open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Norðurfjörður

:*Fyrir fjörðinn á Austfjörðum, sjá [[Norðfjörður]].*

**Norðurfjörður** er fjörður á Ströndum sem er norðan við Trékyllisvík en sunnan við Ingólfsfjörð. Á nyrðri strönd fjarðarins er Krossnes og þar er heit sundlaug í flæðarmálinu. Í Norðurfirði eru flest hús komin í eyði en eitthvað er um sumarhús á svæðinu og er rekin lítil verslun á sumrin. Úr firðinum liggur akvegur til norðvesturs í gegnum Meladal yfir í Ingólfsfjörð en þaðan liggur slóði yfir í Ófeigsfjörð. Er sá vegur einungis jeppafær enda að miklu leyti í fjörunni.

Í Norðurfirði rekur Ferðafélag Íslands skála að Valgeirsstöðum. Þar eru skálaverðir á sumrin til að þjónusta ferðamenn. Sumarið 2010 hóf Urðartindur ehf. að bjóða upp á gistingu í tveimur smáhýsum auk tjaldsvæðis. Sumarið 2012 var hlöðunni í Norðurfirði breytt þar sem á efri hæðinni eru fjögur tveggja manna herbergi og á neðri hæðinni góð aðstaða fyrir tjaldgesti og annað ferðafólk, með salerni og sætum fyrir allt að 80 manns.

Yfir Norðurfirði rísa Kálfatindar (646&nbsp;m) og Krossnesfjall.

## Tenglar
* Vefsíða gistiheimilis Urðartinds
* Vefsíða Kaffi Norðurfjarðar
* Vestfjarðarvefurinn 
* Nat.is
Ófeigsfjörður

**Ófeigsfjörður** er fjörður í Strandasýslu, á milli Ingólfsfjarðar að sunnan og Eyvindarfjarðar að norðan. Fjörðurinn er kenndur við Ófeig Herröðarson landnámsmann, bróður Eyvindar og Ingólfs, sona Herröðar hvítaskýs. 

Fjörðurinn er nú í eyði og er þar einungis sumarábúð afkomenda Ófeigsfjarðarbænda en húsum er haldið vel við á staðnum. Í firðinum endar vegurinn norður Strandir en úr Ingólfsfirði er þó einungis sumarslóði og þarf að sæta sjávarföllum til að aka hann. Um fjörðinn liggur hin vinsæla gönguleið um Hornstrandir.

Tvær stórar ár renna í fjörðinn en það eru Húsá og Hvalá. Til stendur að virkja Hvalá en hún er mesta vatnsfall Vestfjarða. Í Hvalá er Hvalárfoss sem er slæðufoss og einn af fallegri fossum á Vestfjörðum. Það eru fremur fáir sem hafa séð fossinn þar sem vegurinn endar á hlaðinu á bænum í Ófeigsfirði. Það mun vera hægt að aka yfir Húsá á vaði og fara eftir slóða út ströndina að Hvalárfossi. Ekki er þó ráðlegt að fara þetta einbíla. Í Húsá er einnig slæðufoss sem sést vel af sjó af Húnaflóa og var fossinn fyrrum notaður sem mið af sjófarendum.
Eyvindarfjörður

**Eyvindarjörður** er lítill fjörður á Ströndum sem liggur á milli Ófeigsfjarðar fyrir sunnan og Drangavíkur fyrir norðan. Samkvæmt því sem segir í Landnámabók er fjörðurinn kenndur við landnámsmanninn Eyvind Herröðarson, en bræður hans, Ingólfur og Ófeigur, námu land í Ingólfsfirði og Ófeigsfirði.

Einn bær var áður í firðinum eða við mynni hans, undir Drangavíkurfjalli, en hann er löngu farinn í eyði. Í fjörðinn fellur Eyvindarfjarðará og er göngubrú yfir hana.

Árið 1787 strandaði verslunarskipið Fortuna rétt fyrir utan fjörðinn og fórst öll áhöfnin. Af því strandi urðu allmikil eftirmál því ýmsum varningi af skipinu skolaði á land og átti Halldór Jakobsson, sýslumaður Strandamanna, að hafa umsjón með björgun þess og sölu en svo vildi til að á meðal strandgóssins var töluvert af brennivíni og urðu björgunarmenn fljótt ölvaðir og sýslumaður ofurölvi. Sumt af því sem bjargaðist grotnaði niður en annað hirti Halldór sýslumaður sjálfur eða seldi á óauglýstu uppboði á strandstað á lágu verði. Honum var síðar vikið úr embætti vegna þessa máls.

## Heimild
Vestfjarðarvefurinn
Drangavík

**Drangavík** er lítill fjörður norðan við Eyvindarfjörð og sunnan við Bjarnafjörð. Þar var áður búið og lagðist eina býlið, Drangar, þar í eyði árið 1947 en bæjarhús standa þar ennþá en eru að hruni komin. Við austanverða víkina standa hin margfrægu Drangaskörð í sjó fram. 

## Heimild
Vestfjarðarvefurinn
Doppler

**Doppler** eða **doppler** getur átt við:

* Doppler-hrif
* Doppler-radar

## Fólk
* Christian Doppler, sem uppgötvaði Dopplerhrifin
* Franz Doppler, tónskáld

## Annað
* Dr. Doppler, óvinur úr *Mega Man X3*
Gljúfurárjökull

**Gljúfurárjökull** er einn af fjölmörgum daljöklum á Tröllaskaga. Hann blasir við frá Dalvík og úr Svarfaðardal og virðist vera fyrir botni Skíðadals. Svo er þó ekki  heldur er hann í botni lítils afdals sem Gljúfurárdalur heitir. Eftir honum fellur lítil jökulá, Gljúfurá, í djúpu klettagili til Skíðadalsár. Gljúfurárjökull er um 3 km² að flatarmáli. Fyrir miðjum jöklinum er hár klettahnjúkur sem Blekkill nefnist og er um 1240 m hár. Vestan við hann er Almenningsfjall, sem er upp undir 1400 m hátt, en Heiðinnamannafjall liggur að honum að austan. Skriðjökulstunga gengur frá safnsvæði jökulsins við Blekkilinn og niður í dalbotninn. Þar eru miklar jökulurðir og jökulgarðar sem bera vitni um stærð jökulsins á umliðnum öldum. Um aldamótin 1900 virðist hann hafa náð mörg hundruð metrum lengra niður í dalinn en hann gerir nú. Gljúfurárjökull hefur talsvert verið rannsakaður og hefur verið vinsæll viðkomustaður hjá breskum námsmannaleiðöngrum en þar hafa stúdentar í náttúrufræðum öðlast reynslu í útilífi og rannsóknum. 

Á Íslandi hófust jöklamælingar upp úr 1930. Ýmsir jöklar hafa verið mældir reglulega síðan en aðrir óreglulega. Fyrsta mæling á Gljúfurárjökli var gerð 1939. Reglulegar mælingar hófust síðan 1952.  Mælingar sýna að frá 1939 til 1977 hopaði Gljúfurárjökull ár frá ári með þeirri einu undantekningu að á hafísárunum 1969 og 1970 gekk hann fram um örfáa metra. Árið 1977 hafði hann hopað rúma 400 m en þá snérist þróunin við og jökullinn tók að ganga fram á ný. Upp úr 1990 hafði jökultungan lengst um 150 m en þá hófst nýtt hörfunarskeið sem hefur staðið óslitið síðan. Þetta er mjög í samræmi við það sem hefur verið að gerast við sambærilega jökla annars staðar á landinu.

