open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pólitískur rétttrúnaður

**Pólitískur rétttrúnaður** (e. *political correctness*, gjarnan skammstafað *PC*) er hugtak notað um vilja fólks til að nota mál sem útilokar ekki minnihlutahópa eða jaðarsett fólk. Gjarnan er talað um pólitískan rétttrúnað í tengslum við tungutak um minnihlutahópa og átt við varfærni gagnvart niðrandi orðfæri, svo sem um kynþætti, konur, meðlimi trúarhópa, fatlaða, hinsegin fólk og svo framvegis. Þó á hugtakið ekki aðeins við um tungutak heldur einnig gjörðir, pólitísk stefnumál, hugmyndafræði og hegðun, alla viðleitni til að lágmarka móðganir og mismunun gagnvart hópum sem eiga undir högg að sækja.  

Sjá einnig
* Dygðaskreyting
Helgur dómur

**Helgir dómar** eru líkamshlutar heilagra manna eða gripir sem með einum eða öðrum hætti hafa komist í snertingu við dýrlinga. Helgir dómar eru sumstaðar ennþá hafðir til tilbeiðslu í kirkjum og hofum. Þeir eru mikilvægur þáttur kaþólskunnar og einnig búddisma, hindúisma og fleiri trúarbragða. Í kaþólska eru helgir dómar til dæmis að taka: flísar úr krossi Krists, snifsi úr klæðum dýrlinga eða bein þeirra. Helgir dómar þessir eru varðveittir í ótal kirkjum í Evrópu og voru og eru taldir hafa yfirnáttúrulega krafta og lækningamátt.

Á Íslandi voru ýmsir helgir dómar í kaþólsku, svo sem tennur, og voru þeir gjarnan geymdir í skrínum í ýmsum kirkjum landsins.

## Heimildir
* Helgir dómar á Íslandi í katólskri tíð; grein í Tímanum 1925
Jacques Derrida

**Jacques Derrida** (15. júlí 1930 – 9. október 2004) var franskur heimspekingur sem fæddist í Alsír. Hann mótaði aðferðafræði sem kennd er við afbyggingu og verk hans eru jafnan talin til póststrúktúralisma og tengd póstmódernískum fræðum. Derrida kemur víða við í bókum sínum sem eru yfir 40 talsins ásamt ritgerðum og ræðum og hefur haft varanleg áhrif á hugvísindi, einkum heimspeki og bókmenntafræði. Sú setning sem oftast er vísað til úr verkum Derrida er: „það er ekkert utan textans“ (franska: „il n'y a pas de hors-texte“) sem birtist í ritgerð um Rousseau og merkir þar að ekkert sé án samhengis. Gagnrýnendur Derrida hafa vitnað óspart í setninguna og sett fram sem eins konar slagorð í því skyni að sýna meinta villu afbyggingar í hnotskurn og gera hana tortryggilega. 

Afbygging er tilraun til að vekja athygli á mótsögnum tiltekins texta og ganga gegn tvíhyggjunni sem hann hvílir á, nota andstæðupör hans til að grafa undan textanum og rekja upp raunverulega merkingu hans. Aðferð Derrida felur í sér að draga fram sögulegar rætur heimspekihugmynda og vefengja svokallaða *frumspeki nærverunnar* sem hann leit svo á að hefði drottnað yfir heimspekinni frá dögum Forn-Grikkja. Enda þótt afbygging hafi reynst þekktasta hugtak Derrida meðal almennings fer því fjarri að það hafi yfirgnæfandi stöðu umfram önnur innan heildarverks Derrida sjálfs.

Verk Derrida hafa skírskotanir til ótal sviða, svo sem bókmennta, arkitektúrs, félagsfræði og menningarfræði. Á síðari hluta ferils síns fékkst hann einkum við siðferðisleg og pólitísk efni og hafði áhrif á stjórnmálahópa. Hann var umdeildur í lifanda lífi og er enn. Litið er á verk hans sem áskorun gagnvart óvefengdum frumforsendum vestrænnar heimspekihefðar og hefða vestrænnar menningar í heild sinni.

## Ævi
Derrida fæddist í úthverfi í Alsír inn í gyðingafjölskyldu af millistétt sem varð fyrir barðinu á Vichy-stjórninni. Hann var rekinn úr skóla í október árið 1942 af rasískum ástæðum. Þetta hafði hann í minnum ævilangt og brottreksturinn hafði mótandi áhrif á persónuleika hans. Hinn ungi Derrida tók þátt í ýmsum íþróttakeppnum í uppbótarskyni og dreymdi um að verða atvinnumaður í fótbolta. En þá þegar hafði hann uppgötvað og var tekinn að lesa af ástríðu ekki aðeins klassíska skáldsagnahöfunda heldur einnig heimspekinga og rithöfunda á borð við Albert Camus, Antonin Artaud, Paul Valéry, Rousseau, Nietzsche og André Gide.
Lappeenranta

**Lappeenranta** (**Villmanstrand** á sænsku) er borg  og sveitarfélag í Finnlandi. Hún er við vatnið Saimaa.
Peps Persson

__NOTOC__

**Peps Persson** (fæddur *Per-Åke Tommy Persson*) (20. desember 1946 í Helsingjaborg, Svíþjóð) er sænskur blús- og reggítónlistarmaður frá Tjörnarp, Skáni. Peps syngur aðallega á sænsku og er þekktur fyrir að syngja með skánskum hreim. Í upphafi ferils síns gaf hann samt út nokkrar plötur á ensku. Peps er þekktur fyrir að hafa leikið ábreiður af þekktum blús- og reggílögum eftir listamenn eins og Muddy Waters, Elmore James og Bob Marley.

Persson dó þann den 27 juni 2021. 

## Útgefið efni
### Einleikur
*1968 - *Blues Connection*
*1969 - *Sweet Mary Jane*
*1972 - *The Week Peps Came to Chicago*
*1975 - *Blues på svenska*
*1980 - *Rotrock*
*1984 - *En del och andra*
*1992 - *Oh Boy*

### Peps Perssons Blodsband
*1974 - *Blodsband*
*1975 - *Hög Standard*
*1976 - *Droppen Urholkar Stenen*
*1978 - *Spår*
*1988 - *Fram med pengarna!*
*1993 - *Spelar för livet*
*1994 - *Röster från Södern*
*1997 - *Rotblos*
*2005 - *Äntligen!*

### Ásamt Pelle Perssons Kapell
*1977 - *Fyra tunnlann bedor om dan*
*1982 - *Persson sjonger Persson!*

### Safnplötur
*1993 - *Bitar 1968-1992*
*2006 - *Oh Boy: Det Bästa Med Peps Persson*

## Heimildir
Íslandsmót karla í íshokkí

**Íslandsmót Karla í Íshokkí** er efsta deild í íshokkí á Íslandi - Hertz-deildin. Þrjú lið keppa í deildinni:  Skautafélag Akureyrar, Skautafélag Reykjavíkur og Fjölnir (áður Björninn en sameinaðist Fjölni 2018). Tímabilin 2014-2018 spilaði UMFK Esja einnig í deildinni.
 
## Saga
Íshokkí á Íslandi var upprunalega leikið á tjörnum og ám. Veðrið gerði erfitt fyrir að spila og gerðu aðstæður mjög krefjandi. 1987 var fyrsta vélfrysta skautasvellið byggt á Akureyri og síðan í Laugardalnum þremur árum síðar, árið 1990. Árið 1998 var reist Skautahöll í Laugardalnum, á Akureyri árið 2000 og svo í Egilshöll í Reykjavík 2003.
 
Fyrsta deildin í íshokkí var stofnuð 1991 með þremur liðum (SA, SR og Björninn) Deildin byrjar venjulega í september og lýkur í mars eða apríl.
 
## Núverandi lið (2017-2018)

### Á Akureyri
* SA Víkingar - Lið Skautafélags Akureyrar  (23*)
### Í Reykjavík
* SR - Skautafélag Reykjavíkur (7*)
* Fjölnir (áður Björninn) (1*)

* (*)  Fjöldi Íslandsmeistara titla.

