open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Heiðursmannasamkomulag

**Heiðursmannasamkomulag** (eða **heiðursmannaloforð**) er óformlegt samkomulag, munnlegt eða skriflegt, milli tveggja aðila sem byggir á heiðarleika þeirra fremur en möguleikanum á að framfylgja því með lögum. Slíkt samkomulag er þannig andstæða lögformlegs samnings.
St. Kilda

**St Kilda** er óbyggður eyjaklasi á Bretlandseyjum og afskekktasti hluti Bretlandseyja, mikilvæg varpstöð sjófugla og á lista Heimsminjaskrár UNESCO yfir mikilvæga staði, bæði vegna náttúru og sögu. Samtals ná eyjarnar yfir 8,546 km&sup2;.

Á St. Kilda er stærsta súlubyggð í heimi, með 60.428 pörum 1994-95 og áætlað var að þau væru 61.340 árið 2000. Þar voru þegar orðin um 50 þús. varppör um 1960. 

Eyjaklasinn er vestur af Benbecula-eyju í Ytri-Suðureyjum, og í honum eru (í stærðarröð) eyjarnar Hirta, Soay, Boreray, Dùn, Stac an Armin, Stac Lee og Levenish.

Enginn dýrlingur er tengdur eyjunum og er talið að *St Kilda* sé afbökun á orðinu *skildir* sem talið er að víkingar hafi gefið þeim.

Árið 1930 voru síðustu íbúar eyjanna fluttir á brott. Sauðfé gengur nú sjálfala á eyjunum. Enn eru þó mannaferðir þar, annars vegar vísindamenn sem rannsaka villt sauðfé á Soay og hins vegar starfsmenn ratsjárstöðvarinnar á Hirta, en henni er ætlað að fylgjast með skotflaugatilraunum sem breski herinn er með á áðurnefndri Benbecula-eyju.

Eyjarnar eru nú eign skoskra yfirvalda.

## Tilvísanir
 

## Tenglar
* Vefur St Kilda
Soay (St Kilda)

**Soay** er eyja í St Kilda eyjaklasanum við Skotland. Hún er næststærsta eyja klasans og er 968.000 m² að flatarmáli.

Nafnið er talið vera afbökun á **Sauðey**, víkingar munu hafa gefið henni það nafn þegar þeir komu þar sauðfé. Eyjan er einna þekktust fyrir þetta sauðfé sem hefur haldist óbreytt í rúm þúsund ár og er alls ólíkt því sauðfé sem þekkist á Íslandi og víðar. Sauðféð nefnist Soay-sauðfé.
Hver á sér fegra föðurland

**Hver á sér fegra föðurland** er íslenskt ættjarðarljóð eftir Huldu, ort í tilefni af lýðveldisstofnuninni 1944 og var annað tveggja ljóða sem unnu til verðlauna í samkeppni sem efnt var til en hitt verðlaunaljóðið var *[[Land míns föður]]* eftir Jóhannes úr Kötlum. Titill ljóðsins er dæmi um retoríska spurningu.

Raunar var ljóðið sem nú er alþekkt undir þessu heiti aðeins hluti af verðlaunaljóðaflokki, sem bar heitið *Söngvar helgaðir Þjóðhátíðardegi Íslands 17. júní 1944*, og hefst á ljóðlínunum „Heill, feginsdagur, heill frelsishagur! Heill, íslenzka ættargrund.“ Þegar verðlaunaljóðin höfðu verið valin var efnt til samkeppni meðal íslenskra tónskálda um lög við hátíðarljóðin og var þeim frjálst að semja lög við allan ljóðaflokk Huldu eða aðeins hluta hans. Fékk Emil Thoroddsen verðlaunin fyrir lag við þriðja hluta ljóðaflokksins. Sá hluti hefst á orðunum „Hver á sér fegra föðurland“ og hefur hátíðarljóðið gengið undir því nafni síðan en aðrir hlutar verðlaunaljóðaflokksins eru nánast gleymdir.

Þjóðhátíðarlagið var frumflutt á lýðveldishátíðinni á Þingvöllum 17. júní 1944 og þar las líka Brynjólfur Jóhannesson leikari allan verðlaunaljóðaflokkinn.

## Tengill
* Ljóðið á vísna- og söngsafni Snerpu

## Heimildir
*
Land míns föður

***Land míns föður*** er íslenskt ættjarðarljóð eftir Jóhannes úr Kötlum, ort í tilefni af lýðveldisstofnuninni 1944 og var annað tveggja ljóða sem unnu til verðlauna í samkeppni sem efnt var til en hitt verðlaunaljóðið var ljóðaflokkurinn *Söngvar helgaðir Þjóðhátíðardegi Íslands 17. júní 1944* eftir Huldu en hluti hans, *[[Hver á sér fegra föðurland]]*, er nú oftast sagður hafa verið verðlaunaljóðið. Ljóð Jóhannesar bar raunar nafnið *Íslendingaljóð 17. júní 1944* en hefur alltaf verið nefnt eftir upphafsorðum sínum.

Þegar verðlaunaljóðin höfðu verið valin var efnt til samkeppni meðal íslenskra tónskálda um lög við þau. Þau tvö lög sem talin voru best voru við þriðja og fjórða hluta af ljóðaflokki Huldu en í þriðja sæti var lag Þórarins Guðmundssonar tónskálds við ljóð Jóhannesar. Það var frumflutt á lýðveldishátíðinni á Þingvöllum 17. júní 1944 og þar las líka Jóhannes sjálfur verðlaunaljóð sitt.

## Tengill
* Ljóðið 

## Heimildir
*
Bakereyja

**Bakereyja** er lítil (1,64 km²) óbyggð baugeyja í miðju Kyrrahafi, um 3.100 km suðvestur af Honolúlú. Eyjan er undir yfirráðum Bandaríkjanna og er friðað náttúruverndarsvæði.
Reykholt (Borgarfirði)

**Reykholt** er skólasetur, kirkjustaður, prestsetur og gamalt höfuðból í Reykholtsdal í Borgarbyggð á Vesturlandi.

Í Reykholti er enn fremur rekið Fosshótel í heimavist skólans á sumrin og þar er einnig rekin Snorrastofa, sem er miðstöð rannsókna í miðaldafræðum. Í Reykholti er Snorralaug, ein elsta heita laug á landinu, sem kennd er við Snorra Sturluson (1178) er þar bjó frá 1206 þar til hann var drepinn þar árið 1241. Snorri mun vera grafinn í Sturlungareit svokölluðum í Reykholtskirkjugarði og er Reykholt með merkari sögustöðum á landinu. Stytta er af Snorra Sturlusyni á hlaðinu fyrir framan skólabyggingu héraðsskólans. Hún er gerð af Gustav Vigeland og gefin þangað af Ólafi, þáverandi krónprins og síðar konungi Norðmanna árið 1947.

Héraðsskóli var reistur í Reykholti 1931 og ber aðalbygging hans fagurt vitni um handverk arkitekts hennar, Guðjóns Samúelssonar. Þar eru einnig tvær kirkjur og er sú eldri reist á árunum 1886-1887. Jarðhiti er mikill í Reykholti og er hann notaður til upphitunnar gróðurhúsa, sundlaugar og annarra bygginga á staðnum. Tveir hverir eru þar helstir, Skrifla og Dynkur. Var vatni veitt í Snorralaug úr Skriflu eftir um 120 m löngum stokki og er baðlauga í Reykholti oft getið í gömlum heimildum. Snorralaug er með elstu mannvirkjum sem varðveist hafa hér á landi. Frá lauginn lágu jarðgöng til bæjarhúsa Snorra og hafa þau verið grafin upp að hluta.

