open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Þátttökulýðræði

**Þátttökulýðræði** er tegund lýðræðis sem leggur talsverða áherslu á þátttöku almennings í ákvarðanatöku.

Þátttökukenningar komu fram á sjöunda áratug síðustu aldar sem gagnrýnin umræða í stjórnmálafræðinni. Skilningur þátttökusinna á lýðræði grundvallast að mörgu leyti á gömlu lýðræðishugmyndunum. Áhersla er lögð á að mikilvæg forsenda þess að hægt sé að tala um lýðræði sé sú, að þátttaka einstaklingsins sé fyrr hendi í þeim ákvörðunum sem snerta eigið líf hans.
Flúrljós

**Flúrljós** er ljósgjafi sem myndar ljós með rafeindum sem dynja á gassameindum undir lágum þrýstingi inni í glerpípu. 

Flúrperur, sem eru venjulega langar og grannar glerpípur, innihalda kvikasilfursgufu og argongas. Þegar rafmagn fer gegnum pípurnar gefur kvikasilfursgufan frá sér útfjólubláa geisla sem menn geta ekki greint með auganu. Þess vegna er glerpípan húðuð að innan með sérsökum efnum sem kallast ljómefni. Ljómefnið örvast fyrir tilstilli útfjólubláa ljóssins og gefur þá frá sér sýnilegt ljós við flúrljómun. Litur flúrperunnar ræðst af gerð þess ljómefnis sem hún er húðuð með.  
 
Flúrljós er „kalt ljós“ sem þarf miklu minni orku en glópera. Þess vegna er dæmigerður endingartími flúrperu um 10.000 klukkustundir, en dæmigerður endingartími glóperu um 1000 klukkustundir.

Ljósastæði fyrir flúrperur er dýrara og oft stærra en ljósastæði fyrir glóperur, því það þarf bæði straumfestu og startara. Ónýtar flúrperur eru flokkaðar sem spilliefni þar sem þær innihalda kvikasilfur.
Airbus A380

**Airbus A380** er tveggja hæða, fjögurra hreyfla breiðþota, sú stærsta í heiminum. Hún flaug í fyrsta sinn 27. apríl 2005.

## Tenglar
Blóðregn (veðurfræði)

**Blóðregn** er rauðleit rigning. Sennilegasta skýringin á blóðregni er sú, að það séu rauðir þörungar sem valda rauða lit rigningarinnar. Miklar og þéttar torfur geta stundum verið í sjónum af slíkum örsmáum rauðum þörungum. Sennilega sogar skýstrokkur upp í sig þessum þörungum og svo fellur rautt regn, blóðregn. 

Minnst er á blóðregn í Eyrbyggja sögu, en þar segir: 
: *En er mjög leið að nóni kom skýflóki svartur á himininn norður yfir Skor og dró skjótt yfir himin og þangað beint yfir bæinn. Þóttust menn sjá að regn mundi í skýinu. Þóroddur bað menn raka upp heyið en Þórgunna rifjaði þá sem óðast sitt hey. Tók hún eigi að raka upp þótt það væri mælt. Skýflókann dró skjótt yfir. Og er hann kom yfir bæinn að Fróðá fylgdi honum myrkur svo mikið að menn sáu eigi úr túninu á brott og varla handa sinna skil. Úr skýinu kom svo mikið regn að heyið varð allt vott það er flatt lá. Flókann dró og skjótt af og lýsti veðrið. Sáu menn að blóði hafði rignt í skúrinni. Um kveldið gerði þerri góðan og þornaði blóðið skjótt á heyinu öllu öðru en því er Þórgunna þurrkaði. Það þornaði eigi og aldrei þornaði hrífan er hún hafði haldið á. Þóroddur spurði hvað Þórgunna ætlar að undur þetta muni benda. Hún kvaðst eigi það vita "en það þykir mér líklegast," segir hún, "að þetta muni furða nokkurs þess manns er hér er."*

## Tenglar
* ''Rignir blóði''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1961
Kvenkyn

**Kvenkyn** er það kyn eða sá hluti lífveru sem framleiðir egg, sem við kynæxlun sameinast sáðfrumu úr karlkyns lífveru. Kvenkyns lífvera getur ekki fjölgað sér með kynæxlun án karlkyns lífveru, en sumar lífverur fjölga sér bæði með kynæxlun og kynlausri æxlun.

## Tenglar
*
Karlkyn

**Karlkyn** er það kyn lífveru sem framleiðir sáðfrumur eða karlkyns kynfrumur. Við æxlun sameinast sáðfruman eggi úr kvenkyns lífveru. Karlkyns lífvera getur ekki fjölgað sér með kynæxlun án kvenkyns lífveru, en sumar lífverur fjölga sér bæði með kynæxlun og kynlausri æxlun.

## Tenglar
*
Hjálparsögn

**Hjálparsögn** eða **hjálparsagnorð **er hugtak í málfræði sem notar er til að lýsa sögnum. Ef tvær sagnir standa saman í setningu og mynda heild þá er önnur sögnin kölluð aðalsögn en hin hjálparsögn. 

## Hlutverk hjálparsagna
Hjálparsagnir eins og nafnið gefur til kynna, hjálpa aðalsögninni að útskýra eitthvað; eins og til dæmis tíma. Hjálparsagnir geta aldrei staðið einar án aðalsagnar. Hjálparsagnir þurfa ekki alltaf að standa við hlið aðalsagna og oft er fleiri en ein hjálparsögn notuð.

Hjálparsagnir bera ekki sjálfstæða merkingu. Nokkrar algengar íslenskar hjálparsagnir eru; *hafa*, *vera*, *verða* og *munu*.

## Dæmi
Í eftirfarandi dæmum eru **feitletruðu sagnirnar** hjálparsagnir;
* *Maðurinn *'er** farinn.''
* ***Hefur*' maðurinn farið?*
* *Ég vil **verða** kennari.*
* *Hann **mun** vera sætur.*
* *Hann **er** líklega farinn.

## Óeiginlegar hjálparsagnir
Óeiginlegar hjálparsagnir eru lítið notaðar nútildags, en þær voru fyrrum notaðar til þess að mynda samsetta nútíð eða þátíð. Við það missa þær venjulega merkingu sína. Algengt var að hafa óeiginlegar hjálparsagnir í gömlum kveðskap, og eimdi lengi eftir af því. Taldist stundum tækilegur kostur að grípa til þeirra ef rím eða hrynjandi þótti krefjast þess. *Vinna*, *ráða*, *nema* og *gera* voru tíðar sem óeiginlegar hjálparsagnir. 

* Dæmi:
:Ég veit
:eina baugalínu
:af henni tendrast **vann**... (Stefán Ólafsson)
::Tendrast vann = tendraðist.

* Dæmi:
:Efalaust sá öðlingsmann
:árið það **nam** deyja.
:**Kunnu** margir kenna þann
:Kaupmann Vestmannaeyja. (Una Jónsdóttir)
::Nam deyja = dó; kunnu kenna = kenndu (þekktu). 

* Dæmi:
:Þetta, sem helst nú varast **vann**
:varð þó að koma yfir hann. (Hallgrímur Pétursson)
::Varast vann = varaðist. 

## Tengt efni
* Aðalsögn

## Tenglar
*
Aðalsögn

**Aðalsögn** er hugtak í málfræði sem lýsir tegund af sagnorðum. Ef aðeins er ein sögn í setningu þá er sú sögn kölluð aðalsögn. Hinsvegar þegar tvær sagnir standa saman og mynda merkingarlega heild er ein sögnin kölluð aðalsögn en hin kölluð hjálparsögn.

Aðalsögn getur staðið ein án hjálparsagnar; ólíkt hjálparsögnum sem geta ekki staðið einar án aðalsagnar.
dæmi: Ég **les**.

## Tengt efni
*Hjálparsögn
Palaeoptera

***Palaeoptera*** er innflokkur skordýra sem teljast til vængbera. Dýr í honum einkennast af vængjum sem þau geta ekki lagt yfir afturbolinn ólíkt dýrum í systurinnflokknum *[[Neoptera]]*.  *Palaeoptera* hefur átt minni velgengni að fagna en *Neoptera* og inniheldur aðeins tvo eftirlifandi ættbálka, vogvængjur og dægurflugur. Vængirnir á vogvængjunum eru standa út frá hliðunum þegar þær eru ekki á flugi en dægurflugur leggja vængina saman yfir líkamanum í hvíld.