## Tengt efni
*Jöklar á Tröllaskaga

## Heimildir
*
Únítarismi

**Únítarismi** er trúarhreyfing sem jafnan er talin frjálslynd kristin kirkjudeild. Guðfræðilega séð er aðaleinkenni únitarisma það að hafna þrenningarkenningunni og líta þess í stað á guð sem einn og óskiptan. Únítarar líta á trú sína sem hina upprunalegu kristni. Þeir líta á Jesús sem spámann fremur en holdgerving Guðs á jörðu en trúa þó á kenningar hans eins og aðrir kristnir.  Únitarar telja að Jesús hafi verið til en verið mennskur og aðeins verið „sonur“ guðs á óbeinan hátt, eins og allir aðrir menn, þótt þeir byggi siðferðishugmyndir sínar á boðskap hans. Únitarar hafna ýmsum fleiri kenningum sem aðrar kirkjudeildir aðhyllast, svo sem erfðasyndinni, útvalningarkenningunni og óskeikulleika Biblíunnar. Flestir nútímaúnítarar hafna auk þess hugmyndum um eilífar kvalir í helvíti. Hreyfingin í sinni núverandi mynd á rætur að rekja til mið/austur-Evrópu á 16. öld og breiddist smám saman út til annarra svæða. Innan únitarakirkjunnar hafa löngum verið margir ákafir friðarsinnar og sumir hafnað herþjónustu eða öðrum valdatækjum ríkisins. Þeir hafa því víða verið illa séðir af yfirvöldum, auk þess sem aðrar kristnar kirkjudeildir hafa álitið þá villutrúarmenn.

## Únítarismi á Íslandi
Á Íslandi starfar ekkert skráð trúfélag únítara en á seinni hluta nítjándu aldar og fyrri hluta þeirrar tuttugustu áttu hugmyndir þeirra nokkurn hljómgrunn meðal Íslendinga. Hafði boðskapur þeirra borist frá Íslendingum sem höfðu flutt til Ameríku og kynnst hreyfingunni þar. Þeirra frægastur er kannski Matthías Jochumsson, sem aðhylltist únitarisma um tíma, meðal annars þegar hann samdi sálminn sem er núverandi þjóðsöngur Íslands, „Ó Guð vors lands“.

Nokkuð var um únítara á Íslandi í kringum aldamótin 1900. Manntölin 1880-1920 gefa fjölda þeirra upp svo:

*1880	4
*1890	1
*1901	36
*1910	25
*1920	5

Bæði í manntalinu 1880 og 1901 eru únítarar fjölmennasti trúflokkurinn utan Þjóðkirkjunnar.
Karrí

**Karrí** er orð sem er víða um heim notað um fjölda rétta sem koma upprunalega frá Suður- og Suðaustur-Asíu, Karíbahafi og Afríku. Karrí eru samsoðnir réttir sem svipar til evrópskra pottrétta, en kryddaðir með flóknum kryddblöndum, og innihalda yfirleitt alltaf ferskan eða þurrkaðan chili-pipar eða cayenne-pipar.

Í hefðbundinni matargerð inniheldur hver karríréttur sérstaka og nákvæma kryddblöndu sem ræðst af svæðisbundnum og trúarlegum hefðum, og hefðum innan fjölskyldna. Slíkir réttir eru kallaðir ákveðnum nöfnum sem gefa meðal annars innihald og eldunaraðferð þeirra til kynna. Samkvæmt hefðinni eru notuð bæði heil og möluð krydd, elduð og hrá, og þeim getur verið bætt út í á ólíkum tímum eldunar til að ná fram mismunandi útkomu

Karríréttir geta innihaldið grænmeti, kjöt eða fisk; ýmist eitt og sér eða í bland við annað grænmeti. Karrí getur bæði verið „blautt“ eða „þurrt“. Blautt karrí inniheldur mikið magn af sósu sem er búin til úr jógúrt, kókosmjólk, baunamauki (dal) eða krafti. Þurrt karrí er eldað í litlum vökva sem fær að gufa upp þannig að hin hráefnin sitja eftir, umlukin kryddblöndunni.

Hið svokallaða „karríduft“ sem er tilbúin kryddblanda varð þekkt á Vesturlöndum á 18. öld. Talið er að slíkar blöndur hafi upprunalega verið útbúnar af indverskum kaupmönnum til að selja fulltrúum nýlendustjórnarinnar og herjum þeirra sem fluttu þær með sér aftur til Englands.
Þjóðsaga

**Þjóðsaga** er stutt saga sem hefur gengið í munnmælum frá manni til manns um nokkurt skeið; stundum öldum saman og stundum í nokkur ár eða áratugi. Þjóðsögur eru oft litaðar af aldarfari, þrám og ótta almennings og bera oftar en ekki keim af búháttum og málfari þess tíma og stundum einnig málsniði þeirra sem segja þær. Þeim er stundum skipt í eftirfarandi grunnflokka (upphaflega frá Grimmsbræðrum):
* *[[Sögn|Sagnir]]*, sögur af atburðum sem eiga að hafa gerst
* *[[Ævintýri]]*, sem ekki eiga sér stoð í raunveruleikanum og fjalla oft um yfirnáttúrulegar verur
* *[[Goðafræði|Goðsögur]]*, sem eiga sér rætur í trú manna og fjalla um guði og gyðjur

Tegundir þjóðsagna eru þó mun fleiri og oft erfitt að fella þær undir þessa þrjá flokka. Dæmi um munnmælasögur eru til dæmis hlutar dýrlingasagna, dæmisögur, brandarar, draugasögur, upprunasagnir og sköpunarsagnir, ýkjusögur og flökkusögur.

## Tenglar
* „Þjóðsögurnar“; grein í Morgunblaðinu 1971
* „Þjóðsagan og barnið“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1996
Dopplerhrif

**Dopplerhrif** eða **Dopplerfærsla** er breyting á tíðni og bylgjulengd hljóð- eða ljósgjafa á hreyfingu, eins og þau eru numin af athuganda. Nota má dopplerhrif til að reikna út hraða þess sem nálgast eða fjarlægist athuganda. Dopplerhrif eru nefnd í höfuðið á Christian Doppler. 

## Sjá einnig
* Blávik
* Dopplerratsjá
* Rauðvik

## Ytri tenglar
* 
*
Kúvíkur

**Kúvíkur** var lítið þorp um miðja suðurströnd Reykjarfjarðar. Þorpið var eini verslunarstaðurinn á Ströndum þangað til Borðeyri við Hrútafjörð varð löggiltur verslunarstaður 1846.

Verslun og búseta lögðust af í Kúvíkum á 20. öld þegar síldarævintýrið í Djúpavík byrjaði og fluttist öll verslun þangað á þeim tíma.

## Heimildir
Vestfjarðarvefurinn
Djúpavík

**Djúpavík** er lítið þorp í innanverðum Reykjarfirði og var ein af þremur verslunarstöðum í firðinum ásamt Kúvíkum og Gjögri.

Djúpavík var áður fyrr stór síldarverstöð og stendur síldarvinnsluhúsið þar ennþá en öll vinnsla er hætt.

Í dag er rekið hótel þar í gamla kvennabragganum.

Nafnið Djúpavík er beygt þannig að forliðurinn beygist ekki þar sem víkin er (talin) kennd við djúpin (hk.) á firðinum fyrir utan en ekki dýpið í víkinni sjálfri. 

## Heimildir
Vestfjarðarvefurinn

## Tenglar
* ''Þar sem gamli tíminn andar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1985
*  Ljósmyndir 2001, islandsmyndir.is 
* Ljósmyndir 2010, islandsmyndir.is
Wels

**Wels** er borg í fylkinu Efra Austurríki í Austurríki. Áætlaður íbúafjöldi árið 2014 var 59 þúsund.
Þorvaldur Ásvaldsson

**Þorvaldur Ásvaldsson** var landnámsmaður á Hornströndum. Hann og sonur hans, Eiríkur rauði urðu sekir um víg á Jaðri í Noregi. Þeir fóru þá til Íslands og nam Þorvaldur land og bjó á Dröngum í Drangavík. Eftir dauða hans flutti Eiríkur sig suður í Haukadal. 

Þorvaldur var sonur Ásvalds Úlfssonar, Öxna-Þórissonar.
Önundur tréfótur

**Önundur tréfótur Ófeigsson** var landnámsmaður á Ströndum. Hann nam land frá Kleifum til Ófæru og bjó í Kaldbak. Hann var einn andstæðinga Haraldar hárfagra þegar hann var að leggja Noreg undir sig, missti fót sinn í orrustunni í Hafursfirði og gekk við tréfót eftir það. Hann komst til Suðureyja og var þar um tíma en sigldi síðan til Íslands og nam þar land og bjó til æviloka. „Hann hefir fræknastur verið og fimastur einfættur maður á Íslandi,“ segir í Grettis sögu.