Það hefur farið fram mikill uppgröftur og fornleifarannsókn við Reykholtskirkju á fyrsta tug 21. aldar. Guðrún Sveinbjarnardóttir hefur ásamt nokkrum meðhöfundum skrifað árlegar framvinduskýrslur, sem Þjóðminjasafnið hefur gefið út.

## Myndir

mynd:Reykholt. (4558243667).jpg|Bærinn í Reykholti um 1900
mynd:Reykholt51.jpg|Gamla kirkjan í Reykholti reist 1886-1887.
mynd:Reykholt19.JPG|Inni í gömlu kirkjunni.
mynd:Snorralaug10.JPG|Snorralaug.
mynd:Reykholt 04.jpg|Fornleifagröftur í stæði elstu kirkjunnar árið 2006.
mynd:SnorriByVigland.jpg|Stytta af Snorra Sturlusyni
mynd:Árhver_1.jpg|Árhver í Reykjadalsá.
mynd:Deildartunguhver Nov. 2004.jpg|Deildartunguhver.


## Tengt efni
* Snorri Sturluson
* Snorralaug í Reykholti
* Fornminjar í Reykholti
* Reykholtsmáldagi

## Tilvísanir

## Heimildir
* 
* 
* 
* 

## Tenglar

* Þáttur úr sögu Reykholts; Kristleifur Þorsteinsson, Viðar janúar 1942, bls. 15–25.
* Frá Reykholtsprestum; Kristleifur Þorsteinsson, Prestafélagsritið janúar 1928, bls. 107–121.
* Messugjörð í Reykholtskirkju fyrir 70 árum; Kristleifur Þorsteinsson, Kirkjuritið desember 1944, bls. 268–286.
* Legsteinar í Reykholtskirkjugarði; Þór Magnússon, Árbók Hins íslenska fornleifafélags janúar–júní 1963, bls. 65–84.
* Gert við Snorralaug; Þorkell Grímsson, Árbók hins íslenska fornleifafélags janúar 1960, bls. 19–47.
* Snorrastofa
Austur-Evrópa

**Austur-Evrópa** er ýmist skilgreind sem
* sá hluti Evrópu sem áður tilheyrði Austurblokkinni, 
* þau lönd sem liggja á milli Mið-Evrópu og Rússlands (sérstaklega eftir upplausn Varsjárbandalagsins), eða
* lönd með svipaða menningu sem ná frá Úralfjöllum, eða austurmörkum Evrópuhluta Rússlands að
** vesturlandamærum Samveldis sjálfstæðra ríkja eða
** austurlandamærum Evrópubandalagsins.

## Lönd í Austur-Evrópu
Tölfræðideild Sameinuðu þjóðanna telur eftirfarandi lönd til Austur-Evrópu:
* Búlgaría
* Hvíta-Rússland
* Moldóva
* Pólland
* Rúmenía
* Rússland
* Slóvakía
* Tékkland
* Ungverjaland
* Úkraína

### Önnur lönd í Austurblokkinni
Eftirtalin lönd sem áður voru hluti af Austurblokkinni eru nú oft talin til annarra hluta Evrópu:
* Fyrrverandi Sovétlýðveldin Eistland, Lettland og Litáen eru nú oft talin til Norður-Evrópu fremur en til Austur-Evrópu.
* Pólland, Tékkland, Ungverjaland, Slóvakía og Slóvenía eru nú oft talin til Mið-Evrópu fremur en til Austur-Evrópu.
* Albanía, Bosnía og Hersegóvína, Búlgaría, Norður-Makedónía, Serbía, Svartfjallaland og Króatía eru talin til Suðaustur-Evrópu eða Balkanskagans fremur en til Austur-Evrópu.

Ef notast er við skilgreiningarnar hér að ofan þá standa eftirtalin lönd eftir sem hlutar Austur-Evrópu:
* Hvíta-Rússland
* Moldóva
* Rússland
* Úkraína

### Kákasuslöndin og Kasakstan
Þrjú lönd í Suður-Kákasus eru oft talin til Austur-Evrópu eða skilgreind á mörkum Austur-Evrópu og Vestur-Asíu. Þau eru öll aðilar að Evrópuráðinu og Georgía og Armenía hafa bæði sóst eftir aðild að Evrópusambandinu. Þetta eru löndin:
* Armenía
* Aserbaísjan
* Georgía

Að auki er Mið-Asíulandið Kasakstan gjarnan skilgreint sem land á mörkum tveggja heimsálfa því um 4% landsins eru vestan við Úralfljót.

## Tilvísanir
Vestur-Evrópa

**Vestur-Evrópa** er hluti Evrópu sem hefur verið skilgreindur á ólíkan hátt á ólíkum tímum:
* Fram að Fyrri heimsstyrjöldinni var Vestur-Evrópa Bretland, Frakkland og Benelúxlöndin, sem bjuggu við langa lýðræðishefð og aðgreindu sig á ýmsan annan hátt. 
* Á tímum Kalda stríðsins voru þau lönd talin til Vestur-Evrópu sem stóðu utan áhrifasvæðis Sovétríkjanna og bjuggu við markaðshagkerfi.
* Fram að útvíkkun Evrópubandalagsins 2004 var Vestur-Evrópa oft miðuð við austurmörk bandalagsins. 

Almennt eru eftirfarandi lönd talin til Vestur-Evrópu í dag:
* Norðurlöndin (Danmörk, Finnland, Ísland, Noregur og Svíþjóð).
* Bretlandseyjar (Bretland og Írland)
* Benelúxlöndin (Belgía, Holland og Lúxemborg).
* Þýskaland, Frakkland, Mónakó og Malta.
* Alpalöndin (Sviss, Liechtenstein og Austurríki).
* Appennínaskaginn (Ítalía, San Marínó og Vatíkanið).
* Íberíuskaginn (Spánn, Portúgal og Andorra).

Að auki eru oft Ungverjaland, Slóvakía, Tékkland og Slóvenía og stundum líka Grikkland og Kýpur talin með af sögulegum ástæðum.
Tálknafjörður

**Tálknafjörður** er þéttbýli á Vestfjörðum við samnefndan fjörð. Þar bjuggu 234 manns árið 2024. Fjörðurinn er kenndur við Þorbjörn tálkna úr Suðureyjum við Skotland, sem fyrstur manna nam þar land. Tálknafjarðarhreppur var sjálfstætt sveitarfélag til ársins 2024 þegar hann sameinaðist nágrannasveitarfélaginu Vesturbyggð.

Tálknafjörður stendur í landi Tungu, það byggðist í kringum bryggju og hafnaraðstöðu sem byrjað var að reisa um 1945 og var viðurkennt sem kauptún árið 1967. Í Tálknafirði er matvöruverslun, tvö vélaverkstæði og bensínsala auk veitingahússins Hópsins sem dregur nafn sitt af innri hluta fjarðarins.  

Sundlaugin og íþróttahúsið standa í landi Eyrarhúsa á ofanverðum Sveinseyraroddanum ásamt skólahúsinu sem vígt var 1967 og stækkað fyrir nokkrum árum. Sundlaugin sem var upphaflega byggð upp úr 1930 og stækkuð 1987, er 25 m löng með tveimur heitum pottum. Við hana er tjaldstæði.

Fyrir ofan tjaldstæðið er Guðmundarlundur, skógarreitur sem byrjað var að gróðursetja í fyrir 1940 af börnum í Tálknafirði, þar eru margar plöntutegundir og sumar sjaldgæfar á Vestfjörðum eins og til dæmis bláklukkan sem vex alla jafna ekki villt á Vestfjörðum. Skógaráhugamenn í Tálknafirði hafa haldið gróðursetningarstarfi áfram og nú nær skógræktin upp undir Bæjarfjall fyrir ofan tjaldstæðið og upp að Hólsá sem rennur framhjá þorpinu. Frá tjaldstæðinu og upp í þorp liggur göngustígur sem kallaður er Brynjólfsbraut, til heiðurs Brynjólfi Gíslasyni sem var sveitarstjóri í Tálknafjarðarhrepp í mörg ár og mikill áhugamaður um skógrækt.

