Cíceró

**[[Cíceró|Marcus Tullíus Cíceró]]** (3. janúar 106 f.Kr. – 7. desember 43 f.Kr.) var rómverskur stjórnmálamaður, heimspekingur og rithöfundur, og er almennt talinn meðal bestu höfunda á latínu í óbundnu máli.

## Æviágrip
Cíceró fæddist í bænum Arpínum og lést í Formía á flótta undan óvinum sínum.

Að sögn Plútarkosar var Cíceró einstaklega vel gefinn og frambærilegur nemandi. Honum var einkar annt um kveðskap, en hafði þó áhuga á flestum fræðum. Cíceró starfaði undir Gnaeusi Pompeiusi Strabo og Luciusi Corneliusi Sulla á árunum 89-88 f.Kr. 

### Cíceró ræðismaður

Cíceró var *[[novus homo]]* sem bókstaflega þýðir *nýr maður* en þannig voru þeir nefndir sem voru fyrstir í sinni fjölskyldu til að eiga sæti í öldungarráðinu. Árið 63 f.Kr. varð Cíceró aukinheldur fyrsti nýi maðurinn í um þrjá áratugi til þess að verða ræðismaður. Það eina markverða sem hann gerði á embættisári sínu var að koma upp um og bæla niður Samsæri Catilínu. Lucius Sergius Catilína hafði uppi áform um að ræna völdunum í Róm. Cíceró tryggði *[[senatus consultum ultimum|senatus consultum de re publica defendenda]]* sem var yfirlýsing af hálfu öldungarráðsins um að herlög væru í gildi (kallaðist einnig *senatus consultum ultimum*) og hrakti Catilínu úr borginni með ræðu sem hann flutti í þinginu þar sem hann réðst harkalega gegn Catilínu. Catilína flýði en skildi eftir bandamenn sína sem áttu að koma af stað uppreisn að innan meðan Catilína réðst á borgina að utan með her sem hafði verið safnað saman meal fylgismanna Súllu í Etrúríu. Cíceró lét taka þessa bandamenn Catilínu af lífi eftir að þeir höfðu játað á sig glæpi sína fyrir framan gervallt öldungaráðið, án dóms og laga en að tillögu þingsins.

### Útlegðin
Árið 58 f.Kr., tókst Publius Clodíus Pulcher sem verið hafði svarinn óvinur Cícerós síðan Cíceró bar vitni gegn honum í *[[Bona dea hneykslið|Bona dea]]* hneykslinu, að láta setja lög um að hver sá sem hefði látið taka af lífi rómverskan borgara án dóms og laga fengi hvorki vatn né eld í Róm, m.ö.o. yrði útlægur. Lögin voru afturvirk og giltu því einnig um Cíceró. Cíceró fór í útlegð til Makedóníu. Hann varð mjög þunglyndur í útlegðinni og íhugaði að svipta sig lífi. Eftir um það bil ár sneri Cíceró aftur til Rómar en þá höfðu vinir hans í Róm fengið öldungaráðið til að kalla Cíceró aftur heim. Á móti honum tók fjöldi fagnandi Rómverja.

Árið 50 f.Kr. magnaðist spennan milli Pompeiusar og Júlíusar Caesar. Cíceró studdi Pompeius en reyndi að forðast það að styggja Caesar um of. Þegar Caesar hélt með her sinn inn í Ítalíu árið 49 f.Kr. flúði Cíceró Róm. Caesar reyndi án árangurs að sannfæra hann um að snúa aftur. Í júní sama ár yfirgaf Cíceró Ítalíu. Árið 48 f.Kr. var Cíceró meðal stuðningsmanna Pompeiusar við Farsalos. Eftir ósigur Pompeiusar í orrustunni við Farsalos náðaði Caesar Cíceró.

Í febrúar árið 45 f.Kr. lést Túllía, dóttir Cícerós. Andlát hennar fékk mjög á Cíceró en hann náði sér aldrei almennilega eftir það.

