open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afþreying

**Afþreying** eða **skemmtun** kallast það þegar fólk nýtir tíma sinn til að næra líkama eða sál sína. Tómstundagaman er hluti af skemmtun eða hvíld.
Janez Drnovšek

**Janez Drnovšek** (fæddur 17. maí 1950 í Celje, lést 23. febrúar 2008 í Zaplana) var forseti sameinaðrar Júgóslavíu, forsætisráðherra og forseti Slóveníu.

## Heimildir
*
Joshua Lederberg

**Joshua Lederberg** (fæddur 23. maí 1925, lést 2. febrúar 2008) var bandarískur líffræðingur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í læknisfræði árið 1958 fyrir að uppgötva tengiæxlun í *[[Escherichia coli|E. coli]]* og aðrar rannsóknir er varða uppbyggingu og endurröðun erfðaefnis í bakteríum.

## Heimildir

*
Frumorkugjafi

**Frumorkugjafi** allra lífvera er sólin. Plöntur beisla orku sólarinnar og nýta hana til þess að framleða fæðuefni. Sum dýr nærast á plöntum og hagnýta sér þannig þá orku sem plönturnar beisluðu og bundu í fæðuefnum sínum. Önnur dýr lifa síðan á plöntuætunum. Með þessu móti berst orka sem komin er frá sólu milli lífvera.
Nauðþurftir lífvera

**Nauðþurftir lífvera** eru orka, fæða, vatn og súrefni, þær þurfa að eiga sér heimkynni og þeim verður að vera kleift að halda líkamshita sínum innan ákveðinna marka.
Marhnútur

**Marhnútur** (en einnig **marsi**, **marsadóni**, **mörúlfur** eða **púi** og sumsstaðar **flyðru(s)kyllir**) (fræðiheiti: *Myoxocephalus scorpius*)  er tiltöllulega algengur fiskur í Norðursjó og við Íslands- og Grænlandsstrendur og allt norður til Svalbarða. Marhnútur er oftast brúnleitur og flekkóttur og geta flekkir hans verið gulir, rauðir, grænir eða bleikir og fellur hann því vel saman við sjávarbotninn. 

Marhnúturinn getur orðið 40 cm á Íslandi en á kaldari hafsvæðum getur hann orðið allt að 60 sentímetra langur. Á sumrum lifir marhnúturinn á grunnsævi, en á vetrum nokkuð dýpra. Marhnúturinn makast að vetri til og hrygnir rauðgulum eggjum í klösum milli sjávargróðurs. Á haus og tálknalokum eru margir hvassir broddar. 

Marhnútur hefur stóran kjaft og þykkar varir. Bolurinn er þykkastur rétt aftan við höfuð og mjókkar aftur. Marhnútur hefur tvo, fremur háa bakugga og raufarugga undir stirtlu sem er svipaður að stærð og aftari bakugginn. Eyruggar eru stórir og kviðuggar langir en mjóir. Sporður er allstór og bogadreginn að aftan.  

## Sjá einnig
* Græni Marhnútur (Taurulus bubalis)

## Tilvísanir
Eldflugur

:*Getur líka átt við ljóðabókina [[Eldflugur (ljóðabók)|Eldflugur]] eftir [[Vigfús Guttormsson]].* 
**Eldflugur** (**blysbjöllur** eða **ljósormar**) eru ætt skordýra af ættbálki bjallna sem gefur frá sér ljós. Einstaklingar í þessari ætt nota ljósið á kvöldin til að hæna að maka eða til veiða. Það eru fleiri en 2.000 tegundir blysbjallna í tempraða og hitabeltinu. Flestar tegundirnar halda sig við votlendi eða röku skógarlandslagi þar sem lirfur þeirra hafa af nógu að taka.  

## Tengt efni
* Stóra jónsblys

## Tengill
Erin Hunter

**Erin Hunter** er skáldanafn höfunda bóka í *Warriors*- og *Seekers*-seríunni. Erin Hunter vísar til fjögra persóna, þriggja höfunda og eins ritstjóra. Þau eru: 

* Kate Cary, sem var fyrsti höfundur Warriors. Hún skrifaði *Into the Wild*, *Fire and Ice*, *Rising Storm*, *Dawn*, *The Sight* og *Dark River*. Hún er um þessar mundir að skrifa fjórðu bókina í *Power of Three*-seríunni. 
* Cherith Baldry, er annar höfundur nafnsins. Hún skrifaði *Forest of Secrets*, *A Dangerous Path*, *The Darkest Hour*, *Midnight*, *Moonrise*, *Starlight*, *Twilight*, *Sunset* og *Firestar's Quest*. 
* Tui Sutherland, er þriðji höfundur skáldanafnsins. Hún skrifaði *Secrets of the Clans*, og *Seekers: The Quest Begins*. Tui er nýráðin höfundur teymisins, en hún hefur einnig skrifað undir eigin nafni. 
* Victoria Holmes, er ritstjóri og höfundur sögugangs hverrar bókar fyrir sig.
Námavinnsla

**Námavinnsla** felst í því að sækja verðmæt steinefni eða önnur jarðefni úr iðrum jarðar eða af yfirborði hennar (t.d. malarnám). Á meðal efna sem unnin eru með námavinnslu eru báxít, kol, kopar, gull, silfur, demantar, járn, eðalmálmar, blý, kalksteinn, nikkel, fosföt, jarðsalt, tin og úran. Flest efni sem ekki eru annaðhvort ræktuð í landbúnaði eða framleidd á rannsóknarstofum eða verksmiðjum eru sótt með námavinnslu.
Galisía

**Galisía** (eða **Jakobsland**) er spænskt sjálfstjórnarsvæði á Norðvestur-Spáni. Galisía liggur norðan Portúgals og vestan spænsku sjálfstjórnarsvæðanna Kastilíu-León og Astúríu. Galisía skiptist í A Coruña-hérað, Lugo-hérað, Ourense-hérað og Pontevedra-hérað.

Galisía er 29.574 ferkílómetrar og íbúar héraðsins voru um 2.700.000 árið 2018. Svæðið, sem fékk sjálfstjórn árið 1981, Höfuðstaðurinn er Santiago de Compostela. Fjölmennasta borgin er Vigo í Pontevedra-sýslu. Opinber tungumál í Galisíu eru tvö, spænska og galisíska, sem er náskyld portúgölsku. 

## Saga
Konungsríki var stofnað í Galisíu árið 395. Vísigotar náðu því á sitt vald seinna en Márar náðu aldrei eiginlegum völdum þar og Alfonso 1. Astúríukonungur rak þá burt árið 739 og innlimaði um leið Galisíu í ríki sitt. Síðar varð það hluti af konungsríkinu Kastilíu og Leon en naut þó stundum nokkurrar sjálfstjórnar.

## Atvinnulíf
Galisíubúar lifðu löngum af landbúnaði og fiskveiðum og sumir höfðu einnig góðar tekjur af þjónustu við pílagríma eftir að pílagrímsferðir að gröf heilags Jakobs í Santiago de Compostela hófust á 9. öld. Á 20. öld varð mikil iðnaðaruppbygging í héraðinu en þar eru meðal annars bílaverksmiðjur og vefnaðariðnaður. Í bænum Arteixo í A Coruña-sýslu eru höfuðstöðvar Inditex, stærstu vefnaðarvörukeðju Evrópu og þeirrar næststærstu í heimi en þekktasta vörumerki keðjunnar er Zara.

Höfuðstöðvar spænsks sjávarútvegs eru í Vigo og þar hefur CFCA, Eftirlitsstofnun ESB með fiskveiðum, aðsetur sitt.

## Tenglar
* ''Jakobsleiðin''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1985
Margfætlur

**Margfætlur** eru flokkur liðdýra af undirfylkingu fjölfætla. Einkenni margfætla er eitt par fóta á líkamshluta auk eitraða klóa fremst á líkamanum enda eru öll dýr í flokknum rándýr sem er óalgengt.

## Uppbygging
Margfætlur eru yfirleitt grábrúnar með brún og rauð litbrigði, tegundir sem lifa í hellum eða neðanjarðar skortir oft litarefni og tegundir af scolopendromorphaættbálknum sem lifa í hitabeltinu eru oft með áberanti varnarliti.
Smásær

**Smásær** hlutur er hlutur sem er svo smár að hann sést ekki með berum augum, heldur aðeins með sérstökum linsum eða smásjám. Stærð smásærra hluta er oft mæld í míkrómetrum eða míkronum (μm) sem eru milljónasti hluti úr metra. Rannsóknir á smásæjum hlutum eru mikilvægar í líffræði, efnafræði, jarðfræði og læknisfræði, meðal annars.
Rotnun

**Rotnun** (eða **sundrun**) er niðurbrot lífrænna efna (lífvera) af m.a. völdum rotvera, sem eru ófrumbjarga lífverur sem lifa á dauðum leifum annarra lífvera (gerlar og sveppir), ö.n. sundrendur.
Rómafólk

**Rómafólk**, **Rómanar** eða **sígaunar** er þjóðflokkur flökkufólks, sem talinn er hafa tekið sig upp frá Indlandi. Fyrst fara sögur af Rómafólki í Evrópu á árunum 835 e.Kr. til ársins 1000. Talið er að rómafólk hafi flusts til Grikklands í byrjun 14. aldar. Undir lok 14. aldar setjast þeir að í Vestur-Evrópu og koma eftir tveimur leiðum, annars vegar meðfram ströndum Miðjarðarhafsins og hins vegar þvert yfir Mið-Evrópu. Þeir settust að í Ungverjalandi á 14. öld og ekki leið á löngu þar til sett voru lög um að þeir skyldu vera handteknir og hnepptir í þrældóm. á 15. öld hafði rómafólk verið bannað frá nánast öllum vestur-Evrópu ríkjum. Rómafólk var ófsótt í Evrópu í alda raðir og ásakað um glæpi og aðra óreglu vegna flökkumenningar sinnar. Í Rúmeníu var rómafólk hreppt í þrældóm af bændum og selt á uppboðum allt til ársins 1856. Nasistar stunduðu þjóðarmorð á rómafólki og talið er að um 400.000 rómafólk hafi verið myrt í seinni heimstyrjuöldinni, þar af um 20.000 í Auschwitz. Miklir fordómar gagnvart rómafólki hafa viðhaldist í Evrópu og það var ekki fyrr en 1965 þar sem Vestur-Þýskaland viðurkenndi að ríkið hafi ofsótt rómafólk vegna kynþáttar þeirra fyrir árið 1943. Árið 1982 viðurkenndi Helmut Schmidt, kanslari Vestur-Þýskalands að þýskt rómafólk hafi verið fórnarlömb þjóðarmorðs. 

Í dag býr flest rómafólk í austur-Evrópu en hafa flust um allan heim frá miðri 20. öld. 

## Tenglar
* ''Sígaunar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1985

## Tilvísanir
Kakkalakkar

**Kakkalakkar** (fræðiheiti: *Blattodea*) er ættbálkur skordýra og er algengt meindýr í húsum. Til eru ýmsar tegundir kakkalakka eins og til dæmis grænklakki (*Panchlora peruana*), austræni kakkalakki (*Blatta orientalis*), litli (þýski) kakkalakki (*Phyllodromia germanica*), stóri (ameríski) kakkalakki (*Periplaneta americana*) og suðræni kakkalakki (*Periplenata australiasis*).

## Tenglar
* ''Kakkalakkar í Reykjavík''; grein í Morgunblaðinu 1993
* ''Leiðin greið fyrir kvikindin''; grein í Fréttablaðinu 2006
* 
* 

## Heimildir
Hvítahaf

**Hvítahaf** (sem í fornu máli íslensku var nefnt **Gandvík**) (rússneska: Бе́лое мо́ре, finnska: *Vienanmeri*) gengur suður úr Barentshafi inn í norðvesturströnd Rússlands. Hin mikilvæga hafnarborg Erkiengilsborg stendur við Hvítahaf. Löndin í kringum Hvítahaf voru til forna nefnd Bjarmaland.

## Tengt efni
* Hvítahafsskurðurinn
Örvera

**Örvera** er einfruma lífvera sem er smásæ (þ.e. ekki sýnileg með berum augum). Til örvera teljast allir dreifkjörnungar (gerlar og fyrnur), auk frumdýra, gersveppa og ýmissa annarra smásærra heilkjörnunga sem eru einfruma eða mynda einfaldar frumuþyrpingar. Örveruhugtakið nær þannig ekki yfir veirur, því þær teljast ekki til sjálfstæðra lífvera, og oftast ekki heldur yfir ýmis smásæ fjölfruma dýr. Örverufræði er vísindagrein sem fæst við rannsóknir á örverum.

Getgátur um tilvist örvera er að finna í ritum ýmissa höfunda allt frá fornöld en örverukenningar voru ekki staðfestar fyrr en smásjáin var fundin upp á 17. öld. Hollenski vísindamaðurinn Antonie van Leeuwenhoek hóf rannsóknir á smásæjum lífverum með þessari nýju uppfinningu á 8. áratug 17. aldar. Louis Pasteur sýndi fram á að örverur bæru ábyrgð á skemmdum í mat á 6. áratug 19. aldar og Robert Koch uppgötvaði á 9. áratug 19. aldar að örverur yllu sjúkdómum eins og miltisbrandi, kóleru, barnaveiki og berklum.

Allar einfruma lífverur teljast til örvera sem eru því mjög fjölbreyttur flokkur. Af þremur lénum lífvera sem Carl Woese stakk upp á eru tvö fyrstu, gerlar og fyrnur, eingöngu skipuð örverum. Þriðja lénið, heilkjörnungar, er svo skipað öllum öðrum lífverum, einfruma og fjölfruma, en þar á meðal er stór hópur örvera: sveppir, smáþörungar, frumdýr og frumverur.

Örverur finnast á öllum búsvæðum jarðar; Norður- og Suðurskautinu, eyðimörkum, grjóti, hverum og í hafdjúpum. Sumar hafa aðlagast lífi í jaðarumhverfi við mikinn hita eða kulda, háan þrýsting eða geislun. Örverur mynda auk þess örverumengi margra fjölfruma lífvera. Vísbendingar hafa fundist um örverur í 3,34 milljarða ára gömlum steindum frá Ástralíu sem þá væru elstu merki um líf á jörðinni.

Í mannkynssögunni hafa samskipti manna og örvera skipt miklu máli fyrir afkomu og heilsu manna. Örverur bera ábyrgð á gerjun matvæla og úrvinnslu skólps, auk þess að framleiða eldsneyti, hvata og önnur gagnleg lífvirk efni. Örverur eru mikið notaðar sem tilraunalífverur í líffræði og hafa líka verið nýttar í sýklahernaði og hryðjuverkastarfsemi. Örverur eru lykilþáttur í heilbrigðum jarðvegi. Örverumengi mannsins, þar á meðal þarmaflóran, hefur margvísleg áhrif á heilsu fólks. Sjúkdómsvaldandi örverur bera auk þess ábyrgð á mörgum smitsjúkdómum og eru því viðfangsefni hreinlætisaðgerða; þrifa, sótthreinsunar og dauðhreinsunar. 

## Tilvísanir
Loðmundarskriður

**Loðmundarskriður**, öðru nafni **Stakkahlíðarhraun** í Loðmundarfirði er eitt af stærstu berghlaupum á Íslandi. Loðmundarskriður eiga upptök sín í víðri brotskál utan í fjöllunum Skúmhetti og Bungufelli. Þar hefur mikil bergfylla losnað og hrunið niður hlíðarnar og síðan skriðið á miklum hraða niður á láglendið. Sá hluti urðarinnar sem lengst komst hefur farið þvert yfir dalinn fyrir botni fjarðarins, fyrir utan bæinn Stakkahlíð. Berghlaupsurðin stíflaði bæði Hrauná, sem kemur úr Hraundal, og Fjarðará. Innan urðarinnar mynduðust stöðuvötn sem nú eru að mestu horfin.

Hlauplengd Loðmundarskriðna er 5,6 km. Fallhæðin er úr 700 m og að sjávarmáli. Flatarmál hlaupsins er um 8,0 km². 

Í skriðunum finnst perlusteinn sem er glerkennt afbrigði af líparíti. Vatn sem bundið er í berginu veldur því að það þenst út við hitun og myndar glerfroðu sem svipar til vikurs. Þaninn perlusteinn nefnist perlít og er víða notaður sem einangrunarefni í húsum. Um 1960 voru gerðar allmiklar athuganir á perlusteininum í Loðmundarskriðum með tilliti til útflutnings en aldrei varð neitt úr þeim áætlunum.

## Aldur hlaupsins
Loðmundarskriður eru unglegar og gætu jafnvel verið frá sögulegum tíma. Þær eru kenndar við Loðmund hinn gamla sem nam Loðmundarfjörð. Í Landnámu er frásögn af skriðunni. Loðmundur var rammaukinn mjög og fjölkunnugur. Þegar hann nálgaðist Ísland varpaði hann öndvegissúlum sínum fyrir borð og kvaðst mundu setjast þar að sem þær ræki á land. Síðan sigldi hann inn á Loðmundarfjörð og bjó þar hinn fyrsta vetur. Vorið eftir frétti hann af öndvegissúlum sínum sem borist höfðu á land undir Eyjafjöllum. Hann yfirgaf því Loðmundarfjörð með allt sitt en er hann sigldi út fjörðinn lagðist hann undir feld og fór með særingar. „En er hann hafði skamma hríð legið, varð gnýr mikill; þá sjá menn, að skriða mikil hljóp á bæ þann, er Loðmundur hafði búið á“. Ljóst er á þessari frásögn að landnámuritari, eða heimildamenn hans, töldu að mikil skriða hefði fallið í Loðmundarfirði á landnámstíð.

## Tengt efni
*Vatnsdalshólar
*Hraun í Öxnadal

## Heimildir
* Árni Hjartarson 1997. *Loðmundarskriður*. Náttúrufræðingurinn 67, 97-103
* Ólafur Jónsson. 1976. *Berghlaup*. Ræktunarfélag Norðurlands, Akureyri.
### Tilvísanir
Þúsundfætlur

**Þúsundfætlur** eru flokkur liðdýra af undirfylkingu fjölfætla. Þúsundfætlur eru með tvö pör fóta á hvern lið nema á liðnum beint fyrir aftan hausinn sem engir útlimir eru á, og næstu liðum þar á eftir sem aðeins eru með eitt par fóta.

Þúsundfætlur eru hægfara grotætur ólíkt margfætlum í systurflokk sínum sem eru eitruð rándýr.

Í heiminum hefur náðst að skilgreina um 12 000 tegundir en á Íslandi finnst hvorki fleirri né færri en 1 tegund.

## Heimildir
Tiger I

**Tiger I** eða **Panzerkampfwagen VI Ausführung H** (skammst. PzKpfw VI Ausf. H) og frá mars 1943 **Panzerkampfwagen VI Ausführung E** (skammst. PzKpfw VI Ausf. E) var þýskur skriðdreki í seinni heimsstyrjöldinni.

Tiger I skriðdrekinn var tekinn í notkun síðla árs 1942 og var í notkun fram að uppgjöf Þjóðverja í maí 1945. Ferdinand Porsche gaf skriðdrekanum gælunafnið Tiger en hann var síðar nefndur Tiger I til aðgreiningar frá Tiger II skriðdrekanum.
Tiger II

**Tiger II** eða **Panzerkampfwagen VI Ausf. B** var þýskur skriðdreki í seinni heimsstyrjöldinni. Skriðdrekinn var stundum nefndur **Königstiger** á þýsku og **King Tiger** eða **Royal Tiger** af bandamönnum.

## Tenglar
Tvíburaturnarnir (aðgreining)

**Tvíburaturnarnir** geta átt við eftirfarandi:

* Petronas-turnana í Malasíu
* Santa Cruz turnarnir í Santa Cruz de Tenerife
* Tvíburaturnana, kvikmynd frá 2003
* Tvíburaturnana í New York
Tíska

**Tíska** kallast vinsældabylgja í menningu, hvort sem hún er innan fatnaðar, tónlistar, byggingalistar eða útlits. Hinar ólíku tegundir tvinnast gjarnan saman.

Tíska skiptist í tímabil eftir því hvaða form er vinsælt hverju sinni. Markverð tímabil síðustu aldar eru til dæmis hippa-tímabilið, diskó-tímabilið eða Bítla-tímabilið.
Símun av Skarði

**Símun av Skarði** (3. maí 1872 – 9. október 1942) var færeyskt skáld, stjórnmálamaður og kennari. 

Hann var fæddur á Kunoy, í byggðinni Skarði, sem nú er komin í eyði. Hann útskrifaðist frá kennaraskóla Færeyja árið 1896 og stundaði síðan nám við lýðháskólann í Askov í Danmörku og Kennaraháskólann í Kaupmannahöfn. Hann stofnaði ásamt vini sínum Rasmus Rasmussen Føroya Fólkaháskúli (íslenska: *Lýðháskóli Færeyja*) í Klakksvík 1899 og var það fyrsti skólinn þar sem kennsla fór fram á færeysku. Þar starfaði hann sem skólastjóri frá 1899-1942 en flutti skólann til Þórshafnar 1909.

Þeir Rasmus börðust ákaft fyrir því að færeyska skyldi notuð, bæði í skólum og sem opinbert mál í Færeyjum en það varð þó ekki fyrr en 1938. Símun var mikill áhugamaður um sjálfstjórnarmál Færeyinga og var þingmaður fyrir Sjálvstýrisflokkinn frá 1906-1914.

Þekktasta skáldverk hans er þjóðsöngur Færeyja Mítt alfagra land. Hann skrifaði mikið í blöð og þýddi ýmsar bækur á færeysku, þar á meðal Víga-Glúms sögu og skáldsöguna *Ströndin blá* eftir Kristmann Guðmundsson.

Kona Símunar var Sanna Jacobsen. Börn þeirra voru málvísindamaðurinn Jóhannes av Skarði og kvenréttindakonan Sigríð av Skarði Joensen. Dótturdóttir hennar er Sólrun, kona Lars Løkke Rasmussen, forsætisráðherra Danmerkur.
Geðvirk lyf

**Geðvirk lyf** eru lyf, sem hafa tímabundin áhrif á hugarástand notandands og getur bæði átt við geðlyf, sem notuð eru til lækninga, eða fíkniefni og ofskynjunarlyf.
Geðlyf

**Geðlyf** eru lögleg geðvirk lyf, notuð til þess að hafa áhrif á virkni heilans og taugakerfisins. Geðlyf eru meðal annars notuð í meðferð við geðsjúkdómum og er þá ávísað af geðlæknum. Sum geðlyf geta valdið fíkn og eru einnig notuð ólöglega sem fíkniefni. Aðeins læknir, með gilt lækningaleyfi, má ávísa geðlyfjum, sem fást gegn framvísun lyfseðlis í lyfjaverslun.

Dæmi um geðlyf eru þunglyndislyf sem notuð eru til að bæta geðhag viðkomandi.
Rússneska byltingin (aðgreining)

**Rússneska byltingin** getur átt við:

* Rússnesku byltinguna 1905
* Rússnesku byltinguna 1917
** Febrúarbyltinguna, sem leiddi til falls Nikulásar II
** Októberbyltinguna, sem leiddi til valdatöki bolsévika
* Þriðju rússnesku byltinguna, misheppnaða byltingu stjórnleysingja gegn bolsévikum 1918–1922

Ef ár byltingarinnar er ekki tilgreint er venjulega átt við annaðhvort rússnesku byltinguna 1917 eða októberbyltinguna sérstaklega. Aftur á móti er nær ávallt vísað til byltingarinnar 1905 með ártali og febrúarbyltingarinnar með mánaðarheitinu.
Mikines

**Sámal Elias Frederik Joensen-Mikines** (fæddur í Mykinesi 23. febrúar 1906, dáinn í Kaupmannahöfn 21. september 1979) var færeyskur myndlistarmaður og frægasti listmálari Færeyinga. Reyndar telst Mikines faðir færeyskrar myndlistar.

Myndlist lærði hann við Akademíuna í Kaupmannahöfn á árunum 1928 til 1932. Upp frá því helgaði hann myndlistinni krafta sína. Að námi loknu snéri Mikines heim til Færeyja og bjó þá ýmist á Mykinesi eða Þórshöfn, en einnig í Kaupmannahöfn. Heimaslóðanna vitjaði hann nánast á hverju sumri og viðaði að sér efni í list sína. Á sjöunda áratugi 20. aldar sótti hann einnig myndefni til Borgundarhólms.

Verk Mikines eru í norrænum anda expressjónismans. Forgengileiki mannlegrar tilveru og stórbrotin náttúra, með manninn sem hluta hennar eru algeng viðfangsefni í verkum hans.  

Árið 2006 gaf forlag Einars Matthíassonar, Nesútgáfan, út vandað listaverkarit með myndum eftir Mikines. Textinn er eftir Aðalstein Ingólfsson.

## Myndir eftir Mikines

Image:Faroe_stamp_014_mikines.jpg|***Hvítanes og Skálafjørður***
Image:Faroe_stamp_288_europe_-_departure.jpg|Teir leggja av landi. Frímerki frá 1996
Image:Faroe stamp 289 europe - mikineskona.jpg|Mykineskona, 1934, 56*42cm, Listasafnið í  Tórshavn. Frímerki frá 1996
Image:Faroe stamp 217 mikines - funeral procession.jpg|Líkskari , 1951, 60*88cm, einkaeign, frímerki frá 1991.
Image:Faroe stamp 218 mikines - the farewell.jpg|Fráferðin , 1955, 100x150cm, Listasavn Føroya.
Image:Faroe stamp 219 mikines - handanagardur.jpg|Handanágarður, 1957, 65x80cm, einkaeign
Image:Faroe stamp 220 mikines - winter morning.jpg|Vetrarmorgun, 1958, 105x120cm, Listasavn Føroya.
Jáeind

**Jáeind** (áður kölluð **pósitróna**) er öreind, sem flokkast sem létteind og hefur alla sömu eiginleika rafeindar nema jákvæða rafhleðslu í stað neikvæðarar eins og rafeindin hefur. Jáeind er því andeind rafeindarinnar og öfugt.

## Sjá einnig
* Jáeindaskanni, notaður í læknisfræðilegum tilgangi
Ferdinand Porsche

**Ferdinand Porsche** (borið fram ˈpɔʁʃə, 3. september 1875 – 30. janúar 1951) var austurrískur bifvélaverkfræðingur. Hann er þekktastur fyrir að hafa hannað upprunalega útgáfu Volkswagen bjöllunnar og vinnu við þróun þýsku skriðdrekanna Tiger I, Tiger II og Elefant sem voru í notkun í seinni heimsstyrjöldinni.

Adolf Hitler heiðraði Porsche árið 1937 og sæmdi hann þá Þýsku verðlaununum fyrir vísindi og fræði, sem voru meðal sjaldgæfustu verðlauna í Þriðja ríkinu.

Bifreiðaframleiðandinn Porsche er nefndur eftir syni Ferdinands Porsche, Ferry Porsche. Upphaflega byggði hönnun bifreiðanna að miklu leyti á hönnun Volkswagen bjöllunnar.
Neðra-Austurríki

**Neðra-Austurríki** (þýska: ******) er nyrsta og stærsta sambandsland Austurríkis. Það er að mestu leyti staðsett í dal í Ölpunum. Markverð fljót í Neðra-Austurríki eru Dóná, Enns, March og Thaya. Höfuðstaður þess er Sankt Pölten og íbúar eru um  1.636.287  (1. janúar 2015) talsins.

Aðrir markverðir bæir eru Wiener Neustadt, Baden, Klosterneuburg, Krems, Amstetten, Mödling, Melk og Lilienfeld.
Efra-Austurríki

**Efra-Austurríki** (þýska: ******) er syðsta sambandsland Austurríkis. Það er að mestu leyti staðsett í dal í Ölpunum. Höfuðstaður þess er Linz og íbúar eru um  1.482.095  (2019) talsins.

Aðrir markverðir bæir eru Wels, Steyr, Traun og Leonding.
Salzburg (fylki)

**Salzburg** er sambandsland Austurríkis. Það er að mestu leyti staðsett í dal í Ölpunum. Höfuðstaður þess er Salzburg og íbúar eru um 570 þúsund talsins (2025).

Aðrir markverðir bæir eru Hallein og Saalfelden.

## Tilvísanir
Sjóorrusta

**Sjóorrusta** er orrusta sem háð er á sjó, en jafn vel á stöðuvatni eða fljóti. Flotar herja berjast með herskipum í sjóorustum, en kafbátar og flugvélar flugmóðurskipa geta einnig tekið þátt í orrustunni. Eftir seinni heimsstyrjöldina hafa sjóorustur verið fáaar, ef frá eru talin átök á sjó í Falklandseyjastríðinu.

Meðal allra mestu sjóorustum er sú sem fram fór við Filippseyjar árið 1944 og nefnist orustan á Filipseyjahafi. Áttust þar við 166 bandarísk skip og 65 japönsk. Bandaríkin misstu 6 skip, Japanir 26. Mannskæðasta sjóorrusta við Ísland er orrustan á Grænlandshafi, þar sem orrustubeitiskipinu HMS Hood var sökkt.
Vedaritin

**Vedaritin** eða **vedurnar** (sanskrít: वेद *véda* „vit“) eru stórt textasafn frá Indlandi hinu forna. Vedaritin eru elstu bókmenntir á sanskrít og elstu helgirit hindúa. Samkvæmt hindúatrúnni eru vedaritin *[[apauruṣeya]]* ("ekki af mannavöldum"), en uppruni innihalds þeirra með öllu óþekktur. Önnur trúarbrögð sem eiga rætur sínar að rekja til hindúatrúarinnar, eins og búddismi, jaínismi og síkismi, halda því hins vegar fram að þótt ritin byggi á andlegri visku þá sé uppruni þeirra ekki endilega guðlegur. Vedaritin eru talin hafa orðið til á vedatímabilinu í sögu Indlands. Aldur þessa tímabilsins er óljós, en talið er að því hafi lokið um 500 f.Kr. Talið er að vedaritin hafi varðveist í munnlegri geymd þar til fyrstu textasöfnin voru tekin saman eftir að ritöld hófst á 2. öld f.Kr. Elstu handrit vedaritanna sem varðveist hafa eru frá 11. öld. 

Vedaritin skiptast í fjögur textasöfn:
* Rigveda 
* Yajurveda
* Samaveda
* Atharvaveda
Sundknattleikur

**Sundknattleikur** er hópíþrótt sem fer fram í sundlaug. Sex keppendur eru í liði auk eins markvarðar. Keppendurnir reyna að skora mörk hjá andstæðingnum með bolta sem þeir henda og slá á milli. Keppendur mega ekki nota báðar hendur til að grípa eða slá. Þeir mega ekki snerta botninn með fótunum þannig að þeir þurfa að synda eða troða marvaðann alla sóknina. Markverðir mega nota báðar hendur og snerta botninn.
Talmúd

**Talmúd** er eitt helstu helgirita gyðingdóms. Ritið er í formi samræðna sem fara rabbínum á milli, og er fjallað um lög Gyðinga, siðareglur þeirra, siði og sögu.
Heyrn

**Heyrn** er getan til þess að greina hljóð með eyrunum. Heyrnartæki eru hjálpartæki ætluð þeim sem eru með skerta heyrn. Heyrnarleysi er fötlun, þar sem sá heyrnarlausi greinir varla eða ekki hljóð. .Þegar hljóðbylgjur skella á hljóðhimnu eyrans tekur hún að titra. Titringurinn berst svo áfram eftir smábeinunum til kuðungsins í innsta hluta eyrans. Örsmá bifhár í kuðungnum, hin eiginlegu skynfæri heyrnar, nema svo hreyfingar í grunnhimnu kuðungsins og senda boð upp til heila sem túlkar þau sem tiltekin hljóð.
Jóga

**Jóga** (Sanskrít: योग, *Yoga*) er tegund fornra andlegra iðkana sem eiga uppruna sinn á Indlandi. Ólíkar gerðir eru til af jóga og má segja að til séu *líkamleg afbrigði* og svo *andleg afbrigði* þar sem ýmsar gerðir jóga fela í sér aðeins andlegar iðkanir og viðleitni til að tengjast æðri mætti í formi hugleiðslu á meðan önnur leggja aðeins áherslu á líkamlegar æfingar. Jóga ástundum þýðir í raun "að þekkja hið guðlega" sem býr innra með hverjum og einum. Jóga hefur verið iðkað á vesturlöndum í nokkra áratugi. Það hefur verið haldið fram lengi að Jóga iðkun getur meðhöndlað kvíða og stuðlað að líkamlegri vellíðan. 

## Uppruni og Iðkun
Hugtakið Yoga birtist fyrst í Vedaritunum, sem eru elstu rit sem þekkt eru sem lýsa slíkum andlegum iðkunum. Yoga kemur fyrir í Vedaritunum á mismunandi stöðum en talið er að forn indverski dulvitringurinn Patañjali hafi tekið saman alla þekkingu á jóga í ritunum og komið þeim fyrir í einu fræðisafni sem hefur fengið nafnið ''Yoga'' S''ūtra'' (Jógaþráðurinn), sem samanstendur af 195 minni ritum sem mynda heildræn og samfelld fræði um þessa tilteknu iðkun. Lítið er vitað um Patanjali annað en hann sé höfundur jógasútrunar en áætlað er að hann hafi  verið uppi á 4.öld fyrir krist. Raunverulegur aldur eða uppruni jógiðkunar er ekki þekktur. Tvær meginkenningar eru uppi, þá að Yoga eigi sé algjöran uppruna frá Vedatímanum í Indlandi og svo sú kenning að Yoga verði til sem samblöndun andlegra fræða Vedaritana og svo mun eldri andlegra hefða sem áður ríktu á Indlandskaganum.      

## Heimildir
Sóróismi

**Sóróismi** er heimspeki og trúarbrögð sem byggja á kenningum sem eignaðar eru spámanninum Sóróaster eða Saraþústra. **Masdaismi** er trú á guðinn Ahúra Masda sem Sóróaster boðaði. 

Sóróismi var eitt sinn ríkjandi trúarbrögð á Íranssvæðinu en vék fyrir íslam á miðöldum. Iðkendur eru nú um tvær milljónir, aðallega í Íran og á Indlandi.

## Tenglar
*
Hjarta- og æðasjúkdómar

**Hjarta og æðasjúkdómar** eru flokkur sjúkdóma sem tengjast hjartanu eða æðakerfinu. Þar á meðal eru hjartaáfall, kransæðasjúkdómar, hjartabilun, heilablóðfall, hjartagallar, sjúkdómar í hjartavöðvanum, æðakölkun, blóðtappi, háþrýstingur og hjartsláttartruflanir.

Mataræði er áhættuþáttur sem tengist 53% dauðfalla í hjarta og æðasjúkdómum. Aðrir áhættuþættir í lífstíl eru m.a. hreyfingarleysi, reykingar og áfengisdrykkja.

## Tengt efni
*Blóðrásarkerfið

## Tenglar
* Vísindavefur - Hvað eru hjarta- og æðasjúkdómar? 
*Landlæknir - Um hjartasjúkdóma 
*Doktor.is - Hjartasjúkdómar og erfðir
*Hjartalíf - Hjartasjúkdómar
Leifturstríð

**Leifturstríð** (þýska: *Blitzkrieg*) er árásarstríð, sem byggir á samhæfðum loft- og landhernaði þar sem vélknúnum brynvörðum ökutækjum er beitt til að ná hraðri framsókn og halda frumkvæðinu þannig að andstæðingurinn nái ekki að skipuleggja varnir með viðunandi hætti. Leifturstríð var þróað á 4. áratug 20. aldar og var beitt á árangursríkan hátt af Þjóðverjum í seinni heimsstyrjöldinni. Hugmyndin varð til eftir fyrri heimsstyrjöldina þegar augljóst var orðið að skotgrafahernaður væri ólíklegur til árangurs. Aðferðum leifturstíðs er enn beitt.

Áhrifa leifturstríðsins varð sérstaklega vart í innrásum Þjóðverja í Vestur-Evrópu, t.d. Frakkland, Holland og Belgíu, og á upphafsstigi innrásarinnar í Rússland.
Tannlækningar

**Tannlækningar** er akademísk fræðigrein sem felur í sér að meta, greina, veita forvörn og/eða meðferð (hvort sem hún feli í sér aðgerð eða ekki) sjúkdóma eða aðra kvillasem tengjast tönnunum.

## Sjá einnig
*Augntönn
*Ránjaxl
*Tannskán
*Tannsteinn
*Ytterbín
Kólera

**Kólera** er bakteríu-smitsjúkdómur sem berst inn í líkamann með menguðu vatni eða matvælum. Bakterían (*Vibrio cholerae*) myndar eiturefni sem festist í slímhúð þarmanna. Kólera getur valdið gríðalegum niðurgangi á stuttum tíma og einnig alvarlegu vökvatapi og vatnsskort. Ef ekki er brugðist nógu fljótlega við getur fólk dáið. Bráð kólerusýking getur leitt fólk til dauða 2-3 klukkustundum frá því að fyrstu einkenni koma fram, en algengara er að það taki um 18 klukkustundir. Meðgöngutíminn er mjög stuttur en er hann einungis 1-5 dagar. 

Það getur verið flókið að greina kóleru frá öðrum gerðum af bráðaniðurgangi út frá einkennum og viðbrögðum eingöngu, þess vegna þarf að rækta sýkilinn úr blóð- eða saursýnum sjúklinga til að staðfesta að kólera sé sjúkdómurinn. Kólera dreifist með menguðu vatni og matvælum. Þegar skyndilega koma upp miklir kólerufaraldrar er orsakarinnar oftast að leita í menguðum vatnsbólum. Niðurgangurinn getur fyllt í allt 1 lítra á klukkustund, lyktin minnir á fiskifýlu og í útliti minnir hann helst á vatn með flekkjum af hrísgrjónum. Þessir flekkir eru í raun slím ásamt sýkli og þekjuvef. Sjúklingarnir missa ekki bara vatn heldur missa þeir líka mikið af nauðsynlegum söltum. Ofþornunin lýsir sér á mjög marga hætti og er það meðal annars hraður hjartsláttur, sokkin augu og mikill þorsti. 

Mestan hluta 20. aldar var kólera ekki þekkt í vesturheimi en skaut síðan aftur upp kollinum við lok aldarinnar. Kóleru-bakterían var fyrst einangruð og borin kennsl á af Ítalanum Filippo Pacini 1854. Fyrstu einstöku bólusetninguna framkvæmdi og þróaði spænski læknirinn og bakteríusérfræðingurinn Jaume Ferran i Clua 1885, sem ennfremur var þar með fyrsti einstaka bakteríu-bólusetning manneskju en áður hafði aðeins tekist að bólusetja gegn vírusum.

Áætlað er að 1,3–4 milljón einstaklinga veikjast af kóleru árlega og 21.000–143.000 deyja. Langflest tilfelli eru í þróunarlöndum og þá einkum Afríku sunnan Sahara. Erfitt er að áætla nákvæmlega fjölda árlegra tilfella vegna vangetu ríkja til að skrá niður tilfelli ásamt því að ríkji hræðast áhrif þess á ferðaiðnað og önnur viðskipti. 

Til eru bóluefni gegn kóleru með þokkalegri virkni en þau eru ekki á skrá á Íslandi. Samkvæmt íslenskum lögum er skylda að tilkynna smit um kóleru til landlæknis.

## Heimildir
Blóðkreppusótt

**Blóðkreppusótt** (einnig nefnd **blóðfallssótt** og **blóðsótt**) er algeng og alvarleg tegund niðurgangs þar sem blóð sést í saurnum. Einnig fylgjast krampar í görnunum oft að.

Sóttin orsakast af því að fólk leggur sér til matar óhrein matvæli með sýklum. Sóttin orsakast ekki af vírus heldur ýmist bakteríu (Shigellosis - Shigella bakteríur) eða örkvikindum - svonefndum amöbum - Entamoeba histolytica.
Leirkeragerð

**Leirkeragerð** kallast það þegar keramikhlutir eru gerðir af leirkerasmiðum úr leir og öðrum efnum, og brenndir við háan hita til að herða þá og gera þá endingarbetri. Helstu gerðir leirs eru jarðleir, steinleir og postulín, sem eru brenndar við misháan hita. 

Leirkeragerð er ein af elstu uppfinningum mannsins og kom fram á sjónarsviðið fyrir Nýsteinöld. Leirfígúrur hafa fundist í tengslum við Gravette-menninguna frá því um 29.000 til 25.000 f.o.t. í Tékklandi, og leirker frá um 18.000 f.o.t. hafa fundist við Jiangxi í Kína. Elstu minjar um leirkeragerð hafa fundist í Japan (10.500 f.o.t.), Austurhéruðum Rússlands (14.000 f.o.t.), Afríku sunnan Sahara (9.400 f.o.t.), Suður-Ameríku (9.-7. árþúsundið f.o.t.) og Mið-Austurlöndum (7.-6. árþúsundið f.o.t.). 

Leirmunagerð felst í því að móta hluti úr leir og brenna þá síðan við háan hita (600 til 1600˚C) á báli, í gryfju eða leirbrennsluofni. Hitinn veldur efnabreytingu í leirnum sem harðnar og verður samfelldur. Algengt er að móta nytjahluti úr leir, en leirkeragerð getur líka verið hreinræktuð myndlist. Eftir að hluturinn hefur verið brenndur er hægt að skreyta hann, til dæmis með málningu eða glerjun.

Helstu leirgerðir sem notaðar eru í leirkeragerð eru jarðleir, steinleir og postulín. Af þessum þremur er postulín sérstæðast og brennt við hæsta hitann. Allar þrjár gerðirnar eru ýmist glerjaðar eða óglerjaðar og skreyttar á mismunandi hátt í mismunandi tilgangi.
Tófú

**Tófú** er hleypt sojamjólk sem framleidd er úr sojabauninni. Tófú er undirstöðuþáttur í matargerð víða í Austurlöndum fjær.
Bragðskyn

**Bragðskynið** er getan til þess að skynja bragð. Bragðskyn grundvallast á efnahvörfum sem eiga sér stað á bragðlaukunum á yfirborði tungunnar, gómfillunnar og innra borði kinnanna. Það eru milli 2.000 og 5.000 bragðlaukar á bakhlið og framhlið tungunnar. Hver bragðlaukur inniheldur 50 til 100 bragðskynnema sem senda taugaboð til heilans þegar tiltekin efnahvörf eiga sér stað.

Bragðskyn nær yfir fimm grunnbrögð: sætu, sýrni, seltu, beisku og úmamí. Bragðskynnemar í munninum geta greint á milli þessara fimm grunnbragða með því að skynja viðbrögð ólíkra sameinda eða jóna.

Bragðskyn er flókið og byggist á samspili bragðs og lyktar en dofnað lyktarskyn dregur úr bragðskyni. Bragðskyn fer að dofna við um það bil 50 ára aldur þegar dregur úr munnvatnsframleiðslu.

## Heimildir
Lyktarskynfæri

**Lyktarskynfæri** eru skynfærin sem eru notuð til að nema lykt. Flest spen- og skriðdýr hafa tvenns konar lyktarskynfæri.
Spilastokkur

**Spilastokkur**, oft bara kölluð **spil**, er safn 52 jafn stórra spjalda, eða *spila* og sem auðveldlega komast fyrir í lófa manns. Hvert spil er merkt með sérstöku tákni öðru megin en er með sams konar bakhlið og hin spilin. Spilastokkur er notaður í ýmsum leikjum, sem einnig kallast *spil*. Spilastokkurinn er uppruninn í Kína til forna og kom til Evrópu á seinni hluta 14. aldar.

## Tengt efni
* Bridds
* Kapall
* Póker

## Tenglar
* „Fyrstu spilin hingað til lands á 16. öld“, ''Vísir'' 1978
Háfleikur

**Háfleikur** er íþrótt sem leikin er með prikum með neti á endanum. Markmið leiksins er að fleygja gúmmíbolta í markið. Leikinn má leika innandyra sem og utandyra.

Þegar leikurinn er leikinn utandyra er hann leikinn á grasvelli eða á gervigrasi. 

Háfleikur var sýningargrein á Ólympíuleikunum 1928, 1932 og 1948 en fullgild keppnisgrein á leikunum árið 1904 og 1908.
Síva

**Síva** (framburður: ; Sanskrít *शिव*) er einn af höfuðgoðum hindúisma. Síva er álitinn æðsta goðið innan shaívisma, en í öðrum hlutum hindúisma er hann talinn eitt af hinum fimm holdgervingum hins guðlega.
Háþrýstingur

**Háþrýstingur** er það kallað þegar blóðþrýstingurinn fer yfir 140 mmHg í efra gildi (slagæðaþrýstingur) og 90 mmHg í neðra gildi (þegar hjartað er í slökun). Hann er oft einkennalaus en einkenni eins og mæði og höfuðverkur geta komið fram þegar um alvarlegt ástand er um að ræða. Þá aukast líkur á hjartaáfalli, heilablóðfalli og nýrnasjúkdómum. Læknar geta skrifað upp á blóðþrýstingslækkandi lyf. .

Nær helmingur fólks veit ekki af því að það sé með háþrýsting. Lífstílsþættir eins og ofþyngd, áfengisdrykkja og há saltinntaka hækkar blóðþrýsting. Líkamsrækt og heilnæm fæða eru meðal inngripa sem lækkar þrýstinginn. 

## Tilvísanir
Sojamjólk

**Sojamjólk** er drykkur sem unninn úr sojabaunum og á uppruna sinn að rekja til Kína. Tófu er framleitt úr sojamjólk hliðstætt og ostur er framleiddur úr mjólk.
Hiti (sjúkdómsástand)

**Hiti** (eða **sótthiti**) kallast það þegar líkaminn hækkar sjálfur hitastig sitt yfir eðlileg mörk. Ekki eru nein ákveðin mörk sem allir miða við, sumir miða hita við að vera kominn yfir 37,5°C, aðrir að það kallist hiti þegar maður er kominn yfir 38,3°C, en eðlilegur líkamshiti er rétt um 37°C. 

Hiti getur komið fram vegna sýkinga af völdum veira (t.d. í flensu), baktería (t.d. streptókokkasýking), og sníkjudýra (t.d. í malaríu). Hiti getur líka komið fram meðal annars vegna aukaverkana lyfja, vegna krabbameins, , og . 

Það er vanalega ekki þörf á því að meðhöndla hita, en það getur verið gott að draga úr bólgu og óþægindum fyrir viðkomandi og leyfa honum að hvílast. Lyf á við íbúprófen og parasetamól geta dregið úr bólgu og lækkað hita. Það hjálpar ekki til að setja kaldan klút á höfuð manns eða að fara í heitt bað. 

Ef barn yngra en þriggja mánaða fær hita er nauðsynlegt að leita læknisaðstoðar, það sama á við um fólk sem er . 

Ein af þeim leiðum sem líkaminn notar til að auka hitastig sitt er að auka vöðvasamdrátt, en það veldur líka kuldatilfinningu þrátt fyrir að líkamshitinn sé í raun hár. Hiti fer vanalega ekki yfir 41 eða 42°C.  

## Tilvísanir
Túrmerik

**Kúrkúma**, **túrmerik** eða **gullinrót** er planta af engifersætt sem vex á Indlandi og víðar. Kúrkúma er austurlenskt krydd með sterkum gulum lit. Kúrkúma eða gurkemeje er í raun jarðstöngul plöntu ( Curcumea longa). Hún er beisk á bragðið; líkist engiferplöntu en er með lengri blöðum; rótarstilkar þeirra eru notaðir og unnið er úr þeim litarduft sem er notað í karrí og fleiri kryddblöndur, til dæmis í paprikuduft til að gefa lit. Kryddið, sem hefur verið ræktað í a.m.k tvö þúsund ár í Asíu, er þurrkað og malað og notað í karríblöndur og marga indverska og norður-afríska rétti og gefur þeim sterkan lit. Hins vegar þarf að gæta að það bletti ekki fatnað.

Stundum er túrmerik, sem er eitthvert ódýrasta krydd í heimi, notað í staðinn fyrir saffran, sem er hið dýrasta, enda er ilmurinn svipaður, en bragðið er allt annað og í mörgum tilvikum er alls ekki hægt að nota túrmerik, einkum þar sem bragðið á að vera milt og fíngert. Túrmerik er nær alltaf selt sem duft, enda erfitt að mala það heima. Það geymist ekki sérlega vel malað , þ.e ekki hvað bragðgæði varðar, en litunareiginleikunum heldur það mjög vel; hins vegar er lítil hætta  á að það sé svikið þar sem það er svo ódýrt. Kryddið er ekki aðeins notað í mat, heldur einnig til að lita vefnað, þótt tilbúin litarefni hafi að mestu komið í stað þess á síðari árum. Túrmerik og þar með einnig karrí er mjög viðkvæmt fyrir sólarljósi og því ætti að geyma það á dimmum stað.

## Heimildir
* Dóra Hafsteinsdóttir. 2002. Matarorð  úr jurtaríkinu. Rafræn útgáfa. Orðabanki  Íslenskrar málstöðvar. Íslensk málstöð, Reykjavík.

* Nanna Rögnvaldardóttir.2002. Matarást. Reykjavík, Iðunn. Bls 594
Mykjufluga

**Mykjufluga** (fræðiheiti: *Scathophaga stercoraria*) er ein af algengustu flugunum víða á norðurhveli. Fullorðin dýr veiða minni flugur, en lirfurnar lifa í skít eða mykju.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Jim Lindsey's page on yellow dung flies 
*University of Paisley ''Scathophaga stercoraria'' site
Mykjuflugur

**Mykjuflugur** (**skítflugur** eða **skarnflugur**) (fræðiheiti: *Scathophagidae*) er lítil ætt flugna. Nafn þeirra er ekki réttnefni nema fyrir nokkrar tegundir ættarinnar, þekktust af þeim *[[Scathophaga stercoraria|S. stercoraria]]* sem er ein algengasta flugan á norðurhveli jarðar.
Jói og risaferskjan (kvikmynd)

***Jói og risaferskjan*** (enska: *James and the Giant Peach*) er bandarísk fantasí-ævintýra kvikmynd, sem Walt Disney Pictures frumsýndi þann 12. apríl 1996. Myndin byggir á samnefndri skáldsögu eftir Roald Dahl. Kvikmyndin var leikstýrð af Henry Selick. Framleiðandinn var Tim Burton. Handritshöfundar voru Steven Bloom, Karey Kirkpatrick og Jonathan Roberts. Tónlistin í myndinni er eftir Randy Newman.

## Tenglar
* 
* Umfjöllun um bókina sem kvikmyndin var byggð á, á heimasíðunni „bókaormar“
Lögmál Keplers

**Lögmál Keplers** eru þrjú lögmál um gang reikistjarnanna um sólu, sett fram af Johannes Kepler snemma 17. öld. Hann leiddi þau út með rannsóknum á gögnum sem Tycho Brahe hafði safnað. Lögmálin eru:

# Reikistjörnurnar ganga um sólu eftir sporbaug með sólina í öðrum brennipunktinum.
# Tengilína sólar og reikistjörnu fer ávallt yfir jafnstórt flatarmál á jafnlöngum tíma. (Þ.e. reikistjarnan ferðast hraðar þegar hún er nær sólu).
# Umferðartími reikistjörnunnar í öðruveldi er í réttu hlutfalli við hálfan langás sporbaugsins í þriðja veldi.( P^2 \propto a^3).

## Tengt efni
* Lögmál Newtons
* Stjörnuathugun
* Stjörnufræði
* Heimsfræði
Rósakál

**Rósakál** (fræðiheiti: *Brassica oleracea*) er kál af krossblómaætt.er ræktað til þess að nytja brumknappana (oft 2.5 - 4cm í þvermál) sem líkjast dvergvöxnu kálhöfði. Rósakál er hollustumatur og notað sem grænmeti með ýmsum réttum.

## Tenglar
Skott

**Skott** er aftasti hluti hryggdýrs og er í beinu framhaldi af rófubeini þess. Hundar, mýs, kettir og  refir eru með  **skott**. Dindill er stutt „skott“ sauðkinda eða sela. Tagl er stertur á hrossi með tilheyrandi hárskúf. Hali er „rófa“ einkum á nautgripum, einnig ösnum, músum, rottum og ljónum o.fl. Stél er afturhluti fugls. Fiskar eru með sporð.

Til er fræg vísa sem minnir á þennan fjölbreytileika:
:Mús á hala, hestur tagl,
:hrútur dindil, stélið gagl,
:nautið  stertinn,  rakki  rófu,
:reyður sporð, en skott á tófu.
Rósmarín

**Rósmarín**, **sædögg** eða **stranddögg** (fræðiheiti: *Rosmarinus officinalis*) er ilmandi sígrænn runni af varablómaætt sem vex víða við Miðjarðarhaf og eru blöðin notuð sem krydd, fersk eða þurrkuð.

## Tilvísanir
Hreinsun

**Hreinsun** í iðnaði er það ferli að fjarlægja óæskileg aukaefni úr tilteknu efni til þess að gera það hæfara til að gegna hlutverki sínu. Oft felst þetta í því að búa til nýtanlega afurð úr hrárri náttúruauðlind. Til dæmis má nefna hráolíu, hún er yfirleitt brennanleg beint úr jörðinni en brennur illa og skilur eftir skít og aukaefni sem stíflar vélar. Með hreinsun í olíuhreinsunarstöð er hægt að breyta hráolíunni í afurðir á borð við bensín eða díselolíu sem henta betur. Hreinsun fer gjarnan fram með eimingu eða með hjálp leysiefna.

Eftirfarandi eru dæmi um afurðir sem eru „hreinsaðar“:
* málmar
* hráolía
* kísill
* sykur
* jurtaolíur

## Önnur notkun orðsins „hreinsun“
* hundahreinsun
* málhreinsun
* trúarleg hreinsun
* þrif
Nástaða

**Nástaða** er það þegar sömu orðin (eða samskonar orðhlutar) standa þétt saman í texta og virka sem *ofklifun*. Endurtekningar í texta geta verið stílbragð, en oftast er nástaða lýti á texta. Hægt er að forðast nástöðuna, t.d. með skipulagðri notkun fornafna og samheita.

## Dæmi um nástöðu
* Hún spyrnti við hálflausum **steinum** á leið sinni, enda var það henni fróun að ryðja **steinum** úr vegi.
* Hann hlustaði á brim haf**sins** og horfði á borgir hafí**ssins** úti við sjóndeildarhringinn. 
* Svo er **víð**a um börn **víð**svegar um landið. 
* Ástæðan virðist vera van**stilli**ng á **stilli**tækjunum. 
* Sláturfélag Suðurlands vantar **starf**skraft til **starf**a við skrifstofu**störf**.
Snípur

:*Snípa (fleirtala snípur) er einnig heiti fugla af nokkrum ættkvíslum [[snípuætt]]ar.*

**Snípurinn** er hluti af kynfærum kvenkyns spendýra. Sýnilegi hluti snípsins sést þar sem innri skapabarmarnir mætast, fyrir ofan þvagrásaropið. Snípurinn er afar næmur og er helsta örvunarsvæði píkunnar, í snípshúfunni er áætlað að séu um 8.000 taugaendar.

Snípurinn myndast út frá ákveðnum vef í fóstri sem kallast kynhnjótur. Ef fóstrið er útsett fyrir karlhormónum verður kynhnjóturinn að typpi, annars verður hann að sníp.

## Tilvísanir
Strætisvagnar Akureyrar

**Strætisvagnar Akureyrar** (skammstafað **SVA**) er fyrirtæki sem sér um almenningssamgöngur á Akureyri fyrir hönd Akureyrarbæjar. Fyrirtækið var stofnað sem hlutafélag með styrk frá bæjarsjóði árið 1956.

Frá og með 2007 voru ferðir með vögnunum gerðar gjaldfrjálsar. Í frétt á mbl.is kom fram að farþegum hafi fjölgað um rúm 60% eftir þetta, eða úr 640 í þriðju viku ársins 2006 í að meðaltali 1020 um sama leyti 2007.

Leiðakerfið samanstendur af sex leiðum sem aka á virkum dögum á klukkustundar fresti. Klukkan 7:40 ekur aukaferð á leið 6 yfir vetrartímann.

## Tilvísanir

## Tengill
* Vefsíða Strætisvagna Akureyrar
Holtavörðuheiði

**Holtavörðuheiði** er heiði á Norð-vesturlandi Íslands og samnefndur fjallvegur, sem fer yfir hana þvera, og nær heiðin frá Borgarfirði yfir í Hrútafjörð. Heiðin er ásamt Vatnsskarði og Öxnadalsheiði stór heiði á þjóðvegi 1 á leiðinni milli Reykjavíkur og Akureyrar.  Efsti bær í Norðurárdal sunnan undir heiðinni var Fornihvammur, þar var gisti- og veitingastaður um skeið. En efsti bær að norðanverðu er Grænumýrartunga sem nú er í eyði. Hæsti punktur heiðinnar eru 407 metrar.
Geirólfsnúpur

**Geirólfsnúpur** er fjall (433 m) sem gengur fram í sjó á milli Skjaldabjarnarvíkur í Árneshreppi og Sigluvíkur sunnan Reykjafjarðar. Milli þessara víkna er svo lágur háls á bak við fjallið sem nefnist ýmist Sigluvíkurháls (um 210 m) eða Skjaldarvíkurháls. Úr þessu skarði er kjörið að ganga á Geirólfsnúp. Fegursta útsýni er allt norður til Hornbjargs og suður til Drangaskarða.

Í Landnámu er sagt frá því að Geirólfur landnámsmaður hafi brotið skip sitt undir núpnum og sest þar að. Yst á nesoddanum er drangur sem kallaður er Biskup og áður fyrr var talað um að fara fyrir Biskup þegar siglt var fyrir núpinn. Neðan hans er sker sem líkist helst atgeir og hefur því verið nefnt Geirhólmi. Þar eru merki milli Ísafjarðarsýslna og Strandasýslu. Geirólfsnúpur er nyrsti hluti Strandasýslu.
Ingólfsfjörður

**Ingólfsfjörður** er u.þ.b. 8 km langur og 1,5 km breiður fjörður á Ströndum. Fjörðurinn er á milli nesjanna Munaðarness sem er sunnan við hann og aðskilur hann frá Norðurfirði, og Seljaness sem er norðan fjarðarins og aðskilur hann frá Ófeigsfirði. Ingólfsfjörður er langur og brattar hlíðar á báða vegu.

Samkvæmt Landnámabók er fjörðurinn kenndur við sinn fyrsta ábúanda, Ingólf Herröðarson. Bræður hans, Eyvindur og Ófeigur, námu nálæga firði. Faðir þeirra, Herröður hvítaský, var líflátinn að skipan Haraldar konungs.

Álöf dóttir Ingólfs var gift Eiríki snöru sem nam land frá Ingólfsfirði til Veiðileysu en bjó í Trékyllisvík. Samkvæmt því sem segir í Landnámabók brutu Austmenn skip sitt þar en gerðu úr hræinu nýtt skip er kallað var Trékyllir og á víkin að draga nafn af því.

Eggert Ólafsson segir frá því í Ferðabók sinni að þegar hann kom í Ingólfsfjörð hafi íbúarnir orðið hræddir og hlaupið burtu en bóndinn hafði þá ekki í 16 ár farið í kaupstað en fengið járn og aðra nauðsynjavöru úr Trékyllisvík.

## Heimild
*
Hrossagaukur

**Hrossagaukur** (eða **mýrarskítur**, **mýrifugl**, **mýriskítur**, **mýrisnípa**, **mýrispói** eða **mýrispýta**) (fræðiheiti: *Gallinago gallinago*) er fugl af snípuætt.

Heimkynni hrossagauksins eru mýrar, fen, túndrur og votir hagar á Íslandi, Færeyjum, norður-Evrópu og Rússlandi. Hrossagaukurinn gerir hreiður sitt á huldum stað á jörðinni.

Hrossagaukurinn er mósvartur ofan með ryðlitum langröndum, grár á bringu og ljós á kviði, goggurinn langur og þykkri í endann. Hrossagaukurinn *„hneggjar“*, en hljóðið myndast milli stélfjaðra fuglsins á flugi, og myndast þegar fuglinn tekur dýfur í loftinu. 

## Um hneggið
Skömmu eftir aldamótin 1800 hófst deila á Íslandi um það hvernig hrossagaukurinn hneggjaði. Fram til þess tíma héldu menn að hneggið væri raddhljóð. En þá komu þýskir vísindamenn fram með þá kenningu að hrossagaukurinn hneggi með flugfjöðrunum. Þessari kenningu var síðan hrundið þegar færðar voru sönnur á að gaukurinn hneggjaði með stélfjöðrunum, þ.e. að loftstraumur lendi á milli stélfjaðra og þannig myndist hljóðið. 

## Tilvísanir
Höfuðstóll

**Höfuðstóll** er fjárhæð láns eða kröfu sem vextir eru reiknaðir af ef einhverjir eru. Höfuðstóll er yfirleitt greiddur til baka með afborgunum yfir skilgreindan tíma (sjá þó kúlulán). Ef lán eru verðtryggð breytist höfuðstóllinn í samræmi við almennar verðbreytingar (hækkar með verðbólgu) eins og þær eru mældar með vísitölu.
Lyfjaofgjöf

**Lyfjaofjöf** er hugtak notað um það þegar sjúklingur er á of mörgum lyfjum í einu eða ef fleiri lyf eru notuð heldur en þörf er á. Ekki má rugla hugtakinu saman við fjöllyfjameðferð, en undir sumum kringumstæðum eins og í lyfjameðferð við alnæmi þarf að nota fleiri lyf en í hefðbundinni lyfjameðferð.  Lyfjaofgjöf  veldur hærri kostnaði og sjúklingurinn þarf að glíma við fleiri aukaverkanir heldur en ella. Lyfjaofgjöf er algengust meðal eldri borgara.

## Aukaverkanir og víxlverkanir

Öll lyf hafa mögulegar aukaverkanir þannig að með hverju lyfi sem sjúklingur er látinn taka aukalega eykst hættan á aukaverkunum.

Mörg lyf hafa geta einnig haft víxlerkanir þegar þau eru notuð ásamt öðrum lyfjum. Þannig að þegar nýju lyfi er bætt við lyfjakúr þá eykst hættan á víxlverkunum veldisvaxandi. Læknar og lyfjafræðingar reyna að forðast það að skrifa upp á lyf sem hafa víxlverkandi áhrif.
Casablanca

**Casablanca** (spænska sem þýðir *hvíta húsið*; arabíska **الدار البيضاء**) er borg í vesturhluta Marokkó sem stendur við Atlantshafið. 

## Menntun
* EMLYON Business School
* Toulouse Business School

## Tenglar
* ''Casablanca - Kairo og Theran''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1944