open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sigurgarðs saga frækna

***Sigurgarðs saga frækna*** (forníslenska: *Sigrgarðs saga frœkna*) er frumsamin íslensk riddarasaga.

## Efni sögunnar
*Sigurgarðs saga frækna* segir frá hetjunni Sigurgarði og viðureign hans við Ingigerði af Tartaríu. Í upphafi sögunnar er Sigurgarður myndarlegur, kvensamur og einhleypur kóngsson í Frakklandi en Ingigerður er meykonungur sem hefur drepið alla vonbiðlana sína. Hegðun Ingigerðar er bein afleiðing bölvunar stjúpmóður sinnar en sú heitir Hlégerður og hefur einnig breytt systur Ingigerðar tveimur í dýr. Ingigerður gerir Sigurgarði að fífli og reynir að drepa hann en með aðstoð fósturmóður og fóstbræðra Sigurgarðs tekst að bjarga systrunum og drepa Hlégerði með því að brjóta fjöregg hennar.

## Aldur sögunnar og textatengsl
Sagan er undir beinum áhrifum frá  *[[Viktors saga og Blávus|Viktors sögu og Blávus]]* og *[[Bósa saga og Herrauðs|Bósa sögu og Herrauðs]]*. Einnig má bera Sigurgarðs sögu frækna saman við fornírskar og fornvelskar sögur og yngri íslensk ævintýri úr munnlegri geymd.

Samkvæmt aldursgreiningu Peter Jorgensen mun sagan hafa verið skrifuð um 1450×75.

## Handrit Sigurgarðs sögu
Að minnsta kosti 53 handrit geyma Sigurgarðs sögu frækna. Elsta handritið er frá 15. öld en það yngsta frá byrjun 20. aldar.

Elsta varðveitta handritið (AM 556a-b 4to)) var skrifað á síðari hluta 15. aldar og ber nafnið Eggertsbók. Eggertsbók er kennd við Eggert Hannesson.

## Viðtökur
Finnur Jónsson lýsti Sigurgarðs sögu á nokkuð jákvæðan hátt í bókmenntasögu sinni.

## Útgáfur
* Einar Þorðarson (ritstj,), *Sagan af Sigurgarði frœkna* (Reykjavík: Einar Þorðarson, 1884), http://www.alarichall.org.uk/teaching/sigrgardssaga.php.
* Agnete Loth (ritstj.), *Late Medieval Icelandic Romances*, Editiones Arnamagæanae, series B, 20–24, 5 vols Copenhagen: Munksgaard, 1962–65), V 39–107.
* Alaric Hall, Steven D. P. Richardson, og Haukur Þorgeirsson (ritstj.), ‘*Sigrgarðs saga frækna*: A Normalised Text, Translation, and Introduction’, *Scandinavian-Canadian Studies/Études Scandinaves au Canada*, 21 (2013), 80-155, http://scancan.net/article.htm?id=hall_1_21 .

## TIlvísanir
Þjóðgarðar á Nýja-Sjálandi

**Þjóðgarðar á Nýja-Sjálandi** eru 13 vernduð svæði sem er stjórnað af stofnuninni Department of Conservation. Samþykktin The National Parks Act of 1980 skerpti á skilgreiningu og skipulagningu á þjóðgörðum.
 
Tongariro-þjóðgarðurinn var fyrsti þjóðgarðurinn, stofnaður árið 1887. Sá nýjasti er Rakiura-þjóðgarðurinn frá 2002. Stærsti þjóðgarðurinn er Fiordland-þjóðgarðurinn eða 12.519 ferkílómetrar. Árið 2014 var Te Urewera-þjóðgarðurinn tekinn út af listanum og er nú annars konar verndarsvæði.

## Listi
*Tongariro-þjóðgarðurinn	
*Egmont-þjóðgarðurinn
*Whanganui-þjóðgarðurinn
*Abel Tasman-þjóðgarðurinn
*Kahurangi-þjóðgarðurinn
*Nelson Lakes-þjóðgarðurinn
*Paparoa-þjóðgarðurinn
*Arthur's Pass-þjóðgarðurinn
*Westland Tai Poutini-þjóðgarðurinn
*Aoraki/Mount Cook-þjóðgarðurinn
*Mount Aspiring-þjóðgarðurinn
*Fiordland-þjóðgarðurinn
*Rakiura-þjóðgarðurinn

## Heimild
Listi yfir þjóðgarða í Síle

**Þjóðgarðar í Síle** eru alls 36 talsins sem þekja 91.412 ferkílómetra:

*Alberto de Agostini-þjóðgarðurinn
*Alerce Andino-þjóðgarðurinn
*Alerce Costero-þjóðgarðurinn
*Bernardo O’Higgins-þjóðgarðurinn
*Bosque de Fray Jorge-þjóðgarðurinn
*Chiloé-þjóðgarðurinn
*Conguillío-þjóðgarðurinn
*Corcovado-þjóðgarðurinn
*Hornopirén-þjóðgarðurinn
*Huerquehue-þjóðgarðurinn
*Isla Guamblin-þjóðgarðurinn
*Isla Magdalena-þjóðgarðurinn
*Juan-Fernández-Archipel-þjóðgarðurinn
*Kap Hoorn-þjóðgarðurinn
*La Campana-þjóðgarðurinn
*Laguna del Laja-þjóðgarðurinn
*Laguna San Rafael-þjóðgarðurinn
*Las Palmas de Cocalán-þjóðgarðurinn
*Lauca-þjóðgarðurinn
*Llanos de Challe-þjóðgarðurinn
*Llullaillaco-þjóðgarðurinn
*Morro Moreno-þjóðgarðurinn
*Nahuelbuta-þjóðgarðurinn
*Nevado Tres Cruces-þjóðgarðurinn
*Pali Aike-þjóðgarðurinn
*Pan de Azúcar-þjóðgarðurinn
*Puyehue-þjóðgarðurinn
*Queulat-þjóðgarðurinn
*Radal Siete Tazas-þjóðgarðurinn
*Rapa Nui-þjóðgarðurinn
*Salar del Huasco-þjóðgarðurinn
*Tolhuaca-þjóðgarðurinn
*Torres del Paine-þjóðgarðurinn
*Vicente Pérez Rosales-þjóðgarðurinn
*Villarrica-þjóðgarðurinn
*Volcán Isluga-þjóðgarðurinn
Rúhapehú-fjall

**Rúhapehú-fjall** (enska/maóríska: *Mount Ruapehu* eða *Ruapehu*) er virk eldkeila á Norðurey Nýja-Sjálands. Það er staðsett á miðri eyjunni og er í Tongariro-þjóðgarðinum. Fjallið er hæsti punktur eyjunnar og hefur þrjá toppa: Tahurangi (2797 m), Te Heuheu (2755 m) og Paretetaitonga (2751 m). Andesít er helsta bergtegundin.

Á síðustu öldum hafa verið um 50 ára bil milli stórgosa: 1895, 1945 and 1995–1996. Árið 1945 stíflaði gjóska úr gosinu gígvatn og síðar eða árið 1953 brast hún og eðjustraumur (*lahar*) þusti niður á láglendi. Straumurinn fór í Whangaehu-fljót og eyðilagði Tangiwai-lestarbrúna rétt áður en lest kom þar að. 151 manns létu lífið. Árið 1996 hafði gos áhrif á flugumferð yfir landinu. Síðasta gos í fjallinu var árið 2007.

Í hlíðum fjallsins eru 2 skíðasvæði. Kvikmyndirnar um Hringadróttinssögu voru meðal annars teknar í hlíðum þess.

## Heimild
Disulfiram

**Disulfiram**, selt undir lyfjaheitinu **Antabuse** eða **Antabus** er lyf sem notað er gegn áfengissýki. Lyfið hindrar virkni ensímsins acetaldehýð dehydrogenasa og veldur því vanlíðan fleiri einkennum þegar áfengis er neytt samhliða inntöku lyfsins.

Sveppurinn slöttblekill framleiðir efni sem hafa svipaða virkni og disulfiram.
Suðurey (Nýja-Sjáland)

**Suðurey** (enska: *South Island*, maóríska: *Te Waipounamu*) er sú stærri af tveim aðaleyjum Nýja-Sjálands. Eyjan er 150.437 ferkílómetrar að stærð og eru íbúar tæp 1,1 milljón (2016) eða 23% af íbúum landsins. Það eru 23 sveitarfélög á Suðurey og stærstu borgirnar eru Christchurch, Dunedin, Nelson og Invercargill.