## Neðanmálsgreinar
Suðurfirðir

**Suðurfirðir** er samheiti á nokkrum fjörðum sem ganga inn úr Arnarfirði. Þeir eru Bíldudalsvogur, Fossfjörður, Reykjarfjörður, Trostansfjörður og Geirþjófsfjörður.

Landslag í Suðurfjörðum er mjög vestfirskt, há basaltfjöll og brattar hlíðar í sjó fram og helsta undirlendi í fjarðarbotnum. Þar er hins vegar víða mjög gróðursælt og birkiskógar með ívafi reynis í fleiri fjörðum, sérlega í Geirþjófsfirði og Norðdal í Trostansfirði. 

Bæirnir í fjörðunum, ásamt Bíldudal,  voru sérstakt sveitarfélag sem hét Suðurfjarðahreppur fram að 1987 þegar það sameinaðist Ketildalahrepp og mynduðu þeir í sameiningu Bíldudalshrepp.  Árið 1994 sameinaðist hann Barðastrandahrepp, Rauðasandshrepp og Patrekshrepp í sveitarfélagið Vesturbyggð. 

Búið var á 15 bæjum, þar af tveim tvíbýlum, fram undir miðja 20. öld. Nú er einungis búið á tveim, Fossi og Dufansdal. Eina þéttbýlissvæðið í Arnarfirði er Bíldudalur, þar búa nú um um 300 manns. Bíldudalur er gamall verslunarstaður allt frá einokunartímanum og þar hafa miklir athafnamenn sett sitt mark á staðinn, m.a. Ólafur Thorlacius (1761-1815) og Pétur J. Thorsteinsson (1854-1929).  Í kaþólskri tíð var bænahús á Bíldudal og hálfkirkja frá 14. öld en hún var lögð niður 1670. Kirkja Suðurfjarða var í Otradal fram á tuttugustu öld en 1906 var vígð kirkja á Bíldudal. 

Í Langaneshlíðum, norðan við Geirþjófsfjörð, var bærinn Steinanes. Í Geirþjófsfirði voru bæirnir Krosseyri, Langibotn og Sperðlahlíð. Í Trostansfirði (sem ævilega var nefndur *Trosnasfjörður* af seinni tíma Arnfirðingum) einn samnefndur bær. Í Reykjafirði var samnefnt tvíbýli. Í Fossfirði bæirnir Foss og Dufansdalur. Þar norðan við var Otradalur. Í Bíldudalsvogi voru, fyrir utan þorpið, bæirnir Litlaeyri og Hóll. Norðan við Bíldudalsvogin var bærinn Auðihrísdalur. 

## Landnám
í Landnámabók er sagt að Ketill ilbreiður Þorbjarnarson hafi numið Arnarfjarðardali frá Kópanesi til Dufansdals. Ketill ílengdist þó ekki í Arnarfjarðardölum heldur fór að Berufirði hjá Reykjanesi en skildi eftir sig nafnið Ketildalir. Ánn rauðfeldur Grímsson bjó einn vetur í Dufansdal en Dufan leysingi hans bjó þar eftir. Ánn er sagður hafa gert bú á Eyri, það getur annað hvort verið þar sem nú heitir Hrafnseyri í Arnarfirði eða þar sem nú er þorpið á  Bíldudal. Geirþjófur Valþjófsson er sagður hafa numið í Arnarfirði, Fossfjörð, Reykjarfjörð, Trostansfjörð, Geirþjófsfjörð og bjó hann í Geirþjófsfirði.

## Tengill
* Vestfjarðavefurinn
* http://www.bildudalur.is/  Vefsvæði Bílddælinga
Dægurflugur

**Dægurflugur** eða **maíflugur** (fræðiheiti: *Ephemeroptera*) er ættbálkur skordýra. Dægurflugur eru vatnaskordýr sem vaxa í eitt ár í gyðluformi í ferskvatni og lifa eftir það í mjög stuttann tíma sem fullvaxta skordýr eða allt frá hálftíma að nokkrum dögum.

Dægurflugur eru ásamt vogvængjum annar tveggja eftirlifandi ættbálka í *[[Palaeoptera]]* innflokknum.
Jarðhumla

**Jarðhumla** (fræðiheiti: *Bombus terrestris*) er algengasta hunangsflugutegundin í Evrópu, en er enn sjaldgæf á Íslandi. Tegundin einkennist af afturbol sem er hvítur í endann. Drottningin er 2–2.7&nbsp;cm löng en þernan 1½–2&nbsp;cm.

Jarðhumlur geta ratað heim í bú sitt úr allt að 13&nbsp;km fjarlægð.

## Heimildir
Ólympískur þríhyrningur

**Ólympískur þríhyrningur** er siglingaleið sem algengt er að nota í siglingakeppnum á kænum, einkum landskeppnum og á Ólympíuleikunum. Ólympískum þríhyrningi er ætlað að gefa siglingafólkinu færi á að sýna getu sína í öllum helstu vindáttum, beitivindi, hliðarvindi, lens o.s.frv. Þannig er fyrst sigldur þríhyrningur, síðan pulsa og loks beinn leggur, alltaf með baujurnar á bakborða. Fyrsti og síðasti leggurinn eru upp í vindinn. Venjulega er þríhyrningurinn jafnhliða. 

Kostur við þríhyrningslaga braut er að hægt er að haga hornum þríhyrningsins eftir aðstæðum og búa þannig til fjöldann allan af mismunandi brautum. Að auki eru til ýmis afbrigði af ólympískum þríhyrningi s.s. tvöfaldur (þrefaldur o.s.frv.) þríhyrningur, afbrigði þar sem ráslína og marklína eru sama línan o.s.frv.
Flugbjörgunarsveitin í Reykjavík

**Flugbjörgunarsveitin í Reykjavík** (skammstöfun: **FBSR**) er íslensk björgunarsveit með aðsetur á flugvallarvegi við Reykjavíkurflugvöll.

## Saga
Sveitin var stofnuð 27. nóvember 1950 í kjölfar Geysisslyssins, eftirfarandi samþykkt var rituð á fundinum og stendur óbreytt enn í dag:

:„Fundurinn ályktar að markmið félagsins sé fyrst og fremst að aðstoða við björgun manna úr flugslysum og leita að flugvélum sem týnst hafa. Í öðru lagi að hjálpa þegar aðstoðar er beðið og talið er að sérþekking og tæki félagsins geti komið að gagni“

## Heimildir
* 

## Tengill
* Vefsíða flugbjörgunarsveitarinnar
Rafsegulkraftur

**Rafsegulkraftur** er langdrægur kraftur, sem rafsegulsvið ber milli rafhlaðinna agna, til dæmis rafeinda og róteinda. Rafhleðslur, með sama formerki, hrinda hvor annarri frá sér, en gagnstæðar hleðslur dragast hvor að annari. Rafsegulkraftur heldur rafeindum á brautum umhverfis frumeindakjarnann þannig að frumeindir haldast stöðugar og geta myndað sameindir, en án hans væru engar frumeindir og ekkert efni. Rafsegulfræðin fjallar um rafsegulkraftinn.
Þungeind

**Þungeind** (enska: *Baryon*) eru massamikil eind, samsett úr þremur kvörkum. Þungeindir eru fermíeindir með sterka víxlverkun. Kjarneindir eru þær þungeindir, sem ásamt rafeindum mynda efni.
Péturskirkjan

**Péturskirkjan mikla** (eða **Basilíka heilags Péturs**; latína: *Basilica Sancti Petri*; ítalska: *Basilica di San Pietro in Vaticano*) er basilíka páfans í Vatíkaninu í Róm. Hún var reist á rústum eldri kirkju sem hafði verið byggð á staðnum þar sem talið var að gröf heilags Péturs væri. Sú kirkja var byggð af Konstantínusi mikla milli 326 og 333. Undir lok 15. aldar lá fyrir að kirkjan var mikið skemmd og upp kom sú hugmynd að reisa alveg nýja kirkju. Bygging núverandi kirkju hófst í tíð Júlíusar 2. 1506 og lauk í tíð Úrbanusar 8. 1626. 

