open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grænumýrartunga

**Grænumýrartunga** er eyðibýli í Hrútafirði. Grænumýrartunga var einu sinni helsta kennileiti norðan Holtavörðuheiðar og viðkomustaður ferðamanna. Húsið í Grænumýrartungu var byggt árið 1925 og hafði heimarafstöð (eigin vatnsaflsvirkjun). Þetta var framúrstefnuleg bygging á sínum tíma. Jörðin hefur verið í eyði frá 1967, en síðast bjó sama ætt þarna samfellt í þrjá ættliði um hundrað ára skeið. Í garðinum var eitt elsta grenitré á íslandi. Grænumýrartunga var líka innsti byggði bær í Hrútafirði til 1967. Þá urðu Óspaksstaðir innsti byggði bærinn. 

Árið 2003 fékk Slökkvilið Bæjarhrepps í Strandasýslu, gamla íbúðarhúsið í Grænumýrartungu fyrir brunaæfingu. Þakplötur höfðu losnað og einhverjir óprúttnir aðilar höfðu gengið berserksgang þar innan dyra með sleggjum, svo að varasamt gat verið að fara inn í húsið. Stuttu eftir brunaæfinguna var húsið í Grænumýrartungu svo rifið. Eina byggingin sem stendur ennþá er útihús.

Þekktast var býlið Grænumýrartunga sem áfangastaður á leiðinni yfir heiðina og skjól norðan heiðar á árum áður. Sunnan heiðarinnar var Fornihvammur efsti bær í Norðurárdal. Þar var gistihús, sem er horfið fyrir alllöngu. Nú er Holtavörðuheiðin ekki lengur sá farartálmi sem áður var. Þessi tvö býli, hvort sínum megin heiðarinnar, voru eins konar gistihús, viðkomustaðir ferðamanna og landpósta og öruggt skjól í vondum vetrarveðrum.

## Tenglar
* ''100 ára minning bónda og býlis''
Græðisúruætt

**Græðisúruætt** (fræðiheiti: *Plantaginaceae*) er ætt dulfrævinga. Stærsta ættkvísl ættarinnar eru deplur.

## Tegundir á Íslandi
Eftirtaldar tegundir af græðisúruætt vaxa á Íslandi.

# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
#
KDE

**KDE** er alþjóðlegt frjálst hugbúnaðarsamfélag sem býr til forrit sem keyra á Linux, FreeBSD, Solaris, Microsoft Windows og OS X stýrikerfum.

KDE stóð áður fyrir **K** **D**esktop **E**nvironment, frjálst og ókeypis skjáborðsumhverfi sem er eitt af verkefnum samfélagins. Verkefnið var stofnað árið 1996 en KDE 1.0 kom út árið 1998. KDE-sjáborðsumhverfið er með vinsælustu gluggaumhverfum GNU/Linux stýrikerfisins ásamt Unity (frá Ubuntu) og GNOME. 

## Tenglar
* Heimasíða KDE verkefnisins
Skeifa (járn)

**Skeifa** (**járn**, **hestskór** (gömul dönskusletta), **skafl**) er bogalaga (þ.e. U-laga) járn sem fest er með hóffjöðrum (hestskónöglum) undir fætur hesta til hlífðar hófunum. Skeifur eru hugsaðar til að ekki gangi á hófinn, og þegar þær eru festar undir hófana er talað um að *[[Járning|járna hest]]*. Sagt var fyrrum að á Íslandi hefðu Skaftfellingar breiðastar skeifur, enda er víða mjög grýtt í Skaftafelli. Skeifur hafa fundist í jörðu á meginlandi Evrópu frá sjöttu öld. Eftir að skeifur voru teknar í notkun jókst notagildi hrossa til muna, þar sem hófarnir slitnuðu ekki eins mikið undir þungum byrðum. 

## Hóffjaðrir (hestskónaglar)
Ef hóffjöður, sem sumir nefna *skeifufjöður* eða bara *fjöður*, og sumir jafnvel hestskónagla, er með broddi (egg) á hausnum nefnast hóffjöðurinn *gandur* (*gandi* eða *gandajárn*), *broddfjöður* eða *broddnagli*. Orðið *stappa* er svo haft um hóffjöður með haus sem fellur í gatið á skeifunni. 

Fjöður er þó sums staðar haft um fínni nagla en þá sem venjulega eru nefndir fjaðrir. Eins og og segir í *Úr byggðum Borgarfjarðar* eftir Kristleif Þorsteinsson: 
:*Sexboraðar skeifur voru hafðar undir reiðhesta. Voru þær kallaðar „dragstöppur“, og var þá járnað með fínni nöglum, sem nefndir voru fjaðrir.* 

## Skaflaskeifur
**Skaflaskeifur** eða (**skaflar**) eru með broddum sem ganga neðan úr þeim aftanverðum og neðanverðum. Broddarnir eru til þess að hrossið renni síður á ís eða hálku.

## Eitt og annað
* Sumstaðar á landinu nefnist slitin og þunn skeifa **plenta**   (t.d. Borgarfirði), en það orð er þó oftast haft um lítla köku, lummu eða dalplentu. 

## Tengt efni
* Ójárnaðir hestar (ens. *Barefoot horses*)
* Skeifukast

## Tilvísanir


## Tenglar
* ''Of litlar skeifur landlægur óvani''; grein í Morgunblaðinu 1998
* ''Enn þrefað um fótabúnaðarreglur''; grein í Morgunblaðinu 1999
*
Vélmenni

**Vélmenni** (**þjarki** eða **róbóti**) er vél sem getur unnið mannsverk á miklu nákvæmari og skilvirkari hátt en maðurinn sjálfur og við erfiðari aðstæður og þar sem manninum væri ómögulegt að starfa, eins og t.d. ofan í djúpum hellum eða á plánetunni Mars. 

## Sjá einnig
* Þjarkafræði, fræðigrein sem fæst við vélmenni

## Tilvísanir


## Tenglar
* 
* 
*
Tryggvi Gunnarsson

**Tryggvi Gunnarsson** (f. 18. október 1835 að Laufási í Þingeyjarsýslu, d. 21. október 1917) var íslenskur trésmiður, þingmaður og bankastjóri Landsbankans. Tryggvagata í miðbæ Reykjavíkur er nefnd eftir honum, og raunar ennfremur Tryggvagata á Selfossi. Í garði Alþingishússins er stytta til minningar um Tryggva en Tryggvi bjó þann garð til og sinnti honum einkar vel á efri árum.

## Æviágrip
Faðir Tryggva var Gunnar Gunnarsson, prestur í Laufási, og móðir hans var Jóhanna Gunnlaugsdóttir, dóttir Gunnlaugs Briem, sýslumanns í Eyjafjarðarsýslu. Tryggvi ólst upp í Laufási til 14 ára aldurs, en þá fór hann til móðurbróður síns Ólafs Briem á Grund í Eyjafirði og lærði hjá honum trésmíði og fékk sveinsbréf 16 ára gamall.

Árið 1859 giftist hann stjúpsystur sinni Halldóru Þorsteinsdóttur, en faðir hennar var Þorsteinn Pálsson, prestur að Hálsi í Fnjóskadal. Halldóra lést ung af sullaveiki og eignuðust þau ekki börn en ættleiddu þó frænku Halldóru að nafni Valgerður Jónasdóttir. Valgerður var aftur móðir Dóru Þórhallsdóttur eiginkonu Ásgeirs Ásgeirssonar forseta Íslands.

Árið 1859 byggði Tryggvi bæ að Hallgilsstöðum í Fnjóskadal. Árið 1863 ferðaðist hann til Kaupmannahafnar, vegna tillagna Péturs Hafsteins, amtmanns, og hafði vetursetu. Næsta ár fór hann til Åss í Noregi þar sem var landbúnaðarskóli og varði hann nokkrum tíma þar og ferðaðist um Suður-Noreg. Laufáskirkja var byggð árið 1865 af Tryggva Gunnarssyni og Jóhanni Bessasyni bónda á Skarði í Dalsmynni.

