open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Theodor Escherich

**Theodor Escherich** (29. nóvember 1857 í Ansbach í Bæjaralandi – 15. febrúar 1911 í Vín í Austurríki) var barnalæknir og prófessor við háskólana í München, Graz og Vín. Hann er þekktastur fyrir uppgötvun sína á þarmabakteríunni *[[Escherichia coli]],* sem nefnd var eftir honum 1919.

## Ævi og störf
Escherich stundaði læknanám á árunum 1876 til 1881 á nokkrum mismunandi sjúkrahúsum, eins og þá var alsiða í þýsku læknanámi. Hann hóf nám sitt í Würzburg, en nam einnig í Berlín, Kiel, Strasbourg í Austurríki, og lauk svo embættisprófi með afbragðs einkunn í München 1881. Hann ritaði svo doktorsritgerð undir leiðsögn K. C. A. J. Gerhardt um þarmasýkingar í ungbörnum . Hjá Gerhardt fékk hann mikinn áhuga á örverufræðum almennt, og sérstaklega áhrifum þarmaörvera á heilsu ungbarna. Hann helgaði sig því rannsóknastörfum í örverufræðum framan af starfsævinni og stundaði meðal annars rannsóknir á kólerufaraldrinum í Napólí 1884  og á gerlagróðri í brjóstamjólk . Það voru svo rannsóknir þær sem hann stundaði í München á árunum 1885 og 1886 og birti í nýdoktorsritgerð (*Habilitationsschrift*) sem hann er þekktastur fyrir, en þar lýsti hann 19 mismunandi þarmabakteríum ungbarna, þar á meðal bakteríunni sem síðar hlaut nafnið *Escherichia coli* . Í ritgerðinni leiddi hann líkur að því að hlutverk bakteríanna í meltingu barna væri óverulegt. 

Árið 1890 þáði hann kennslu- og rannsóknastöðu í barnalækningum við Karl Franzens Háskólann í Graz í Austurríki og gerðist þar fullgildur prófessor (*ordentlicher Professor*) árið 1894. Árið 1902 færði hann sig um set til Vínarborgar þar sem hann þáði prófessorsstöðu í barnalækningum við Vínarháskóla og stýrði St. Anna barnaspítalanum. Ári síðar stofnaði hann samtök til verndar ungbörnum (*Verein Säuglingsschutz*) og hóf áróðursherferð í því skyni að hvetja mæður til brjóstagjafa. Hann var óþreytandi við að vekja athygli á heilbrigðismálum barna og kvenna. Árið 1906 var hann skipaður ráðgjafi (*kaiserlich-königlicher Hofrat*) við hirð Frans Jósefs Austurríkiskeisara.

## Heimildir


## Tenglar
* Stutt æviágrip á ensku
Ferilsathugun

**Ferilsathugun** (eða **ferilsrannsókn**) er nákvæm greining á afmarkaðri einingu t.d. persónu eða hóp, sem síðan er höfð sem líkan við viðameiri athuganir, nokkurs konar hluti fyrir heild. Ferilsrannsóknir eru t.d. stundaðar í læknisfræði, sálfræði og félagsvísindum. Ferilsathugun er einnig notuð í markaðsfræði til að skoða fyrirtæki eða einhverja deild þess í þaula til að athuga þætti þess sem benda annaðhvort til falls eða farsældar.
Geirnyt

**Geirnyt** (**hámús**, **rottufiskur** eða **særotta**) (fræðiheiti: *Chimaera monstrosa*) er fiskur af hámúsaætt. Geirnytin er hausstór og trjónustuttur brjóskfiskur með smáan kjaft og stór augu. Geirnytin getur náð allt að 150 cm lengd, en lengsta geirnyt hér við land  var 110 cm löng. Algeng stærð er 70-95 cm. Pétursskip geirnytjarinnar eru gildari í annan endann en oddmjó í hinn. 

## Tenglar
Sigurður Einarsson

**Sigurður Einarsson** (19. september 1960) er íslenskur hagfræðingur, kaupsýslumaður og fyrrverandi stjórnarformaður Kaupþings. Hann er í hópi hinna svokölluðu íslensku *útrásarvíkinga*, áður en bankahrunið varð átti hann yfir sex milljarða íslenskra króna og var með 12 milljónir króna á mánuði að meðaltali árið 2007. Í yfirlýsingu sem hann gaf út 9. október 2008 sagði hann, og stjórn Kaupþings, af sér vegna „atburðarás[ar] sem enginn sá fyrir eða gat haft stjórn á“.

Breska dagblaðið Observer segir að Sigurður, ásamt öðrum starfsmönnum Kaupþings, sé grunaður um glæpsamlegt athæfi. Hann hafi formlega stöðu grunaðs manns gagnvart sérstökum ríkissaksóknara sem rannsakar bankahrunið.

## Réttarhöld
Þann 11. maí 2010 var gefin út alþjóðleg handtökuskipun á hendur Sigurði, sem ítrekað hafði hundsað boðun um að mæta til yfirheyrslu hjá sérstökum saksóknara. Í desember 2013 var hann sakfelldur í héraðsdómi fyrir markaðsmisnotkun og dæmdur til fimm árs fangelsisvistar. Sigurður áfrýjaði ákvörðun héraðsdóms til hæstaréttar þar sem dómur héraðsdóms var staðfestur en refsingin lækkuð um eitt ár, niður í fjögurra ára fangelsisvist.

## Ævi
Sigurður er sonur Einars Ágústssonar, varaformanns Framsóknarflokksins, alþingismanns og utanríkisráðherra, og konu hans Þórunnar Sigurðardóttur. Hann útskrifaðist sem hagfræðingur frá Kaupmannahafnarháskóla árið 1987 og öðlaðist réttindi sem löggiltur verðbréfamiðlari á EES árið 1994. Hann starfaði áður hjá Den Danske Bank á árunum 1982-1988 og hjá Iðnaðarbankanum, þar til hann varð að Íslandsbanka, 1988-94. Hann kenndi stundakennslu við Háskóla Íslands 1993-1997. Hann sat í stjórn Kauphallar Íslands 1993-1997.

Sigurður hóf störf á verðbréfasviði Kaupþings hf. árið 1994, varð forstjóri þess 1997 og stjórnarformaður 2003-2008. Hann situr í stjórn Norvestia og Aurora velgerðarsjóðs.

Árið 2003 komust hann og Hreiðar Már Sigurðsson, sem báðir störfuðu þá sem forstjórar Kaupþings, í fréttirnar fyrir háa kaupréttarsamninga á hlutabréfum í Kaupþingi. Davíð Oddsson komst í fréttirnar sömuleiðis er hann sagði upp viðskiptum sínum við Kaupþing vegna þessa. Sigurður og Hreiðar drógu kaup sín á hlutabréfunum til baka og sagði Sigurður ástæðu þess að þeir Hreiðar hefðu hætt við kaupin þá „að samningarnir falla illa inn í íslenskan veruleika og við erum búnir að átta okkur á því núna“.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Aðalstjórn KB banka
* Æviágrip á vef Aurora Foundation 
* Stærstu mistökin voru að fara ekki úr landi úr viðtali við Sigurð 8. nóvember 2008
* Segir Davíð Oddsson hafa hótað því að taka Kaupþing niður úr viðtali við Sigurð 8. nóvember 2008
* Icesave viðvörunarbjöllur byrjuðu að hringja í mars úr viðtali við Sigurð 8. nóvember 2008
* Starfandi stjórnarmenn, grein e. Sigurð sem birtist í Morgunblaðinu 27. september 2004.
* Árangur fyrir Ísland, ræða á viðskiptaþingi Verslunarráðs Íslands 12. febrúar 2003
* Hnattvæðing íslensk atvinnulífs - tækifæri sem ekki kemur aftur!, ræða á aðalfundi Samtaka verslunarinnar, 15. febrúar 2002
* „Atlaga“ felldi íslenska kerfið, 27. janúar 2009
* Bréf Sigurðar Einarssonar til vina og vandamanna, dagsett 26. janúar 2009 í London (pdf)
Thomsens-magasín

**Thomsens-magasín** (eða **Thomsens-verslunin**) var verslun í Reykjavík með margar ólíkar deildir sem voru flestar í húsunum að Hafnarstræti 17-22. Thomsens-magasín var stofnað árið 1837 og var um 1907 orðin stærsta verslun landsins. Á hátindi veldi síns skiptist verslunin í margar deildir : : basardeild, ferðamannadeild, húsgagnadeild, járn- og leirvörudeild, karlmannafatadeild, kvenfata- og vefnaðarvörudeild, kvenhattadeild, kjallaradeild, matvörudeild, nýlenduvörudeild, pakkhúsdeild, skófatnaðardeild, strandferðadeild, vindladeild og skrifstofudeild. 