Kirkjan skipar sérstakan sess hjá kaþólikkum, bæði sem dómkirkja páfans, og þar með höfuðkirkja alls kristindóms, og eins sem grafarkirkja heilags Péturs og nánast allra páfa eftir hans dag. Kirkjan er mikilvægur áfangastaður pílagríma. Að lokum má þess geta að Péturskirkjan í Róm er stærsta kirkja Evrópu.
Rushmore-fjall

**Rushmore-fjall** er 1.745 metra granítfjall nálægt Keystone í Suður-Dakóta. Í fjallið hefur verið höggvið risavaxið minnismerki, sem sýnir 18 metra há andlit fjögurra fyrrum forseta Bandaríkjanna: George Washington (1732-1799), Thomas Jefferson (1743-1826), Theodore Roosevelt (1858-1919) og Abraham Lincoln (1809-1865). Upphaflega átti verkefnið að auka ferðamennsku í Black Hills-fjallgarðinum í Suður-Dakóta. Verkið hófst árið 1927 og því lauk 1941.
Burj Khalifa

**Burj Khalifa** (áður þekktur sem **Burj Dubai**, *Dúbæturninn*) er risavaxinn skýjakljúfur í Dúbæ í Sameinuðu arabísku furstadæmunum. Turninn er hæsta mannvirki heims, 828 m. Framkvæmdir hófust 21. september 2004 og turninn var opnaður 4. janúar 2010.

## Tenglar

* Íbúar í hæsta turni heims þurfa að fasta lengur en aðrir, Vísir.is 8. ágúst 2011
Kvikmyndahátíðin í Cannes

**Kvikyndahátíðin í Cannes** (franska: *le Festival de Cannes*) er ein af elstu og virtustu kvikmyndahátíðum heims. Hátíðin var stofnuð árið 1939. Hún er haldin árlega, oftast í maí, í ráðstefnuhöllinni Palais des Festivals et des Congrès í Cannes í Suður-Frakklandi. 

Eftirsóttust þeirra mörgu verðlauna sem veitt eru á hátíðinni eru gullpálminn fyrir bestu kvikmyndina á hátíðinni. Grand Prix-verðlaunin eru næst eftirsóttust og einnig veitt kvikmynd í fullri lengd. 

## Verðlaun

* **Samkeppni**
** Palme d'Or – Gullpálminn - Besta kvikmynd í fullri lengd
** Grand Prix –  Önnur besta kvikmynd í fullri lengd
** Palme d'Or du court métrage – Besta stuttmyndin
** Prix du Jury – Dómnefndarverðlaun
** Prix de la mise en scène – Besta leikstjórn
** Prix d'interprétation masculine – Besti leikari
** Prix d'interprétation féminine – Besta leikkona
** Prix du scénario – Besta handrit

* **Aðrir flokkar**
** Prix Un Certain Regard – Kvikmynd sem hefur frumleika og hugrekki að leiðarljósi
** Cinéfondation prizes – Nemakvikmynd
** Caméra d'Or – Besta fyrsta kvikmynd
Nightwish

**Nightwish** er finnsk sinfónísk power metalhljómsveit sem var stofnuð árið 1996. Söngkonur hljómsveitarinnar hafa sungið í óperustíl. Nightwish tók þátt í finnsku forkeppninni í Eurovision árið 2000 og endaði í öðru sæti.

Árið 2005 ákvað hljómsveitin að halda áfram án söngkonunnar Törju Turunen og tjáðu sig í opnu bréf eftir tónleika og settu tilkynningu á heimasíðu sína. Nightwish hefur verið með tvær söngkonur síðan: Hina sænsku Anette Olzon og nú fer hollenska söngkonan Floor Jansen fyrir sveitinni.

Til stóð að sveitin kæmi til Íslands árið 2008 en hætt var við það vegna tónleikahaldarans. 

## Meðlimir
*Tuomas Holopainen - hljómborð
*Marco Hietala - bassi, söngur
*Empuu Vuorinen - gítar
*Jukka Nevalainen - trommur
*Troy Donockley – flautur og gítar
*Floor Jansen - söngur
## Fyrrum meðlimir
*Tarja Turunen
*Sami Vänskä
*Anette Olzon 

## Breiðskífur
*Angels Fall First (1997)
*Oceanborn (1998)
*Wishmaster (2000)
*Century Child (2002)
*Once (2004)
*Dark Passion Play (2007)
*Imaginaerum (2011)
*Endless Forms Most Beautiful (2015)
*Human. :II: Nature. (2020)

## Tilvísanir
Létteind

**Létteind** (enska: *Lepton*) er heiti níu minnstu öreindanna, sem hafa allar hálftöluspuna og flokkast því sem fermíeindir. Þær eru rafeind, mýeind og táeind auk andeinda ásamt  tilsvarandi fiseindum, sem hugsanlega hafa engan massa. Rafeindir ásamt kjarneindum mynda efni.
Sterkeind

**Sterkeind** (enska: *Hadron*) er samheiti yfir þungeindir og miðeindir. Þær eru líklega samsettar úr kvörkum og haldið saman af sterka kjarnakraftinum. Stóri sterkeindahraðallinn í CERN var smíðaður til þess að gefa betri innsýn inn í byggingu sterkeinda.
Bogi

**Bogi** getur átt við

* vopnið boga
* boga í byggingarlist
* nafnið Boga
* boga til notkunar á strengjahljómfæri
Öxin og jörðin

**Öxin og jörðin** getur átt við:

*„Öxin og jörðin“, fleyg orð sem séra Jón Bjarnarson mælti haustið 1550. Presturinn Jón Egilsson (1548-1634) ritaði Biskupaannála þar sem sagt er frá aðdraganda þess að ákveðið var að taka Jón Arason biskup, og syni hans (Björn og Ara) af lífi. Þetta stendur í annálum Jóns Egilssonar:
*: *Síra [[Jón Bjarnarson]] ansar þá til: „Eg em fávísastur af yður öllum, og kann eg ráð til að geyma þá.“ Þeir sögðust það vilja heyra. Hann sagði þá: „*'Öxin og jörðin geymir þá best**.“''
*: (einnig hefur þetta verið ritað „**Öxin og jörðin geyma þá best.*'“)
*Bókina *Öxina og jörðina'', sem er nefnd eftir þessum atburðum skrifuð af Ólafi Gunnarssyni
Þéttmerski

**Þéttmerski** (*Dithmarschen*) er hérað í fylkinu Slésvík-Holtsetalandi í Norður-Þýskalandi. Það afmarkast af Norðursjó og ánum Saxelfi og Egðu.
Húsmargfætla

**Húsmargfætla** (fræðiheiti: *Scutigera coleoptrata*) er gul-grá margfætla af *[[Scutigeromorpha]]* ættbálki.

Húsmargfætlan er skordýraæta sem nærist m.a. á minni kóngulóm, veggjalúsum, termítum, kakkalökkum, silfurskottum, maurum og klafhölum. Hún drepur bráðina með eitruðu biti. Vegna afráns á skordýrum er hún vinsæll lífrænn meindýraeyðir.
Kennifall

**Kennifall** getur átt við:
* Kennifall, hugtak í málfræði
* Kennifall, hugtak í líkindafræði
* Kennifall, hugtak í mengjafræði
* Kennifall diffurjöfnu
Kennifall (mengjafræði)

**Kennifall** mengis A, táknað með χ, er ósamfellt fall, sem tekur gildið einn ef stak *x* í formenginu X er einnig stak í A, en tekur annars gildið núll.
Skilgreining:
:\chi_A:X\to \{0,1\},\ x\mapsto 
\begin{cases}
  1, & \text{ef } x \in A \\
  0, & \text{annars}
\end{cases}
Hljóðvarp

**Hljóðvarp**  kallast það þegar sérhljóð í áhersluatkvæði breytist fyrir áhrif annars sérhljóðs sem kallast hljóðvarpsvaldur. Í íslensku hafa a-hljóðvarp, u-hljóðvarp og i-hljóðvarp öll verið virk á einhverjum tímapunkti. 