Tryggvi var mjög iðinn við búskap og smíðar. Hann var hreppstjóri í þrjú ár og formaður í Búnaðarfélagi Suður-Þingeyinga frá 1866-71. Þau bjuggu á Hallgilsstöðum til ársins 1871 en þá gerðist Tryggvi kaupstjóri Gránufélagsins.

Á bæjarstjórnarfundi 1. nóvember 1917 var ákveðið að nefna nýja götu sem lögð hafði verið samhliða uppfyllingu við hina nýju Reykjavíkurhöfn *Tryggvagata* í höfuðið á Tryggva Gunnarssyni sem þá var nýlega látinn.

## Tenglar
* Æviágrip á vef Alþingis
* Skólavefurinn: Tryggvi Gunnarsson 
* Gamli hundraðkallinn og fé án hirðis, bloggfærsla þar sem fjallað er um Tryggva
* Tryggvi Gunnarsson; Klemens Jónsson, Andvari janúar 1918, bls. V&ndash;XXXVIII.
Nikolaj og Julie

***Nikolaj og Julie*** var dönsk sjónvarpsþáttaröð sem sýnd var á DR1 á árunum 2002-2003. Þættirnir fjalla um Nikolaj og Julie, ungt par sem kynnist í Tívolí, gifta sig skömmu seinna og eignast sitt fyrsta barn. Allt virðist ganga í haginn í fyrstu þar til þrýstingur í vinnu, barnauppeldi og vináttubönd fara að reyna á sambandi. Þáttaröðin tók á ást, vináttu og öllu sem manninum kemur við.

Árið 2003 hlaut Nikolaj og Julie Emmy-verðlaunin sem besta alþjóðlega dramaþáttaröð. Talið er að um ein og hálf milljón áhorfenda hafi séð hvern þátt fyrir sig, að meðaltali. 

Upphafslag þáttanna, *[[Right Next to the Right One]]*, er eftir Tim Christensen.

## Leikarar
Helstu leikarar:
* Peter Mygind - Nikolaj
* Sofie Gråbøl - Julie
* Dejan Cukic - Philip
* Sofie Stougaard - Karina
* Jesper Asholt - Frank
* Therese Glahn - Søs

## Tilvísanir
Brjáns saga

**Brjáns saga** – (eða **Brjánssaga**) – var forn íslensk saga (tilgátusaga), þar sem m.a. var sagt frá Brjánsbardaga á Írlandi og Brjáni yfirkonungi Írlands. Sagan er glötuð.

Flestir fræðimenn eru sammála um að í 154.–157. kafla Njáls sögu sé stuðst við glatað rit um Brjánsbardaga. Þetta rit er einnig notað í Þorsteins sögu Síðu-Hallssonar og lítillega í Orkneyinga sögu. Þessi tilgátusaga er venjulega kölluð *Brjáns saga*, og hefur líklega verið samin á Íslandi um 1200. Hún hefur e.t.v. verið eina íslenska fornritið sem fjallaði að mestu um írska atburði. 

Í Þorsteins sögu segir: „Jarl [Sigurður Hlöðvisson] þakkaði honum [Þorsteini] orð sín. Þeir fóru síðan til Írlands og börðust við Brján konung, og urðu þar mörg tíðendi senn, sem segir í sögu hans.“ Talið hefur verið að orðið *hans* vísi til Brjáns konungs og sögu hans. Jón Jóhannesson benti hins vegar á, að þetta megi skilja svo að átt sé við sérstaka sögu af Sigurði Hlöðvissyni Orkneyjajarli, sem féll í Brjánsbardaga. Sú saga er glötuð ef til hefur verið. Þrátt fyrir þennan möguleika hélt Jón sig við það að átt sé við sögu Brjáns konungs. 

Brjánsbardagi varð föstudaginn langa, 23. apríl 1014, á Uxavöllum (Clontarf – clon = engi, tarf = tarfur, uxi) við Dyflinni á Írlandi. Þar tókust á Brjánn yfirkonungur Írlands og konungurinn í Leinster, Máel Mórda mac Murchada, sem hafði fengið til liðs við sig málaliða frá Orkneyjum og Dyflinni, undir stjórn Sigtryggs silkiskeggs Dyflinnarkonungs. „Brjánn féll, en hélt velli“, eins og segir í vísu um bardagann. Aðalheimildir um orustuna eru írskar, m.a. samtímaannálar og ritið *Landvörn Íra gegn víkingum* (Cogadh Gáedhel re Gallaibh) frá 12. öld. 

Kjarni frásagnarinnar um Brjánsbardaga eru Darraðarljóð, sem eru stórfellt og dularfullt kvæði, e.t.v. ort á Katanesi nyrst á Skotlandi. Sjá Njáls sögu. 

Nýlega hafa verið endurvaktar hugmyndir um að Brjáns saga hafi verið rituð af norrænum mönnum í Dyflinni um 1100, sem andsvar við ritinu „Landvörn Íra gegn víkingum“ (sjá Clarke o.fl. 1998:449).

## Heimildir
* Sophus Bugge: *Norsk sagafortælling og sagaskrivning i Irland*. Kristiania 1901. 
* Einar Ól. Sveinsson (útg.): *Brennu-Njáls saga*. *Íslensk fornrit* XII, Reykjavík 1954:xlv-xlix. Hið íslenska fornritafélag.
* Jón Jóhannesson (útg.): *Austfirðinga sögur*. *Íslensk fornrit* XI, Reykjavík 1950:cii og 301. Hið íslenska fornritafélag.
* H. B. Clarke, M. Ní Mhaonaigh og R. Ó Floinn (ritstj.): *Ireland and Scandinavia in the Early Viking Age*. Four Courts Press, 1998.
* John Kennedy: *The Íslendingasögur and Ireland*. http://www.dur.ac.uk/medieval.www/sagaconf/kennedy.htm 
* 

## Tengt efni
* Brian Boru eða Brjánn yfirkonungur Írlands
* Konungar í Dyflinni
* Orkneyjajarlar

## Tenglar
* Brennu-Njáls saga
* Vangaveltur Chris Lowe um Brjáns sögu (á ensku)
Síðtímabilið

**Síðtímabilið** er í sögu Egyptalands tímabil sem nær frá upphafi tuttugustu og sjöttu konungsættarinnar 672 f.Kr. til loka þrítugustu og fyrstu konungsættarinnar 323 f.Kr.. Oft er litið á þetta tímabil sem síðasta blómaskeið menningar Forn-Egypta áður en landið féll endanlega undir erlend yfirráð.

Fyrsta konungsætt þessa tímabils sleit samband sitt við Assyríu og reyndi að endurreisa stórveldisstöðu landsins við Miðjarðarhafið. Að lokum þurfti landið þó að beygja sig undir vaxandi veldi Persa. Einum konungi tuttugustu og áttundu konungsættarinnar tókst að gera uppreisn gegn Persum sem varði í sex ár, en að öðru leyti var landið hluti af veldi Akkamenída samfellt frá 525 f.Kr. þar til síðasti landstjóri Persa í Egyptalandi gafst upp fyrir Alexander mikla án orrustu árið 332 f.Kr. Ptólemajaríkið varð síðan til við skiptingu ríkis Alexanders 305 f.Kr.
Brjánsbardagi

**Brjánsbardagi** (írska: *Cath Chluain Tarbh*) varð föstudaginn langa, 23. apríl 1014, á Uxavöllum (*Clontarf* – chluana = engi, tarbh = tarfur, uxi), sem eru norðan við höfnina í Dyflinni á Írlandi. Þar tókust á Brjánn yfirkonungur Írlands og konungurinn í Leinster, Máel Mórda mac Murchada, sem hafði fengið til liðs við sig málaliða frá Orkneyjum og Dyflinni, undir stjórn Sigtryggs silkiskeggs Dyflinnarkonungs. Bardaganum lauk með algerum ósigri Máel Mórda, en Brjánn var drepinn af nokkrum norrænum mönnum, sem á flótta rákust á tjald hans. „Brjánn féll, en hélt velli“, eins og segir í vísu um bardagann, undir lok Njáls sögu. Eftir orustuna breyttist Írland aftur í ríki nokkurra smákonunga, eins og verið hafði fyrir daga Brjáns konungs.

