda sjálfstæði sínu gegn Júlíusi Sesari og Rómarveldi. Með hjálp töfraseyðis sem gefur ofurkrafta tekst Ástríki og öðrum bæjarbúum að hrinda sérhverri árás ofureflisins. Í mörgum bókanna neyðist Ástríkur til að leggja í ferðalög til fjarlægra landa ásamt Steinríki vini sínum, en sögunum lýkur einatt á að þeir snúa aftur að verkefni loknu og er fagnað með veislu.

Ástríkur er piparsveinn og er oft vikið að þeirri staðreynd í sögunum, ekki hvað síst í seinni bókunum sem Albert Uderzo samdi einn eftir dauða félaga síns. Í þeim bókum ber mun meira á rómantík og gamansamri umfjöllun um samskipti kynjanna en í fyrri sögum.
Tarsis Tholus

**Tarsis Tholus** er um 8 km há dyngja á reikistjörnunni Mars, það er norðaustan við Þarsisfjöllin á Þarsis-svæðinu.


## Tenglar
* Stjörnufræðivefurinn: Þarsisbungan
Ascraeusfjall

**Ascraeusfjall** er rúmlega 11 km há dyngja á reikistjörnunni Mars, það er nyrst Þarsisfjallana á Þarsis-svæðinu. Fyrir sunnan það er Pavonisfjall og sunnan við það er Arsiafjall, stærsta eldfjall í sólkerfinu, Ólympusfjall, er norðaustan við það.

## Tenglar
* Stjörnufræðivefurinn: Ascraeusfjall
Pavonisfjall

**Pavonisfjall** er um það bil 7 km há dyngja á reikistjörnunni Mars, það stendur mitt á milli Ascraeusfjalls til norðurs og Arsiafjalls til suðurs, stærsta eldfjall í sólkerfinu, Ólympusfjall, er norðvestan við það.

## Tenglar
* Stjörnufræðivefurinn: Pavonisfjall
Charlotte Amalie af Hessen-Kassel

**Charlotte Amalie af Hessen-Kassel** (27. apríl 1650 - 27. mars 1714) var Danadrottning frá 1667 til 1699. Hún var dóttir Vilhjálms 6. af Hessen-Kassel og giftist Kristjáni 5. þann 25. júní 1667 í Nykøbing-kastala á Falstri. Við fráfall Kristjáns árið 1699 varð Charlottenborg (sem er nefnd eftir henni) aðsetur ekkjunnar til dauðadags.

Árið 1692 var höfuðstaður Dönsku Vestur-Indía nefndur Charlotte Amalie eftir drottningunni. Síðar varð Charlotte Amalie höfuðborg Bandarísku Jómfrúareyja

## Börn
* 1. Frederik, fæddur 11. október 1671, seinna Friðrik 4. Danakonungur
* 2. Christian Vilhelm, (fæddur 1672, dáinn 1673).
* 3. Christian, fæddur 25. mars 1675, lést 27. júní 1695 í Ulm.
* 4. Sofie Hedvig, fædd 28. ágúst 1677 í Kaupmannahöfn, lést 13. mars 1735.
* 5. Karl, fæddur 26. október 1680, lést 8. júní 1729.
* 6. Christiane Charlotte, lést sem ungabarn.
* 7. Vilhelm, fæddur 21. febrúar 1687, lést 23. nóvember 1705.
1528

Árið **1528** (**MDXXVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Fyrsta prentaða sérkortið af Íslandi, eftir Benedetto Bordone, kom út.
* Sjö ensk skip réðust að Hamborgarskipi í höfninni á Rifi á Snæfellsnesi og rændu það vopnum, vistum og mestöllum farmi.
* 149 ensk skip voru við Ísland en þá mun allur skipafloti Englendinga samtals hafa verið um 440 skip.
* Dómur kveðinn upp á Vilborgarstöðum í Vestmannaeyjum um að í eyjunum megi ekki vera fleiri en 16 hestar.