## Fyrrverandi lið
* Narfi frá Hrísey eða Narfi Ishokki (Spilaði á Akureyri)
* Húnar - Varalið/Aukalið Bjarnarins
* Fálkar - Varalið/Aukalið Skautafélags Reykjavíkur
* Jötnar - Varalið/Aukalið Skautafélags Akureyrar
*UMFK Esja úr Reykjavík (æfði/spilaði í Laugardalnum)
*Reykjavík, sameinað kvennalið SR og Fjölnis (spilar ekki í deildinni)

## Íslandsmeistarar
### Tímabil:
* 1991-1992 - Skautafélag Akureyrar 
* 1992-1993 - Skautafélag Akureyrar 
* 1993-1994 - Skautafélag Akureyrar 
* 1994-1995 - Skautafélag Akureyrar 
* 1995-1996 - Skautafélag Akureyrar 
* 1996-1997 - Skautafélag Akureyrar 
* 1997-1998 - Skautafélag Akureyrar 
* 1998-1999 - Skautafélag Reykjavíkur
* 1999-2000 - Skautafélag Reykjavíkur
* 2000-2001 - Skautafélag Akureyrar 
* 2001-2002 - Skautafélag Akureyrar 
* 2002-2003 - Skautafélag Akureyrar 
* 2003-2004 - Skautafélag Akureyrar 
* 2004-2005 - Skautafélag Akureyrar 
* 2005-2006 - Skautafélag Reykjavíkur
* 2006-2007 - Skautafélag Reykjavíkur
* 2007-2008 - Skautafélag Akureyrar 
* 2008-2009 - Skautafélag Reykjavíkur
* 2009-2010 - Skautafélag Akureyrar 
* 2010-2011 - Skautafélag Akureyrar
* 2011-2012 - Björninn
* 2012-2013 - Skautafélag Akureyrar
* 2013-2014 - Skautafélag Akureyrar
* 2014-2015 - Skautafélag Akureyrar
* 2015-2016 - Skautafélag Akureyrar
* 2016-2017 - UMFK Esja
*2017-2018 - Skautafélag Akureyrar
*2018-2019 - Skautafélag Akureyrar
*2019-2020 -  Enginn Íslandsmeistari krýndur (deildinni aflýst vegna Covid)
*2020-2021 - Skautafélag Akureyrar
*2021-2022 - Skautafélag Akureyrar
*2022-2023 - Skautafélag Reykjavíkur
* 2023-2024 - Skautafélag Reykjavíkur 
* 2024-2025 - Skautafélag Akureyrar
* 2025-2026 - Skautafélag Reykjavíkur
Alajärvi

**Alajärvi** er bær og sveitarfélag í vestur-Finnlandi. Þar búa tæplega 10.000 manns.

Alvar Aalto bjó í Alajärvi sem ungur maður. Fyrsta húsið sem Aalto teiknaði var byggt hér.
Hryðjuverkin í Noregi 2011

**Hryðjuverkin í Noregi 2011** áttu sér stað 22. júlí þegar sprengja sprakk í miðborg Ósló í grennd við húsasamstæðu sem hýsir norsk ráðuneyti. Skömmu síðar hóf maður skotárás á sumardvalarstað ungliðahreyfingar norska Verkamannaflokksins á Útey (n. *Utøya*) í sveitarfélaginu Hole í Buskerud. 

## Bakgrunnur
### Tilefni
Skömmu áður en hann framkvæmdi árásirnar hafði Breivik dreift ítarlegri skýrslu sem kölluð var í fjölmiðlunum „Stefnuyfirlýsing Breiviks“. Í henni skrifaði hann margt um samfélagsskipulagsleg sjónarmið sín og skoðanir á Vestur-Evrópu. Grundvöllur ritsins og helsta tilefni árásanna var múslimahatur.

## Árásirnar
### Fjöldamorðið í Útey
Skömmu eftir sprenginguna hóf maður dulbúinn sem lögregluþjónn skotárás á eyjunni Útey í Buskerud. Alls létust 77 manns, 69 í Útey og 8 í sprengingunni í Oslóhttp://www.mbl.is/frettir/erlent/2011/07/25/tala_latinna_laekkar/.  Talið er að allt að 700 manns hafi verið á eyjunni, en eyjan er í eigu ungaliðahreyfingar norska Verkamannaflokksins. Jens Stoltenberg forsætisráðherra Noregs hafði áætlað að heimsækja eyjuna daginn eftir að skotárásin átti sér stað. Lögreglan handtók mann að nafni Anders Behring Breivik, sem talið er að hafi komið að bæði skotárásinni og sprengingunni. Hann er talinn kristilegur öfgahægrimaður. Ekki er vitað til þess að Breivik hafi unnið voðaverk sín í samvinnu við nein skipulögð samtök. Hann játaði fjöldamorðin.

## Tilvísanir
Sjálfhverfni

**Sjálfhverf vensl** kallast tvíundarvensl, þar sem sérhvert stak er venslað sjálfu sér. Jafngildisvensl „~“ á mengið S kallast *sjálfhverf* ef *a* ~ *a* gildir fyrir öll *a* í S.
Amy Winehouse

**Amy Jade Winehouse** (14. september 1983 – 23. júlí 2011) var ensk söngkona og lagahöfundur. Hún var þekkt fyrir tónlistarstíl sinn sem var blanda af ryþmablús, sálartónlist og djassi, en varð síðar einnig umtöluð vegna fíkniefnanotkunar og hrakandi geðheilsu. Hún fannst látin í íbúð sinni í London en dánarorsök var áfengiseitrun.

Fyrsta hljómplata hennar hét *[[Frank (hljómplata)|Frank]]* og var gefin út árið 2003. Hljómplatan hlaut lof gagnrýnenda á Bretlandi og var tilnefnd til Mercury-verðlaunanna. Önnur hljómplata hennar var *[[Back to Black]]*, útgefin 2006. Platan var tilnefnd til sex Grammy-verðlauna en vann fimm sem var met fyrir söngkonu. Amy var líka fyrsta söngkonan sem hefur unnið fimm Grammy-verðlaun (verðlaunin eru veitt í Bandaríkjunum). Auk þess hlaut hún Bresku tónlistarverðlaunin 14. febrúar 2007 sem besta breska söngkonan og fyrir bestu bresku breiðskífuna. Hún vann líka Ivor Novello-verðlaunin þrívegis, 2004, 2007 og 2010, fyrir lögin „Stronger Than Me“, „Rehab“ og „Love Is a Losing Game“. Hljómsplatan *Back to Black* var þriðja söluhæsta plata fyrsta áratugs 21. aldarinnar í Bretlandi.

Amy má þakka vaxandi vinsældir söngkvenna og sálartónlistar, auk vaxandi áhuga á breskri tónlist. Einstakur stíll hennar gerði hana að gyðju tískuhönnuða eins og Karls Lagerfelds. Á seinni árum var æ oftar rætt um baráttu hennar við fíkniefni og áfengi í breskum dagblöðum. Hún átti í lagaþrætum við fyrrverandi eiginmann, Blake Fielder-Civil, sem sat um tíma í fangelsi. Frá árinu 2008 átti Amy við heilsufarsvandamál að stríða, sem ollu því að listamannsferill hennar var brokkgengur síðustu árin.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *Frank* (2003)
* *Back to Black* (2006)
* *Lioness: Hidden Treasures* (2011)

## Heimildir

## Tenglar

*
Pro Tools

**Pro Tools** er hljóðupptöku- og hljóðvinnsluforrit frá Avid. Forritið er notað víða fyrir hljóðvinnslu í tónlistarframleiðslu, kvikmyndatónlistarframleiðslu og sjónvarpsþáttaframleiðslu. Pro Tools er fáanlegt fyrir bæði Mac OS X og Windows.
Öfgahægristefna

**Öfgahægristefna** er pólitískt hugtak sem er haft er um pólitík sem iðkuð er yst á hægri væng stjórnmála. Hugtakið kom fram á áttunda og níunda áratug 20. aldar til samsvörunar við þá stefnu á vinstri væng stjórnmála sem nefnd hefur verið öfgavinstristefna og fram kom í byrjun áttunda áratugarins og var til dæmis fylgifiskur ýmissa hryðjuverkasamtaka á þeim árum. Öfgahægristefna hefur verið notað af stjórnmálaskýrendum til að útskýra pólitískt landslag, stundum á nokkuð óvísindlegan hátt.