Aðalheimildir um orustuna eru írskar, m.a. samtímaannálar og ritið *Landvörn Íra gegn víkingum* (Cogadh Gáedhel re Gallaibh) frá 12. öld. Í Njáls sögu er eftirminnileg lýsing á Brjánsbardaga og aðdraganda hans, þar sem dularfull öfl leika stórt hlutverk.

Brjánsbardagi skipar sérstakan sess í hugum Íra, sem samið hafa söngva og sögur um bardagann og Brján konung.

Friðrik Ásmundsson Brekkan samdi skáldsögu um Brjánsbardaga: *Saga af Bróður Ylfing*. Hún kom fyrst út á dönsku 1924: *Ulveungernes broder*, en var brátt þýdd og að nokkru endursamin á íslensku (Akureyri 1929). Ljósprentuð 1988 í tilefni af aldarafmæli höfundarins. 

## Tengt efni
* Brjáns saga
* Konungar í Dyflinni

## Heimildir
*
Krybba

**Krybbur**, í ættinni **Gryllidae** eru skordýr sem eru skyld engisprettum. Búkur krybbna er nokkuð flatur og hafa þær langa fálmara. Til eru um 900 tegundir krybbna í heiminum.
Krybbur lifa á milli 55. breiddargráðanna og er fjölbreytileikinn er mestur í hitabeltislöndum. Sumar krybbur geta flogið en margar eru ófleygar.
karldýrin gefa frá sér hávært hljóð til að laða að kvendýrin með því að núa saman framvængjunum.

## Tengill
Krybbaætt - Náttúrufræðistofnun
Assyría

**Assyría** var stórveldi sem ríkti yfir frjósama hálfmánanum, Egyptalandi og stórum hluta Litlu-Asíu í fornöld. Ríkið hét eftir upprunalegri höfuðborg þess, hinni fornu borg Assúr (akkadíska: *Aššur*; arabíska: أشور *Aššûr*; hebreska: אַשּׁוּר *Aššûr*, aramaíska: *Ashur*). Síðar varð Níneve höfuðborg ríkisins (skammt frá Mosul í Írak í dag). Stórveldistíma Assyríu er skipt í þrjú tímabil: Gamla ríkið (20. – 15. öld f.Kr.), Miðríkið (15. – 10. öld f.Kr.) og Ný-Assyríska ríkið (911 – 612 f.Kr.) en af þessum þremur tímabilum er það síðasta langþekktast.

Veldi Assyríu leið undir lok þegar ný-babýlónskt ríki Kaldea reis til áhrifa í frjósama hálfmánanum.

Assurbanipal konungur, sem var uppi 685 f.Kr. – 627 f.Kr., setti á laggirnar fyrsta bókasafnið í Mið-Austurlöndum í borginni Níneve. Bókasafnið samanstóð af leirtöflum og þekktasta verkið er Gilgameskviða. Segir sagan að þegar Alexander mikli sá bókasafn Assurbanipals hafi það veitt honum innblástur að því að stofna eigið bókasafn, sem varð að Bókasafninu í Alexandríu undir leiðsögn Ptolemajosar I Soter.
Tuttugasta og sjötta konungsættin

**Tuttugasta og sjötta konungsættin** í sögu Egyptalands var síðasta konungsættin af egypskum uppruna áður en Persar lögðu landið undir sig. Þessi konungsætt var fyrsta konungsætt Síðtímabilsins. Höfuðborg ríkisins var í Saís í Nílarósum líkt og hjá tuttugustu og fjórðu konungsættinni, en Psamtik 1. var barnabarn Bakenrenefs, síðasta faraós tuttugustu og fjórðu konungsættarinnar.

Fyrsti konungur þessarar ættar Nekaú 1. var landstjóri í Saís, en sonur hans, Psamtik, endurreisti sjálfstæði landsins með aðstoð lýdískra og grískra málaliða eftir að höfuðborg Assyríu, Níneve, var rænd af Babýlónum 612 f.Kr..
Lýdía

**Lýdía** (assyríska: *Luddu*; gríska: *Λυδία*) var járnaldarríki í vesturhluta Litlu-Asíu þar sem nú eru tyrknesku héruðin Manisa og Ismír. Íbúar Lýdíu töluðu lýdísku sem er anatólískt mál. Ríkið varð til við fall veldis Hittíta á 12. öld f.Kr. Það náði hátindi sínum undir stjórn Krösosar á 6. öld f.Kr. en eftir ósigur hans gegn Kýrosi 2. lögðu Persar landið undir sig. Síðar varð Lýdía hluti af ríki Alexanders mikla, Selevkídaríkinu og síðar rómverskt skattland.
Miðríkið

**Miðríkið** er tímabil í sögu Egyptalands sem nær frá stofnun elleftu konungsættarinnar til loka fjórtándu konungsættarinnar eða um það bil frá 2040 f.Kr. til 1640 f.Kr. Ríkið varð til þegar Mentúhótep 2. af elleftu konungsættinni frá Þebu, tókst að sameina Efra- og Neðra-Egyptaland í eitt ríki með sigri á tíundu konungsættinni sem ríkti yfir Neðra-Egyptalandi í Herakleópólis. Sumir fræðimenn eru þó á þeirri skoðun að ekki eigi að telja upphaf Miðríkisins fyrr en við friðsamlega valdatöku tólftu konungsættarinnar eftir lát Mentúhóteps 4. 

Á tímum elleftu konungsættarinnar var höfuðborg ríkisins í Þebu, en þegar tólfta konungsættin tók við flutti hún höfuðborgina til El-Lisht í Neðra-Egyptalandi, sem að vissu leyti var afturhvarf til Memfis sem er þar rétt norðan við. Höfuðguðinn á þessum tíma var hinn herskái fálki Montjú sem tilbeðinn var í Armant og Þebu, fremur en Amon. 

Helstu konunganöfn á þessu tímabili voru Senúsret og Amenemhat. Á þessum tíma reisti Senúsret 1. af tólftu konungsættinni borgina Karnak. Talsverð velmegun ríkti og pýramídar voru áfram notaðir sem grafhýsi konunga. Á þessum tíma sendu Egyptar marga könnunarleiðangra og sendimenn til annarra ríkja í Mið-Austurlöndum.
Vatnsrennibraut

**Vatnsrennibraut** er rennibraut eða rör sem er hannað svo fólk geti rennt sér í henni, oft þannig að vatn sem sprautað er frá toppi rennibrautarinnar hjálpi fólki að renna niður með því að minnka viðnámið.
Beverly Hills Chihuahua

***Beverly Hills Chihuahua*** er bandarísk ævintýra kvikmynd, sem Walt Disney Pictures frumsýndi þann 3. október 2008. Kvikmyndin var leikstýrð var af Raja Gosnell. Framleiðendur voru David Hoberman, Todd Lieberman, John Jacobs og Ricardo Del Rio. Handritshöfundar voru Analisa LaBianco og Jeffrey Bushell.

## Tenglar
*
Björn bróðir

***Björn bróðir*** (enska: *Brother Bear*) er bandarísk teiknimynd framleidd af Walt Disney Feature Animation. Myndin var frumsýnd þann 1. nóvember 2003.

Kvikmyndin var fertugasta og fjórða kvikmynd Disney-kvikmyndaversins í fullri lengd. Leikstjórar myndarinnar voru þeir Aaron Blaise og Robert Walker. Framleiðendur voru Igor Khait og Chuck Williams. Handritshöfundar voru Tab Murphy, Lorne Cameron, David Hoselton, Steve Bencich og Ron J. Friedman. Tónlistin í myndinni er eftir Mark Mancina og sungið af Phil Collins. Árið 2006 var gerð framhaldsmynd, *[[Björn bróðir 2]]*, sem var aðeins dreift á mynddiski.

## Íslensk talsetning

### Aðrar raddir

### Lög í myndinni

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Refurinn og hundurinn

***Refurinn og hundurinn*** (enska: *The Fox and the Hound*) er bandarísk teiknimynd framleidd af Walt Disney Productions. Myndin er byggir á samnefndri skáldsögu eftir bandaríska rithöfundinn Daniel P. Mannix. Myndin var frumsýnd þann 10. júlí 1981.

