open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hin íslenska fálkaorða

**Hin íslenska fálkaorða** er íslensk heiðursviðurkenning veitt einstaklingum, bæði íslenskum og erlendum. Nýjum orðuhöfum er oftast veitt viðurkenningin 1. janúar eða 17. júní.

Orðan var stofnuð af Kristjáni 10. þann 3. júlí 1921 til að sæma þá sem hafa eflt hag og heiður Íslands.
Forseti Íslands afhendir orðuna en orðuhafar eru valdir af orðunefnd. 
Samningur milli nokkurra ríkja vegna heimsókna þjóðhöfðingja og orðuveitinga tengdum þeim er einnig ábyrgur fyrir stórum hluta orðuveitinga.

Við andlát orðuhafa ber afkomendum að skila orðunni þó að það muni sjaldan gert. Ein orða nýtur þó undantekningar frá þessu, stórkross sem að átti að veita Jóhannesi Kjarval 1965 en hann afþakkaði. Sættir náðust þó með því að orðan var varðveitt í Listasafni Íslands en Jóhannes vildi aldrei fá hana í hendur.

## Stig fálkaorðunnar
Í hækkandi virðingarröð:
* Riddarakross
* Stórriddarakross
* Stórriddarakross með stjörnu
* Stórkross
* Keðja ásamt stórkrossstjörnu (einungis fyrir þjóðhöfðingja)

## Tengt efni

*Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
*Handhafar stórriddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
*Handhafar stórriddarakross með stjörnu Hinnar íslensku fálkaorðu
*Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu

## Heimildir
*
*
*
Muggi

**Muggi** er hugtak úr bókunum um Harry Potter eftir J. K. Rowling og nær yfir allt venjulegt fólk sem ekki getur galdrað og kemur ekki úr galdrafjölskyldu. Fólk af galdramannaættum sem ekki getur galdrað er kallað skvibbar í bókunum. 

Börn mugga geta haft galdrahæfileika, en það er ansi sjaldgæft. Flestir muggar vita ekki af galdraheiminum nema að það sé galdramaður í ættinni. Niðrandi orð sem notað er yfir mugga er blóðníðingur.

Dæmi um mugga eru foreldrar Hermione Granger og frændfólk Harry Potters. J.K. Rowling íhugaði að láta Dudley Dursley, frænda Harry Potter, eignast barn með galdrahæfileika. Hún ákvað þó að gera það ekki þar sem það væri ómögulegt að víkjandi galdragen myndi erfast í gegnum Vernon Dursley.
Keila (ljósnemi)

**Keilur** eru önnur af tveimur aðaltegundum ljósnema í auga. Hin tegundin kallast stafir. 

Keilur fá nafnið af lögun sinni. Keilur eru þéttastar um miðjudæld en eru ekki jafn ljósnæmar og stafir en sjá aftur á móti um skynjun smáatriða og lita. Til eru þrjár aðaltegundir keilna sem svara mest við mismunandi bylgjulengdum ljóss. Oftast eru þær kallaðar rauðar keilur, grænar keilur og bláar keilur, þótt það sé að sumu leyti rangnefni því rauðu og grænu keilurnar svara mest við ljósi af mjög svipaðri bylgjulengd (sem fólk skynjar yfirleitt sem gulgrænt annars vegar og grænt hins vegar).
Frank-Walter Steinmeier

**Frank-Walter Steinmeier** (fæddur 5. janúar 1956 í Detmold, Nordrhein-Westfalen) er þýskur stjórnmálamaður í sósíaldemókrataflokknum (SPD). Hann hefur verið forseti Þýskalands frá 19. mars 2017.

Áður en Steinmeier varð forseti hafði hann verið utanríkisráðherra Þýskalands í tvígang, á árunum 2005 til 2009 og frá 2013 til 2017. Frá 1999 til 2005 var hann ráðuneytisstjóri hjá kanslaraembættinu.

## Menntun og störf
Steinmeier fæddist 1956 í Detmold í sambandslandinu Nordrhein-Westfalen, en faðir hans var smiður. Eftir stúdentspróf árið 1974 í Blomberg gengdi hann herþjónustu í tvö ár eða þangað til hann hóf nám í lögfræði og síðar stjórnmálafræði við Justus-Liebig háskólann í Gießen, sem hann lauk 1986. Hann var frá því í menntaskóla meðlimur ungliðahreyfingar sósíaldemókrataflokksins.

Árið 1991 varði hann doktorsritgerð sína í lögfræði, sem bar heitið „Borgarar án þaks – milli skyldu til framfærslu og réttar á lífsrými; venja og viðhorf opinberrar íhlutunar við hindrun og útrýmingu húsnæðisleysis“.

Sama ár gerðist hann ráðgjafi í fjölmiðlunarrétti við forsætisráðuneyti Neðra-Saxlands í Hannover. Tveimur árum seinna tók hann við embætti skrifstofustjóra hjá Gerhard Schröder, sem á þessum tíma var forsætisráðherra Neðra-Saxlands.

Eftir að ljóst varð árið 1998 að Schröder yrði kanslari ákvað Steinmeier að fylgja honum í ríkisstjórn þýska sambandslýðveldisins og 1999 var hann orðinn ráðuneytisstjóri hjá kanslaraembættinu.

Steinmeier var einn af nánustu samstarfsmönnum Schröders og hefur verið lýst sem manninum á bakvið tjöldin. Þannig gerði hann mikilvægar framkvæmdaáætlanir, t.d. í ellilífeyris- og heilbrigðismálum, og tók þátt í Agenda 2010 og umfangsmiklum skattalagabreytingum.

13. október 2005 varð ljóst að hann yrði utanríkisráðherra og tók hann formlega við embættinu 22. nóvember 2005 í ríkisstjórn Angelu Merkels. 

Steinmeier var kjörinn forseti Þýskalands af þýska þinginu þann 27. febrúar 2017 með 75 prósentum atkvæða. Hann var endurkjörinn til annars fimm ára kjörtímabils þann 13. febrúar árið 2022.

## Fjölskyldulíf
Steinmeier er giftur og á eina dóttur.

## Tilvísanir
Messías

**Messías** er íslenskun af hebreska orðinu *mashiach* sem þýðir „smurður“. Í gyðingdómi, var messías (מָשִׁיח "hinn smurði") upphaflega notað um alla sem voru álitnir smurðir (valdir af Guði). Í trúarhefð gyðinga er messías afkomandi Davíðs konungs, hann mun endurreisa ríki Davíðs og skapa frið á jörðu. Þeir sem eru kristnir álíta Jesúm vera þennan messías en því trúa gyðingar ekki. Orðið Kristur (úr grísku Χριστός, *Khristos*, „hinn smurði“) er bókstafleg þýðing á „mashiach“. 

Í Gamla testamentinu er hugtakið „messías“ upphaflega notað um konung Ísraela og æðsta prest. Úr þeim erfiðleikum sem gyðingar lentu í (við fall Norðurríkisins og þrældóminn í Babýlon) skapaðist spá um komandi konung og frelsara. Tími messíasar yrði Guðs ríki. Spádómurinn var ekki bundinn einni persónu heldur nýjum tíma, frelsi úr neyð og fullkomnu réttlæti. Spámenn gyðinga sáu margsinnis fyrir komu messíasar.

Samkvæmt kristinni trú hefur þessi spádómur ræst með Jesú frá Nasaret. Símon Pétur er sá fyrsti samkvæmt Nýja testamentinu sem vottar um að Jesús sé Messías (Markúsarguðspjallið 8:29). 

