open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1807

Árið **1807** (**MDCCCVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Grundarfjörður var sviptur kaupstaðarréttindum.
* Gos varð í Grímsvötnum.

### Fædd
* 7. júní - Tómas Sæmundsson, prestur og einn Fjölnismanna (d. 1841).
* 16. nóvember - Jónas Hallgrímsson, náttúrufræðingur, skáld og einn Fjölnismanna (d. 1845).

### Dáin

## Erlendis
* 7. janúar - Bretland bannaði skipum sínum að versla við Frakkland og bandamenn þeirra.
* 3. febrúar - Stríð Bretlands og Spánar: Bretar náðu yfirráðum yfir Montevideo.
* 7. febrúar - Napóleon leiddi innrás í Rússland.
* 23. febrúar - Breska þingið samþykkti að banna verslun með þræla.
* 25. mars -Fyrsta farþegajárnbrautarlestin fór milli Swansea og Mumbles í Wales.
* 5. júlí - Breska hernum mistókst að ná undir sig Buenos Aires.
* 1. september - Aaron Burr, varaforseti Bandaríkjanna, var sýknaður af landráði.
* 2. - 7. september - Breski flotinn gerði loftárásir á Kaupmannahöfn til að koma í veg að her Napóleons myndi ná borginni. 2.000 létust.
* 22. desember - Bandaríkin settu viðskiptabann á aðrar þjóðir.

### Fædd
* 15. ágúst - Jules Grévy, franskur stjórnmálamaður og forseti (d. 1891).

### Dáin
1739

Árið **1739** (**MDCCXXXIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Kristján Drese varð landfógeti.
* Síðustu konunni var drekkt í Drekkingarhyl. 

### Fædd
* 8. maí - Hannes Finnsson, biskup í Skálholti (d. 1796)

### Dáin
* 3. desember - Steinn Jónsson, biskup á Hólum (d. 1739).

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Guðfinna Þorláksdóttir að líkindum tekin af lífi á Alþingi, fyrir dulsmál.
* Bótólfur Jörundsson, 19 ára gamall, hálshogginn þar sem síðan heitir Bótólfsnes í Vestur-Barðastrandarsýslu, eftir dauðadóm á Alþingi fyrir að myrða gamlan, fátækan mann að nafni Jón Gottskálksson.

## Erlendis
* 1. janúar - Bouveteyja var uppgötvuð af franska landkönnuðinum Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier í Suður-Atlantshafi.
* 3. janúar - Um 50.000 létust í jarðskjálfta í Kína.
*  20. mars - Her íranska leiðtogans Nader Shah réðst inn í Delí, Indlandi og rændi þar verðmætum. Áður hafði herinn sigrað her Mógúlveldisins.
* 13. júní - Konunglega sænska vísindaakademían var stofnuð af Carl Linneus.
* 22. júlí - Ottómanveldið tók yfir Belgrad frá Habsborgurum.
* 9. september - Þrælauppreisn, Stono-uppreisnin, varð í Charleston, Suður-Karólínu.
* 18. september - Rússar og Austurríkismenn sömdu um frið við Ottóman-Tyrki í stríði sem hafði staðið frá 1735.
* 30. desember  - Kuldi á Írlandi hófst og leiddi til hungursneyðar árið eftir.

### Fædd
* 26. júlí - George Clinton, bandarískur stjórnmálamaður, einn af landsfeðrum Bandaríkjanna og fyrsti fylkisstjóri New York.  (d. 1812) 
* 14. desember - Pierre Samuel du Pont de Nemours, franskur rithöfundur, hagfræðingur og stjórnmálamaður. (d. 1817)
### Dáin

## Tilvísanir
1802

Árið **1802** (**MDCCCII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Hafísvetur, oft kallaður *Langijökull*, með tilheyrandi aflabresti fram að páskum.
* 30. mars - Kúabólusetning var lögboðin á Íslandi.
* Hólastóll lagður niður og eignir hans seldar. 
* Hólaskóli lagður niður og sameinaður Reykjavíkurskóla (Hólavallarskóla).
* 29. júní - Landsyfirréttur kveður upp fyrsta dóm sinn.
* 19. september - Síamstvíburar, samvaxin stúlkubörn, fæddust í Rangárvallasýslu. Stúlkurnar voru andvana fæddar.
* Brynjólfskirkja í Skálholti rifin.
* Morðin á Sjöundá: Bjarni Bjarnason og Steinunn Sveinsdóttir á Sjöundá á Rauðasandi myrtu Jón mann Steinunnar og Guðrúnu konu Bjarna.
* Ludwig Erichsen varð amtmaður í Vesturamti.
* Tómthúsbýlið Skuggi, sem Skuggahverfi í Reykjavík er kennt við, var reist í landi Arnarhóls 1802-1803.
* Hans Jónatan, hörundsdökkur þræll, flutti til Djúpavogs.

### Fædd

### Dáin
* 11. október - Hinrik Hansen, síðasti kaupmaður á Básendum (f. 1748).
* Galdra-Geiri eða Þorgeir Stefánsson, sem vakti upp drauginn Þorgeirsbola (f. um 1716).

## Erlendis
* Febrúar - Rósettusteinninn var fluttur frá Egyptalandi til Bretlands.
* 3. mars - *[[Tunglskinssónatan]]* eftir Ludwig van Beethoven frumflutt.
* Maí - Madame Marie Tussaud sýndi fyrstu vaxmyndir sínar í London.
* 4. maí - Gullhornunum stolið úr Kunstkammeret í Kaupmannahöfn.
* 20. maí - Napóleon Bónaparte heimilar aftur þrælahald í frönsku nýlendunum en það hafði verið lagt af í frönsku byltingunni.
* Júní - Thomas Wedgwood gerði tilraunir með ljósmyndun í London.
* 8. júní - Leiðtogi haítísku byltingarinnar, Toussaint Louverture, var fangelsaður af Frökkum.
* Frönsku byltingarstríðin hófust.
* Bann við kaffidrykkju var afnumið í Svíþjóð. Það var í þriðja skipti af fjórum sem Svíar settu á kaffibann.

### Fædd
* 14. janúar - Karl Lehrs, þýskur fornfræðingur (d. 1878). 
* 26. febrúar - Victor Hugo, franskur rithöfundur (d. 1865).
* 24. júlí - Alexandre Dumas, franskur rithöfundur (d. 1870).
* 5. ágúst - Niels Henrik Abel, norskur stærðfræðingur (d. 1829). 
* 19. september – Lajos Kossuth, ungverskur stjórnmálamaður (d. 1894).

### Dáin
* 20. ágúst - Jöns Jakob Berzelius, sænskur efnafræðingur (f. 1779).
1803

Árið **1803** (**MDCCCIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 15. apríl - Reykjavík var gerð að sérstöku lögsagnarumdæmi með eigin bæjarfógeta skv. konungsúrskurði. Fyrstur til að gegna því embætti var Daninn Rasmus Frydensberg. Fulltrúi hans var Finnur Magnússon. Auk þess voru skipaðir tveir lögregluþjónar og voru báðir danskir.
* Um tíðarfar ársins hefur Jón Espólín þessi orð: „Þat vor var hit kaldasta, ok svo öndvert sumar, ok voru hafísar við land“
* Ullarverksmiðjurnar í Aðalstræti (Innréttingarnar) voru lagðar niður.
* Bjarni Sívertsen eignaðist fyrsta þilskip sitt.
* Nóvember - Konungur staðfesti dauðadóm yfir Bjarna Bjarnasyni og Steinunni Sveinsdóttur á Sjöundá.

### Fædd

### Dáin
* 15. júlí - Snorri Björnsson, prestur á Húsafelli (f. 1710).
* 18. júlí - Magnús Ketilsson, sýslumaður í Búðardal (f. 1732).
* 10. október - Bogi Benediktsson í Hrappsey (f. 1720).