## Tegundir hljóðvarpa
### A-hljóðvarp
**A-hljóðvarpið** er elsta hljóðvarpið sem til er og það kemur mjög sjaldan fram í íslensku. Í a-hljóðvarpi verður sérhljóðinn *i* að *e*. Hér er hljóðvarpsvaldurinn *a*. Stafurinn *a* togar í rótarsérhljóðið *i* og færir það svo það er nær myndunarstað a-hljóðsins og breytir því *i* í *e*.

#### Dæmi
**n*'i**ðar'' → ''n**e**ðar''

===U-hljóðvarp===
**U-hljóðvarp** er mjög algengt hljóðvarp í íslensku. Í því verður hljóðið ''a'' að hljóðinu ''ö'' eða ''u''. Áður fyrr verkaði u-hljóðvarpið einnig þannig að ''i'' varð að ''y''. 

a > ö
a > u

====Dæmi====
*''b**a**rn'' → ''b**ö**rn''
*''t**a**la'' → ''t**ö**lum''
*''sum**a**r'' → ''sum**u**r''
*''hundr**a**ð'' → ''hundr**u**ð''

===I-hljóðvarp===
**I-hljóðvarp** er algengasta hljóðvarpið í íslensku. Hljóðvarpsvaldurinn er ''i'' en ''i'' hverfur eftir að hafa fært rótarhljóðið nær myndunarstað sínum.

Tegundir:
*''a'' → ''e''
*''e'' → ''i''
*''o'' → ''y''
*''ó'' → ''æ''
*''á'' → ''æ''
*''u'' → ''y''
*''ú'' → ''ý''
*''au'' → ''ey''
*''ju'' → ''y''
*''jú'' → ''ý''
*''jó'' → ''ý''

====Dæmi====
*''h**ú**s'' → ''h**ý**si''
*''br**au**t'' → ''br**ey*'ta*

## Tengt efni
* Klofning
* Stóra brottfall
Malaga

**Malaga** er hafnarborg í Andalúsíu á Suður-Spáni. Íbúar borgarinnar voru rúm 569.000 árið 2015 en um helmingi fleiri búa á stórborgarsvæðinu. Malaga er sjötta stærsta borg Spánar.

Líklegast er talið að heitið sé komið úr fönikísku (og hét þá Malaka) og dregið af salti sbr. hebreska  מלח (melak) + arabíska ملح (milh).
Sheffield

**Sheffield** er borg í Suður-Yorkshire í Englandi. Borgin dregur nafn sitt af ánni Sheaf sem rennur í gegnum borgina. Íbúar borgarinnar voru rúmlega 585 þúsund árið 2019 en á stórborgarsvæðinu er 1,6 milljón. Sheffield er mikil iðnaðarborg. 

Sheffield United og Sheffield Wednesday eru knattspyrnulið borgarinnar.
Nice

**Nice** (borið fram „nís“, stundum á íslensku Nissa) er borg í Suður-Frakklandi við Miðjarðarhafið, milli Marseille í Frakklandi og Genóa á Ítalíu. Borgin er í Provence-Alpes-Côte d'Azur-héraði og er fimmta stærsta borg Frakklands með rúmlega 340 þúsund íbúa innan borgarmarkanna (2017) en tæp 1,4 milljón manns búa á stórborgarsvæðinu. Nice er vinsæll sumarleyfisstaður jafnt Frakka sem erlendra ferðamanna. Áætlað er að um 4 milljónir ferðamanna sæki borgina heim á ári hverju og flugvöllurinn, sem stendur á landfyllingu við ströndina, er einn sá annasamasti í Frakklandi. Hershöfðinginn og stjórnmálamaðurinn Garibaldi, stundum kallaður landsfaðir Ítalíu, fæddist í Nice. Á hæðinni fyrir ofan miðbæ Nice stendur kirkjugarður (f. Cimetière du Château) á rústum gamals virkis sem byggt var á hæðinni á 16. öld. Í kirkjugarðinum hvílir René Goscinny, höfundur myndasagnanna um Ástrík gallvaska.

Nafnið kemur frá hinu gríska *níkaíos*, sem merkir sigursæll.

Árið 2021 var Nice færð á Heimsminjaskrá UNESCO

## Menntun
* EDHEC Business School
* EPITECH
* ISEFAC Bachelor

## Íþróttir
OGC Nice er knattspyrnulið borgarinnar.

## Heimildir
Vatnsdæla saga

**Vatnsdæla saga** er fornsaga sem telst til Íslendingasagna. Sagan er ættarsaga Vatnsdæla. Hún hefst í Noregi og segir frá Ingimundi gamla landnámi hans í Vatnsdal, þar sem hann gerist ættarhöfðingi dalsins. Sagan fylgir svo næstu afkomendum hans til um 900 fram til dauða Þorkels kröflu í upphafi 11. aldar.

Sagan er talin rituð um 1270 og líklega í Þingeyraklaustri eins og fleiri merk handrit.

Vatnsdæla saga hefur verið gefin út í mörgum útgáfum. Þeirra á meðal eru:

* Vatnsdæla saga [hljóðbók] Hljóðbókaklúbburinn 1997.
* Íslendingasögur. Skuggsjá 1970.
* Vatnsdæla saga. Hið Íslenzka fornritafélag 1959.
* Íslenzk fornrit VIII bindi. Vatnsdælasaga og fl. 1939.
* Vatnsdæla saga. Björn M. Ólsen 1937-39.
* Vatnsdæla saga. Valdimar Ásmundsson 1893.
* The Sagas of Icelanders: a selection. London Penquin 2001.

## Tenglar
* Vatnsdæla saga; af Snerpu.is
* http://www.vatnsdalur.is/ 
* ''Lítil athugasemd við ritgerð um Vatnsdæla sögu''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1965
Nantes

**Nantes** er borg í Vestur-Frakklandi í héraðinu Pays de la Loire. Borgin er áttunda stærsta borg landsins með um 320 þúsund íbúa innan borgarmarka (2019) og um milljón á stórborgarsvæðinu.

## Menntun
* Audencia Business School
* e-artsup
* École pour l'informatique et les nouvelles technologies
* ISEG Marketing & Communication School
* ISEFAC Bachelor
Toulouse

**Toulouse** er borg í Suðvestur-Frakklandi við bakka Garonne-fljóts, miðja vegu milli Atlantshafs og Miðjarðarhafs. Toulouse er fjórða stærsta borg Frakklands með 480 þúsund íbúa (2017) innan borgarmarkanna en rúmlega 1,1 milljón býr á stórborgarsvæðinu.

Toulouse er ein af miðstöðvum flugvélaiðnaðarins í Evrópu en í borginni eru meðal annars verksmiðjur og skrifstofur flugvélaframleiðandans Airbus, Thales Alenia Space sem er stærsti gervihnattaframleiðandi Evrópu og Geimferðamiðstöðin í Toulouse. 

Háskólinn í Toulouse er einn af elstu háskólum heims, stofnaður árið 1229. Hann er þriðji stærsti háskóli landsins.

## Skólar í Toulouse
* ENSEEIHT
* École nationale de l'aviation civile
* Institut polytechnique des sciences avancées
* Toulouse Business School
* Toulouse School of Economics
* Université Fédérale Toulouse Midi-Pyrénées
Jacksonville

**Jacksonville** er stærsta borgin í Flórída í Bandaríkjunum og 10. stærsta borg landsins. Í borginni búa 949.611 manns en um 1,73 milljónir manna búa á stórborgarsvæðinu (2020).

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Columbus (Ohio)

**Columbus** er höfuðborg og stærsta borg Ohio-fylkis í Bandaríkjunum. Hún er jafnframt 15. stærsta borg landsins með um 913 þúsund íbúa (2023). Borgin var stofnuð árið 1812 og varð höfuðborg ríkisins fjórum árum síðar.

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Stóra skordýrabók Fjölva

**Stóra skordýrabók Fjölva** er alfræðirit um skordýr þýtt af Þorsteini Thorarensen upp úr *[[The Pictorial Encyclopedia of Insects]]* eftir V. J. Stanek. Bókin var útgefin 1974 af Bókaútfáfunni Fjölva í samstarfi við Artia-bókaútgáfuna í Prag og var prentuð í Tékkóslóvakíu.