Öfgahægristefnu er jafnan spyrnt saman við forgangshyggju, sem er sú trú að það verði alltaf til forréttindahópar sem koma til vegna andlegrar getu, skólagöngu og/eða ríkidæma. Öfgahægristefna er jafnan hlynnt aðskilnaði að einhverju leyti og að meirimáttar hafi alltaf vinninginn yfir minnimáttar. Öfgahægristefnur hafa oft sterk tengsl við valdboðshyggju, fæðingarrétt, kynþáttahyggju og útlendingahatur í einhverri mynd. 

Þær stefnur sem oftast er spyrnt saman við öfgahægristefnur eru fasismi, nasismi og öfgaþjóðernisstefna, öfgastefnur trúarbragða og pólitísk fortíðarþrá. 

## Heimildir
* 

## Tengt efni
* Öfgavinstristefna
Timbuktu (tónlistarmaður)

**''Jason'' Michael Robinson Diakité** (fæddur 11. janúar 1975 í Lundi, Svíþjóð) er sænskur rappari og reggítónlistarmaður sem gengur undir listamannsnafninu **Timbuktu**.

## Ævi
Timbuktu ólst upp í Lundi í Svíþjóð. Hann rappar aðallega sænsku með skánskum hreim, en stundum líka á ensku. Fyrsta smáskifan hans kom út árið 1996 og síðan stofnaði hann hljómsveitina *Excel* ásamt dönskum rappara og gaf út plötuna *Bright Lights, Big City* árið 1999. Nokkrum mánuðum síðar gaf hann út fyrstu einleiks plötuna sína: *The Conspiracy*.

Á árunum 2003–2004 kom út platan *The Botten is Nådd*. Í kjölfar hennar fór hann á hljómleikaferð ásamt DJ Amato, Chords og Damn!. Á þessum tíma hlaut hann Grammis, sem eru sænsku Grammy-verðlaunin, samdi tónlist fyrir sjónvarpsþáttinn *[[Kniven i hjärtat]]* og lék í kvikmyndinni *Babylonsjukan*. Sumarið árið 2004 gaf hann út plötu ásamt Helt Off og Chords og árið 2005 kom platan *[[Alla vill till himmelen men ingen vill dö]]* (*Allir vilja til himna en enginn vill deyja*) sem var vel þokkuð bæði í Svíþjóð og í Noregi.

Árið 2008 gaf Timbktu út plötuna *En High 5 & 1 Falafel*. Á henni sér íslenska hljómsveitin Hjálmar um undirleik í laginu: *Dom hinner aldrig ifatt*. 

Þann 8. júní 2011 kom *Sagolandet* (*Sögulandið*) út sem er áttunda plata Timbuktu.

## Útgefið efni
### Einleikur
#### Plötur
*2000 - *T2: Kontrakultur*
*2002 - *W.D.M.D.*
*2003 - *The Botten Is Nådd*
*2004 - *Live!* ásamt Damn!
*2005 - *Alla vill till himmelen men ingen vill dö*
*2007 - *Oberoendeframkallande*
*2008 - *En High 5 & 1 Falafel*
*2011 - *Sagolandet*

#### Smá- og stuttskifur
* 1996 - *Lifestress* ásamt Falcon & Sleepy
* 1999 - *The Conspiracy*
* 2000 - *Independent Moves*
* 2000 - *Naked Lunch* ásamt Promoe
* 2000 - *MVH*
* 2001 - *Pendelparanoia*
* 2001 - *Northface EP*
* 2001 - *Alla Vet*
* 2002 - *Gott Folk*
* 2002 - *Jag Drar*
* 2002 - *Ljudet Av..*
* 2002 - *The Bad Sleep Well EP* ásamt Promoe
* 2003 - *Vertigo* Ásamt Promoe
* 2003 - *Ett brev*
* 2003 - *[[The Botten Is Nådd]]*
* 2003 - *Dynamit!* ásamt Peps Persson
* 2005 - *Alla vill till himmelen men ingen vill dö*
* 2005 - *Det löser sej* ásamt Chords & Supreme
* 2005 - *Stirra ner*
* 2007 - *Karmakontot*
* 2007 - *Lika barn avvika bäst del 2*
* 2007 - *Fantasi*
* 2008 - *Tack för kaffet* ásamt Dregen
* 2008 - *NAP (Nån Annans Problem)*
* 2009 - *Välj mej* ásamt Svante Lodén
* 2011 - *Dödsdansen*
* 2011 - *Resten av ditt liv*

### Ásamt Helt Off
#### Plötur
* 2004 - *Helt off*
* 2006 - *I huset*
* 2010 - *Marknadens soldat*

### Ásamt Excel
#### Plötur
* 1999 - *Bright Lights, Big City*

#### Smáskifur
* 1998 - *Pump*
* 1999 - *All Nite Long*
* 1999 - *You Move Me*

## Heimildir
:*Þessi grein hefur verið þýddur frá [[:sv:Timbuktu (artist)|sænskri Wikipediu]].*
Tákn

**Tákn**, **teikn** eða **merki** er eitthvað sem skírskotar til hugmyndar, veru, fyrirbæris eða ferlis sem er aðgreint frá tákninu sjálfu. Dæmi um tákn eru íslenski fáninn sem táknar Ísland, orðið *hestur* sem táknar tiltekið hófdýr, *reykur* sem merki um eld og útréttur vísifingur sem er tákn sem vísar til þess sem hann bendir á. 

Tákn getur verið hvað sem er svo fremi sem einhver eða eitthvað túlki það sem tilvísun til einhvers annars. Tengslin milli táknsins og þess sem það vísar til geta verið af ýmsum toga. Milli reyks og elds er til dæmis orsakasamhengi en reykur verður aðeins merki um eld fyrir einhverjum sem sér reykinn (en ekki eldinn). 

Í menningu eru til mörg táknkerfi þar sem tengsl táknmyndar og táknmiðs eru hefðbundin eða stafa af reglu. Dæmi um slík tákn eru tölustafir sem tákna tölur og orð sem merkja tiltekin hugtök. Tákn getur líka verið einfölduð mynd með ákveðna merkingu sem notuð er til að tjá hugtak, hugarástand, eiginleika eða til að koma upplýsingum á framfæri, svo sem eins og mynd af tjaldi á korti sem gefur til kynna tjaldstæði.

Tákn eru viðfangsefni ýmissa fræðigreina eins og til dæmis málspeki, málfræði, táknfræði, trúarbragðafræði og listfræði.

## Dæmi
* Bókstafur
* Fleygrúnir
* Híeróglýfur
* Myndletur
* Táknmál
* Umferðarmerki

## Heimildir og ítarefni
* Þorsteinn Gylfason. „Teikn og tákn“, í *Að hugsa á íslenzku* (Reykjavík: Heimskringla, 1996): 81-9.
* Þorsteinn Gylfason. „Tákn“, í *Hugsað með Páli*, Róbert H. Haraldsson, Salvör Nordal og Vilhjálmur Árnason (ritstj.) (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2005): 197-207.
Duggals leiðsla

**Duggals leiðsla** er norræn þýðing frá 13. öld á einu þekktasta riti úr flokki leiðslubókmennta. Duggals leiðsla var sennilega rituð í Regensburg í Þýskalandi af írskum munki að nafni Marcus.

Dugglas leiðsla er norræn þýðing frá 13. öld á latnesku riti, *Visio Tnugdali*, einu kunnasta og útbreiddasta verki leiðslubókmennta frá miðöldum, en svo kallast þær bókmenntir sem lýsa því sem ber fyrir menn í leiðslu eða draumsýn - einkum í öðrum heimi. Sagt er að írskur munkur, Marcus að nafni, sett það saman um miðja 12. öld. Á annað hundrað handrit hafa varðveist af Visio Tnugdali og að auki eru til þýðingar á miðensku, flæmsku og írsku svo nokkrar séu nefndar. Duggals leiðsla hefur það einkum sér til ágætis að vera elst þýðinga á þjóðtungu, hefur sennilega verið snúið á ríkisstjórnarárum Hákonar gamla og líklega að forsögn hans. Mörg handrit eru til af Duggals leiðslu og öll íslensk.