## Erlendis
* 1. janúar - Þrælasala bönnuð í Danmörku og dönskum nýlendum.
* 19. febrúar - Ohio varð 17. fylki Bandaríkjanna.
* 30. apríl - Bandaríkin keyptu svæðið Louisiana, milli Klettafjalla og Mississippifljóts, af Frökkum.
* 18. maí - Napóleonsstyrjaldirnar hófust þegar Bretland lýsti stríði á hendur Frakklandi þegar það síðarnefnda neitaði að hörfa frá Hollandi. 
* 31. ágúst - Lewis og Clark-leiðangurinn hófst í Bandaríkjunum þar sem landsvæði í núverandi vesturhluta Bandaríkjanna var kannað.
* Fyrstu Evrópubúarnir settust að á Tasmaníu.
* Gasljós voru notuð til götulýsingar í London.

### Fædd
* 1. janúar - Rudolf Keyser, norskur sagnfræðingur (d. 1864).
* 12. maí - Justus von Liebig, þýskur efnafræðingur (d. 1873).
* 25. maí - Ralph Waldo Emerson, bandarískur rithöfundur (d. 1882).
* 5. desember - Fjodor Tuttsjev, rússneskt ljóðskáld (d. 1873)..
* 11. desember - Hector Berlioz, franskt tónskáld (d. 1869).

### Dáin
* 23. janúar - Arthur Guinness, írskur bruggari (f. 1725).
* 14. mars - Friedrich Gottlieb Klopstock, þýskt skáld (f. 1724).
* 7. apríl - Toussaint L'Ouverture, byltingarforingi á Haítí (f. 1743).

## Tilvísanir
1870

Árið **1870** (**MDCCCLXX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Gránufélagið, verslunarfélag á Norðurlandi, var stofnað.
* William Morris ferðaðist til Íslands í fyrsta skipti.

### Fædd
* 5. september - Sigurbjörg Þorláksdóttir, íslensk kvenréttindakona (d. 1931).
* 15. október: Árni Thorsteinson, tónskáld og ljósmyndari (d. 1962).

### Dáin

## Erlendis
* 25. febrúar - Fyrsti blökkumaðurinn fór á Bandaríkjaþing.
* 26. febrúar - Commerzbank í Hamborg stofnaður.
* 9. apríl - Deutsche Bank hóf rekstur í Berlín.
* 15. júlí - Manitoba varð fylki í Kanada.
* 19. júlí - Þýsk-franska stríðið hófst með stríðsyfirlýsingu Frakklands á hendur Prússlandi.
* 1. september - Orrustunni við Sedan lauk með sigri Prússa á Frökkum.
* 2. september - Napóleon III. Frakkakeisari tekinn til fanga af Prússum.
* 4. september - Síðara franska keisaraveldið leið undir lok eftir Fransk-prússneska stríðið. Þriðja franska lýðveldið var stofnað í kjölfarið.
* 20. september - Rómaborg sameinaðist Ítalíu.
* 28. desember - Juan Prim, forsætisráðherra Spánar var skotinn og dó hann tveimur dögum síðar.
* Leifar Tróju fundust og hófst þar fornleifauppgröftur.
* Japanska jenið sett á fót.
* Dómsmálaráðuneyti Bandaríkjanna var stofnað.
* Miðflokkurinn var stofnaður í Þýskalandi.
* Danski stjórnmálaflokkurinn Venstre var stofnaður.

### Fædd
* 6. janúar - Gustav Bauer, þýskur stjórnmálamaður (d. 1944).
* 8. janúar - Miguel Primo de Rivera, spænskur einræðisherra (d. 1930).
* 12. janúar - Hans Wingaard Friis, norskur útgerðarmaður (d. 1936).
* 20. mars - Paul von Lettow-Vorbeck, þýskur herforingi (d. 1964).
* 22. apríl - Vladímír Lenín, rússneskur byltingarleiðtogi (d. 1924).
* 31. ágúst - Maria Montessori, ítalskur uppeldisfræðingur (d. 1952).
* 22. október - Ívan Búnín, rússneskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1953).
* 26. september - Kristján 10. Danakonungur (d. 1947).
* 27. nóvember - Juho Kusti Paasikivi, sjöundi forseti Finnlands (d. 1956).

### Dáin

* 29. mars - Paul-Émile Botta, franskur fornleifafræðingur og konsúll (f. 1802).
* 9. júní - Charles Dickens, breskur rithöfundur (f. 1812).
* 23. september - Prosper Mérimée, franskur rithöfundur (f. 1803).
* 5. desember - Alexandre Dumas, franskur rithöfundur (f. 1802).
* 12. desember - August von Voit, þýskur arkitekt (f. 1801).
Fritz Haarmann

**Fritz Haarmann** (25. október 1879 – 15. apríl 1925) einnig þekktur sem **Vampíran frá Hannover** eða **Slátrarinn frá Hannover** var þekktur raðmorðingi fæddur í Hannover í Þýskalandi.  Hann er talinn hafa myrt í minnsta lagi 100 manns á árunum 1919-1924.

## Saga
Fritz hafði á unga aldri dálæti á því að klæða sig upp sem stelpa.  Hann framdi fyrsta afbrot sitt ungur að aldri (17 ára) og faðir hans (sem hann hafði óbeit á) vildi koma honum fyrir á hæli, en læknar þar sáu enga ástæðu til að halda honum, svo ekkert varð úr því. Hann gekk þá í herinn og gekk þar vel og var hrósað fyrir frammistöðu.

Árið 1903 sneri hann aftur til Hannover og byrjaði feril sinn sem smáglæpamaður. Hann féll vel inn í hóp glæpamanna og var vinsæll á meðal þeirra.  Hann naut einnig nokkurrar velvildar hjá lögreglunni sem hafði handtekið hann nokkrum sinnum fyrir smáglæpi.

Eftir að honum var sleppt úr fangelsi árið 1918 vann hann fyrir sér á svarta markaðinum við að selja kjöt, föt og annan varning.  Hann hélt sig mikið við járnbrautarstöðina þangað sem flóttamenn og strokubörn sóttu helst til.  Hann hafði sérstakan áhuga á ungum strákum þar.  Hann safnaði upplýsingum handa lögreglu um flóttamenn og strokulýð og aflaði sér þannig mikils trausts hjá lögreglunni sem í staðinn leit framhjá svartamarkaðsbraski hans. Hann varð þá þekktur fyrir að selja afar ódýran varning og keyptu margir kjöt af honum. Hann tældi marga stráka heim til sín með súkkulaði og góðgæti. Heimili hans var oft rannsakað af lögreglunni vegna barnshvarfa í nágrenninu en lögreglan sá aldrei ástæðu til að aðhafast meira.

Síðar kynntist Fritz Hans Graan nokkrum, sem var karlkyns hóra. Þeir hjálpuðust að við að tæla drengi til Fritz. Þegar nokkuð mörg börn höfðu horfið og fólk var farið að vera vart um sig, stigmögnuðust sögusagnir um vampírur og skrímsli. Nokkrir fóru með kjötið sem Fritz seldi þeim til lækna og sérfræðinga til þess að láta greina kjötið vegna gruns um að þar væri á ferðinni mannakjöt, en læknarnir héldu því ávallt fram að um svínakjöt væri að ræða.