Kvikmyndin var tuttugasta og fjórða kvikmynd Disney-kvikmyndaversins í fullri lengd. Aðalpersónur eru rauðrefurinn Teddi og hundurinn Kobbi. Leikstjórar myndarinnar voru þeir Ted Berman, Richard Rich og Art Stevens. Framleiðendur voru Ron Miller, Art Stevens og Wolfgang Reitherman. Handritshöfundar voru Ted Berman, Larry Clemmons, David Michener, Peter Young, Burny Mattinson, Steve Hulett, Earl Kress og Vance Gerry. Tónlistin í myndinni er eftir Richard Johnston, Richard Rich, Jim Stafford, Jeffrey Patch og Buddy Baker. Þegar myndin kom út var hún dýrasta teiknimynd sem framleidd hafði verið en kostnaðurinn nam $12 milljónum. Árið 2006 var gerð framhaldsmynd, *[[Refurinn og hundurinn 2]]*, sem var aðeins dreift á mynddiski.

## Talsetning

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Óliver og félagar

***Óliver og félagar*** (enska: *Oliver & Company*) er bandarísk teiknimynd, sem Walt Disney Pictures frumsýndi þann 18. nóvember 1988. Leikstjóri myndarinnar er George Scribner. Aðalpersónur eru Óliver (köttur) og hundurinn hann Hrappur. Þeir eru: Hrappur, Fransis, Einstein, Beta, Tító, og Súsanna.

## Íslensk talsetning
Kvikmyndin var talsett 1998.

### Lög í myndinni

## Tæknilega

## Tilvísanir

## Tenglar
* 
*
Sósíalismi andskotans

**Sósíalismi andskotans** er stjórnarstefna þegar ríkið þjóðnýtir tap, en afhendir gróðann einstaklingum. Vilmundur Jónsson, landlæknir mun vera upphafsmaður þessara orða. Ragnar Jónsson skrifaði síðar grein í tímaritið Nýtt Helgafell árið 1959 sem nefndist þessu nafni. Síðan hafa þessi orð oft verið notuð í almennri umræðu. 

## Tengt efni
* Pilsfaldakapítalismi
Annað millitímabilið

**Annað millitímabilið** er tímabil í sögu Egyptalands sem nær frá endalokum Miðríkisins um 1640 f.Kr. fram að upphafi Nýja ríkisins um það bil 1570 f.Kr.. Á þessum tíma leystist miðstjórnarvald faraóanna upp og Neðra Egyptaland féll í hendur hirðingjaþjóðflokks sem Egyptar nefndu Hyksos og ríktu frá Memfis og Avaris, meðan Efra Egyptaland var í höndum fursta sem ríktu frá Þebu. Hyksos-konungar mynda fimmtándu konungsættina í konungalistunum, en deilt er um hvort sextánda konungsættin telji Hyksos-konunga eða egypska konunga. Sautjánda konungsættin er mynduð af furstum sem ríktu yfir Þebu. Síðustu konungar þeirrar ættar gerðu uppreisn gegn Hyksos-konungunum og lögðu grundvöllinn að myndun Nýja ríkisins.
Áttunda konungsættin

**Áttunda konungsættin** var í sögu Egyptalands konungsætt sem ríkti yfir landinu í byrjun fyrsta millitímabilsins þegar miðstjórnarvald faraóanna var veikt. Konungsættin kom upp í þeim átökum sem urðu eftir lát drottningarinnar Nitókriss. Konungar þessarar konungsættar ríktu í Memfis en Abýdos varð sjálfstætt stjórnvaldssetur í Efra Egyptalandi. 

## Konungar áttundu konungsættarinnar
* Neferkare Pepiseneb  
* Neferkamin Anú  
* Kaíkare-Ibi    
* Neferkaúre  
* Neferkaúhor 
* Neferirkare 2.  
* Sekemkare  
* Úadkare    
* Ity  
* Imhótep  	 
* Hótep   
* Kúi
* Isú    
* Ítenú
Sjöunda konungsættin

**Sjöunda konungsættin** var, samkvæmt Maneþoni, fyrsta konungsætt fyrsta millitímabilsins í sögu Egyptalands. Hann segir að þá hafi sjötíu konungar í Memfis ríkt í sjötíu daga. Flestir eru nú sammála um að þessi konungsætt hafi aldrei verið til, en endurspegli fremur ákveðna rósturtíma í sögu landsins. Fræðimenn hafa ýmist dagsett þetta tímabil 2181 f.Kr., 2175 f.Kr., 2150 f.Kr. eða 2140 f.Kr. til 2165 f.Kr. eða 2130 f.Kr.
Níunda konungsættin

**Níunda konungsættin** í sögu Egyptalands var konungsætt sem ríkti yfir Egyptalandi um það bil frá 2160 f.Kr. til 2040 f.Kr. Níundu og tíundu konungsættirnar ríktu frá Herakleópólis. Oft er erfitt að sjá hvorri konungsættinni konungar þessa tímabils tilheyra.

## Konungar níundu konungsættarinnar
* Kety 1.   
* Merikare 1.
* Neferkare 7.
* Kety 2.
* Konungur þar sem aðeins hluti nafnsins er þekktur *Senen...* (Tórínópapýrusinn 4.22)
* Kety 3.
* Kety 4.
Þeba (Egyptalandi)

**Þeba** (gríska: Θῆβαι, *Thēbai*; fornegypska: *niwt* „borgin“ eða *niwt-rst* „borgin í suðri“ eða *w3st*) sem Hómer kallar *Þebu hinna hundrað hliða*, var borg í Egyptalandi hinu forna sem stóð á austurbakka Nílar um 800 kílómetra frá Miðjarðarhafinu. Þeba var höfuðborg héraðsins Úaset sem var fjórða umdæmi Efra Egyptalands. Þeba var höfuðborg alls landsins á tímum elleftu konungsættarinnar og mestan hluta átjándu konungsættarinnar þótt hin eiginlega stjórnsýslumiðstöð hafi líklega verið í Memfis. Bæirnir Lúxor og Karnak standa við jaðar borgarinnar.
Höfuðstöðvar

**Höfuðstöðvar** er aðalaðsetur fyrirtækis eða samtaka og innihalda oft margar yfirdeildir sem virka sem nokkurs konar heili fyrir önnur útibú eins og t.d. í tilfelli banka. Í hernaðarlegu tilliti er orðið notað um aðalstöðvar t.d. útlagahers eða yfir meginmiðstöð hernaðarframkvæmda þaðan sem öðrum deildum er stjórnað, t.d. minni bækistöðvum hersins.
Tíunda konungsættin

**Tíunda konungsættin** í sögu Egyptalands var konungsætt sem ríkti yfir Egyptalandi á fyrsta millitímabilinu um það bil frá 2100 f.Kr. til 2040 f.Kr. Þessir konungar ríktu, líkt og konungar níundu konungsættarinnar, frá Herakleópólis í Neðra Egyptalandi. 

## Konungar tíundu konungsættarinnar
* Kety 5.
* síðan tveir konungar með nöfn sem þekkt eru í brotum: Meri... (*mrjj...*) ; og Se...re Kety (*s...(ra) X(t)y*) 
* Kety 6.
* Kety 7.
* Merikare 2.
Kransæðasjúkdómar

**Kransæðasjúkdómar** eru algengastir hjartasjúkdóma og leiðandi orsök dauðsfalla um heim allan. Þegar talað er um kransæðasjúkdóma er átt við þrengingar eða stíflur í kransæðum hjartans vegna æðakölkunar eða blóðtappa sem myndast í kjölfar hennar. Æðakölkun er ekki einskorðuð við kransæðar hjartans, heldur er um kerfisbundin og mögulega útbreiddan sjúkdóm að ræða. Æðakölkun getur birst sem sjúkdómur í slagæðum heilans og þá valdið blóðþurrð eða heilablóðfalli, eða sem sjúkdómur í útlægum slagæðum og valdið heltiköstum eða alvarlegri blóðþurrð í útlimum. Sjúkdómar af völdum æðakölkunar geta allir verið til staðar hjá einum og sama sjúklingnum og er meinafræði þeirra sú sama.

Þegar æðakölkun birtist sem kransæðasjúkdómur valda þrengsli eða stíflur í kransæðum takmörkuðu blóðflæði til hjartavöðvans sem leiðir til klínískra einkenna kransæðasjúkdóms.