## Tengt efni
* Leiðslubókmenntir

## Tilvísanir


## Tenglar
* „Duggals leiðsla“; grein af Arnastofnun.is 
* „Gefur út Duggals leiðslu“; grein í Morgunblaðinu 1984
Skautafélag Akureyrar

**Skautafélag Akureyrar** er íslenskt skautafélag. Félagið var stofnað 1. janúar 1937. Félagið hefur það að markmiði að efla skautaíþróttina og hefur rekið Skautahöllina á Akureyri síðan um áramótin 1999-2000. Þrjár deildir eru starfræktar innan félagsins; íshokkídeild, listhlaupadeild og krulludeild. 

## Íshokkí
### Meistaraflokkur karla
Karlalið félagsins í Íshokkí, sem kennt er við Víkinga, leikur í rauðum búningum og spilar heimaleiki sína í Skautahöllinni á Akureyri. Félagið leikur í íslandsmóti karla í íshokki og er nítjánfaldur sigurvegari í þeirri keppni eftir að hafa unnið 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2008, 2010, 2011, 2013, 2014, 2015, 2016 og 2018. 

### Meistaraflokkur kvenna
Kvennalið félagsins er einnig afar sigursælt en það hefur unnið flesta Íslandsmeistaratitlana sem spilað hefur verið um frá stofnun kvenna deildarinnnar árið 2001. SA Ásynjur hefur unnið íslandsmeistaratitilinn 16 sinnum á meðan SA Ynjur, U-20 lið SA, vann íslandsmeistaratitilinn árið 2017.

## Tenglar
* Skautahöllin á Akureyri
Skautafélagið Björninn

**Skautafélagið Fjölnir/Björninn** er íslenskt skautafélag. Félagið var stofnað 22. nóvember 1990 en var sameinað með Fjölni árið 2019. Íshokkílið félagsins leikur í hvítum búningum og spilar heimaleiki sína á Skautasvellinu í Egilshöll. Félagið leikur í Íslandsmóti karla í íshokkí.
Egilshöll

**Egilshöll** er 24.000 fermetra íþrótta-, tónleika- og kvikmyndahöll í Grafarvogi, Reykjavík. Hún geymir 10.800 fermetra knattspyrnusal, auk skautahallar og skotævingarsvæðis. Skautahöll hennar er heimavöllur Ísknattleiksfélagsins Bjarnarins.

Fyrstu tónleikar í Egilshöll voru með Metallica 4. júlí 2004. 18 þúsund miðar seldust á tónleikana og upphitunarhljómsveitir voru Brain Police og Mínus. Sumarið 2005 var knattspyrnusalur Egilshallarinnar nýttur í fimm stórtónleika; Placido Domingo 14. mars, Iron Maiden 7. júní með 10.000 áhorfendur og loks tónlistarhátíðin Reykjavík Rocks. Reykjavík Rocks samanstóð af tónleikum Duran Duran 30. júní með 12 þúsund gestum og tónleikum Foo Fighters og Queens of the Stone Age 5. júlí.

Í mars 2010 gerðu Sambíóin samning um leigu á kvikmyndarhúsi Egilshallarinnar til 30 ára.

## Tónleikar

## Sjá einnig
* Listi yfir knattspyrnuhús á Íslandi

## Tilvísanir
Tætifall

**Hakkafall** eða **tætifall** er reiknirit sem breytir gögnum (sem nefnast lyklar) af mismunandi stærðum og gerðum í gildi sem nefnist **tætigildi** þar sem hver gögn skila alltaf sama gildi — nefnist þetta ferli **tæting**. Almennt vandamál er árekstur þar sem tveir lyklar skila sama tætigildinu.

## Tengt efni
* Dulmálshakkafall
* Prófsumma

## Tilvísanir
Fordómar

**Fordómar** er þær skoðanir og viðhorf sem hver og einn kemur með að tilteknu máli áður en viðkomandi hefur kynnt sér málið til hlítar, og þær hugmyndir sem fólk gerir sér um einhvern hlut að óreyndu eða lítt reyndu. Samsetning íslenska orðsins skýrir merkingu þess, „fyrirfram 

Fordómahugtakið felur gjarnan í sér neikvæðar skírskotanir, þar er meiningin að neikvætt viðhorf einhvers til manna eða málefna byggi á takmarkaðri þekkingu eða reynslu á því sem dæmt er um og sé þar af leiðandi ónákvæmt eða rangt. Neikvæðir fordómar eru fyrirbæri sem sjá má á öllum sviðum samfélagsins, hjá öllum hópum þess og hjá fólki á öllum aldri, og fela þeir í sér hugsunarferli sem kann að leiða til mismununar, til dæmis á grundvelli kyns, kynþáttar, aldurs, fötlunar eða annars slíks. Jákvæðir fordómar eru jákvæðar hugmyndir sem fólk gefur sér fyrirfram um annað fólk eða fyrirbæri og kunna að reynast jafn rangar (eða réttar) og neikvæðir fordómar. Hugmyndir nútímans um fordóma hvíla á stoðum kenninga upplýsingastefnunnar, svo sem hugmynda prússneska heimspekingsins Immanuels Kant um upplýsingu og um mennska dómgreind.

## Tengt efni

* Gagnrýnin hugsun
* Staðalímyndir
Forvirkar rannsóknarheimildir

**Forvirkar rannsóknarheimildir** eru lagaheimildir til að rannsaka glæpi sem ekki hafa verið framdir en gætu verið það að mati yfirvalda. Ekki eru heimildir fyrir slíku í íslenskum lögum. Helstu talsmenn forvirkra rannsóknarheimilda á Íslandi eru Ögmundur Jónasson, Björn Bjarnason, Ragna Árnadóttir og Siv Friðleifsdóttir. Forvirkar rannsóknarheimildir fela í sér persónunjósnir og hleranir án dómsúrskurðar. Athæfi sem forvirkar rannsóknarheimildir er beitt gegn þarf ekki að vera refsivert. Forvirkar rannsóknarheimildir beinast gegn fólki með tilteknar skoðanir, svo sem náttúruverndarsinnum, og fela í sér að fylgst væri sérstaklega með skoðunum sem fólk tjáir, en á heimasíðu Björns segir til dæmis: 

„Ögmundur Jónasson innanríkisráðherra hefur rætt um forvirkar rannsóknarheimildir lögreglu án þess að þær eigi að snúa að hópum af pólitískum toga. Undir þá skilgreiningu falla umhverfis- og náttúruverndarsinnar og ýmsir hryðjuverkahópar. Þá segist ódæðismaðurinn í Ósló og Útey vinna að pólitísku markmiði með fjöldamorðinu. Ef fylgst hefði verið með vefsíðu hans hefði kannski mátt greina hvað fyrir honum vakti. Hann hafði hins vegar aldrei komist í kast við lögin og lá ekki undir grun þrátt fyrir öfgafullar skoðanir.“

Þann fjórtánda febrúar 2011 lagði hópur níu þingmanna fram þingsályktunartillögu um að innanríkisráðherra legði fram frumvarp um forvirkar rannsóknarheimildir.

## Tilvísanir
Ökuskírteini

**Ökuskírteini** eða **ökuleyfi** er skírteini sem er staðfesting á því að einstaklingur megi keyra vélknúið ökutæki eins og mótorhjól, bíl, vörubíl eða áætlunarbifreið á opinberum vegi. Lög um hverjir fá ökuskírteini eru mismunandi eftir löndum. Í sumum löndum er ökuskírteini gefið út eftir að viðkomandi hefur náð ökuprófi á meðan í öðrum löndum þarf viðkomandi ökuskírteini áður en hann hefur akstur.

## Saga

Fyrsta ökuskírteinið var útgefið til frumkvöðuls nútímabílsins, Karl Benz. Vegna þess hávaða og mengunar sem sjálfrennireið hans olli í þýsku borginni Mannheim óskaði Benz eftir og fékk skírteini frá yfirvöldum að hann mætti keyra bílinn á opinberum vegum.