Það var ekki fyrr en 1924 að mannabein fundust við bakka Leine og stuttu síðar var Fritz staðinn að verki við að ræna ungum dreng.  Hann viðurkenndi allt samstundis og lýsti aðferðum sínum fyrir lögreglu.  Hann tældi unga drengi heim til sín, reif háls þeirra í sundur með tönnunum og hjó síðan líkamann í sundur og seldi það kjöt sem hann ekki át sjálfur ásamt fötunum þeirra. Afganginum henti hann í ána Leine.  Við uppgröft við bakka Leine fundust hundruð mannabeina.  Fritz var dæmdur sekur ásamt Hans sem hlaut lífstíðar fangelsisdóm, en var aðeins í fangelsi í 12 ár. Fritz var dæmdur til dauða og var afhöfðaður 1925. Hann var dæmdur sekur um 27 morð. Sjálfur vissi hann ekki fjöldann, en talið er að morðin hafi verið um hundrað talsins.
Armin Meiwes

**Armin Meiwes**  (fæddur 1961) er þýskur tölvunarfræðingur og mannæta, einnig þekktur sem **Mannætan frá Rotenburg**.

## Maðurinn
Armin ólst upp einn með móður sinni í stóru húsi, hún var ráðrík kona sem oft skammaði hann á almannafæri að sögn fyrrum skólafélaga hans. Móðir hans bjó með honum allt til dauðadags og var mjög uppáþrengjandi, hún fylgdi honum jafnvel á stefnumót og í ferðalög sem hann fór í með hernum á 9. áratuginum þegar hann gengdi herskyldu. Að eigin sögn varð einmannaleg barnæska hans til þess að hann bjó sér til þykjustu-bróðir sem hann kallaði Franky, Armin hélt því einnig fram að þráin eftir yngri bróðir hefði verið það sem rak hann til þess að drepa mann og leggja sér til munns. Hann „þráði einhvern sem væri partur af honum“.

Geðlæknir sem bar vitni við réttarhöldin yfir Armin sagði hann vera alls ófæran um að sýna öðru fólki hlýjar tilfinningar. Hann væri sjálfumglaður og sjálfsöruggur og hefði nokkur einkenni geðklofa en hann væri ekki geðveikur.

## Verknaðurinn
Armin setti fyrst auglýsingu á internetið árið 1999 þar sem hann auglýsti eftir „ungum, vel-byggðum karlmönnum á aldrinum 18-30 ára til slátrunar“. Hann fékk fjölmörg svör við auglýsingunni og hitti nokkra svarendur sem voru ekki tilbúnir að ganga alla leið. Árið 2001 komst hann svo í samband við 43 ára verkfræðing frá Berlín, Colan Man, sem samþykkti að vera drepinn og borðaður af Armin.

Armin bauð Colan inná heimili sitt þar sem Colan heimtaði að hann myndi bíta af sér getnaðarlimin en þegar það gekk ekki þá skar Armin af honum getnaðarliminn sem hann eldaði og þeir átu síðan saman. Að máltíð lokinni drap Armin svo Colan (að eigin sögn) með hans samþykki. Líkið skar hann niður í litla búta sem hann geymdi í frysti og gæddi sér á reglulega yfir nokkra mánuði. Upp um verknaðinn komst þegar lögreglan brást við vísbendingum frá netverjum sem höfðu rekist á auglýsinguna.

Armin var árið 2004 dæmdur til 8 og hálfs árs fangelsisvistar fyrir manndráp en gæti losnað úr fangelsi mun fyrr eða 2008 sýni hann af sér góða hegðun. Verjendur hans fóru fram á að verknaðurinn myndi flokkast undir ólöglegt líknardráp en refsing við slíku er aðeins 6 mánuðir til 5 ára. Sækjendur vildu hinsvegar fá hann dæmdan fyrir morð og til 15 ára fangelsisvistar. Dómari komst að þeirri niðurstöðu að verknaðurinn félli ekki undir líknardráp en einnig að þau skilyrði sem sett eru í þýskum lögum fyrir sakfellingu fyrir morð væru ekki til staðar, niðurstaðan var því manndráp. Þann 9. Maí var hann svo dæmdur fyrir moð og var dæmdur í lífstíðarfangelsi.

Þessir atburðir urðu innblástur fyrir lag Rammstein, *[[Mein Teil]]*.
Ósýnileiki

**Ósýnileiki** vísar til þess eiginleika hlutar að sjást ekki og er hann ekki sjáanlegur og er orðið dregið af því. Hlutir eru sagðir ósýnilegir þegar þeir hleypa ljósgeislum í gegnum sig án þess að breyta stefnu þeirra. Dæmi um það er súrefni og koltvísýringur. Auk þess geta þeir verið ósýnilegir ef þeir eru of smáir til að augað fái greint þá eða ljósið er utan þeirrar bylgjulengdar er augað getur numið.
Bylgjulengd

**Bylgjulengd** er fjarlægð milli næstliggjandi öldutoppa (eða öldudala) á reglulegri bylgju. Sem dæmi er bylgjulengd innrauðs ljóss um 5 µm til 1000 µm.
Míkrómetri

**Míkrómetri** (µm) er mælieining fyrir lengd og jafngildir einum milljónasta úr metra, þ.e. (1×10−6 m).
16. öldin

**16. öldin** er tímabilið frá byrjun ársins 1501 til enda ársins 1600.

## Helstu atburðir og aldarfar

* Spunarokkurinn, sem var fundinn upp löngu fyrr í Kína eða á Indlandi, olli byltingu í vefnaðariðnaði í Evrópu.
* Mótmælendatrú fór eins og eldur í sinu um Norður-Evrópu í kjölfar þess að Marteinn Lúther negldi 95 greinar um trúarlegar umbætur á kirkjudyrnar í Wittenberg 1517. Siðaskiptin áttu sér síðan stað í nokkrum löndum, meðal annars á Íslandi 1541-1550 í kjölfar siðaskipta Kristjáns III í Danmörku 1537.
* Ferdinand Magellan leiddi fyrstu hnattferðina 1519-1522 og Evrópubúar hófu tilraunir til skipulegs landnáms í Nýja heiminum.
* Spánverjar og Portúgalar lögðu Suður-Ameríku, Mið-Ameríku og Karíbahafið undir sig og Gullöld Spánar stóð yfir á valdatíma Karls V 1516-1556.
* Elísabetartímabilið hófst í Englandi þegar Elísabet I varð drottning 1558.
* Tyrkjaveldi náði hátindi sínum undir Súleiman mikla (d. 1566).
* Hollendingar gerðu uppreisn gegn Spáni 1568 og Áttatíu ára stríðið hófst.
* Gregoríska tímatalið var tekið upp í flestum kaþólskum löndum eftir páfabullu Gregoríusar XIII páfa 24. febrúar 1581.
15. öldin

**15. öldin** er tímabilið frá byrjun ársins 1401 til loka ársins 1500.

## Helstu atburðir og aldarfar

* Kínverjar könnuðu Indlandshafið með stórum flota af djúnkum undir stjórn flotaforingjans Tsjeng He 1405 til 1433.
* 1412 hófu Englendingar fiskveiðar við Ísland í stórum stíl þannig að 15. öldin er kölluð „enska öldin“ í Íslandssögunni.
* Bæheimsku styrjaldirnar stóðu milli fylgjenda kenninga Jan Hus og krossfara rómversk-kaþólsku kirkjunnar frá 1420 til 1434.
* Á Norðurlöndum stóð Kalmarsambandið veikum fótum í Svíþjóð, en konungsvaldið hélt velli og tókst að vinna sigra bæði á Þýsku riddurunum, Hansasambandinu og tímabundið gegn greifunum í Holtsetalandi.
* Hundrað ára stríðinu milli Frakklands og Englands lauk með sigri Frakka 1453, tuttugu árum eftir lát Jóhönnu af Örk.
* Eftir ósigur gegn Tímúrveldinu og borgarastyrjöld í upphafi aldarinnar hóf Tyrkjaveldi röð landvinninga í Evrópu og lagði undir sig Konstantínópel 1453.
* Rósastríðið, milli ættanna York og Lancaster um konungstign í Englandi, stóð frá 1455 til 1485.
* Árið 1467 hófst Sengokutímabilið í Japan með Onin-borgarastyrjöldinni.
* Ívan mikli hætti að greiða skatt til Mongóla og tókst að standa gegn þeim við Úgrafljót 1480, sem leiddi til upplausnar Gullnu hirðarinnar og sjálfstæðis Rússa.