Fyrri kona Önundar var Æsa dóttir landnámsmannsins Ófeigs grettis og voru synir þeirra Ófeigur grettir og Þorgeir flöskubakur. Síðari kona Önundar var Þórdís Þorgrímsdóttir frá Gnúpi í Miðfirði og var sonur þeirra Þorgrímur hærukollur sem var faðir Ásmundar föður Grettis sterka. Eftir lát Önundar giftist Þórdís Auðuni skökli Bjarnarsyni landnámsmanni í Víðidal og var sonur þeirra Ásgeir bóndi á Ásgeirsá í Víðidal.

## Heimildir
Vestfjarðarvefurinn
Lisbeth Palme

**Lisbeth Palme**, (fullt nafn: **Anna Lisbeth Christina Palme** fædd 14. mars, 1931, látin 18. október, 2018.) var sænskur sálfræðingur og kona Olofs Palme, fyrirverandi forsætisráðherra Svíþjóðar, sem var myrtur árið 1986 í Stokkhólmi. 

Hún og Olof voru skotin með 357. sexhleypu á leiðinni úr kvikmyndahúsi. Hún fékk skot í öxlina og lifði það af, en hann fékk skot í bakið og dó. Sá grunaði hét Christer Pettersson, Lisbeth sagðist þekkja hann og lét handtaka hann í desember 1988. Hann var dæmdur í ævilangt fangelsi af héraðsdómi en var síðan sýknaður af hæstarétti eftir áfrýjun og dó í september árið 2004 af völdum heilablæðinga.

Lisbeth var barnasálfræðingur og vann meðal annars fyrir UNICEF.

## Tilvísanir
Þjarkafræði

**Þjarkafræði** eða **þjarkatækni** er fræðigrein sem fjallar um vélmenni (þjarka), hönnun þeirra, uppbyggingu og framleiðslu. Hún tekur fyrir efnisuppbyggingu þeirra jafnt sem forritun. **Þjarkafræðingar** kallast þeir sem leggja stund á greinina.


## Tengt efni
* Þjarkafjartækni (telerobotics)

## Tilvísanir
Engilsaxar

**Engilsaxar** voru fólk sem bjó á suðvestur Stóra-Bretlandi á 5. öld til hernáms Bretlands árið 1066. Þeir töluðu germanskar mállýskur og voru afkomendur þriggja germanskra ættflokka: Englar og Jótar frá Jótlandi, og Saxar frá Neðra-Saxlandi. Englarnir komu hugsanlega frá Angeln til að búa á Bretlandi, og yfirgáfu föðurland sitt.

## Tengt efni
* Saga Englands
* Fjársjóður af Staffordshire
Broadway

**Broadway** er heiti breiðstræta í nokkrum stórborgum Bandaríkjanna, en þekktasta breiðstrætið er án efa á Manhattan í New York-borg.
Broadway-leikhús

**Broadway-leikhús** er notað um 39 leikhús sem staðsett eru á og í kringum Broadway breiðgötuna á Manhattan í New York-borg.
Kvikmyndaverin

**Kvikmyndaverin** eru þar sem kvikmyndir voru framleiddar og gefnar út í Hollywood frá því um 1920 til 1950.
Gamelan

**Gamelan** er tegund tónlistarsamkomu í Indónesíu þar sem spilað er á mörg hljóðfæri, eins og Sílófóna, trommur og gong.
Skemmtun

**Skemmtun** er viðburður sem gengur út á að vekja áhuga, ánægju og gleði þátttakenda. Í gegnum söguna hafa ýmsar ólíkar tegundir skemmtana þróast, eins og dansleikir, íþróttir, leikir og sviðslistir, sem fara fram á opinberum vettvangi, við sérstök tilefni, í veislum og samsætum. Skemmtanir af ýmsu tagi þróuðust meðal annars við hirðir aðalsfólks víða um heim. Þróun upptöku- og miðlunartækni hefur leitt til framleiðslu á skemmtiefni fyrir dreifingu í stórum upplögum, en sumar skemmtanir útheimta þó viðveru þátttakenda.

Tilgangur skemmtana er yfirleitt að hafa gaman til dægrastyttingar, en þær geta líka haft alvarlegra hlutverk. Margar hefðbundnar skemmtanir eru til dæmis í grunninn trúarhátíðir. Aðrar skemmtanir ganga út á háðsádeilu eða mótmæli. Skemmtimenntun er skemmtun sem gengur út á menntun þátttakenda.
Frístund

**Frístund** eða **frítími** er tími sem ekki er eytt í vinnu eða önnur verkefni eins og atvinnuleit, húsverk og nám, eða nauðsynlegar athafnir eins og svefn og át. Þegar rætt er um frístund eða frítíma er áherslan á frelsi fólks til að ráða tíma sínum sjálft. Það sem fólk fæst við í sínum frítíma hefur engan annan tilgang en að auka lífsgæði og fá hvíld frá amstri dagsins. Skipulegt frístundastarf einkennist oft af afþreyingu og félagsstarfi sem hefur annan tilgang en hvíld, en ýmsar tómstundir sameina þetta tvennt.

Bandaríski hagfræðingurinn Thorstein Veblen skilgreindi frístund sem afkastalausa tímaneyslu. Vanda Sigurgeirsdóttir skilgreinir tómstundir sem athafnir í frítíma þar sem áherslan er á vellíðan og aukningu á lífsgæðum. Ýmsar aðrar athafnir geta átt sér stað á frítíma sem ekki teljast auka lífsgæði, eins og vímuefnaneysla og fjárhættuspil sem dæmi. Ótti við að aukinn frítími almennings leiddi til siðspillingar varð til þess að yfirvöld reyndu að hafa áhrif á tómstundir fólks frá lokum 19. aldar. Uppgang skipulegra íþrótta og almenningsbókasafna má rekja til sömu þróunar.

## Tilvísanir
Stjörnuspeki

**Stjörnuspeki** eða **stjörnuspáfræði** er hópur kerfa, hefða og skoðana þar sem staðsetning stjarnfræðilegra fyrirbæra og tengdar upplýsingar eru notaðar til að skilja, túlka og flokka upplýsingar um persónuleika og margt annað. Stjörnuspeki er talin til gervivísinda. 

## Tengt efni
* Dýrahringurinn
Bábinn

**Bábinn** (borið fram „Babinn“), fæddur Siyyid Alí Muḥammad, (20. október 1819 – 9. júlí 1859) er upphafsmaður bábisma og fyrirrennari bahá'í trúarinnar.

Þann 23. maí árið 1844 í borginni Shíráz í Persíu tilkynnti ungur maður, þekktur sem Bábinn, að boðberi Guðs, sem allar þjóðir jarðarinnar höfðu vænst, kæmi innan skamms. Titillinn Bábinn merkir „Hliðið“. Þó að hann væri sjálfur flytjandi sjálfstæðrar opinberunar frá Guði, lýsti Bábinn því yfir að tilgangur hans væri að undirbúa mannkynið fyrir þennan mikla atburð.

Skjótar og villimannlegar ofsóknir, sem voru runnar undan rifjum hinnar valdamiklu múslimsku klerkastéttar, fylgdu í kjölfar þessarar yfirlýsingar. Bábinn var handtekinn, húðstrýktur, fangelsaður og loks tekinn af lífi 9. júlí árið 1850 á almenningstorgi í Tabrízborg. Um það bil 20.000 fylgjendur hans týndu lífinu í hverju blóðbaðinu á fætur öðru um alla Persíu. Seinna lýsti Bahá'u'lláh því yfir að hann boðberi Guðs sem Bábinn hafði spáð fyrir um.

Líkamsleifar Bábsins hvíla í tignarlegri byggingu með gullnu hvolfþaki. Helgidómurinn er umlukinn fallegum görðum og þaðan sér út á Haifaflóann. Grafhýsið er einn af pílagrímsstöðum bahá'ía.