Pollurinn er náttúrulaug í hlíð Sveinseyrarhlíðar rétt utan þorpsins. Heita vatnið kemur úr borholu sem boruð var þar 1977, var leitt í sundlaugina og er vatnið einnig notað til að hita upp íþróttahúsið og skólann. 

## Tálknafjör
Tálknafjör er bæjarhátíð Tálknfirðinga sem haldin er síðustu helgina í júlí annað hvert ár (síðan 2016). Tálknafjör var haldið í fyrsta sinn árið 2006.

## Tilvísanir
Glíma

**Glíma** er íslensk íþrótt. Í upphafi viðureignar heilsast glímumenn, taka sér stöðu, taka tökum og stíga. Þegar báðir eru tilbúnir gefur yfirdómari merki, mega þeir þá sækja brögðum hvor gegn öðrum. Markmiðið í hverri viðureign er að veita andstæðingnum byltu með löglegu glímubragði, en halda jafnvægi sjálfur að því loknu.

Helsta mót glímunnar er Grettisbeltið hjá körlum og Freyjumenið hjá konum. Grettisbeltið er einn elsti verðlaunagripur á Íslandi.

Glíma flokkast sem fangbragðaíþrótt eins og til dæmis júdó og súmó.

## Svipmyndir frá glímu Ármanns við Menntaskólann í Reykjavík árið 1934

Reykjavik. IJslands worstelen (Glima). Leden van het glimateam van de Menntaskol, Bestanddeelnr 190-0267.jpg
Reykjavik IJslands worstelen (Glima) leden van het glimateam van de Menntaskol, Bestanddeelnr 190-0261.jpg
Reykjavik IJslands worstelen (Glima) Twee leden van het glimateam van de Mennt, Bestanddeelnr 190-0280.jpg
Reykjavik. IJslands worstelen (Glima). Twee leden van het glimateam van de Mennt, Bestanddeelnr 190-0276.jpg
Reykjavik. IJslands worstelen (Glima). Twee leden van het glimateam van de Mennt, Bestanddeelnr 190-0275.jpg
Reykjavik. IJslands worstelen (Glima). Twee leden van het glimateam van de Mennt, Bestanddeelnr 190-0272.jpg
Reykjavik IJslands worstelen (Glima) Twee leden van het glimateam van de Mennt, Bestanddeelnr 190-0279.jpg


## Tengt efni
* Glímufélagið Ármann

## Tenglar
* Heimasíða Gímusambands Íslands
*Glíma UNESCO: Grein um glímu fyrir landslista UNESCO, lifandi hefðir..
*Ian McCollum and Jackson Crawford discuss and try glíma. (YouTube 2022)
* ''Þáttur úr þróunarsögu hinna íslensku fangabragða - glímu''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1977
Þjóð

**Þjóð** er stór hópur fólks sem á sér að jafnaði sameiginlegt tungumál og menningu, stundum sameiginlega sögulega arfleifð og minningar og býr oftast á samfelldu landsvæði við gagnkvæm innri viðskiptatengsl.

Þjóð hefur oftast einhverja ljósa eða óljósa þjóðarvitund og einstaklingarnir gera sér almennt grein fyrir að þeir tilheyra ákveðnum hóp og kenna sig jafnan við þjóðina. Þjóðir halda sig oft, en ekki alltaf, á afmörkuðum landsvæðum og mynda oft ríki með eða án annarra þjóða. Þannig myndast þjóðríki og fjölþjóðaríki. Einnig getur ein og sama þjóðin búið í mörgum ríkjum.

## Tengt efni
* Fjölþjóðaríki
* Ríki
* Þjóðarbrot
* Þjóðernisminnihluti
* Þjóðfræði
* Þjóðríki

## Tilvísanir
Suður-Georgía og Suður-Sandvíkureyjar

**Suður-Georgía og Suður-Sandvíkureyjar** eru breskt yfirráðasvæði handan hafsins í Suður-Atlantshafi. Eyjarnar voru áður hluti af umdæmi Falklandseyja til 1985. Einu íbúar eyjarinnar eru breskur herflokkur og breskir vísindamenn sem búa í eina þorpi eyjanna, Grytviken. Þar er safn, og safnverðir þess tveir eru þeir einu sem hafa varanlega búsetu á eyjunum.
Endaþarmsop

**Endaþarmsop** er ytra op endaþarms dýra. Lokun hans er stjórnað af hringvöðva. Saur er þrýst úr úr líkamanum í gegnum endaþarmsopið við saurlát, sem er aðaltilgangur endaþarmsopsins. Flest dýr hafa hólklaga meltingarveg með munn á öðrum endanum og endaþarmsop á hinum.

Endaþarmsopið er þekkt undir mörgum öðrum heitum, svo sem „bakrauf“, „rassgat“ eða „taðgat“.
Heili

**Heili** er í líffærafræði hryggdýra annar af tveimur hlutum miðtaugakerfisins, en hinn hlutinn er mænan. Ysta lag hans er bleikt, en annars er hann hvítleitur. Hann stjórnar mestöllum líkamanum, með bæði taugaboðum og seytingu efnaboða.


## Skylt efni
* Mannsheilinn
Propertius

**Sextus Aurelius Propertius** (fæddur á milli 50 og 45 f.Kr., dáinn um 15 f.Kr.) var rómverskt skáld.

Líkt og Virgill og Ovidius var Propertius í hópi þeirra skálda sem nutu stuðnings auðmannsins Gaiusar Maecenasar. Propertius var náinn vinur Ovidiusar og varði mestallri ævinni í Róm. Lítið annað er vitað með vissu um ævi hans.

Af verkum Propertiusar eru varðveittar fjórar bækur af kvæðum undir elegískum hætti.

Fyrsta prentaða útgáfan af kvæðum Propertiusar kom út í Feneyjum árið 1472.

## Helstu útgáfur
* Barber, E.A. (ritstj.), *Sexti Properti Carmina* (Oxford: Oxford University Press, 1953/1950). - Latneskur texti ásamt handritafræðilegum athugasemdum.
* Fedeli, P (ritstj.), *Propertivs* (Stuttgart og Leipzig: Teubner, 1984/1994). - Latneskur texti ásamt handritafræðilegum athugasemdum.
* Propertius, *Elegies*, G.P. Goold (þýð.) (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1990/1999). - Ensk þýðing í óbundnu máli ásamt latneskum texta.

## Tengt efni
* Catullus
* Cornelius Gallus
* Hóratíus
* Latneskar bókmenntir
* Lúcretíus
* Gaius Maecenas
* Martíalis
* Óvidíus
* Tibullus
* Virgill

## Tengill
* Kvæði Propertiusar á The Latin Library

## Heimild
Hrygggöng

**Hrygggöng** (fræðiheiti: *Canalis vertebralis*) eru göng u.þ.b. í miðju hryggsúlunnar sem mænan fer í gegnum, þeim var fyrst lýst af Jean Fernel.
Tannsteinn

**Tannsteinn** er í tannlækningum hörnuð tannskán á tönnum, hún myndast sökum nærveru munnvatns, steinefna og ýmiss úrgangs í munninum. Hrjúft yfirborð hans er tilvalinn íverustaður fyrir bakteríur sem ógna heilsu tannholdsins.