## Tenglar
* ''15. öldin''; grein í Morgunblaðinu 2000
Frjálst efni

**Frjálst efni** eða **frjálst innihald** (enska: ***free content***), mögulega betur þýtt sem **frjálst hugverk**, er hugtak sem notað er um hvers kyns texta, myndir eða önnur hugverk eða gögn sem ekki er háð venjulegum lagalegum takmörkunum höfundaréttar eða sambærilegra réttinda. Frjálst efni er „frjálst“ í þeim skilningi að notendur þess mega:
*nota það og njóta ágóða af því,
*læra af því og nota lærða þekkingu sér til hagsbóta,
*dreifa því hvort sem er gegn greiðslu eða ekki,
*breyta því og dreifa breyttum útgáfum. 
Hugtakið á rætur að rekja til frjáls hugbúnaðar og er ætlað að koma á svipuðu skipulagi varðandi annars konar verk en hugbúnað. Í þessu skyni hafa verið samin mörg frjáls afnotaleyfi á borð við GFDL og Creative Commons. Wikipedia er stærsta einstaka safn frjáls efnis í heiminum.

## Tengt efni
* Almenningur (hugverk)
* Creative Commons
* Opið efni
* Wikipedia
* *[[Copyleft]]*
## Heimildir
Charles Dickens

**Charles John Huffam Dickens** (7. febrúar 1812 – 9. júní 1870) var breskur rithöfundur sem uppi var á Viktoríutímabilinu. Bar hann rithöfundarheitið „**[[Charles Dickens|Boz]]**“ og skrifaði fjölda bóka og ljóða.

## Verk
### Skáldsögur
* *[[The Pickwick Papers]]* (1836)
* *[[Oliver Twist]]* (1837-1839) (Ísl. þýðing ber sama heiti)
* *[[Nicholas Nickleby]]* (1838-1839)
* *[[The Old Curiosity Shop]]* (1840-1841)
* *[[Barnaby Rudge]]* (1841)
* The Christmas Books:
** *[[A Christmas Carol]]* (1843) (Ísl. þýðing Jólasaga)
** *[[The Chimes]]* (1844)
** *[[The Cricket on the Hearth]]* (1845)
** *[[The Battle for Life]]* (1846)
* *[[Martin Chuzzlewit]]* (1843-1844)
* *[[Dombey and Son]]* (1846-1848)
* *[[David Copperfield (skáldsaga)|David Copperfield]]* (1849-1850) (Ísl. þýðing: Davíð Copperfield, útg. 1933)
* *[[Bleak House]]* (1852-1853)
* *[[Hard Times]]* (1854)
* *[[Little Dorrit]]* (1855-1857)
* *[[A Tale of Two Cities]]* (11. júlí 1859) (Ísl. Þýðing: Saga tveggja borga, útg. 2018).
* *[[Great Expectations]]* (1860-1861) (Ísl. þýðing: Glæstar Vonir, útg. 1995)
* *[[Our Mutual Friend]]* (1864-1865)
* *[[The Mystery of Edwin Drood]]* (ókláruð) (1870)

## Tenglar
**Íslenskir**
* ''Dickens og ástir hans''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1970
* ''Charles Dickens og Jólaævintýrið''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1985
* ''Dickens og jólin''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966
**Enskir**
* Vefsíða tileinkuð Dickens; inniheldur frumsamið efni eftir Dickens auk tengla sem krækja í síður tileinkaðar höfundinum (á ensku).
* Persónur Dickens , allt að 989 skáldsagnapersónur Dickens (á ensku). 
* Ættartré Dickens fjölskyldunnar  (á ensku).
* Leitarvél að verkum Dickens  raðað eftir köflum (á ensku).
* Undirskriftir Charles Dickens  (á ensku).
* Charles Dickens auðlesið HTML snið; verk Dickens (á ensku).
* Dickens safnið sem er fyrrverandi heimili Dickens að 48. W.C.1 Daughty stræti í London (á ensku).
* Fæðingarstaðarsafn Dickens við  Old Commecial Road í Portsmouth (á ensku).
* Kynning á öllum bókum Dickens eftir G. K. Chesterton (á ensku).
Glæstar vonir

**Glæstar vonir** (*Great Expectations*) er skáldsaga eftir Charles Dickens skrifuð á árunum 1860 til 1861. Hún fjallar um munaðarleysingjann Pip. Hann lendir í því að strokufanginn Magwitch, sem hann hræðist, fær hann til að útvega sér mat og tól til að losa sig úr fótajárnum. Þetta atvik á síðar eftir að hafa áhrif á líf Pip, sem síðar fær óvænta fúlgu fjár frá óþekktum velunnara sem verður til þess að hann fer til London með *glæstar vonir* um betra líf, en lendir í erfiðleikum og ólukkan eltir hann.

## Glæstar vonir í kvikmyndum, sjónvarpi og leikhúsi
Líkt og önnur verk Charles Dickens hefur sagan *Glæstar vonir* verið kvikmynduð. Í nútímanum hefur sagan einnig verð færð í „annan búning“:
* 1917 – hljóðlaus kvikmynd, aðalleikarinn var Jack Pickford, leikstjóri Robert G. Vignola.
* 1922 – hljóðlaus kvikmynd gerð í Danmörku, aðalleikari var Martin Herzberg, leikstjóri A.W. Sandberg.
* 1998 – Glæstar vonir eða „Great Expectations“, kvikmynd með Ethan Hawke og Gwyneth Paltrow í aðalhlutverkum, leikstýrt af Alfonso Cuarón. Hér er sagan sett í „nútímalegan búning“ og gerist í New York í Bandaríkjunum. Pip hefur verið endurnefndur Finn og Fröken Havishham endurnefnd Nora Dinsmoor.

## Tenglar
* Great Expectations - *Glæstar vonir* á ensku hjá Project Gutenberg.
Frummál

**Frummál** í sögulegum málvísindum er forfeðramál annarra tungumála sem mynda tungumálaætt. Vanalega er lítið eða ekkert vitað um frummálið beint, en með því að rannsaka afkomendur þess er hægt að draga upp mynd af því hvernig það hafi líklega litið út.

Frumindóevrópska er það frummál sem mest hefur verið rannsakað.
Frummaður

**Frummaður** í venjulegum skilningin eru fremdardýr sem augljóslega líkjast mönnum, allt frá górillum til undirtegunda manna (fræðiheiti *homo*) sem komu á undan Homo sapiens sapiens.

## Nokkrar tegundir manna (latnesk fræðiheiti)
* Homo rudolfensis – 
* Homo habilis – (Hin handlagni maður)
* Homo ergaster – (Hin vinnandi maður)
* Homo erectus – (Hin uppreisti maður)
* Homo floresiensis – (Flóres maðurinn - uppgötvaður 2003)
* Homo heidelbergensis – (Heidelberg maðurinn)
* Homo neanderthalensis – (Neanderdals maðurinn)
* Homo faber – (Hinn skapandi maður)
* Homo ludens – (Hinn leikandi maður)
* Homo sapiens (að undanskildum *Homo sapiens sapiens* eða nútímamanninum)
Transmetropolitan

**Transmetropolitan** er teiknimyndasería sem skrifuð er af Darick Robertson og Warren Ellis. Serían fjallar um Spider Jerusalem, sem er frægur fréttamaður í framtíðinni. Hann ásamt aðstoðarmönnum sínum (oftast kallaðir „filthy assistants“ af Spider) berjast gegn spillingu bandaríkjastjórn.

## Ytri tengill
* Vefsíða Transmetropolitan (á ensku).
Ljós

**Ljós** er rafsegulbylgjur innan ákveðins tíðnisviðs, en oftast er átt við það tíðnisvið sem mannsaugað greinir. Við nánari athugun er hægt að sýna að ljós er í senn bylgjur og ljóseindir og er í því sambandi talað um tvíeðli ljóss. Frægasta tilraunin sem sýnir fram á bylgjueðli ljóss er tvíraufa tilraun Youngs, þar sem ljósi er beint í gegnum tvær raufar, með bili milli raufann af sömu stærðargráður og bylgjulengd ljóssins. Ljósið sýnir þá svokallaða samliðunar- eða víxleiginleika. Ein helsta tilraunaniðurstaða, sem styður tilvist ljóseinda ljósröfun, þar sem ljós örvar frumeind og veldur ljósröfun. Til þessa dags hefur ekki verið unnt skýra þess tilraun með ljósbylgjum.