## Tengt efni
*Heimsmiðstöð Bahá'í trúarinnar
Bahá'u'lláh

**Bahá'u'lláh** (sem þýðir „dýrð guðs“) (12. nóvember 1817 – 29. maí, 1892) var upphafsmaður og stofnandi bahá'í trúarinnar.
Dornbirn

**Dornbirn** er borg í fylkinu Vorarlberg í Austurríki. Áætlaður íbúafjöldi árið 2014 var 47 þúsund.
Græningi

**Græningi** (fræðiheiti: *Vireo olivaceus*) er smávaxinn söngfugl sem á heimkynni sín í Norður- og Suður-Ameríku. Sést hefur til hans á flækingi á Bretlandseyjum og á Íslandi.

## Tilvísanir
Brahma

**Brahma** er hugtak í hindúisma. Brahma er óbreytanlegur, óendanlegur raunveruleiki sem er grundvöllur alls efnis, orku, tíma og rúms.
Upanishad

**Upanishad** eru álitnir hluti Vedaritanna og þar af leiðandi hluti af megin ritunum hindúismans. Heimspeki, hugleiðsla og náttúra Guðs er rædd í Upanishad. Urðu til á bilinu 750-500 f.Kr. Þau sýna þróun frá goðsagnakenndri heimsmynd Veda-bókanna til flóknari speki. Dulspeki um helgisiði og stöðu mannsins í heiminum. Hneigð til meinlætalifnaðar, strangs sjálfsaga og sjálfsafneitunar, íhugunar og háttbundinna fórna. Hugmyndir Indverja beindust síður að skapara heimsins en að sífellt endurtekinni hringrás hans.
Vedanta

**Vedanta** er andleg hefð og skóli heimspekis byggt á kenningum Upanishad og er í því fjallað, eins og í handritunum, um sjálf-uppgötvun.
Visnjú

**Visnú** er hin æðsta vera,*[[Guð]]* eða hinn *Æðsti veruleiki* fyrir þá sem fylgja Vaishnavisma og holdgerving Bramíni í Hindúisma.
Súfismi

**Súfismi** (arabíska: ٱلصُّوفِيَّة‎) er safn lífsgilda, trúarkenninga, siða og stofnana sem tengjast dulspeki í íslam og er ýmist skilgreint sem „íslömsk dultrú“ eða „innri vídd íslams“. Súfismi varð snemma til í sögu íslams og er mikilvægasta birtingarmynd dulspeki innan trúarbragðanna. Fylgjendur eru nefndir súfar eða dervisar.

Ýmsar súfistareglur (*tariqa*) hafa komið upp í sögunni í kringum stórmeistara, eða *wali*, sem rekur þekkingu sína í gegnum röð kennara allt til Múhameðs spámanns. Langflestar súfistareglur tilheyra súnní íslam, en nokkrar urðu líka til seint á miðöldum innan sjía íslam.
Bhagavad Gita

**Bhagavad Gita** (þýðing: *Söngur guðs*) er indverskt helgirit ritað á sanskrít og er kvæðabálkur úr hetjukvæðinu Mahabharata sem samanstendur af um 100 þúsund erinda en Bhagavad Gita er 700 erindi af því verki. Bhagavad-Gita, sem er að finna í úr Bhishma Parva-handritinu, er helsta trúarrit Indverja og geymir í sér tvær helztu heimspekistefnur þeirra, Jóga-heimspekina og Sankya-heimspekina. Sören Sörensson hefur tvívegis þýtt Bhagavad-Gita sem hann nefnir *Bhagavad-Gîtâ eða Ljóð Krishna*. Kom fyrri þýðingin út 1939 í óbundnu máli, en hin síðari árið 1965 í bundnu máli.  

## Tilvísanir
Sjintóismi

**Sjintóismi** (japanska: ) er trúarbrögð sem eru upprunnin í Japan. Sjintóismi er flokkaður með öðrum austurasískum trúarbrögðum. Hann er oft skilgreindur sem þjóðartrú Japans. Í sjintóisma er engin miðlæg yfirstjórn eða kennivald, svo trúarsetningar og helgisiðir eru mjög fjölbreytt meðal iðkenda.

Sjintóismi er fjölgyðistrú og andatrú sem snýst um yfirnáttúrulegar verur kallaðar , þýtt sem andar, goð eða vættir. Í sjintóisma er talið að *kami* búi í öllum hlutum, meðal annars í landslagi og náttúruöflum. *Kami* eru dýrkaðar við helgidóma (*[[kamidana]]*) á heimilum og í opinberum sjintóhofum (*jinja*). Í hofunum starfa sjintóprestar (*[[kannushi]]*) sem hafa umsjón með fórnargjöfum þar sem *kami* hofsins er færður matur og drykkur. Tilgangur fórnargjafanna er að styrkja samkomulag *kami* og manna og óska blessunar goðmagnsins. Aðrar helgiathafnir eru *[[kagura]]*-dansar, vígsluathafnir og *[[matsuri]]*-hátíðir. Hofin selja gjarnan spádóma á blöðum (*[[omikuji]]*) og verndargripi (*[[omamori]]*) til iðkenda. Hreinlæti og hreinsunarathafnir eru mikilvægar í sjintóisma, sérstaklega fyrir helgiathafnir. Lítil áhersla er hins vegar á tiltekinn siðaboðskap eða líf eftir dauðann, þótt talið sé að sumt fólk geti breyst í *kami* eftir dauða sinn. Sjintóismi hefur enga miðlæga upprunasögn eða kennisetningu og hefur mikinn fjölda staðbundinna afbrigða.

Fræðimenn deila um það hvenær hægt sé að tala um sjintóisma sem trúarbrögð, fremur en þjóðtrú, en dýrkun *kami* er rakin allt til Yayoi-tímabilsins milli 300 f.o.t. og 300 e.o.t. Undir lok Kofun-tímabilsins 300 til 538 e.o.t. barst búddatrú til Japans og rann saman við *kami*-dýrkunina, þannig að *kami* urðu hluti af heimsmynd búddismans. *Kami* urðu í kjölfarið í vaxandi mæli manngervingar. Elstu rit sem fjalla um *kami* eru *[[Kojiki]]* og *[[Nihon Shoki]]* frá 8. öld. Næstu aldir tók keisarafjölskyldan upp þessa samrunatrú. Á Meiji-tímabilinu var hins vegar tekið að líta á sjintóisma sem sérstök þjóðleg trúarbrögð í anda þjóðernishyggju og reynt var að þurrka út búddísk áhrif. Japönskum borgurum var uppálagt að dýrka keisarann sem *kami*. Sumir fræðimenn telja að í raun hafi sjintóismi sem sérstök trúarbrögð verið búinn til á þessum tíma. Eftir ósigur Japana í síðari heimsstyrjöld var sjintóismi formlega skilinn frá ríkinu.

Sjintóismi finnst aðallega í Japan, þar sem um 100.000 sjintóhof er að finna. Sjintóismi er fjölmennustu trúarbrögð landsins, en búddatrú er í öðru sæti. Flestir landsmenn taka þátt jöfnum höndum í athöfnum sem tengjast báðum trúarbrögðum, sérstaklega hátíðum, sem endurspeglar útbreitt viðhorf í Japan að ein trú útiloki ekki aðra. Japanskar nýtrúarhreyfingar hafa líka tekið upp þætti úr sjintóisma.

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Nanak

**Guru Nanak Dev** (fæddur í Nankana Sahib, Punjab, (sem gengur nú undir nafninu Pakistan) þann 15. apríl 1469 – 7. maí 1539, Kartarpur, Punjab, Indlandi), var upphafsmaður síkisma.
Beinvængjur

**Beinvængjur** (fræðiheiti: *Orthoptera*) eru ættbálkur útvængja sem hefur tvö pör af vængjum. Þær eru meðal þeirra dýra sem undirgangast ófullkomna myndbreytingu á vaxtarskeiði sínu.
Vúdú

**Vúdú** er trúarleg hefð sem er upprunnin í Vestur-Afríku.

**Vúdú** getur einnig átt við:

## Flaugar
* F-101 Voodoo
* CF-101 Voodoo
* XF-88 Voodoo
Andleg viðleitni

**Andleg viðleitni** í þröngri skilgreiningu, fjallar um hluti andans. Andlegir hlutir eru þeir sem víkja að hinsta eðli mannsins, en ekki bara efnislegum og líffræðilegum verum.
Mjógirni

**Mjógirni**, **smágirni** eða **smáþarmur** er í líffræði sá hluti meltingarkerfisins sem liggur á milli magans og digurgirnisins. Þar fer megnið af meltingunni fram. Mjógirnið fær gall og brissafa sem hjálpa til við meltinguna. Mjógirnið er um 5,5 metrar á lengd og er marg brotið saman til að það komist fyrir í kviðnum. Nafnið er dregið af því að það er mjórra en digurgirnið, þótt það sé mun lengra. 