## Söguágrip
Teikningar gerðar með kolum hafa fundist í hellum á eyjunni og teljast þær allt að 800 ára gamlar. Árið 1642 kom hollenski könnuðurinn Abel Tasman til norðurenda eyjarinnar en fyrsta búseta evrópubúa var árið 1823 þegar James Spencer settist þar að. Ýmsir hópar Maóra börðust innbyrðis um áhrif á eyjunni. Árið 1840 ákvað Bretland að innlima Nýja Sjáland í heimsveldi sitt en átök þeirra við frumbyggja voru minni en á Norðurey. Suðurey hafði meiri mannfjölda á 19. öld þegar gullæði gekk þar í garð en snemma á 20. öld varð Norðurey fjölmennari. Árið 2011 varð jarðskjálfti nálægt Christchurch og létust 181 manns.

## Landafræði og náttúrufar
Suðureyjan er 12. stærsta eyja heims. Suðuralparnir liggja um mestalla eyjuna og er Mount Cook/Aoraki hæsta fjallið; 3754 metrar. Átján tindar eru hærri en 3000 metrar og eru þar jöklar eins og Fox-jökull og Franz Josef-jökull. Mörg stöðuvötn eru eftir jökla sem hafa hörfað. Austurströnd eyjunnar er flatlendari með Cantebury-slétturnar en vestri ströndin er fjallenda. Þrjár stórar stíflur eru í Waitaki-fljóti og er  nær allt rafmagn framleitt með vatnafli og er restin framleidd með vindorku. 

Fiordland-þjóðgarðurinn, Abel Tasman-þjóðgarðurinn, Westland-þjóðgarðurinn, Mount Cook-þjóðgarðurinn, Queenstown, Kaikoura og Marlborough Sounds eru fjölsóttir staðir. Ferðaþjónusta er uppspretta mikilla tekna á Suðureynni. Ævintýraferðamennska eins og jöklaklifur og teygjustökk eru vinsæl afþreying. 

Meðal sérstakra tegunda fugla á eyjunni eru kíví-fuglar, kaka, kea og hinn sjaldgæfi kakapó. Margar fuglategundir á eyjunni eru útdauðar vegna manns og dýra eins og katta og rotta.


Aoraki-Mount Cook from Hooker Valley.jpg|Aoraki/Mount Cook.
Kea on rock while snowing.jpg|Kea er landlæg páfagaukategund á Suðurey.
Ledge Bungy, Queenstown, New Zealand 01.jpg|Teygjustökk frá Queenstown.
Waitaki Dam 001.JPG|Stífla í Waitaki-fljóti.
Milford Sound NZ.jpg|Milford Sound.


## Heimild
Galium

***Galium*** eða **möðrur** er stór ættkvísl einærra og fjölærra jurtkenndra plantna í Rubiaceae, sem koma fyrir í tempruðum svæðum norður og suðurhvels.

Það eru yfir 600 tegundir af *Galium*, með áætlaðan fjölda frá 629 til 650 as of 2013. *[[Sherardia arvensis]]*, er náskyld möðrum og auðveldlega ruglað saman við þær. *[[Asperula]]* er einnig náskyld ættkvísl; sumar tegundir *Galium* (eins og anganmaðra, *[[Galium odoratum|G. odoratum]]*) eru öðru hvoru taldar til þeirra.

Fimm tegundir eru taldar íslenskar; Krossmaðra (G. boreale), Laugamaðra (G. uliginosum), Gulmaðra (G. verum), Hvítmaðra (G. normanii) og  Þrenningarmaðra (Galium trifidum). Einnig finnast Krókamaðra (G. aparine), Flækjumaðra (G. album) og Mýramaðra (G. palustre).

## Sjá einnig
*Listi yfir Lepidoptera sem eru á ''Galium''
*Listi yfir ''Möðru'' tegundir

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
* World Checklist of Rubiaceae
*
Snjóhlébarði

**Snjóhlébarði** (*Panthera uncia*, áður þekktur sem *Uncia uncia*) er stórt kattardýr sem lifir í fjallgörðum Mið- og Suður-Asíu í 2500-6000 metra hæð. Snjóhlébarðinn er flokkaður sem tegund í útrýmingarhættu á lista IUCN og er stofninn um 4000-9000 dýr.

Þyngd snjóhlébarða er vanalega 27-55 kílógrömm en karldýr geta orðið 75 kílógrömm. Lengd er frá 75-150 cm. Feldurinn er þykkur og grá- eða gulleitur að lit. Blettir eru dökkir og stærri á fótum. Augu þeirra eru fölgræn eða grá sem er óvenjulegt meðal katta. Eyrun eru smágerð til að hindra hitatap en loppurnar breiðar til að dreifa þunganum betur í snjó. Skottið er langt, þykkt og sveigjanlegt til að hjálpa til við jafnvægi í halla og klettabeltum. Það er einnig notað sem fituforði hlébarðarnir nota það líka til að skýla andlitinu.

Snjóhlébarðar eru einfarar nema þegar læður eru með kettlinga og eru virkastir á nóttunni og í rökkri. Kettlingarnir fara úr bælinu þegar þeir eru 2-4 mánaða og fylgja móðurinni í 18-22 mánuði. Dýrin verða kynþroska við 2-3 ára aldur og eru með 15-18 ára lífslíkur.

Snjóhlébarðar geta ráðist á dýr sem eru fjórum sinnum stærri en þeir en leggja ekki í jakuxatarfa og árásir á menn stunda þeir ekki. Gras og hálm leggja þeir sér einnig til munns.

Snjóhlébörðum stafar ógn af manninum: Yfir helm­ing­ þeirra snjó­hlé­b­arða sem týna lífinu drep­a bænd­ur vegna árása dýr­anna á bú­pen­ing, um 20% lend­a í gildr­um sem ætlaðar eru öðrum dýrum og önn­ur 20% eru drep­in vegna feldsins. Sam­kvæmt skýrsl­u sem gefin var út árið 2016 hef­ur snjó­hlé­b­arðastofninn minnkað um 20% á síðustu 16 árum.

Í þáttunum  *Snow Leopard – Beyond the Myth* (BBC) var fylgst með snjóhlébörðum um 18 mánaða skeið í Hindu Kush-fjöllum.


Léopard des neiges 14081.jpg|Skott.
SnowCubs01.jpg|Kettlingar.


## Heimild

## Tilvísanir
Jakuxi

**Jakuxi** (*Bos grunniens*) er síðhærð nautgripategund sem gerð hefur verið að húsdýri í Himalajafjöllum, Mið-Asíu og á Tíbesku hásléttunni. *Jak* eða *yak* er úr tíbesku og vísar til karldýrsins, en á öðrum málum er það notað um bæði kyn. 

Jakuxi er náskyldur villijakuxa (*Bos mutus*) eða undirtegund af sömu tegund. Litur þeirra greinir á milli, jakuxinn er yfirleitt ljósari og með fleiri litaafbrigði en villijakuxinn sem er dökkleitur. Jakuxi er líklega skyldur vísundi.

Karldýrin verða 350-580 kg og kvendýrin 225-255 kg. Kýrnar bera á tveggja ára fresti, 3-4 ára í fyrsta sinn. Kálfarnir verða sjálfstæðir eftir rúmt ár af uppeldi. Jakuxar verða eitthvað meira en tvítugir að aldri. 

Menn hafa notað jakuxa sem hús- og burðardýr í þúsundir ára og nota tað hans sem eldsneyti. Mjólk hans er kölluð *chhurpi* á nepölsku. Smjör úr henni er notað í te sem Tíbetar drekka og sem ljósmeti á lampa. Jakuxar koma við sögu í hátíðahöldum í Tíbet og nýlega í hópíþróttum eins og póló.

Jakuxar þrífast ekki á láglendi og verða úrvinda ef hitinn fer yfir 15 gráður.