### Fædd
* Gunnar Gíslason klausturhaldari á Víðivöllum í Blönduhlíð (d. 1605).

### Dáin
* Hrafn Brandsson lögmaður dó af sárum sem hann hlaut í einvígi í drykkjuveislu í Glaumbæ.

## Erlendis
* 12. janúar - Gústaf Vasa krýndur konungur Svíþjóðar.
* Febrúar - Bændauppreisn í Dölunum í Svíþjóð. Hún var bæld niður.
* 12. september - Aðmírállinn Andrea Doria vann sigur á Frökkum, áður bandamönnum sínum, og tryggði sjálfstæði Genúa.
* Jacques Lefevre gaf út alla Biblíuna á frönsku. 
* Francisco Pizarro hélt heim til Spánar og fékk þar konungsleyfi til frekari landvinninga í Suður-Ameríku.
* Svartfjallaland fékk sjálfsstjórn frá Tyrkjum.
* Majar ráku Spánverja frá Yucatán-skaga.

### Fædd
* 7. janúar - Jóhanna 3., drottning Navarra og móðir Hinriks 4. Frakkakonungs (d. 1572).
* 21. júní - María keisaradrottning, dóttir Karls 5. keisara og kona Maxímilíans 2. keisara (d. 1603).

### Dáin
* 6. apríl - Albrecht Dürer, þýskur listmálari (f. 1471).
* 31. ágúst - Matthias Grünewald, þýskur listmálari (f. 1470).
1525

Árið **1525** (**MDXXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Veturinn var kallaður áttadagsvetur því að á áttadag jóla (nýársdag) hófst harðindakafli sem stóð allt til vors með miklum snjóum og frosthörkum, svo að hestar frusu í hel standandi að sögn *[[Biskupaannálar|Biskupaannála]]*. Einkum fór Grímsnes illa út úr þessum vetri. 7 létust í snjóflóði í Lundarreykjardal.
* Jón Arason biskup kom heim úr vígsluferð sinni og settist að á Hólum í Hjaltadal.
* Þýski bartskerinn Lassarus Mattheusson (Skáneyjar-Lassi) kom til Íslands til að lækna sárasótt, sem þá hafði borist til landsins. Hann giftist svo íslenskri konu og ílentist á Íslandi.
* Daði Guðmundsson í Snóksdal giftist Guðrúnu, dóttur séra Einars Snorrasonar Ölduhryggjarskálds.
* Finnbogi Einarsson var vígður ábóti í Munkaþverárklaustri.

### Fædd
* (líklega) - Magnús Jónsson prúði, sýslumaður (d. 1591).

### Dáin

## Erlendis
* 24. febrúar - Spænskar hersveitir unnu sigur á franska hernum í orrustunni við Pavía og tóku Frans 1. Frakkakonung höndum.
* 28. febrúar - Hernán Cortés lét taka Cuauhtémoc, síðasta konung Asteka, af lífi.
* 15. maí - Orrustan við Frankenhausen batt enda á Bændauppreisnina í Þýskalandi.
* Spánverjar lögðu Bólivíu undir sig.
* Síðasti stórmeistari Þýsku riddaranna, Albert af Brandenburg, sagði af sér, tók lútherstrú og var gerður hertogi af Prússlandi.
* Wiliam Tyndale þýddi Nýja testamentið á ensku.

### Fædd
* 1. september - Christoffer Valkendorf, danskur aðalsmaður og embættismaður, höfuðsmaður yfir Íslandi um tíma (d. 1601).
* (líklega) - Giovanni Pierluigi da Palestrina, ítalskt tónskáld (d. 1594).
* (líklega) - Pieter Bruegel eldri, hollenskur myndlistarmaður og prentari (d. 1569). 

### Dáin
* 28. febrúar - Cuauhtémoc, síðasti konungur Asteka, tekinn af lífi (f. um 1502).
* 5. maí - Friðrik 3., kjörfursti Saxlands (f. 1463).
* 30. desember - Jakob Fugger, þýskur bankamaður (f. 1459).
1529

Árið **1529** (**MDXXIX** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* 12. apríl - Friðrik 1. Danakonungur skipaði Dietrich van Bramstedt hirðstjóra á Íslandi.
* Finnbogi Einarsson lét af ábótastörfum í Munkaþverárklaustri.
* Ari Jónsson var kjörinn lögmaður norðan og vestan, líklega rétt orðinn tvítugur, þrátt fyrir mótmæli Ögmundar Pálssonar Skálholtsbiskups og fleiri ráðamanna.
* Enskir duggarar sökktu skipi frá Hamborg á Eyjafirði.