Á vegum Thomsens magasín var  rekin kjólasaumastofa, gosdrykkjaverksmiðja, skraddaraverkstæði, trésmíðaverkstæði, sláturhús, svínabú, reykingarofn, niðursuða, vindlaverksmiðja, brjóstsykurverksmiðja  og  veitinga- og biljarðstofa.

Thomsens magasín var upphaflega stofnað af Dethlef Thomsen eldri en svo tók Ágúst sonur hans við og svo sonarsonur hans og nafni Ditlev Thomsen yngri.

Endalok Thomsens-magasíns urðu þau að í fyrri heimsstyrjöldinni varð að leysa verslunina upp vegna mikilla tengsla hennar við Þýskaland. 
Árið 1918 tekur Hótel Hekla til starfa í húsi Thomsens magasíns við Lækjartorg. Sú bygging var rifin 1981.

Saga: Steen Thomsen: 'Thomsensverslun í  þrjár kynslóðir' í Morgunblaðið 25 sep og 2 okt 1988. (Sjá tenglir).

## Heimildir
* Ævintýraleg verslun um aldamót 1900, Skjaladagur 2011 , Borgarskjalasafn Reykjavíkur
* Pétur Pétursson, Glaðst á góðum degi, Morgunblaðið 2. ágúst 2003

## Tenglar
* Á Lækjartorgi (mynd af Hótel Heklu, einu af húsi  Thomsens-magasíns)
* Thomsens Magasin i Reykjavík 1837 - 1916
IPng (aðgreining)

**IPng** gæti átt við:

* IPv6 sjöttu kynslóð gagnastaðalsins Internet Protocol
* Internet protocol grunnstaðal fyrir samskipti á netinu
* TCP/IP grunnstaðall veraldarefsins
Kristalsnótt

**Kristalsnótt** er atburður sem stóð yfir 9. nóvember og 10. nóvember árið 1938 en þá þyrptust brúnstakkar nasista og almennir borgarar út á götur í borgum og bæjum Þýskalands og brutu alla glugga í verslunum og heimilum gyðinga.

Níutíu og tveir gyðingar voru myrtir og tugþúsundir fluttir í útrýmingarbúðir. Þetta var upphafið á skipulögðum ofsóknum gegn gyðingum.
Blóðmaurar

**Blóðmaurar** (fræðiheiti: *Ixodoidea*) eru áttfætlur, nokkra millimetra að stærð. Blóðmaurar festa sig við hýsil sinn og þrífast þar á blóði. Þeir minna mest á lundalúsina, en eiga einnig allmarga meinlausa frændur sem lifa í jarðvegi, t.d. roðamaurinn. Blóðmaurar hafa fundist á Íslandi, þó ekki séu tilfellin mörg. Þeir finnast aftur á móti víða í Evrópu og leggjast aðallega á ýmis spendýr og fugla, meðal annars farfugla.
Tölvumálvísindi

**Tölvumálvísindi** eða **tölvufræðileg málvísindi** kallast þverfaglegt fræðisvið sem fæst við tölfræði og reglufræðilega nálgun á náttúrulegu tungumáli frá tölvunarfræðilegu sjónarhorni.
Æxlafræði

**Æxlafræði** er grein læknisfræðinnar sem rannsakar æxli (þá aðalega krabbamein) og leitast við það að skilja þroska þeirra, sjúkdómsgreiningu, hvernig hafa skal til meðferðar og hvernig hægt er að forðast þau.

Þar sem æxlafræði hefur oft þrengri merkingu, er oft átt við **krabbameinsfræði**.

## Heimildir
Malarás

**Malarás** er sand- og malarhryggur sem jökulvatn hefur skilið eftir sig í farvegi undir jökli og verður síðan eftir þegar jökullinn bráðnar. Malarásarnir eru því setmyndun jökulár við hörfandi jökul. Eitt af mörgu, sem er til marks um að jöklar hafi í eina tíð hulið landsvæði sem nú eru örísa, eru malarásarnir. Langur malarás liggur til dæmis eftir endilöngum Kaldadal. 

Krákustígsás er sjaldgæf gerð malarása sem talið er að myndist þegar bræðsluvatn ryðst eftir sprungum í kjölfar framhlaups jökuls og ryður upp möl og sandi. Krákustígsásar sjást á Íslandi einungis við Eyjabakkajökul og Brúarjökul.

## Tengt efni
* Hvalbak

## Tilvísanir
Sýkill

**Sýkill** eða **sóttkveikja** er í hefðbundnum skilningi lífvera eða lífeind sem veldur sjúkdómi í mönnum og dýrum (frumdýr, sveppur, baktería, veira, bandormur, þráðormur, agða eða liðdýr), en er aðallega notað um sjúkdómsvaldandi örverur og vírusa. Aðrir sjúkdómsvaldar, eins og þráðormar og smámaurar, teljast til sníkjudýra. Orðin sjúkdóms- eða meinvaldur eru notuð sem almenn heiti yfir það sem valdið getur sjúkdómum, sem getur verið, auk sýkla og sníkjudýra, eitur, erfðasjúkdómar og ónæmiskerfi sjúklingsins sjálfs.

## Tengt efni
* Gerill
* Smitvana örvera
* Sýklakenningin
* Veira

## Tenglar
* 
* ''Heimurinn er fullur af sóttkveikjum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966 

## Tilvísanir
Jökulrák

**Jökulrák** eða **jökulrún** eru rispur í klöppum (t.d. jökulflúðum) eftir skriðjökul. Sums staðar má sjá mismunandi stefnu jökulráka, sem bera vitni um að straumstefna skriðjökulsins var ekki ævinlega hin sama. Jökulrákir eftir ísaldarjökul kallast *ísrákir*. 

## Tengt efni
* Ísrák
* Skriðrák
Sporbaugur

**Sporbaugur** eða **sporaskja** er heiti aflangs, lokaðs ferils sem er  einn af keilusniðunum. Summa fjarlægða frá brennipunktunum, sem eru tveir, að sérhverjum punkti á ferlinum er ávallt fasti, en líta má á hring sem sértilvik sporbaugs þar sem brennipunktarnir eru einn og sami punkturinn. Brautir reikistjarna og halastjarna eru sporbaugar.
Vengaboys

**Vengaboys** (borið fram *Bengaboys*) er hollensk eurodance-hljómsveit stofnuð árið 1992. Hún sló í gegn undir lok síðustu aldar með lögum á borð við „Boom, Boom, Boom, Boom!!“ og „We're Going to Ibiza“. Talið er að alls hafi hljómsveitin selt 15 milljónir platna um allan heim.