Mjógirnið skiptist í þrjá hluta: skeifugörn, ásgörn og dausgörn. Skeifugörnin er styst, og þar fer fram undirbúningur fyrir upptöku næringarefna með litlum sepum, garnatítum. Ásgörnin tekur næringarefni upp með því að hleypa örsmáum næringarögnum sem ensím í skeifugörninni hafa áður brotið niður inn í blóðrásina í gegnum lag af þekjufrumum. Helsta hlutverk dausgarnarinnar er að taka upp B12-vítamín og gallsölt, og næringarefni sem ekki voru tekin upp í ásgörninni.

Þarmaflóran í mjógirninu er minni og fábreyttari en flóran í digurgirninu. Almennt séð fjölgar í þarmaflórunni eftir því sem neðar dregur í þörmunum. Í mjógirninu er meira súrefni og lægra sýrustig en í digurgirninu, sem hefur áhrif á tegundir örvera sem það hýsir. Rannsóknir á örveruflóru mjógirnisins eru takmarkaðri en rannsóknir á ristlinum, vegna þess hve erfitt er að taka sýni.

## Tilvísanir
Plzeň

**Plzeň** eða **Pilsen** er borg í Tékklandi. Íbúar borgarinnar eru um 169 þúsund talsins (2015). Borgin sjálf er 137,65 ferkílómetrar að stærð (2014).
Líkamsvitund

**Líkamsmeðvitund** er hæfileikinn til að sem nema snertingu eða þrýsting, hitastig, sársauka (undir það flokkast kláði og kitl) sem og stöðu- og hreyfiskyn, hreyfing og andlitsgrettur.
Ófullkomin myndbreyting

**Ófullkomin myndbreyting** lýsir þroskunarskeiði sumra skordýra sem fara aðeins í gegnum egg og gyðluform áður en þau verða fullvaxta skordýr. Vöxtur þeirra einkennist af stigvaxandi breytingum enda fara þau ekki í gegnum púpuskeið eins og skordýr sem undirgangast fullkomna myndbreytingu.

## Dæmi um skordýr sem undirgangast ófullkomna myndbreytingu
*Skortítur (*[[Hemiptera]]*) (*[[Coccoidea]]*, blaðlýs, *[[Aleyrodidae]]*, söngtifur, (*[[Cicadidae]]*) *[[Cicadellidae]]*)
*Beinvængjur (*[[Orthoptera]]*) (engisprettur og krybbur)
*Bænabeiður (*[[Mantodea]]*)
*Kakkalakkar (*[[Blattaria]]*)
*Klaufhalar (*[[Dermaptera]]*)
*Vogvængjur (*[[Odonata]]*) (drekaflugur og meyjarflugur)
Fullkomin myndbreyting

**Fullkomin myndbreyting** lýsir þroskunarskeiði skordýra af innvængjuyfirættbálki sem fara í gegnum fóstur, lirfu og púpuform áður en þau verða fullvaxta skordýr. Heitið vísar til þess að ólíkt skordýrum sem undirgangast ófullkomna myndbreytingu líkist lirfa skordýrs sem undirgengst fullkomna mynbreytingu fullvaxta einstaklingi ekki á nokkurn hátt.
Háttvísir broddborgarar

***Háttvísir broddborgarar*** (franska: *Le charme discret de la bourgeoisie*) er frönsk kvikmynd frá 1972 eftir spænska leikstjórann Luis Buñuel. Myndin er gerð í súrrealískum stíl og er söguþráðurinn gjarnan túlkaður sem árás á smáborgaralegan lifnaðarhátt. Myndin hlaut Óskarsverðlaun sem besta erlenda kvikmyndin.

## Söguþráður
Myndin segir frá vinahópi sem samanstendur af tveimur pörum og einstæðum manni. Við fyrstu sýn virðist sem að um sé að ræða ofurvenjulegt miðstéttarfólk í Frakklandi. Við upphaf myndarinnar eru Thévenot-hjónin ásamt Don Rafael Acosta, sendiherra hins ímyndaða Latnesk Ameríska lands Lýðveldisins Miranda, á leið til Sénéchal-hjónanna í kvöldmatarboð. Þetta væri ekki í frásögur færandi nema hvað þegar til Sénéchal-hjónanna er komið kemur á daginn að Alice er ein heima og átti ekki von á gestum. Það hefur því orðið misskilningur því hún átti von á gestunum annað kvöld. Don Rafael þvertekur hins vegar fyrir það því hann sjálfur var búinn að gera ráðstafanir fyrir það kvöld. Afgangur myndarinnar fjallar svo um tilraunir þessa fólks til þess að hittast og snæða saman sem ávallt misheppnast. 

## Tenglar
* Umfjöllun á heimasíðu Rotten Tomatoes
* Umfjöllun eftir bandaríska kvikmyndagagnrýnandann Roger Ebert , frá 2000
Vogvængjur

**Vogvængjur** (fræðiheiti: *Odonata*) er ættbálkur skordýra sem deilast í tvo undirættbálka, drekaflugur (*Anisoptera*) og meyjarflugur (*Zygoptera*), einnig nefndar *glermeyjar*.

Þær eru mjög stór skordýr, sem einkennast af stórum augum og að hafa tvö pör af löngum glærum vængjum með þéttriðnu æðaneti. Í hvíld halda drekaflugur vængjunum láréttum út frá bolnum en glermeyjar leggja þá saman lárétt aftur bolinn. Annar munur á drekaflugum og glermeyjum er sá að á drekaflugum er munur á fram- og afturvængjum en þeir eru nánast eins á glermeyjum.

Vogvængjur eru ásamt dægurflugum annar tveggja eftirlifandi ættbálka í *[[Palaeoptera]]* innflokknum.

## Galleri

File:Emperor-Dragonfly-(5).jpg|*Anax imperator*.
File:Gomphus vulgatissimus with a prey 002.jpg|*Gomphus vulgatissimus*.
File:Eight-spotted Skimmer (Libellula forensis).jpg|*Libellula forensis*.
File:Blodröd ängstrollslända (Sympetrum sanguineum) Ystad-2015.jpg|*Sympetrum sanguineum*.


## Heimildir
* Vogvængjur  Náttúrufræðistofnun Íslands (skoðað 27.11.2112)
*  (Skoðað 27.11.2012).
Svartrotta

**Svartrotta** (fræðiheiti: *Rattus rattus*) er tegund rottna með langt skott sem á uppruna sinn í hitabelti Asíu og dreyfðist til Austurlanda nær á tímum Rómverja og til Evrópu á 16. öld og þaðan með Evrópubúum um allan heim.
Sundhöll Reykjavíkur

**Sundhöll Reykjavíkur** er sundlaug við Barónstíg í miðborg Reykjavíkur. Sundhöllin var vígð 23. mars 1937 og var byggð fyrir 650 þúsund krónur. Byggingin var hönnuð af Guðjóni Samúelssyni, húsameistara ríkisins. Einn helsti hvatamaður að byggingu laugarinnar var Jónas Jónsson frá Hriflu, en árið 1927 hafði Alþingi samþykkt heimild til að gera sundkennslu að skyldunámsgrein í skólum. Ólafur Kalstað Þorvarðsson varð árið 1936 fyrsti forstjóri Sundhallarinnar. Um áratugaskeið var Sundhöllin helsta kennslu- og æfingalaug Reykjavíkur. Þar er skólasund Austurbæjarskóla og sundnámskeið og æfingar á vegum sunddeildar KR. Árið 2013 var ákveðið að reisa útisundlaug við Sundhöllina ásamt nýjum inngangi, nýjum kvennaklefa og útiklefum. Heba Hert­ervig, Karl Magnús Karls­son og Ólaf­ur Óskar Ax­els­son hjá VA Arki­tekt­um hönnuðu útilaugina sem var opnuð í desember 2017.