## Tengt efni
* Listi yfir skordýr sem fjallað er um í Stóru Skordýrabók Fjölva
Cleveland (Ohio)

**Cleveland** er borg í Ohio-ríki í Bandaríkjunum. Íbúar borgarinnar eru rúmlega 372 þúsund (2020) en eru um það bil 2,1 milljónir á stórborgarsvæðinu. Borgin var stofnuð árið 1796.

## Íþróttalið
*Cleveland Cavaliers - NBA
*Cleveland Browns - NFL
*Cleveland Guardians - MLB

## Söfn
*Frægðarhöll rokksins

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Columbus

**Columbus** getur átt við:

## Borgir
* Columbus, borg í Ohio
* Columbus, borg í Georgíufylki

## Persónur
* Kristófer Kólumbus
Miðeind

**Miðeind** (enska: *Meson*) er eind samsett úr pari kvarka og andkvarka og flokkast því til sterkeinda. Miðeindir hafa heiltöluspuna og eru því bóseindir og hafa auk þess sterka víxlverkun. Sumar miðeindir hafa rafhleðslu. Þekktastar eru π-miðeindir.
Klofning

**Klofning** er hugtak í málfræði og er notað um þá hljóðbreytingu þegar sérhljóðið *e* klofnar í *ja* (a-klofning) eða *jö* (u-klofning). 

Klofning er algengari í norrænum málum en öðrum germönskum. Orðin *sjaldan* og *seldom* eru t.d. samstofna en í íslensku hefur *sjaldan* klofnað úr *seldan*.

## Dæmi
### A-klofning
**f*'e**ll'' → [[fjall|''f**ja**ll'']]
*''b**e**ra'' (gamalt orð yfir kvenkyns bjarndýr eða birnu) → [[bjarndýr|''b**ja**rndýr'']]
****e*'rilar* → [[jarl|***ja**rl*]]
**h**e**rtu* → [[hjarta|*h**ja**rta*]]

===U-klofning===
****e**rþu* → [[jörð|***jö**rð*]]
**b**e**ra* (gamalt orð yfir kvenkyns bjarndýr eða birnu) → [[björn|*b**jö**rn*]]
**k**e**t* → [[kjöt|*k**jö**t*]]
****e**tunar* → *'''jö'''tunn''

## Tengt efni
*Hljóðvarp
Nykur

**Nykur** er þjóðsagnavera sem líkist mjög hesti, og er oftast steingrár eða apalgrár að lit. Aðaleinkenni nykursins eru þau að hófarnir snúa aftur og hófskeggin fram, öfugt við það sem er á eðlilegum hesti. Nykrar eiga sér hliðstæðu í þjóðtrú nágrannalanda, t.d. Noregs og Orkneyja.

## Hin ýmsu nöfn nykursins
Nykur en nefndur ýmsum nöfnum á íslensku s.s *nennir*, *nóni*, *vatnaskratti* eða *kumbur*. Hann er einnig stundum nefndur *vatnahestur*, þó það sé oftast haft um flóðhest eða venjulegan hest sem er þeim eiginleikum búinn að vera traustur að vaða straumhörð vatnsföll. 

## Þjóðtrúin
Nykur er samkvæmt þjóðtrúnni bæði að finna í ám og stöðuvötnum og jafnvel sjó. Þegar sprungur koma í ísa á stöðuvötnum að vetri til verða stundum dunur miklar, þá er sagt að *nykurinn hneggi*. Nykurinn reynir gjarnan að tæla menn á bak sér. Þeir sem fara á bak sitja þar fastir með einhverjum hætti en nykurinn hleypur óðar að vatninu þar sem hann á sér óðal og steypir sér á kaf og drekkir þeim sem á honum situr. Hann þolir ekki að heyra nafn sitt nefnt, en heyri hann það tekur hann viðbragð og hleypur í vatnið. Það hefur borið við að hann hafi fyljað merar af hestakyni. Það einkennir alla þá hesta sem eru undan nykri að þeir leggjast niður ef þeim er riðið eða þeir bera bagga yfir vatnsfall sem vætir kvið þeirra. Fjölmörg örnefni tengd nykrinum eru til um land allt, s.s. Nykurtjörn, Nykurvatn, Nykurpyttur og mörg fleiri.

## Biblían
Í biblíu 20. aldar, nánar til tekið í Job 40.15-24 í Gamla testamentinu, er talað um nykur. Það er einhverskonar tilraun til að þýða hið hebreska orð, behemot, sem notað er í ýmsum erlendum þýðingum. Það hefur verið túlkað sem hinar ýmsu skepnur meðal fræðinga, allt frá flóðhesti, krókódíl, vatnavísundi og fornfíli, og sumir hafa jafnvel viljað meina að behemot hafi verið risaeðla. 

## Heimildir
* Jón Árnason, *Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri I*.
* Sigfús Sigfússon. *Íslenskar þjóðsögur og sagnir IV*. Þjóðsaga, Reykjavík 1982

## Tenglar
* 
* ''Nykur fældur''; smágrein í Lesbók Morgunblaðsins 1961
* ''Nykur í Miðfellsvatni''; hluti af grein í Lesbók Morgunblaðsins 1959
* ''Nykur í Tjörninni''; smágrein í Lesbók Morgunblaðsins 1957
;erlendir
* Nykur í Orkneyjum .
Ferfætlingar

**Ferfætlingar** (fræðiheiti: *Tetrapoda*) er yfirflokkur hryggdýra með fjóra fætur eða aðra álíka útlimi. Froskdýr, skriðdýr, risaeðlur, fuglar, og spendýr teljast öll til ferfætlinga, jafnvel slöngur teljast til flokksins sökum uppruna. Allir ferfætlingar eru komnir af holduggum (*[[Sarcopterygii]]*) sem skriðu á land á devontímabilinu.
Hrafnkels saga Freysgoða

**Hrafnkels saga Freysgoða** (eða **Hrafnkatla**) er Íslendingasaga og er frægust allra Austfirðinga sagna. Um Hrafnkels sögu hefur verið meir og betur skrifað en aðrar Íslendinga sögur, að Njálu einni undanskilinni. Einar Pálsson hefur til dæmis skrifað um hana bókina: *Heiðinn siður og Hrafnkels saga*, sem kom út árið 1988.

## Boðskapur Hrafnkels sögu
Sumir líta svo á að skilja beri söguna þannig að maður eigi að drepa óvin sinn þegar maður hefur tækifæri til þess. Ein af aðalsögupersónunum í Hrafnkels sögu, Sámur, þyrmir lífi Hrafnkels, þegar hann hefur tækifæri til að ganga frá honum, og koma þannig veg fyrir að hann nái valdi sínu aftur. En af því að hann gefur honum líf nær Hrafnkell sínu fyrra valdi aftur og tekur hann í rekkju á Aðalbóli og segir við hann:

Sámur velur lífið, og þar við situr, hann fær enga eftir það til að reyna að rétta hlut sinn, og „[f]ékk hann aldrei uppreist móti Hrafnkeli, meðan hann lifði.“

## Tenglar
* Hrafnkels saga Freysgoða; af heimasíðu Snerpu
* ''Hrafnkötlu útgáfan 1942''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1968
Söluturninn á Lækjartorgi

**Söluturninn við Lækjargötu** (sem áður fyrr var nefndur **Söluturninn á Lækjartorgi**) er áttstrendur blaðsöluturn í Reykjavík. Eftir þessum turni eru sjoppur á Íslandi kallaðar söluturnar. Hann var reistur á Lækjartorgi fyrir konungskomuna árið 1907. Rögnvaldur Ólafsson teiknaði húsið. Ekki er vitað hver byggingameistari þess var, en húsið er talið vera mjög vel byggt. 

Fyrsti eigandi söluturnsins var Einar Gunnarsson ritstjóri. Gaf hann m.a. út upplýsingabækling sem nefndist: Reykjavíkurvasakver. Meðal annarra eiganda turnsins má nefna Svein Gunnarsson frá Mælifellsá. Ýmis skilyrði voru sett fyrir rekstri söluturnsins í upphafi og skyldi þar vera sendisveinamiðstöð, talsími fyrir almenning og sala á frímerkjum og bréfspjöldum, aðgöngumiðum að skemmtunum, en engin sala önnur.  