## Útgefið efni
### Breiðskífur

### Smáskífur

## Tilvísanir
Skessuketill

**Skessuketill** er hola í klöpp sem hefur myndast við núning steinhnullunga sem þyrlast í hringiðu. Oft koma þeir ekki í ljós fyrr en straumþung á breytir farvegi sínum, og þá er þá helst að finna þar sem áður féll foss eða þar sem áður var hylur.
Stálormur

**Stálormur** (fræðiheiti: *Anguis fragilis*) er gráleit, útlimalaus eðlutegund sem fæðir lifandi unga og er helst að finna í Norður-Evrópu.
Steinaskip

**Steinaskip** er skiplaga steinaröð sem oftast er gröf höfðingja eða minnismerki um slíkan mann. Steinaskip voru reist víða á Norðurlöndum á brons- og járnöld.
Jacobson-líffærið

**Jacobson-líffærið** er þeffæri sem er að finna í mörgum dýrum, s.s. mörgum húsdýrum eins og t.d. köttum, hundum, geitum og svínum, en einnig í músum, rottum, og fílum. Líffærið sem skynjar boðefni *(ferómón)* sem önnur dýr af sömu tegund hafa skilið eftir sig. Jacobson-líffærið er nefnt er eftir hinum danska líffræðingi Ludvig Levin Jacobson (1783-1843).
Brunahraun

**Brunahraun** (eða **bruni**) er mjög brunnið hraun, úfið og bert (oft á tíðum nýlega runnið). Í  *[[Árbók ferðafélagsins]]* 1970 var brunahrauni lýst þannig: 
:*Brunahraun er grett land og grimmilegt ásýndum, enda hafa áhrif þess verið ægileg.*
Bahia

**Bahia** er eitt 26 fylkja Brasilíu. Stærð þess er 566 ferkílómetrar og voru íbúar um 15 milljónir árið 2025. Salvador er höfuðborgin. Bahia á landamæri að 8 fylkjunum: Sergipe, Alagoas, Pernambuco, Tocantins, Espírito Santo, Goiás, Minas Gerais og Piauí. Tónlistarstefnan samba er upprunin frá Bahia.
Piauí

**Piauí** er eitt 27 fylkja Brasilíu. Flatarmál þess er 251.000 ferkílómetrar og eru íbúar 3,3 milljónir (2022). Höfuðborgin er Teresina sem var fyrsta planaða borg Brasilíu. Serra da Capivara er þjóðgarður í fylkinu sem hefur flest hellamálverk í heimi og er á lista UNESCO. 
Piauí er með stystu strandlínu brasilískra fylkja eða 66 kílómetrar.
Caruaru

**Caruaru** er borg í Pernambuco í Brasilíu, Borgin var stofnuð þann 18. maí 1857, hefur um 405.408 íbúa (2025).

Caruaru á tvær systurborgir, sem eru eftirfarandi borgir:

* Hof í Þýskalandi
* Vila Nova de Famalicão í Portúgal.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Borgarstjórn Caruaru
Ceará

**Ceará** er fylki í norðaustur-Brasíliu. Flatarmál er 146.000 ferkílómetrar og eru íbúar 8,8 milljínir (2022). Fylkishöfuðborgin er Fortaleza. Það á landamæri að fylkjunum Rio Grande do Norte, Paraíba, Pernambuco og Piauí.
Alagoas

**Alagoas** er fylki í norðaustur-Brasíliu. Stærð þess eru tæpir 28.000 ferkílómetrar sem gerir það að einu smæsta fylkinu. Íbúar eru 3,1 milljón (2022) og er fylkishöfuðborgin Maceió. Alagoas á landamæri að fylkjunum Pernambuco í norðri, Sergipe í suðri og Bahia í suðvestri.
Jóhann Mórits af Nassá-Siegen

**Jóhann Mórits af Nassá-Siegen** (hollenska: *Johan Maurits van Nassau-Siegen*; þýska: *Johann Moritz von Nassau-Siegen*; portúgalska: *João Maurício de Nassau-Siegen*; 17. júní 1604 – 20. desember 1679) var hollenskur greifi og síðar fursti af Nassá-Siegen.
Itamaracá

**Itamaracá** er borg og eyja í Pernambuco, Brasilíu. Itamaracá er 65,41 ferkílómetrar að stærð. Íbúafjöldi borgarinnar árið 2009 voru 18.658 manns.

## Tilvísanir
Diário de Pernambuco

**Diário de Pernambuco** er dagblað sem gefið er út í héraðinu Pernambuco í Brasilíu. Það er elsta dagblað í Rómönsku Ameríku, gefið út frá 7. nóvember 1825.
Mýflugur

**Mýflugur** (fræðiheiti: *Nematocera*) eru undirættbálkur tvívængna og þekkjast helst á þráðlaga fálmarum, einkum á karldýri.
Íhaldsflokkur New York

**Íhaldsflokkur New York** er bandarískur stjórnmálaflokkur sem aðeins starfar í New York.
Hann var stofnaður árið 1962 og höfðar mikið til kaþólskra hægrisinnaðra íhaldsmanna. Flokkurinn var einn af þremur flokkum sem stóðu að framboði John McCain og Sarah Palin í forsetakosningunum árið 2008, ásamt Repúblíkanaflokknum og Independence Party of New York.
Próteógerill

**Próteógerlar** (*Pseudomonadota*, samheiti *Proteobacteria*) er fylking baktería (gerla). Til próteógerla teljast margir sýklar, til dæmis *[[Escherichia coli]]* og *[[Vibrio cholerae]],* en einnig fjölskrúðugir hópar umhverfisbaktería, svo sem ljóstillífandi purpuragerlar og hinir flóknu, sambýlismyndandi myxógerlar. Fylkingin er nefnd eftir gríska guðinum Próteusi sem brugðið gat sér í allra kvikinda líki. 

Allir próteógerlar eru Gram-neikvæðir og hafa því ytri frumuhimnu sem að mestu er gerð úr lípófjölsykrueiningum. Svipuháður kvikleiki er algengur meðal próteógerla og eru svipurnar ýmist endastæðar eða kringstæðar. Sumir meðlimir fylkingarinnar eru einnig færir um skriðhreyfingar eftir föstum yfirborðum, en sá kvikleiki er svipuóháður.  Fjölbreytileiki í efnaskiptum er verulegur innan fylkingarinnar, en flestar tegundir þrífast þó vel án þess að súrefni sé til staðar og teljast ýmist nauðháð eða valháð loftfælnar. Nokkurn fjölda ljóstillífandi baktería er að finna meðal próteógerla og eru þær gjarnan nefndar purpuragerlar vegna rauðleitra og fjólublárra litarefna í frumuhimnu þeirra. Fylkingunni er skipt í fimm flokka: alfa-, beta-, gamma-, delta- og epsílonpróteógerla.
Sjómaður

**Sjómaður** er maður sem starfar á sjó, hvort sem er við fiskveiðar (fiskimaður) eða flutninga (farmaður). 

Orðið á jafnt við um þá sem róa einir á litlum bátum og sjómenn sem starfa í áhöfnum stórra skipa. Á stærri skipum gildir ákveðin stöðuskipun þar sem skipstjóri er hæstráðandi og ber ábyrgð á öðrum um borð. Nú til dags er oftast krafist sérmenntunar hjá þeim sem gegna yfirmannsstöðum um borð í stærri skipum.
Kirkjufell

**Kirkjufell**.      er fjall (463 m y.s.) í Eyrarsveit við vestanverðan Grundarfjörð á norðanverðu Snæfellsnesi, Íslandi. Kirkjufell var kallað *[[Sukkertoppen]]* af dönskum sæförum hér áður fyrr og er stundum lýst sem einu sérkennilegasta ef ekki fegursta fjalli á Snæfellsnesi. Kirkjufell , sem talið er að hafi verið kallað *[[Firðafjall]]* áður en það fékk núverandi nafn, er gegnt fyrir sæmilega góða fjallgöngumenn, en nokkur dæmi eru um að menn hafi þar hrapað til bana í gegn um tíðina. Vestan við Kirkjufell er fjallið Stöðin og þar á milli Hálsvaðall og eru þessi tvö fjöll aðskilin frá meginfjallgarðinum. Fyrir ofan Kirkjufell er tröllslegt hamrafjall, Mýrarhyrna, (578 m) og má á þessum slóðum sjá, frá sjónahóli jarðfræði, óvenjulega greinilegar minjar um rof jökla og straumvatna og mótun landslags undan jöklum frá síðustu ísöld og á síðustu milljón árum.

Hægt er að ganga í kringum fjallið, sem er sem slitið frá meginfjallgarðinum og tekur það um þrjá klukkutíma. Óvönu fjallafólki er þó ráðið frá uppgöngu þó fjallið sé ágætlega kleift.