Í Sundhöll Reykjavíkur er 25 metra löng innilaug með fjórum brautum og 4 metra dýpi þar sem hún er dýpst. Grynnri endi laugarinnar er afmarkaður sem barnalaug, en við dýpri endann eru tvö stökkbretti. Hærra brettið er 2,75 metra hátt. Útilaugin er 25 metra löng með fimm brautum og 0,8 til 1,8 metra dýpi. Heitir pottar eru bæði út af innilaug á 2. hæð og við útilaugina. Þar eru líka vaðlaug og kaldur pottur, gufubað og útiklefar. Á þaki búningsklefa innilaugarinnar er kynjaskipt aðstaða til sólbaða sem snýr í suður.

## Skemmtanir
Sundhöll Reykjavíkur var frá upphafi notuð fyrir skemmtikvöld og sýningar af ýmsu tagi. Á laugardagskvöldum var þar kveikt á marglitum ljóskösturum til að skapa stemningu.

Á 10. áratugnum voru stundum tónleikar í Sundhöllinni. Unglist, listahátíð ungs fólks í Reykjavík, var líka oft með viðburði þar. Eftir aldamótin 2000 var tekið upp á því að vera þar með kvikmyndasýningar, bæði einar sér og í tengslum við kvikmyndahátíðir.

## Í öðrum miðlum
Sundhöllin kemur fyrir stuttlega í heimildarmyndinni *[[Reykjavík vorra daga]]* eftir Óskar Gíslason frá 1946, en þar eru aðallega myndskeið frá gömlu Laugardalslauginni. Sundhöllin er helsta sögusvið myndbands GusGus við lagið „Believe“ frá 1995 og heimildamyndarinnar *Höllin* eftir Héðin Halldórsson frá 2010. Í báðum tilvikum eru flísalögðu búningsklefarnir og nýklassískur arkitektúr innilaugarinnar áberandi.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Sundhöll Reykjavíkur á vef Reykjavíkurborgar
Brigitte Bardot

**Brigitte Bardot** (bʁiʒit baʁˈdo) (28. september 1934, d. 28. desember 2025) var frönsk leikkona, fyrrverandi tískusýningarstúlka, ljósmyndafyrirsæta og söngvari og kyntákn á 6. og 7. áratug 20. aldar. Hún var ákafur dýraverndarsinni og barðist fyrir því að selveiðar yrðu bannaðar. Hún var tilnefnd til BAFTA-verðlaunanna og var í hópi 100 kvikmyndaleikkvenna sem *[[Empire magazine]]* tilnefndi sem heitustu kyntáknin í kvikmyndasögunni. 

Eftir að hún hætti kvikmyndaleik á áttunda áratug síðustu aldar hóf hún að starfa í þágu dýraverndar. Á 10. áratugnum hóf hún að ræða pólitísk málefni eins og innflytjendamál og íslam í Frakklandi og samkynhneigð. Bardot vann einnig að tónlist og gaf út plötur. Lag hennar með Serge Gainsburg *Je T'Aime...Moi Non Plus* varð vinsælt. 

Bardot var gift fjórum mönnum. Fyrsti maður hennar var Roger Vadim (1952-1957), annar var Jacques Charrier (1959-1962), sá þriðji Gunter Sachs (1966-1969) og loks Bernard d'Ormale frá 1992.

## Tilvísanir
Jimmy Ruffin

**Jimmy Ruffin** (fæddur 7. maí 1939 í Collinsville í Mississippi; d. 17. november 2014) var bandarískur sálar-söngvari og eldri bróðir David Ruffin (úr The Temptations).

Árið 1966 sló hann í gegn með laginu „What becomes of the brokenhearted“ en vegna ósætta við Berry Gordy, forstjórn Motown-útgáfunnar, kom næsta lag Ruffin einungis út í Ástralíu. Þá gáfu þeir bræður, Jimmy og David, út ábreiðu af „Stand by me“, lagi Ben E. King. Aðrir smellir Jimmy Ruffin eru t.d. „I've passed this way before“, „Gonna give her all the love I've got“, „Don't you miss me a little bit baby“, „I'll say forever my love“, „It's wonderful to be loved by you“ og „Tell me what you want“.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
Breiðskífurnar voru gefnar út af Tamla Motown Label í Bretlandi.
* *The Jimmy Ruffin Way* (LP)
* *Ruff 'n' Ready* (LP)
* *Jimmy Ruffin ... Forever* (LP)
* *Greatest Hits* (LP)
Dýrasvif

**Dýrasvif** er ófrumbjarga (stundum grotætur) svif sem á heimkynni sín í höfum, sjó og ferskvatni. Sumt dýrasvif er of lítið til að sjást með berum augum þó mest af því sé stærra en svo.

Mikil dýrafána telst til svifsins, oft lifa tegundir fyrsta skeiðið sitt sem svif. Margar tegundir fiska og krabbadýra byrja ævi sína sem egg og lirfur og eru því svif í takmarkaðan tíma og breytast svo þegar þær komast á fullorðinsár. Einnig nærast ungir krossfiskar, samlokur, ormar og önnur botndýr sem svif áður en þau komast í rétt umhverfi sem fullorðin dýr. Sum dýr eru alla ævina sem svifdýr en kallast þá alsvif eða heilsvif (holoplankton).  

Smákrabbadýr eru mjög algeng í svifinu. Meðal tegunda sem falla undir smákrabbadýr eru krabbaflær sem eru lítil dýr og eru í útliti eins og hrísgrjón. Rauðátan er líklega algengasta krabbaflóin hér við land en svo er einnig ljósátan, hún er ekki eins algeng en hún er stærri. Þessar átur eru ein af undirstöðum fæðukeðjunnar í sjónum. 

Sölpur (Salps) eru möttuldýr sem svipar mikið til botnfastra möttuldýra t.d. sea squirt en eru sviflæg. Þær geta fjölgað sér hratt við réttar aðstæður og kallast sulta ef þetta lendir í nót hjá sjómönnum.

## Heimildir
Úthafssvæði

**Úthafssvæði** skiptist í eftirfarandi flokka sem tengjast mest dýpt:

; Grunnsævi
: *Frá [[sjávarmál]]i niður að u.þ.b. 200 [[meter|m]] dýpi*
: Hér er nægt ljós fyrir ljóstillífun og því safnast dýr og plöntur þar fyrir. Hér fyrirfinnst fiskur eins og túnfiskur og hákarl auk dýrasvifs eins og marglyttur.
; Rökkursvæðið
: *Frá 200 m niður á 1.000 m.*
: Eitthvað ljós nær niður á þetta dýpi en er ónægt til ljóstillífunar. Hér eiga dýr eins og sverðfiskar, kolkrabbar, steinbítur og nokkrar tegundir smokkfisks heimkynni sín.
; Myrkrasvæðið
: *Frá 1.000 m niður á 4.000 m.*
: Hér er sjórinn orðinn nær algerlega myrkur og ekkert nema einstaka lífljómun (t.d. frá laxsíld) lýsir hann upp. Engar plöntur lifa á þessu dýpi og flest dýr þrífast á regni grots sem fellur að ofan, eða eru rándýr (eins og *[[Sternoptychinae]]*). Hér lifa risasmokkfiskar (auk minni smokkfisks) og risakolgrabbar og dýfa búrhvalir sér niður til að veiða þá.
; Undirdjúpin
: *Frá 4.000 m niður á [[sjávarbotn|botn]].*
: Ekkert ljós nær niður á þetta dýpi.
; *[[Hadopelagic]]*
: *Haf í djúp[[djúpsjávarrenna|djúpsjávarrennum]].*
: Þetta svæði er að mestu óþekkt og vitað er um mjög fáar tegundir sem eiga heimkynni sín þar, þó margar lífverur lifi við neðansjávarhveri á þessu og öðrum svæðum. Sumir skilgreina *haddopelagic* lagið sem sævi fyrir neðan 6.000 m hvort sem það er í rennu eður ei.