## Einkenni og áhættuþættir
Helstu einkenni kransæðasjúkdóms eru mæði og hjartaöng en aukning á þessum einkennum er ein aðal ástæða þess að sjúklingar leita sér læknisaðstoðar. Þekktir áhættuþættir kransæðasjúkdóma eru aldur, hár blóðþrýstingur, sykursýki, hækkaðar blóðfitur, reykingar og ættarsaga um kransæðasjúkdóma. Einnig er verið að rannsaka áhrif persónuleikans á sjúkdómana.

## Meðferð

Það er engin þekkt lækning á kransæðasjúkdómum en fyrsta meðferð er gjarnan gjöf lyfja sem minnka súrefnisþörf hjartans. Eftir því sem sjúkdómurinn ágerist getur hins vegar reynst óhjákvæmilegt að sjúklingur fari í aðgerð til að koma á betra blóðflæði til hjartavöðvans. Aðgerðir sem framkvæmdar eru eru kransæðavíkkun, stent ísetning og kransæðahjáveituaðgerð.

## Tilvísanir


## Heimildir
* Ballan, A. og G. Lee, „A Comparative Study of Patient perceived Quality of Life pre and post Coronary Artery Bypass Graft Surgery“, *Australian Journal of Advanced Nursing* **24** (4) (2007): 24-8.
* Boon, N.A., N.R. Colledge, B.R. Walker og J.A.A. Hunter (ritstj.) *Davidson’s Principles & Practice of Medicine* (Edinburgh: Elsevier Limited, 2006).
* Henry, M.M. og J.N. Thompson (ritstj.), *Clinical Surgery* (Edinburgh: Elsevier Limited, 2005).
Formerkisfall

**Formerkisfall** er ósamfellt fall sem tekur gildið -1 þegar breyta þess er neikvæð og 1 þegar breyta þess er jákvæð.

## Skilgreining
Þar sem talan núll hefur ekkert formerki er formerkisfall óskilgreint fyrir núll, en stundum er þó eftirfarandi skilgreining notuð, fyrir rauntölur *x*:

: \sgn (x) = \begin{cases}
-1 & \text{ef } x  0. \end{cases}.

Einnig má nota Heavisidefallið  H (x)  til að skilgreina formerkisfall (nema þegar  x = 0 ):
:\sgn(x) = \frac{x} = \frac{x} = \frac{d}{d{x}} = 2H(x)-1 
þar sem  |x|  er algildi tölunnar  x .

## Eiginleikar
Hægt er að tákna allar rauntölur sem margfeldi tölugildis þeirra og formerkisfallsins:
: x = \sgn(x) \cdot |x|\,. \qquad \qquad (1)
Hægt er að sjá frá jöfnu **(1)** að þegar skilgreiningin hér að ofan er notuð þá fæst
: \sgn(x) = {x \over |x|}\,. \qquad \qquad (2), nema þegar x = 0.

Formerkisfallið er líka afleiða tölugildisins:
: {d |x| \over dx} =  \sgn(x) \,., en er þó óskilgreint fyrir x = 0.

## Tvinntalnaformerkisfall
Hægt er að rita formerkisfallið fyrir tvinntölur:
:\sgn z = \frac{z} 
fyrir hvert *z* ∈ \mathbb{C} nema þegar *z* = 0. Formerkisfall sérhverrar tvinntölu *z* er sá punktur á einingarhringnum í tvinnsléttunni sem er næst *z*. Þá, þegar *z* ≠ 0 gildir:
:\sgn z = \exp(i\arg z)\,,
þar sem arg z er fasahorn z.

## Heimildir
Æðakölkun

**Æðakölkun** er bólgusjúkdómur í veggjum slagæða en upphaf hennar má rekja til þess þegar fita safnast fyrir staðbundið undir innsta lag æðar vegna spennu eða álags (til dæmis háþrýstingur). Við það raskast virkni innsta lagsins og ónæmiskerfið ræsist í kjölfarið með íferð stórkirninga á svæðið. Stórkirningarnir taka upp fituna og sérhæfast við það í gleypifrumu. Þegar gleypifrumurnar virkjast losa þær frá sér frumuboðefni sem örva frumur í miðlagi æðarinnar til að hylja fituskelluna með myndun trefjahimnu. Með þessum viðbrögðum hefur ónæmiskerfið unnið tímabundið úr vandamálinu og getur einstaklingur verið einkennalaus á meðan að skellan raskar ekki eðlilegu blóðflæði. Hins vegar ef bólguviðbrögð ónæmiskerfisins ágerast getur það orðið til þess að gleypifrumur nái að rjúfa sér leið gegnum trefjahimnuna og innsta lag æðarinnar. Við rofið nær innihald skellunnar að komast í snertingu við blóðrásina en við það fer af stað storkuferli og blóðtappi myndast sem nær bæði inn fyrir brostna veggi skellunnar og út fyrir hana. Blóðtappinn hleður utan á sig og getur annað hvort valdið stíflu í æðinni staðbundið eða losnað frá skellunni og valdið stíflu annars staðar í æðakerfinu og valdið hjartaáfalli, heilablóðfalli og heltiköstum.

Þekktir áhættuþættir kransæðasjúkdóma eru aldur, háþrýstingur, sykursýki, hækkaðar blóðfitur, reykingar og ættarsaga um æðakölkunarsjúkdóma.

## Tilvísanir


## Heimildir
* Boon, N.A., N.R. Colledge, B.R. Walker og J.A.A. Hunter (ritstj.), *Davidson’s Principles & Practice of Medicineı* (Edinburgh: Elsevier Limited, 2006).
* Henry, M.M. og J.N. Thompson (ritstj.), *Clinical Surgery* (Edinburgh: Elsevier Limited, 2005).
* 
*
Mógilsá

**Mógilsá** er ríkisjörð í Kollafirði við rætur Esju. Þar er rannsóknarstöð Skógræktar ríkisins staðsett.

Árið 1967 var ákveðið að efla rannsóknir í þágu skógræktar á Íslandi og var rannsóknarstöð Skógræktar ríkisins á Mógilsá í Kollafirði reist fyrir þjóðargjöf frá Norðmönnum sem gefin var í tilefni af heimsókn Ólafs V. Noregskonungs til Íslands árið 1961. Ýmsar trjátegundir hafa verið ræktaðar og reyndar í brekkunni fyrir ofan rannsóknastöðina. Þar er nú trjásafn með tegundum eins og rauðelri, linditré, broddhlyni og risalerki.

Fjölmargir stígar liggja um skóginn og tengist stíganetið aðalgöngustígum á Esju.

## Tenglar
Mógilsá
Hauskúpufiðrildi

**Hauskúpufiðrildi** (einig **kúpusvarmi** eða **hauskúpusvarmi**) (fræðiheiti: *Acherontia atropos*) er fiðrildi af svarmfiðrildaætt og er svo nefnt vegna þess að ofan á frambol er gul litflikra sem minnir á hauskúpu. Hauskúpufiðrildi á heima við Miðjarðarhaf og flýgur árlega norður yfir Pýreneafjöll og Alpanna. Þá er hásumar og verpir hann eggjum sínum í kartöflugrös og skyldar náttskuggajurtir. Hauskúpufiðrildið sækir hunang í býflugnabú, dáleiðir býflugurnar með sérstöku blísturhljóði, en oft endar innbrotið með því að býflugurnar stinga það til bana. Aðeins einu sinni hefur hauskúpufiðrildi fundist á Íslandi, það var í Öræfasveit. 

## Tilvísanir
Krabbalakki

**Krabbalakki** (fræðiheiti: *Gromphadorhina portentosa*) er með stærri kakkalökkum í heiminum, enda getur hann orðið allt að 8-10 cm að lengd, en kvendýrið er nokkuð minna en kardýrið. Krabbalakkinn er brúnsvartur, vængjalaus, með sérkennilega hnúða á framboli. Krabbalakkinn lifir villtur á Madagaskar, en hefur orðið vinsælt gæludýr þar eð hann hvæsir sem slanga ef hann telur sér ógnað.
Elton John

**Sir Elton Hercules John** (f. **Reginald Kenneth Dwight**; 25. mars 1947) er enskur tónlistarmaður, píanóleikari og lagahöfundur. John braust fram á sjónarsviðið á 8. áratugnum og átti farsælt samstarf við lagahöfundinn Bernie Taupin. John er einn farsælasti sólólistamaður allra tíma. Lífi hans var gert skil í kvikmyndinni *Rocketman* (2019).