**Sýnilegt ljós**, sem er það ljós sem mannsaugað getur numið, með bylgjulengd á bilinu 400 til 700 nm. Sýnilegt ljós spannar því rafsegulrófið milli innrauðs og útfjólublás ljóss. Ljóshraði (í tómarúmi) er 299.792.458 m/s.

**Ljósgjafi** er hlutur, áhald eða tæki sem gefur sýnilegt ljós, t.d. kerti, ljósapera, flúrljós og tvistur (díóða). Geislatæki gefur geislun, sem að mestu utan sýnlega sviðsins, en geislagjafi gefur jónandi geislun, sem stafar af geislavirkni.

## Tengt efni
* Hvítjöfnun
* Ljósár
* Litróf
* Ljósbrot
* Skammtafræði
Nanómetri

**Nanómetri** (táknað nm) er mælieining fyrir lengd, jafngildir einum milljarðasta úr metra / 0.000000001 m eða 10-9 metri.
14. öldin

**14. öldin** er tímabilið frá byrjun ársins 1301 til enda ársins 1400.

## Atburðir og aldarfar

* Hansasambandið réði yfir verslun með fisk í Norður-Evrópu. 
* Miðstöð skreiðarverslunar á Norðurlöndunum var í Björgvin í Noregi og þaðan sóttu kaupskip til Íslands. Öldin er stundum kölluð „norska öldin“ í Íslandssögunni.
* Litla ísöldin hófst.
* Hungursneyðin mikla gekk yfir Evrópu 1315 til 1317.
* Tyrkjaveldi hóf útþenslu sína og Tyrkir réðust í fyrsta skipti inn á Balkanskaga.
* Malíveldi náði hátindi sínum.
* Hundrað ára stríðið milli Englands og Frakklands hófst þegar Játvarður 3. gerði tilkall til frönsku krúnunnar 1337.
* Svarti dauði drap nánast helming íbúa Evrópu um og eftir miðja öldina.
* Mingveldið hófst í Kína árið 1368 og tók við af hinu mongólska Júanveldi.
* Endurreisnin hófst í borgríkjum Norður-Ítalíu.

## Ár 14. aldar
13. öldin

**13. öldin** er tímabilið frá upphafi ársins 1201 til loka ársins 1300.

## Atburðir og aldarfar

* Mongólar sameinuðust undir stjórn Djengis Khan árið 1206 og lögðu í kjölfarið undir sig stóran hluta Asíu og stofnuðu Mongólaveldið sem náði frá Kyrrahafi til botns Miðjarðarhafs.
* Jóhann landlausi, Englandskonungur, var neyddur til að undirrita réttindaskrána *[[Magna Carta]]* árið 1215.
* Krossferðirnar héldu áfram eftir lát Saladíns soldáns og krossfarar reyndu að ná til Landsins helga gegnum Egyptaland sem var undir stjórn Ayyubida. Flestar fór þær illa og lauk með því að mamelúkar tóku við stjórn Egyptalands og tókst að hrinda árásum mongóla. Síðasta vígi krossfara í Landinu helga, Akkó, féll í hendur mamelúka árið 1291.
* Norrænu krossferðirnar áttu sér stað við Eystrasalt og Þýsku riddararnir urðu valdastofnun í Austur-Evrópu, Prússlandi og í Eystrasaltslöndunum.
* Eftir að norska innanlandsófriðnum lauk með ósigri Skúla jarls 1240, jók Hákon gamli, Noregskonungur, við veldi sitt með því að fá Grænlendinga og Íslendinga til að ganga norska konungsvaldinu á hönd 1262 en missti síðan Suðureyjar til Skota eftir orrustuna við Largs 1263.
* Björgvin varð höfuðstaður Noregs.
* Í Kína stofnaði Kúblaí Kan Júanveldið árið 1271. Þangað sótti Marco Polo hann heim sama ár og dvaldist við hirð hans næstu sautján árin.
* Svissneska ríkjasambandið var myndað með bandalagi Uri, Schwyz, og Unterwalden árið 1291.

## Ár 13. aldar

## Tenglar
* ''Brot úr heimsmynd Íslendinga á 13. öld''; grein í Morgunblaðinu 1950
Dagur (aðgreining)

**Dagur** getur átt við:

* Dagur (tímatal), þann hluta sólarhrings sem varir frá sólarupprás til sólarlags
* karlmannsnafnið Dagur
* Dagur, persónugerfing dagsins í norrænni goðafræði, sonur nætur
* Dagblaðið *[[Dagur (dagblað 1918)|Dag]]* sem kom út á Akureyri frá 1918 til 1996
* Dagblaðið *[[Dagur (dagblað 1997)|Dag]]* sem kom út í Reykjavík frá 1997 til 2001 (fyrsta árið sem *Dagur-Tíminn*)
12. öldin

**12. öldin** er tímabilið frá upphafi ársins 1101 til loka ársins 1200.

## Atburðir og aldarfar

* Öldin er hluti hámiðalda, ásamt 11. og 13. öld.
* Bernharður frá Clairvaux stofnaði klaustrið í Clairvaux 1115 sem hafði mikil áhrif á klausturlifnað. Sistersíanareglan, angi af reglu heilags Benedikts, óx hratt alla öldina. 
* Krossferðir stóðu sem hæst á þessari öld. Konungsríkið Jerúsalem hafði verið stofnað í kjölfar Fyrstu krossferðarinnar 1099 og stóð þar til það beið ósigur fyrir Saladín soldán í orrustunni við Hattin 1187.
* Fyrstu riddarareglurnar urðu til í tengslum við krossferðirnar.
* Endurheimt Spánar úr höndum mára hélt áfram. Portúgal varð sjálfstætt konungsríkis undir stjórn Afonsos 1. eftir orrustuna við Ourique 1139. Í Marokkó náðu Almóhadar völdum af Almoravídum um miðja öldina.
* Átökin við hinn íslamska heim og aukin samskipti við Austrómverska ríkið leiddu til enduruppgötvunar texta klassískrar fornaldar og hefur það verið kallað tólftu aldar endurreisnin sem var undanfari ítölsku endurreisnarinnar á 14. öld.
* Um miðja öldina hófst gotneskur stíll í byggingarlist í Frakklandi sem tilraun til að skapa mynd af hinni himnesku Jerúsalem á jörðu.
* Kaþólska kirkjan sóttist eftir auknu sjálfsforræði gagnvart veraldlegum höfðingjum varðandi skipan embætta, málefni klerka og forráð kirkjujarða í kjölfar sáttagerðarinnar í Worms 1122. Deilur Hinriks 2. og Thomas Becket í Englandi sem leiddu til morðsins á Becket 1170 voru angi af þessu líkt og staðamálin fyrri sem Þorlákur helgi Þórhallsson hóf á Íslandi 1179.
* Norski innanlandsófriðurinn hófst við lát Sigurðar Jórsalafara 1130 og lauk að mestu með sigri birkibeina og konungdæmi Sverris Sigurðssonar árið 1184.
* Í Kína missti Songveldið norðurhluta Kína til Jursjena sem stofnuðu þar Jinveldið 1115. Í suðurhlutanum kom Songveldið á fót fyrsta fasta herflota Kína sem sigraði stærri flota Jinveldisins í orrustunni við Tangdao á Jangtsefljóti 1161, meðal annars með því að nota sprengjur með byssupúðri sem varpað var á skip óvinanna með valslöngvum.

## Ár 12. aldar
Seamus Heaney

**Seamus Heaney** (13. apríl 1939 - 30. ágúst 2013) var írskur rithöfundur og ljóðskáld. Hann fæddist í Derry-sýslu norðvestur af Belfast. Hann fékk bókmenntaverðlaun Nóbels árið 1995.