## Heimild
Ormurinn langi

**Ormurinn langi** er sennilega þekktasta langskipið frá víkingaöld. Ormur þýðir hér snákur eða dreki.

Samkvæmt Snorra Sturlusyni var Ormurinn langi smíðaður fyrir Ólaf Tryggvason (konungs Noregs 995–1000) og var fyrirmyndin skipið sem kallað var Ormurinn, sem Ólaf hafði tekið sem herfang frá *Rauði hinum ramma* í Hálogalandi eftir að konungurinn hafði pyntað hann til bana. Eftir að Ormurinn langi hafði verið smíðaður var hinn Ormurinn nefndur Ormurinn skammi.

Ágreiningur er um hversu stórt skip Ormurinn langi var, ágiskanir á lengd er allt frá 37 metrum að 55 metrar. Í honum voru 34 rúm og ef tvær árar voru í rúmi og einn ræðari á hverja ár hafa verið 68 ræðarar á skipinu. Margar ágiskanir telja að ræðarar hafi verið mun fleiri afþví að fleri ræðara hafi þurtf á hverja ár. Með aukaáhöfn og öðrum störfum gætu 130 – 150 menn hafa verið um borð. 
Ormurinn langi var síðasta skip Ólafs konungs sem var sigrað í Svoldarbardaganum. 

Ormurin langi er einnig nafn á færeysku danskvæði sem fjallar um Ólaf Tryggvason Noregskonung og Svoldarorrustu.

Segir svo í Heimskringlu Sorra Sturlussonar í  Ólafs sögu Tryggvasonar um Ormin langa:

“*Þann vetur eftir er Ólafur konungur hafði komið af Hálogalandi lét hann reisa skip mikið inn undir Hlaðhömrum, það er meira var miklu en önnur þau skip er þá voru í landinu og eru enn þar bakkastokkar þeir svo að sjá má. Þar sem er grasi vaxið er 4 alnir og átta tugir á lengd. Þorbergur skafhögg er nefndur sá maður er stafnasmiður var að skipinu en þar voru margir aðrir að, sumir að fella, sumir að telgja, sumir saum að slá, sumir til að flytja viðu. Voru þar allir hlutir vandaðir mjög til. Var skipið bæði langt og breitt og borðmikið og stórviðað. […] Var það dreki og ger eftir því sem Ormur sá er konungur hafði haft af Hálogalandi en þetta skip var miklu meira og að öllum hlutum meir vandað. Það kallaði hann Orm hinn langa en hinn Orm hinn skamma. Á Orminum langa voru fjögur rúm og þrír tugir. Höfuðin og krókurinn var allt gullbúið. Svo voru há borðin sem á hafskipum. Það hefir skip verið best gert og með mestum kostnaði í Noregi*.”Heimskringla Ólafs saga Tryggvasonar

## Tilvísanir
 

## Heimildir
* Torstein Arisholm, Knut Paasche, Trine Lise Wahl; Klink og seil Norsk Sjøfartsmuseum 2006 ISBN 82-90089-70-8
* Hjalmar Falk; Fornnordisk sjöfart Bokdokgruppen AB 1995 ISBN 91-87360-10-1
* Åsmund Kristiansen, Kai Linde; Tjærelukt og hammerslag Saltdal kommune 2006 ISBN 82-995625-6-2
* Roald Morcken; Langskip, knarr og kogge Bergen 1980 ISBN 82-990695-0-5
* Bjarni Aðalbjarnarson (ritstjóri) (1941). Íslenzk fornrit XXVI : Heimskringla I. Hið íslenzka fornritafélag.
* Ólafía Einarsdóttir:  (1967). «Árið 1000» i Skírnir 141. árgangur 1967, 1. Tölublað bls. 128-138
Le Ranch maudit

**Le Ranch maudit** (ísl. Reimleikar á búgarðinum) eftir teiknarana Morris og Michel Janvier og höfundana Claude Guylouis, Jean Léturgie og Xavier Fauche er 56. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1986 og hefur ekki komið út á íslensku.

## Söguþráður

Bókin hefur að geyma fjórar styttri sögur um Lukku Láka. Í titilsögunni (Le Ranch maudit) eftir Claude Guylouis (pennaheiti þremenninganna Patrick Cauvin, Guy Vidal og Jean-Louis Robert) aðstoðar Lukku Láki eldri konu, Miss Bluemarket, við kaup á gömlum búgarði. Þegar hún flytur inn fara undarlegir atburðir að gerast og hana fer að gruna að reimt sé í húsinu. Önnur sagan (La bonne aventure) eftir Jean Léturgie og Xavier Fauche fjallar um bandítta sem reynir að hafa fé af fólki með því að þykjast vera spákona. Þriðja sagan (La statue) eftir Claude Guylouis gerist í bæ við rætur Rushmore-fjalls í Suður-Dakóta þar sem bæjarstjórinn fær þekktasta myndhöggvara Villta Vestursins til að gera höggmynd af Lukku Láka. Í fjórðu sögunni (Le flume) eftir Jean Léturgie segir frá raunum verkfræðings sem smíðað hefur trjábolarennibraut fyrir sögunarmyllu og glímu hans við óprúttinn keppinaut.

## Fróðleiksmolar

* Le Ranch maudit var teiknuð af franska teiknaranum Michel Janvier undir handleiðslu Morris. Janvier átti síðar eftir að teikna nokkrar bækur í bókaflokknum um hundinn Rattata sem hóf göngu sína árið 1987.
* Í sögunni Le Ranch maudit ber nokkuð á skopstælingum af frægu fólki; breska kvikmyndaleikaranum Christopher Lee (1922-2015), bandaríska háðfuglinum Groucho Marx (1890-1977), franska listamanninum Serge Gainsbourg (1928-1991) og leikstjóranum Alfred Hitchcock (1899-1980) sem hér birtist öðru sinni í hlutverki barþjóns (fyrra skiptið var í bókinni Póstvagninn). Í sögunni er skírskotað til einnar af hans frægustu kvikmyndum, Psycho.
* Bókin fékk víða arfaslaka dóma, t.d. á vefmiðlinum Pipeline Comics. https://www.pipelinecomics.com/good-books-go-bad-lucky-luke-v62-cursed-ranch/
Pripps

**Pripps** var sænskur drykkjaframleiðandi sem er nú aðeins til sem vörumerki í eigu Carlsberg Sverige. Brugghúsið var stofnað af Johan Albrecht Pripp í Gautaborg árið 1828. Fyrirtækið varð hlutafélag 1879. Árið 1928 sameinaðist það brugghúsinu J. W. Lyckholm & co. (stofnað 1880) og varð AB Pripp & Lyckholm. Næstu áratugi sameinaðist félagið ýmsum bruggverksmiðjum en hélt alltaf Pripps-nafninu. Á 6. áratugnum hóf Pripps framleiðslu á drykkjum frá The Coca-Cola Company. Á 7. áratugnum flutti það höfuðstöðvar sínar til Stokkhólms. Árið 1993 keypti Volvo fyrirtækið og 1995 var það sameinað Ringnes Bryggeri í eigu norska fyrirtækisins Orkla. Volvo seldi hlut sinn til Orkla árið 1997. Árið 2000 keypti danski drykkjaframleiðandinn Carlsberg fyrirtækið og stofnaði Carlsberg Sverige en hélt Pripps-nafninu sem vörumerki. 