Árið 2000 spilaði Elton John á Laugardalsvelli fyrir um 10.000 manns. Hann kom aftur árið 2007 og spilaði í einkaveislu Ólafs Ólafssonar, kenndan við Samskip.  

Elton ákvað að fara í kveðjutónleikatúr frá 2018–2021, en hann frestaðist vegna Covid-19. John spilaði sína síðustu tónleika árið 2023. John spilaði sína síðustu tónleika í Stokkhólmi 8. júlí 2023. Hann var virkur tónlistarmaður í 61 ár og gaf út 31 breiðskífu.

John var stjórnarmaður í knattspyrnufélaginu Watford FC um nokkra hríð.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *Empty Sky* (1969)
* *Elton John* (1970)
* *Tumbleweed Connection* (1970)
* *Madman across the Water* (1971)
* *Honky Chateau* (1972)
* *Don't shoot me, I'm only the Piano Player* (1973)
* *Goodbye Yellow Brick Road* (1973)
* *Caribou* (1974)
* *Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy* (1975)
* *Rock of the Westies* (1975)
* *Blue Moves* (1976)
* *A Single Man* (1978)
* *Victim of love* (1979)
* *21 at 33* (1980)
* *The Fox* (1981)
* *Jump up* (1982)
* *Too low for Zero* (1983)
* *Beaking Hearts* (1984)
* *Ice on Fire* (1985)
* *Leather Jackets* (1986)
* *Reg strikes back* (1988)
* *Sleeping with the Past* (1989)
* *The One* (1992)
* *Made in England* (1995)
* *The Big Picture* (1997)
* *Songs from the West Coast* (2001)
* *Peachtree Road* (2004)
* *The Captain and the Kid* (2006)
* *The Diving Board* (2013)
* *Wonderful Crazy Night* (2016)
* *Regimental Sgt. Zippo* (2021)

### Samvinnuplötur
*Duets (1993)
*The Union (með Leon Russell) (2010)
*Good Morning to the Night (með Pnau) (2012)
*The Lockdown Sessions (2021)
*Who Believes in Angels? (með Brandi Carlile) (2025)

### Kvikmyndatónlist
*Friends (1971)
*The Lion King (1994)
*Elton John and Tim Rice's Aida (1999)
*The Muse (1999)
The Road to El Dorado (2000)
*Aida (2000)
*Billy Elliot (2005)
*Lestat (2005)
*Gnomeo & Juliet (2011)
*Rocketman (2019)

### Tónleikaplötur
*17-11-70 (1971)
*Here and There (1976)
*Live in Australia with the Melbourne Symphony Orchestra (1986)
*One Night Only (2000)
*Live from Moscow 1979 (2019)

## Tilvísanir

## Tenglar
* 
* ''Elton John''; grein í Morgunblaðinu 1972
Stephen Fry

**Stephen Fry** (fæddur 24. ágúst 1957) er enskur  leikari, grínisti, rithöfundur og þáttastjórnandi. Hann er þekktur fyrir leik sinn í þáttum á borð við *[[A bit of Fry and Laurie]]*, *[[Blackadder]]*, *[[Jeeves and Wooster]]* og kvikmyndum á borð við *[[Wilde]]* og *[[V for Vendetta]]*. Auk þess hefur hann skrifað fjölda bóka, leikstýrt kvikmynd og gert heimildarmyndir svo fátt eitt sé nefnt.

Hann hefur mikið unnið með vini sínum Hugh Laurie, en þeir hafa starfað saman síðan þeir kynntust við nám í Cambridge.


## Útgefið efni
### Skáldsögur
* *The Liar* (1991)
* *The Hippopotamus* (1994) 
* *Making History*  (1997) 
* *The Stars' Tennis Balls *  (2000) 

### Ævisögur
* *Moab is my Washpot* 
* *The Fry Chronicles*
 
### Önnur rit
* *Rescuing the Spectacled Bear*
* *The Ode Less Travelled: Unlocking the Poet Within* 
* *Stephen Fry in America*
Vegtollur

**Vegtollur** er gjald sem ökumenn greiða fyrir afnot af vegi, göngum eða brú. Aðrir vegir eru fjármagnaðir með almennum sköttum eða með sérstökum eldsneytisskatti, þungaskatti og/eða álögum á hjólbarða. Vegtollur er innheimtur í svokölluðu **tollskýli**.
Baðhús Reykjavíkur

**Baðhús Reykjavíkur** var almenn hreinlætisaðstæða í húsi sem stóð á Kirkjustræti 10 í miðbæ Reykjavíkur. Starfsemi *Baðhúss Reykjavíkur* hófst árið 1905 á þessum stað,  en lauk árið 1966, u.þ.b. ári áður en húsið var rifið 25. apríl 1967. 

Í Baðhúsinu var engin sundlaug, heldur aðeins aðstaða til líkamsþvottar. Í auglýsingu frá 1917 stendur í Morgunblaðinu að í *Baðhúsi Reykjavíkur* geti maður farið í kerlaug, steypiböð og gufuböð. Sama ár segir í Morgunblaðinu þegar birtir eru rekstrareikningar Baðhússins: 

## Tengt efni
* Baðhúsfélag Reykjavíkur
*Sundlaugar og laugar á Íslandi

## Heimildir


## Tenglar
* ''Baðhúsið tekur til starfa í daga''; grein í Morgunblaðinu 1941
* ''Baðhúsið horfið''; frétt í Morgunblaðinu 1967
* ''Baðhúsið''; grein í Morgunblaðinu 1916
* ''Baðhúsið; rekstrareikningar Baðhússins''; grein í Morgunblaðinu 1917
Baðhúsfélag Reykjavíkur

**Baðhúsfélag Reykjavíkur** (eða **Baðhúsfjelag Reykjavíkur**) var félag sem var stofnað um leið og fyrsta baðhús í Reykjavík þann 13. apríl 1895. Voru frumkvöðlar að stofnun þeirri, þeir Guðmundur Björnsson, landlæknir og Guðbrandur Finnbogason, konsúll. Voru í stjórn þess félags, auk þeirra sjálfra, þeir dr. Jónassen landlæknir, Guðmundur Magnússon læknir og Björn Jónsson ráðherra. Húsnæði tók félagið á leigu fyrir baðhúsið í norðurenda Gömlu-prensmiðjunnar í Aðalstræti. 

Baðhús þetta var allmyndarlegt samanborið við íbúatölu bæjarins. Þar voru 2 kerlaugarklefar og 1 steypibaðklefi og biðherbergi fram af. Mun á tímabili hafa verið rekin rakarastofa í sambandi við baðhús þetta. Ekki var hún opin fyrst, nema á miðvikudögum og laugardögum. Vatn var tekið úr prentsmiðjupóstinum þar rétt hjá. Baðvörður í þessu fyrsta baðhúsi Reykvíkinga var hinn góðkunni bæjarbúi Magnús Vigfússon, síðar dyravörður í Stjórnarráðinu. 

Árið 1903 og 1904 komu að utan þeir Eggert Claessen hæstaréttarmálaferlamaður og Jón Þorláksson borgarstjóri. Eitthvað mun þeim áhugasömu og framtaksömu fundist vanta á, að þrifnarðarmál öll væru í því lagi, sem skyldi. Þeir stofnuðu hlutafélag, er þeir nefndur h.f. Baðhús Reykjavíkur. Keyptu þeir lóð í miðbænum af Kristjáni Þorgrímssyni og reistu á þeirri lóð *Baðhús Reykjavíkur*. Þetta var árið 1905. Hafði hlutafélagið rekstur hússins á hendi næstu árin.
Ellefta konungsættin

**Ellefta konungsættin** er í sögu Egyptalands konungsættin sem kom á fót Miðríkinu með sameiningu Efra og Neðra Egyptalands í eitt ríki. Fyrstu konungar þessarar ættar tilheyra því fyrsta millitímabilinu, en þeir síðustu Miðríkinu. Allir ríktu þeir í Þebu og ættin rekur sig til fylkisstjóra Þebu, „Intefs hins mikla, sonar Iku“. 