## Helstu verk
### Ljóðabækur
* Death of a Naturalist, 1966 
* Door into the Dark, 1969 
* Wintering Out, 1972 
* North, 1979 
* Selected Poems 1965-1975, 1980 
* Sweeney Astray. A version from the Irish by Seamus Heaney, 1984 
* Station Island, 1984 
* The Haw Lantern, 1987 
* New Selected Poems 1966-1987, 1990 
* Seeing Things, 1991 
* The Spirit Level, 1996 
* Opened Ground: Poems 1966-1996, 1999 
* Electric Light, 2001 

### Þýðingar
* Beowulf, 1999 
* Sophocles' Antigone, 2004

### Ritgerðir
* Preoccupations: Selected Prose 1968-1978, 1980 
* The Government of the Tongue, 1988 
* The Place of Writing, 1989 
* A Collection of Critical Essays Ed. by Elmer Andrews, 1993 
* The Redress of Poetry: Oxford lectures, 1995 

### Leikrit
* The Cure at Troy. A version of Sophocles' Philoctetes, 1991

## Tenglar
* ''Skáldið Seamus Heaney''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983 
* ''Sumarið 1969'' ljóð eftir Seamus Heaney; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1988
* ''Nokkur ljóð eftir Seamus Heaney''; birtust í Lesbók Morgunblaðsins 2000
* ''Sækist eftir hámarkinu, fullnægingunni, fyllingunni''; grein í Alþýðublaðinu 1995
11. öldin

**11. öldin** er tímabilið frá byrjun ársins 1001 til enda ársins 1100 samkvæmt júlíska tímatalinu.

Í sögu Evrópu er 11. öldin fyrsti hluti hámiðalda. Víkingaöld lauk eftir orrustuna við Hastings. Austrómverska keisaradæminu hnignaði og Normannar náðu völdum víða í Evrópu. Á Ítalíu urðu til vísar að borgríkjum með þróaðri verslun og iðnaði. Í Úkraínu stóð blómaskeið Garðaríkis. 

Í Kína stóðu bókmenntir, listir og vísindi með miklum blóma á tímum Songveldisins. Á sama tíma stóð Gullöld Íslam sem hæst. Á Indlandi ríkti Chola-veldið yfir stórum hluta Indlandsskaga. 

Á þessari öld náðu Seljúktyrkir að leggja undir sig hluta Litlu-Asíu eftir klofning ríkis Abbasída. Fyrsta krossferðin var farin undir lok aldarinnar. 

Fujiwara-ætt ríkti yfir Japan meðan ríkið Goryeo ríkti yfir Kóreuskaganum. Liao-veldið stóð í Mongólíu og Mansjúríu. Lý-veldið hófst í Víetnam og Konungsríkið Pagan í Mjanmar náði hátindi sínum. Í Mið-Ameríku stóð menning Tolteka og Mixteka. Í Suður-Ameríku stóð Huari-menningin og í Norður-Ameríku stóð Mississippi-menningin.
## Ár og áratugir
Gabriel García Márquez

**Gabriel García Márquez** (f. 6. mars 1927; d. 17. apríl 2014) var kólumbískur rithöfundur, blaðamaður og útgefandi.
Á blaðamannaferli sínum starfaði hann víða um Evrópu og í New York-borg en höfuðvígi hans var í Mexíkóborg síðustu árin.

Gabriel García Márquez fékk bókmenntaverðlaun Nóbels árið 1982.

## Verk
* La hojarasca, 1955 
* El coronel no tiene quien le escriba, 1961 - (*[[Liðsforingjanum berst aldrei bréf]]*, kom út í íslenskri þýðingu Guðbergs Bergssonar árið 1980) 
* Los funerales de la Mamá Grande, 1962 - (*[[Af jarðarför Landsmóðurinnar gömlu]]*, kom út í íslenskri þýðingu Þorgeirs Þorgeirssonar árið 1985) 
* Ojos de perro azul, 1962 
* La mala hora, 1962 
* Cien años de soledad, 1967 - (*[[Hundrað ára einsemd]]*, kom út í íslenskri þýðingu Guðbergs Bergssonar árið 1978) 
* El otoño del patriarca, 1975 
* Relato de un náufrago, 1970 - (*[[Saga af sæháki]]*, kom út í íslenskri þýðingu Guðbergs Bergssonar árið 1987) 
* La increíble y triste historia de la cándida Eréndira y de su abuela desalmada, 1978 
* Crónica de una muerte anunciada, 1981 - (*[[Frásögn um margboðað morð]]*, kom út í íslenskri þýðingu Guðbergs Bergssonar árið 1982) 
* El amor en los tiempos del cólera, 1985 - (*[[Ástin á tímum kólerunnar]]*, kom út í íslenskri þýðingu Guðbergs Bergssonar árið 1986) 
* El general en su laberinto, 1989 - (*[[Hershöfðinginn í völundarhúsi sínu]]*, kom út í íslenskri þýðingu Guðbergs Bergssonar) 
* Doce cuentos peregrinos, 1992 
* Del amor y otros demonios, 1994 - (*[[Um ástina og annan fjára]]*, kom út í íslenskri þýðingu Guðbergs Bergssonar árið 1995) 
* Noticia de un secuestro, 1996 - (*[[Frásögn af mannráni]]*, kom út í íslenskri þýðingu Tómasar R. Einarssonar árið 1997) 
* Vivir para contarla, 2002
Wisława Szymborska

**Wisława Szymborska**, Maria Wisława Anna Szymborska (f. 2. júlí 1923 í Bnin hjá Poznań, d. 1. febrúar 2012 í Kraków) var pólskt ljóðskáld og þýðandi. 

Eftir bernskuár í Toruń fluttist hún með fjölskyldu sinni til Krakár árið 1931 og hefur búið þar síðan. Hún nam pólsku og félagsfræði við Jagiellonska háskólann þar í borg milli 1945 og 1948.

Fyrsta ljóðið hennar - Szukam słowa (*ég leita orðsins*) - birtist í dagblaði árið 1945.

1954 hlaut Szymborska bókmenntaverðlaun Krakárborgar, verðlaun pólska menningarmálaráðuneytisins 1963, Siegmund-Kallenbach-verðlaunin 1990, Goethe-verðlaunin 1991, og Herder-verðlaunin 1995. Sama ár var hún gerð að heiðursdoktor við Adam-Mickiewicz-háskólann í Poznań. 
Bókmenntaverðlaun Nóbels hlaut hún árið 1996.

## Helstu verk
* Dlatego żyjemy (*Þess vegna lifum við*) (1952) 
* Pytania zadawane sobie (*Spurningar til sjálfrar mín*) (1954) 
* Wołanie do Yeti (*Kall til snjómannsins*) (1957) 
* Sól (*Salt*) (1962) 
* 101 wierszy (*101 kvæði*) (1966) 
* Sto pociech (*Drepfyndið*) (1967) 
* Poezje wybrane (*Valin ljóð*) (1967) 
* Wszelki wypadek (*Gæti gerst*) (1972) 
* Wielka liczba (*Mikill fjöldi*) (1976) 
* Ludzie na moście (*Fólkið á brúnni*) (1986) 
* Poezje: Poems (*Ljóðmæli*, pólsk - ensk útgáfa) (1989) 
* Lektury nadobowiązkowe (*Ekki skyldulesning*, - pistlasafn) (1992) 
* Koniec i początek (*Endir og upphaf*) (1993) 
* Widok z ziarnkiem piasku (*Útsýni með sandkorni*) (1996) 
* Sto wierszy - sto pociech (*Hundrað kvæði til að hlæja að*) (1997) 
* Chwila (*Augnablik*) (2002) 
* Rymowanki dla dużych dzieci (*Rímur fyrir stóru börnin*) (2003)
Dario Fo

**Dario Fo** (f. 24. mars 1926 í Sangiano, d. 13. október 2016 í Mílanó) var ítalskt leikskáld, leikstjóri og tónskáld. Hann fékk bókmenntaverðlaun Nóbels árið 1997. Hann er einkum frægur fyrir gamanleiki sem ganga út á háðsádeilu (satíru) og hefur oftsinnis verið harðlega gagnrýndur fyrir verk sín af hægri öflunum á Ítalíu og kaþólsku kirkjunni.