### Andstaðan við Marcus Antonius og andlát
Það kom Cíceró gjörsamlega í opna skjöldu þegar Caesar var ráðinn af dögum 15. mars árið 44 f.Kr. Í bréfi til Treboníusar, eins samsærismannanna, kvaðst Cíceró gjarnan hafa viljað vera í þeirra flokki. Á þeim glundroðatíma sem fylgdi í kjölfar morðsins á Caesari reyndi Cíceró að láta til sín taka á ný í stjórnmálunum. Hann varð fjandmaður Marcusar Antoniusar, sem hafði verið hægri hönd Caesars, og varð það til þess að þegar Oktavíanus (síðar nefndur Ágústus), Marcus Aemilius Lepidus og Antóníus stofnuðu með sér þremenningasamandið síðara sem svo er nefnt heimtaði Antóníus að nafn Cícerós yrði á lista yfir þá sem skyldi taka af lífi. Oktavíanus og Lepidus féllust á það og þar með voru örlög Cícerós ráðin. Hann var drepinn á flótta 7. desember 43 f.Kr. Höfuð hans og hendur voru hafðar til sýnis á torginu í Róm, líkt og Maríus og Súlla höfðu báðir gert við óvini sína. Cíceró var eina fórnarlamb þremenninganna sem var hafður til sýnis með þessum hætti eftir andlát sitt. Plútarkos segir að Fulvía, eiginkona Antóníusar, hafi tekið höfuð Cícerós, togað út tungu hans og rekið hana í gegn með teini og sagt að loksins þegði Cíceró, en Cíceró hafði meðal annars svívirt Fúlvíu í ræðum sínum.

## Ritverk Cícerós
### Ræður
88 af ræðum Cícerós voru ritaðar niður en einungis 58 þeirra hafa varðveist. Ræðurnar veita einstaka innsýn í stjórnmálabaráttuna í Róm á síðustu árum og áratugum lýðveldisins.

#### Ræður fluttar í málaferlum

* (81 f.Kr.) *[[:s:la:Pro Publio Quinctio|Pro Quinctio]]* (*Til varnar [[Publius Quinctius|Publiusi Quinctiusi]]*)
* (80 f.Kr.) *[[:s:la:Pro Sexto Roscio Amerino|Pro Sex. Roscio Amerino]]* (*Til varnar [[Sextus Roscius frá Ameriu|Sextusi Rosciusi of Ameriu]]*)
* (77 f.Kr.) *[[:s:la:Pro Quinto Roscio comoedo|Pro Q. Roscio Comoedo]]* (*Til varnar [[Quintus Roscius (leikari)|Quintusi Rosciusi, leikara]]*)
* (70 f.Kr.) *[[:s:la:Divinatio in Caecilium oratio|Divinatio in Caecilium]]* (*Ræða gegn [[Caecilius]]i við réttarhöldin gegn [[Gaius Verres|Gaiusi Verresi]]*)
* (70 f.Kr.) *[[:s:la:In Verrem|In Verrem]]* (*Gegn [[Gaius Verres|Gaiusi Verresi]]* I-V eða *Verresarræðurnar*)
* (69 f.Kr.) *[[Pro Tullio]]* (*Til varnar [[Tullius]]i*)
* (69 f.Kr.) *[[:s:la:Pro Marco Fonteio|Pro Fonteio]]* (*Til varnar [[Marcus Fonteius|Marcusi Fonteiusi]]*)
* (69 f.Kr.) *[[:s:la:Pro Aulo Caecina|Pro Caecina]]* (*Til varnar [[Aulus Caecina|Aulusi Caecinu]]*)
* (66 f.Kr.) *[[:s:la:Pro Cluentio|Pro Cluentio]]* (*Til varnar [[Cluentius]]i*)
* (63 f.Kr.) *[[:s:la:Pro Rabirio Perduellionis Reo ad Quirites|Pro Rabirio Perduellionis Reo]]* (*Til varnar [[Rabirius]]i ákærðum um landráð*)
* (63 f.Kr.) *[[:s:la:Pro Murena|Pro Murena]]* (*Til varnar [[Lucius Murena|Luciusi Murenu]]*)
* (62 f.Kr.) *[[:s:la:Pro Sulla|Pro Sulla]]* (*Til varnar [[Súlla|Súllu]]*)
* (62 f.Kr.) *[[:s:la:Pro A. Licinio Archia poeta|Pro Archia Poeta]]* (*Til varnar skáldinu [[Archias]]i*)
* (59 f.Kr.) *[[:s:la:Pro L. Valerio Flacco|Pro Flacco]]* (*Til varnar [[Flaccus]]i*)
* (56 f.Kr.) *[[:s:la:Pro Sestio|Pro Sestio]]* (*Til varnar [[Sestius]]i*)
* (56 f.Kr.) *[[:s:la:In P. Vatinium testem interrogatio|In Vatinium]]* (*Gegn [[Vatinius]]i við réttarhöldin gegn [[Sestius]]i*)
* (56 f.Kr.) *[[:s:la:Pro Marco Caelio|Pro Caelio]]* (*Til varnar [[Marcus Caelius Rufus|Marcusi Caeliusi Rufusi]]*) : *[[:s:en:Pro Marco Caelio|ensk þýðing]]*
* (56 f.Kr.) *[[:s:la:Pro Cornelio Balbo|Pro Balbo]]* (*Til varnar [[Cornelius Balbus|Corneliusi Balbusi]]*)
* (54 f.Kr.) *[[:s:la:Pro Cn. Plancio|Pro Plancio]]* (*Til varnar [[Plancius]]i*)
* (54 f.Kr.) *[[:s:la:Pro C. Rabirio Postumo|Pro Rabirio Postumo]]* (*Til varnar [[Rabirius Postumus|Rabiriusi Postumusi]]*)

#### Stjórnmálaræður
; snemma stjórnmálaferils (fyrir útlegð)
* (66 f.Kr.) *[[Pro Lege Manilia]]* eða *[[De Imperio Cn. Pompei]]* (*Til varnar [[manilísku lögin|manilísku lögunum]] um herstjórn [[Gnajus Pompeius|Gnajusar Pompeiusar]]*)
* (63 f.Kr.) *[[De Lege Agraria contra Rullum]]* (*Varðandi landskipulagslögin gegn [[Rullus]]i*)
* (63 f.Kr.) *[[In Catilinam I-IV]]* (*[[Catilínsku ræðurnar]]* eða *Gegn [[Catilina|Catilinu]]*)
* (59 f.Kr.) *[[Pro Flacco]]* (*Til varnar Flaccusi*)

; um miðjan stjórnmálaferil (eftir útlegð)
* (57 f.Kr.) *[[Post Reditum in Quirites]]* (*Til borgaranna eftir endurkomuna*)
* (57 f.Kr.) *[[Post Reditum in Senatu]]* (*Til öldungaráðsins eftir endurkomuna*)
* (57 f.Kr.) *[[De Domo Sua]]* (*Um heimili sitt*)
* (57 f.Kr.) *[[De Haruspicum Responsis]]* (*Um viðbrögð spámannanna*)
* (56 f.Kr.) *[[De Provinciis Consularibus]]* (*Um skattlöndin handa ræðismönnunum*)
* (55 f.Kr.) *[[In Pisonem]]* (*Gegn [[Písó]]*)

; síðla stjórnmálaferils
* (52 f.Kr.) *[[Pro Milone]]* (*Til varnar [[Titus Annius Milo|Titusi Anniusi Milo]]*) 
* (46 f.Kr.) *[[Pro Marcello]]* (*Til varnar [[Marcus Claudius Marcellus|Marcellusi]]*)
* (46 f.Kr.) *[[Pro Ligario]]* (*Til varnar [[Ligarius]]i*)
* (46 f.Kr.) *[[Pro Rege Deiotaro]]* (*Til varnar [[Deiotarus]]i konungi*)
* (44 f.Kr.) *[[Philippicae]]* (*[[Filippísku ræðurnar]] I-XIV* fluttar gegn Marcusi Antoniusi)

(The *Pro Marcello*, *Pro Ligario*, and *Pro Rege Deiotaro* kallast einu nafni „caesarísku ræðurnar“).