Í íslam er Jesús (Isa) einnig álitinn vera *maseeh*, eða messías, og endurkomu hans til jarðar er beðið ásamt öðrum messíasi, Mahdi.
Erkiengill

**Erkiengill** er hafinn yfir eða máttugri en venjulegir englar. Þeir birtast í mörgum trúarhefðum þar á meðal í zóróastratrú, gyðingdómi, kristni, og íslam.

Orðið 'erkiengill' kemur af grísku orðunum *arche* (sá sem ræður eða upphaf) og *angelos* (sendiboði). 

## Í gyðingdómi
Það er hvergi beinlínis talað um erkiengla í kanónískum textum hebreisku bilíunar (sem í kristnu samhengi samsvarar að mestu því sem kallað er Gamla testamentið). Englar eru reyndar einnig sjaldgjæfir nema í yngri textum eins og Daníel (9:21; 12:1). Elsta umtölun um erkiengla eru í Esrabók 4.36). 

Í rabbínískri hefð og Kabbala eru erkienglarnir oftast sjö að tölu: Mikael, Rafael, Gabríel, Úríel, Saríel, Ragúel, og Remíel.

## Í kristni

Nýja testamentið nefnir engla á fáum stöðum og erkiengla einungis á tveimur, Mikael í Júdasarbréfi 1.9, og í fyrsta Þessaloníkubréfi 4:16, þar sem segir að "(erkiengils) höfuðengils raust" muni hljóma við endurkomu Krists. Öfugt við það sem oft er haldið er Gabríel aldrei nefndur 'erkiengill' í Guðspjöllunum. 

Í seinni tíma kristinni hefð eru hins vegar þrír erkienglar: Mikael, Gabríel, Rafael (Úríel er stundum álitinn vera sjá fjórði). 

Einning er Satan á stundum álitinn fallinn erkiengill og er þá upprunalegt nafn hans Lúsifer.

Sumir mótmælendur álíta einungis Mikael vera erkiengil vegna þess að hann er einn nefndur í Biblíunni. En yfirleitt hefur áhugi mótmælenda á erkienglum verð heldur lítill. 

Vottar Jehóva (sem af mörgum öðrum söfnuðum ekki teljast kristnir) trúa því að Jesús hafi verið erkiengillinn Mikael í endurbornu formi. Séð frá þessu sjónarhorni er Mikael fyrsta og merkasta sköpun Guðs.

## Í íslam

Í íslam eru erkienglarnir sjö að tölu: Mikael, Gabríel eða Jíbril (sem kom með Kóraninn til Múhammeðs), Azrael (engill dauðans), Ísrafel (erkiengillinn sem blæs í lúðurinn á dómsdegi), Malik (sem hefur umsjón með Helvíti) ásamt Munkar og Nakir (sem spyrja sálir hinna dauðu um líf þeirra fyrir dauðan). Hvorki Ísrafel né Azrael er nefndir í Kóraninum.
Sikiley

**Sikiley** (ítalska: *Sicilia*, sikileyska: *Riggiuna Siciliana*) er stærsta eyja Ítalíu, stærsta hérað landsins og stærsta eyjan í Miðjarðarhafinu. Eyjan nær yfir 25.426 ferkílómetra og er um einn tólfti hluti flatarmáls Ítalíu. Héraðið hefur nokkra sjálfstjórn sökum menningarlegrar sérstöðu. Höfuðstaður þess er borgin Palermó. Sikiley er rétt sunnan við syðsta odd Ítalíu, hið þrönga Messínasund skilur Sikiley frá meginlandinu. Á Sikiley búa um 4,8 milljónir manna en flatarmál eyjunnar er um fjórðungur af flatarmáli Íslands.

Fornleifar gefa til kynna að eyjan hafi verið byggð um 12.000 árum f.Kr. Eyjan hefur í gegnum söguna verið mjög mikilvæg vegna heppilegrar staðsetningar miðað við verslunarleiðir um Miðjarðarhafið. Eyjan var hluti af Magna Graecia og lýsti Cíceró borginni Sýrakúsu sem mestu og fallegustu borg Grikklands hins forna.

Á eyjunni er eldfjallið Etna sem er 3.329 metrar að hæð, stærsta virka eldfjall Evrópu og eitt það virkasta í heiminum.

## Orðsifjar
Helst er talið að um þjóðflokkskenninefni sé að ræða, að heiti eyjarinnar sé dregið af nafni þjóðflokks síkelóa.

## Umdæmaskipan
Sikiley er skipt í níu umdæmi sem kennd eru við höfuðstaði sína. Þessum níu umdæmum er síðan aftur skipt niður í 390 sveitarfélög eða bæjarfélög.


Mynd:Palermo-116-Kathedrale-1986-gje.jpg|Palermo
Mynd:Catania-104-Elefant-Santa Agata-1986-gje.jpg|Catania
Mynd:Segesta-124-Tempel-1986-gje.jpg|Segesta
Mynd:Selinunte-104-Tempel E-zwei Saeulen-1986-gje.jpg|Selinunte
Mynd:Agrigento-114-Concordia-Tempel-Westfassade-1986-gje.jpg|Agrigento
Mynd:Aetna-160-Krater-Rasthaus-1986-gje.jpg|Aetna
Mynd:Taormina-290-Strand im N-1986-gje.jpg|Taormina


## Tilvísanir

## Tenglar

*
Delaware

**Delaware** er fylki á austurströnd Bandaríkjanna. Fylkið liggur að Maryland í suðri og vestri, Pennsylvaníu í norðri, og Delaware-flóa og Atlantshafi í austri. Delaware-fljót greinir að fylkin Delaware og New Jersey í norðaustri. Rhode Island er eina fylki Bandaríkjanna sem er minna en Delaware. 

Fylkishöfuðborgin er Dover en stærsta borgin er Wilmington. Delaware er 6.446 ferkílómetrar að stærð. Í fylkinu búa um 1.031.890 manns (2023).

## Myndir

Mynd:Old Delaware State House 1.jpg
Mynd:Dover Delaware.jpg
Mynd:TEMPLE OF LOVE AT NEMOURS MANSION, NEW CASTLE COUNTY, DELAWARE.jpg


## Tilvísanir

## Tenglar

*
Delaware (aðgreining)

**Delaware** getur átt við eftirfarandi:
* Delaware, fylki í Bandaríkjunum
* Delaware-fljót í Bandaríkjunum
* Delaware-flóa í Bandaríkjunum
Maryland

**Maryland** er fylki á mið-austurströnd Bandaríkjanna. Fylkishöfuðborgin er Annapolis en Baltimore er stærsta borgin. Maryland er fyrir neðan Mason-Dixon línuna og er talið suðurríki af Bandarísku ríkisstjórninni. Í fylkinu búa rúmlega 6,2 milljónir manna (2020).

## Landafræði
Maryland er 32.133 ferkílómetrar og er þess vegna svipað stórt og Belgía. Það er áttunda minnsta ríki Bandaríkjanna. Vestur-Virginía, er tæplega tvisvar sinnum stærra. Í Maryland er fjölbreytt landslag og fylkið hefur þess vegna stundum lýst sem „smækkaðri mynd af Ameríku“. Það eru bæði sólstrandir á austurströndinni, mýri við flóann, skógar með eikum á Piedmont svæðinu og furusvæði við fjöllin í vestrinu. Chesapeake Bay er stærsta vatnasvæði í Maryland. Maryland er staðsett suður við Pennsylvaníu, austur við Vestur-Virginíu, vestur við Delaware og Atlantshafið og norður við Virginíu. Washington, D.C. er á svæði sem var eitt sinn hluti af Maryland annars vegar og Virginíu hins vegar.