## Helstu verk
* *Gli arcangeli non giocano a flipper* (1959) 
* *Aveva due pistole dagli occhi bianchi e neri* (1960)
* *Isabella, tre caravelle e un cacciaballe* (1963)
* *Settimo ruba un po' meno* (1964) (*Betri er þjófur í húsi en snuðra á þræði*)
* *La signora è da buttare* (1967)
* *Mistero buffo* (1969) (*Skondið sakamál*)
* *Morte accidentale di un anarchico* (1970) (*Stjórnleysingi ferst af slysförum*)
* *Fedayin* (1971)
* *Non si paga, non si paga!* (1974) (*Við borgum ekki!*)
* *Coppia aperta* (1983)
* *L'uomo nudo e l'uomo in frac* (1985) (*Nakinn maður og annar í kjólfötum*)
* *Il papa e la strega* (1989)
* *Johan Padan a la descoverta delle Americhe* (1991)
* *Marino libero, Marino è innocente* (1998),
Mánuður

**Mánuður** er tímabil sem hefur enga fasta lengd. Orðið mánuður á rætur að rekja til orðsins „máni,“ vegna þess að tíminn sem líður milli fullra tungla er um 29,53 dagar (sem kallast tunglmánuður). Af þeim sökum voru mánuðirnir allir upprunalega 30 sólarhringar. Yfir söguna hafa lengdir mánaða verið breytilegar og geta núna haft 28 til 31 sólarhringa eftir því hvaða mánuð er um að ræða. 

Nú eru 12 mánuðir í árinu og hafa þeir allir sín eigin nöfn, sá fyrsti heitir janúar og sá síðasti desember. Á Íslandi var hins vegar annað skipulag á mánuðum áður en núverandi skipulag var tekið upp.

## Núverandi mánaðarskipulag:
Í gregoríska tímatalinu eru, líkt því júlíanska, tólf mánuðir:
* Janúar (31 dagur)
* Febrúar (28 dagar, 29 á hlaupári)
* Mars (31 dagur)
* Apríl (30 dagar)
* Maí (31 dagur)
* Júní (30 dagar)
* Júlí (31 dagur)
* Ágúst (31 dagur)
* September (30 dagar)
* Október (31 dagur)
* Nóvember (30 dagar)
* Desember (31 dagur)

## Eldra mánaðarskipulag
Á Íslandi var til forna notað eftirfarandi mánaðarskipulag miðað við núverandi tímatal:
* Þorri – Hefst á föstudegi í 13. viku vetrar á bilinu 19. til 25. janúar.
* Góa – Hefst á sunnudegi í 18. viku vetrar á bilinu 18. til 24. febrúar.
* Einmánuður – Hefst á þriðjudegi í 22. viku vetrar á bilinu 20. til 26. mars.
* Harpa – Hefst á næsta fimmtudegi eftir 18. apríl.
* Skerpla – Hefst á laugardegi í 5. viku sumars á bilinu 19. til 25. maí.
* Sólmánuður – Hefst á mánudegi í 9. viku sumars á bilinu 18. til 24. júní.
* Heyannir – Hefst á sunnudegi eftir aukanætur á miðju sumri á bilinu 23. til 30. júlí.
* Tvímánuður – Hefst á þriðjudegi í 18. viku sumars eða hinni 19., ef sumarauki er, á bilinu 22. til 28. ágúst.
* Haustmánuður – Hefst á fimmtudegi í 23. viku sumars á bilinu 20. til 26. september.
* Gormánuður – Hefst á laugardegi á bilinu 21. til 27. Október.
* Ýlir – Hefst á mánudegi í 5. viku vetrar á bilinu 20. til 27. nóvember.
* Mörsugur – Hefst á miðvikudegi í 9. viku vetrar á bilinu 20. til 27. desember.

## Tenglar

*
Trú

**Trú** er í víðum skilningi að hafa eitthvað fyrir satt eða vona að eitthvað muni gerast. Í þrengri skilningi orðsins getur það átt við trú á yfirnáttúrlegar verur eða algildan sannleika, án bindingar við skipulegan átrúnað. Trú getur einnig verið það að aðhyllast tiltekin trúarbrögð, að tilheyra tilteknu trúfélagi.

## Tengt efni

* Hjátrú
* Trúleysi

## Tenglar

*
10. öldin

**10. öldin** er tímabilið frá byrjun ársins 901 til enda ársins 1000.

Í Kína var Songveldið stofnað og lagði undir sig önnur ríki Kína. Gullöld Íslam náði hátindi sínum. Menning stóð með miklum blóma í al-Andalus, Austrómverska keisaradæminu og Búlgarska keisaradæminu.

Í sögu Evrópu er 10. öldin síðasti hluti ármiðalda og hinna myrku miðalda. Ítalski húmanistinn Lorenzo Valla kallaði þessa öld blý- og járnöld. Í Norður-Evrópu stóð víkingaöld sem hæst. Víkingar lögðu undir sig Normandí í Frakklandi og afkomendur þeirra gerðust Normannar.
## Ár og áratugir
9. öldin

**9. öldin** er tímabilið frá byrjun ársins 801 til enda ársins 900.

Á þessum tíma stóð endurreisn Karlunga sem hæst í Frankaveldi á sama tíma og Víkingaöld gekk yfir á Norðurlöndum og í Bretlandi. Norrænir landnemar settust að í Danalögum á Englandi, Dublin á Írlandi og skosku eyjunum, auk þess að nema land á Hjaltlandseyjum, Færeyjum og Íslandi, og stofna ríki í Rússlandi. Í Bagdad dró Hús viskunnar til sín marga fræðimenn og Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi var skipaður yfirmaður þess árið 820. Arabíski lögspekingurinn Ahmad ibn Hanbal var hýddur fyrir kenningar sínar í valdatíð Abbasídakalífans Al-Mu'tasim. Á þessari öld stóð blómaskeið klassískrar javískrar menningar í konungsríkinu Mataram á Jövu. Bygging Búddahofsins Borobudur hófst þar líklega um 800. Um miðja öldina var konungsríkið Pagan stofnað þar sem nú er Mjanmar. Í Kína hnignaði Tangveldinu og náttúruhamfarir og lögleysa herjuðu á ríkið. Uppreisn Huang Chao varð upphafið að endalokum þess. Á þessari öld hrundi klassísk menning Maja vegna þurrka og borgarastyrjalda, og borgríkin Palenque, Copán, Tikal og Calakmul voru yfirgefin þegar fólk fluttist norður á bóginn.

## Ár og áratugir
Rudyard Kipling

**Joseph Rudyard Kipling** (30. desember 1865 í Bombay á Indlandi – 18. janúar 1936) var breskur rithöfundur og ljóðskáld, sem er einkum frægur fyrir dýrasögur sínar sem gerast á Indlandi. Frægastur er hann fyrir *[[Frumskógarbókin]]a*. Kipling var talsmaður heimsvaldastefnunnar og kom fram með hugtakið „byrði hvíta mannsins“ sem hann útskýrir í samnefndu ljóði er kom út árið 1899.

Hann fékk bókmenntaverðlaun Nóbels árið 1907, fyrstur breskra rithöfunda.

## Helstu verk
### Skáldsögur
* *The Jungle Book*, 1894 (*Frumskógarbókin* en kom út á íslensku undir heitinu *Dýrheimar; sögur úr frumskógum Indlands* árið 1945)
* *Kim*, 1901, indversk njósnasaga 

### Ljóð
* *Gunga Din*, 1892
* *If*, 1895

### Smásögur
* *The man who would be king*, (1888)

## Tenglar
* ''Um Rudyard Kipling''; grein í Timariti hins íslenska bókmenntafélags 1902
;Verk Kiplings
* ''Hvíti selurinn''; birtist í Tímariti hins íslenzka bókmenntafélags 1902
* ''Sagan um Purun Bhagat''; birtist í Tímanum 1940
Jean-Paul Sartre

**Jean-Paul Sartre** (f. 21. júní 1905 í París; d. 15. apríl 1980 í París) var franskur rithöfundur, heimspekingur og gagnrýnandi. Hann skrifaði í anda tilvistarstefnu.