## Banaslys á fjallinu
Pólsk kona lést eftir 50 metra fall á Kistufell 7. júlí 2017. 18. september 2018 lést erlendur ferðamaður á fjallinu eftir að hafa orðið viðskila við félaga sinn. Þriðja banaslysið á nokkrum árum varð 19. október 2022 og nokkrum mánuðum seinna ákváðu landeigendur að loka fjallinu.

## Í dægurmenningu
Fjallið kom fyrir í þáttaröðinni Game of Thrones sem *Arrowhead Mountain*.

## Tilvísanir


## Tenglar

* Kirkjufell  hjá NAT Norðurferðum

## Heimildir
* 
* 

## Myndasafn

Mount Kirkjufell.jpg
Gipfelanstieg zum Kirkjufjell.JPG
Kirkjufell Mountain in Grundarfjörður in Sanefellsness.jpg
Kirkjufell, Vesturland, Islandia, 2014-08-14, DD 094.JPG
Kirkjufell in Iceland.jpg
Kirkjufell Stevage.jpg
Sukkertoppen

***Sukkertoppen*** er danska og merkir „Sykurtoppur“ og getur átt við:

* Kirkjufell, fjall vestan Grundarfjarðar á Íslandi, en svo nefndu danskir sæfarar fjallið á sínum tíma 
* Maniitsoq, kallað *Sukkertoppen* á dönsku en Maniitsoq er bær á vestur Grænlandi
Skeið

**Skeið** getur átt við:
* Mataráhaldið skeið
* Gangtegundina skeið hjá hestum
* Stærstu gerð langskipa frá Víkingaöld
* Leggöng
* Skeið, byggðarlag á Suðurlandi
* Skeið, bær í Svarfaðardal
* Skeið getur einnig þýtt *tímabil* og *farin vegalengd*.
* Skeið, í merkingunni slíður eða rifa, er einnig seinni hluti orðsins sjálfskeiðungur, það er hnífur sem fellur í slíður á eigin skafti.
Mosastelkur

**Mosastelkur** (fræðiheiti: *Tringa melanoleuca*) er norðuramerískur fugl af snípuætt. Mosastelkurinn er flækingur í V-Evrópu, á Íslandi og annars staðar í Norður-Evrópu. Kjörlendi hans er í grösugum mýrum, kringum tjarnir og á strandflesjum utan varptímans. Verpur í Norður-Ameríku. 

## Tilvísanir
Helgilótus

**Helgilótus** er af ættkvísl blóma innan lótusættar. Helgilótusar eru vatnaplöntur með stórum flotblöðum og skrautlegum, stökum blómum. Loftaugu eru á flotblöðum lótusins og vatn tollir ekki á yfirborði þeirra vegna þess að það er vaxkennt. Flotblöðin sitja á löngum stilkum og blómin sitja á flotblöðunum. Lótusar voru vinsælt myndefni myndlistarmanna á tímum impressjónista og rómantísku stefnunnar. 

## Heimildir
Sínusreglan

**Sínusreglan** er regla í rúmfræði sem tengir saman hlutfallið á milli sínus af horni í þríhyrningi og lengd mótlægrar hliðar hornsins. Eins og sést á myndinni hér til hliðar þá hefur horn α þá er mótlæg hlið þess horns hliðin með lengd a, þá gildir eftirfarandi jafna

: \frac{a}{\sin \alpha} = \frac{b}{\sin \beta} = \frac{c}{\sin \gamma} = 2R

þar sem *R* er radíus umhrings þríhyrningsins.

Þessa reglu er hægt að nota til að finna restina af hornum og lengdum þríhyrnings þegar t.d. tvö horn og ein lengd eru vituð, eða eitt horn og tvær lengdir.
Vefur Karlottu (kvikmynd frá 1973)

***Vefur Karlottu*** (enska: *Charlotte's Web*) er bandarísk teiknimynd framleidd af Hanna-Barbera Productions og Sagittarius Productions. Myndin byggir á samnefndri skáldsögu eftir bandaríska rithöfundinn E. B. White. Myndin var frumsýnd þann 1. mars 1973.

Kvikmyndin er fyrsta teiknimynd Hanna-Barbera í fullri lengd sem ekki byggir á persónum úr sjónvarpsþáttum fyrirtækisins. Myndin, eins og bókin, er um svín sem kemst undan slátrun og könguló sem heitir Karlotta. Leikstjórar myndarinnar voru þeir Charles A. Nichols og Iwao Takamoto. Handritshöfundur var Earl Hamner, Jr. Tónlistin í myndinni er eftir Sherman-bræður. Árið 2003 var gerð framhaldsmynd, *[[Vefur Karlottu 2: Ævintýri Wilburs]]*, sem var aðeins dreift á mynddiski.

## Talsetning

## Tengill
*
Ungfrú heimur

**Ungfrú heimur** er stór alþjóðleg fegurðarsamkeppni sem var stofnuð í Bretlandi af Eric Morley árið 1951. Keppnin er, ásamt keppnunum Ungfrú alheimur ein sú þekktasta í heimi og er sjónvarpað í flestum löndum heims.

Fulltrúar Íslands hafa sigrað keppnina þrisvar sinnum: Hólmfríður Karlsdóttir 1985, Linda Pétursdóttir 1988 og Unnur Birna Vilhjálmsdóttir 2005. Núverandi Miss World 2021 er ungfrú Pólland, Karolina Bielawska, 24. árs gömul.
Júródans

**Júródans** (enska: *Eurodance*) er rafræn danstónlist undir áhrifum frá Hipphopp-tónlist, Hi-NRG og Hústónlist. Þessi tegund tónlistar átti sitt blómaskeið á 10. áratug 20. aldar. Lögin einkennast af þungum, hröðum bassatakti, grípandi laglínum og notkun hljóðgervla. Oft eru tvær söngkonur sem syngja laglínurnar en karlraddir rappa á milli. Textarnir, sem oft eru á ensku, fjalla gjarnan um skemmtanir, sumarfrí og sólarstrendur. Tónlistin var oft tengd við sólarlanda- og strandferðir ungs fólks til staða með fjörugt næturlíf eins og Ibiza á Spáni. Einstök lög náðu mikilli sölu en plötur í fullri lengd miklu síður. Dæmi um tónlistarmenn og hljómsveitir sem tengjast þessari tónlistarstefnu eru Alexia, Ice MC, 2 Unlimited, Fun Factory, Culture Beat og Real McCoy.

## Tengt efni
* Júrópopp
* Júróbít
* Júrótrans
* Júródiskó
Grettistak jökla

:*Orðið *'grettistak** getur líka átt við stóran steinn (sem [[Grettir Ásmundarson]] er sagður hafa lyft eða hefði getað loftað) eða eitthvað sérlega þungt''. 


**Grettistak jökla** (einnig kallað **grettistak** eða **aðkomusteinn''') er risavaxinn steinn eða bjarg sem (forsögulegur) skriðjökull hefur borið fram og skilið eftir þar sem bergið í kring á ekkert skylt við þennan óvænta gest. Oft hafa þessir „flakkandi steinar“ ferðast með jöklinum langa leið, stundum fleiri hundrað kílómetra frá upphafsstað sínum. Grettistakið getur, þrátt fyrir nafnið, verið allt frá smásteinvölu og upp í mikinn robbungsstein eins og t.d. Big Rock í Albertafylki, Kanada.
Blákolla

**Blákolla** (fræðiheiti: *Prunella vulgaris*) er jurt af varablómaætt sem ber blá blóm. Hún vex í bollum og grónu landi. Hún er hitakær og því algengari í hlýrri sveitum, gjarnan sunnan í móti eða við heitar uppsprettur.

## Lýsing
Blómin eru blá og mörg saman í 2 sm löngum klösum. Krónublöðin eru dökk- eða fjólublá en bikarinn bjöllulaga - dökkrauðfjólublár. Í hverju blómi eru 5 fræflar. Stöngull blákollu er ferstrendur.

## Tilvísanir
Sigurskúfur

**Sigurskúfur** (fræðiheiti: *Chamerion angustifolium* (syn. *Epilobium angustifolium*)) er fjölær jurt af eyrarrósarætt. Hann tilheyrir dúnurtum og getur orðið allt að 70 cm á hæð. Sigurskúfur ber rauð blóm og er algengur um allt norðurhvel jarðar. 