## Heimild
*
Tólg

**Tólg** er hörð fita af nautgripum eða sauðfé. Áður fyrr bjuggu menn til kerti úr tólg, en þau eru sjaldgæf nú til dags vegna þess að þau þykja ósa meira og lykta verr en önnur kerti. Bráðin tólg er höfð til matar, vanalega til að steikja eða djúpsteikja t.d. franskar kartöflur eða kleinur, eða þá hellt út á t.d. siginn fisk eða kæsta skötu. Tólg geymist vel við stofuhita, en þránar ef loft kemst að henni. Fyrir tíð nútíma niðursuðu var bráðinni tólg oft hellt yfir nýsoðið kjötmeti til að það geymdist betur.
Hörð fita

**Fita** er kölluð **hörð** ef hún samanstendur einkum af mettuðum fitusýrum. Hörð fita er vanalega í föstu formi við stofuhita, öfugt við t.d. lýsi og aðrar olíur. Hún kemur einkum úr dýraríkinu.
Kæsing

**Kæsing** er verkunaraðferð sem er notuð á skötu og hákarl til að gera þau æt, en báðar tegundir eru brjóskfiskar og nota þvagefni og trímetýlamín ''N''-oxíð til að viðhalda osmósuþrýstingi í blóði á sama róli og í sjóvatni. Þessi efni eru því til staðar í nægilega háum styrk í holdi dýranna til að vera eitruð fyrir menn. Við kæsingu fer af stað gerjun af völdum gerla sem framleiða ensím sem brjóta efnin niður í ammóníak (og svolítið vetni), en það er rokgjarnt og rýkur því að mestu úr kösinni þannig að vefurinn sem eftir er verður ætur. Sagnorðið *að kæsa* er skylt germönskum orðum fyrir ost, cheese á ensku, kaas á hollensku og Käse á þýsku, en lyktin af kæstum mat er ekki ósvipuð lyktinni af sterkum osti.

## Heimildir
*
Þrái

**Þránun** er það sem gerist þegar ómettaðar fitusýrur (matarolía eða fita) komast í snertingu við súrefni loftsins og oxast, því **þránar** fita með miklu magni af ómettuðum fitusýrum auðveldlega. Við það verður feitmeti gjarnan óætt. Til að verjast þráa er þráavarnarefnum (E-vítamín) stundum bætt út í mat.
Kleinuhringur

**Kleinuhringur** (ft. *kleinuhringir* eða *kleinuhringar*, sjá mismunandi rithátt) er sætt djúpsteikt deig. Hið íslenska nafn fyrir kleinuhring kemur af því að þeir líta út eins og hringlaga kleinur.
Kalíníngrad

**Kalíníngrad** (rússneska *Калининград*, þýska *Königsberg*, litáíska *Karaliaučius*, pólska *Królewiec*) er rússnesk borg við Eystrasalt. Borgin og samnefnt hérað í kring liggja milli Litáens og Póllands en eru aðskilin frá öðrum hlutum Rússlands af Eystrasaltslöndunum og Hvíta-Rússlandi. Borgin, sem lengst af hét **Königsberg**, var stofnuð á miðöldum af Þýsku riddurunum, var prússnesk fram til sameiningar Þýskalands árið 1871 og eftir það þýsk fram til loka síðari heimsstyrjaldar, en var þá hertekin af rauða hernum og hefur verið undir yfirráðum Sovétmanna, síðar Rússa, æ síðan. Hún var endurnefnd árið 1946 eftir Míkhaíl Kalínín (1875 - 1946), forseta Æðstaráðs Sovétríkjanna, sem lést það ár.

Íbúar voru rúmlega 475.000 árið 2018.
Emperor

**Emperor** er norsk svartmálmshljómsveit frá Tromsø og Bergen, hún var stofnuð árið 1991 og hætti árið 2001, en meðlimir hljómsveitarinnar komu saman aftur árið 2005 og hafa spilað saman með hléum.

## Núverandi meðlimir
* Ihsahn (Vegard Sverre Tveitan) – söngur, gítar, hljómborð
* Samoth (Tomas Haugen) – gítar, bassi og spilaði á trommur á árunum 1991 – 1995 
* Trym Torson (Kai Mosaker) – trommur (1995 – 2001)

## Fyrrverandi meðlimir
* Alver (Jonas Alver) – bassi (1995 – 1998)
* Tchort (Terje Schei) – bassi (1993 – 1994)
* Mortiis (Håvard Ellefsen) – bassi (1991 – 1992) 
* Faust (Bård Faust) – trommur (1992 – 1993)

## Útgefið efni
### Plötur
* *[[Wrath of the Tyrant]]* (1992)
* *[[In the Nightside Eclipse]]* (1994)
* *[[Anthems to the Welkin at Dusk]]* (1997)
* *[[IX Equilibrium]]* (1999)
* ** (2001)

### Tónlistarmyndbönd
* „The Loss and Curse of Reverence“
* „Emperial Live Ceremony“
* „Empty“

## Tengill
* Vefsíða hljómsveitarinnar
* Emperor  - BestBlackMetalAlbums.com
Dróttkvæði

**Dróttkvæði** er önnur helsta skáldskapargrein fornnorrænu við hlið eddukvæða, yfirleitt undir dróttkvæðum hætti. Dróttkvæði innihalda oft lof um konunga eða höfðingja. 

## Orðsifjar
Upphaflega merkti dróttkvæði kvæði sem hirðskáld flutti konungi. Orðið *drótt* er gamalt orð og merkir hirð sem var bætt fyrir framan orðið kvæði. Bera má það saman við orðin *drottinn* (sem var áður *dróttinn*) og merkti konungur eða æðsti maður hirðarinnar og *[[drottning]]* (áður *dróttning*) sem merkti æðsta kona hirðarinnar. 

## Tengt efni
* Drápur (löng lofkvæði með stefi)
* Skaldic Poetry of the Scandinavian Middle Ages

## Tenglar
* 
* ''Dróttkvæður háttur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1933
* Glósur fyrir íslensku 303, Fjölbrautaskólinn við Ármúla Nánar um dróttkvæði
Austfold

**Austfold** (norska: *Østfold*, *Austfold*) er svæði og fyrrum fylki í suðaustur Noregi. Nú er það hluti af fylkinu Viken. Helsta borg er Sarpsborg með um 50.000 íbúa. Stærsta borgin í fylkinu er Fredrikstad, með um 71.000 íbúa. Fylkið er í landshlutanum Austurland.

## Sveitarfélög
* Aremark
* Askim
* Eidsberg
* Fredrikstad
* Halden
* Hobøl
* Hvaler
* Marker
* Moss
* Rakkestad
* Rygge
* Rømskog
* Råde
* Sarpsborg
* Skiptvet
* Spydeberg
* Trøgstad
* Våler
Efnishyggja

**Efnishyggja** er hver sú heimspekikenning sem kveður á um að hvaðeina sem er til sé efnislegt eða eigi sér efnislegar orsakir. Efnishyggja er einhyggja um tegundir verunda því samkvæmt kenningunni er einungis ein gerð hluta til, það er að segja efnislegir hlutir. Efnishyggja er því andstæð tvíhyggju og hughyggju.

Á ensku er stundum gerður greinarmunur á þeirri efnishyggju sem nefnd er „materialism“ annars vegar og hins vegar „physicalism“ en hvort tveggja kallast á íslensku efnishyggja. Þýski heimspekingurinn Otto Neurath smíðaði orðið „physicalism“ á fyrri hluta 20. aldar. Efnishyggju af því tagi fylgja verufræðilegar skuldbindingar nútíma eðlisfræði. Með öðrum orðum kveður slík efnishyggja á um að einungis það sé til sem nútíma eðlisfræði lýsir, en það er ekki einungis efni heldur einnig orka og tímarúm, ýmsir kraftar og svo framvegis. Í daglegu tali er efnishyggja einnig notað til að gefa til kynna að einhverjum sé of annt um veraldlegar eigur sínar.