Fyrsta landið sem gerði kröfu um ökuskírteini var Prússland 29. september 1903. Sambandið Dampfkesselüberwachungsverein var yfirumsjónaraðili prófanna sem gengu mestmegnis út á vélfræðilega þekkingu. Árið 1910 setti þýska ríkisstjórnin upp ökuréttindakerfi sem varð síðar fyrirmynd annara landa. Árið 1914 var fyrsta ökuskírteinið gefið út á Íslandi þegar lög um notkun bifreiða tóku gildi. Önnur lönd Evrópu innleiddu ökupróf á tuttugustu öldinni fram til 1977 þegar Belgar voru síðastir Evrópuþjóða að innleiða slíkt kerfi.

Í Bandaríkjunum var New York fyrsta borgin til að innleiða ökuréttindi fyrir atvinnubílstjóra 1. ágúst 1910. Þremur árum síðar varð New Jersey fyrsta fylki Bandaríkjanna sem innleiddi ökupróf fyrir alla ökumenn.

## Ökuréttindi

Í fjölda landa þurfa atvinnuökumenn sérstök ökuskírteini. Í Bandaríkjum, Nýja Sjálandi og sumum ríkjum Kanada eru sérstök skírteini fyrir leigubílstjóra. Á Indlandi er atvinnuökuskírteini gilt í 5 ár á meðan almennt ökuskírteini gildir í 20 ár.

Í Bretlandi, Evrópusambandinu og EES-löndum (þar með talið Íslandi) er ökuskírteinum skipt í grunnflokka eftir gerð ökutækis. Aukin ökuréttindi eru nauðsynleg til að keyra bíl með sæti fyrir fleiri en 8 manns eða sem er þyngri en 3.500 kíló. Mótorhjól eru í A-flokki, bílar í B-flokki, vörubílar í C-flokki og áætlunarbifreiðar í D-flokki. Undir þessum flokkum eru undirflokkar eftir afli, sætafjölda og þyngd ökutækjanna.

## Heimild
* 

## Tilvísanir
Evrópuvegur

**Evrópuvegur** er vegakerfi sem tengir lönd Evrópu saman. Veghaldari þeirra er Efnahagsnefnd Sameinuðu þjóðana í Evrópu (UNECE). Vegirnir eru númeraðir frá E 1 og uppeftir.

Í flestum löndum eru vegirnir merktir með grænum vegvísum. Undantekningin er Bretland þar sem vegirnir eru merktir sem M-vegir.

## Veganúmer
Vegirnir eru merktir með fernhyrndu skilti með grænum bakgrunn, hvítum ramma og texta. Misjafnt er eftir löndum hvort vegirnir séu merktir sem þjóðvegir og evrópuvegir eða aðeins evrópuvegir. Vegnúmer aðalvega hafa tvö tölustafi og tengibrautir hafa þrjá tölustafi.

## Ísland
Ísland hefur ekki gerst aðili að vegakerfinu og því er enga Evrópuvegi að finna á Íslandi. Hinsvegar hefur Evrópusambandið skilgreint sitt eigið kerfi af Evrópuvegum sem kallast Trans-European road network (TERN) og Ísland hefur fengið aðild að því.
Dóri Jónsson

**Páll Theodór Sveinsson**, þekktur sem **Dóri Jónsson**, (9. nóvember 1901 – 11. febrúar 1962) var íslenskur rithöfundur, sem skrifaði nokkrar bækur ætlaðar börnum og unglingum.

Páll Theodór Sveinsson fæddist 9. nóvember árið 1901 á Kirkjubóli í Önundarfirði. Hann lauk kennaraprófi 1929 og varð sama ár kennari við Barnaskóla Hafnarfjarðar, síðar Lækjarskóla. Hann var yfirkennari við skólann frá árinu 1955. Hann skrifaði nokkrar sögur ætlaðar börnum og unglingum og kaus að gefa þær út undir höfundarnafninu „Dóri Jónsson“. Þekktust bóka hans er líklegast *Hafið hugann dregur* sem kom út árið 1954.

Páll var kvæntur Þórunni Helgadóttur frá Melshúsum í Hafnarfirði (17. september 1903 – 3. ágúst 1965).

## Helstu ritverk
Páll samdi fjórar frumsamdar barna- og unglingabækur auk ýmissa greina og sagna í blöðum.

Skáldsögur (barna- og unglingabækur)
* *Vaskir drengir* (1950)
* *Áslákur í álögum* (1952)
* *Hafið hugann dregur* (1954)
* *Kátir voru krakkar* (1956)

Þýddar sögur (barnabækur)
* *Pési og Maja* (höf. Barbara King) (1944)
* *Óli sjómaður* (höf. Olof Linek) (1948)
Ökupróf

**Ökupróf** er próf sem notað er til að prófa í hæfni einhvers að keyra vélknúið ökutæki. Ökupróf eru ólík í mismunandi löndum en oft þarf að ná prófinu áður en manni er gefið ökuskírteini. Í flestum löndum samstendur ökupróf af tveimur hlutum: bóklegt próf og verklegt próf. Á Íslandi þarf að taka bóklega prófið fyrst. Það skiptist í tvo hluta sem hafa 15 spurningar hvor um sig. Til þess að ná prófinu þarf að hafa í mesta lagi 7 röng og ósvöruð svör. Í verklegu prófi er akstursmat og lagt mat á þekkingu ökumanns á búnaði bílsins.

## Heimildir
Ammóníumnítrat

**Ammóníumnítrat** er salt úr ammóníaki og saltpéturssýru, með efnaformúluna NH4NO3. Efnið er uppistaðan í áburðinum *[[Kjarni (áburður)|Kjarna]]*. Efnið er eld- og sprenigfimt og flokkast sums staðar sem „sprengiefni“.

## Tenglar
* ''Leiðbeiningar um geymslu ammóníumnítrats''
*
Hellismannasaga

**Hellismannasaga** er þjóðsögn um útilegumenn sem höfðust við í Surtshelli. Jón Árnason, þjóðsagnasafnari, færði söguna í letur. Sagan segir frá 18 Hólasveinum sem gerðust sekir um morð og lögðust því út í Surtshelli. Sagan á lítið sem ekkert skylt við frásögn Landnámabókar um hellismennina sem settust að í hellinum á 10. öld og voru vegnir af byggðamönnum á Hellisfitjum við Norðlingafljót. Enn önnur Hellismannasaga er til og var hún gefin út í fornritaútgáfu Guðna Jónssonar. Sagan er þó ekki fornsaga í venjulegum skilningi þess orðs, því Gísli Konráðsson, sagnaritari, samdi hana á fyrra helmingi 19. aldar. Sögu sína byggir hann á fornritunum, einkum Landnámu og þjóðsögu hliðstæðri þeirri sem Jón Árnason skráði síðar.

## Tilvísanir
Útey

**Útey** (norska: *Utøya*) er eyja í Tyrifjarðarvatni (*Tyrifjorden*) í suðurhluta Noregs, nánar 
tiltekið í Buskerudfylki (*Biskupsruð*). Útey er skógivaxin eyja, 10,6 hektarar að stærð og er í um 500 hundruð metra fjarlægð frá meginlandinu þar sem styðst er í land. Eyjan er í eigu Æskulýðsfélags Verkamannaflokksins í Noregi (*Arbeidaranes Ungdomsfylking*). Á eynni eru nokkur stór rjóður sem sum hafa verið notuð sem tjaldstæði gesta eða sem svæði til íþróttaiðkana.

Þann 22. júlí árið 2011 voru 69 manns, aðallega unglingar, skotnir til bana á eynni í hryðjuverkaárás hægriöfgamannsins Anders Behring Breivik, sem var dulbúinn sem lögreglumaður. 