Leyfistíminn fyrir söluturninn á Lækjartorgi var tíu ár og árið 1917 voru eigendur hans því beðnir um að fjarlægja hann. Að lokum fór svo að turninn var fluttur á lóð Stjórnarráðsins við Arnarhól 1918. Enda þótt turninum hefði nú verið fundinn varanlegur staður var framtíð hans ótrygg enn um sinn. Turninn var fluttur árið 1919 á lóð stjórnarráðsins við Arnarhól og var þar í 50 ár á horni Kalkofnsvegar og Hverfisgötu. Turninn stóð á því horni í rúma hálfa öld. Árið 1972 seldi Ólafur Sveinsson borgarsjóði Reykjavíkur turninn sem var fluttur var á Árbæjarsafn vorið 1973. Þar var hann geymdur þar næstu þrjú árin. Að forgöngu Elínar Pálmadóttur var turninn endurbyggður árin 1977-78 af trésmiðju byggingadeildar borgarinnar. Yfirsmiður var Magnús Björnsson. 

Turninn stóð síðan í nokkur ár á Lækjartorgi en honum var síðan fundinn staður hjá Miðbæjarskólanum. 

Eitt af kosningaloforðum Besta flokksins í borgarstjórnarkosningum í Reykjavík 2010 var að flytja turninn aftur á sinn stað á Lækjartorg sem var gert sama ár.
Póstkort

**Póstkort** eða **kort** (sem áður fyrr var nefnt **bréfspjald**) er kort sem senda má umslagslaust í pósti. Venjulega er mynd af borgarhluta eða landslagi að framan, eða mynd af einhverju sem gleðja á viðtakandann, en bakhliðin venjulega tvískipt, þ.e. fyrir textann sem sendandi semur sjálfur og hægra megin við textaplássið er pláss fyrir heimilisfang viðtakanda. 

2010 komu á markað hjá Íslandspósti *Póstkortin mín*, þar sem fólk getur sett sína eigin mynd á póstkort.
Sístaða

**Sístaða** (eða **ofstöður**) er ástand sem skapast þegar holdris hjaðnar ekki innan 4 klst. þrátt fyrir skort á líkamlegri- og sálrænni örvun. Sístaða reðurs veldur blóðþurrð með tilheyrandi skaða fyrir æðarnar í getnaðarliminum sem getur skaðað getu hans til holdriss til langs tíma og jafnvel valdið getuleysi. Alvarlega tilfelli geta svo valdið drepi í holdi.

## Tengt efni
* Standpína
Standpína

**Standpína** (eða **holdris** eða **stinning**) er reðurspenna, eða m.ö.o. það að manni rís hold. Einnig er talað um að *vera með hann beinharðan*, og að *einhverjum beinstendur* og gömul íslensk sögn um það að fá standpínu var að *mastra*. 

## Tengt efni
* Dauðaholdris
* Sístaða
Jólakort

**Jólakort** eru (einbrotin) póstkort, sem send eru vinum og ættingjum fyrir jól og innihalda jóla- og nýárskveðju. Jólakort eru oftast send með pósti í frímerktu umslagi. Hátíðarkveðjur, sem svipar til jólakorta, eru einnig sendar með tölvupósti. Einnig eru jólakort oft notuð sem merkispjöld á jólapakka.

## Tenglar
* ''Uppruni jólakorta''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1972
Heilakúpudýr

**Heilakúpudýr** (fræðiheiti: *Craniata*) er óröðuð fylking seildýra sem inniheldur undirfylkingarnar hryggdýr og slímála auk einnnösunga. Til fylkingarinnar teljast dýr með heilakúpu eins og nafnið gefur til kynna. Fylkingin er tiltölulega ný en áður fyrr var til siðs að flokka slímála og einnösunga (sem steinsugur teljast m.a. til) sem hryggdýr en þau dýr skortir hryggjarliði.

## Einkenni
Heilakúpudýr eru þau seildýr sem eru með höfuð, þ.e. ekki möttuldýr eða tálknmunnar. Meðal þeirra eru slímálar sem eru með brjóskkennda heilakúpu og tennur úr hornefninu keratín.

Höfuð heilakúpudýra er myndað af heilakúpu og í flestum tilfellum kjálkum, auk augna og annara skynfæra.

## Tengt efni
* Útdauðu flokkarnir *[[Haikouella]]* og *[[Haikouichthys]]*
Fingrarím

**Fingrarím** (eða **handrím**) (latína: *dactylismus ecclesiasticus*) er aðferð til að reikna dagatal, finna tunglkomur, hátíðisdaga o.þ.h. með því að telja á fingrum sér. Árni Óla segir á einum stað í *[[Grúsk, greinar um þjóðleg fræði]]*: *Fingrarímið [..] var [lengi vel eina] almanak Íslendinga*. 

Í Almanaki hins íslenzka Þjóðvinafélags árið 1875 stendur:

:*Áður en almennt varð að kalla tímatalsbæklínginn „almanak“, þá var hann hjá oss venjulega kallaður „rím“, og var það eiginlega rit um þá list, að finna ártíðir, hátíðisdaga, túnglkomur og fleira með því að telja á fíngrum sínum; því var það stundum kallað fíngra-rím.* 

## Orðsifjafræði
Latneska heitið *dactylismus ecclesiasticus* er samansett af nafnorðinu *dactylismus* sem er komið af orðinu ** („fingur“) sem kom sjálft úr gríska orðinu δάκτυλος (dáktylos) að viðbættu viðskeytinu *-ism* og svo lýsingarorð *ecclesiasticus* („klerklegur“, „kirkjulegur“, „kirkju-“, „að því er varðar kirkjuna“).

## Dæmi um fingrarímsaðferð
Með því að rekja sig eftir hnúum beggja handa má finna út hversu margir dagar eru í hverjum mánuði fyrir sig. Þannig þýðir hnúi litlafingurs á vinstri hönd janúar (hæð og þar með 31 dagur) en næsta bil febrúar sem hefur 28 daga (29 í hlaupári). Þannig skiptast á *langir* og *stuttir* mánuðir fram í júlí-ágúst þar sem handaskil koma en mánuðurnir hafa hvor um sig 31 dag.

## Rímspillir
Rímspillisár er þegar árið á undan endar á laugardegi og árið á eftir er hlaupár. Þetta gerist yfirleitt á 28 ára fresti. Rímspillirinn nær frá sumarauka rímspillisársins fram á hlaupársdag árið eftir. Á þeim tíma eru allir viðmiðunartímar degi seinna en í hefðbundnu ári.

## Tilvísanir

## Tenglar
* 
* Rit um ''fingrarím'' eftir Þorstein Sæmundsson stjörnufræðing á heimasíðu Almanaks Háskólans
* ''Fingrarím''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1950
* ''Dactylismus ecclesiasticus'' eður ''Fingra - Rím'' viðvíkjandi kirkju-ársins tímum. Fylgir og með ný aðferð að finna íslendsk Misseraskipti. - Bók á Google Books eftir Jón Árnason, biskup í Skálholti.
Kjálkadýr

**Kjálkadýr** eru dýr í innfylkingu hryggdýra sem eru með kjálka áfastan heilakúpunni. Til fylkingarinnar teljast öll núlifandi hryggdýr nema steinsugur (*[[Hyperoartia]]*) og slímálar (*[[Myxini]]*).

## Tengt efni
* Heilakúpudýr (*[[Craniata]]*)
Fornlífsöld

**Fornlífsöld** er fyrsta og lengsta öldin á aldabilinu tímabil sýnilegs lífs sem í jarðsögunni tekur við af frumlífsöld. Fornlífsöld hófst fyrir um 542 milljón árum og lauk fyrir 252,2 milljón árum síðan (ICS, 2004). Hún skiptist í sex tímabil: kambríumtímabilið, ordóvisíumtímabilið, sílúrtímabilið, devontímabilið, kolatímabilið og permtímabilið. Miðlífsöld tók síðan við af fornlífsöld.

Á þessum tíma urðu gríðarlegar breytingar á jarðfræði, loftslagi og lífríki jarðar. Á kambríumtímabilinu átti kambríumsprengingin sér stað þar sem flestar núverandi fylkingar dýra komu fram. Fiskar, liðdýr, froskdýr og skriðdýr komu öll fyrst fram á fornlífsöld. Þróunin hófst í hafinu en barst síðan upp á land. Stórir skógar þöktu löndin og urðu síðar að kolalögum í Evrópu og austurhluta Norður-Ameríku. Undir lok tímabilsins voru skriðdýr ráðandi dýrategund og fyrstu nútímajurtirnar (barrtré) komu fram á sjónarsviðið. 