Flestir íbúar Maryland búa í borgum og úthverfunum við Washington, D.C. en einnig í og kringum stærstu borg Maryland, Baltimore. Önnur fjölmenn svæði í Maryland eru úthverfin Columbia í Howard County; Silver Spring, Rockville, og Gaithersburg í Montgomery County; Laurel, College Park, Greenbelt, Hyattsville, Landover, Clinton, Bowie, og Upper Marlboro í Prince George's County; Frederick í Frederick County; Hagerstown í Washington County; Waldorf í Charles County; Pikesville, Essex, og Towson í Baltimore County; og Glen Burnie og Hanover í Anne Arundel.

Austur, suður, og vesturhlutar fylkisins eru ekki jafn fjölmenn, en þar eru borgirnar Salisbury og Ocean City á Austurströnd, Lexington Park og Waldorf í Suður-Maryland og Cumberland í Vestur-Maryland.

## Myndir

Mynd:Annapolis street.jpg|Annapolis
Mynd:Baltimore City Hall from Northeast.jpg|Baltimore
Mynd:Baltimore Inner Harbor.jpg|Inner Harbor Baltimore
Mynd:Bethesda downtown panorama.jpg|Bethesda
Mynd:2008_01_02_-_MD564_@_Chapel_Ave_03.JPG|Bowie
Mynd:Chesapeake_City_Maryland_Bridge_At_Night.jpg|Chesapeake City
Mynd:McKeldin Library, front view, mid-afternoon light, August 21, 2006.jpg|College Park
Mynd:Ellicott City Main Street.jpg|Ellicott City
Mynd:2008 03 28 - Frederick - City Hall 2.jpg|Frederick
Mynd:Gaithersburg, Maryland.jpg|Gaithersburg
Mynd:GreenbeltRooseveltCtr1.jpg|Greenbelt
Mynd:Hagerstown Downtown Potomac St.JPG|Hagerstown
Mynd:LaurelMuseum.jpg|Laurel
Mynd:Ocean City Maryland aerial view north.jpg|Ocean City
Mynd:Prince Frederick Maryland USA.jpg|Prince Frederick
Mynd:East Middle Lane Rockville Maryland.jpg|Rockville
Mynd:Ellsworth-ssmd.jpg|Silver Spring
Mynd:PGcourthouse1.JPG|Upper Marlboro


## Kynþættir
* Hvítir - 62,1%
* Svertingjar - 27,9%
* Latinóar - 4,3%
* Asíufólk - 4%
* Blanda af tveimur kynþáttum - 2%
* Frumbyggjar (Indjánar) - 0,3%

## Sýslur

## Háskólar

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Virginía

**Virginía** eða **Virginíuríki** (*Commonwealth of Virginia*) er fylki í suðurhluta austurstrandar Bandaríkjanna. Virginía er 110.785 ferkílómetrar að stærð.

Höfuðborg Virginíu heitir Richmond en stærsta borg fylkisins er Virginia Beach. Rúmlega 8,6 milljónir manns búa (2020) í Virginíu.

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Vestur-Virginía

**Vestur-Virginía** (enska: **West Virginia**) er fylki í Bandaríkjunum. Vestur-Virginía er 62.755 ferkílómetrar að stærð.

Höfuðborg Vestur-Virginíu, sem er jafnframt stærsta borg fylkisins, heitir Charleston. Um 1,8 milljónir manns búa í Vestur-Virginíu (2023).

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Rhode Island

**Rhode Island** er fylki á norðausturströnd Bandaríkjanna og er hluti af Nýja Englandi. Rhode Island er 4.002 ferkílómetrar að stærð og er minnsta fylki Bandaríkjanna. Rhode Island liggur að Massachusetts í norðri og austri, Connecticut í vestri og Atlantshafi suðri.

Höfuðborg Rhode Island, sem er jafnframt stærsta borg fylkisins, heitir Providence. Tæplega 1,1 milljón manns (2018) býr í Rhode Island.

## Myndir

Mynd:National-atlas-rhode-island.png|Kort.
Image:Claiborne Pell Newport Bridge.jpg
Image:View from Providence Place, Providence RI.jpg
Image:J29upwind.jpg


## Tilvísanir

## Tenglar

*
New Jersey

**New Jersey** er fylki á austurströnd Bandaríkjanna. Það liggur að New York í norðri, Pennsylvaníu í vestri, Delaware í vestri og suðri og Atlantshafi í austri. Flatarmál New Jersey er 22.588 ferkílómetrar. Fylkið er fjórða minnsta en þéttbýlasta fylki Bandaríkjanna. Í New Jersey búa um 9,29 milljónir (2020).

Höfuðborg fylkisins heitir Trenton en stærsta borgin er Newark.

## Tilvísanir

## Tenglar

*
New York-fylki

**New York** er fylki á austurströnd Bandaríkjanna. Það liggur að Pennsylvaníu og New Jersey í suðri, Connecticut, Massachusetts og Vermont í austri, Kanada og Ontaríó-vatni í norðri og Kanada og Erie-vatni í vestri.

Höfuðborg ríkisins er Albany en stærsta borgin er New York. Hún er jafnframt fjölmennasta borg Bandaríkjanna. Aðrar mikilvægar borgir eru Buffalo, Rochester, Syracuse, Ithaca, Yonkers, Binghamton og White Plains. Í ríkinu búa um 20,2 milljónir manna (2020).

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Indiana

**Indiana** er fylki í Bandaríkjunum. Indiana er 94.321 ferkílómetrar að stærð. Indiana liggur að Ohio í austri, Kentucky í suðri, Illinois í vestri og Michigan og Michigan-vatni í norðri.

Höfuðborg fylkisins, sem er jafnframt stærsta borg þess, heitir Indianapolis. Rúmlega 6,8 milljón manns búa í Indiana (2020).

## Tilvísanir

## Tenglar

*
Eðli

**Eðli** er í heimspeki safn nauðsynlegra eiginleika sem eru saman nægjanlegt skilyrði til þess að eitthvað sé það sem það er. Til dæmis er eðli þríhyrninga það að hafa þrjú horn þannig að ef flötur hefur þrjú horn er hann þríhyrningur; með öðrum orðum er það nægjanlegt skilyrði þess að flötur sé þríhyringur að hann hafi þrjú horn. Ef flötur hefur hins vegar ekki þrjú horn getur hann ekki verið þríhyrningur; með öðrum orðum er það að hafa þrjú horn nauðsynlegt skilyrði þess að flötur sé þríhyrningur.

Í örlítið víðari merkingu er stundum talað um þá eiginleika sem flestir hlutir af ákveðnu tagi hafa eða hafa alla jafnan frá náttúrunnar hendi sem eðli þeirra. Til dæmis mætti segja að það sé eðli hunda að hafa fjóra fætur. Samt sem áður er það að hafa fjóra fætur ekki nauðsynlegt skilyrði þess að vera hundur enda geta hundar misst fót án þess að hætta að vera hundar.

Eðlishugtakið er mikilvægt í heimspeki Aristótelesar og í skólaspeki miðalda. Á 20. öld sætti eðlishugtakið mikilli gagnrýni úr ýmsum áttum í heimspeki, m.a. frá jafn ólíkum heimspekingum og Jean-Paul Sartre og Bertrand Russell.