Maneþon talar um sextán konunga sem ríkt hafi í 43 ár, en samtímaáletranir og Tórínópapýrusinn benda til þess að konungarnir hafi verið sjö og hafi ríkt í 143 ár. 

## Þekktir konungar
Múlatti

**Múlatti** er hugtak yfir afkvæmi hvíts karlmanns og svartrar konu eða öfugt. Hugtakið er að mestu aflagt og þykir niðrandi. Það á sér rætur á miðöldum en skilgreining evrópskra miðaldamanna á kynþáttum var næsta handahófskennd. Kynþættir voru flokkaðir í hvíta menn, indíána og svarta og síðan blendingja þar á milli: mestísa, múlatta og sambó. Var miðað við útlitseinkenni. Orð þessi skutu rótum í íslensku. Í *Ágripi af náttúrusögu handa alþýðu* eftir Páll Jónsson sem kom út 1884, segir á einum stað: 
:Múlattar heita þeir er annað foreldrið hefir verið hvítt, hitt blámaður.
Í Minnisverðum tíðindum frá árinu 1803, 2. árg., 1. tbl., bls. 23 segir í neðanmálsgrein: "Þessir blendingar, komnir af svörtum og hvítum foreldrum, kallast eginlega Múlattar; þessara og hvítra manna afsprengi nefnast Creólar."
:Laugardaginn 26.07, árið 2014 var það notað af ritstjóra Morgunblaðsins til að lýsa Barack Obama og vakti það hörð viðbrögð.
Gátlisti

**Gátlisti** (eða **gaumlisti**) er listi yfir atriði sem þarf að gaumgæfa, venjulega í sömu röð og þau eru skráð á listann, t.d. í stjórnklefa flugvélar áður en flug hefst og meðan á því stendur.
Drekaflugur

**Drekaflugur** (einnig verið nefndar **slenjur**) (fræðiheiti: *Anisoptera*) nefnast skordýr af annarri af tvem undirættbálkum vogvængja (*Odonata*), hin er glermeyjar (*Zygoptera*). Þessir undirættbálkar eru mjög svipaðir en helsti sýnilegi munur þeirra er að vængir drekaflugna standa lárétt út frá líkamanum í hvíld en glermeyjar leggja vængina aftur með búknum.

Drekaflugur eru einhver mestu rándýrin í skordýraríkinu. Vænghaf þeirra er oft um 10 cm, og hitabeltistegundir stærri, og vængirnir svo harðir að skellur í. Þær elta bráð sína uppi af mikilli áfergju, minni skordýr hvar sem er, grípa flugur í loftinu og voma yfir jörð líkt og ránfuglar og steypa sér niður, ef þær sjá eitthvað kvikt til að klófesta. Drekaflugur flækjast stundum til Íslands en lifa þar ekki. 

## Tilvísanir

## Heimildir
* Vogvængjur  Náttúrufræðistofnun Íslands (skoðað 27.11.2112)
*  (Skoðað 30.06.2022).
Hvítblinda

**Hvítblinda** er truflun á sjónskynjun sem lýsir sér með því að allt rennur saman í hvíta heild án skugga, kennileita, áttar eða dýptar. Gerist þetta helst þar sem jörð er alhvít og himininn er skýjaður (t.d. upp á jökli eða í snjóbreiðu). Hvítblinda er einnig sjálf birtan á alhvítum svæðum þar sem himinn og jörð renna saman. *Snjóblinda* er hið sama, nema snjóblinda er eingöngu tímabundin sjóndepra af völdum mikillar snjóbirtu, en ekki lýsing á birtuskilyrðum. 

Í Morgunblaðinu 1989 var sagt frá brotlendingu í Mosfellssveit. Og var gefið í skyn að um snjóblindu væri um að kenna: 
:*Á Mosfellsheiði er mikill snjór, svo ekki sér á dökkan díl auk þess sem skýjaslæður voru yfir heiðinni í gær. Himin og jörð runnu saman að hluta og því ekki taldar góðar ástæður til sjónflugs. Er talið að snjóblinda geti verið ástæða þess að vélin brotlenti.* 

Á meðal flugmanna er slíkt ástand, sem veldur truflun á sjónskynjun, oftast kallað hvítblinda, en snjóblinda er orð sem er oftar notað um þær snjótruflanir sem heimskauta- og jöklafarar og skíðamenn þjást af. 

## Tilvísanir
Julia Roberts

**Julia Fiona Roberts** (fædd 28. október 1967) er bandarísk leikkona. Hún er þekkt fyrir að leika í rómantísku gamanmyndinni Pretty Woman á móti Richard Gere, sem halaði inn 463 milljónum dala um allan heim. Eftir að hafa fengið tilnefningu til Óskarsverðlaunanna fyrir Steel Magnolias árið 1990 og Pretty Woman 1991 vann hún verðlaunin árið 2001 fyrir frammistöðu sína í Erin Borcovich. Myndirnar hennar sem eru meðal annars My Best Friend's Wedding, Stepmom, Mystic Pizza, Notting Hill, Runaway Bride, Valentine's Day og glæpamyndir eins og The Pelican Brief og Ocean's Eleven og Twelve hafa samtals halað inn 2 milljörðum dollara og gerir það hana að leikkonunni sem hefur halað inn mestum peningum fyrir myndirnar sínar.

## Tilvísanir
Norðursamíska

**Norðursamíska** (norðursamíska: **davvisámegiella, sámegiella, davvi**) er finnsk-úgrískt tungumál sem er talað í Samalandi sem liggur í norður Noregi, Svíþjóð, og Finnlandi.  Flestir samenar eiga norðursamísku að móðurmáli og er oft notað í samískt alþingi (*Sámediggi*).

## Stafróf

## Málnotkun
### Orðasambönd

### Málfræði

#### Föll
Það eru 7 föll í norðursamísku, þó eru þolfall og eignarfall sama fall núna. Nefnifall, þolfall, og eignarfall virka sama eins og á íslensku. En þegar maður notar töluorð, þá nafnorðið tekur þolfall í eintali. (T.d. 2 beatnaga = "2 hund" = 2 hundar). Staðarfall getur þýtt "frá e-h" eða "í e-h" og er notað líka til að segja "að eiga, að hafa" í norðursamísku. (T.d. mus lea = "í mér er" = ég hef). Íferðarfall er notað þegar mann langar að segja "til e-hs". (T.d. mun ferten Supmii = ég ferðast til Finnlands). Til að segja "með e-h" í norðursamísku, samvistarfall er notað. (T.d. mun bargan bohccuiguin = ég er að vinna með hreindýrum). Og síðasta fallið í norðursamísku er verufall sem er sjaldan notað en þýðir að eitthvað eða einhver er í tímabúndu ástandi. 

#### Fornöfn
Eitthvað sem er einstætt í norðursamísku er tvötalið. Á íslensku höfum við bara eintal og fleirital, eins og í flestum evrópeskum tungumálum. En í norðursamísku er það önnur leið til að segja "við tvö, þau tvö, tveir hundar, o.s.frv.". Þessi listi er  fornöfn í nefnifalli.

Og þessi listi er fallbeygingar af fornöfnum í norðursamísku.

## Sjá einnig
* Kildinsamíska
* Samíska
* Samaland

## Heimildir


## Tenglar
* Norðursamíska álitsgerðin (á ensku)
* Gulahalan námskeið í norðursamísku (á sænsku)
* Ensk-samísk-ensk orðabók
Tólfta konungsættin

**Tólfta konungsættin** er í sögu Egyptalands konungsætt sem ríkti á tímum Miðríkisins. Maneþon segir að þessi konungsætt hafi ríkt í Þebu en samtímaáletranir segja frá því að fyrsti konungurinn hafi flutt höfuðborgina til borgarinnar *Amenemhat-itj-tawy* („Amenemhat drottnari landanna tveggja“) eða Itjtawi þar sem nú er þorpið Lisht. 