## Tegundir efnishyggju
* Gerðaefnishyggja
* Löglaus einhyggja
* Samsemdarefnishyggja
* Smættarefnishyggja
* Teiknaefnishyggja
* Útrýmingarefnishyggja
* Þráttarefnishyggja

## Tengt efni
* Atferlishyggja
* Aukagetuhyggja
* Verkhyggja
* Gagnhyggja

## Tenglar
* 
*
Erwin Schrödinger

**Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger** (12. ágúst 1887 – 4. janúar 1961) var austurrísk–írskur eðlisfræðingur auk þess sem hann var „stærðfræðilegur“ líffræðingur. Hann er þekktur fyrir framlag sitt til skammtaeðlisfræðinnar og oft er hann talinn með í hópi þeirra hugsuða á bak við skammtafræði, auk Einstein og Heisenberg. Einkum er hann þekktur fyrir Schrödinger-jöfnuna en fyrir hana hlaut hann Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði árið 1933. Hann er einnig þekktur fyrir kött Schrödingers, fræga hugsunartilraun sem hann lagði til eftir bréfaskipti við vin sinn, Albert Einstein.

## Tenglar

*
Giordano Bruno

**Giordano Bruno** (1548 – 17. febrúar 1600) var ítalskur heimspekingur, stjarnfræðingur og prestur. Bruno hélt því meðal annars fram að tími og rúm væru óendanleg. Rannsóknarréttur kaþólsku kirkjunnar taldi að Bruno hefði gerst sekur um villutrú, m.a. fyrir að hafa haft rangar skoðanir um Heilaga Þrenningu og holdgervingu Krists, fyrir að hafa hafnað meyfæðingunni og hafa trúað á endurfæðingu sálna. Fyrir vikið var hann brenndur á bálkesti þann 17. febrúar árið 1600 á Campo di Fiori í Róm. Hann er stundum talinn fyrsti píslarvottur vísindanna.

## Menntun
Giordano Bruno hét upphaflega Filippo Bruno og fæddist í Nola sem var þá hluti af konungsríkinu Napolí. Foreldrar hans hétu Fraulissa Savolino og Giovanni Bruno og var faðir hans hermaður. Er hann var ungur þá sendu foreldrar hans hann til Napólí til að mennta sig. Þar fékk hann sérkennslu í Ágústínusarklaustri en hann mætti einnig á almenna fyrirlestra.

Þegar hann var aðeins 17 ára gerðist svartmunkur (Reglubróðir af reglum svartmunka) og gekk í Dóminíkusarregluna. Það fór fram í klaustri í San Domenico Maggiore í Napólí. Þar fékk hann nafnið Giordano, í höfuð Giordano Crispo, en Giordano Crispo var heimspekikennarinn hans.

Bruno hélt náminu áfram í Napólí og lauk því árið 1572 og var settur prestur aðeins 24 ára gamall. Þegar á leið í Napólí varð hann vel þekktur fyrir það hvað hann hafði gott minni. Hann ferðaðist meðal annars til Rómar til að sýna Píusi páfa V  og Rebiba kardinála minniskerfið sitt.  

## Endalok
Giodano Bruno átti það til að lenda í vandræðum fyrir áhuga sinn á frjálsri hugsun og forboðnum bókum. Segja má að það komi fólki á óvart að hann hafi náð að halda sér frá vandræðum í klaustrinu í heil ellefu ár miðað við deilurnar sem hann olli seinna á ævinni.

Snemma árið 1593 var Giordano Bruno sakaður um villutrú af Rannsóknarréttinum í Róm. Hann var meðal annars ákærður fyrir að afneita nokkrum kjarna kenningum í Kaþólsku. 

Algyðistrú Bruno þótti einnig vera mikið áhyggjuefni. Rannsóknarrétturinn dæmdi hann sekan og árið 1600 var hann brenndur á báli í Campo de’ Fiori. 

Eftir að Bruno var brenndur öðlaðist hann umtalsverða frægð. Honum var sérstaklega fagnað á 19 og tuttugustu öld sem píslarvætti vísindanna. Giordano Bruno er enn talinn vera boðberi frjálsar hugsunar og framróun vísindanna. 

## Tilvísanir
*
Avicenna

**Avicenna** eða **Ibn Sīnā** (980–1037) var íranskur heimspekingur og fjölfræðingur, sem fékkst meðal annars við rökfræði, stærðfræði, stjörnufræði, gullgerðarlist, náttúruvísindi, sálfræði og læknisfræði. Hann var merkasti heimspekingur síns tíma. 

Avicenna samdi tæplega 450 ritgerðir um ýmis efni og hafa um 240 þeirra varðveist. Flestar fjalla um heimspeki og læknislist. Avicenna var undir miklum áhrifum frá gríska heimspekingnum Aristótelesi en hafði sjálfur gríðarleg áhrif á íslamska heimspeki.

## Tenglar

*
Alexander von Humboldt

**Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander Freiherr von Humboldt** (14. september 1769 – 6. maí 1859) var prússneskur náttúruvísindamaður og landkönnuður. Hann var yngri bróðir heimspekingsins, málvísindamannsins og stjórnmálamannsins Wilhelms von Humboldt (1767-1835).

## Tenglar
* „Alexander von Humboldt“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1955
*
Ávaxtasafi

**Ávaxtasafi** eða einfaldlega **safi** er vökvi sem fyrirfinnst náttúrulega í ávöxtum og grænmeti. Safinn er svo gerður að drykk með því að kreista hann í vélum eða í höndunum.

## Dæmi
* Appelsínusafi
Safi (aðgreining)

**Safi** gefur átt við eftirfarandi:

* Ávaxtasafa sem er safi sem kreistur er úr ávöxtum eða grænmeti
* Getur einnig átt við vökvann sem fyrirfinnst í plöntum og blómum; plöntusafi, blómasafi
* Safi, Malta
* Safi, Morocco
* Safi (lyf)
Nef

**Nef** er líffæri á höfði hryggdýra, sem hýsir nasirnar sem, ásamt munni, eru notaðar til öndunar, en í nefi er einnig lyktarskyn. 

## Tengt efni
* Blóðnasir
* Lykt
* Mannsnef
* Nefhár
* Neftóbak
Umferðarlög

**Umferðarlög** eru safn þeirra laga og reglugerða sem umferð vélknúinna ökutækja, reiðhjóla og gangandi vegfarenda á opinberum vegum ber að fylgja. Umferðarlög hafa með það að gera hver akstursstefnan er, hver á réttinn, notkun umferðarmerkja o.s.frv.

## Tengt efni
* Siglingalög

## Tenglar
* Umferðarlög nr. 50/1987
Öryggisbelti

**Öryggisbelti** eru belti sem eiga að koma í veg fyrir að eitthvað (t.d. maður, dýr eða hlutur) slasist (t.d. með því að falla) eða kastast burt. Beltin eru fest við örugga festingu á stöðugan hlut. 

Dæmi um öryggisbelti:
* Sætisbelti
* Bílbelti
* Bílstóll
* Öryggisgrind
* Sigbelti

## Tengill
Múlagöng

**Ólafsfjarðargöng** eða **Múlagöng** eru 3,4 km einbreið veggöng gegn um Ólafsfjarðarmúla sem voru tekin í notkun í desember 1990 og vígð 1. mars 1991. Þau leystu af hólmi Múlaveginn, ótryggan veg fyrir Múlann og tengja saman Dalvík og Ólafsfjörð yst á Tröllaskaga. Skömmu fyrir opnun Ólafsfjarðarganga samþykkti Alþingi að ráðast í gerð jarðganga sem myndu tengja Siglufjörð og Ólafsfjörð. Framkvæmdir við Héðinsfjarðargöng hófust árið 2006. 

Rétt suður af göngunum er fossinn Mígandi.

Múlagöng eru fjórðu elstu göng á Íslandi, á eftir Oddskarðsgöngum (1977), Strákagöngum (1967) og Arnarnesgöngum (1947).