## Lýsing
Blómin eru mörg í klasa upp eftir plöntunni. Þau eru um 2 cm í þvermál. Krónublöðin eru rauð en bikarblöðin dökkrauð. Í hverju blómi er 8 fræflar. Frævan er löng og hærð. Blöðin standa gagnstætt á stilknum. Þau eru 4 til 12 cm á lengd og 1 til 2 cm á breidd. Þau eru lensulaga, heilrennd eða með litlar tennur og hárlaus.

Sigurskúfur er áburðarfrekur og vex því gjarnan í kringum bæi - oft í þéttum breiðum. Í skóglendi og klettum vex hann villtur - blómstrar seint. Í gras- eða mólendi er hann stundum dvergvaxinn og blómstrar ekki vegna næringarskorts. Þá myndar hann 10 til 20 cm langa blaðsprota. Sigurskúfur heitir á ensku "fireweed" og vísar nafnið til þess að sigurskúfur er landnemaplanta, þegar skógur rofnar vegna skógarbruna er sigurskúfur fljótur að spretta fram og þekja skógarbotninn.

## Heimildir
* Sigurskúfur (Lystigarður Akureyrar) 
* Sigurskúfur (Náttúrufræðistofnun Íslands)
Kóngsbænadagur

**Kóngsbænadagur** eða **stórbeðudagur** (danska: *store bededag* færeyska: *dýri biðidagur*) er föstudagurinn í 4. viku eftir páska. Kóngsbænadagur var sérstakur hátíðisdagur sem Kristján 5. Danakonungur fyrirskipaði í öllu ríki sínu fjórða föstudag eftir páska. Uppruni dagsins er sá að Hans Bagger Sjálandsbiskup lét taka upp þrjá nýja föstu- og hátíðisdaga í biskupsdæmi sínu á árunum 1675 til 1677. Af þessum þremur var kóngsbænadagurinn lögboðinn í öllu ríkinu af konungi árið 1686. Þennan dag átti að loka krám og verslunum og hringja til messu.

Í Kaupmannahöfn komst fljótlega sú hefð á að borgarar fögnuðu vori þennan dag með því að klæða sig upp á og fá sér göngutúr á borgarvirkjunum. Vegna þessarar hefðar var deginum hlíft, að talið er, þegar Johann Friedrich Struensee fækkaði helgidögum ársins um helming 20. október 1770. 

Dagurinn er enn haldinn hátíðlegur í Danmörku og Færeyjum en dagurinn var afnuminn sem helgidagur af Alþingi á Íslandi árið 1893. Upphaflega átti líka að afnema skírdag, annan í páskum, uppstigningardag og annan í hvítasunnu en horfið var frá því með alla daga nema kóngsbænadaginn.

Kóngsbænadagurinn virðist hafa verið frekar óvinsæll á Íslandi eins og þessi húsgangur ber með sér:

:Innan sleiki ég askinn minn,
:ekki er saddur maginn.
:Kannast ég við kreistinginn
:kóngs- á bænadaginn.

Ekki er það þó einleikið. Í *Höllu* eftir Jón Trausta er fjallað um gleði vinnuhjúa sem fengu frí á kóngsbænadag og notuðu það m.a. til hvíldar, skemmtana og drykkju - sem og til að heimsækja aðra bæi og undirbúa vistaskipti um vinnuhjúaskildaga, sem voru skammt undan.

## Tenglar
* ''Kóngsbænadagur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1958
Baldursbrá

**Baldursbrá** (fræðiheiti: *Matricaria maritimum* eða *Tripleurospermum maritimum*) er jurt af körfublómaætt. Baldursbrá vex gjarnan í fjörusandi, á malarbornum hlöðum og í nágrenni við þéttbýli. Baldursbrá er algeng um alla Norður-Evrópu.

## Lýsing

Fjölær jurt, 10-60 sentímetra há, með uppréttum stöngli og stofnstæðum uppréttum fjaðurskiptum blöðum, sem hafa mörg smáblöð. Blómin mynda stóra körfu með hvítum blöðum og gulu auga. Körfurnar eru 3 til 5 cm í þvermál. Blómgast í júní og júlí.

Baldursbrá líkist hlaðkollu, sem þó er ekki með hvít krónublöð, og freyjubrá sem er með fjaðursepótt og tennt blöð en ekki fjaðurskipt. Króna freyjubrár er þó mjög lík krónu baldursbrár.

Jurtin hefur gengið undir ýmsum nöfnum hér á landi, til dæmis *fuðarurt, móðurjurt, múkakróna* og *strandamúkakróna*. Nöfnin fuðarurt og móðurjurt eru dregin af lækningarmætti jurtarinnar en múkakróna er af erlendum toga.

Baldursbrá er þekkt lækningarjurt og sögð góð við margskonar kvensjúkdómum, einkum þó til að leiða tíðir kvenna. Einnig þótti gott að leggja hana við eyra þess sem þjáðist af tannpínu. Seyði blómanna er sagt hollt og gott í te og blöðin góð í súpur áður en jurtin blómstraði. Björn Halldórsson frá Sauðlauksdal segir baldursbrána vera afleita sem fóðurjurt þar sem hún þorni illa og ef hún þorni á annað borð gefi hún frá sér sterka lykt sem fæli búpeninginn frá.

## Tilvísanir
Meja

**Meja** (fædd **Meja Anna Pernilla Beckman** 12. febrúar 1969 í Nynäshamn) er sænsk söngkona og lagahöfundur. Meðal þekktustu laga hennar eru „All 'Bout the Money“ og „Private Emotion“ (dúett með Ricky Martin). Meja var söngkona í danshópnum Legacy of Sound áður en hún hóf sólóferil sinn.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *Holy Groove* (með Legacy of Sound) (1993)
* *Tour de Force* (með Legacy of Sound) (1994)
* *Meja* (1996)
* *Live in Japan-The Flower Girl Jam* (1997)
* *[[Seven Sisters (Meja)|Seven Sisters]]* (1998)
* *Realitales* (2000) 
* *My Best* (2002)
* *Mellow* (2004)
* *The Nu Essential* (2005)

### Smáskífur
* „Happy“ (með Legacy of Sound) (1993)
* „I can't let you go“ (með Legacy of Sound) (1993)
* „Feels so good“ (með Legacy of Sound) (1993)
* „Livin'n Learnin'“ (Legacy of Sound) (1993)
* „How Crazy Are You?“ (1996)
* „Welcome to the Fanclub of Love“ (1996)
* „I Wanna Make Love“ (1996)
* „Rainbow“ (1996)
* „Pop & Television“ (1998)
* „All 'Bout the Money“ (1998)
* „Lay Me Down“ (1998)
* „Beautiful Girl“ (1998)
* „Radio Radio“ (1998)
* „Intimacy“ (1999)
* „Private Emotion - duet with Ricky Martin“ (2000)
* „Spirits“ (2000)
* „Hippies in the 60's“ (2000)
* „I'm here Saying Nothing“ (2001)
* „Wake Up Call“ (2004)
* „Life is a River“ (2004)

## Tenglar
*Vefsíða
*
*Meja á Myspace
Stúart-endurreisnin

**Stúart-endurreisnin** eða **endurreisn konungdæmis í Englandi** (enska: *Restoration*) er í sögu Englands heiti á valdatíð síðustu tveggja konunga Englands af Stúartættinni; Karls 2. 1660 til 1685 og Jakobs 2. 1685 til 1688. Á þessum tíma blómstraði veraldleg menning á Englandi, undir áhrifum frá Hollandi og Frakklandi, en áður hafði hreintrúarstefna verið ríkjandi í menningarlífinu á tímum Enska samveldisins sem bannaði meðal annars leikhús og fordæmdi veraldlegar bókmenntir. Endurreisnartímabilinu lauk með Dýrlegu byltingunni þegar Vilhjálmur Óraníufursti rændi völdum á Englandi.
Edduverðlaunin 2008

**Edduverðlaunin 2008** voru tíunda afhending Edduverðlauna Íslensku kvikmynda- og sjónvarpsakademíunnar fyrir kvikmyndir og sjónvarpsefni framleitt árið 2008. Afhendingin fór fram í Háskólabíói 16. nóvember 2008. Kynnir kvöldsins var Halla Vilhjálmsdóttir leikkona. Afhendingin var sýnd í frestaðri útsendingu í Sjónvarpinu.