## Tenglar
* „Norrænt mót Jafnaðarmanna á Útey í Noregi“; grein í Alþýðublaðinu 1966
Háskólinn í Zürich

**Háskólinn í Zürich** (þýska: Universität Zürich), oft nefndur **UZH**, er rannsóknaháskóli í Zürich í Sviss og stærsti háskóli landsins með yfir 25 þúsund nemendur. Skólinn var stofnaður árið 1833 með sameiningu guðfræði-, laga- og læknaskóla en um leið var stofnuð heimspekideild við skólann. Í dag eru deildir skólans flokkaðar í hugvísindasvið, hagfræðisvið, náttúruvísindasvið, læknaskóla, lagaskóla, guðfræðiskóla og dýralækningaskóla. Á fjórða þúsund kennarar og sérfræðingar starfa við skólann og á nítjánda þúsund nemendur stunda þar nám, þar af rúmlega sex þúsund framhaldsnemar.

## Tenglar

*Vefsíða Háskólans í Zürich
Benjamín H. J. Eiríksson

**Benjamín H. J. Eiríksson** (fæddur 19. október 1910, dáinn 23. júlí 2000) var íslenskur hagfræðingur.

Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík 1932 og stundaði nám í *Friðriks-Vilhjálms-háskólanum* í Berlín 1932–1933, þar sem hann varð vitni að valdatöku nasista. Hann stundaði síðan nám í Uppsölum í Svíþjóð 1933–1935 og í leynilegum flokksskóla, *[[Vesturskólinn|Vesturskólanum]]* í Moskvu 1935–1936. Hann lauk hagfræðiprófi frá Stokkhólmsháskóla 1938, þar sem einn kennari hans var Gunnar Myrdal. Benjamín starfaði næstu ár á Íslandi. Hann hafði gengið í kommúnistaflokkinn og síðan í Sósíalistaflokkinn, en sagði sig úr honum 1939 til að mótmæla fylgispekt flokksins við Ráðstjórnarríkin undir stjórn Stalíns. 

Benjamín stundaði framhaldsnám í hagfræði í Minnesota-háskóla í Minneapolis 1942–1944, þar sem einn kennari hans var George Stigler, og Harvard-háskóla í Cambridge, Massachusetts 1944–1946, þar sem einn kennari hans var Joseph Schumpeter. Eftir doktorspróf frá Harvard-háskóla gerðist hann starfsmaður Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, en sneri til Íslands 1951 og gerðist ráðunautur ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum. Hann var bankastjóri *[[Framkvæmdabanki Íslands|Framkvæmdabanka Íslands]]* 1953–1965, þegar hann dró sig í hlé af heilsufarsástæðum. 

Eftir Benjamín liggja margar greinar, ritgerðir og álitsgerðum, og var nokkrum þeirra safnað saman í *Rit 1938–1965*, sem kom út á áttræðisafmæli hans 1990. Prófessor Hannes H. Gissurarson skrifaði ævisögu hans, sem kom út 1996. 

## Heimildir
Benjamín H. J. Eiríksson, 1990. *Rit 1938–1965.* Reykjavík: Stofnun Jóns Þorlákssonar.

Hannes H. Gissurarson, 1996. *Benjamín H. J. Eiríksson í stormum sinna tíða.* Reykjavík: Bókafélagið.

## Neðanmálsgreinar

## Tenglar

*
Háskólinn í Basel

**Háskólinn í Basel** (þýska: *Universität Basel*) er opinber rannsóknarháskóli í Basel í Sviss og er talinn meðal bestu háskóla landsins. Skólinn var stofnaður árið 1460. Á tólfta þúsund nemendur stunda nám við skólann. 

## Tenglar

* Vefsíða Háskólans í Basel
Lambda-reikningur

**Lambda-reikningur** (einnig ritað **λ-reikningur**) er formlegt kerfi innan stærðfræðilegrar rökfræði og tölvunarfræði sem skilgreinir fallaskilgreiningar, fallabeytingu og endurkvæmni.

## Tengt efni
* CAR og CDR
* Common Lisp forritunarmálið
* Clojure forritunarmálið
* Haskell forritunarmálið
* Lambda (λ) – ellefti bókstafurinn í gríska stafrófinu
* Lisp forritunarmálið/fjölskyldan
* Ótagskiptur lambda-reikningur
* Tagskiptur lambda-reikningur

## Tilvísanir
Ólafs saga Tryggvasonar eftir Odd munk

**Ólafs saga Tryggvasonar eftir Odd munk** er íslensk konungasaga, sem Oddur Snorrason munkur á Þingeyrum samdi á latínu um 1200, en er varðveitt í íslenskri þýðingu sem gerð var skömmu síðar. Latneska gerðin er glötuð, og er erfitt að meta hversu nákvæm íslenska þýðingin er. Oddur notaði helgisögur sem fyrirmynd, og lýsir Ólafi sem postula Norðmanna. 

Sagan er varðveitt í tveimur heillegum handritum, og broti af því þriðja, og virðist sagan nánast heil ef þau eru lögð saman. Oddur notaði ritaðar heimildir, svo sem eftir Sæmund fróða og Ara fróða, einnig *[[Acta sanctorum in Selio]]* (*[[Þáttur af Seljumönnum|Þátt af Seljumönnum]]*) og hugsanlega *[[Historia de Antiquitate Regum Norwagiensium]]*, en hann bætir við miklu efni. Í formála lýsir Oddur markmiðum sínum með ritun sögunnar. 

Snorri Sturluson notaði Ólafs sögu Odds, þegar hann samdi *[[Heimskringla|Heimskringlu]]*, og það gerði einnig höfundur *[[Ólafs saga Tryggvasonar hin mesta|Ólafs sögu Tryggvasonar hinnar mestu]]*.

Margt bendir til að Ólafs saga Odds hafi markað nokkur tímamót í íslenskum bókmenntum að því leyti, að hún hafi verið ein fyrsta ítarlega sagan sem fjallaði um einn Noregskonung.

## Útgáfur og þýðingar
* Jacob Reenhielm (útg.): *Saga Om K. Oloff Tryggwaszon i Norrege . . . Sammanskrefwen på gammal Swenska eller Gothiska, af Odde Munck*, Uppsala 1691. — Texti á íslensku, sænsku og latínu. Skýringar Reenhielms í bókarlok voru skrifaðar 1683 (á latínu).
* Carl Christian Rafn og Finnur Magnússon (útg.): Fornmanna sögur X, Kaupmannahöfn 1835, 217–376.
* Peter Andreas Munch (útg.): ''Saga Olafs konungs Tryggvasunar.'' Christiania 1853.  —  
* Peter Groth (útg.): ''Det Arnamagnæanske Haandskrift 310 qvarto.'' Christiania 1895. —  
* Finnur Jónsson (útg.): ''Saga Óláfs Tryggvasonar, af Oddr Snorrason'', Kbh. 1932. — Vandlega unnin útgáfa, texti allra handritanna prentaður. 
* Ólafur Halldórsson (útg.): *Færeyinga saga. Ólafs saga Tryggvasonar eftir Odd munk Snorrason*, Reykjavík, Hið íslenska fornritafélag 2006. — *Íslensk fornrit* 25. Fræðileg útgáfa fyrir almenning. 
;Þýðingar
* Enska: Theodore M. Andersson (þýð.): ''The Saga of Olaf Tryggvason''. Cornell University Press, Ithaca NY 2003. ISBN 0-8014-4149-8 — Með gagnlegum formála.
* Sagan hefur einnig verið þýdd á latínu og sænsku (sjá útgáfu Reenhielms 1691), dönsku (sjá *[[Oldnordiske sagaer]]* X) og nýnorsku (þýð. Magnus Rindal, 1977).  

## Heimildir
* Útgáfa Ólafs Halldórssonar af sögunni.
* Sverrir Tómasson o.fl.: *Íslensk bókmenntasaga* I, Mál og menning, Rvík 1992, 454–457.  
* Margaret Clunies Ross: *Old Icelandic Literature and Society.* Cambridge University Press, Cambridge 2000. ISBN 0-521-63112-2 
* Johannes Hoops: *Reallexikon der germanischen Altertumskunde: Band 22*. Walter de Gruyter 2003. ISBN 3-11-017351-4 

## Tenglar
* ''Kong Olaf Tryggvesons Saga'', Christiania 1853. — Af nb.no.
Sólgleraugu

**Sólgleraugu** eru gleraugu með lituðu gleri, notuð til að deyfa birtu frá sterku sólarljósi. Þau eru einnig notuð sem tískuskart eða til að hylja augu og í sumum tilfellum jafnvel glóðaraugu fyrir öðrum. Sum sólgleraugu vernda augun gegn útfjólublárri geislun sem getur skaðað sjónhimnuna. Fólk sem notar gleraugu að staðaldri geta keypt sólgleraugu með styrk og þá er einnig hægt að setja segul með sólgleri yfir venjuleg gleraugu þannig þau líti út eins og sólgleraugu.