### Fædd
* (líklega) Vopna-Teitur Gíslason, bóndi í Auðsholti í Biskupstungum (d. eftir 1605).

### Dáin

## Erlendis
* 19. apríl - Ríkisþing haldið í Speyer í Þýskalandi. Þar var samþykkt að afnema það litla trúfrelsi sem þegnarnir höfðu náð fram og banna nýju trúna með öllu. Það er talið vendipunktur siðaskiptanna því þar með hófst barátta mótmælenda.
* 22. apríl - Austurhveli jarðar skipt milli Spánar og Portúgals með Saragossasáttmálanum.
* 8. september - Her Tyrkjasoldáns náði borginni Buda í Ungverjalandi á sitt vald að nýju.
* 23. september - Tyrkir settust um Vínarborg.
* 15. október - Tyrkir gáfust upp á umsátrinu og hurfu frá Vínarborg.

### Fædd
* 14. júní - Ferdínand 2., erkihertogi af Austurríki (d. 1595).

### Dáin
* 2. febrúar - Baldassare Castiglione, ítalskur stjórnmálamaður og rithöfundur.
1542

Árið **1542** (**MDXLII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Fyrstu samskipti Evrópubúa og Japana eiga sér stað þegar portúgalskt skip á leið til Kína hrekst til Japan.

## Fædd
## Dáin
1526

Árið **1526** (**MDXXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Biskuparnir, Jón Arason og Ögmundur Pálsson, komu báðir með mjög fjölmennt lið til Alþingis og leit út fyrir um tíma að þeir myndu berjast þar.
* Samþykkt gerð á Alþingi um laun bartskera fyrir að lækna fólk af sárasótt.
* Hrafn Brandsson varð lögmaður norðan og vestan eftir að hann hafði með stuðningi Jóns Arasonar fengið Teiti Þorleifssyni vikið úr embætti.
* Hrafn Brandsson giftist Þórunni dóttur Jóns Arasonar.
* Árnakirkja í Skálholti, sem Árni Helgason biskup lét byggja, brann til grunna.
* Akureyri fyrst nefnd í heimildum. Þá var kona dæmd þar fyrir að hafa mök við mann án þess að vera gift honum.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 14. janúar - Friðarsamningur gerður í Madrid milli Frans 1. Frakkakonungs og Karls 5. keisara. Frans afsalaði sér Búrgund.
* 9. júní - Go-Nara varð Japanskeisari.
* 24. ágúst - Søren Andersen Norby beið ósigur í sjóorrustu við danskar, sænskar og lýbskar flotadeildir undan strönd Blekinge.
* 29. ágúst - Bardaginn við Mohács: Tyrkneskur her undir stjórn Suleimans 1. soldáns vann sigur á ungverska hernum og Loðvík 2. Ungverjalandskonungur féll á undanhaldinu. Suleiman tók Buda herskildi.
* Nýja testamentið var gefið út á sænsku.
* Fyrsta heila þýðing Nýja testamentisins á ensku var flutt til Englands frá prentstað í Worms í Þýskalandi.
* Francisco Pizarro hélt í annan leiðangur sinn og náði að strönd Perú.
* Byssusmiðurinn Mastro Bartolomeo Beretta stofnaði Beretta-byssuverksmiðjurnar, sem eru enn starfandi og eru eitt elsta fyrirtæki í heimi.

;Fædd
* 1. janúar - Heilagur Louis Bertrand, spænskur trúboði í Suður-Ameríku, verndardýrlingur Kólumbíu, (d. 1581).
* 1. nóvember - Katrín Jagiellonka Svíadrottning, kona Jóhanns 3. Svíakonungs (d. 1583).