Veitt voru verðlaun í 22 flokkum, en áður höfðu flest verið veitt sextán verðlaun 2002 og 2007, auk heiðursverðlauna ÍKSA og framlags Íslands til Óskarsverðlaunanna. Helsta breyting á verðlaunaflokkum var sú að svokölluð *fagverðlaun* (hljóð, kvikmyndataka, klipping o.s.frv.) sem árið 2007 voru í þremur flokkum voru nú veitt í sjö flokkum. Einnig var ákveðið að veita verðlaun fyrir leik í fjórum flokkum, leikari/leikkona í aðal-/aukahlutverki, líkt og gert var fyrir 2004, en árið 2007 voru þessir flokkar þrír talsins og þar áður aðeins tveir.

Kvikmyndinn *[[Brúðguminn]]* eftir Baltasar Kormák hlaut alls fjórtán tilnefningar (sem er met) og sjö verðlaun. Kvikmynd Óskars Jónassonar, *[[Reykjavík - Rotterdam]]*, hlaut tíu tilnefningar og fimm verðlaun.

## Sigurvegarar og tilnefningar til Edduverðlaunanna 2008
Tilnefningar voru kynntar 1. nóvember 2008. 

### [[Stuttmynd ársins]]

### [[Heimildarmynd ársins]]

### [[Frétta- eða viðtalsþáttur ársins]]

### [[Tónlist ársins]]

### [[Hljóð ársins]]

### [[Menningar- eða lífstílsþáttur ársins]]

### [[Skemmtiþáttur ársins]]

### [[Sjónvarpsmaður ársins]]

### [[Leikið sjónvarpsefni ársins]]

### [[Gervi ársins]]

### [[Búningar ársins]]

### [[Leikmynd ársins]]

### [[Handrit ársins]]

### [[Leikkona ársins í aukahlutverki]]

### [[Leikari ársins í aukahlutverki]]

### [[Leikkona ársins í aðalhlutverki]]

### [[Leikari ársins í aðalhlutverki]]

### [[Klipping ársins]]

### [[Kvikmyndataka ársins]]

### [[Vinsælasti sjónvarpsmaður ársins]]
Vinsælasti sjónvarpsmaðurinn var tilnefndur samkvæmt kosningu á netinu og valinn með símakosningu.

### [[Leikstjóri ársins]]

### [[Kvikmynd ársins]]

### [[Heiðursverðlaun ÍKSA]]
Erich Hartmann

**Erich Alfred Hartmann** (19. apríl 1922 – 20. september 1993) var þýskur herflugmaður í seinni heimsstyrjöldinni, sem enn þann dag í dag telst vera sá fræknasti í sögu flughernaðar. Erich Hartmann, sem uppnefndur var „Bubi“ af bandamönnum en „Svarti djöfull“ af óvinum, er sagður hafa skotið niður 352 óvinaflugvélar, en 345 þeirra voru skotnar niður í stríði við hinn sovéska flugher. Hann flaug allt í allt 1404 herferðir og lenti 825 sinnum í flugátökum á vegum *[[Luftwaffe]]*. Á þeim tíma brotlenti hann 14 sinnum, en ástæður brotlendinganna voru annaðhvort skemmdir af völdum splúndurbrota frá óvinaflugvélum eða vélarbilunar. Hann hélt því sjálfur fram að hann hefði aldrei verið skotinn niður eða þuft að lenda vegna árásaskota óvinarins.
Æskulýðsfylkingin

**Æskulýðsfylkingin - samband ungra sósíalista** var félag ungra stuðningsmanna Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins sem var stofnað á löngu stofnþingi í byrjun nóvember 1938 skömmu eftir stofnun flokksins. Samtökin höfðu sig lengst af lítið í frammi.

Upp úr miðjum 7. áratugnum breyttust samtökin mjög og urðu samastaður róttæklinga af ýmsu tagi. Árið 1970 slitu samtökin endanlega öllu sambandi við arftaka Sósíalistaflokksins, Alþýðubandalagið. Nafninu var breytt í **Fylkingin - baráttusamtök sósíalista** og samtökin þar með orðin stjórnmálaflokkur. Eftir harðar innri deilur gengu trotskíistar með sigur innan samtakana og sóttu um aðild að Fjórða alþjóðasambandinu (alþjóðasambandi trotskíista) árið 1976 og skiptu samtökin þá um nafn og voru nefnd **Fylking baráttusinnaðra kommúnista**. Árið 1984 var ákveðið að Fylkingarfélagar gengju í Alþýðubandalagið en störfuðu einnig áfram í sérsamtökum. Ári seinna, 1985, var enn skipt um nafn og hétu þá samtökin **Baráttusamtök sósíalista** en umsvif samtakanna fór hraðdvínandi eftir þetta.

Málgagn Æskulýðsfylkingarinnar og eftirfylgjandi samtaka var tímaritið *[[Neisti (tímarit)|Neisti]]*.

## Kunnir forystumenn
* Birna Þórðardóttir
* Ragnar Stefánsson
* Már Guðmundsson
* Guðrún Ögmundsdóttir
* Sveinn Rúnar Hauksson
## Tenglar
* Tímaritið Neisti á Tímarit.is
Hafnarstræti 107 b (Akureyri)

**Hafnarstræti 107 b,** einnig þekkt sem **Ingimarshús**, er eitt af tveim húsum sem stóðu í Skátagili, hitt var rifið. Samkvæmt einni tillögu í Akureyri í Öndvegi fær það að standa lengur. Ingimarshús var reist árið 1906 sem gripahús og er steinsteypt. Ingimar Jónsson söðlasmiður og bólstrari byggð það upp á grunni gripahússins á árunum 1910 og 1920 sem verkstæði og heimili. Konráð Jóhannsson gullsmiður var einnig með vinnustofu í húsinu.

Árið 2002 var hljómsveitin Hvanndalsbræður stofnuð í húsinu af þeim Rögnvaldi Braga Rögnvaldssyni, Val Frey Halldórssyni og Sumarliða Helgasyni.

Árið 2010 opnaði kaffihúsið Kaffi Ilmur í húsinu eftir breytingar 

## Tilvísanir
Konungar í Jórvík

**Konungar í Jórvík** voru flestir af norrænum uppruna. Norskir og danskir víkingar lögðu Norðymbraland undir sig um 866, og var konungdæmið Jórvík stofnað nokkrum árum síðar. Konungdæmið náði yfir Jórvíkurskíri (Yorkshire) og talsvert svæði þar í grennd. Snorri Sturluson segir í Heimskringlu að Norðymbraland sé fimmtungur Englands. 
Konungarnir réðu yfir Jórvík og Norðymbralandi. Stundum einnig yfir Dyflinni, eynni Mön og Borgunum fimm í Danalögum. Þetta svæði varð fyrir verulegum áhrifum af norrænni menningu.

Hálfdan Ragnarsson (loðbrókar) var fyrsti konungur í Jórvík, en Eiríkur blóðöx (d. 954) sá síðasti. Eftir að enska krúnan náði þessu svæði undir sig, var því lengi stjórnað af jörlum. 