## Jöklagleraugu
Jöklagleraugu eru gleraugu sem fólk notast við í jöklagöngu. Þau eru öflugasta gerð sólgleraugna og hylja jafnframt stærra svæði í kringum augun heldur en hefðbundin sólgleraugu. Þegar farið er í jöklagöngu nægir ekki að vera með hefðbundin sólgeraugu þar sem endurkast sólarljóss á jökli er mun öflugra heldur en í hefðbundnum aðstæðum
## Ytri tenglar
* „Góð sólgleraugu verja fyrir útfjólubláum geislum“; grein í Morgunblaðinu 1993
* „Spegill sálarinnar“; grein í Eintaki 1994

## Tilvísanir
Akstur

**Akstur** kallast það að keyra vélknúið ökutæki eins og bifreið, vörubíl eða strætisvagn. Í mörgum löndum þurfa þau sem vilja keyra ökuskírteini sem er gefið þegar ökumaður hefur náð ökuprófi. Í flestum löndum eru öllum með góða sjón heimilt að taka ökupróf og keyra á opinberum vegum ef því er náð, en í Sádí-Arabíu er konum ekki heimilt að keyra á opinberum vegum.

Ökumenn eiga að hlýða ýmislegum aksturslögum. Aksturshegðun á við mismunandi akstursaðferðir og hvernig ökumenn fylgja aksturslögum. Í flestum löndum er nauðsynlegt að kaupa bifreiðatryggingu áður en má keyra á opinberum vegum og eigandi ökutækis á líka að fara með það í bifreiðaskoðun hvert ár. Þungaskattskerfi er líka til í sumum löndum. Auk þess eru til lög um notkun áfengis og fíkniefnis meðan á akstur stendur.
Fíkniefni

**Fíkniefni** kallast vímuefni, sem eru notuð til afþreyingar og hafa vanabindandi áhrif. Fíkniefni hafa áhrif á hegðun og skynjun þeirra sem nota þau og er neysla margra þeirra ólögleg í mörgum ríkjum. 

Meðal fíkniefna teljast áfengi, tóbak, amfetamín, nikótín, kannabis, kókaín, heróín, ketamín, morfín, ópíum og MDMA, svo að nokkur séu nefnd.

Koffín er talið vanabindandi, en telst ekki til fíkniefna.
Ólafs saga Þórhallasonar

**Ólafs saga Þórhallasonar** er íslensk skáldsaga frá átjándu öld sem byggir á aðferðum og minnum þjóðsagna. Hún er samin af Eiríki Laxdal Eiríkssyni (1743–1816). 

Verkið hefur verið sagt fyrsta íslenska skáldsagan. Um þá staðhæfingu má efast, enda telja aðrir Íslendingasögurnar fyrstu skáldsögur Evrópu og enn aðrir telja *Pilt og stúlku* eftir Jón Thoroddsen marka upphaf íslenskrar skáldsagnagerðar. Eftir að Ólafs saga Þórhallasonar var gefin út þótti ástæða til að efast um báðar staðhæfingar. 

Sögusvið Ólafssögu er jafnt heimur álfa sem hversdagsheimur alþýðu í kaþólskri tíð á Íslandi og þykir þar fara um margt einstök blanda fantasíu og raunsæis í íslenskum skáldskap. Ólafs saga lá óprentuð í tæp 200 ár, hún var samin í um aldamótin 1800, en ekki gefin út fyrr en í Reykjavík árið 1986.

## Heimildir
* Eiríkur Laxdal: *Ólafs saga Þórhallasonar: álfasagan mikla: skáldsaga frá 18. öld*. Bókaútgáfan Þjóðsaga, Reykjavík 1987. — Þorsteinn Antonsson og María Anna Þorsteinsdóttir sáu um útgáfuna.
* María Anna Þorsteinsdóttir: *Tveggja heima sýn: saga Ólafs Þórhallasonar og þjóðsögurnar*, Bókmenntafræðistofnun HÍ: Háskólaútgáfan, Reykjavík 1996.
Bollakaka

**Bollakökur** eru litlar, sætar kökur, nú oftast bakaðar í þar til gerðum formum úr pappír, sílikoni eða málmi, yfirleitt ríkulega skreyttar með kremi, kökuskrauti og öðru. Þær eru áþekkar múffum og mörkin eru ekki ljós en múffur eru þó yfirleitt ekki skreyttar og oft ekki eins sætar og bollakökur; þær innihalda líka gjarnan ávexti, hnetur og fleira en bollakökur yfirleitt ekki.

## Uppruni
Kökurnar eru upprunnar í Bandaríkjunum og má fyrst finna þeirra getið í matreiðslubók sem Amelia Simmons gaf út 1796 en þar gefur hún uppskrift að „léttum kökum bökuðum í litlum bollum“. Heitið *cupcake* finnst þó ekki notað í á prenti fyrr en 1828. Sérstök form fyrir litlar kökur voru sjaldséð á þessum tíma og voru þær því oftast bakaðar í litlum leirbollum eða formum og fengu nafn af þeim, sem festist svo við þær; í Bandaríkjunum táknar heitið *cupcake* í víðustu merkingu „lítil formkaka á stærð við tebolla“. Enskar **fairy cakes** eða **álfakökur** eru yfirleitt minni og sjaldan mikið skreyttar.

Önnur ástæða fyrir nafninu var sú að hráefnið í kökurnar var mælt í bollum, eins og nú er almennt gert í Bandaríkjunum en fyrr á tímum var það yfirleitt vigtað. Það var hins vegar fljótlegra að mæla í bollum en vigta og mun fljótlegra að baka kökurnar í litlum bollum eða ílátum en í stórum formum. Bakstur á stórum kökum gat tekið mjög langan tíma þegar bakað var við opinn eld og það þufti að fylgjast vel með þeim svo þær brynnu ekki. Þessar bollakökur voru yfirleitt mjög einfaldar og innihéldu ekki ávexti eða krydd.

Þegar ofnar urðu algengari og sérstök form til að baka bollakökur og múffur urðu almenningseign var að mestu hætt að baka kökurnar í bollum en þær héldu þó nafninu og hafa alltaf verið nokkuð vinsælar í Bandaríkjunum.

## Bollakökur í nútímanum
Laust fyrir aldamótin 2000 kom upp bollaköku-tískubylgja í Bandaríkjunum, sem oft hefur verið tengd við sjónvarpsþáttinn *[[Beðmál í borginni]]*, og í kjölfarið jukust vinsældir þeirra víða um heim. Nú á tímum eru bollakökur oft mjög mikið skreyttar og skreytingin verður oft aðalatriðið, fremur en kakan sjálf.

## Tilvísanir


## Heimildir
* Andrew F. Smith (ritstj.): *The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America*. Oxford University Press, 2004.
* Amelia Simmons: *American Cookery*. Albany, New York, 1796.
*
Akkamenídaveldið

:*Orðið „Persaveldi“ vísar hingað. Sjá [[Persaveldi (aðgreining)|aðgreiningarsíðuna]] fyrir aðrar merkingar orðsins.*

**Akkamenídaveldið** (persneska: هخامنشیان, unipers: *Haxâmanešiyan*, IPA: [haχɒmaneʃijɒn]) var veldi Akkamenída, sem réðu ríkjum frá um 559 f.Kr. til um 330 f.Kr. Það var fyrsta persneska stórveldið, arftaki Medaveldisins og náði yfir mestan hluta Stór-Íranssvæðisins, frá Indusdal í austri til Þrakíu og Makedóníu við norðausturmörk Grikklands í vestri, þegar það var stærst. Á hátindi sínum náði ríkið yfir Íran, Írak, Sýrland, Jórdaníu, Palestínu, Egyptaland, Lýdíu, Litlu-Asíu, Anatólíu (Tyrkland) Þrakíu og yfir svæði, sem í dag eru Pakistan og Afganistan allt að Aralvatni og Kaspíahafi í norðri. Um 1 milljón manna bjó innan marka þess þegar það var fjölmennast. Trúarbrögð og siður Persa höfðu mikil áhrif langt út fyrir endimörk Akkamenídaveldis og má greina meðal annars hjá Grikkjum og Kínverjum. Akkamenídaveldið leystist upp árið 330 f.Kr. í kjölfar ósigra Persa gegn Alexander mikla.