## Tengt efni
* Eðlishyggja
* Háttarökfræði
* Tilfallandi eiginleiki
* Verund

## Tenglar
*
Listi yfir íslenska djasstónlistarmenn

## Bassaleikarar
*Gunnar Bernburg
* Árni Egilsson
* Birgir Bragason
* Bjarni Sveinbjörnsson
* Gunnar Hrafnsson
* Gunnlaugur Guðmundsson
* Gunnar H Pálsson
* Hrafn Pálsson
* Jóhann Ásmundsson
* Jón Rafnsson
* Jón Sigurðsson
* Ólafur Stolzenwald
* Róbert Þórhallsson
* Sigurdór Guðmundsson
* Skúli Sverrisson
* Tómas R. Einarsson
* Valdimar Kolbeinn Sigurjónsson
* Þorgrímur Jónsson
* Þórður Högnason

## Básúnuleikarar
* Edward Frederiksen
* Finnur Ragnarsson
* Friðrik Theódórsson
* Kári Hólmar Ragnarsson
* Leifur Jónsson
* Samúel J. Samúelsson
* Stefán Ómar Jakobsson
* Össur Geirsson

## Gítarleikarar
* Andrés Þór Gunnlaugsson
* Ásgeir Jón Ásgeirsson
* Björn Thoroddsen
* Daníel Friðrik Böðvarsson
* Eðvarð Lárusson
* Friðrik Karlsson
* Guðmundur Pétursson
* Hilmar Jensson
* Jón Páll Bjarnason
* Ólafur Gaukur Þórhallsson
* Ómar Guðjónsson
* Sigurður Rögnvaldsson
* Þórður Árnason
* Sigurjón Alexandersson

## Píanóleikarar
* Agnar Már Magnússon
* Árni Heiðar Karlsson
* Árni Ísleifsson
* Árni Scheving
* Ástvaldur Traustason
* Carl Möller
* Daði Birgisson
* Davíð Þór Jónsson
* Eyþór Gunnarsson
* Flosi Einarsson
* Guðmundur Ingólfsson
* Gunnar Gunnarsson
* Jakob F. Magnússon
* Jón Möller
* Karl Olgeirsson
* Kjartan Valdemarsson
* Ólafur Stephensen
* Sunna Gunnlaugsdóttir
* Vignir Þór Stefánsson
* Þórarinn Ólafsson
* Þórir Baldursson

## Saxófónleikarar
* Bragi Einarsson
* Eyjólfur Þorleifsson
* Einar Bragi Bragason
* Guðni Hermansen
* Gunnar Ormslev
* Halldór Pálsson
* Haukur Gröndal
* Jóel Pálsson
* Kristján Kristjánsson (KK)
* Matthias V. Baldursson (Matti sax)
* Ólafur Jónsson
* Óskar Guðjónsson
* Rúnar Georgsson
* Sigurður Flosason
* Stefán S. Stefánsson
* Steinar Sigurðarsson
* Ragnar Árni Ágústsson

## Söngur
* Andrea Gylfadóttir
* Friðrik Theódórsson
* Kolbrún Sveinbjörnsdóttir
* Kristjana Stefánsdóttir
* Ragnar Árni Ágústsson
* Ragnheiður Gröndal
* Sigríður Thorlacius
* Skapti Ólafsson

## Trommuleikarar
* Alfreð Alfreðsson
* Birgir Baldursson
* Einar Valur Scheving
* Erik Qvick
* Guðmundur R. Einarsson
* Guðmundur St. Steingrímsson
* Gunnlaugur Briem
* Helgi Svavar Helgason
* Jóhann Hjörleifsson
* Kári Árnason
* Kristinn Snær Agnarsson
* Magnús Tryggvason Elíasen
* Matthías M. D. Hemstock
* Magnús Ingi Sveinbjörnsson
* Pétur Grétarsson
* Pétur Östlund
* Skapti Ólafsson
* Steingrímur Guðmundsson
* Scott McLemore
* Poul Otto Bernburg

## Trompetleikarar
* Ari Bragi Kárason
* Birkir Freyr Matthíasson
* Eiríkur Orri Ólafsson
* Haraldur Guðmundsson
* Ívar Guðmundsson
* Jóhannes Þorleiksson
* Kjartan Hákonarson
* Snorri Sigurðarson
* Veigar Margeirsson
* Viðar Alfreðsson 
* Steinar Matthias Kristinsson
* Gunnar Bernburg

## Víbrafónleikarar
* Árni Scheving
* Gunnar Reynir Sveinsson
* Reynir Sigurðsson
Buklari

**Buklari** er lítill kringlóttur skjöldur sem þekkist frá 13.öld. Voru slíkir skyldir nokkuð algengir á Sturlungaöld, ásamt eldri og stærri skjöldum.
Í skylmingahandritinu MS I.33 er fjallað um notkun þeirra ásamt sverðum.

Þeir voru m.a. notaður til að þjálfa riddarasveina.

## Tengt efni
*Riddari
*Miðaldir
*krossferðirnar
Emeritus

**Emeritus** er latneskt orð sem notað er um þann einstakling sem lokið hefur störfum. Algengt er að prófessorar við háskóla beri titilinn **prófessor emeritus** (eða **prófessor emerita** fyrir konur) eftir að þeir láta af störfum sökum aldurs. 

## Tilvísun
Hessíska

**Hessíska** (þýska, hessíska: *Hessisch*) er þýsk mállýska sem töluð er í sambandslandinu Hessen í Þýskalandi. Oftast getur þýskumælandi fólk skilið hessísku, en þó er mállýskan sumstaðar svo sterk að aðrir en innfæddir geta ekki skilið hana.

Dæmi:
**Ei, guude wie?* (hessíska)
***Wie geht es dir?* (þýska)
***Hvernig hefurðu það?* (íslenska)
Frjáls markaður

**Frjáls markaður** er markaður þar sem öll viðskipti fara fram án þvingunar frá þriðja aðila. Hugtakið getur átt jafnt við einföld viðskipti líkt og að greiða með peningum fyrir banana sem og yfir heilt efnahagskerfi. Engin þjóð hefur fullkomlega frjálsan markað, samfélagið þarfnast tekna og skattar á viðskipti eru algeng tekjulind.
Kolbeinsey

**Kolbeinsey** er lítill klettur, leifar af eldfjallaeyju, 105 km norðan við meginland Íslands og 74 km norðvestan við Grímsey og langt norðan við heimskautsbaug. Eyjan er nyrsti punktur Íslands. Hún lætur hratt undan ágangi sjávar og hefur verið styrkt með steinsteypu vegna mikilvægis hennar við skilgreiningu landhelgi Íslands. Engu að síður má ætla að hún hverfi í hafið innan fárra ára enda hefur viðleitni til að styrkja eyjuna verið hætt vegna samninga um miðlínu við Dani. 

## Lýsing
Eyjan var fyrst mæld árið 1616 af Hvanndalabræðrum. Þá var hún sögð 100 metra breið og 700 metra löng. Árið 1903 var hún helmingi minni en það. Árið 2001 var hún aðeins 90 m² að stærð. Eyin er allt að átta metrar að hæð yfir sjávarmáli. Þar var þyrlupallur en í mars 2006 kom í ljós að helmingur hans var hruninn.

Eyjarinnar er fyrst getið í *[[Landnáma|Landnámu]]* þar sem talað er um siglingaleiðina til Grænlands. Hún er nefnd eftir Kolbeini Sigmundarsyni frá Kolbeinsdal í Skagafirði sem frá er sagt í *[[Svarfdæla saga|Svarfdæla sögu]]*. Hann er sagður hafa brotið skip sitt við Kolbeinsey og farist þar ásamt mönnum sínum.

Litlar heimildir eru um eldsumbrot á Kolbeinseyjarsvæðinu. Annálabrot frá Skálholti segja þó eftirfarandi árið 1372: "Sást úr Fljótum, og enn víðara annars staðar fyrir norðan land, nýkomið upp land út af Grímsey til útnorðurs". Talið er að í þessu gosi hafi myndast skammlíf eyja suður af Kolbeinsey. Nú er þar grunnsævi sem sjómenn þekkja undir nafninu Hóll.