Þekktasti drykkur Pripps er lagerbjórinn Pripps Blå sem kom fyrst á markað 1959.
Swissair

**Swissair** var svissneskt flugfélag sem varð til við samruna Balair og Ad Astra Aero árið 1931. Höfuðstöðvar flugfélagsins voru á Zürich-flugvelli og í Kloten. Lengst af á 20. öld var flugfélagið eitt af þeim stærstu í heimi. Dýr útþenslustefna á síðari hluta 10. áratugarins og síðan niðursveifla í kjölfar hryðjuverkanna 11. september 2001 urðu til þess að félagið varð gjaldþrota 31. mars árið 2002. Fyrrum starfsmenn fyrirtækisins stofnuðu Swiss International Air Lines sem Lufthansa tók yfir árið 2005.
Indónesíuher

**Indónesíuher** er her Indónesíu og skiptist í landher, flota og flugher. Tæplega 400.000 manns eru í hernum. Upphaflega var herinn stofnaður sem skæruliðaher í Sjálfstæðisstríði Indónesíu 5. október árið 1945. Sumir foringjar hins nýstofnaða hers höfðu fengið herþjálfun í Konunglega hollenska Austur-Indíahernum, þar á meðal Suharto og Nasution. Eftir að sjálfstæðisstríðinu lauk 1949 fékkst herinn aðallega við að berja niður aðskilnaðarhreyfingar víðs vegar í ríkinu. Malasíuátökin brutust út 1962 vegna andstöðu Indónesíu við stofnun Malasíu. Undir stjórn Suhartos tók herinn þátt í hinum blóðugu hreinsunum 1965-1966 þar sem áætlað er að hálf milljón manna hafi verið drepin. Suharto varð starfandi forseti 1967 um leið og fyrri forseti, Sukarno, var settur í stofufangelsi. Ný skipan Suhartos hófst þegar þingið gerði hann að forseta árið 1968. Í Nýju skipaninni fékk herinn aukið pólitískt hlutverk. Fram að þessu hafði Indónesíuher notið stuðnings frá Sovétríkjunum. Eftir fall Sukarnos varð landið hlutlaust í Kalda stríðinu en færðist samt nær Vesturblokkinni. Árið 1975 gerði Indónesíuher innrás í Portúgölsku Tímor. Næstu ár var Indónesíuher einkum notaður til að berjast gegn aðskilnaðarhreyfingum þar og í Aceh-héraði. Blóðbaðið í Santa Cruz þar sem hermenn skutu 250 mótmælendur til bana á Austur-Tímor skaðaði orðspor hersins á alþjóðavettvangi og varð til þess að Bandaríkin skáru á fjárframlög til þjálfunar hermanna Indónesíu. Endalok Kalda stríðsins og fall Suhartos 1998 leiddu til umbóta hjá hernum. Lögregla Indónesíu var skilin frá hernum árið 2000. Eftir flóðbylgjuna í Indlandshafi 2004 endurreistu Bandaríkin hernaðarleg tengsl við Indónesíu að fullu.
Ólafur liljurós

**Ólafur liljurós** er sagnadans eða danskvæði sem er til í ýmsum útgáfum víða um Norðurlönd. Kvæðið segir frá riddaranum Ólafi sem hittir álfkonu á ferð sinni. Álfkonan freistar hans með gjöfum en þegar hann vill ekki þýðast hana ýmist slær hún hann, stingur eða kastar á hann bölvun. Ólafur ríður heim og deyr skömmu síðar. Kvæðið kemur fyrir í handritum frá 16. og 17. öld. Á dönsku er það þekktast undir nafninu „Elveskud“, á norsku heitir það „Olav Liljekrans“, á færeysku „Ólavur Riddararós“ og á sænsku „Herr Olof och älvorna“. Hliðstæð kvæði þar sem riddarans er freistað af hafmeyju eru ýmsar útgáfur af „Clerk Colvill“ í Bretlandi og „Ritter Peter von Stauffenberg und die Meerfeye“ í Þýskalandi.

Elsta danska útgáfan er í kvæðahandritinu Karen Brahes folio frá 1583. Á Íslandi kemur kvæðið fyrir í Kvæðabók séra Gissurar Sveinssonar frá 1665. Á sænsku kemur kvæðið fyrir í kvæðasafni sem Erich Sparrman skrifaði upp eftir Ingierd Gunnarsdotter árið 1678.

## Útfærslur
* *[[Elverskud]]* er kantata eftir Niels W. Gade frá 1854.
* *[[Ólafur liljurós (ballett)|Ólafur liljurós]]* er ballett eftir Jórunni Viðar frá 1952.
* *[[Ballaðan um Ólaf Liljurós]]* er 35 mínútna kvikmynd eftir Rósku og Manrico Pavolettoni frá 1977.
Vallarakvæði

**Vallarakvæði** (**Þorkelsdætrakvæði** eða **Systrakvæði)** er sagnadans eða danskvæði sem er þekkt víða um Norðurlönd. Kvæðið segir frá tveimur dætrum Þorkels sem mæta förumanni (vallara). Hann biður þær um að giftast sér en þær segjast heldur vilja láta lífið. Hann drepur þær þá, tekur af þeim skrautklæði (eða skartgripi) og grefur síðan líkin. Eftir ódæðið kemur hann að húsi Þorkels þar sem hann biður þriðju dótturina um að hleypa sér inn og freistar hennar með klæðunum af systrum hennar. Hún þekkir aftur klæðin og vekur föður sinn sem drepur vallarann. Kvæðið er þekkt í Svíþjóð sem „Per Tyrssons döttrar i Vänge“ eða „Töres döttrar i Wänge“, á norsku sem „Torjusdøtrene“ og á dönsku sem „Truelses døttre“. Svipuð kvæði er að finna á Bretlandseyjum, til dæmis „Babylon“ eða „The Bonnie Banks o Fordie“ þar sem morðinginn eða morðingjarnir reynast vera bræður meyjanna. 

Vallarakvæði hefur verið dansað og sungið af þjóðdansafélaginu *Vefaranum* í gegnum tíðina. 

## Útfærslur
* *[[Jómfrúarlækurinn]]* (*Jomfrukällan*) er kvikmynd eftir Ingmar Bergman frá 1960.
* *[[The Last House on the Left]]* er endurgerð Wes Craven á kvikmynd Bergmans frá 1972.
Egg, Inc.

**Egg, Inc** is er tölvuleikur fyrir snjalltæki. Leikurinn sen er  smellileikur er til á  Android and iOS tæki. Markmið leiksins er að spilari reki eggjabú með sem mestum hagnaði.

Leikframvinda byggir á því að spilari smellir á rauðan hnapp með smámynd og útlínumynd af hænu. Þegar smellt er á hnappinn breytist hann í rauða slá. Þegar smellt er á slána þá er  kjúklingasvermi er hleypt út úr útungunarstöð og kjúklingahópar fara á stjá en  það þarf að hýsa þá, alla á heilnæmu fæði og hirða egg. Það sem fæst fyrir sölu eggja má svo nota til að bæta við búið og búa í haginn til framtíðar svo sem með að setja fé  í rannsóknir sem auka verðmæti eggja og stytta framleiðslutíma. Einnig má auka gróða hæsnabúss með því að byggja verksmiðjubú með  stærri hænsnahúsum og stærri sendiferðabílum til eggjaflutninga og reisa  fleiri kornsíló.

Sumar rannsóknir eru greiddar með gulleggjum. Á nokkurra mínútna fresti keyrir hvítur sendibíll framhjá og afsetur pakka af peningum, því meiri eftir því sem búið er stærra og framleiðir verðmætari egg. Drónar eru á sveimi og ef smellt er á þá þá gefa þeir peninga og stöku sinnum gullegg. Þegar eggjabúið verður nógu verðmætt þá getur spilari uppfært og farið að framleiða og selja verðmætari egg.

Einn valkostur er orðstír (e. prestige). Ef það er valið þá endurstillist framgangan en með orðstír þá vinnast svokölluð sálaregg sem hvert um sig eykur hagnað býlisins um 10%.

Í leiknum eru ýmis konar egg og eru þau mismunandi og bætast fleiri tegundir við:
* mataregg (e. edible eggs)
* ofurfæðisegg (e. superfood egg)
* læknisegg (e. medical egg)
* eldflaugaregg (e. rocked fuel egg)
* ofurefnisegg (e. super material egg)
* samrunaegg (e. fusion egg)
* skammtaegg (e. quantum egg)
* ódáinsegg (e. immortality egg)
* tachyon ofurhraða egg (e. tahcyon egg)
* gravitonegg (e. graviton egg)
* dilithium orkukristalaegg (e. dilithium egg, dilithium voru orkukristallar í Starwar heiminum.)
* sjáanda egg (e. prodigy egg)
* jarðsköpunaregg (e. terraform egg)

## Tenglar
*  Egg, Inc. is the FarmVille of Idle Clickers 
* Why Egg, Inc is the new gold standard for idle game monetization
Barnaby ræður gátuna

***Barnaby ræður gátuna*** (enska: *Midsomer Murders*) eru sakamálaþættir í fullri lengd (90-100 mínútur) sem hafa verið sýndir á bresku sjónvarpsstöðinni ITV frá árinu 1997. Þeir byggja á bókaröð Caroline Graham um Barnaby lögregluforingja sem Anthony Horowitz skrifaði fyrstu handritin upp úr. Núverandi aðalsöguhetja er John Barnaby, leikinn af Neil Dudgeon, en fyrstu þrettán þáttaraðirnar var aðalpersónan Tom Barnaby, leikinn af John Nettles.