## Heimildir
*Vísindavefurinn 21. september 2004. Skoðað 15. október 2010.
Tannskán

**Tannskán** er í tannlækningum gulleit líffilma sem safnast fyrir á tönnunum, hún getur leitt til tannskemmda og tannbólgu, auk þess getur hún safnast saman og myndað tannstein.
Juvenalis

**Decimus Junius Juvenalis** var rómverskt skáld og höfundur satíra seint á 1. öld og snemma á 2. öld.

Afar lítið er vitað um ævi hans og fornar ævisögur hans eru almennt ótraustverðar. Juvenalis er m.a. þekktur fyrir að hafa lýst rómverskri alþýðu svo að hún sæktist fyrst og fremst eftir „brauði og leikum“ (*panem et circenses*). 

Vitað er að hann hafi verið frá Aquinum. Sjálfur lýsir hann sér sem miðaldra manni 
Þegar fyrsta satíra hans kom út, einhvern tímann á 1. áratug 1.aldar. Ekki er vitað til þess að hann hafi verið að störfum eftir árið 127. Um tíma var hann fátækur og upp á auðmenn Rómaborgar kominn. Hann varð aldrei frægur; eini samtímamaður hans sem getur hans í ljóði er vinur hans, skáldið Martíalis.

Varðveitt verk hans eru 16 satírur ortar undir sexliðahætti. Í satírum sínum dregur Juvenalis upp mynd af reiði og fyrirlitningu í garð náungans. Þetta er ómetanleg innsýn í rómverskt gildismat og siðgæði, ef ekki rómverskan raunveruleika. Satírur hans eru oft dónalegar, einkum satíran „Um konur“. Satírurnar veita einnig ómetanlegar upplýsingar um útlendinga í Róm og matarvenjur og skemmtanir ríka fólksins.

Juvenalis kann að hafa gegnt herþjónustu undir stjórn Gnaeusi Juliusi Agricola, og leitt herflokk dalmatískra viðbótarhermanna í Bretlandi árið 78. Þekking hans á egypskum siðum gefur vísbendingu um að hann hafi einnig búið í Egyptalandi um tíma, ef til vill í útlegð.

## Tengt efni
* Latneskar bókmenntir
* Martíalis

## Tenglar
* 
* ''Satírur'' Juvenalis á The Latin Library
* ''Satírur'' Juvenalis  á latínu ásamt enskri þýðingu G. G. Ramsay

## Heimild
Enníus

**Quintus Enníus** (239 - 169 f.Kr.) var rithöfundur og skáld á tímum rómverska lýðveldisins og er oft nefndur faðir latnesks kveðskapar. Einungis brot eru varðveitt af verkum hans en áhrif hans á latneskan keðskap voru þ‏ónokkur.

Meðal frægari verka Enníusar eru *Epicharmus*, *Euhemerus*, *Hedyphagetica*, *Saturae*,og *Annálarnir* (*Annales* á latínu).

Í *Epicharmus* setti Enníus fram sýn sína á guðina og gangverk heimsins. Hann segir frá því að hann hafi dreymt að hann hafi verið við dauðann ferðast til staðar guðdómlegrar uppljómunar.

Í *Euhemerus* er sett fram guðfræðileg kenning af allt öðru tagi í óbundnu máli þar sem Enníus hendir gaman að öllu saman. Kvæðið sækir fyrirmynd sína til kvæða gríska skáldsins Evhemerosar frá Messene og nokkurra annarra skálda sem fjölluðu um guðfræðileg efni. Samkvæmt kenningunni sem sett er fram í kvæðinu höfðu guðirnir á Ólympsfjalli ekki yfirnáttúruleg öfl sem skiptu sér samt af mannlegum málum, heldur miklir herforingjar, stjórnmálamenn og uppfinningarmenn fyrri tíma sem minnst var eftir dauða sinn á óvenjulegan máta.

*Hedyphagetica* þáði stóran hluta af efnivið sínum söguljóði Arkestratosar frá Gela, sem oft var tengt epikúrisma. Ellefu ljóðlínur undir sexliðahætti eru varðveittar og bera þær vott um bragfræðileg einkenni sem skáldið virðist forðast í alvarlegra kvæði sínu *Annálunum*.

Leyfarnar af sex bókum *Saturae* bera merki um töluverða fjölbreytni í bragfræði. Enníus virðist hafa breytt um brag jafnvel innan sama kvæðisins. Í kvæðinu fjallar Enníus mikið um eigið félagslíf og félagslíf vina sinna meðal rómverskra yfirstéttarmanna og samræður þeirra.

*Annálarnir* var söguljóð í átján bókum sem fjallaði um sögu Rómar frá falli Tróju árið 1184 f.Kr. til embættistíðar Catos eldra í embætti censors árið 184 f.Kr.. *Annálarnir* var fyrsta latneska kvæðið sem ort var undir sexliðahætti, þeim brag sem var á grískum söguljóðum. Sexliðahátturinn varð í kjölfarið meginbragurinn á latneskum kveðskap. *Annálarnir* voru notaðir í kennslu rómverskra barna en var að lokum skipt út fyrir *[[Eneasarkviða|Eneasarkviðu]]* Virgils. Um 600 línur *Annálanna* eru varðveittar.

## Tengt efni
* Catullus
* Hóratíus
* Latneskar bókmenntir
* Lúcretíus
* Óvidíus
* Propertius
* Tibullus
* Virgill

## Tenglar

Varðveitt brot ''Annála'' Enníusar á The Latin Library

## Heimildir

*R. A. Brooks, *Ennius and Roman Tragedy* (1981)
*H. D. Jocelyn, *The Tragedies of Ennius* (1967)
*O. Skutsch, *The Annals of Quintus Ennius* (1985)
Ólympsfjall

**Ólympsfjall** (gríska: Όλυμπος *Olympos*) er hæsta fjall Grikklands, 2.917 metra hátt, það er heimili guðanna í grískri goðafræði. Hæsti tindur þess heitir Mitikas, sem þýðir „nef“ á grísku.

Ólympsfjall er þekkt fyrir fjölskrúðuga flóru sína, ef til vill þá fjölskrúðugustu í Evrópu, með nokkrum einlendum tegundum.

Í grískri goðafræði er Ólympsfjall aðsetur Ólympsguðanna tólf, aðalguðanna í grískri goðafræði. Grikkir hugsuðu sér að þar væru kristalshallir þar sem guðirnir byggju, m.a. Seifur.

Orðsifjar og merking nafnsins *Ólympos* eru óþekktar og hugsanlega er uppruni nafnsins ekki indóevrópskur.
Keila

**Keila** getur átt við:
* Keilu (rúmfræði), þrívítt form
* Keilu (ljósnema), ljósnema í auga
* Keilu (fisk), fiskitegund
* Keilu (íþrótt)
Í landafræði:
* Keila (bær og sveitarfélag), í Eistlandi
Aðrar merkingar:
* Umferðarkeilu
* Eldkeilu, tegund eldfjalls

## Sjá einnig
*Keilir (aðgreining)
Ufsi

**Ufsi** (fræðiheiti:*Pollachius*) er fiskur af þorskaætt. Á íslensku heita tegundirnar tvær sem tilheyra ættkvíslinni annars vegar ufsi (*Pollachius virens*) og hins vegar lýr (*Pollachius pollachius*). Ufsi er algengur allt í kringum Ísland en lýr fremur sjaldgæfur.

Ufsi er líka heiti á fiskum af annarri ættkvísl þorskaættar, *Theragra*, en þær tvær tegundir sem tilheyra þeirri ætt eru kallaðar Alaskaufsi og Noregsufsi.