Kolbeinseyjarhryggur er eldvirkur neðansjávarhryggur sem kenndur er við eyna. Hann er hluti af Miðatlantshafshryggnum og teygir sig langt norður í Íshaf.

Kolbeinsey var lýst þannig í Náttúrufræðingnum 1933: 
:Kolbeinsey mætti eins vel nefnast sker, eins og ey, því að hún er aðeins talin 300 m á lengd og 30-60 m á breidd, og liggur frá ANA-VNV; en í kringum hana eru nokkur smásker, einkum að N og V, þar sem þau ná 600-700 m út frá henni. Undirlendi er lítið, en best að lenda að SA, enda er þar hreinast. Eyjan er öll úr gosgrjóti (basalti), dökk að sjá, nema þar sem fuglinn „málar" hana gráa. Í hana miðja er breitt, en grunnt skarð og getur hún, ef birta fellur þannig á hana, líkst borgarísjaka eða hafskipi undir fullum seglum. Gróður er enginn. Fuglamergðin kvað hafa verið mikil áður, svartfugl, fýll, máfar og ef til vill haftyrðill, og fuglinn svo spakur, að hann mátti taka með höndunum. Nú er mér sagt, að fuglinn sé hættur að verpa þar (vegna eggjaráns útlendinga?). - Selum og hvölum er sennilega mikið af í kringum eyna á stundum og ísrek mikið, þá tíma ársins, sem hafísinn er á ferðinni, enda er eyjan að jafnaði í útjaðri ísbreiðunnar. 

## Tengt efni
* Hvalbakur

## Heimildir
*  

## Tilvísanir


## Tenglar
* Árni Hjartarson, ''Fróðleikur um Kolbeinsey'' á vef ÍSOR.
* Kolbeinsey að hverfa
* Is the most northern part of Iceland still there? eftir Tom Scott á YouTube
Giljagaur

**Giljagaur** er nafnið á öðrum jólasveininum sem kemur til manna, þann 13. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.  

Giljagaur var talinn fela sig í fjósinu og fleyta froðuna ofan af mjólkurfötunum þegar enginn sá til. 

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum: 

: Giljagaur var annar, 
: með gráa hausinn sinn. 
: -Hann skreið ofan úr gili 
: og skaust í fjósið inn. 

: Hann faldi sig í básunum 
: og froðunni stal, 
: meðan fjósakonan átti 
: við fjósamanninn tal.

## Sjá nánar
* Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

## Tengt efni
* Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson 

## Tenglar
* Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum
Stúfur

**Stúfur** er nafn hins þriðja jólasveins sem kemur til manna, þann 14. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.

Stúfur var minnsti jólasveinninn eins og nafnið bendir til. Hann nældi sér í pönnur og át agnirnar sem brunnið höfðu fastar. 

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum: 

: Stúfur hét sá þriðji, 
: stubburinn sá. 
: Hann krækti sér í pönnu, 
: þegar kostur var á. 

: Hann hljóp með hana í burtu 
: og hirti agnirnar, 
: sem brunnu stundum fastar 
: við barminn hér og þar.

## Sjá nánar
* Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

## Tengt efni
* Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson 

## Tenglar
* Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum
Stekkjarstaur

**Stekkjarstaur** nefnist jólasveinninn sem kemur fyrstur til manna, þann 12. desember. Hann er fyrstur samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.

Stekkjarstaur var sagður sjúga mjólk úr sauðkindum. Hann hafði staurfætur á báðum fótum svo það gekk heldur erfiðlega.

*Stekkur* var sérstök gerð fjárréttar og þaðan fékk Stekkjarstaur nafnið.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum: 

: Stekkjarstaur kom fyrstur, 
: stinnur eins og tré. 
: Hann laumaðist í fjárhúsin 
: og lék á bóndans fé.

: Hann vildi sjúga ærnar, 
: —þá varð þeim ekki um sel, 
: því greyið hafði staurfætur, 
: —það gekk nú ekki vel.

## Sjá nánar
* Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

## Tengt efni
* Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson 

## Tenglar
* Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum
Andrew Ridgeley

**Andrew Ridgeley** (f. 26. janúar 1963) er breskur söngvari og lagahöfundur. Hann var ásamt George Michael í dúettinum Wham!.

Árið 1990 eftir að Andrew hætti í Wham! gaf hann út plötuna *Son of Albert*. Platan seldist það illa að Sony rifti plötusamningnum hans. Frá 1990 til 2017 var hann í sambandi með Keren Woodward sem var meðlimur í hljómsveitinni Bananarama. Þau bjuggu í Cornwall í Englandi.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *Son of Albert* (1990)

### með Wham!
* *Fantastic* (1983)
* *Make It Big* (1984)
* *The Final* (1986)
* *Music from the Edge of Heaven* (1986)

## Tilvísanir
Papey

**Papey** er stór eyja við austurströnd Íslands og tilheyrir Múlaþingi. Eyjan er 2,0 ferkílómetrar að stærð, og er hæsti punktur hennar í um 58 metrar yfir sjávarmáli.

Búið var í Papey frá landnámsöld og fram til ársins 1966 og þar er enn íbúðarhús, viti og kirkja. Stór lundabyggð er í Papey. Í eynni hefur verið sjálfvirk veðurathugunarstöð síðan 1998.

## Papar

Í Landnámabókum er Papa getið, og að fleiri hlutir hafi fundist eftir þá "*þeir, er það mátti skilja, að þeir voru [[Vestmenn]]*". Ennfremur er þess getið, að gripir þessir hafi fundist í "*Papey austur og í Papýli*"

Einnig er þess getið í Landnámu, í tengslum við vetursetu Ingólfs Arnarsonar á Geithellum í Álftafirði, að um vorið hafi konur gengið upp í fjall og séð reyk úti í Papey. Þegar farið var að athuga um reykinn, voru þar papar fyrir.

Papey er því einn þeirra staða sem talið er að papar hafi búið. Í Papey má finna mörg örnefni sem benda til veru papa þar, s.s. Papatættur og Írskuhólar. Engar minjar hafa þó fundist í eynni sem benda til veru papa þar, þrátt fyrir að nokkuð hafi verið leitað að ummerkjum um veru þeirra í Papey og nágrenni Djúpavogs.
Dr. Kristján Eldjárn var við rannsóknir í Papey, einkum á árunum milli 1970 og 1980, án þess að finna ummerki um veru Papa þar. Hins vegar fann hann rústir bæja í Papey sem ber öll merki norrænna manna sem þar munu hafa verið á landnámsöld.

## Tengill
* Djúpivogur
* ''Í Papey''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1942
Lómagnúpur

**Lómagnúpur** er 767 m hátt fjall á Skeiðarársandi. Lómagnúpur er eitt hæsta standberg á Íslandi (671 m)..

## Jarðfræði
Eins og mörg fjallshlíð á svæðinni á milli Kirkjubæjarklausturs og Skeiðarársands, hefur núpurinn áður fyrr verið hornbjarg. Lengi hefur hann skagað fram í sjó og mótast af afli haföldunnar og landrisi. Fjörður mikill hefur í  þann tíð gengið inn í landið, þar sem Skeiðarársandur er núna. Samt er nú langt síðan árnar á sandinum hafa fyllt upp þennan fjörð og raunar miklu meir en  það - ekki síst í mörgum jökulhlaupum.