Allir þættirnir ganga út á morðmál sem koma upp í fallegum og friðsælum þorpum skálduðu sýslunnar Midsomer. Innblásturinn að sögusviðinu er að hluta frá Somerset-sýslu í Suðvestur-Englandi, sérstaklega bænum Midsomer Norton. Aðeins þrír þættir gerast annars staðar: í Wales (56), Brighton (75) og Kaupmannahöfn (100). Mikilvægur hluti af sögunum er andstæðan milli hins friðsæla sögusviðs og hryllilegu morðanna sem þar eiga sér stað. Svartur húmor einkennir þættina.

Í júlí 2023 höfðu 140 þættir verið sýndir í samtals 24 þáttaröðum. Hver þáttaröð er 4-8 þættir.
Vikurbreyskja

**Vikurbreyskja** eða **öræfaostur** (fræðiheiti: *Stereocaulon arcticum*) er runnflétta sem vex á mold, vikrum söndum eða sandorpnum hraunum. Hún er mjög algeng um allt land.

## Grening og útlit
Yfirborð vikurbreyskju er greinótt og þétt alsett þalvörtum með dökkri laut í miðju. Aðeins hraunbreyskja hefur svipaðar þalvörtur og vikurbreyskjan. Þalvörtur vikurbreyskju eru þó aðeins bústnari og innihalda Nostoc-bakteríur en þalvörtur hraunbreyskju innihalda Stigonema.

Erfitt getur verið að greina vikurbreyskju frá hraunbreyskju en oft er hægt að treysta á undirlagið þar sem vikurbreyskjan vex á vikrum og söndum en hraunbreyskja nánast alltaf á föstu undirlagi, til dæmis hrauni eða bergi.

## Efnafræði
Vikurbreyskja inniheldur efni sem flúrljóma í útfjólubláu ljósi og verður því sjálflýsandi í bílljósi.

Vikurbreyskja inniheldur fléttuefnin atranórin, stictinsýru og norstictinsýru.

Þalsvörun vikurbreyskju er K+ gul, C-, KC- og P+ laxagul.

## Tilvísanir
Roslin

**Roslin** (áður skrifað **Rosslyn** eða **Roslyn**) er þorp í Midlothian í Skotlandi rétt sunnan við Edinborg. Þorpið stendur í Roslindal á norðvesturbakka árinnar Lothian Esk. Orrustan um Roslin var mikilvæg orrusta í Fyrsta sjálfstæðisstríði Skota árið 1303. Þá hafði Sinclair-ætt gert þorpið að heimabæ sínum. Roslinkastali var reistur af þeim frá 14. öld. Árið 1446 lét William Sinclair, 1. jarl af Katanesi reisa Rosslyn-kapellu við kastalann. Dalurinn, kastalinn og kapellan urðu vinsælir áfangastaðir ferðamanna á 19. öld. Kastalinn er enn í eigu jarlsins af Rosslyn sem nú er Peter St Clair-Erskine.

Roslinstofnunin, rannsóknarstofnun í líffræði þar sem kindin Dollý var klónuð árið 1996, var áður staðsett í þorpinu en flutti árið 2011 til Edinborgar.
BBC Two

**BBC Two** er önnur sjónvarpsstöð breska ríkisútvarpsins BBC. Tilgangur stöðvarinnar var upphaflega að senda út „alvarlegra“ efni um listir og menningu og metnaðarfulla leikna sjónvarpsþætti. Stöðin hóf útsendingar 20. apríl 1964 undir heitinu BBC2 og var þá þriðja breska sjónvarpsstöðin á eftir BBC One og ITV. Stöðin hóf útsendingar í lit, fyrst evrópskra sjónvarpsstöðva, 1. júlí 1967. Meðal þekktra sjónvarpsþátta sem voru fyrst sýndir á BBC Two eru *[[Ég, Kládíus]]* (1976), *[[Hótel Tindastóll]]* (1975-1979), *[[Já ráðherra]]* (1980-1988), *[[Lífið á jörðinni]]* (1979), *[[Norðlendingar]]* (1996) og *[[Top Gear]]* (1978-).

## Tilvísanir
Grábreyskja

**Grábreyskja** (fræðiheiti: *Stereocaulon alpinum*) er tegund fléttna af breyskjuætt. Hún er algeng um allt land á láglendi og upp til fjalla en vex helst í mólendi og grónum hlíðum.

Grábreyskja myndar greinar með gráum þalvörtum. Þalvörturnar snúa yfirleitt í sömu átt á greinnni þannig. Askhirslur vantar oft en þær eru brúnleitar, nokkuð stórar og endastæðar. Grábreyskja líkist mjög dílbreyskju en greinist frá henni á því að grábreyskja hefur bláþörunga af ættkvíslinni Nostoc en dílbreyskja af ætt Stigonema.

## Tilvísanir
Loðbreyskja

**Loðbreyskja** (fræðiheiti: *Stereocaulon tomentosum*) er tegund runnfléttna af breyskjuætt. Hún finnst í mólendi um allt land.

Hún líkist grábreyskju nokkuð í útliti en askhirslur loðbreyskju eru mun minni og hliðstæðar á greinum en askhirslur grábreyskju eru endastæðar og stórar. Loðbreyskja er mun sjaldgæfari á Íslandi en grábreyskja.

## Tilvísanir
Hraufubreyskja

**Hraufubreyskja** (fræðiheiti: *Stereocaulon uliginosum*) er tegund runnfléttna af breyskjuætt. Hún líkist grábreyskju og loðbreyskju í útliti en þekkist á hnöttóttum hraufum á endum greina.

## Tilvísanir
Smellileikur

**Smellileikur**  er tölvuleikur þar sem leikframvinda felst í að spilarinn geri einfalda hluti eins og smella margoft á snertiskjá til að fá þá leikmynt eða þau verðmæti sem notuð er í leiknum. Það geta verið hlutir eða færni sem eykur möguleika og hraða við að fá hluti. Vanalegt er að stig eða afkoma spilara í slíkum leik byggist á tímatengdum tekjum sem birtast myndrænt eins og byggingar svo sem verksmiðjur eða bóndabýli. Í sumum smellileikjum þurfa spilarar að safna margs konar myntum til að fara í gengum leikinn. Stundum heldur leikurinn áfram í tíma þannig að spilarinn þarf ekki einu sinni að smella. Smellileikir urðu vinsælir árið 2013 með leiknum Cookie Clicker en eldri leikir eins og Cow Clicker og Candy Box voru byggðir á sama grunni. Árið 2015 fóru slíkir leikir að sjást á Steam leikjaveitunni.

## Tilvísanir
Mosafrikja

**Mosafrikja** (fræðiheiti: *Lepraria neglecta*) er tegund fléttna af breyskjuætt. Mosafrikja vex víða á Íslandi en finnst yfirleitt á holtasóta (*Andreaea rupestris*) eða öðrum mosategundum sem vaxa á bergi. Mosafrikja fjölgar sér með hraufukornum eins og aðrar frikjur.

## Tilvísanir
Diskfléttubálkur

**Diskfléttubálkur**, **litskófarbálkur** eða **Törgubálkur** (latína: Lecanorales) er ættbálkur sveppa sem tilheyra flokki diskfléttna undir asksveppum. Margir sveppir af ættbálknum mynda fléttur. Í ættbálkinum eru 26 ættir, 269 ættkvíslir og 5695 tegundir.

## Ættir

*Aphanopsidaceae
*Biatorellaceae
*Brigantiaeaceae - Kirnuætt
*Calycidiaceae
*Catillariaceae - Glyðruætt
*Cladoniaceae - Bikarfléttuætt
*Crocyniaceae
*Dactylosporaceae
*Ectolechiaceae
*Gypsoplacaceae
*Haematommataceae
*Helocarpaceae
*Lecanoraceae - Törguætt
*Megalariaceae
*Miltideaceae
*Mycoblastaceae
*Parmeliaceae - Litskófarætt
*Pilocarpaceae - Kúpuætt
*Psoraceae - Slytruætt
*Ramalinaceae - Strýætt
*Scoliosporaceae - Gelgjuætt
*Sphaerophoraceae - Krækluætt
*Stereocaulaceae - Breyskjuætt
*Tephromelataceae - Þekjuætt
*Vezdaeaceae

## Tilvísanir
Hnyðlur

**Hnyðlur** (latína: *cephalodium*) er vefjagerð í fléttum sem geymir blábakteríur. Hnyðlur myndast á fléttum sem lifa í þríbýli, þannig að sveppur, grænþörungur og blábakteríur lifa saman.