## Ufsi við strendur Íslands
### Heimkynni
Ufsinn er í kringum allt landið en er mun algengari í hlýja sjónum sunnan og suðvesturlands en undan Norður- og Austanlandi. Ufsi er mjög hreyfanlegur fiskur og mjög háður umhverfisaðstæðum. Hann er ýmist uppsjávar- eða botnfiskur. Hann hefur fundist á 450 metra dýpi en heldur sig aðallega frá yfirborði og niður á 200 metra dýpi. Hann heldur sig í 4-12°C nema í Barentshafi þar sem hann finnst við 2°C. Ufsinn fer oft um hafið í stórum torfum í ætisleit og merkingar sýna að mikill flækingur er á honum. 

### Fæða
Fæða ufsans er breytanleg eftir stærð og svæðum, Eftir að seiðin losna við kviðpokann éta þau fyrst smákrabbadýr og fisklirfur en síðan einkum burstorma, rifhveljur, krabbadýr, krabbaflær og ljósátu sem er yfirgnæfandi hjá uppvaxandi. Meðalstór ufsi (70 cm) étur aðallega smáskeljar, hrogn og skeljar. Fullorðinn ufsi étur ljósátu, fiskseiði og ýmsa litla fiska eins og loðnu og síld. Stærsti ufsinn étur gjarnan smokkfisk.

### Óvinir
Helstu óvinir eru sníkjudýr, hringormar, bandormar, krabbadýr og fleira. Hákarlar, selir og tannhvalir éta fullorðna fiskinn. Ungfiskar og seiði verða stærri fiskum og fuglum að bráð. Hrogn og lirfur verða smákrabbadýrum, hveljum og pílormum að bráð.

### Afli
Ufsaafli við Ísland var 50 þúsund tonn árið 2012, en hefur farið minnkandi frá árinu 2006 þegar veidd voru 78 þúsund tonn. Sjá mynd úr skýrslu Hafró til nánari upplýsingar. 

## Tilvísanir
Lýr

**Lýr** er sjávarfiskur af þorskaætt af sömu ættkvísl og ufsi. Lýr finnst í Vestur-Miðjarðarhafi og Austur-Atlantshafi. 

## Tilvísanir
Langa

**Langa** (fræðiheiti: *Molva*) er ættkvísl fiska af þorskaætt. Ættkvíslin telur þrjár tegundir, skrokklöngu (*Molva molva*) sem oftast er einfaldlega kölluð *langa*, blálöngu (*Molva dypterygia*) og miðjarðarhafslöngu (*Molva elongata*). Langan er ílöng og getur orðið allt að tveir metrar á lengd. 


## Tilvísanir
Geddufiskar

**Geddufiskar** (fræðiheiti: *Esociformes*) eru lítill ættbálkur geislugga sem draga nafn sitt af geddunni (*Esox*). Flestir geddufiskar eru ránfiskar sem sitja fyrir bráðinni.
Gedduætt

**Gedduætt** (fræðiheiti: *Esocidae*) er ætt fiska af ættbálki geddufiska (*Esociformes*). Ættin inniheldur aðeins eina ættkvísl, *Esox*, sem greinist í fimm tegundir.
Atburðaminni

**Atburðaminni** er undirflokkur ljósa minnisins sem heyrir aftur undir langtímaminni. 

Atburðaminni er persónulegt minni á einstök atvik. Ef einstakur atburður er minnisstæður þeim sem fyrir honum verður fer minningin um hann í atburðaminni. Talið er líklegt að atburðaminni sé einstakt fyrir mannskepnuna.

## Tilvísanir
Glitfiskar

**Glitfiskar** eru ættbálkur geislugga sem inniheldur meðal annars loðnu. Í ættbálknum eru þrettán ættir með samtals um 240 tegundir.
Characiformes

***Characiformes*** eru ættbálkur geislugga sem inniheldur meðal annars ætt karplaxa sem margir hverjir eru vinsælir skrautfiskar (tetrur til dæmis) og píranafiska. Fiskar af þessum ættbálki finnast um allt í vötnum í hitabeltinu í Mið-Afríku og Mið- og Suður-Ameríku.
Frönsku suðlægu landsvæðin

**Frönsku suðlægu landsvæðin** (franska: *Territoire des Terres australes et antarctiques françaises or Terres australes et antarctiques françaises*) eru eldfjallaeyjar í suður-Indlandshafi. Þjóðarlén svæðisins er .tf.
Frederick Bartlett

**Sir Frederick Barlett** (fæddur 1886, látinn 1969) var breskur sálfræðingur sem er þekktur fyrir að setja fram svokallaða **skemakenningu** um minni. Hann setti fram þá hugmynd að upprifjun minninga væri ætíð lituð af reynsluheimi okkar og þekkingu. Hann leit því ekki á minni sem upprifjun eða endurlífgun á fastmótuðum minnissporum. Mun nær væri að líta á minni sem eins konar 
endursköpun af fyrri reynslu og háð viðhorfum okkar og þekkingu.

## Útgefið efni
*Ártöl eru ekki endilega þegar bókin var gefin út upprunalega*.

* *Remembering* (Cambridge University Press, Cambridge, 1932)
* *Thinking* (Basic Books, New York, 1958)
* *The problem of noise* (Cambridge University Press, Cambridge, 1934)
* *Exercises in logic* (Clive, London, 1922)
* *The mind at work and play* (Allen and Unwin, London, 1951)
* *Psychology and the soldier* (Cambridge University Press, Cambridge, 1927)
* *Political propaganda* (Cambridge University Press, Cambridge, 1940)
* *Psychology and primitive culture* (Cambridge University Press, Cambridge, 1923)
* *Religion as experience, belief, action* (Cumberledge, London, 1950)

## Heimildir
*
Merkingarminni

Í **merkingarminni** býr almenn þekking okkar á veröldinni óháð því hvort við höfum upplifað hlutina sjálf. Merkingarminni hjálpar bæði mönnum og dýrum að afla sér þekkingar á umhverfinu og nýta hana sér til framdráttar. Tulving skilgreindi merkingarminnið sem minni sem gerir einstaklingnum kleift að smíða líkan af veröldinni innra með sér. Merkingarminnið geymir vísast stóran hluta af þeim fróðleik sem við höfum numið á skólabekknum. Minningum í atburðaminni fylgja upplýsingar um hvar og hvenær þær urðu til en almennu þekkingaratriðin í merkingarminni eru laus við slíka persónulega merkimiða.
Hofsjökull

**Hofsjökull** er þíðjökull á miðhálendi Íslands sem liggur á milli Langjökuls til vesturs og Vatnajökuls til austurs, hann er 830 km² að flatarmáli og 1.765 m hár þar sem hann er hæstur. Hann er þriðji stærsti jökull landsins á eftir Langjökli og Vatnajökli. Hann var áður kenndur við Arnarfell hið mikla og hét þá **Arnarfellsjökull** en nafni hans var síðan breytt og er hann nú kenndur við Hof í Vesturdal í Skagafirði.

## Skriðjöklar
Þekktustu skriðjöklar Hofsjökuls eru (talið réttsælis frá Arnarfelli): Múlajökull til suðausturs, Blautukvíslarjökull til suðurs, Blöndujökull til vesturs, Kvíslajökull til vest-norð-vesturs og Þjórsárjökull til austurs.

## Jökulár
Frá Hofsjökli renna stórar jökulár; Blanda, Þjórsá, Jökulfall, Austari-Jökulsá og Vestari-Jökulsá.

## Eldvirkni
Mikil megineldstöð og gosaskja (sigketill) leynist undir Hofsjökli. Askjan sést á gervitunglamyndum og kemur vel fram við dýptarmælingar á ísnum. Einnig er tölverð smáskjálftavirkni undir henni sem bendir til þess að þar sé virkt kvikuhólf. Ekki er vitað hvenær askjan varð til og ekki er heldur vitað hvenær síðast gaus innan hennar. Nokkur lítil hraungos hafa orðið í hlíðum Hofsjökuls á nútíma (þ.e. á síðustu 10.000 árum). Gígarnir eru nú huldir jökli en hrauntungur teygja sig út undan jökulröndinni og bera vitni um þessi gos.