Lómagnúpur er úr móbergi, seti og grágrýti.Að meginhluta til er Lómagnúpur byggður upp af móbergi, tvær áberandi syrpur af kubbabergi og stuðludu basalti blasa þó við í hamrahlíðum fjallsins. Á jökulskeiðum ísaldar hefur móbergið myndast og jarðlögin í höfðanum í heild hlaðist upp á um einni milljón ára. 

Tvö  þekkt berghlaup hafa fallið úr honum, eitt af þeim á árinu 1789.Skriðan kom niður í jarðskjálfta í júli 1789.  Hún fell úr 600 métra hæð niður á sandinn or nær fast að þjóðvegi, hún kallast Hlaup og verður því stórgrýttari sem nær dregur fjallinu.

## Uppganga
Að  austan, upp Hvirfildal, er auðveldasta leiðin.

Útsýni af fjallinu er mikið , þar sér maður yfir Skeiðarársand til Öræfajökulls og líka er hægt að sjá inn á Vatnajökul alla leið til Grímsvatna.

## Lómagnúpur í bókmenntum
Gnúpurinn er líka frægur vegna hlutverk hans í Njálu. Þar segir Flosi: "Mig dreymdi (... ...) að ég þóttist vera að Lógmagnúpi og ganga út og sjá upp til gnúpsins, og opnaðist hann. Og gekk maður út úr gnúpinum (...) og hafði járnstaf í hendi. Hann fór kallandi og kallaði á menn mína, suma fyrr og suma síðar, og nefndi á nafn."Útkoman er þekkt.

Svo lýkur Jón Helgason kvæði *Áföngum við Lómagnúp* með þessari vísu:

:Vötnin byltast að Brunasandi,
:bólgnar þar kvikan gljúp;
:landið ber sér á breiðum herðum
:bjartan og svalan hjúp;
:jötunninn stendur með járnstaf í hendi
:jafnan við Lómagnúp,
:kallar hann mig, og kallar hann þig (...)
:kuldaleg rödd og djúp.

## Heimildir
* 

## Tilvísanir
Glymur

**Glymur** er næsthæsti foss Íslands, alls 198 metra hár. Hann er í Botnsá í Botnsdal í Hvalfirði. Botnsá kemur úr Hvalvatni en það er náttúrulegt  stífluvatn og annað dýpsta vatn landsins, um 160 m djúpt. Við botn dalsins er móbergsfjallið Hvalfell er hlóðst upp í gosi undir jökli á ísöld og stíflaði dalinn sem áður var mun lengri svo að þar varð til djúp kvos og þar er Hvalvatn. Glymur var lengi hæsti foss landsins en það breyttist árið 2007 þegar Morsárfossar komu undan Vatnajökli.

Fara þarf með gát þegar gengið er að fossinum, en að honum liggja þrjár gönguleiðir. Erfitt er að sjá allan fossinn frá gilbörmunum. Mun betra útsýni fæst ef gengið er upp með ánni að suðaustan og má þar sjá allan fossinn af tveimur bergsnösum, en leiðin er ekki fyrir lofthrædda. Sjálf gangan tekur um 2 klst.

## Sögur og sagnir
Nafn fossins kemur af þjóðsögu er segir að álfkona hafi breytt manni sem sveik hana í tryggðum í hvalinn *Rauðhöfða*. Þá hafi Rauðhöfði tekið að granda bátum í Faxaflóa. Í Hvalfirði fórust með einum bátnum tveir synir prestsins í Saurbæ. Þá hafi presturinn, sem orðinn var gamall og blindur, gengið niður að sjávarmáli og tyllt staf sínum í hafið. Rauðhöfði kom syndandi og teymdi presturinn hann upp eftir Botnsá. Þegar komið var í gljúfrið þar sem fossinn dettur á að hafa verið svo þröngt að jörðin hafi hrist og drunur hljómað, og af því dregur Glymur nafn sitt. Rauðhöfði endaði í Hvalvatni og er sagt að hann hafi sprungið af áreynslunni.


Mynd:Rauðhöfði.jpg|Teikning af prestinum með stafinn og Rauðhöfða
Mynd:Glymur gorge 1-10-08.JPG|Gljúfrið sem Glymur er í
Mynd:Glymur.jpg|Mynd af fossinum
Glymur, Hvalfjörður. 1200-1500 feet deep.jpg|Um aldamót 1900.


## Nálægir staðir
* Gljúfrasteinn 
* Staupasteinn
* Hvalstöðin í Hvalfirði 
* Hvalfjörður 
* Geirshólmi

## Heimildir
* 
* 
* 

## Tenglar

* NAT.is - Glymur 
* 66° norður - Athyglisverðir staðir: Glymur 
* ''Hvalfell'', Morgunblaðið maí 1967
* Flyst hæsti foss landsins búferlum?, Mbl.is 15. júní 2011
Quidditch

**Quidditch** (borið fram "kúidditsj") er tveggja liða galdramannaíþrótt á kústum sem sagt er frá í bókunum um galdrastrákinn Harry Potter.

Í Quidditchliði eru 7 leikmenn; 1 gæslumaður, 3 sóknarmenn, 2 varnarmenn og 1 leitari. Hlutverk gæslumannsins er að verja mörkin. Sóknarmennirnir reyna að ná tromlunni af andstæðingum og skora með henni mörk. Varnarmennirnir bera stórar kylfur og berja í burtu rotara með þeim. Leitararnir reyna að finna gullnu eldinguna og ná henni. Harry Potter er leitari.

Mörkin eru, eins og í raunverulegum boltaíþróttum, við sitt hvorn enda leikvangsins. Þau eru eins og risastór sápukúlublástursrör, þrjú við hvorn enda. Ef tromlunni er skotið í gegnum hringinn á einhverju markanna fær liðið sem skoraði 10 stig. 

Í Quidditch eru fjórir boltar: ein tromla, tveir rotarar og svo gullna eldingin. Tromlan er notuð til þess að skora mörk með. Rotararnir fljúga um og reyna að rekast á (og jafnvel rota) leikmenn og gullna eldingin flýgur um og henni þarf að ná til að leiknum ljúki. Þá fær það lið sem nær henni 150 stig.

Á Stóra-Bretlandi eru 13 Quidditchlið, m.a. Falmouth Falcons-Falmouth Fálkarnir, Pride of Portree-Stolt portretanna og Puddlemere United.

Haldin eru heimsmeistaramót í íþróttinni.
Milljón

**Milljón**  er tölunafnorð sem er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000, sem 106, eða sem þúsund þúsund. Þúsund milljónir kallast milljarður.
Hulda

**Hulda** getur átt við:
* Kvenmannsnafnið Huldu
* Skáldkonuna Huldu (einnig þekkt sem Unnur Benediktsdóttir Bjarklind)
* Spákonuna Huldu í Gamla testamentinu
Landsfjórðungur

**Landsfjórðungar** voru fjögur stjórnsýsluumdæmi sem Íslandi var skipt í árið 965 vegna þinghalds (fjórðungsþing) og dóma (fjórðungsdómar) og skyldu sakaraðilar eiga sama sóknarþing ella skyldi málið flutt á Alþingi. Í hverjum fjórðungi voru þrjú vorþing nema í Norðlendingafjórðungi þar sem þau voru fjögur. Að auki voru þrjú goðorð í hverjum fjórðungi.

Eftir 1271 voru lögmenn settir yfir hvern fjórðung, yfirleitt einn norðan og vestan og annar sunnan og austan, en fyrir kom að einn lögmaður var settur yfir hvern fjórðung. 

Hólabiskupsdæmi var látið ná yfir Norðlendingafjórðung frá stofnun þess 1106, en Skálholtsbiskupsdæmi yfir hina þrjá.