Árið 1964 voru honum veitt bókmenntaverðlaun Nóbels en hann afþakkaði þau með þeim ummælum, að „enginn ætti að vera heiðraður fyrir það eitt að lifa“. 

## Verk
* L'imagination (*Ímyndunin*), 1936
* La transcendance de l'égo (*Hið óræða sjálf*), 1937
* La nausée (*Ógleðin*), 1938
* Le mur (*Múrinn*), 1939
* L'imaginaire, 1940
* Les mouches (*Flugurnar*, leikrit), 1943
* L'Être et le néant (*Vera og neind*), 1943
* Réflexions sur la question juive (*Vangaveltur um gyðingdóminn*), 1943
* Huis-clos (*Fyrir luktum dyrum*, eða *Lokaðar dyr*), 1945
* Les Chemins de la liberté (*Leiðir til frelsis* eða *Vegir frelsisins*) þríleikur:
: *L'age de raison (*Öld skynseminnar* eða *Þroskaárin*), 1945
: *Le sursis (*Gálgafrestur* eða *Frestunin*), 1947
: *La mort dans l'Âme (*Járn í sálinni* eða *Sálardoðinn*), 1949
* Morts sans sépulture (*Sigurvegararnir*, eða *Dauðir án greftrunar*), 1946
* L'existentialisme est un humanisme (*Tilvistarstefnan er mannhyggja*), 1946
* La putain respectueuse (*Gleðikonan lotningarfulla* eða *Skækjan sómakæra*) 1946
* Les Jeux sont faits (*Teningunum er kastað*, ísl. þýð. 1966) 1947
* Qu'est ce que la littérature? (*Hvað eru bókmenntir?*), 1947
* Baudelaire, 1947
* Situations, 1947-1965
* Les mains sales (*Flekkaðar hendur*, Þjóðleikhúsið 1951), 1948
* Le diable et le bon dieu (*Kölski og guð almáttugur*), 1951
* Les séquestrés d'Altona (*Fangarnir í Altona*, Leikfélag Reykjavíkur 1963), 1959
* Critique de la raison dialectique (*Gagnrýni díalektískrar skynsemi*, eða *Gagnrýni tvísýnnar skynsemi*), 1960
* Les mots (*Orðin*, ísl. þýð. 1994), 1964 - sjálfsævisaga
* L'Idiot de la famille (*Ættarfíflið*, eða *Fíflið í fjölskyldunni*), 1971-1972 - um Gustave Flaubert
* Cahiers pour une morale (*Drög að siðfræði*), skrifað á árunum 1974-1948 en kom út að höfundi látnum, árið 1983

## Tengt efni
* Fyrirbærafræði
* Meginlandsheimspeki
* Tilvistarstefna

## Tenglar

* „Múrinn“; smásaga eftir Jean-Paul Sartre; birtist í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1981
*
Heilahimnubólga

**Heilahimnubólga** er bólga í heilahimnunum umhverfis heilann og mænu. Algengasta orsökin er veiru- eða bakteríusýking.

## Tengt efni
* Heilabólga

## Tenglar
* 
* „Heilahimnubólga“; grein á Doktor.is
* „Heilahimnubólga og blóðsýking af völdum meningókokka“; grein af Landlækni.is
* Maurice Ralph Hilleman bandarískur örverufræðingur sem þróaði bóluefni gegn heilahimnubólgu.
1808

Árið **1808** (**MDCCCVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 21. júlí - Hreppstjórainstrúxið: Samkvæmt konungsúrskurði var sjálfsstjórn hreppa afnumin. Gekk það í gegn árið eftir.
* Sumar: Breski náttúrufræðingurinn William Hooker ferðaðist fyrst um Ísland. 
* Aðeins eitt kaupskip sigldi til Íslands.
* Suðurlandsskjálfti: Hverir breyttust.  

### Fædd
* 3. júlí - Konráð Gíslason, málfræðingur og einn Fjölnismanna (d. 1891).
* 3. október - Pétur Pétursson, biskup (d. 1891).

### Dáin
* 22. maí - Jón Jakobsson, sýslumaður í Eyjafjarðarsýslu (f. 1738).

## Erlendis
* 1. janúar - Bann við innflutningi þræla til Bandaríkjanna gekk í gildi.
* 22. janúar - Portúgalska konungsfjölskyldan flúði til Brasilíu eftir yfirtöku Frakka á Portúgal.
* 2. febrúar - Frakkar hertóku Vatíkanið.
* 1. mars - Bann við þrælaviðskiptum í nýlendum Breta tók gildi.
* 13. mars - Friðrik 6. varð konungur Danmerkur, Noregs og Íslands. Daginn eftir sögðu Danir Svíum stríð á hendur.
* Febrúar - mars - Finnland hernumið af Rússum.
* 26. mars - Karl 4. Spánarkonungur sagði af sér og Ferdinand 7. sonur hans tók við.
* 6. maí - Ferdínand 7. Spánarkonungur var neyddur til að segja af sér af Napóleón. Bretland gekk til liðs við Spán og Portúgal gegn Frökkum.
* Apríl-nóvember - Átök milli Svía og Rússa í Finnlandi. Þeim lauk með því að Svíar yfirgáfu Finnland og það var lýst hluti af Rússlandi.
* 8. nóvember - James Madison sigraði Charles C. Pinckney í bandaríksu forsetakosningunum.
* Napóleon gerði Jósef Bonaparte bróður sinn að konungi Spánar og spænsku nýlendnanna.
* Johann Wolfgang von Goethe gaf út *Fást*.
* Ríkissafnið Rijksmuseum flutti frá Haag til Amsterdam.

### Fædd
* 26. febrúar - Honoré Daumier, franskur skopteiknari og myndlistarmaður (d. 1879).
* 20. apríl - Napóleon 3., Frakkakeisari (d. 1873).
* 17. júní - Henrik Wergeland, norskur rithöfundur (d. 1845).
* 8. júlí - George Robert Gray, enskur dýrafræðingur og rithöfundur (d. 1872).
* 6. október - Friðrik 7. Danakonungur (d. 1863).
* 29. desember – Andrew Johnson, forseti Bandaríkjanna (d. 1875).

### Dáin
* 13. mars - Kristján 7. konungur Íslands, Danmerkur og Noregs (f. 1749).
* 29. maí - Lauritz Andreas Thodal, norskur stiftamtmaður á Íslandi 1770-1785 (f. um 1718).

## Tilvísanir
1809

Árið **1809** (**MDCCCIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
### Atburðir
*Júní-ágúst: Byltingin 1809: Jörundur hundadagakonungur gerði valdarán á Íslandi.
* 24. nóvember - Hreppstjórainstrúxið: sjálfstjórn hreppa var afnumin.
* Gapastokkur var aflagður með tilskipun.
* Breski grasafræðingurinn William Hooker kom til landsins.

**Fædd**
* 23. júlí - Ásgeir Einarsson, alþingismaður

**Dáin**

## Erlendis
* 11. febrúar - Robert Fulton hlaut einkaleyfi á gufuskipum.
* 4. mars - James Madison varð 4. forseti Bandaríkjanna.
* 13. mars - Gústaf Adolf 4. var steypt af stóli í Svíþjóð.
* 6. júní - Karl 13. varð konungur Svíþjóðar.
* 10. ágúst - Ekvador lýsti yfir sjálfstæði frá Spáni.
* 17. september - Friður komst á milli Svíþjóðar og Rússlands. Stórfurstadæmið Finnland var stofnað innan Rússneska keisaradæmisins.
* Napóleonsstyrjaldirnar geysuðu um Evrópu.

**Fædd**
* 19. janúar - Edgar Allan Poe, bandarískur rithöfundur
* 12. febrúar - 
** Charles Darwin, enskur náttúrufræðingur og kenningasmiður náttúruvals
**Abraham Lincoln, forseti Bandaríkjanna

**Dáin**