;Dáin
* 19. janúar - Ísabella af Búrgund, Danadrottning, kona Kristjáns 2. (f. 1501).
* 4. ágúst - Juan Sebastián Elcano, baskneskur landkönnuður (f. 1486/1487).
* 29. ágúst - Loðvík 2., konungur Ungverjalands og Bæheims, féll í orrustu (f. 1506).
Miklagljúfur

**Miklagljúfur** (enska *Grand Canyon*) er litríkt og bratt árgljúfur myndað af Colorado-fljóti staðsett að mestum hluta til í Miklagljúfursþjóðgarðinum í Arizona í Bandaríkjunum. Gljúfrið er 466 km langt, 6-26 km breitt og allt að 1.6 km djúpt.

Talið er að Colorado-fljót hafi runnið þarna í 5 - 6 milljónir ára. Hún hefur grafið sig í gegnum jarðlögin hvert af öðru, sem segja jarðsögu síðustu 2 milljarða ára.
1573

Árið **1573** (**MDLXXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 9. mars - Sautján fiskibátar með 53 mönnum fórust undan Hálsahöfn í Suðursveit í Austur-Skaftafellssýslu.
* Jón Jónsson var kjörinn lögmaður eftir að Ormur Sturluson var settur af.
* Sigurður Jónsson halti varð skólameistari á Hólum.
* Fyrsta Landakirkjan var reist í Vestmannaeyjum.

### Fædd
* Páll Guðbrandsson sýslumaður (d. 1621). 
* (líklega) - Ólafur Einarsson, skáld og prestur í Kirkjubæ í |Hróarstungu (d. 1651).

### Dáin

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Guðbjörg Sveinsdótir og Jón Þorfinnsson dæmd til dauða og tekin af lífi, á Alþingi, fyrir hórdóm.

## Erlendis
* 28. janúar - Bændauppreisn braust út í Króatíu og Slóveníu. Hún var kæfð niður af hörku og leiðtoginn, Matija Gubec, hálshöggvinn í Zagreb.
* 6. júlí - Borgin Córdoba var stofnuð í Argentínu.
* 12. júlí - Spænskar hersveitir undir stjórn hertogans af Alva náðu Haarlem í Hollandi á sitt vald eftir sjö mánaða umsátur.
* Hinrik af Anjou, prins af Frakklandi, síðar Hinrik 3. Frakkakonungur, var kjörinn konungur Póllands og stórhertogi af Litáen.
* Tycho Brahe gaf út *[[De Stella Nova]]*, þar sem hann lýsti sprengistjörnunni SN 1572.

### Fædd
* 12. apríl - Kristín af Holstein-Gottorp, Svíadrottning, kona Karls 9. (d. 1625).
* 17. apríl - Maximilían 1., kjörfursti af Bæjaralandi (d. 1651).
* 15. júlí - Inigo Jones, enskur arkitekt (d. 1652).
* 16. ágúst - Anna af Austurríki, Póllands- og Svíadrottning, kona Sigmundar 3. (d. 1598).
* Robert Catesby, leiðtogi samsærismannanna í Púðursamsærinu í Englandi (d. 1605).

### Dáin
* 30. desember - Giovanni Battista Giraldi, ítalskur rithöfundur og ljóðskáld (f. 1504).

## Tilvísanir
Smáeyjar Bandaríkjanna

**Smáeyjar Bandaríkjanna** eru samkvæmt ISO 3166-1:

* Bakereyja
* Howlandeyja
* Jarviseyja
* Johnstoneyja
* Kingmanrif
* Midwayeyja
* Navassaeyja
* Palmyraeyja
* Varsímaeyja (eða Wake-eyja)

Allar þessar eyjar eru í Kyrrahafinu nema Navassaeyja sem er í Karíbahafinu, á engri þeirra er föst búseta manna. Þjóðarlén þeirra er .um.
Christian Freeling

**Christian Freeling** er hollenskur leikjahönnuður. Hann hefur fundið upp ýmis skákafbrigði, m.a. stórskák (Grand Chess) og shōgiafbrigðið yari shōgi. Hann er einnig höfundur spilsins Havannah.

## Uppfundnir leikir
### Skákafbrigði
*Stórskák
*Dragonfly
*Congo (með Demian Freeling)
*Chad
*Caïssa
*Shakti
*Rotary
*Yari shōgi
*Chakra
*Loonybird
*HexDragonfly
*HexChad
*HexCaïssa
*HexShakti
*HexLoonybird
*King's Color

### „Elimination games“
*Dameo
*HexDame
*Bushka
*Emergo (með Ed van Zon)
*HexEmergo (með Ed van Zon)
*Crossfire

### „Territory games“
*Medusa
*Phalanx
*Dominions
*Lotus
*MacBeth

### Tengileikir („Connection games“)
*Havannah
*SuperStar
*Rondo

### Önnur spil
*Glass Bead Game
*Hexade
*Breakthrough
*MiniMancala
*Swish
*HexSwish
*Squeeze
*HexSqueeze
#### „Imperfect information games“
*Trackgammon
*Mephisto
*Psycho

## Tenglar
MindSports – vefur gerður af Christian Freeling og Ed van Zon.
Hjólreiðahjálmur

**Hjólreiðahjálmur** er gerð hjálms sem ætlaðir eru til notkunar á reiðhjóli. Önnur orð notuð um sama hlut eru **hjólahjálmur** og **reiðhjólahjálmur**.

## Hönnun
Hjólreiðahjálmar voru búnir til með það að markmiði að minnka líkur á höfuðmeiðslum við fall af reiðhjóli. Hjálmarnir eru prófaðir með því að láta þá falla úr tveggja metra hæð (að hámarki) með líkön af höfðum inní. Hraðabreytingin er mæld. Árekstrar bifreiða við hjólreiðamenn geta hæglega komið af stað miklu meiri skelli en sem nemur falli úr tveggja metra hæð.

## Umræða og lögleiðing
Mikill umræða um gagnsemi þess að skylda hjólreiðamenn til þess að nota hjálm hefur verið síðan um 1990, bæði á meðal leikmanna, hjólreiðasamtaka, heilbrigðisstarfsmanna og vísindamanna. Það má segja að sannfærandi rök séu til bæði með og á móti hjálmaskyldu sem koma frá öllum þessum hópum.

Reynsla af lögleiðingu hjálmaskyldu í Ástralíu, Nýja Sjálandi og viðar, gefa mikilvægar vísbendingar um gagnsemina. Andstæðingar hjálmaskyldu telja sér hafa sterk rök þar. Fylgjendur hjálmaskyldu benda á skýrslur frá m.a. Ástralíu, sem segja að hjálmaskyldan hafi fækkað höfuðmeiðslum. Andstæðingar benda á að fjöldi hjólreiðamanna fækkuðu á sama tímabíli, líklega að miklu leyti vegna hjálmaskyldunnar, og hefur gleymst að taka tilli til þessa í útreikningunum fylgjenda hjálmaskyldu. Ennfremur fækkuðu höfuðmeiðslum gangandi vegfarenda líka. Í þriðja stað segja efasemdamenn að engin tenging við tímasetningu hjálmskyldu sé sjáanleg á línuritum sem sýna þróun höfuðmeiðsla á hjólreiðamönnum yfir fjölda ára fyrir og eftir lögleiðingu reiðhjólahjálma.

Styrkurinn í málflutningi fylgjenda hjálmaskyldu byggir á fjölda vísindagreina um athuganir á litlum, mjög ólíkum hópum af hjólreiðamönnum sem hafa sjálfir kosið að nota hjálma. Frægasta skýrslan, eftir Thompson, Rivara og Thompson (1989) hefur verið harkalega gagnrýnd fyrir galla í aðferðafræði, en Alþjóða heilbrigðisstofnunin (World Health Organisation - WHO) og aðrir treysta á hana og sambærilegar skýrslur.

## Lög um skyldunotkun á Íslandi
Samkvæmt lög nr. 44 7. maí 1993 um breytingu á umferðarlögum (1987 nr. 50, 30. mars), getur ráðherra "sett reglur um notkun hlífðarhjálms við hjólreiðar" (72. grein umfðerðarlaga). Gildandi reglur frá 1999 segir að börn yngri en 15 ára eiga að nota hlífðarhjálm vð hjólreiðar, nema ef læknisvottorð um undanþágu liggi fyrir.

Snemma á árinu 2005 lagði Samband Íslenskra tryggingafélaga fram tillögu um að skylda alla til að nota hlífðarhjálm við hjólreiðar. Tillagan var rætt í umferðarráði og send til umsagnar.

## Tenglar
* Bicycle Helmet Research Foundation Rannsóknarsetur efasemdamanna um gagnsemi stóraukins áherslu á hjólreiðahjálma
* Bicycle Helmet Safety Institute Rök með hjálmaskyldu
* Lýðheilsustöð: Rétt stilling hjálms  ATH: Lögin eru útfærð sem reglur og gilda um börn yngri en 15 ára.
* REGLUR um notkun hlífðarhjálms við hjólreiðar barna, nr. 631/1999
* Letter to Jacques Barrot, Vice President of European Commission, Commissioner for Transport, on the bicycle helmet issue  Bréf ECF til ESB / Barrot um hjólreiðahjálma
Lafði Godiva

**Lafði Godiva** (um 980 – 1067) var engilsaxnesk hefðarkona sem sagt er að hafi riðið nakin í gegnum Coventry á Englandi til að fá bónda sinn Leofric jarl af Merkju til að draga úr þeim mikla skatti sem hann lagði íbúa bæjarins.

## Goðsögnin
Sagan segir að Lafði Godiva hafi verið undurfögur kona Leofric III, jarls af Merkju og lávarðs af Coventry. Íbúar bæjarins máttu þola skort vegna þess mikla skatts sem jarlinn lagði á þá, lafði Godiva fannst nóg um og bað bónda sinn ítrekað að draga úr sköttunum, að lokum varð hann svo þreittur á ítrekuðum beiðnum hennar að hann sagðist muna draga úr skattinum ef hún myndi ríða nakin um götur bæjarins. Lafðin tók hann á orðinu og gerði það eftir að hún hafði gefið út tilkynningu þess efnis að íbúar bæjarins skyldu halda sig innandyra og loka gluggum sínum meðan á reiðinni stæði, sem allir íbúar bæjarins gerðu nema klæðskeri einn sem boraði göt í gegnum gluggahlera sinn. Hann var eftir þetta var þekktur sem gluggagægir og sagt er að hann hafi orðið blindur fyrir vikið. Eftirmálar atviksins voru þeir að Leofric stóð við orð sín og afnam þessa miklu skatta.

## Neðanmálsgrein
*  Á ensku *Peeping Tom*, en *Peeping Tom* er slanguryrði yfir gluggagægi í ensku sem á rætur sínar að rekja til þessarar goðsagnar.

## Heimild
* 

## Tengt efni

* Loftsteinninn 3018 Godiva sem nefndur er í höfuðið á Lafði Godiva.
Soay-sauðfé

**Soay-sauðfé** er frumstætt kyn sauðfjár (*[[Ovis aries]]*) frá eyjunni Soay og er nefnt eftir henni. Því var upphaflega komið þar fyrir af víkingum og hefur síðan þá ekki átt samneyti við annað sauðfé og eru því í raun hið sanna víkingasauðfé.

Soay er aftur á móti nefnd eftir sauðfénu og því heitir sauðféð í rauninni *Sauðeyjarsauðfé*.

## Rannsóknir
Sauðféð hefur reikað um í þúsund ár án fjárhirða, náttúrulegra óvina eða samkeppnisaðila um gæði landsins. Því er það fyrirtaks viðfangsefni vísindamanna á ýmsum sviðum og sem dæmi má nefna náttúrulega þróun og stofnfjöldasveiflur. Rannsóknir hafa staðið yfir frá því um 1950.

### Kynhegðan
Árið 2003 birti hópur vísindamanna frá háskólunum í Stirling og Edinborg niðurstöður sem sýndu fram á að hrútarnir berjast grimmt um hylli ánna, stundum til dauða. Ærnar aftur á móti eru mjög virkar og maka sig með mörgum hrútum.

Hrútar með stór horn og stór eistu eru líklegastir til að feðra lömb. Í þeim tilvikum sem fjöldi áa er það mikill að stærsti hrúturinn nær ekki að einoka þær virðast hrútar með minni horn en stór eistu eiga næstmestu möguleikanna.

### Stærðarbreytingar
Mildir vetur haft þau áhrif að minni einstaklingar lifa nú af vetur sem áður fyrr gerðu út af við þá, afleiðingin af því er sú að meðalstærð sauðfésins hefur minnkað um 5% síðustu 20 ár.

## Heimildir
* Preston, B.T., Stevenson, I.R. & Wilson, K. (2003) *Soay rams target reproductive activity towards promiscuous females' optimal insemination period.* Proceedings of the Royal Society, Series B. 270: 2073-2078.
* The Scotsman, *[http://news.scotsman.com/scotland.cfm?id=231152003 Sex, violence - and St Kilda's sheep]*, sótt 28. október 2005.
* BBC, *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8130907.stm Climate change is shrinking sheep]*, sótt 3. júlí 2009.
Project Gutenberg

**Project Gutenberg** er stafrænt gagnasafn sem byggist á því að gera gögn aðgengileg almenningi í einföldu formi. Stærsta verkefnið eru „e-texts“ sem eru í raun einfaldar textaskrár sem hafa að geyma hvað eina sem er ekki háð hugverkaréttindum. Það var stofnað árið 1971 af Michael Hart.

Meðal efnis sem má lesa án endurgjalds hjá Project Gutenberg eru verk Shakespeare og þýddar glósur Leonardo Da Vinci.

Þau íslensku verk sem þarna er að finna hafa komið í gegnum sjálfboðaliðaverkefnið Distributed Proofreaders.

Sökum mismunandi regla um hugverkaréttindi eru til nokkrar útgáfur af Project Gutenberg á vefnum. Öll verk sem voru gefin út fyrir 1923 teljast vera almenningseign og njóta ekki lengur hugverkaréttar. Margvíslegar reglur gilda síðan um verk sem hafa verið gefin út eftir þann tíma.

## Tenglar
* Project Gutenberg
* Íslenskir textar á Project Gutenberg
* Project Gutenberg - Europe 
* Project Gutenberg - Australia
* Project Gutenberg - Phillipines 
* Project Gutenberg - Luxembourg
Distributed Proofreaders

**Distributed Proofreaders** (íslenska: *dreifðir prófarkalesarar*; skammstöfun: **DP**) er sjálfboðaliðaverkefni sem miðar að því að koma prentuðu máli á stafrænt form, meðal annars fyrir Project Gutenberg.

DP var stofnað árið 2000 af Charles Frankcs til að styðja við stafræna yfirfærslu bóka sem voru ekki háðar hugverkarétti. Í dag er Distributed Proofreaders (DP) helsta auðlind PG á sviði stafrænna bóka.

Allir prófarkalesarar, stjórnendur, forritarar og aðrir eru sjálfboðaliðar.

Ferill hvers titils er eftirfarandi:
# Myndir af blaðsíðum fengnar, skannaðar inn eða fengnar annar staðar frá
# Síðurnar ljóslesnar
# Hver síða prófarkalesin, texti borinn saman við mynd af síðu, þetta er gert að minnsta kosti tvisvar fyrir hverja síðu af mismunandi sjálfboðaliðum
# Eftirvinnsluaðili tekur við prófarkalesnum textaskjölum og smíðar eitt samfellt textaskjal, og að auki oftast vefsíðu, með myndum ef við á
# Samfelldu skjölin yfirfarin af eftirlitsaðila
# Ef verkið reyndist vera í lagi er það birt á Project Gutenberg og/eða annar staðar eftir því sem við á.

Mörg íslensk verk fara í gegnum þetta verkefni, sjá tenglalista að neðan.

## Tenglar
* Distributed Proofreaders
* Distributed Proofreaders - Europe (á íslensku)