Á 18. öld voru fjórðungarnir gerðir að læknisumdæmum (fjórðungslæknir).

Í lögum um framboð og kjör forseta Íslands nr. 36 frá 1945 er í þriðju grein áskilið að frambjóðendur safni vissum fjölda meðmælenda í hverjum landsfjórðungi í samræmi við fjölda kjósenda þar. Þetta ákvæði hefur staðið óbreytt frá setningu laganna. Í auglýsingu forsætisráðuneytis um framboð og kjör forseta Íslands frá 26. mars 2008 eru landsfjórðungarnir skilgreindir útfrá núverandi skipun sveitarfélaga.

## Mörk landsfjórðunganna
* **Vestfirðingafjórðungur** (eða **Breiðfirðingafjórðungur**) frá Hvítá í Borgarfirði að Hrútafjarðará fram á 13. öld en þá voru syðri mörkin flutt að Botnsá í Hvalfirði.
* **Norðlendingafjórðungur** (eða **Eyfirðingafjórðungur**) frá Hrútafjarðará að Helkunduheiði og Skoruvíkurbjargi á Langanesi. 
* **Austfirðingafjórðungur** frá Langanesi að Jökulsá á Sólheimasandi til 1783 þegar Skaftafellssýslur voru látnar fylgja Suðuramti og mörkin voru flutt að Lónsheiði. 1893 var svo ákveðið að Austur-Skaftafellssýsla skyldi fylgja Austuramti og Skeiðará þar með gerð að mörkum Austfirðingafjórðungs og Sunnlendingafjórðungs.
* **Sunnlendingafjórðungur** (eða **Rangæingafjórðungur**) frá suðurmörkum Austfirðingafjórðungs að suðurmörkum Vestfirðingafjórðungs.

## Heimildir
* Einar Laxness, *Íslandssaga a-k*, Alfræði Menningarsjóðs, Reykjavík, Bókaútgáfa Menningarsjóðs og Þjóðvinafélagsins, 1987

## Tilvísanir
Jólin koma

***Jólin koma*** er ljóðabók eða ljóðakver eftir Jóhannes úr Kötlum, sem kom fyrst út árið 1932. Í bókinni, sem er 32 blaðsíður, eru ljóð ætluð börnum, meðal annars ljóðið „Jólasveinarnir“ þar sem Jóhannes lýsir íslensku jólasveinunum þrettán og byggir þar á einni (af nokkrum) nafnarunum úr *[[Þjóðsögur Jóns Árnasonar|Þjóðsögum Jóns Árnasonar]]* með smávægilegum breytingum. Með þessu ljóði má segja að hann hafi sett í fastar skorður nöfn jólasveinanna og þá röð sem jólasveinarnir fylgja þegar þeir halda til manna. 

Bókin var myndskreytt af Tryggva Magnússyni og teikningar hans af íslensku jólasveinunum höfðu sitt að segja um hvernig fólk sá þá fyrir sér á fyrri hluta 20. aldar. Í kverinu eru meðal annars einnig kvæði um Grýlu og jólaköttinn. Seinna gerði Ingunn Bjarnadóttir lag við ljóðið um jólasveinana, en Ingibjörg Þorbergs samdi lög við „Grýlukvæði“ og „Jólaköttinn“.

Ljóðabókin *Jólin koma* hefur oftsinnis verið endurprentuð óbreytt frá upphafi og árið 2009 kom 26. prentunin út. Upphaflega var það Þórhallur Bjarnarson sem gaf kverið út, en Heimskringla tók við útgáfunni 1968 og frá 1979 hefur Mál og menning verið útgefandinn. Árið 2015 kom bókin út í enskri þýðingu Hallbergs Hallmundssonar.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum
Milgramtilraunirnar

**Milgramtilraunirnar** eru tilraunir á hlýðni og undirgefni sem gerðar voru undir stjórn sálfræðingsins Stanley Milgram á sjöunda áratug 20. aldar. Milgramtilraunirnar eru án efa á meðal þekktustu rannsókna í sálfræði fyrr og síðar. Þótt mörgum finnist þær siðferðislega rangar er mikilvægi þeirra í félagssálfræði óumdeilt.

Í Milgramtilraununum áttu þátttakendur að gefa öðru fólki raflost að áeggjan rannsakandans (í raun var þó ekkert raflost gefið). Fjölmargir þátttakendur voru tilbúnir til að ganga alla leið þótt þeim væri það auðsjáanlega ekki ljúft.
Ferskeytla

**Ferskeytla** getur annaðhvort átt við um tiltekinn bragarhátt, eða um ljóð sem samið er samkvæmt reglum þess bragarháttar.
Bragarháttur ferskeytlunnar er einn vinsælasti íslenski bragarhátturinn. Hún samanstendur af fjórum víxlrímuðum línum þar sem fyrsta og þriðja lína skulu vera stýfðar en önnur og fjórða tvíliðir. Fyrsta og þriðja línan samanstanda af fjórum bragliðum en önnur og fjórða af þremur.

Til að tryggja rétta stuðlasetningu verður að vera stuðull í þriðja braglið fyrstu og þriðju línu.

*Dæmi um rétt kveðna ferskeytlu:*
:Ferskeytlan er Frónbúans
:fyrsta barnaglingur,
:en verður seinna í höndum hans
:hvöss sem byssustingur.
::::(Andrés Björnsson)
Atli (ritverk)

**Atli** sem heitir fullu nafni *Atli, eða ráðagjörðir yngismanns um búnað sinn: helst um jarðar- og kvikfjárrækt aðferð og ágóða med andsvari gamals bónda* er leiðarvísir fyrir bændur um rétta breytni í búskaparmálum eftir séra Björn Halldórsson í Sauðlauksdal. Ritið kom fyrst út árið 1780 og var prentað í Hrappseyjarprentsmiðju af Guðmundi Ólafssyni. Síðan þá hefur það komið út fjórum sinnum, síðast í ljósritaðri útgáfu frumútgáfu árið 1948 á vegum Búnaðarfélags Íslands.

Fljótlega eftir útgáfu sína var ritinu dreift endurgjaldslaust til íslenskra bændra fyrir tilstilli danakonungs. Það var gert til að auka menntun alþýðunnar og því konungur vildi auka afköst íslenskra bænda. Þetta vakti mikla lukku og því verkið þótti ekki bara fræðandi heldur hin mesta skemmtun. Því var algengt allt fram á 19. öld að lesið væri upp úr því á kvöldvökum til afþreyingar. Nánast allt ritið er á samtalsformi eins og oft tíðkaðist um kennslubækur fyrr á tímum. Þar ræða saman hinn fávísi Atli og einstaklingur sem einungis er titlaður bóndi. Atli er að stíga sín fyrstu skref í búskap og fræðir reynslumikill bóndinn hann um hvernig reka skuli gott bú.

Hliðstætt Atla er ritið Arnbjörg eftir sama höfund en það rit kennir konum hvernig styðja skuli manninnn sinn við bústörfin, hvernig eigi að ala upp börnin og ýmislegt fleira sem lýtur að innanbæjarbúsýslu.