## Heimild
*  

## Tengill
* Grein um Hofsjökul á Vísindavefnum
* Kort af svæðinu
Bresku Indlandshafseyjar

**Bresku Indlandshafseyjar** eða Chagoseyjar eru sex baugeyjar í Chagos-eyjaklasanum í Indlandshafi, um það bil miðja vegu milli Afríku og Indónesíu. Eyjarnar eru breskt yfirráðasvæði handan hafsins. Heildarflatarmál eyjanna er 60 km².  Eyjarnar eru  breskt yfirráðasvæði. Eyjarnar eru  Salómonseyjar, Peros Banhos kóralhringeyjan, Bræðurnir þrír, Arney, Háskaeyjar, Egmonteyjar og Diego Garcia. Diego Garcia er stærsta eyjan en hún er í kringum 44 ferkílómetrar. Á þeirri eyju hafa Bandaríkjamenn sett upp herstöð. Í Persaflóastríðinu 1991, árás bandamanna á Talibana í Afghanistan 2001 og í innrásinni í Írak 2003 lá hún mjög vel við fyrir flugvélar bandamanna á leið frá BNA. Á eyjunni eru fangabúðir. 

Portúgalskir landkönnuðir komu til  Diego Garcia á 16. öld. Eyjan var undir yfirráðum Máritaníus  á tímabilinu 1814-1965.
Íbúar eyjunnar Diego Garcia voru um 2000 en þeir voru allir fluttir á brott  með valdi á árunum 1967-73 þegar samningar voru gerðir milli Breta og Bandaríkjamanna að gera eyjuna  að herstöð. Chagossar en svo nefnast eyjarskeggar voru fluttir til Máritíus þar sem þeir búa ennþá í örbirgð um 2000 km frá heimkynnum sínum. Árið 2000 kvað brezkur dómstóll upp þann úrskurð, að skipun um brottflutning fólksins hefði veri ólögleg og þar með ógild en einnig að hernaðarmannvirkin á eyjunni væru nauðsynleg og að búseta þar yrði eingöngu í tengslum við herstöðina.  Chagossar stefndu brezkum yfirvöldum og kröfðust skaðabóta og að eyjarskeggar fengju að snúa aftur. Dómur féll árið  2003 en í honum er fallist á að meðferð eyjarskegga hafi verið skammarleg en ekki viðurkenndur bótaréttur.

## Heimildir
* Flutt nauðug frá Paradís, Morgunblaðið, 166. tölublað (21.06.2009), Blaðsíða 16
* John Pilger, Stealing a nation, 2004 (heimildarmynd)
Árni Gautur Arason

**Árni Gautur Arason** (fæddur 7. maí 1975) er íslenskur fyrrverandi markmaður í knattspyrnu Árni Gautur var aðalmarkvörður íslenska landsliðsins í mörg ár. Árni Gautur nam lögfræði við Háskóla Íslands og er lögfræðingur að mennt.

## Ferill
Árni Gautur hefur spilað með Stjörnunni, ÍA, Manchester City, Rosenborg í Þrándheimi, Vålerenga í Osló, Thanda Royal Zulu í Richards Bay, Odd Grenland í Skien og Lierse í Belgíu. Hann varð alls 5 sinnum meistari úrvalsdeildarinnar norsku, fjórum sinnum með Rosenborg og einu sinni með Vålerenga. Árni Gautur var kosinn markvörður ársins í norsku úrvalsdeildinni tímabilið 2005 af öðrum leikmönnum deildarinnar. 

Eftir að hafa skilið við Rosenberg spilaði hann sem varamarkmaður Manchester City vorið 2004. Hann spilaði tvo enska bikarleiki með liðinu. Í þeim fyrsta, gegn Tottenham var liðið með 3-0 undir í hálfleik. Eftir að Sylvain Distin skallaði í markið var munur liðanna kominn niður í 3-1. Christian Ziege skaut að marki en Árni varði við þverslánna. Gus Poyet gerði sig líklegan til að skalla boltann í tómt markið en Árni varði þá tilraun einnig. Liðið vann 4-3 að lokum. 

Veturinn 2008 ákvað hann að fara til Suður-Afríku til að leika með Thanda Royal Zulu fram á sumar. Í lok ágúst sama ár var svo kynnt að hann væri á förum frá liðinu til Odd Grenland í Noregi.

Árni lagði hanskana á hilluna árið 2012. Nokkrum árum eftir það greindist hann með Huntingtons taugasjúkdóminn. 

## Tilvísanir
Embla (leitarvél)

**Embla** var leitarvél mbl.is sérsniðin að því að leita í íslensku efni, hún hafði nokkra sérstöðu þar sem hún „kunni íslensku“. Með þessu er átt við að Embla leitaði ekki aðeins að innsleginni orðmynd, heldur öllum orðmyndum innsleginna orða, til dæmis ef leitað var að orðinu „flugvöllur“ skilaði Embla niðurstöðum sem innihéldu orðmyndirnar „flugvelli“ og „flugvellinum“. Í fallaríku máli eins og íslensku getur þetta skipt umtalsverðu máli varðandi gæði og umfang leitarniðurstaðna.

Á sama orðasafni byggði Embla tillögur að stafsetningarleiðréttingum, t.d. ef um innsláttarvillu var að ræða. Þó þær hafi á tíðum verið hjálplegar gátu þessar tillögur líka oft verið skondnar. Einhverju sinni stakk Embla t.d. upp á „ein ladan“ þegar leitað var að „bin laden“.

Embla var knúin af leitartækni frá íslenska tæknifyrirtækinu Spurl ehf., sem meðal annars rekur bókamerkjaþjónustuna Spurl.net.

## Nafnsifjar
Nafnið Embla kemur úr norrænu goðafræðinni, en Askur og Embla voru fyrsta fólkið í sköpunarsögu þess heims, sambærileg við Adam og Evu úr sköpunarsögu kristninnar.

Nafnið á leitarvélinni er líka án efa orðaleikur með upphafsstafina *mbl* (e mbl a) — og töluðu mbl.is-menn um að „embla“ eitthvað þegar leitað var, svipað og að „gúggla“ þegar leitað er á Google.

## Tengill
* Vefsíða Emblu árið 2007 á Wayback Machine
Lífeðlisfræði

**Lífeðlisfræði** (lat.: *physiologia*) er undirgrein líffræðinnar sem fæst við starfsemi lífvera.
Líffærafræði

**Líffærafræði** er undirgrein líffræðinnar sem fæst við byggingu og hluta lífvera. Líffærafræði er undirgrein formfræði sem fæst við útlit og byggingu lífvera. Líffærafræði er gömul vísindagrein sem rekur uppruna sinn til forsögulegs tíma. Alþjóðleg heiti líffæra eru á latínu og grísku vegna þess hve grískir og latneskir höfundar eins og Hippókrates og Galenos eru mikilvægir í sögu greinarinnar, sérstaklega þegar hún tók að mótast sem sérstök fræðigrein á 16. öld. Líffærafræði tengist öðrum vísindagreinum eins og þroskunarfræði, fósturfræði, samanburðarlíffærafræði og þróunarlíffræði, sem allar fjalla um ferli sem leiða til þróunar og þroska líffæra. Líffærafræði er líka nátengd lífeðlisfræði og rannsóknir og nám í þessum greinum fara oft saman. Líffærafræði mannsins er ein af undirstöðugreinum læknisfræði.