## Listi yfir konunga í Jórvík
* 875 – 877 : Hálfdan 1. Ragnarsson, sonur Ragnars loðbrókar, konungur í Dyflinni 873–883
* 877 – 883 : E.t.v. millibilsástand
* 883 – 895 : Guðröður 1. ljómi
* 900 – 902 : Knútur
* 902 – 902 : Æthelwold
* 902 – 910 : Hálfdan 2., Eowils og Ívar beinlausi
* 910 – 921 : Rögnvaldur 1.
* 921 – 927 : Sigtryggur Cáech, konungur í Dyflinni frá 917
* 927 – 927 : Guðröður 2., konungur í Dyflinni frá 920
* 927 – 939 : Aðalsteinn Englandskonungur, konungur í Wessex frá 924
* 939 – 941 : Ólafur 1. Guðröðarson, konungur í Dyflinni frá 934
* 941 – 943 : Ólafur 2. kvaran, konungur í Dyflinni 945, rekinn frá völdum
* 943 – 944 : Rögnvaldur 2. Guðröðarson
* 944 – 944 : Ólafur 2. kvaran
* 944 – 946 : Játmundur 1. Englandskonungur, konungur í Wessex frá 939
* 946 – 948 : Játráður Englandskonungur, konungur í Wessex 946–955
* 948 – 949 : Eiríkur blóðöx, konungur Noregs 930–936, rekinn frá völdum
* 949 – 952 : Ólafur 2. kvaran
* 952 – 954 : Eiríkur blóðöx

## Tengt efni
* Konungar í Dyflinni

## Heimildir
* 

## Tenglar
* The Scandinavian Kings of York
Eygló Harðardóttir

**Eygló Harðardóttir** getur átt við um:
* Eygló Harðardóttur myndlistarkonu f. 1964.
* Eygló Harðardóttur stjórnmálamann f. 1972.
Tilgátusaga

**Tilgátusaga** er fornsaga sem er glötuð, en fræðimenn telja að hafi verið til. Það er að segja tilvist sögunnar er byggð á tilgátum fræðimanna, út frá röksemdum sem geta verið misjafnlega traustar. Einnig getur verið allgóð vissa fyrir að sagan hafi verið til en skiptar skoðanir um hversu umfangsmikið rit hún var og hvaða efni hún hafði nákvæmlega að geyma.

Dæmi um tilgátusögu er Brjáns saga. Í Þorsteins sögu Síðu-Hallssonar er vísað til rits sem nú er glatað. Fræðimenn greinir hins vegar á um hvort umrætt rit var saga Brjáns yfirkonungs á Írlandi eða saga Sigurðar Hlöðvissonar Orkneyjajarls. Og veruleg óvissa er um innihald og umfang ritsins, þó að Brjáns þáttur í Njáls sögu gefi nokkra hugmynd um það.
Stubbarnir

***Stubbarnir*** (enska: *Teletubbies*) er breskur gaman- og  fræðsluþáttur fyrir börn framleiddur af BBC. Þættirnir segja frá fjórum verum (Tinky Winky, Dipsy, Laa-Laa og Po) og ævintýrum þeirra.

Stubbarnir eru íslenska þýðingin á nafni þeirra, á Íslandi hafa komið út talsettir þættir gefnir út af Myndbandavinnslunni og Hljóðrita sem og bækur gefnar út af Vöku-Helgafelli. Á íslensku nefnast persónurnar Tínkí-vínki, Dipsý, Lala og Pó.
Eldsvoði

**Eldsvoði** eða **stórbruni** er stjórnlaus bruni sem ógnar lífi fólks, eignum og umhverfi. Stundum er slíkum eldi komið viljandi af stað (íkveikja) til að valda dauða eða skapa skelfingu eða vegna íkveikjuæðis. 

Algengustu ástæður eldsvoða eru að óvarlega er farið með eld eða eldfim efni, sjálfsíkveikja í efnum, neistar vegna stöðurafmagns, eldingar og íkveikjur.
Blaðra

**Blaðra** er sveigjanlegur poki fylltur með ákveðnum tegundum af gasi, svo sem helíum, vetni, nituroxíð og lofti (oft eru blöðrur fylltar af lofti, því helíum kostar mikið og helíumfyllt blaðra tæmist fljótt). Blöður nú til dags eru oft gerðar úr gúmmíi, latexi, pólýklórópreni eða nælonefni á meðan eldri blöðrur voru oft gerðar úr þurrkuðum dýraþvagblöðrum. Sumar blöðrur eru eingöngu notaðar til skrauts eða sem leikfang, á meðan aðrar þjóna mikilvægari tilgangi eins og veðurfræði, lækningu, hernaðarlegum tilgangi varnarmál eða samgöngur. Blöðrur hafa lágan eðlismassa og tiltölulega lágan kostnað, sem leiðir að breiðum markaði.

## Saga
Indjánar frá mið- og suðu-Ameríku bjuggu til blöðrur úr leðri, eins og víða er gert í dag. Árið 1643 sýndi Evangelista Toricelli, ítalskur eðlisfræðingur, fram á að loft var meira en ekki neitt.

Það var kínversk, japönsk og  amerísk þjóðarmenning sem leiddi að upphafi blöðrunnar. Fyrsta blaðran (kölluð blaðra þvagsins) var fundin upp af brasilískum presti, Bartolomeu de Gusmao en hann var fæddur var í Portúgal. Fyrsta opinbera sýningin á blöðru var svo í portúgölskum rétti þann 8. ágúst 1709 í höllinni Casa da India í Lissabon.

## Blöðrubólga og heilsubætur
Að blása blöðru um munn er gott fyrir heilsuna því það æfir millirifjavöðvana, sem stækka og lyfta rifbeinum og þind, sem bætir lungnastarfsemi og súrefnismettun. Þessi æfing getur bætt líkamsstöðu, stöðugleika og öndunarmynstur og hún hjálpar til við að auka lungnagetu, sem gerir hana gagnlega við sjúkdóma eins og lungnatrefjun, langvinna lungnateppu eða astma. Að auki stuðlar sú athöfn að blása í loft upp djúp öndun, sem getur dregið úr streitu og kvíða, bætt hjarta- og æðaheilbrigði og aukið lungnagetu. Að auki, blása blöðru upp á móti þindinni fyrir skilvirka öndun og hjálpar til við að auka þrýsting í kviðarholi, sem gerir það að gagnlegri æfingu fyrir endurhæfingu og öndunarstarfsemi.
Baðhús

**Baðhús**, **böð** eða **spa** er hús þar sem almenningur getur baðað sig, venjulega með því að greiða aðgangseyri. Sundlaugar eru ein tegund baðhúsa, en til eru margar ólíkar tegundir slíkra stofnana og ólíkar hefðir sem þeim tengjast um allan heim. Dæmi um ólíkar hefðir í tengslum við baðhús eru rómversk böð (*thermae*), tyrknesk baðhús (*hammam*) og norræn gufuböð.
Uppgröftur

**Uppgröftur** er rannsóknaraðferð sem er notuð meðal annars í fornleifafræði, jarðfræði, réttarmeinafræði og þróunarmannfræði. Aðferðin felst í því að flytja jarðlög til að fletta ofan af leifum frá fyrri tíð. Uppgröftum er gjarnan skipt í rannsóknaruppgrefti og björgunaruppgrefti. Þeir síðarnefndu eru framkvæmdir þegar ætlunin er að raska verulega stað þar sem mikilvægar náttúru- eða fornleifar er að finna og því nauðsynlegt að fá eins miklar upplýsingar og hægt er áður en raskið á sér stað. 

## Sjá einnig

* Greinar um fornleifauppgröft á Íslandi
Húgenottar

**Húgenottar** voru meðlimir Frönsku siðbótarkirkjunnar frá 16. öld til 18. aldar. Húgenottar aðhylltust kenningar Kalvíns. Áður hafði gallikanismi verið áberandi í Frakklandi og var í opinberri andstöðu við páfann í Róm. Gallikanistinn Jacques Lefevre gaf út eigin þýðingu á Nýja testamentinu 1523 og síðan alla Biblíuna á frönsku 1528. Meðal nemenda hans voru margir sem snerust til lútherstrúar, eins og Kalvín sjálfur. Eftir 1550 var farið að tala um þessa frönsku mótmælendur sem „húgenotta“. 