Lok fornlífsaldar miðast við stærsta fjöldaútdauða sögunnar, aldauðann í lok perm. Þær náttúruhamfarir höfðu svo mikil áhrif á lífríkið að það var 30 milljón ár að ná aftur fyrri styrk.
Tímabil sýnilegs lífs

**Tímabil sýnilegs lífs** er núverandi aldabil í jarðsögunni. Því er skipt í aldirnar fornlífsöld, miðlífsöld og nýlífsöld. Það dregur nafn sitt af því að á þessu tímabili hefur verið til mikill fjöldi lífvera. Það nær frá því fyrir 541 milljón árum til okkar daga. Fyrsti hluti þessa tímabils er kambríumtímabilið þegar ýmsar lífverur með harða skel komu fyrst fram á sjónarsviðið. Áður var talið að líf hefði hafist á kambríumtímabilinu. Tímabilið frá myndun Jarðar til upphafs Kambríumtímabilsins var kallað forkambríum sem nú skiptist í hadesaröld, upphafsöld og frumlífsöld. Nú er talið að líf hafi byrjað þegar á upphafsöld fyrir 3,7 milljörðum ára. 

Tímabil sýnilegs lífs einkennist af þróun fjölda fylkinga dýra og jurta og greiningu þeirra í ólíkar tegundir; þróun fiska, skordýra og ferfætlinga og þróun nútímadýralífs. Landplöntur komu fram snemma á þessu tímabili. Á þessum tíma rak meginlöndin til þar til þau sameinuðust öll í eitt risameginland, Pangeu, sem síðar brotnaði upp í núverandi heimsálfur.
Miðlífsöld

**Miðlífsöld** er önnur öldin á aldabilinu tímabil sýnilegs lífs. Miðlífsöld hófst fyrir um 251 milljón árum og lauk fyrir 180 milljón árum síðan. Hún skiptist í 3 jarðsöguleg tímabil: trías (251,0 Má. til 199,6 Má.), júra (199,6 Má. til 145,5 Má.) og krít (145,5 Má. til 65,5 Má.).


## Tenglar
*
Nýlífsöld

**Nýlífsöld** er þriðja og núverandi öldin á aldabilinu tímabil sýnilegs lífs. Nýlífsöld hófst fyrir 65,5 milljón árum við útrýmingu risaeðlanna. Öldin skiptist í tvö jarðsöguleg tímabil: tertíertímabilið (þriðja tímabilið) og kvartertímabilið (fjórða tímabilið) sem nær til okkar daga.
Kyrrahafsslímáll

**Kyrrahafsslímáll** (fræðiheiti: *Eptatretus stouti*) er slímáll með heimkynni við botn kyrrahafsins allt frá rökkursvæðinu niður í undirdjúpin (sjá úthafssvæði).
Páskaleikur

**Páskaleikur** er elsta tegund helgileikja af hinum kristna meiði og varð til á miðöldum sem hluti af Páskunum. Páskaleikur er leikinn til að rifja upp frásöguna af pínu, dauða og upprisu Jesú Krists. Að vissu leyti má líta á myndina *[[Píslarsaga Krists]]* (*The Passion of the Christ*), sem Mel Gibson leikstýrði, sem nokkurskonar páskaleik.
Söguöld

**Söguöld** er tímabil í Íslandssögunni sem nær yfir sögutíma þess hluta Íslendingasagnanna sem gerist á Íslandi eða frá landnámi Íslands til um 1050. Stundum er söguöld aðgreind frá landnámsöld og látin ná frá stofnun alþingis 930. Þá er oft talað um „landnáms- og söguöld“ í einu lagi með vísun til forsögulegs tíma í sögu Íslands, það er tímabilsins áður en samtímaritheimildir komu til.

## Tilvísanir
En

**En**, **EN** og **en** geta átt við:
* Japanskt jen, *en* er japanska nafnið yfir jen
* Enska (ISO 639-1)
* *en* getur verið íslensk aðaltenging
* *en* getur líka verið íslensk samanburðartenging; líka *heldur en*
* *áður en*, *fyrr en* og *óðar en* eru tíðartengingar
* Eastern National, a non-profit organization
* EuroNews
* *[[Siðfræði Níkomakkosar]]* eftir Aristóteles
Eptatretus

***Eptatretus*** er ættkvísl slímála.

## Tegundir

* *[[Eptatretus burgeri]]* (Girard, 1855)
* *[[Eptatretus cirrhatus]]* (Forster, 1801)
* *[[Eptatretus deani]]* (Evermann & Goldsborough, 1907)
* *[[Eptatretus fritzi]]* Wisner & McMillan, 1990
* *[[Eptatretus goliath]]* Mincarone & Stewart, 2006
* *[[Eptatretus hexatrema]]* (Müller, 1836)
* *[[Eptatretus mcconnaugheyi]]* Wisner & McMillan, 1990
* *[[Eptatretus mendozai]]* Hensley, 1985
* *[[Eptatretus octatrema]]* (Barnard, 1923)
* *[[Eptatretus polytrema]]* (Girard, 1855)
* *[[Eptatretus profundus]]* (Barnard, 1923)
* *[[Eptatretus sinus]]* Wisner & McMillan, 1990
* *[[Eptatretus springeri]]* (Bigelow & Schroeder, 1952)
* Kyrrahafsslímáll (*[[Eptatretus stoutii]]*) (Lockington, 1878)
* *[[Eptatretus strickrotti]]* Møller & Jones, 2007
Helguvík

**Helguvík** er vík á Reykjanesskaganum, skammt norðan við Keflavík í Reykjanesbæ. Þar er stórskipahöfn, loðnubræðsla, loðnuflokkunarstöð, sementssala, steypustöð og malbikunarstöð auk sorpeyðingarstöðvar.

Til stendur að byggja olíubirgðastöð Atlantshafsbandalagsins við víkina og reisa hafnarmannvirki. 
## Tilvísanir

## Tenglar
* Framtíðarhöfnin í Helguvík, grein eftir Þorstein Erlingsson bæjarfulltrúa
* Helguvík: Rétt tímasetning og mikilvægar tekjur

## Tilvísanir
Álbræðsla

**Álbræðsla** er vinnsla áls úr súráli, oftast með rafgreiningaraðferð Hall-Héroult. Til þess að vinna súrál þarf fyrst að vinna báxíð með Bayer aðferðinni. Þar sem rafgreiningaraðferð er notuð þarf mikið og stöðugt framboð af rafmagni. Af þessum sökum eru álver oftar en ekki staðsett nálægt orkuverum, oft vatnsaflsvirkjunum, og nálægt uppskipunarhöfn svo hægt sé að flytja til þeirra súrál.

## Tengt efni
* Álver

## Tenglar
* 
* Alcan á Íslandi
Einnösungar

**Einnösungar** (fræðiheiti: *Cephalaspidomorphi*) er forn óröðuð fylking vankjálka sem inniheldur að mestu útdauðar tegundir. Fylkinging inniheldur mögulega steinsugur og of svo er hefur hún verið uppi frá sílúrtímabilinu á fornlífsöld en ekki devontímabilinu sem er næsta tímabil þar á eftir.
Blástjarna

**Blástjarna** (fræðiheiti: *Lomatogonium rotatum*) er einær jurt af maríuvandarætt sem ber ljósblá blóm.  Blástjarnan vex í deiglendi, einkum til heiða.

## Lýsing
Krónan er fimmdeild, um 9 til 15 millimetrar í þvermál. Bikarinn er klofinn og er með fimm mjóum flipum sem eru álíka langir og krónublöðin. Þá eru fræflarnir 5 talsins en frævan stór og bláleit.

Stöngull blástjörnu er dökkfjólublár og hárlaus. Jurtin öll nær 8 til 18 sentímetra hæð og vex í grónu landi, s.s. á áreyrum.