## Tilvísanir
Plöntulíffærafræði

**Plöntulíffærafræði** er undirgrein líffærafræðinnar sem fæst við byggingu og skipulag plantna.
Embla

**Embla** getur átt við:
* Askur og Embla eru fyrsta mannfólkið samkvæmt norrænni goðafræði
* Embla (mannsnafn)
* Embla (leitarvél)
Askur (aðgreining)

**Askur** getur átt við eftirfarandi:

## Í náttúrufræði
* Askur (tré) (*Fraxinus excelsior*), trjátegund.
* Ask ættkvísl (*Fraxinus*), ættkvísl trjáa af smjörviðarætt (*oleaceae*).
* Grósekkur, gróhirsla asksveppa.

## Í norrænni goðafræði
* Askur og Embla, fyrsta mannfólkið í sköpunarsögu norrænnar goðafræði.
* Askur Yggdrasils, í norrænni trú.

## Annað
* Askur (ílát), matarílát sem Íslendingar notuðu fyrr á öldum.
* Askur (mannsnafn), íslenskt mannsnafn.
* Askur Yggdrasils (spil), spunaspil sem gerist í heimi norrænnar goðafræði.
Askur og Embla

**Askur og Embla** voru í norrænni goðafræði gerð úr tveim trjám sem Borssynir, það er Óðinn, Vili og Vé, fundu á sjávarströndu. Annar trjábolurinn var af aski, en hinn af álmi. Óðinn gaf þeim önd og líf, Vili gaf vit og hræring og Vé gaf ásjónu, mál, heyrn og sjón. Svo gáfu þeir þeim klæði og nöfn, manninum nafnið Askur en konunni Embla, og ólst af þeim mannkynið sem gefinn var Miðgarður til að búa í.

## Tengt efni
* Adam og Eva
Staðaraðferð

**Staðaraðferð** (latína: *Ars memoriae*) er minnistækni sem Grikkjum og Rómverjum var kennd, með þeim hætti að þeim var kennt að setja hvert tiltekið atriði ræðu í samband við einhvern stað. Svo væri létt að rifja upp ræðuna með því að flakka á milli þeirra staða sem tengdust atriðum ræðunnar í huganum.

Aðferðin byggir á því að mynda samband milli orða og hugmynda. Því stórkostlegri sem hugmyndin er, því meiri líkur eru á að viðkomandi muni hana.

## Dæmi
Dæmi um notkun staðaraðferðar er t.d. að hugsa um þekkta byggingu, til dæmis eitthvað ákveðið hús. Taka þarf tíma til að framkvæma „rölt“ í huganum í gegnum öll herbergin í húsinu. Sérstaklega þarf að taka eftir smáatriðunum, eins og til dæmis rispum eða hverju því sem „stækkar“ hugmyndina. Síðan er gerður listi yfir greinilega hluti sem horft var á og lagðir voru á minnið. Þegar það er búið eru búnar til sýnilegar ímyndanir fyrir hvert orð sem var tekið fyrir og þær settar í ákveðna röð. Til að kalla orðin fram er spurt til dæmis: „Hvað er á hurðinni á svefnherberginu“ eða „hvað er í ofninum“ og þar fram eftir götunum.
Framvirkt óminni

**Framvirkt óminni** er tegund minnisleysis sem felst í missi á getu til að flytja nýjar upplýsingar úr skammtímaminni í langtímaminni. Þar af leiðandi er mjög erfitt fyrir viðkomandi að læra eitthvað nýtt. Minningar frá atburðum sem urðu áður en óminnið varð (fyrir slysið, sjúkdóminn eða áfallið) eru þá geymdar í langtímaminninu og viðkomandi getur rifjað þær upp, en minningar um það sem henti eftir slysið hafa glatast. Sá sem þjáist af framvirku óminni getur haldið uppi eðlilegum samræðum við aðra manneskju en um leið og samtalinu lýkur gleymir viðkomandi að það hafi átt sér stað. Framvirkt óminni er önnur tegund óminnis, eða minnisleysis sem stafar af sjúkdómum, slysum eða sálrænum áföllum. Hin tegundin er afturvirkt óminni. 

Þó að sjúklingar geti ekki munað það sem þeim hefur verið sagt eða það sem hefur komið fyrir þá, eiga þeir mikið auðveldara með að varðveita hæfni. Ef manneskju með framvirkt óminni er kennt að spila lag á píanó gleymir hún að henni hafi verið kennt lagið, en getur þó spilað það ef hún er beðin um það.

Sá hluti heilans sem hefur verið best rannsakaður þegar kemur að framvirku óminni er drekinn. Hann virðist virka líkt og hlið sem nýjar minningar þurfa að fara í gegnum áður en þær eru geymdar í langtímaminninu. Ef drekinn verður fyrir skaða þá hætta nýjar upplýsingar að geta ferðast inn í langtímaminnið. Á meðan eru minningarnar sem fyrir eru í langtímaminninu oftast öruggar þar.

## Tilvísanir

## Tenglar
* www.memorylossonline.com
Aðferðaminni

**Aðferðaminni** er minni í undirmeðvitundinni sem hjálpar okkur að gera þá hluti sem við höfum lært áður þannig að við gerum þá í rauninni ósjálfrátt og ómeðvitað. Sem dæmi má nefna að sá sem einhvertíma hefur lært  að synda, er syndur alla ævi og eins með þann sem lærir að hjóla. Slys og áföll sem líkaminn eða heilinn lendir í hafa minnst áhrif á aðferðaminnið, sem dæmi má taka sjúklinginn H.M. sem ekki getur myndað nýjar minningar en getur enn þá framkvæmt þá hluti sem hann kunni fyrir áfallið og bætt þá. Sem dæmi má nefna píanóleikarann Clive Wearing sem finnst hann alltaf vera nývaknaður. Hann getur ekki búið til nýjar minningar þó hann muni fortíðina og getur hann enn leikið listavel á píanó. 

Virkni minnisins byggist á áreiti sem maður verður fyrir, og sendir boð frá sér um hvað gera skuli, ómeðvitað er það framkvæmt af einstaklingnum. Það áætlar hegðunarmynstur persónu, viðbrögð við áreiti og annað því um líkt. Hlutir sem krefjast flókinna hreyfinga og mikillar samhæfingar eru geymdir í aðferðaminninu og eru framkvæmdir eins og áður segir ómeðvitað því þjálfun áður á æviskeiðinu hefur hjálpað persónunni að læra samhæfinguna og aðferðarminnið heldur framkvæmdinni hjá sér í undirmeðvitundinni og við ytra áreiti kallar heilinn það fram og við notum hana ósjálfrátt, hvort sem er við sund lestur eða að hjóla. Minnið er fyrirskipandi og eykur líkur á mismunandi svörun við mismunandi áreiti.

## Heimildir
* Almenn sálfræði eftir Aldísi Unni Guðmundsdóttur og Jörgen Pind, Mál og menning 2005
Déjà vu

Hugtakið ***déjà vu*** (orðið er franskt og þýðir „séð áður/þegar séð“) er notað til að lýsa þeirri upplifun að hafa orðið fyrir atburði áður eða séð stað áður án þess að kunna skýringu á því. Frakkinn Émile Boirac kom fyrstur með nafnið að baki þessu, en hann var mikill áhugamaður um sálfræðileg fyrirbæri. Þeir sem upplifa *déjà vu* lýsa því sem að maður kannist við eitthvað sem maður ætti ekki að geta kannast við, en sagt er að 70% fólks hafi upplifað eitthverja útgáfu *déjà vu*, og að fólk á aldrinum 15-25 ára sé líklegast til að upplifa *déjà vu*. *Déjà vu* gerir ekki boð á undan sér og ekki er mögulegt að spá fyrir um það. Hér er um nokkuð flókið fyrirbæri að ræða og margar mismunandi kenningar hafa verið settar fram til að skýra hvers vegna við upplifum *déjà vu*. Svissneski fræðimaðurinn Arthur Funkhouser hefur haldið því fram að til séu nokkrar „*déjà*-upplifanir“, og til að fræðast betur um fyrirbærið þarf að taka meira tillit til blæbrigðanna á milli atvikanna. Hann hefur flokkað *déjà vu* í nokkra flokka t.d.:

* ***Déjà vécu*** – eitthvað sem manni finnst hann hafa áður upplifað.
**Dæmi: Þú ert úti að borða með vinum þínum, og þið farið að ræða eitthvert málefni og þá finnst þér allt í einu eins og þú hafir upplifað þetta áður – sömu vinir, sami matur og sama umræðuefni.