Húgenottar nutu oft umburðarlyndis hjá konungi en um leið óx andstaða kaþólsku kirkjunnar við þá. Eftir að Katrín af Medici gaf út Saint-Germain-tilskipunina 1562 þar sem húgenottar voru í fyrsta skipti formlega viðurkenndir og leyft að stunda trú sína á laun hófust Frönsku trúarbragðastyrjaldirnar sem stóðu með hléum til 1598. Í þeim urðu húgenottar pólitískt afl sem nutu stuðnings Búrbóna og Hinriks af Navarra. Með Nantes-tilskipuninni batt Hinrik 4. endi á styrjaldirnar og gaf húgenottum jafnan rétt á við kaþólikka. 

Eftir að Loðvík 14. komst til valda jukust ofsóknir á hendur húgenottum aftur og árið 1685 afturkallaði hann öll þau réttindi sem þeir höfðu fengið með Nantes-tilskipuninni með Fontainebleau-tilskipuninni. Afleiðingin var sú að franskir húgenottar flúðu til nálægra landa þar sem mótmælendatrú var leyfð, s.s. Englands, Hollands, Sviss, Danmerkur-Noregs og Prússlands. Stórir hópar húgenotta voru aðeins eftir í einu héraði, Cévennes, í Suður-Frakklandi þar sem þeir gerðu uppreisn 1702-1715.
Búrbónar

**Búrbónar** (franska: *Maison de Bourbon*) eru mikilvæg konungsætt í Evrópu. Þeir eru grein af Kapetingum sem tóku við af Karlungum sem konungsætt Frakklands árið 987. Búrbónar komust fyrst til valda í Navarra og síðan í Frakklandi á 16. öld. Eftir Spænska erfðastríðið á 18. öld voru Búrbónar einnig við völd á Spáni, Napólí, Sikiley og Parma. Núverandi Spánarkonungur og hertoginn af Lúxemborg eru af ætt Búrbóna.
Tektít

**Tektít** er samnefni glerkenndra loftsteina af óvissum uppruna. Tektít-steinar eru óreglulegir að lögun, svartir eða græn-svartir að lit. Tektít finnst í sveimum á afmörkuðum svæðum víða um heim.
Brjóskgljáfiskar

**Brjóskgljáfiskar** (Fræðiheiti: *Chondrostei*) eru undirflokkur geislugga sem inniheldur tvo ættbálka, uggageddur og styrjur.
Uggageddur

**Uggageddur** (Fræðiheiti: Polypteriformes) eru ættbálkur innan Brjóskgljáfiska og innihalda aðeins eina ætt, polypteridae.
Stím

**Stím ehf** er íslenskt eignarhaldsfélag sem er skráð á Jakob Valgeir Flosason, útgerðarmann í Bolungarvík. Fyrirtækið er til rannsóknar hjá sérstökum saksóknara fyrir hugsanleg lögbrot.

Samkvæmt yfirlýsingu frá Jakobi Valgeiri var félagið stofnað 16. nóvember 2007 í þeim tilgangi að sjá um eignarhald, umsýslu, kaup og sölu á verðbréfum. Strax við stofnun fjárfesti Stím í 3,8% hlut í FL Group fyrir 8,4 milljarða króna og 4,3% hlut í Glitni fyrir 16,4 milljarða króna. Þessi fyrirtæki tvö voru þá þegar nokkuð krosseignatengd. Samanlagt námu þessar fjárfestingar 24,8 milljarða króna en þar af komu 19,6 milljarða króna, eða tæp 80%, sem lán frá Glitni. Glitnir tók einvörðungu veð í bréfunum sem keypt voru. Stuttu eftir fjárfestinguna skilaði FL Group mesta tapi Íslandssögunnar, eða 70 milljörðum króna.

Í yfirlýsingu segir Jakob Valgeir að frumkvæðið að þessum viðskiptum hafi komið frá starfsmönnum Glitnis sem leituðu til hans og fleiri fjárfesta. Þá segir hann:

## Tilvísanir

## Tenglar
* Um Stím af Tíðarandanum 
* Yfirlýsing stjórnarformanns Stíms, 29. nóvember 2008
Opinber þjónusta

**Opinber þjónusta** er þjónusta veitt af fyrirtæki eða stofnun, sem að mestum hluta er kostuð af ríkssjóði. Starfsmenn slíkra stofnana eru *opinberir starfsmenn*, sem lúta lögum um opinbera starfsmenn. Æðstu stöðuheiti, stjórnunar- og ábyrgðarstöður nefnast *embætti*. Talað er um að „skipa“ eða „kjósa“ í embætti og að einhver „gegni“ embætti sem vísar til þess að oft er slík embættisveiting framkvæmd opinberlega af æðstu ráðamönnum; konungi, forseta eða ráðherra. Þeir sem gegna einhverju embætti eru kallaðir *embættismenn*.

Aðeins þeir starfsmenn íslenska ríkisins sem taldir eru upp í 22. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins teljast vera opinberir embættismenn með embættisskipun. Slíkir embættismenn eru skipaðir í embætti til fimm ára í senn.
Herforingjastjórn

**Herforingjastjórn** er stjórnarfar þar sem stjórn landsins er í höndum hersins. Slík stjórn getur verið opinber (t.d. þar sem ríkisstjórn landsins er herforingjaráð) eða óopinber (t.d. þar sem yfirmenn hersins hafa mikil áhrif á borgaralega ríkisstjórn). Yfirleitt tekur herforingjastjórn við völdum eftir stjórnarbyltingu. Oft er yfirlýstur tilgangur slíkra stjórna sá að vera starfsstjórnir tímabundið þar til „eðlilegt ástand“ kemst aftur á, t.d. þegar mikill órói ríkir. Stundum leiðir herforingjastjórn til einræðis þar sem einn valdamikill herforingi eða borgaralegur stjórnmálamaður með mikil tengsl við herinn verður einræðisherra. 

## Lönd þar sem herforingjastjórnir eru við völd
*  Súdan; Bráðabirgðaherstjórn eftir byltinguna 2019.
*  Malí; Herforingjastjórn frá valdaráninu 2020.
*  Mjanmar; Herforingjastjórn frá valdaráninu 2021. 
*  Búrkína Fasó; Herforingjastjórn frá valdaráninu 2022.
*  Níger; Herforingjastjórn frá valdaráninu 2023.
Gaukur á Stöng

**Gaukur á Stöng** eða **Gaukurinn** er krá og skemmtistaður í Blöndalshúsi við Tryggvagötu í miðborg Reykjavíkur. Staðurinn var opnaður 19. nóvember 1983 en hann var stofnaður af nokkrum ungum hagfræðingum og lögfræðingum sem þá voru nýkomnir heim úr námi og átti upphaflega að vera ölkrá að þýskri fyrirmynd. Bjór var að vísu ekki leyfður á þeim tíma en staðurinn seldi bjórlíki til 1989 þegar hann gat farið að selja bjór. Gaukurinn varð fljótlega vinsæll sem lítill tónleikastaður fyrir bæði djass- og rokkhljómsveitir. Nafnið er tilvísun í Gauk Trandilsson sem bjó á bænum Stöng á þjóðveldisöld.

## Tenglar

* Glatkistan
Georg Brandes

**Georg Morris Cohen Brandes** (4. febrúar 1842 - 19. febrúar 1927) var danskur fræðimaður, sem hafði mikil áhrif á menningu í Evrópu, sér í lagi á Norðurlöndunum frá um 1870 og fram yfir aldamótin 1900. Í Danmörku er hann gjarnan kenndur við „*stökkið í [[módernismi|módernismann]]*“ (d. *det Moderne Gennembrud*). Brandes er til að mynda talinn hafa talsverð áhrif á norska rithöfundinn Henrik Ibsen. Ekki má gleyma áhrifum Brandesar á Verðandimenn, ekki síst þá Hannes Hafstein, Gest Pálsson og Einar Kvaran.

## Tilvísanir

## Tenglar
* 
* Umfjöllun á Gagnasafni um danskar bókmenntir  (á dönsku)
* Georg Brandes' "Skrivebord" – sýndarútstilling á vef Hins konunglega danska bókasafns (á dönsku)
* Georg Brandes' dagbøger 1860-1927 online, dagbækur Georgs
* Kalliope um Brandes (dönsk vefsíða)
* Sverrir Kristjánsson, Georg Brandes Aldarminning, Helgafell - 1. hefti (01.03.1942)