## Konungar tólftu konungsættarinnar
Syrpa

**Syrpa** eru kiljur í vasabroti sem innihalda kringum átta myndasögur frá Disney, einkum sögur um Andrés önd og Mikka mús og sögupersónur sem þeim tengjast. Slíkar bækur eru gefnar út í ýmsum  Evrópulöndum. Bækurnar eru að jafnaði um 250 síður að lengd. Nær allar sögurnar koma frá The Walt Disney Company Italia á Ítalíu og frá Egmont í Danmörku. Upphaflega kom hugmyndin að því að gefa út vasabrotsbækur með klassískum Disney-sögum frá ítalska forlaginu Mondadori. Til 1987 komu bækurnar út með óreglulegu millibili en hafa komið út mánaðarlega eftir það.

Íslenska útgáfan Syrpa kom upphaflega út hjá Vöku-Helgafelli árið 1994. Hún er núna gefin út af Eddu útgáfu.
Cornelis B. van Niel

**Cornelis Bernardus van Niel** (4. nóvember 1897 í Haarlem í Hollandi – 10. mars 1985 í Carmel í Kaliforníu) var hollenskur örverufræðingur sem lengst af starfaði í Bandaríkjunum. Hans er minnst meðal annars fyrir að hafa útskýrt lífefnafræðilegt hvarfaferli ljóstillífunar, og einnig að hafa borið Delft-skólann svonefnda í örverufræði inn í bandarískt fræðasamfélag.

Að loknu námi í efnaverkfræði við Tækniháskólann í Delft 1923 gerðist hann rannsóknamaður hjá Albert Jan Kluyver sem þá hafði nýlega tekið við prófessorsstöðu í örverufræði við þann sama skóla. Kluyver stundaði samanburðarrannsóknir á lífefnafræði örvera og var frumkvöðull á því sviði. Meðal verkefna van Niels var að halda utan um stofnasafn Kluyvers og auka við það bakteríutegundum einangruðum úr ýmiss konar umhverfi. Við þá vinnu einangraði hann própíóniksýrumyndandi bakteríur úr svissneskum osti og hóf vinnu við doktorsverkefni sitt sem snerist um greiningu bakteríanna og lífefnafræði þeirra og hann lauk 1928. 

Að loknu doktorsnáminu hélt van Niel til Bandaríkjanna og þáði rannsóknastöðu við *Hopkins Marine Station* rannsóknastofnunina við Stanford háskóla þar sem hann tók til við rannsóknir á ljóstillífun í grænum og fjólubláum brennisteinsbakteríum. Við þessar rannsóknir sýndi hann fram á að ljóstillífun er ljósháð oxunar-afoxunarhvarf þar sem koldíoxíð er afoxað með aðstoð róteindar frá oxanlegu efnasambandi, en hvarfið má almennt rita svona: 
:2 H2A + CO2 &rarr; 2A + CH2O + H2O
Hann ályktaði að í ljóstillífun grænna plantna væri róteindargjafinn H2O og myndefni oxunarinnar væri O2.  Robert Hill staðfesti þessa ályktun síðar með tilraunum. 

Framlag van Niels í lífefnafræði og örverufræði var umtals vert, bæði í gegn um eigin rannsóknir, en ekki síður fyrir þau áhrif sem hann hafði á samferðamenn sína og nemendur. Hann þótti afar góður fyrirlesari og var eftirsóttur sem slíkur. Hann hlaut vísindaorðu Bandaríkjaforseta 1963 og Leeuwenhoek-orðu hollensku vísindaakademíunnar 1970.

## Tenglar
*Æviágrip van Niels
Linsa

**Linsa** í ljósfræði er áhald gert úr gegnsæju efni, t.d. gleri eða plasti. Linsur eru t.d. notaðar í sjóntæki og myndavélar. Einföld linsa er ýmist *kúpt* eða *íhvolf* og brennivídd hennar, er mælikvarði á hversu mikið hún geti "stækkað" eða "minnkað" fyrirmyndina. Augnlinsur eru sjóntæki, sem notuð er í stað gleraugna til að bæta sjón.

Myndavélarlinsa er gerð úr mörgum einföldum linsum, sem eru ýmis kúptar eða íhvolfar, og úr mismunandi efnum. Þær geta haft fasta eða breytilega brennivídd (*súmlinsa*).
VGA-kort

**VGA-kort**, **VGA-litspjald** eða **VGA-spjald** þar sem *VGA* stendur fyrir *Video Graphics Array* er vélbúnaðarbirtir sem leit fyrst dagsins ljós með IBM PS/2 tölvunum árið 1987, en í gegnum drykklanga notkun getur þetta átt við nokkra hluti, eins og analog stuðul fyrir tölvubirti, 15-pinna D-subminiature VGA tengil, eða upplausnina 640&times;480. Þessari upplausn hefur verið skipt út fyrir betri upplausnir í einkatölvum, en hún er orðin vinsæl upplausn á færanlegum tækjum.

## Heimildir
Pétursskip

**Pétursskip** (**pétursbudda**, **pétursbörur**, **péturspungur** eða **skötuskip** ) er eggjahylki (eggjabú) sumra skötutegunda. Tvær tegundir háfa við Íslandsstrendur gjóta einnig pétursskipum. Það eru gíslaháfur og jensensháfur.  Pétursskipum fylgir margháttuð þjóðtrú. 

## Tilvísanir
Hvítjöfnun

**Hvítjöfnun** er aðferð í stafrænni ljósmyndun til að stilla liti ljósmyndar eftir ljósgjafa.
Hitaveita Suðurnesja

**Hitaveita Suðurnesja** var hlutafélag í eigu sex sveitarfélaga á Suðurnesjum, auk Geysis Green Energy og Orkuveitu Reykjavíkur. Stærsti hluthafinn er Reykjanesbær. Fyrirtækið var stofnað um nýtingu jarðhita á Suðurnesjum árið 1974, en áður höfðu sveitarfélögin í tvo áratugi rannsakað möguleika jarðhita á svæðinu. Hitaveitan rekur nú tvær jarðvarmavirkjanir: Svartsengisvirkjun og Reykjanesvirkjun.

Helsta verkefni hitaveitunnar var frá upphafi smíði orkuvers við Svartsengi þar sem vatnið sem upp kemur er salt og því ekki hægt að nýta beint eins og þá var gert í Reykjavík heldur verður að notast við varmaskipti. Fyrsta varmaskiptastöðin var tekin í notkun 1976 og var heitu vatni þaðan hleypt á hús í Grindavík 6. nóvember 1976.

Í maí 2008 voru samþykkt á Alþingi lög nr. 58/2008, um breytingu á nokkrum lögum á auðlinda- og orkusviði. Samkvæmt lögunum bar Hitaveitu Suðurnesja hf. að aðskilja formlega í sérstökum félögum einkaleyfisstarfsemi og samkeppnisstarfsemi. Hitaveitu Suðurnesja hf var skipt upp í tvö sjálfstæð fyrirtæki, HS Veitur hf sem annast dreifingu á rafmagni, hitaveitu og ferskvatni og  HS Orka hf annast orkuframleiðslu og raforkusölu. Lögformlegur aðskilnaður HS Orku hf. og HS Veitna hf. miðast við 1. júlí 2008. 

## Tenglar
* Vefur HS Veitna 
* Vefur HS Orku
Escherichia coli

***Escherichia coli*** er Gram-neikvæð, staflaga, sýrumyndandi og oxidasa-neikvæð baktería (gerill). Hún tilheyrir ætt þarmabaktería (*Enterobacteriaceae*) og finnst gjarnan í þörmum manna og dýra. Margir stofnar tegundarinnar geta valdið sýkingum og telst hún til tækifærissýkla. Ættkvíslarheitið *Escherichia* er svo nefnt til heiðurs bæverska barnalækninum Theodor Escherich.

Flestar gerðir *E. coli* eru hættulausar, en aðrar geta valdið matareitrun (t.d. komið fyrir út af lífrænt ræktuðu grænmeti), og eru stundum ástæða fyrir innköllun á mat. Hættulausu gerðirnar eru eðlilegar í þörmum, og geta hjálpað til við framleiðslu á K<sub>2</sub> vítamíni.

## Tenglar
*