* ***Déjà senti*** – eitthvað sem manni finnst hann hafa skynjað áður.
** Dæmi: Þú ert að taka í höndina á nýjum vinnufélaga og finnst þú hafa get nákvæmlega þetta áður.

* ***Déjà visité*** – einhver staður sem manni finnst hann hafa séð áður.
** Dæmi: Þú kemur í fyrsta skipti til Englands, og skoðar ákveðna kirkju, og á einhverjum stað á einhverjum tímapunkti finnst þér eins og þú hafir staðið á nákvæmlega sama stað áður.

*Déjà vu* hefur einnig verið tengt við geðklofa og gagnaugablaðsflogaköst og sagt hefur að hjá flogaveikum sé *déjà vu* forsmekkur að flogakasti.

*Déjà vu* truflar veruleikaskynið því maður skynjar upplifunina bæði sem nýja og gamla. Svo virðist sem flogaveikir upplifi *dejà vu* lengur en aðrir, það getur varað í nokkra sólarhringa en varir annars hjá venjulegu fólki í nokkrar sekúndur eða mínútur. Einnig er hægt að framkalla *déjà vu* með dáleiðslu, t.d. ef dáleiddur maður er látinn heyra ákveðna tónlist sem hann hefur ekki heyrt áður og svo beðinn um að gleyma laginu, finnst honum lagið einstaklega kunnulegt þegar hann vaknar aftur.

## Heimildir
* http://home.cc.umanitoba.ca/~mdlee/dejavu.htm 
* http://people.howstuffworks.com/question657.htm
* http://serendip.brynmawr.edu/bb/neuro/neuro02/web3/jmaryasis.html
Truflunarkenningin

**Truflunarkenningin** er kenning um minni manna. 

Ein ástæða fyrir því að við gleymum er hömlun. Þegar gleymska verður í skammtímaminni er það vegna þess að yngra nám hefur truflandi áhrif á eldra nám. Það er kallað afturvirk hömlun.

Jenkins og Dallenbackh gerðu tilraun á tveim háskólanemum árið 1924 þar sem þeir voru látnir læra utanað lista með tíu merkingalausum samstöfum. Svo var athugaður munurinn á því sem þeir gátu munað af listanum, annars vegar eftir að hafa einungis sofið á milli þess að læra hann og fara svo með hann nokkrum sinnum þegar þeir voru vaktir með reglulegu millibili, og hins vegar þegar þeir lærðu hann að morgni skóladags og þurftu svo að fara með hann nokkru sinnum yfir daginn.

Það kom í ljós að nemunum gekk mun betur að muna listann eftir að hafa farið strax að sofa. Það er vegna þess að þegar þeir voru vakandi barst þeim sífellt nýtt nám (utanaðkomandi áreiti) sem hafði truflandi áhrif á eldra námið (listana með samstöfunum).

Árið 1969 var önnur rannsókn gerð sem gekk út á að nemendur áttu að læra tölur utanað. Svefntíminn var frá 4 til 8 klukkutímum, og tilraunin var gerð í 12 nætur. Þeir enstaklingar sem sváfu minnst áttu í mestu erfiðleikunum með að muna tölurnar.

Sálfræðingar telja að hömlun eigi þátt í gleymsku, bæði í STM og LTM.  Eldra nám getur haft truflandi áhrif á yngra nám, jafnvel þurrkað það út, og öfugt. **Framvirk hömlun** er sú truflun sem fyrra nám hefur á síðara nám.  Framvirk hömlun hefur verið könnuð með tilraunum, dæmi: rannsóknir Underwoods.  Hann lét þátttakendur læra lista af merkingarlausum samstöfum.  Eftir sólarhring áttu þeir að rifja hann upp.  Í ljós kom að þeir mundu tæp 80% af samstöfunum.  Því næst voru sömu þátttakendur látnir læra annan lista með sama hætti.  Sú frammistaða var heldur lakari en í hinni fyrstu, um 70%.  Þetta var endurtekið þangað til þátttakendurnir höfðu alls lært 20 lista.  Minnið varð lakara eftir því sem listunum fjölgaði.  Af þessu má sjá að hér eru greinileg áhrif framvirkrar hömlunar.

## Heimildir
Geymd

**Geymd** er eitt þriggja minnisþrepa í kenningum um minni. Geymdin er hið eiginlega minni og getur verið með margvíslegu móti og fer það eftir aðstæðum hversu traust hún er. Ef minnisatriði, t.d. nafn einstaklings, fer inn í langtímaminni getum við sótt það og nefnt viðkomandi á nafn næst þegar við sjáum hann eða hann berst í tal. Ef nafn hans hefur aðeins komið við í skammtímaminninu getum við nefnt viðkomandi á nafn t.d. meðan á samtali við hann eða umræðu um hann stendur en gleymum því síðan.

Geymd í skammtímaminni og langtímaminni getur verið með þrennum hætti: 
* **Sjóngeymd**: útlit bókstafa og orða vaðrveitist. 
* **Merkingargeymd**: merking orðanna er geymd
* **Hljóðgeymd**: þegar framburður orða og bókstafa varðveitist.

Rannsóknir benda til þess að orð hljóti **hljóðgeymd** í skammtímaminni þ.e.a.s. þegar kemur að því að muna orð eða bókstafi notist skammtímaminni við framburð þeirra. Minnisvillur í skammtímaminni eru einkum af hljóðrænum toga og tengjast framburði orða.

Í langtímaminni er hins vegar algengast að orð hljóti **merkingargeymd**. Rannsóknir sýna að ef þáttakendur fá nægan tíma til umskrá orðin yfir í langtímaminnið er algengast að þeir rugli saman orðum sem hafa svipaða merkingu, t.d. blað og pappír, refur og úlfur, öskutunna og ruslakarfa. Hins vegar er geymd í langtímaminni ekki alltaf merkingarleg og skammtímaminni notast ekki alltaf hljóðgeymd. 

Sjón, bragð og lykt geta markað varanleg minnisspor í langtímaminninu. Geymd í langtímaminni getur því tekið á sig ýmsar myndir og rannsóknir sýna að langtímaminnið reiðir sig líka á sjóngeymd.
Tengslakenning

Í heimspeki felur tengslakenningin í sér að öll mannleg þekking verður fyrir tilstilli tenginga vissra einfaldra og algildra frumþátta skynjunar.
David Hartley átti hugmyndina að henni en James Mill þróaði hana frekar. John Locke sagði að manneskjan fæðist sem óskrifað blað, sbr. *tabula rasa*, og að reynslan sé rót mannlegrar þekkingar. Immanuel Kant sagði hins vegar að þekking þyrfti að vera til fyrir tilstilli skynsemi, hvort sem skynsemin er af himni komin eða þróuð.

Hins vegar í sálfræði felur tengslakenningin í sér að tvö hugtök eru tengd þegar upplifun eins leiðir til áhrifa annars. Þetta er stundum kallað Pavlovsk skilyrðing eða **viðbragðsskilyrðing**.