## Tilvísanir
Margrét Guðnadóttir

**Margrét Guðmunda Guðnadóttir** (f. 7. júlí 1929, d. 2. janúar 2018) var læknir og veirufræðingur og fyrst kvenna til að gegna embætti prófessors við Háskóla Íslands.

## Ferill
Margrét lauk stúdentsprófi frá stærðfræðideild Menntaskólans í Reykjavík vorið 1949. Um haustið hóf hún nám í læknisfræði við Háskóla Íslands og útskrifaðist þaðan vorið 1956. Sumrin 1954 og 1955 vann hún á Tilraunastöðinni á Keldum við lungnabólgurannsóknir og að athugunum í sambandi við útbreiðslu á inflúensufaraldri. Eftir útskrift úr læknadeildinni vorið 1956 vann hún eitt ár á Keldum. Fyrsta verkefnið hennar var að kortleggja útbreiðslu mænusóttarfaraldurs sem skall á haustið 1955 á Íslandi. Þetta var liður í því að undirbúa bólusetningu gegn mænusótt sumarið 1957.

Sumarið 1957 fór Margrét á vegum Keldna til Bretlands og Bandaríkjanna í sex mánaða sérfræðinám í veirufræði. Í Bretlandi var hún í námi við Central Public Health Laboratory í London, London School of Hygiene og í Bandaríkjunum við Communicable Disease Center í Montgomery í Alabama. Í kjölfarið fór hún í tveggja ára (1958-1960) framhaldsnám í veirufræði við Yale háskóla í New Haven í Connecticut. Þar lagði hún stund á rannsóknir á mænusótt og greiningu á veirusóttum í fólki. Á árunum 1960-1969 starfaði Margrét sem sérfræðingur í veirufræði við Tilraunastöðina á Keldum þar sem hún rannsakaði visnu og mæðiveiki og ýmsa sjúkdóma í fólki. Árið 1969 tók hún við prófessorsembætti í sýklafræði við Læknadeild Háskóla Íslands og varð þar með fyrsta konan til að gegna prófessorsembætti við skólann. Á þessum tíma voru konur hvorki dósentar né lektorar en um níu konur voru stundakennarar/aukakennarar. Margrét gegndi stöðu prófessors í 30 ár, til ársins 1999 er hún lét af störfum vegna aldurs. Árið 1974 setti Margrét á laggirnar Rannsóknastofu Háskólans í veirufræði við Landspítalann og var forstöðumaður hennar til ársins 1994.

Þann 10. nóvember 2011, á aldarafmæli Háskóla Íslands, var Margrét sæmd heiðursdoktorsnafnbót við Læknadeild skólans fyrir framlag sitt til veirufræðinnar og greiningu veirusýkinga. Hún var einnig heiðursfélagi í Hinu íslenska náttúrufræðifélagi.

Margrét rannsakaði m.a. hæggenga veirusjúkdóma í sauðfé, eðli visnu-mæðiveikisýkingar og bóluefni við henni og skrifaði fjölda greina í innlend og erlend rit.

Sonardóttir Margrétar er Hildur Guðnadóttir sem hlaut meðal annars Óskarsverðlaun fyrir kvikmyndatónlist.

## Heimildir
Textaleikur

**Textaleikur** er tölvuleikur þar sem texti og bókstafir eru notaðir í stað mynda. Textaleikir voru vinsælt form af gagnvirkum bókmenntum í kringum 1980.
Chronicle

***Chronicle*** voru breskir sjónvarpsþættir sem voru sýndir á BBC Two frá 1966 til 1991. Umfjöllunarefni þáttanna voru fornleifar og ráðgátur þeim tengdar. Meðal kynna í þáttunum voru Magnus Magnusson, John Julius Norwich og Henry Lincoln. Þrír þættir Lincoln um ráðgátuna um Rennes-le-Château á 8. áratugnum urðu grunnurinn að bókinni *[[The Holy Blood and the Holy Grail]]* sem gerði kenninguna um afkomendur Krists heimsþekkta.
Aicardi-Goutieres heilkenni

**Aicardi–Goutières heilkenni (AGS)** er alvarlegur en afar sjaldgæfur meðfæddur sjúkdómur sem veldur í flestum tilvikum heilakvilla (e. *encephalopathy*) í frumbernsku. Einstaklingar með AGS lifa oft með fjölfötlun en með góðum stuðningi geta átt hamingjusamt líf.

## Heimildir
Nýsjálandskárí

**Kauri** (*Agathis australis*) er tré sem einlent er á Norðurey Nýja-Sjálands. Það er barrtré af ætt *[[Araucariaceae]]* og ættkvísl *[[Agathis]]*.

Tréð er það stærsta á Nýja-Sjálandi að rúmmáli (en ekki hæð) en það getur náð allt að 50 metra hæð. Trén geta yfirleitt náð meira en 600 ára aldri en sjaldnar yfir 1000 árum. Kauri er talið fornt og rekja ættir sínar til Júra-tímabils. Lauf eru mjó; 1cm að þvermáli og 3-7cm að lengd. Skógar með Kauri-trjám eru einungis 5% af því sem þeir voru árið 1820 en skógareldar og timburvinnsla í þeim minnkuðu útbreiðslu þeirra.


Kauri Te Matua Ngahere.jpg
Young kauri leaves.jpg| Blöð
Agathis australis Waipua 2005 a.JPG
Kauricone01.jpg| Köngull
Siamese Kauri.jpg| Samvaxin tré
Kauri gum nz amber.jpg| Trjákvoða


## Heimild
Kakapó

**Kakapó** (fræðiheiti: *Strigops habroptilus*) eða **kakapúi** er stór ófleygur páfagaukur sem er einlendur á Nýja-Sjálandi og er í mikilli útrýmingarhættu. Nafnið er tilkomið úr tungumáli Maóra og er samsett úr orðunum „kākā“ (páfagaukur) og „pō“ (nótt), bókstaflega næturpáfagaukur. Önnur íslensk heiti yfir fuglinn eru **öldurpáfi** og **uglupáfi**.

## Lýsing
Kakapóar eru með stóran gogg og klær og eru skærgrænir að lit. Þeir eru þyngstu páfagaukar sem fyrirfinnast og geta orðið 3,5 kíló. Fuglarnir eru virkir á nóttunni og nærast á jurtum. Þeir eru með góða klifurgetu og nýta sér það í trjám. Vængirnir nýtast þá til svifflugs til jarðar. Kakapóar höfðu þróast til að fela sig fyrir ránfuglum en höfðu litlar varnir þegar spendýr fluttust til eyjanna fyrir tilstuðlan manna. Þeir eru langlífir og eru meðallífslíkur 95 ár en mest verða þeir 120 ára.

Nýsjálensku funglarnir kaka og kea eru skyldir og taldir af sömu ætt; Strigopidae.

## Nútímasaga og verndun
Útbreiðsla þeirra var víða á Nýja-Sjálandi en með veiðum Maóra og ekki síst með tilkomu Evrópubúa varð stofninn æ fámennari. Í byrjun 20. aldar varð stofninn útdauður á Norðureyju. Aðgerðir til varðveislu á kakapóum hófust í lok 19. aldar en þær fóru um þúfur vegna tilkomu rándýra (rottur, kettir og hreysikettir).

Á 8. áratug 20. aldar var orðið óvíst um ástand stofnsins en frá 1974-1976 fundust 16 fuglar, allt karlkyns. Árið 1977 fundust nokkrir tugir á Stewart-eyju. Umfangsmiklar aðgerðir hófust árið 1989 til verndunar á kakapóum en þá voru 65 einstaklingar fluttir á smáeyjar undan suðurströnd Suðureyju. Um 155 einstaklingar fyrirfundust árið 2016.


Kakapo size.jpg|Stærð miðað við mann.
Kakapo-Krallen.jpg|Klær.
Kakapo-population-size.svg|Stofnstærð:1975-2015


## Tengill
*Vísindavefur: Hvað getið þið sagt mér um dýralíf Nýja-Sjálands?

## Heimild

## Tilvísanir
Kea (fugl)

**Kea** eða **kjápáfi** (*Nestor notabilis*) er stór páfagaukur sem finnst í skógum og fjalllendi á Suðurey Nýja Sjálands. Áður var hann veiddur en árið 1986 var hann verndaður. Hann flokkast undir viðkvæmar tegundir samkvæmt IUCN.

Kea-fuglinn er ólífugrænn með appelsínugulan lit undir vængjum. Goggur er langur, boginn og grábrúnn. Hann hefur talsverðar gáfur, er forvitinn, getur leyst þrautir og notað verkfæri. Hann er stundum kallaður *trúður fjallanna* en hann getur verið fullforvitinn og stríðinn þegar hann á við muni manna.

Kea-fuglar lifa saman í hópum, oft rúmlega tugur fugla. Hreiðugerð er í dældum og við tré. Þeir eru alætur og borða meira en 40 plöntur, aðra fugla og jafnvel spendýr. Þeir hafa sést ráðast á kindur. 

Kakapó-fuglinn sem er sunnarlega á eyjunni er skyldur kea.

## Heimild
Cyndi Lauper

**Cynthia Ann Stephanie Lauper** (f. 22. júní 1953 i New York-borg) er bandarísk söngkona, tónskáld og leikkona. Árið 1983 gaf hún út sína fyrstu plötu -She's So Unusual-, sem innihélt hennar vinsælustu og þekktustu lög, "Girls Just Want to Have Fun" og "Time After Time".

Hennar 10 síðari plötur hafa ekki staðist samanburð við frumburð hennar þótt stöku lag hafi komist svolítið upp.
Dílbreyskja

**Dílbreyskja** (fræðiheiti: *Stereocaulon paschale*) eða **dílabreyskja** er flétta af breyskjuætt. Dílbreyskja er með algengustu fléttum í norðlægum nágrannalöndum Íslands en er afar sjaldgæf á Íslandi þar sem hún finnst t.d. í Þjórsárverum.

Dílbreyskja er náskyld grábreyskju og líkist henni í útliti. Dílbreyskja hefur þó blábakteríur af ættkvíslinni Stigonema, sem eru dökkar að lit, en grábreyskja af ættkvíslinni Nostoc sem er ljósleitari.

Dílbreyskja inniheldur fléttuefnin atranórin og lóbarinsýru.

## Tilvísanir
Hafdiskur

**Hafdiskur** er tvískelja lindýr af diskaætt. Hafdiskar eru fjárhagslega ein af mikilvægustu sjávartegundum norðaustur Ameríku.

## Útlit
Hafdiskurinn hefur tvær skeljar sem haldast saman með vöðva og er vöðvinn ástæðan fyrir því að tegundin er veidd, vöðvinn er eldaður og étinn. Vöðvinn er fitulítill prótíngjafi með hátt hlutfall seleníum og B-vítamína.

Skelin er í laginu eins og báróttur diskur og dregur nafn sitt af henni. Efri skelin er yfirleitt bleik eða brún en neðri skelin hvít eða kremuð. 5-10% hafdiska eru þó albinóar, sem sagt báðar skeljarnar hvítar.

## Lifnaðarhættir

Heimkynni hafdiska er í norðvestur Atlantshafi á landgrunni frá Maine til St. Lawrenceflóa suður af Hatteras höfða í Norður Karólínu. Hafdiskar lifa yfirleitt á 18-110 m dýpi en geta líka lifað á aðeins 2 m dýpi í árósum við Maine og Kanada. Á syðri slóðum finnast þeir aðallega frá 45 til 75 m dýpi og eru ekki eins algengir í grynnri sjó vegna hærra hitastigs sjávar. Jafnvel þó að stofninn sé ekki oft að finna á meira en 110 m dýpi, hafa fundist hafdiskar á allt að 384 m dýpi og á 170 til 180 m dýpi í kringum Maine flóa. Hafdiskar þyrpast saman í einskonar bæli sem festast við botninn og haldast þar heil í nokkur ár og jafnvel til frambúðar ef aðstæður eru hagstæðar, þ.e. hitastig, nægt fæði í kring og góð skilyrði fyrir hrygningu og þroskaskeið lirfa. Fullvaxna hafdiska er yfirleitt að finna í þéttum sandi, í möl, á skeljum og á grjótum.

## Veiðar og afli
Samkvæmt NOAA, eru veiðar á hafdiskum í heilbrigðum mæli og á sjálfbæran hátt. Veiðar hafdiska eru þær stærstu í heimi miðað við villtar diskategundir. Árið 2008 var uppskera hafdiskavöðva í Bandaríkjunum rúmlega 24 þúsund tonn og 370 milljón dollara virði en árið 2014 aðeins rúmlega 15 þúsund tonn en 424 milljón dollara virði.  Langmestur afli er veiddur af skipum frá Massachusetts og New Jersey.The Monterey Bay Aquarium's Seafood Watch verkefnið hjálpar fyrirtækjum og neytendum að velja sér sjávarfang sem er veitt eða alið á þann hátt að sjávarlíf sé varðveitt í dag og fyrir komandi kynslóðir. Þeir skipta stofnum upp í 3 flokka ,,besta val”(Best Choises), ,,góður staðgengill”(Good Alternatives) og ,,sneiða hjá”(Avoid).   Samkvæmt lista Monterey Bay Aquarium Seafood Watch eru hafdiskar ,,góður staðgengill”. Greenpeace samtökin eru hins vegar ekki sammála og hafa sett hafdiskinn á rauðan yfir tegundir sem eru ofveiddar. Einnig  hafa samtökin bent á að veiðar á hafdiskum eru framkvæmdar með plógi og telja þeir að veiðiaðferðin sem notuð er, sé að eyðileggja kóralla og svampdýr. Samkvæmt Greenpeace drepast hátt í 1000 skjaldbökur á hverju ári vegna þessara veiða.

Núorðið hafa þó verið gerðar endurbætur á veiðibúnaðinum og eru þá settar skiljur á plógana, sem hefur dregið verulega úr veiðum á skjaldbökum og öðrum meðafla.

## Tenglar
* Fishwatch.gov 
* Greenpeace.org 
* Seafoodwatch.org
* Nefsc.noaa.gov
Kaka (fugl)

**Kaka** (*Nestor meridionalis*) er stór páfagaukur af ætt Strigopidae sem lifir í skógum Nýja-Sjálands. Undirtegundir skiptast í *Nestor meridionalis septentrionalis* á Norðureyju og *N. m. meridionalis* á Suðureyju. Tegundin flokkast undir viðkvæmar tegundir.

Kaka er grábrúnn að lit og rauðleitur um háls og kvið. Lengd er 45 cm og þyngd um 390–560 grömm. Fuglarnir ferðast um í stórum hópum í trjákrónum. Ber, fræ og skordýr eru meðal fæðu þeirra. Hreiðurgerð er í holum trjám og egg eru vanalega 2-4 talsins. Hreysiköttur er meðal annars ógn við tegundina.

Skyldar tegundir eru kea og kakapó.

## Heimild
Kíví (fugl)

**Kíví** eru ófleygir fuglar sem eru landlægir á Nýja-Sjálandi og eru af ættkvísl Apteryx og ætt Apterygidae. Þeir eru þjóðartákn landsins og eru íbúar þess stundum kallaðir kíví.

Kíví-fuglar eru af stærð kjúklings. Þeir eru yfirleitt varkárir og á ferli á nóttunni. Lyktarskynið er öflugt og eru þeir einu fuglarnir með nasir á enda goggsins. Goggurinn kemur sér vel við öflun fæðu en helsta fæðan er: Lítil dýr og ormar, fræ og ávextir. 

Samband para getur varað í 20 ár og er vanalega eitt egg sem orpið er. Egg Kíví-fugla eru stærstu egg fugla samanborið við líkamsstærð. Kívíum stendur ógn af innfluttum rándýrum.

## Tegundir
***[[Apteryx australis]]** (enska: *Southern brown kiwi, tokoeka*) - Er á suður- og vesturhluta Suðureyju.
***[[A. haasti]]**: (enska: *Great spotted kiwi*) - Stærstur kíví-fugla. Stofn er um 20.000.  Er á norðurhluta Suðureyju,
***[[A. owenii]]**: (enska: *Little spotted kiwi*) - Orðið illa úti vegna rándýra. Stofn um 1350 á Kapiti-eyju við Norðureyju.
***[[A. rowi]]**: (enska: *Okarito kiwi*) - Fyrst viðurkennd tegund árið 1994. Smágerðari en aðrir kívíar. Kvenfuglar geta orðið allt að 3 eggjum. Útbreiðsla bundin við lítið svæði á vesturströnd Suðureyju. 
***[[A. mantelli]]**: (enska: *North Island brown kiwi*) - Algengasta tegundin. Er á Norðureyju og er með fjölbreytt búsvæði. Um 35.000.


Great spotted kiwi, apteryx haastii - colour corrected.jpg|Apteryx haastii.
Tokoeka.jpg|Apteryx australis.
TeTuatahianui.jpg|Appteryx mantelli.
Little_spotted_kiwi,_Apteryx_owenii,_Auckland_War_Memorial_Museum.jpg|Apteryx owenii.
Rowi_chick_(Okarito_Kiwi)_in_rearing_facility_at_West_Coast_Wildlife_Centre.jpg|Apteryx rowii ungi.


## Heimild
Fáni Lettlands

**Fáni Lettlands** var notaður af Lettlandi frá því ríkið fékk sjálfstæði 1918 þar til Sovétríkin lögðu landið undir sig árið 1940 og aftur rétt áður en landið endurheimti sjálfstæði sitt árið 1990. Fáninn er rauður með hvítri láréttri rönd í miðju. Til eru heimildir um notkun slíks fána í *[[Líflenska rímkrónikan|Líflensku rímkrónikunni]]* þar sem talað er um orrustu árið 1279. Höfundur núverandi fána er myndlistarmaðurinn Ansis Cīrulis sem stakk upp á honum árið 1917. Hann var formlega tekinn upp með þingtilskipun árið 1921. 

Á Sovéttímanum var notkun þessa fána bönnuð með lögum. Fáni sovétlýðveldisins Lettlands var rauður með hamar og sigð í vinstra horni efst og bláum öldum neðst. Fáni Lettlands var aftur tekinn upp af lettneska þinginu 27. febrúar árið 1990, rúmu ári áður en sjálfstæði landsins var endurheimt að fullu.

Hæð á móti lengd er 1:2.
Sumqayit

**Sumqayit** er þriðja stærsta borg Aserbaísjan með tæplega 300 þúsund íbúa. Borgin stendur við strönd Kaspíahafs um 30 km frá Bakú. Borgin var stofnuð 22. nóvember árið 1949. Sumqayit-ofsóknirnar gegn Armenum í borginni áttu sér stað þar frá 26. febrúar til 1. mars árið 1988. Borgin var sett á lista yfir menguðustu staði jarðar árið 2006 vegna klór- og þungmálmamengunar iðnaðar frá Sovéttímanum. Krabbamein og fæðingargallar eru mun algengari í borginni en Aserbaísjan í heild. Á 21. öld hefur verið unnið að því að draga úr menguninni.
Limbó (sjónvarpsþættir)

***Limbó*** var gamanþáttaröð í leikstjórn Óskars Jónassonar með Radíusbræður (Stein Ármann Magnússon og Davíð Þór Jónsson) í aðalhlutverkum. Þættirnir, sem urðu aðeins tveir, voru sýndir í Ríkissjónvarpinu 27. febrúar og 27. mars árið 1993. Í fyrri þættinum komu fram auk Steins og Davíðs, Helga Braga Jónsdóttir, Steinunn Ólafsdóttir og Sigurjón Kjartansson, en í seinni þættinum Sigurjón Kjartansson, Jón Gnarr, Gunnar Helgason og Hjálmar Hjálmarsson. Þættirnir gengu út á tilraun þeirra Steins og Davíðs til að gera skemmtiþátt í sjónvarpi þar sem allt gengur á afturfótunum. Þættirnir fylgdu í kjölfar mikilla vinsælda útvarpsþáttarins *[[Radíus (útvarpsþættir)|Radíus]]* á Aðalstöðinni. Þeir fengu misjafna dóma. Aðeins var samið um gerð tveggja þátta og ekki varð framhald á því en Sveinn Einarsson, dagskrárstjóri innlendrar dagskrárgerðar lét af störfum um sama leyti og nokkru síðar tók Hrafn Gunnlaugsson við sem framkvæmdastjóri RÚV. Næsta ár voru stuttir sketsar („Radíusflugur“) með Steini Ármanni og Davíð Þór fluttir í dægurmálaþættinum *[[Dagsljós (sjónvarpsþættir)|Dagsljósi]]* og haustið 1995 voru gamanþættirnir *Radíus* á besta tíma á laugardögum.

Þættirnir mörkuðu upphafið á löngu samstarfi Sigurjóns Kjartanssonar og Jóns Gnarr við gerð gamanþátta. Næstu ár unnu þeir saman að þáttaröðunum *[[Heimsendir (útvarpsþættir)|Heimsenda]]*, *[[Tvíhöfði (útvarpsþættir)|Tvíhöfða]]* og *[[Fóstbræður (sjónvarpsþættir)|Fóstbræðrum]]*.
Helgimölur

**Helgimölur** eða **Bramafiðrildi** er ætt spunafiðrilda sem hefur latneska vísindaheitið *Brahmaeidae*. Þetta er fáskipuð ætt og lifir aðeins á takmörkuðu svæði. Tegundir hennar finnast aðallega í S-Asíu, en einnig um austanverða Afríku og fyrir botni Miðjarðarhafs.
Vendilmosaætt

**Vendilmosaætt** (fræðiheiti: *Ditrichaceae*) er ætt mosa sem er nokkuð algeng á Íslandi.

## Einkenni
Plöntur af vendilmosaætt eru smáir eða nokkuð smáir mosar sem vaxa á rökum eða sendnum jarðvegi. Frumur framan í blaði eru oft ferningslaga og aflangar í blaðgrunninum með engar sérstakar hornfrumur í blaðgrunni. Gróhirslan er oftast sívöl, studnum egg- eða kúlulaga, upprétt eða bogin. Munnhringurinn er yfirleitt úr stórum frumum og opkrans bauksins er einfaldur með 16 tennur.

## Ættkvíslir

## Tilvísanir
Aðalstöðin

**Aðalstöðin** var útvarpsstöð sem Ólafur Laufdal stofnaði. Stöðin hóf útsendingar á FM 90,9 19. október árið 1989 en tók formlega til starfa 22. október. Fyrsti útvarpsstjóri stöðvarinnar var Bjarni Dagur Jónsson. Stöðin var til húsa í Aðalstræti 16 í miðborg Reykjavíkur. Aðalstöðin átti að vera talútvarp með áherslu á viðtals- og spjallþætti. Meðal þáttagerðafólks voru Inger Anna Aikman, Jón Ólafsson og Bjarni Arason. Gamanþættir Steins Ármanns Magnússonar og Davíðs Þórs Jónssonar, *[[Radíus (útvarpsþáttur)|Radíus]]*, voru sendir út af stöðinni árið 1992 og þættir Páls Óskars Hjálmtýssonar, *[[Sætt og sóðalegt]]*, frá 1992 til 1993. 

Um mitt ár 1998 var stöðinni breytt í útvarpsstöðina Gull sem var fyrst og fremst tónlistarstöð.
Alaskaskagi

**Alaska-skagi** er er um 800 km skagi sem liggur í suðvestur frá meginlandi Alaska að Aleut-eyja. Skaginn er mikið eldfjallasvæði og hluti af Kyrrahafseldhringnum. Suðurhluti hans er fjöllóttur en nyrðri hlutinn láglendur. Loftslag þar svipar til Íslands og Eldlands (Argentína).

Meðal verndaðra svæða þar eru Katmai National Park and Preserve, Aniakchak National Monument and Preserve, Becharof National Wildlife Refuge, Alaska Peninsula National Wildlife Refuge og Izembek National Wildlife Refuge.

Brúnbjörn, elgur, hreindýr og úlfur eru meðal stærri spendýra þar. 

## Heimild