## Saga
Persar áttu uppruna sinn í suðvesturhluta írönsku hásléttanna, austur af Tígris-fljóti og norðan Persaflóa. Þeir nefndu sig *Parsa* og upphaflegt yfirráðasvæði sitt *Parsua* en í dag heitir það Fars. Frá þessu svæði kom Kýros mikli, sem sigraði Meda, Lýdíuveldið og Babýlóna og greiddi þannig götuna fyrir frekari landvinninga í Egyptalandi og Litlu Asíu. Hann stofnaði ríkið árið 550 f.Kr.

Persar komust í kynni við Grikki undir lok 6. aldar f.Kr. þegar þeir sigruðu Lýdíuríki og náðu í kjölfarið yfirráðum yfir grískum borgríkjum í Jóníu við strönd Eyjahafs. Grísku borgríkin gerðu uppreisn árið 499 f.Kr. Stuðningur grískra borgríkja á meginlandi Grikklands við uppreisnarríkin í Jóníu leiddi til Persastríðanna, sem stöðvuðu útþenslu Persa í vestri. Árið 490 f.Kr. gerði Dareios Persakonungur tilraun til að leggja meginland Grikklands undir sig en beið ósigur fyrir töluvert fámennara liði Grikkja í orrustunni við Maraþon. Tíu árum síðar reyndi Xerxes sonur hans, sem tekið hafði við ríki Persa að föður sínum látnum, að gera öflugri innrás á meginland Grikklands. Lítill flokkur spartverskra hermanna auk annarra Grikkja tafði framsókn Persa suður við Laugaskörð en beið á endanum ósigur. Persar biðu hins vegar mikinn ósigur í sjóorrustu við Salamis árið 480 f.Kr. og aftur á landi í orrustunni við Plataju ári síðar. Þar með var tilraun Xerxesar til landvinninga í Grikklandi hrundið.

## Konungar Akkæmenída
### Óstaðfestir
:* Akkæmenes frá Persíu
:*Vitnisburð í áletrunum fyrir þessa konunga er ekki hægt að staðfesta og eru þeir stundum taldir uppspuni [[Dareios I|Dareiosar I]]*
:* Ariaramnes frá Persíu, sonur Teispesar og samkonungur Kýrosar I
:* Arsames frá Persíu, sonur Ariaramnesar og samkonungur Kambýsesar I

### Staðfestir

Snemma á valdatíð Artaxerxess II (árið 399 f.Kr.) misstu Persar yfirráðin yfir Egyptalandi en náðu aftur yfirráðunum 57 árum síðar — árið 342 f.Kr. — þegar Artaxerxes III sigrar Egypta.

## Neðanmálsgreinar


## Tengt efni
* Heródótos
* Persastríð
Snillingur

**Snillingur** (á latínu: *genius*) er manneskja með óvenjulega andlega hæfileika og gáfur, svokallaða **snilligáfu**. Engin vísindaleg skilgreining er til á hugtakinu, sem á sér rætur aftur í fornöld, og deilt er um merkingu þess en eigi að síður er snillingshugtakið mikið notað í margháttuðu samhengi, ekki síst síðan á nítjándu öld. 

## Dæmi um snillinga
### Bókmenntir
* Sófókles
* Evripídes
* Virgill
* William Shakespeare
* Johann Wolfgang von Goethe

### Eðlis- og stærðfræði
* Arkímedes
* Isaac Newton
* Gottfried Leibniz
* Leonhard Euler
* Carl Friedrich Gauß
* Hendrik Antoon Lorentz
* Nikola Tesla
* Max Planck
* Marie Curie
* Albert Einstein
* Niels Bohr
* Erwin Schrödinger
* Werner Heisenberg
* Richard Feynman
* John Forbes Nash

### Heimspeki
* Platon
* Aristóteles
* David Hume
* Immanuel Kant
* John Stuart Mill
* Friedrich Nietzsche
* Ludwig Wittgenstein
* Saul Kripke

### Líffræði
* Charles Darwin

### Myndlist
* Leonardo da Vinci
* Michelangelo Buonarroti
* Rembrandt
* Vincent van Gogh

### Skák
* Bobby Fischer

### Stjörnu- og heimsfræði
* Aristarkos
* Nikulás Kópernikus
* Stephen Hawking

### Tónlist
* Johann Sebastian Bach
* Joseph Haydn
* Wolfgang Amadeus Mozart
* Ludwig van Beethoven

## Heimildir og ítarefni
* Clifford A. Pickover (1998). *Strange Brains and Genius: The Secret Lives of Eccentric Scientists and Madmen*. (Plenum Publishing Corporation). 
* Eysenck, H.J. (1995). *Genius: The Natural History of Creativity*. (Cambridge: Cambridge University Press).
* Galton, F. (1869). *Hereditary Genius: An Inquiry Into Its Laws and Consequences*. (London: Macmillan).
* Gladwell, Malcolm. (2008). *Outliers: The Story of Success*. (New York: Little, Brown and Company).
* Harold Bloom (2002). *Genius: A Mosaic of One Hundred Exemplary Creative Minds*. (Warner Books). 
* Murray, C. (2003). *Human Accomplishment: The Pursuit of Excellence in the Arts and Sciences. 800 B.C. to 1950*. (New York: HarperCollins).
* Simonton, Dean Keith (1999). *Origins of genius: Darwinian Perspectives on Creativity*. (Oxford: Oxford University Press).
* Simonton, Dean Keith (2004). *Creativity in Science: Chance, Logic, Genius, and Zeitgeist*. (Cambridge: Cambridge University Press).
* Simonton, Dean Keith (2009). *Genius 101*. (New York: Springer).
Ruth Barcan Marcus

**Ruth Barcan Marcus** (fædd 2. ágúst 1921 í Bronx í New York-borg, dáin 19. febrúar 2012) var bandarískur heimspekingur og rökfræðingur, sem Barcan-formúlan er kennd við. Hún var frumkvöðull í háttarökfræði og málspeki. Hún ritaði einnig áhrifamiklar greinar um eðlishyggju, skoðanir og siðferðilegan ágreining.

## Starfsferill
Marcus hlaut B.A.-gráðu í heimspeki frá New York University árið 1941. Þaðan hélt hún til Yale-háskóla í framhaldsnám og hlaut M.A.-gráðu þaðan árið 1942 og doktorsgráðu árið 1946.

Marcus gegndi stöðu prófessors og deildarforseta við heimspekideild Illinois-háskóla í Chicago á árunum 1962 – 1970. Hún var prófessor í heimspeki við Northwestern-háskóla 1970 – 1973 og Halleck-prófessor í heimspeki við Yale-háskóla 1973 – 1991. Frá 1992 var hún prófessor *emerita* og sérfræðingur við Yale-háskóla. Hún var einnig reglulegur gistiprófessor í heimspeki við Kaliforníuháskóla í Irvine.

Marcus sat í framkvæmdarnefnd Samtaka bandarískra heimspekinga (1976 – 83), var forseti samtakanna Association for Symbolic Logic (1983 – 86) og forseti og heiðursforseti Alþjóðlegu heimspekistofnunarinnar (1989 – 92).

## Helstu ritverk
* *Modalities: Philosophical Essays*, (Oxford University Press, 1993).

### Ritstjórn
* *The Logical Enterprise*, ásamt A. Anderson og R. Martin (1995)
* *Logic, Methodology and Philosophy of Science* (1986)

## Tengt efni
* Bandarísk heimspeki
* Listi yfir bandaríska heimspekinga

## Tenglar
* Æviágrip Ruth Barcan Marcus hjá heimspekideild Yale-háskóla