### Mælskufræði
* (84 f.Kr.) *[[de Inventione]]* (*Um efnistök*)
* (55 f.Kr.) *[[de Oratore]]* (*Um ræðumanninn*)
* (54 f.Kr.) *[[de Partitionibus Oratoriae]]* (*Um undirgreinar mælskufræðinnar*)
* (52 f.Kr.) *[[de Optimo Genere Oratorum]]* (*Um fyrirmyndarræðumanninn*)
* (46 f.Kr.) *[[Paradoxa Stoicorum]]* (*Þverstæður stóumanna*)
* (46 f.Kr.) *Brútus* (*Brútus* er yfirlit yfir sögu mælskufræðinnar í Róm)
* (46 f.Kr.) *Orator* (*Ræðumaðurinn*)
* (45 f.Kr.) *[[de Fato]]* (*Um örlögin*)
* (44 f.Kr.) *[[Topica]]* (*Almæli*)
* (?? f.Kr.) *[[Rhetorica ad Herennium]]* (*Mælskufræði handa Herenníusi*. Verkið er eignað Cíceró en sennilega ranglega eignað honum)

### Heimspeki
* (51 f.Kr.) *[[de Republica]]* (*Um ríkið*) 
* (45 f.Kr.) *[[Hortensius]]* (*Hortensíus*)
* (45 f.Kr.) *[[Lucullus]]* (*Lúcúllus* er síðari bók fyrri útgáfu *Akademíunnar*)
* (45 f.Kr.) *[[Academica Posteriora]]* (*Akademían* síðari útgáfa, ekki varðveitt í heild sinni)
* (45 f.Kr.) *[[De Finibus, Bonorum et Malorum]]* (*Um endimörk góðs og ills*)
* (45 f.Kr.) *[[Tusculanae Disputationes]]* (*Samræður í Túsculum*)
* (45 f.Kr.) *[[de Natura Deorum]]* (*Um eðli guðanna*)
* (45 f.Kr.) *[[de Divinatione]]* (*Um spádómsgáfuna*)
* (44 f.Kr.) *[[Cato Maior de Senectute]]* (*Cató eldri [[um ellina]]*)
* (44 f.Kr.) *[[Laelius de Amicitia]]* (*Lælíus [[um vináttuna]]*)
* (44 f.Kr.) *[[de Officiis]]* (*Um skyldur*) 
* (?? f.Kr.) *[[de Legibus]]* (*Um lögin*)

### Önnur verk
* (?? f.Kr.) *[[de Consulatu Suo]]* (*Um ræðismannstíð sína*)
* (?? f.Kr.) *[[de Temporibus Suis]]* (*Um ævi sína og tíma*)

### Bréf
Varðveitt eru um 900 bréf frá Cíceró til fjölskyldu sinnar, vina og kunningja. Þau eru einstök sagnfræðileg heimild. Bréfin má flokka í fjóra hópa:
* *[[Bréf til Attícusar]]*
* *[[Bréf til Quintusar bróður]]*
* *[[Bréf til Brútusar]]*
* *[[Bréf til vina og vandamanna]]*

## Heimildir
.

## Tengt efni
* Fornaldarheimspeki
* Fornfræði
* Heimspeki
* Hellenísk heimspeki
* Imperium — Söguleg skáldsaga eftir Robert Harris þar sem Tíró, þræll Cíceró segir frá ævi hans.
* Latneskar bókmenntir
* Rómaveldi

## Tenglar

*