## Tilvísanir
Gleym-mér-ei

**Gleym-mér-ei**, **kærminni** eða **kattarauga** (fræðiheiti: *Myosotis arvensis*) er jurtkennd, einær jurt af munablómaætt sem ber lítil, heiðblá blóm. Gleim-mér-ei finnst um allt land nema á norðausturlandi.

## Lýsing
Blómin eru 4 til 5 mm í þvermál, heiðblá með gul- eða hvítleitar skellur við blómginið. Bikarinn er fimmdeildur með hvít krókhár. Í hverju blómi eru 5 fræflar sem eru lokaðir inni í krónupípunni. Blöðin eru stakstæð og lensulaga, um 5 til 7 mm á breidd. Stöngull, blöð og blóm eru alsett hvítum hárum. Plantan getur náð 10 til 30 sentímetra hæð og vex í högum og móum, sérstaklega í nálægð við þéttbýli eða byggð ból. Nafnið Gleim-mér-ei er kvenkyns nafn.

## Annað
Hárin á plöntunni valda því að hún loðir vel við föt eins og til dæmis prjónaðar peysur og flís. Þetta er vinsælt hjá börnum.

## Tilvísanir
Blávingull

**Blávingull** (fræðiheiti: *Festuca vivipara*) er puntgras af grasaætt. Puntur hans er stuttur, um 2 til 5 sentímetrar og er einkennandi blaðgróinn. Smáöxin eru brúnleit eða fjólublá. Blöðin eru stutt og í þéttum toppum. Hæð grassins er 10 til 40 sentímetrar og vex það gjarnan í melum, flögum eða mólendi. Hann er algengur um allt Ísland.

## Tilvísanir
Innvængjur

**Innvængjur** (fræðiheiti: *Endopterygota*) er yfirættbálkur skordýra sem er sá eini í dýraríkinu sem undirgengst fullkomna myndbreytingu. Yfirættbálkur þessi er einn fjölbreyttasti yfirættbálkur skordýra með minnst 680.000 tegundir í 11 ættbálkum.

Innvængjur eru ásamt útvængjum annar yfirflokkurinn í *[[Neoptera]]* innflokknum, útvængjur undirgangast ófullkomna myndbreytingu ólíkt innvængjum sem þróa vængina innra með sér á lirfustiginu.
Átta

**Átta** er áttunda náttúrlega talan, táknuð með tölustafnum *[[8 (tölustafur)|8]]* í tugakerfinu. Er stærsta slétta talan, sem táknuð er með einum tölustaf í tugakerfinu og sú næst stærsta slíkra talna, en níu er stærst. Er grunntala áttundakerfis.

Talan átta er táknuð með VIII í rómverska talnakerfinu.
Tveir

**Tveir** er næst minnsta náttúrlega talan (einn er minnst) og minnsta frumtalan, táknuð með tölustafnum *[[2 (tölustafur)|2]]* í tugakerfi. Næsta náttúrlega talan er 3. Er grunntala tvíundarkerfis. Tvær eins eða venslaðar einingar kallast *par*, t.d. *sokkapar*, *hnífapar*, *kærustupar* o.fl.

Talan tveir er táknuð með II í rómverska talnakerfinu.

## Vísindi
* Sætistalan fyrir helín.
Hvíldarmassi

**Hvíldarmassi** er massi hlutar eða agnar, sem mælist kyrr í tregðukerfi. 
## Skilgreining
Í öreindafræði er samband hvíldarmassi *m* agnar, orku hennar *E* og skriðþunga **p** gefin með:
  
:(mc^2)^2=E^2-||\mathbf{p}c||^2\,,
þar sem *c* er ljóshraði.

Samkvæmt almennu afstæðiskenningunni er ofantalin stærð óbreyta milli tregðukerfa.
Afstæðiskenning

**Afstæðiskenning** getur átt við:

* **[[Afstæðiskenningin|afstæðiskenningu]]** Alberts Einstein
* afstæðishyggju af einhverju tagi, m.a.:
** menningarlega afstæðishyggju
** sjálfdæmishyggju
Neoptera

***Neoptera*** er innflokkur skordýra sem teljast til vængbera. Öll dýr í honum hafa vængi eða hafa misst þá í þróun sinni, og ólíkt vængberum í systurflokknum *[[Palaeoptera]]* geta þau lagt vængina yfir afturbolinn.
Flokkurinn skiptist í innvængjur sem undirgangast fullkomna myndbreytingu og útvængjur sem undirgangast aðeins ófullkomna myndbreytingu.
Sterk víxlverkun

**Sterki kjarnakraftur** er annar kjarnakraftanna, sem halda frumeindakjarna saman, þ.e. krafturinn sem verkar milli kjarneindanna í kjarnanum. Kraftinum er miðlað af límeindum og verkar aðeins mjög skamma vegalengd öfugt við þyngdar- og rafseglulkraft sem eru langdrægir. 

Helstu einkenni sterka kjarnakraftsins eru:
*Hann finnst aðeins af sterkeindum.
*Við mjög lítinn aðskilnað kjarneinda er krafturinn sterk fráhrindandi sem heldur kjarneindunum aðskildum.
*Ef kjarneindir eru í meira en 1,3 fm fjarlægð frá hvor annarri deyr krafturinn út mjög hratt.
*Hann er næstum óháður hleðslu.
*Hann er háður því hvort spunar kjarneindanna eru samsíða eða andsamsíða.

Veiki kjarnakraftur er hinn kjarnakrafturinn, sem veldur betasundrun.
Veik víxlverkun

**Veik víxlverkun** eða **veiki kjarnakraftur** er annar kjarnakraftanna, sem verkar á sumar öreindir og veldur betasundrun nokkurra frumeindakjarna. Veik víxlverkun er ein af frumkröftunum fjórum sem valda víxlverkun. Hinir frumkraftarnir eru sterki kjarnakraftur, rafsegulkraftur og þyngdarkraftur. Veikri víxlverkun er miðlað af W- og Z-bóseindum. Veik víxlverkun hefur áhrif á fiseindir, hlaðnar létteindir og kvarka. Veik víxlverkun verkar aðeins á fjarlægðir sem eru styttri en þvermál einnar róteindar. Sameinuð kenning um rafsegulverkun og veika víxlverkun skýrir veika víxlverkun.

## Tilvísanir
Útvængjur

**Útvængjur** (fræðiheiti: *Exopterygota*) er yfirættbálkur skordýra sem flokkast til vængbera. Yfirættbálkur þessi er fjölbreyttur með minnst 130.000 tegundir í 15 ættbálkum.

Útvængur eru ásamt innvængjum annar yfirflokkurinn í *[[Neoptera]]* innflokknum, þær undirgangast ófullkomna myndbreytingu, ólíkt innvængjum sem þróa vængina innra með sér á lirfustiginu.
Frumkraftur

**Frumkraftur** er heiti fjögurra krafta, sem valda **víxlverkun** milli öreinda.
Þeir eru í styrkleikaröð:

# Rafsegulkraftur
# Sterki kjarnakraftur
# Veiki kjarnakraftur
# Þyngdarkraftur

Í staðallíkaninu bera kraftmiðlarar frumkraftana.
Víxlverkun

**Víxlverkun** er það þegar tveir eða fleiri hlutir hafa áhrif hvor á annan. 

## Tengt efni
* Frumkraftur
* Víxlverkunarhyggja
Úthafsskorpa

**Úthafsskorpa** kallast jarðskorpa á hafsbotni en hún verður til við eldgos á úthafshryggjunum eða úr innskotsbergi. Síðan dreifist hún út frá hryggjunum til beggja átta og eyðist að lokum á flekamótum. Hún er eðlisþyngri en meginlandsskorpan en eðlisþyngd hennar er 3-3,3g/cm³
Vestmannsvatn

**Vestmannsvatn** er stöðuvatn á mörkum Reykjadals og Aðaldals í innsveitum Skjálfanda. Á bakka vatnsins er Kirkjumiðstöðin við Vestmannsvatn og þar rekur þjóðkirkjan sumarbúðir. Vatnið, sem er 2,4 km² að stærð og mest 10 m djúpt en víðast hvar mun grynnra, er varpstaður flórgoðans og er friðlýst.

Reykjadalsá rennur í vatnið úr suðri en úr því rennur svo aftur Eyvindarlækur til Laxár.

## Heimildir