## Úr Atla
Hér er gripið niður í 13. kafla Atla þar sem Atli er að fá bakþanka eftir að hafa verið kennt að reka bú með sæmd.
:**Atli:** *Mér finnst þú unnir mér engrar þeirrar hægðar, sem aðrir bændur hafa, þú eggjar mig á svo margt og mikið erfiði, sem fáir eða engvir þreyta sig á: mundi mér ekki betra að fara hægara að öllum högum minum og munum eins og aðrir sveitungar mínir, og ef mig þá brestur verður mér betri til, að einhver gefi mér málsverð, þegar ég ræðst ekki í meira en aðrir menn: en fyrir þessar nýjungar amast allir við mér.*
:**Bóndi:** *Það kom mér ekki í hug, að þú mundir ætla þér að lifa á annarra sveita: þú hefur sagt mér, að þú hefðir verið miðaður við tvo um tvítugt, og á þeim aldri fer mönnum fram enn ekki aftur við erfiðið. Viljir þú ekki erfiða, þá máttu ekki eta og þá verður þú ekki lengi jarða byrði; gjörðu annaðhvort erfiðaðu og  éttu, eða hvorugt. [...] Þú átt að vita það að daglegt erfiði, sem þú gjörir með ánægju, í góðri von Guðs blessunnar og skemmtilegri samvinnu konu þinni, er heilnæmt og gagnlegt líkama þínum til heilbrigði og viðhalds, og sálum  ykkar er það gott að tempra þar með æskunnar gjálífi. [...]*
:**Atli:** *Eg verð fyrir athlátri þegar ég er svo oft að sýsla mykju, moldbleytu og aðra óhreina hluti, sem aðrir mínir líkir skipta sér ekkert af, og vilja ei snerta með fingri sínum.* 
:**Bóndi:** *Þegar þeir hafa hlegið út um sinn, þá hætta þeir, því enginn maður getur án afláts hlegið; og þegar Guð blessar erfiði þitt, enn hinir ónytjungarnir svelta heilu hungri, þá þarftu ekki að spyrja, að hláturinn fari af þeim. Þú kannt segja þeim að aldrei muni þeir verða verða haldnir jafn göfugir, miklu síður göfugri en aðrir menn. [...]*

## Tenglar
* Atli - útgáfa frá 1780 á Bækur.is
Pottaskefill

**Pottaskefill**, einnig nefndur **Pottasleikir**, er fimmti jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 16. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.

Pottaskefill skóf og sleikti í sig skófirnar innan úr pottunum.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

: Sá fimmti Pottaskefill, 
: var skrítið kuldastrá. 
: -Þegar börnin fengu skófir 
: hann barði dyrnar á. 

: Þau ruku’upp, til að gá að 
: hvort gestur væri á ferð. 
: Þá flýtti’ ann sér að pottinum 
: og fékk sér góðan verð.

## Sjá nánar
* Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

## Tengt efni
* Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson 

## Tenglar
* Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum
Askasleikir

**Askasleikir** er sjötti jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 17. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.  

Þegar askarnir voru settir fyrir hunda og ketti til að sleikja var Askasleikir snöggur að ná í þá á undan.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

: Sá sjötti Askasleikir, 
: var alveg dæmalaus.- 
: Hann fram undan rúmunum 
: rak sinn ljóta haus. 

: Þegar fólkið setti askana 
: fyrir kött og hund, 
: hann slunginn var að ná þeim 
: og sleikja á ýmsa lund.

## Sjá nánar
* Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

## Tengt efni
* Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson 

## Tenglar
* Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum
Hurðaskellir

**Hurðaskellir** er sjöundi jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 18. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.  

Hurðaskellir var mikill ólátabelgur og skellti hurðum svo að fólk hrökk upp úr fastasvefni.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

: Sjöundi var Hurðaskellir, 
: -sá var nokkuð klúr, 
: ef fólkið vildi í rökkrinu 
: fá sér vænan dúr. 

: Hann var ekki sérlega 
: hnugginn yfir því, 
: þó harkalega marraði 
: hjörunum í.

## Sjá nánar
* Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

## Tengt efni
* Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson 

## Tenglar
* Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum
Skyrgámur

**Skyrgámur** (eldra heiti: **Skyrjarmur**) er áttundi jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 19. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.

Skyrgámi þótti skyr afskaplega gott og stalst gjarnan í skyrtunnuna og hámaði í sig þangað til hann stóð á blístri.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

: Skyrjarmur, sá áttundi, 
: var skelfilegt naut. 
: Hann hlemminn o’n af sánum 
: með hnefanum braut. 

: Svo hámaði hann í sig 
: og yfir matnum gein, 
: uns stóð hann á blístri 
: og stundi og hrein.

## Sjá nánar
* Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

## Tengt efni
* Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson 

## Tenglar
* Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum
Bjúgnakrækir

**Bjúgnakrækir** er níundi jólasveinninn. Hann kemur til manna þann 20. desember samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.  

Bjúgnakrækir var fimur að klifra og sat gjarnan upp í ráfri eldhúsa og graðgaði í sig bjúgu.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

: Níundi var Bjúgnakrækir, 
: brögðóttur og snar. 
: Hann hentist upp í rjáfrin 
: og hnuplaði þar. 

: Á eldhúsbita sat hann 
: í sóti og reyk 
: og át þar hangið bjúga, 
: sem engan sveik.

## Sjá nánar
* Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

## Tengt efni
* Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson 

## Tenglar
* Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum
Gluggagægir

**Gluggagægir** er tíundi jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 21. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.  

Gluggagægir lagðist á glugga til að gægjast inn. Ef hann sá þar eitthvað eigulegt reyndi hann að krækja sér í það.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

: Tíundi var Gluggagægir, 
: grályndur mann, 
: sem laumaðist á skjáinn 
: og leit inn um hann. 

: Ef eitthvað var þar inni 
: álitlegt að sjá, 
: hann oftast nær seinna 
: í það reyndi að ná.

## Sjá nánar
* Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

## Tengt efni
* Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson 

## Tenglar
* Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum
Arnbjörg

**Arnbjörg** getur átt við:
* Ritverkið Arnbjörg eftir Björn Halldórsson
* Mannsnafnið Arnbjörg
Þvörusleikir

**Þvörusleikir**  er fjórði jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 15. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.

Þvörusleiki þótt afskaplega gott að sleikja þvörur og stalst inn í eldhús þegar færi var á til að næla sér í þær. Þvara var stöng með blaði sem notuð var til að hræra í pottum eins og sleif er notuð nú á dögum.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum: 

: Sá fjórði, Þvörusleikir, 
: var fjarskalega mjór. 
: Og ósköp varð hann glaður, 
: þegar eldabuskan fór. 

: Þá þaut hann eins og elding 
: og þvöruna greip, 
: og hélt með báðum höndum, 
: því hún var stundum sleip.

## Sjá nánar
* Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

## Tengt efni
* Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson 

## Tenglar
* Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum
Gáttaþefur

**Gáttaþefur** er ellefti jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 22. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.  

Gáttaþefur hafði mjög stórt nef og fann ilminn af laufabrauði langt upp á heiðar og lokkaði það hann til bæja.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

: Ellefti var Gáttaþefur 
: -aldrei fékk sá kvef, 
: og hafði þó svo hlálegt 
: og heljarstórt nef. 

: Hann ilm af laufabrauði 
: upp á heiðar fann, 
: og léttur, eins og reykur, 
: á lyktina rann.

## Sjá nánar
* Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

## Tengt efni
* Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson 

## Tenglar
* Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum
Ketkrókur

**Ketkrókur** er tólfti jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 23. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.  

Ketkrókur kom á Þorláksmessu til bæja og reyndi þá að ná sér í hangikjötslæri gegnum strompinn.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

: Ketkrókur, sá tólfti, 
: kunni á ýmsu lag.- 
: Hann þrammaði í sveitina 
: á Þorláksmessudag. 

: Hann krækti sér í tutlu, 
: þegar kostur var á. 
: En stundum reyndist stuttur 
: stauturinn hans þá.

## Sjá nánar
* Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

## Tengt efni
* Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson 

## Tenglar
* Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum