open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kilimanjaro

**Kilimanjaro** er fjall í Tansaníu. Á því er hæsti tindur Afríku, Uhurutindur, sem er 5.895 metra hár. Kilimanjaro er virkt eldfjall. Umhverfis fjallið er 753 km² þjóðgarður, Kilimanjaroþjóðgarðurinn, sem opnaði 1977. Upprunalega átti Viktoría Englandsdrottning Kilimanjaro vegna þess að þá var fjallið í Keníu en hún gaf fjallið til Þýska keisarans í afmælisgjöf svo landamærin breyttust. Þess vegna er fjallið nú í Tansaníu sem Þýski keisarinn átti en ekki í Keníu.

Kilimanjaro er vinsæll staður meðal ferðamanna og það eru 6 leiðir á toppinn: Lemosho, Machame, Marangu, Umbwe, Rongai og Northern Circuit. Þær eru mismunandi á lengd. Lengri leið er best fyrir byrjendur, því þá er auðveldara að aðlagast loftslaginu.
Atar

**Atar** (arabíska: أطار) er bær í norðvesturhluta Máritaníu og höfuðstaður Adrarhéraðs. Hann er líka stærsti bærinn á Adrarhásléttunni. Þar eru meðal annars flugvöllur, minjasafn og moska sem var byggð árið 1674.
Núaksjott

**Núaksjott** (arabíska: نواكشوط *eða* انواكشوط) er höfuðborg Máritaníu og langstærsta borg landsins. Áætlaður íbúafjöldi var 1.447.000 árið 2023. Borgin er stærsta borgin í Sahara, ef undan eru skildar borgirnar norðan Atlasfjalla og í Nílardal. Borgin er hafnarborg við strönd Atlantshafsins. Hún var lítið fiskiþorp til 1957 þegar hún var valin sem höfuðborg Máritaníu.

## Tilvísanir
Chinguetti

**Chinguetti** (arabíska: شنقيط) er bær í norðvesturhluta Máritaníu á Adrarhásléttunni austan við bæinn Atar.

Bærinn var stofnaður við lok 13. aldar sem miðstöð í Saharaversluninni og var orðinn að helstu menningarmiðstöð svæðisins eftir upphaf 17. aldar.

Helstu byggingar eru moskan, virki frönsku útlendingaherdeildarinnar og hár vatnsturn.

Bærinn var settur á heimsminjaskrá UNESCO árið 1996.


Image:Chinguetti mosquee.jpg|Moskan í Chinguetti. 
Image:Chinguetti-biblio.jpg|Bókasafn með Kórönum.
Adrarhásléttan

**Adrarhásléttan** er háslétta í Saharaeyðimörkinni í norðurhluta Máritaníu. Hún var þéttbyggð á nýsteinöld. Þornun svæðisins og framsókn eyðimerkurinnar hefur varðveitt mikið af fornleifum, einkum nokkra steinhringi og síðari tíma bæinn Azougui, þar sem byggð hefur staðið frá 7. öld.

Hásléttan er þekkt fyrir gjár og síbreytilegar sandöldur. Byggð er aðallega í bænum Atar sem er höfuðstaður Adrarhéraðs. Aðrir bæir á hásléttunni eru Choum, Chinguetti og Oudane.
Abú Dabí

**Abú Dabí** (arabíska: أبوظبي *ʼAbū Ẓaby*) er stærst þeirra sjö furstadæma sem mynda Sameinuðu arabísku furstadæmin. **Abú Dabí** er líka samnefnd borg í furstadæminu sem einnig er höfuðborg landsins. Borgin stendur nyrst á T-laga eyju í Persaflóa á vesturströndinni miðri. Áætlaður íbúafjöldi borgarinnar var um 2.189.860 árið 2024, þar sem um 80% íbúanna eru með erlent ríkisfang.

Sjeik Múhameð bin Zayed Al Nahyan, emír, er erfðafursti í Abú Dabí. Hann er einnig forseti Sameinuðu arabísku furstadæmanna.

## Tilvísanir
Hraun (hljómsveit)

**Hraun** er íslensk hljómsveit sem var stofnuð 16. júní árið 2003 þegar hljómsveitarmeðlimir komu saman með engum fyrirvara og spiluðu í partýi á kaffihúsinu Kaffi Vín. Hljómsveitin umbreyttist fljótt og fór að spila meira frumsamið efni. Varð sveitin reglulegt húsband á grasrótartónlistarstaðnum Café Rósenberg auk þess að leika reglulega tónleika á kaffihúsinu Langa Manga á Ísafirði.

Hljómsveitin hefur gefið út fjórar jólaplötur auk partýplötu (*Partýplatan partý*). Fyrsta plata með frumsömdu efni sveitarinnar kom út hjá plötufyrirtækinu Dimmu 11. júní 2007 og ber nafnið *I can't believe it's not happiness*. Platan var m.a. plata vikunnar á Rás 2 sumarið 2007. Útgáfutónleikar voru haldnir í Þjóðleikhúskjallaranum.

Í desember 2007 komst Hraun í fimm sveita úrslit hljómsveitakeppninnar *The next big thing* sem BBC World Service stendur fyrir. Þar léku þeir í útsendingu sjónvarpsstöðvarinnar fyrir fjögurra manna dómnefnd og sal áhorfenda.

Önnur plata sveitarinnar, *Silent Treatment*, kom út 12. júní 2008. Útgáfutónleikar voru haldnir á Rúbín 16. júní 2008 og mættu um 350 manns. Allur ágóði af tónleikunum rann til styrktar íslenska geitastofninum.

## Meðlimir
Meðlimir sveitarinnar eru:
* Svavar Knútur - söngur, gítar, harmónikka, píanó
* Guðmundur Stefán Þorvaldsson - gítar og söngur
* Jón Geir Jóhannsson - trommur og söngur
* Loftur Sigurður Loftsson - bassagítar og söngur

Fyrrverandi meðlimir:
* Hjalti Stefán Kristjánsson - söngur, mandólín, flauta, ásláttarhljóðfæri
* Gunnar Ben - hljómborð, óbó, söngur og fleira

## Tilvísanir


## Tenglar
* Hljómsveitin Hraun 
* Umfjöllun um hljómsveitina í Popplandi 
* Umfjöllun á rokk.is, listi yfir útgefin lög og meðlimi
Gedda

**Gedda** (fræðiheiti: *Esox lucius*) er stór ferskvatnsfiskur sem er algengur í ám og vötnum í Norður-Evrópu, Rússlandi og Norður-Ameríku. Hún finnst einnig í ísöltu vatni, til dæmis umhverfis Gotland.

Hún verður yfirleitt um hálfur metri að lengd, en þó hafa veiðst geddur sem eru einn og hálfur metri og 26,5 kg að þyngd. Hún getur orðið allt að þrjátíu ára gömul.

Geddan er alæta og hikar ekki við að ráðast á dýr sem eru næstum jafnstór henni sjálfri. Hún étur aborra, froska, andarunga og fleiri fiska og dýr. Hún lifir einkum í stöðuvötnum og fljótum sem eru nógu straumhörð til að botnfrjósa ekki.

Eini náttúrulegi óvinur geddunnar er maðurinn og aðrar geddur.
Jean-Philippe Rameau

**Jean-Philippe Rameau** (25. september 1683 – 12. september 1764) var franskt barokktónskáld. Hann tók við af Lully sem helsti óperusmiður Frakklands.
Sniðmengi

**Sniðmengi** (einnig **snið**, **skurðmengi** eða **skarmengi**) er í mengjafræði mengi þeirra staka í tilteknum mengjum, sem eru sameiginleg öllum mengjunum. Sniðmengi mengjanna A og B er lesið „A snið B“ og táknað A \cap B. Formleg skilgreining er:

:i er stak í A \cap B eff i er stak í A og i er stak í  B.

Sem dæmi er sniðmengi mengjanna \left\{1, 2, 3\right\} og \left\{2, 3, 4\right\} mengið \left\{2, 3\right\}

Ef sniðmengi tiltekinna mengja er tómt eru mengin sögð sundurlæg.

## Tilvísanir
Brennisóley

**Brennisóley** (fræðiheiti: *Ranunculus acris*) er blóm af sóleyjaætt sem finnst út um allt í Evrópu, Asíu, Afríku og Norður-Ameríku, meðal annars á Grænlandi og Íslandi. Brennisóley verður 30-100 cm á hæð. Hún vex í graslendi, á engjum og í fjallshlíðum í allt að 2.400 metra hæð.

Blómið er gult með fimm krónublöð. Safi jurtarinnar inniheldur ranúnkúlín sem breytist í eiturefnið prótó-anemónín við vatnsrof. Þetta veldur því að grasbítar á beit forðast hana en geta hins vegar étið hana sé hún þurrkuð (t.d. við slátt og verkun í hey). Langtímasnerting getur valdið roða og neysla bólgum í maga.

## Á Íslandi
Á Íslandi blómgast brennisóleyjar í maí til júní og finnast um nánast allt land (m.a. í Surtsey), í fjalllendi finnst hún oft upp í 900 metra hæð en er hæst fundin í 1100 metra hæð á Litlahnjúk við Svarfaðardal.

Nýlegar rannsóknir benda til þess að brennisóley á Íslandi sé ekki í raun og veru R. acris, heldur R. subborealis, en þær eru mjög líkar og þekkjast einna helst á hæringu á stönglum (hvít aðlæg = R. acris. gul, gróf = R. subborealis). Enn er þó ekki full eining um aðskilnað R. subborealis frá R. acris, og almennt virkar hún sem norðlægari útgáfa af R. acris.

## Heimildir
Bæjarins bestu (hljómsveit)

**Bæjarins bestu** er íslensk rapp-hljómsveit sem stofnuð var upp úr 2000 af þeim Daníel Ólafssyni (Deluxe) og Halldóri Halldórssyni (Dóra DNA). Seinna bættist rapparinn Kjartan Atli Kjartansson (Kamalflos, Kájoð) í hópinn.

## Saga
Þeir gáfu út diskinn *Tónlist til að slást við* sem seldist ágætlega. Frægasta lagið á disknum var Í Klúbbnum og var myndbandið við lagið mikið spilað. Einnig þótti titillag plötunnar vera afar gott. Báðir rapparar sveitarinnar hafa unnið rímnastríð og tvisvar sinnum mæst í úrslitum. Dóri DNA hefur unnið keppnina tvisvar en Kájoð einu sinni. Þeir þykja með betri frjálsrímurum Íslands.

Allir meðlimir Bæjarins Bestu hafa tekið þátt í Morfís og komst Halldór í úrslit með MH en Kjartan tók þátt fyrir hönd FG meðan Daníel tók þátt fyrir MS.

## Heimildir
Bæjarins bestu

Bæjarins bestu getur átt við eftirfarandi:

* Bæjarins bestu pylsur
* Hljómsveitina Bæjarins bestu
Súesskurðurinn

**Súesskurðurinn** er skurður sem tengir Miðjarðarhafið fyrir norðan við Rauðahafið fyrir sunnan. Skurðurinn fer í gegnum Súeseiðið í Egyptalandi og er 163 km á lengd, og er hann mikilvægur fyrir samgöngur og flutninga milli Asíu og Evrópu.
## Saga

Framkvæmdir hófust 25. apríl 1859 en skurðurinn var tilbúinn 17. nóvember 1869. Helsti frumkvöðull verkefnisins var franski erindrekinn Ferdinand de Lesseps. Í gegnum tíðina höfðu margar tilraunir verið gerðar til að tengja höfin tvö og má nefna faraóinn Sesostris fyrsta (um 1926 f.Kr.) sem tengdi Rauðahafið og Nílarána saman. Fleiri leiðtogar tóku þátt í samskonar verkefnum, meðal annars Daríus 1. Persakonungur og rómverski keisarinn Trajanus. Skurðurinn eins og við þekkjum hann nú varð ekki til fyrr en á 19. öld.

Voru það helst Frakkar sem létu sig dreyma um þessa miklu framkvæmd, en Napóleon Bónaparte skoðaði möguleikann á þessu til að klekkja á Bretum með því að eiga betri samgönguleið en þeir til og frá Asíu. Verkfræðingar hans misreiknuðu hins vegar mælingarnar og töldu það óæskilegt.   

## Stjórnendur
Skurðinum er stjórnað af SCA (Suez Canal Athority), sem hefur verið starfrækt síðan skurðurinn var þjóðnýttur árið 1956. Á undan því höfðu Frakkar og Bretar átt meirihluta í skurðinum, en Egyptar höfðu selt Bretum sinn hluta til að borga skuldir sem höfðu safnast upp við byggingu mannvirkisins. Þjóðnýtingunni var komið á af forseta Egyptalands, Gamal Abdel Nasser, en þetta varð kveikjan að Súesdeilunni, en í henni börðust Egyptar við sameinaðan her Breta, Frakka og Ísraelsmanna. 

## Tilvísanir
Eir

**Eir** getur átt við eftirfarandi:

* Eir, gyðju í norrænni goðafræði
* Eir, íslenskt mannsnafn
* Kopar, málm
Hera

**Hera** getur átt við eftirfarandi:

*grísku gyðjuna Heru
*mannsnafnið Heru
*tónlistarmanninn Heru Hjartardóttur
*leikkonuna Heru Hilmarsdóttir
Penistone

**Penistone** er vinabær Grindavíkur í Englandi. Bærinn er í Suður-Yorkshire, 10 km suðvestan við Barnsley.
James Watt

**James Watt** (1736-1819) var skoskur uppfinningamaður. Endurbætur hans á gufuvélinni gegndu lykilhlutverki í iðnbyltingunni. Hann var fæddur í Greenock í Skotlandi árið 1736 en bjó og starfaði í Birmingham á Englandi. Margar af greinum hans eru geymdar í bókasafninu í Birmingham. Goðsagan um að Watt hafi fundið upp gufuvélina eftir að hafa horft á ketil móður sinnar sjóða yfir eldi, er ekki sönn. Gufuvélin var þegar til en uppfinningar Watts gerðu hana afkastameiri og nýtanlegri í iðnaði.

## Tenglar
*
Nicolas Léonard Sadi Carnot

**Nicolas Léonard Sadi Carnot** (1796-1832) var franskur stærðfræðingur sem gaf fyrstur manna, fullnægjandi fræðilega skýringu á virkni varmavéla (Carnot-hringrásin) og lagði þar með grundvöllinn að öðru lögmáli varmafræðinnar.
NASA (aðgreining)

**NASA** getur verið eftirfarandi.

* Skemmtistaðinn NASA við Austurvöll í Reykjavík. (sem einu sinni var matsalur Pósts og síma og þar áður skemmtistaðurinn *Sigtún*)
* Geimferðastofnun Bandaríkjanna (National Aeronautics and Space Administration)
Fahd bin Abdul Aziz al-Sád

**Fahd bin Abdul Aziz al-Sád**, (arabíska: فهد بن عبد العزيز آل سعود), (fæddur 1921 – 1. ágúst 2005) var konungur og forsætisráðherra Sádí-Arabíu og höfuð Sád-ættarinnar. Hann var frá Ríad.

Fahd varð konungur árið 1982 þegar hálfbróðir hans, Khalid bin Abdul Aziz al-Sád, lést. Hann hafði þá þegar haft stjórnartaumana í hendi sér lengi þar sem Khalid hafði lítinn áhuga á stjórnmálum.

Fahd fékk síðan hjartaáfall árið 1995 og gat eftir það ekki sinnt opinberum skyldum sínum. Hálfbróðir hans, Abdúlla bin Abdul Aziz al-Sád, var því ríkisstjóri þar til Fahd lést og Abdúlla tók formlega við konungstign.

Fahd er sá konungur sem lengst hefur setið á stóli í sögu Sádí-Arabíu.
Sadi Carnot

**Sadi Carnot** getur átt við eftirfarandi:
* Nicolas Léonard Sadi Carnot (1796–1832), franskan stærðfræðing.
* Marie François Sadi Carnot (1837–1894), forseta Frakklands.
Jonzac

**Jonzac** er vinabær Grindavíkur í Frakklandi. Þar eru dótturfyrirtæki SÍF; Nord-Morue og kæligeymslur þeirra fyrir útflutning Íslendinga á saltfiski staðsettar. Þaðan er saltfiski dreift niður til Spánar, Ítalíu og Grikklands.
Rudolf Clausius

**Rudolf Julius Emanuel Clausius** (2. janúar 1822 - 24. ágúst 1888) var þýskur eðlis- og stærðfræðingur. 

Clausius var einn af frumkvöðlum varmafræðinnar. Í mikivægustu ritgerð hans, „Um aflfræðilegu kenninguna um varma“, sem birtist árið 1850, var í fyrsta sinn gerð grein fyrir grunnhugmyndum annars lögmáls varmafræðinnar. Árið 1865 kynnti Clausius svo hugtakið um óreiðu.
Abdúlla bin Abdul Aziz al-Sád

**Abdúlla bin Abdul Aziz al-Sád** (arabíska: عبد الله بن عبد العزيز السعود; f. 1924, d. 23. janúar, 2015) var konungur Sádí-Arabíu frá 1. ágúst 2005. Hann tók við af hálfbróður sínum Fahd konungi. Faðir hans var Ibn Sád stofnandi konungsríkisins. Ibn Sád eignaðist 37 syni og Abdúlla var sá fimmti sem tók við konungsdæminu. 

## Ævi
Abdúlla konungur var fæddur í Ríad, höfuðborg Sádí Arabíu, árið 1924. Móðir hans var Fahda bint Asi Al Shuraim af Shammar-ættbálknum, áttunda eiginkona Ibns Sád.

Abdúlla vann sig upp metorðastigann innan sádí-arabíska konungsdæmisins og var orðinn aðstoðarforsætisráðherra í júní 1982. Abdúlla var kvæntur 30 konum og átti með þeim a.m.k. 20 dætur og 15 syni.
Tadsíkar

**Tadsíkar** eru eitt af helstu þjóðarbrotum Mið-Asíu. Þeir búa flestir í Afganistan, Tadsíkistan, Úsbekistan og Pakistan. Að auki er stór hópur tadsískra flóttamanna í Íran og öðrum löndum heimsins. Tadsjikar eru afkomendur fornra íranskra þjóðflokka, svo sem baktra, sogda og parþa, sem settust að í Mið-Asíu í fornöld. Tadsíkar tala flestir persnesku og eru súnnítar. Uppruna tadsíka sem „þjóðar“ má rekja til Samanídaríkisins á 9. og 10. öld.
Persaflói

**Persaflói** (persneska: *Khalej Pars* خلیج پارس, arabíska: *Al-Khalij al-Farsi* الخليج الفارسی) er flói sem liggur ívestur inn af Ómanflóa, milli Írans og Arabíuskagans. Persaflói tengist Ómanflóa um Hormússund. Í vestri sameinast árnar Tígris og Efrat og mynda árósana Shatt al-Arab. Flóinn er 989 kílómetrar að lengd og er grunnur, með dýpi sem fer aldrei yfir 60 metra.

Nafnið *Persaflói* hefur verið notað síðan í fornöld. Eftir 1960 tóku Arabaríkin upp nafnið *Arabíski flóinn*, en flest lönd og alþjóðastofnanir nota enn Persaflóa. 

Lönd með strandlengju að Persaflóa, sem oft eru nefnd Persaflóaríkin, eru Íran, Sameinuðu arabísku furstadæmin, Sádí-Arabía, Katar, Barein, Kúveit og Írak. Í flóanum eru einnig margar litlar eyjar.

Persaflóaríkin eru mikilvæg uppspretta hráolíu, og olíuiðnaðurinn er ríkjandi iðnaður á svæðinu.
Karþagó

**Karþagó** (úr fönísku: *QRT HDŠT*, með sérhljóðum: *Qart-Hadasht*, „Nýjaborg“) var borg í Norður-Afríku austan megin við Túnisvatn, beint á móti borginni Túnis. Hún var stofnuð um 814 f.Kr. af Föníkum (Púnverjum), og íbúar hennar voru kallaðir Púnverjar. 

Borgin varð miðstöð verslunar við Miðjarðarhafið á 6. öld f.Kr. og  átti í átökum fyrst við Forngrikki í Sikileyjarstríðunum á 5. og 4. öld f.Kr., og síðar við Rómverja í púnversku stríðunum á 3. og 2. öld f.Kr. Þriðja púnverska stríðið endaði með algerri eyðingu borgarinnar, þegar Rómverjar lögðu hana í rúst. 

Á síðari hluta 2. aldar e.Kr. reis Karþagó aftur sem höfuðstaður rómverska skattlandsins Afríku. Borgin varð síðar hluti af veldi Býsans þar til hún féll fyrir arabískum innrásarherjum undir lok 7. aldar.

## Tenglar
* „Hvers galztu Karþagó, sem áttir eitt sinn hvíta, vaska syni?“; grein í ''Sunnudagsblaðinu'' 1959
* „Það á ekki að leggja Karþagó í rústir“; grein í ''Heimilistímanum'' 1974
* „Sjóveldi Púnverja“; grein í ''Sjómannablaðinu Víkingi'' 1945
Samarkand

**Samarkand** (úsbekska *Самарқанд*, persneska سمرقند), íbúafjöldi: 353.347 (2008) er önnur stærsta borg Úsbekistans og höfuðstaður Samarkandhéraðs. Meirihluti íbúa borgarinnar eru tadsíkar. Borgin var sett á heimsminjaskrá UNESCO árið 2001.

Borgin er ein af elstu byggðu borgum heims. Hún dafnaði sem einn af áfangastöðunum á Silkiveginum milli Kína og Evrópu.
Moska

**Moska** (arabíska مسجد *masǧid*, fleirtala *masaǧid*) er staður tilbeiðslu fyrir múslima. Fyrsta moska heims var Kaba í Mekka og fyrsta moskan í Medínu var hús spámannsins Múhameðs.

Einkenni á moskum eru turninn (*manāra*) þaðan sem múeðíninn kallar til bænar, vatnsker eða brunnur til hreinsunar fyrir bænina, útskot (*miḥrāb*) í þeim vegg sem snýr í átt að Mekka og jafnvel predikunarstóll (*minbar*) þar við hliðina þar sem imaminn heldur föstudagsræðuna.

Guðsþjónustuhús múslima heitir moska. Orðið merkir „staður þar sem fallið er fram“, þ.e. til bæna. Við flestar moskur er einn eða fleiri turnar sem kallast miaret. Í hvert skipti sem kallari hrópar úr turni mosku kemur fólk til að biðjast fyrir. Áður en menn fara inn í mosku lauga þeir hendur, andlit, handleggi, höfuð og fætur í vatni forgarði moskunnar. Þvotturinn er táknrænn — menn hreinsa bæði líkama og sál áður en þeir biðjast fyrir. Inni í moskunni eru menn berfættir en með höfuðfat. Á gólfinu er teppi. Í stærri moskum er bænagjörðin stjórnað af sérstökum stjórnanda eða leiðtoga sem kallast imam en í rauninni getur hver fullorðinn karlmaður stjórnað bænagjörð ef þörf krefur.
Jón Baldvin Hannibalsson

**Jón Baldvin Hannibalsson** (fæddur 21. febrúar 1939) er íslenskur stjórnmálamaður. Hann var þingmaður Reykjavíkur 19821998, formaður Alþýðuflokksins 19841996, fjármálaráðherra Íslands frá 19871988 og utanríkisráðherra Íslands 19881995. Sendiherra í Washington í Bandaríkjunum og síðar í Helsinki í Finnlandi.

Að frumkvæði Jóns varð Ísland fyrsta ríkið til að viðurkenna sjálfstæði Eystrasaltslandanna árið 1991, og nýtur Jón því nokkurrar virðingar þar, sér í lagi í Litáen.

## Ævi
Foreldrar Jóns voru Hannibal Valdimarsson, ráðherra, og Sólveig Ólafsdóttir, húsmóðir. Jón lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík. Jón er með MA-gráðu í hagfræði frá Edinborgarháskóla. Hann stundaði framhaldsnám við Stokkhólmsháskóla og Miðstöð Evrópufræða við Harvard-háskóla. Hann útskrifaðist einnig með próf í uppeldis- og kennslufræðum HÍ 1965.

Jón starfaði framan af við blaðamennsku og kennslu. Jón kenndi í Hagaskóla í Reykjavík 1964–1970 og var skólameistari Menntaskólans á Ísafirði 1970–1979. Hann vann sem blaðamaður við Frjálsa þjóð 1964–1967 og var ritstjóri Alþýðublaðsins 1979–1982.

## Ásakanir um kynferðislega áreitni
Jón var kærður til lögreglu vegna meintrar kynferðislegrar áreitni, í formi einkabréfa, við unga frænku eiginkonu sinnar árið 2005 en kærunni var vísað frá. Kæran var tekin upp aftur við embætti saksóknara. Í það skiptið snerist hún um að Jón hefði „sært blygðunarkennd“ viðtakanda bréfsins. Þessu máli var líka vísað frá.
Málið komst svo í kastljós fjölmiðla vorið 2012 þegar tímaritið *[[Nýtt líf (tímarit)|Nýtt líf]]* birti hluta bréfanna ásamt viðtali við stúlkuna sem hafði fengið bréfin send. Ráðning Jóns sem gestafyrirlesara við Háskóla Íslands 2013 var afturkölluð þegar umræða um bréfamálið fór aftur af stað í bloggheimum.. Í kjölfar Me too-hreyfingarinnar var Jón aftur ásakaður um kynferðislega áreitni í byrjun árs 2019. Stofnaður var facebook-hópur til að ræða brot hans og umfjallanir komu í fréttamiðlum um konur sem sögðust hafa sætt áreitni af hans hendi.

Haustið 2022 birti Stundin frétt um kynferðisleg samskipti Jóns Baldvins við 15 ára stúlku sem var nemandi hans. 

## Tilvísanir

## Tenglar
* Æviágrip á heimasíðu Alþingis
* Viðtal við Jón Baldvin í tímaritinu Reykjavík Grapevine.
* Íslenska leiðin, grein eftir Jón í Fréttablaðinu 30. ágúst 2008 
* ''Að gera hreint fyrir sínum dyrum'' , grein eftir Jón á heimasíðu sinni 16.3.2012
* Af hverju allt þetta hatur , grein eftir Kolfinnu Baldvinsdóttur á heimasíðu Jóns 30.4.2012
Norður

**Norður** er ein af höfuðáttunum fjórum. Norður er andspænis suðri og er á áttavita táknuð með 0°, á venjulegu korti er norður upp. Stefnuásinn norður-suður er hornréttur á stefnuásinn austur-vestur. Norður er höfuðátt höfuðáttanna ef svo mætti segja, því að allar hinar áttirnar eru mældar út frá norðri.

Þegar notað er norður í íslensku talmáli þá er oft verið að tala um Akureyri.

Orðið er talið skylt og leitt af niður, og þá átt við niðurgöngu sólar.
Þessalía

**Þessalía** (gríska: &Theta;&epsilon;&sigma;&sigma;&alpha;&lambda;&iota;&alpha;) er eitt af þrettán héruðum Grikklands og skiptist í fjögur umdæmi. Höfuðstaður héraðsins er Larissa. Héraðið er í miðhluta landsins og á landamæri að Makedóníu í norðri, Epírus í vestri, Sterea Hellas eða Mið-Grikklandi í suðri og Eyjahafi í austri.

## Umdæmi
*Karditsa
*Larissa
*Magnesía
*Tríkala
Suður

**Suður** er ein af höfuðáttunum fjórum. Suður er andspænis norðri og er á áttavita táknað með 180°, á venjulegu korti er suður niður. Stefnuásinn norður-suður er hornréttur á stefnuásinn austur-vestur.
Orðið er talið leitt af orðinu fyrir sólina 'sunna'
Vestur

**Vestur** er ein af höfuðáttunum fjórum. Vestur er andspænis austri og er á áttavita táknuð með 270°, á venjulegu korti er vestur til vinstri. Stefnuásinn austur-vestur er hornréttur á stefnuásinn norður-suður.
Höfuðátt

**Höfuðátt** er ein af aðaláttunum fjórum, norður, suður, vestur og austur, þær samsvara eftirfarandi gráðum á áttavita: norður 0°, austur: 90°, suður: 180°, vestur: 270°, hinar áttirnar sem eiga sér nafn eru milliáttirnar.

## Milliáttir
Milliáttir eru áttaheiti, sem liggja á milli höfuðáttanna fjögurra. Í hefðbundinni siglingafræði er níutíu gráðu bilum milli höfuðáttana skipt hverju um sig í 8 jafna hluta með sjö milliáttum og verða þá 11,25° í hverjum hluta. Milliáttirnar heita nöfnum, sem dregin eru af heitum höfuðáttanna, svo sem hér greinir:

## Neðanmálsgreinar
*  Miðjan er álitin fimmta áttin í hefðbundinni kínverskri menningu.
Rúten

**Rúten** (einnig **rúteníum**, **rúþen** eða **rúþeníum**) er frumefni með efnatáknið **Ru** og er númer 44 í lotukerfinu. 
Þetta er sjaldgæfur hliðarmálmur í platínuflokknum, finnst í tengslum við platínugrýti og er notaður sem hvati í sumum platínumálmblöndum.

## Almenn einkenni
Rúten er fjölgildur, harður, hvítur málmur sem tilheyrir platínuflokknum. Það hefur fjórar kristalsgerðir, tærist ekki við stofuhita, en oxast með sprengikrafti. Rúten leysist upp í bráðnum alkalímálmum, er ónæmt fyrir sýru en ekki halógenum við hátt hitastig eða hýdroxíðum. Í smáum skömmtum getur rúþen aukuð hörku platínu og palladíns. Tæringarþol títans eykst merkjanlega ef bætt er við rúteni í litlu magni.

Hægt er að málmhúða þennan málm með annaðhvort raffellingu eða sundurliðingu við hita. Ein rúten-mólybden málmblanda hefur fundist sem að er ofurleiðandi við 10.6 K. Oxunarstig rútens 
eru á bilinu +1 til +8. -2 er einnig þekkt. Algengustu oxunarstigin eru +2, +3 og +4.

## Notkun
Rúten er notað í platínu- og palladínmálmblöndur sökum góðra herðunareiginleika sinna, sem að svo eru notaðar til að framleiða gríðarlega slitþolna raftengla. 0.1% af rúten í títanblöndu eykur styrk þess hundraðfalt.

Rúten er einnig fjölhæfur hvati: Hægt er að kljúfa vetnissúlfíð með ljósi með því að nota vatnslausn af CdS hlöðnum af rútenoxíði. Þetta klofnunarferli getur verið nytsamlegt til að afnema H2S úr öðrum efnum í olíuhreinsistöðvum og í öðrum iðnaðarferlum.

Sum rútensambönd gleypa ljós yfir allt sjánlega litrófið og eru nú mikið rannsökuð í alls kyns hugsanlega sólarorkutækni.
Alþjóðlega núllbaugsráðstefnan

**Alþjóðlega núllbaugsráðstefnan** (enska: *International Meridian Conference*) var ráðstefna sem haldin var í október 1884 í Washington, D.C. í Bandaríkjunum að frumkvæði forseta Bandaríkjanna Chester A. Arthur til að ákveða hver ætti að vera núllbaugur jarðarinnar, niðurstaðan m.a. var sú að Greenwich-núllbaugurinn skyldi tekinn upp sem alþjóðlegur núllbaugur.
Núllbaugur

**Núllbaugur** (einnig **Greenwich-núllbaugur**, **Greenwich-baugur** eða **grunnbaugur lengdar**) er sá lengdarbaugur sem allir aðrir lengdarbaugar jarðarinnar eru miðaðir við, hann hefur lengdargráðuna 0 og liggur í gegnum Royal Greenwich Observatory í Greenwich á Englandi. Daglínan (sem er ekki bein eins og núllbaugurinn) er svo staðsett í námunda við 180. lengdargráðu.

## Saga
Fyrir lengdargráður er engin náttúruleg miðlína til, líkt og miðbaugur fyrir breiddargráðurnar, þannig að velja þurfti þann viðmiðunarpunkt. Breskir landfræðingar og vísindamenn völdu að nota Greenwich, en aðrir völdu ýmsa punkta víðs vegar um jörðina, þar á meðal Ferro, Róm, Kaupmannahöfn, Jerúsalem, St. Pétursborg, Písa, París og Philadelphiu. Árið 1884 var, að frumkvæði Chester A. Arthurs forseta Bandaríkjanna, haldin alþjóðleg núllbaugsráðstefna þar sem meðal annars var ákveðið að öll lönd heims skyldu nota Greenwich sem núllbaug. San Domingo (nú Dóminíska lýðveldið) greiddi atkvæði gegn ályktuninni og Frakkland og Brasílía sátu hjá. Frakkland tók ekki upp Greenwich-núllbaug fyrr en 1911.

## Heimildir
Andes-fjöll

**Andesfjöll** (spænska: **Cordillera de los Andes**, Quechua: *Anti* eða *Antis*) eru um 7500 km langur og 500 km breiður fjallgarður sem liggur eftir vesturhluta Suður-Ameríku, meðalhæð hans er 4000 m. Hæsta fjallið er Aconcagua (6962 m) í Argentínu. Fimm hæstu eldfjöll heims eru í Andes. 

## Tilvísanir
Klettafjöll

**Klettafjöllin** eru um 4800 km langur fjallgarður. Þau liggja frá Bresku Kólumbíu í Kanada í norðri til Nýju Mexíkó í Bandaríkjunum í suðri. Hæsti tindur þeirra er Mount Elbert í Colorado sem nær 4401 m.h.y.s. Hæsti tindur Kanadaklettafjalla er Mount Robson í Bresku Kólumbíu, 3954 m. 

## Gróður
Meðal barrtrjáa sem þar vaxa eru hvítgreni, blágreni, broddgreni, fjallaþinur, degli, fjallaþöll og stafafura. Lauftré eru m.a. balsamösp, nöturösp, elri og víðitegundir.

## Dýralíf
Allmörg spendýr lifa í eða við fjöllin: Grábirnir, svartbirnir, úlfar, múrmeldýr, íkornar, múshéra, stórhyrninga, klettafjallageitur, elgir og hjartardýr. Af fuglum má nefna skallaerni, rjúpur, himbrima, marga spörfugla og endur.

## Þjóðgarðar
Kanadamegin eru m.a. þjóðgarðarnir Jasper, Banff, Yoho-þjóðgarðurinn, Waterton Lakes-þjóðgarðurinn og Kootenay-þjóðgarðurinn. Í Bandaríkjunum eru m.a. Yellowstone, Rocky Mountain National Park, Glacier National Park og Grand Teton-þjóðgarðurinn. Þar er takmörkuð bygging mannvirkja.
Daglínan

**Daglínan** er ímynduð hlykkjótt lína á yfirborði jarðar sem liggur að mestu um ±180 lengdargráðu, hún liggur á móti núllbaugi. Vestan daglínunnar og austan hennar er sitt hvor dagurinn. Ef vestan hennar er 1. janúar á tilteknu ári, þá er 31. desember ársins á undan austan hennar. Því gætu farþegar skips sem sigldi frá vestri til austurs fagnað sömu áramótunum tvisvar. Hins vegar gætu farþegar annars skips, sem sigldi í vestur, alfarið misst af þessum sömu áramótum.
Appalasíufjöll

**Appalasíufjöll** (enska: *Appalachian Mountains*) eru fjallgarður í Norður-Ameríku sem liggur frá Nýfundnalandi og Labrador í Kanada til Alabama í Bandaríkjunum. Hæsta fjall fjallgarðsins er Mt. Mitchell í Norður-Karólínu, 2.040 metra hátt. Þessi fjallakeðja er sú elsta í Norður- Ameríku.
Alpafjöll

**Alpafjöll** eða **Alparnir** (nefnd **Mundíufjöll** til forna eða **Fjall**) eru fjallgarður sem teygir sig um 1200 kílómetra frá Austurríki og Slóveníu í austri um Ítalíu, Sviss, Liechtenstein og Þýskaland til Frakklands í vestri. 

Hæsta fjall Alpanna er Hvítfjall (f. *Mont Blanc*, í. *Monte Bianco*), 4809 m hátt, á landamærum Frakklands og Ítalíu. Alparnir eru fellingafjöll, það er fjöll sem orðið hafa til þegar tveir (eða fleiri) jarðflekar rákust saman.

## Gróður og dýralíf
Laufskógar ná upp í 1200-1500 metra hæð. Þar fyrir ofan má finna tré eins  og fjallafuru, lindifuru og evrópulerki sem vaxa hátt í 2000-2400 metra hæð. Ofan þeirrar hæðar má finna fjallatúndru. Jöklasóley er meðal blómplantna sem finnast í háfjöllunum, í allt að 4000 metra hæð. 

Alpasteingeit er það spendýr sem lifir hæst uppi. Múrmeldýr lifa ofan trjálínu. Í Austur-Ölpunum lifa enn brúnbirnir. Gullörn og gammar eru stærstu fuglategundirnar.

## Hæstu fjöll Alpanna

# Mont Blanc (4 809 m)
# Monte Rosa (4 634 m)
# Dom (4 545 m) 
# Weisshorn (4 506 m)
# Matterhorn (4 478 m)
# Grand Combin (4 314 m)
# Finsteraarhorn (4 273 m)
# Aletschhorn (4 193 m)
# Barre des Écrins (4 102 m)
# Gran Paradiso (4 061 m)

## Tengt efni
*Júlísku Alparnir
*Svissnesku Alparnir
*Dólómítafjöll
Kákasusfjöll

**Kákasusfjöll** eru fjallgarður milli Svartahafs og Kaspíahafs. Þau eru venjulega álitin suðausturmörk Evrópu.
Lönd sem hafa fjöllin innan landamæra sinna eru: Rússland, Georgía, Armenía og Aserbaísjan.

Fjöllin skiptast í stærri Kákasus-fjöll að norðan og minni Kákasus-fjöll að sunnan en það eru láglendi og dalir á milli þeirra. Elbrus-fjall 5,642 metrar að hæð, er hæsta fjall Evrópu. Berg í fjöllunum má rekja til Krítartímabilsins og Júra-tímabilsins og urðu fjöllin til við árekstur Arabíu-jarðflekans og Evrasíu-jarðflekans. Svæðið er enn virkt jarðskjálftasvæði.

Í hlíðum fjallanna eru skógar og má nefna eik, hlyn, greni, furu og þin. Nordmannsþinur vex til að mynda við fjöllin.
Himalajafjöll

**Himalajafjöll** eru fjallgarður í Asíu, sem liggur frá austri til vesturs og er hæsti fjallgarður heims. Þau aðskilja Indlandsskaga frá Tíbesku hásléttunni og ná yfir fimm lönd, Pakistan, Indland, Kína, Bútan og Nepal.

## Jarðsaga
Himalajafellingin hóf að myndast fyrir um 40-50 milljónum ára þegar Indlandsflekinn, á hraðri ferð í norður, klessti upp í Evrasíuflekann. Fyrir um 40-37 milljónum ára hófst lokun Teþyshafsins norðan og austan við Indlandsflekann en upplyfting á Himalajafjöllunum hófst fyrir um 35-33 milljónum ára. Stór hluti lyftingar Himalajafjallanna hefur átt sér stað á síðustu 10 milljónum ára og lyftingin í dag er mikil, um 5-10 mm á ári, en Indlandsflekann rekur enn um 5 cm á ári til norðurs.

Myndun Himalajafjallanna hefur haft gífurleg áhrif á loftslag á jörðinni. Í Mið-Asíu hefur orðið til regnskuggi vegna þeirra og loftslag orðið þurrt meginlandsloftslag.

## Tengt efni

Fjöll yfir 8000 metra hæð
Suðvestur-Asía

**Suðvestur-Asía** er heiti á suðvesturhluta Asíu og nær yfir Mið-Austurlönd meðal annars. Reynt hefur verið að taka hugtakið í notkun í staðinn fyrir heitið „Mið-Austurlönd“ þar sem það þykir of Evrópumiðað, en eins og er eru hugtökin ekki samheiti. **Vestur-Asía** er almennt notað yfir þetta svæði þegar talað er um fornleifar og sögu þess.

Eftirtalin lönd eru almennt talin hluti af Suðvestur-Asíu:
* Armenía
* Aserbaídsjan
* Barein
* Egyptaland
* Georgía
* Heimastjórnarsvæði Palestínumanna
* Íran
* Írak
* Ísrael
* Jemen
* Jórdanía
* Katar
* Kúveit
* Kýpur
* Líbanon
* Óman
* Sameinuðu arabísku furstadæmin
* Sádí-Arabía
* Sýrland
* Tyrkland (Anatólíuhlutinn)

Anatólía, Arabía, Austurlönd nær og Mesópótamía eru allt hlutar Suðvestur-Asíu.
Anatólía

**Anatólía**, **Anatólíuskaginn** (grísku: *ανατολή*, *rísandi sól* eða *austur*) eða **Litla-Asía** (latínu: *Asia Minor*) er stór skagi í Suðvestur-Asíu sem í dag samsvarar Asíuhluta Tyrklands.

Margar þjóðir og þjóðflokkar hafa sest að í Anatólíu eða lagt hana undir sig í gegnum tíðina. Elstu menningarsamfélög á svæðinu eru frá nýsteinöld (Katal Hújúk). Bygging Tróju hófst á nýsteinöld en hélt áfram á járnöld. Helstu þjóðir sem hafa búið á Anatólíuskaganum eru Hattar, Lúvar, Hittítar, Frýgverjar, Kimmerar, Lýdíumenn, Persar, Keltar, Túbalar, Moskar, Grikkir, Pelasgar, Armenar, Rómverjar, Gotar, Kúrdar, Býsansmenn og Seljúktyrkir.

Í dag tala flestir íbúar skagans tyrknesku, en stór hópur talar kúrdísku.

## Tengt efni

* Austurlönd nær
* Býsans
* Jónía
* Grikkland
* Mesópótamía
* Mið-Austurlönd
* Tyrkland
Persneska

**Persneska** er tungumál sem talað er í Íran, Tadsíkistan, Afganistan, Úsbekistan, vesturhluta Pakistan, Barein og víðar. Yfir 75 milljónir manna hafa persnesku að móðurmáli. Persneska tilheyrir indó-evrópsku málaættinni. Persneska hefur verið rituð með arabísku letri (með viðbótartáknum) frá því þeir lentu undir yfirráðum Araba og tóku upp Múhammeðstrú á 7. öld. Fyrir þann tíma var persneska rituð með svonefndu palaví-stafrófi (sem þeir fundu upp sjálfir) og enn áður með nokkurskonar fleygrúnum.

Nafnið *persneska* vísar til Persíu, sem er eldra heiti á Íran.

## Málfræði
Sagnorð enda á -an í nafnhætti svo sem omúctan (læra), porsídan (spyrja) tarsídan (hrella) og er þátíð mynduð með brottekngingu -an endingarinnar. Sagnorð beyjast í persónum og tölum og eru endingar reglulegar; 3.p.flt. -nd, 2.p.flt. -it, 1.p.et -im. 3 persóna et. er endingarlaus öfugt við fleirtöluna í íslensku.

Það eru engin málfræðileg kyn.

## Hljóðfræði
Mikið er af rödduðum blísturhljóðum, setum, errið er hringlandi og jafnan raddað þótt það liggi eftir sérhljóð og undan hörðu lokhljóði, kokmælt hróflað franskt -r er algengt. Mörg orð enda á -h. Ennfremur errendingar án forliggjandi sérhljóða algengar (sr, br, pr). Höggmæli.
Ástralasía

**Ástralasía** er svæði innan Eyjaálfu sem inniheldur Ástralíu, Nýja Sjáland, Nýju Gíneu og margar smærri eyjar á svæðinu sem flestar tilheyra austurhluta Indónesíu. Nafnið var upprunalega smíðað af Charles de Brosses í bókinni *Histoire des navigations aux terres australes* (1756). Hann fékk það frá latínunni yfir suður-Asíu (en hluta svæðisins má telja hvort sem heldur til Eyjaálfu eða Asíu) og aðgreindi svæðið frá Pólýnesíu og suðausturhluta Kyrrahafsins (*Magellanica*). Ástralasía er stundum notað sem nafn á Ástralíu og Nýja Sjálandi saman, þar sem ekkert orð er til yfir þau tvö lönd ein.

Frá stjórnmálalegu og menningarlegu sjónarmiði er hugtakið ansi merkingarlítið, þar sem að þó að Ástralía og Nýja Sjáland séu bæði nokkuð rík og aðallega enskumælandi og að mörgu leyti mjög lík, eiga þau lítið sameiginlegt með öðrum löndum á svæðinu. Hugtakið er óvinsælt á Nýja Sjálandi út af áherslunni sem það þykir leggja á Ástralíu og virðist gefa í skyn að svæðið sé í Asíu. Í staðin er notað hugtakið *Eyjaálfa*, þó merking þess sé þó nokkuð ólík. Ástralía jafnvel oft ekki talin hluti af Eyjaálfu, þegar orðið er notað á þennan hátt. 

Frá líffræðilegu sjónarmiði, hins vegar, er Ástralasía mjög ákveðið svæði með sameiginlega þróunarsögu og margar plöntu- og dýrategundir sem hvergi finnast annars staðar, sumar sem finnast um allt svæðið, aðrar takmarkaðar við ákveðna hluta Ástralasíu en með sameiginlega forfeður.

Líffræðilega aðskilnaðarlínan frá Asíu er Wallacelínan (nefnd eftir Alfred Russel Wallace, breskan náttúrufræðing), sem er mörk flekanna tveggja. Súlavesí og Lombok eru austanmegin við línuna, Ástralasíumegin, en Borneó og Balí vestanmegin, Asíumegin.

Áður hefur Ástralía verið notað sem nafn á sameiginlegum liðum Ástralíu og Nýja Sjálands. Til dæmis var þetta gert árið 1905 þegar löndin tvö sameinuðu bestu tennisleikmenn sína til að keppa til Davis bikarsins og á Ólympíuleikunum árin 1908 og 1912.
Indóevrópsk tungumál

**Indóevrópsk tungumál** eru ætt 443 tungumála og mállýskna sem um þrír milljarðar manna tala. Þessari málaætt tilheyra flest tungumál Evrópu og Vestur-Asíu, sem tilheyra sömu ættkvísl. Nútímamál sem tilheyra þessari ætt eru t.d. bengalska, enska, franska, þýska, hindí, persneska, portúgalska, rússneska og spænska (hvert með fleiri en 100 milljón málhafa). Íslenska er einnig indóevrópskt tungumál.

## Ættkvíslir
* Anatólísk tungumál (elsta greinin, þekkt dæmi frá 18. öld f.Kr., þekktast er tungumál Hittíta, hittitíska).
* Indóírönsk tungumál (komin af sameiginlegri rót, frumindóírönsku).
** Indóarísk tungumál (þar á meðal sanskrít, dæmi til frá 2. árþúsundi f.Kr.).
** Írönsk tungumál (dæmi frá 1000 f.Kr., hér á meðal avestanska og persneska).
* Gríska (brotakenndar heimildir á mýkensku frá 14. öld f.Kr.; Hómerskviður eru frá 8. öld f.Kr.).
* Ítalísk tungumál (þar á meðal latína og afkomendur hennar: rómönsku málin, frá 1. árþúsundi f.Kr.).
* Keltnesk tungumál (til eru gaulverskar áletranir frá 6. öld f.Kr.; fornírskir textar eru frá 6. öld e.Kr.).
* Germönsk tungumál (þar á meðal íslenska; elstu rúnaristur frá því á 2. öld, en fyrstu heilu textarnir á gotnesku frá 4. öld).
* Armenska (elstu dæmi frá 5. öld).
* Tokkarísk tungumál (útdauð mál Tokkara, elstu dæmi frá því snemma á 6. öld).
* Baltóslavnesk tungumál (þar sem margir telja þau komin af sameiginlegri rót, en aðrir telja þau jafn-óskyld og aðrar ættkvíslir indó-evrópskra mála).
** Slavnesk tungumál (elstu dæmi um fornkirkjuslavnesku frá 9. öld).
** Baltnesk tungumál (elstu dæmi frá 14. öld, en varðveita furðulega marga þætti úr frumindóevrópsku).
* Albanska (dæmi frá 16. öld; stungið hefur verið upp á tengslum við illyrísku, þrakversku og dakísku).

Auk þessara hefðbundnu tíu greina sem hér eru taldar eru nokkur útdauð tungumál sem lítið er vitað um.
* Illyrísk tungumál
* Venetíska
* Messapíska
* Frýgverska
* Paíóníska
* Þrakverska
* Dakíska
* Forn-makedónska

### Satem-mál og Kentum-mál
Indó-evrópskum tungumálum er oft skipt í *[[satem-mál]]* og *[[kentum-mál]]* eftir því hvernig uppgómmælt lokhljóð þróuðust. Hægt er að sjá muninn á því hvort fyrsta hljóðið í orðinu yfir „hundrað“ er með lokhljóði (t.d. latína: *centum*) eða önghljóði (t.d. hindí: *satám*). Almennt séð eru „austrænu“ málin (slavnesku og indó-írönsku málin) satem-mál, en „vestrænu“ málin (germönsku, ítölsku og keltnesku málin) eru kentum-mál. Satem-kentum mállýskumörkin skilja að annars náskyld mál eins og grísku (kentum) og armensku (satem).

## Ættar dreifing
Austurlönd nær

**Austurlönd nær** er almennt notað sem heiti á svæði í Suðvestur-Asíu sem nær yfir botn Miðjarðarhafs (Ísrael, Jórdaníu, Sýrland og Líbanon), Anatólíu (í Tyrklandi) og Mesópótamíu (Írak og austurhluti Sýrlands) og írönsku hásléttuna (í Íran). 

Þótt Egyptaland sé að stærstum hluta í Norður-Afríku, er það almennt talið hluti austurlanda nær.

Þetta svæði skarast að stórum hluta við það svæði sem kallað er Mið-Austurlönd.
Ródín

**Ródín** er frumefni með efnatáknið **Rh** og sætistöluna 45 í lotukerfinu. 
Þetta er sjaldgæfur silfurhvítur, harður hliðarmálmur í platínuflokknum, finnst í platínugrýti og er notaður málmblendi með platínu og sem hvati.

## Almenn einkenni
Ródín er harður, silfurhvítur og endingargóður málmur með háan endurvarpsstuðul. Ef það er smám saman kælt niður úr glóandi heitu ástandi, breytist það í snertingu við súrefni í seskíoxíð, sem breytist svo við hækkandi hitastig aftur yfir í málminn. Ródín hefur bæði hærra bræðslumark og lægri eðlismassa en platína. Það er ónæmt gagnvart öllum sýrum nema kóngavatni, sem leysir það upp.

## Notkun
Aðalnot þessa frumefnis er sem málmblendisefni til að herða platínu og palladín. Þessar málmblöndur eru notaðar í bræðsluofnavöf, fóðringar í glertrefjaframleiðslu, snertispennunema, rafskaut fyrir kerti í flugvélar og í deiglur fyrir rannsóknastofur. Önnur not;
* Það er notað sem snertuefni í rafmagnstækjum sökum lítils viðnáms og mikils tæringarþols.
* Rafhúðað ródín er gríðarlega hart og notað í ljóstæki.
* Það er notað í skartgripi og skreytingar.
* Það er einnig nytsamlegt sem hvati í mörgum iðnaðarferlum. Það er til dæmis notað í hvarfakúta í bíla og í hvetjandi karbónýlun tréspírituss við framleiðslu á edikssýru með Monsanto-ferlinu.
Aljútaeyjar

**Aljútaeyjar** (enska: Aleutian islands, **Tanam Unangaaeru** á aleut-tungu og ef til vill komið úr tjúktísku af *aliat*, sem þýðir „eyja“) er röð 14 eldfjallaeyja og 55 smærri eyja sem mynda eyjahrygg í norður-Kyrrahafi og ná um 1900 km vestur frá vestasta hluta Alaska að Kamsjatkaskaga. Mestur hluti hryggsins telst til bandaríska fylkisins Alaska en allra vestasti hlutinn tilheyrir Rússlandi. Eyjarnar mynda hluta af Eldhringnum í Kyrrahafi og marka skil Kyrrahafs og Beringshafs. Eyjarnar má skilgreina bæði sem hluta Norður-Ameríku og Asíu. Þær eru um 17,7 ferkílómetrar að stærð. Íbúar eyjaklasans voru um 8000 manns árið 2000. Fyrir 1867 voru eyjarnar þekktar sem Katrínar-eyjaklasinn þegar Rússar voru þar áhrifamiklir. Í seinni heimstyrjöld réðust Japanir á eyjarnar Attu og Kiska og héldu þeim í rúmt ár.

Aljútaeyjar skiptast í 4 eyjaklasa:
*Refaeyjar (the Fox Islands)
*Eyjar hinna fjögurra fjalla (Islands of Four Mountains)
*Andreanof-eyjar
*Rottueyjar (Rat Islands)
*Næreyjar (Near Islands)

57 eldfjöll eru á eyjunum. Hæsta fjallið er Makushi-eldfjallið á Unalaska-eyju. Fuglalíf er ríkulegt á eyjunum en spendýr eins og nautgripir, hreindýr og refir hafa verið flutt inn af mönnum. Sárafá tré eru á eyjunum en þau vaxa ekki hátt vegna sterkra vindstrengja.

## Heimild

*
Mið-Asía

**Mið-Asía** er stórt landlukt svæði í Asíu. Svæðið er ekki skýrt afmarkað og ýmsar skilgreiningar notaðar. Á þessu svæði hafa lifað hirðingjaþjóðir og saga þess tengist náið Silkiveginum.

Almennt er að telja Úsbekistan, Túrkmenistan, Tadsíkistan, Kirgistan og Kasakstan til Mið-Asíu. Þetta er sú skilgreining sem notuð var af leiðtogum þessara ríkja skömmu eftir að þau fengu sjálfstæði frá Sovétríkjunum.

Rétt fyrir fall Sovétríkjanna gaf UNESCO út mun víðari skilgreiningu á Mið-Asíu sem byggist á náttúru og veðurfari. Samkvæmt henni tilheyra Mið-Asíu, auk fyrrgreindra ríkja, vesturhluti Kína, Púnjabhérað, norðurhlutar Indlands og Pakistans, norðausturhluti Írans, Afganistan og Rússland sunnan við barrskógabeltið.
Jafngild þyngd

**Jafngildismassi** (eða **jafngild þyngd**) er atómmassi frumefnis eða efnahóps deilt með gildinu sem það hefur í efnasambandi. 

Sem dæmi, vetni, með atómmassann 1,00794 og gildi 1, hefur jafngildismassa upp á 1,00794. Súrefni hefur atómmassa upp á 15,9994 og gildið 2 og hefur þess vegna jafngildismassann 7,9997.

Frumefni geta tekið á sig mismunandi jafngildismassa eftir efnasambandi. Til dæmis járn (atómmassi 55,845) hefur jafngilda þyngd 27,9225 ef það er tvígilt í efnasambandinu, en 18,615 ef það er þrígilt.

Hægt er að reikna jafngildismassa fyrir fleiri efni en frumefni. Sem dæmi, karbónat-efnahópurinn (CO3) hefur samanlagðan atómmassa 76,0083 og er tvígilt í efnasamböndum, þannig að jafngildismassi þess er 38,00415.
Efnaflokkur

**Efnaflokkur** er flokkur frumefna sem deila með sér svipuðum efnis- og efnafræðilegum einkennum sem breytast stig af stigi frá öðrum enda flokksins til hins.

Efnaflokkar voru uppgötvaðir áður en lotukerfið var búið til, en í því eru efni flokkuð eftir efnafræðilegum eiginleikum.

Sumir efnaflokkar svara nákvæmlega til flokka í lotukerfinu. Þessu veldur sameiginleg frumeindarsvigrúmsstaða.

Efnaflokkar lotukerfisins eru:

## Tengt efni
* Myntmálmur (Lotukerfisflokkur 11)
* Eðalmálmur
* Grunnmálmur
* Platínuflokkur
Hliðarmálmur

**Hliðarmálmar** eru 38 frumefni í flokki 3 til 12 í lotukerfinu. Eins og allir málmar, eru hliðarmálmar þjálir og sveigjanlegir, og leiða rafmagn og hita. Meðal þess sem er áhugavert við hliðarmálma er að gildisrafeindir þeirra (þær rafeindir sem tengjast við önnur frumefni) eru fyrir hendi í fleiri en einu rafeindahveli. Þetta er ástæðan fyrir því að þessi efni hafa oft mörg almenn oxunarstig. Þrjú frumefni eru eftirtektarverðust í hliðarmálmafjölskyldunni: járn, kóbolt og nikkel. Það eru einu þekktu frumefnin sem gefa frá sér segulsvið.
Melanesía

**Melanesía** (komið úr grísku: „svartar eyjar“) er svæði í Eyjaálfu sem nær vestur frá Kyrrahafi að Arafurahafi fyrir norðan og norð-austan Ástralasíu. Hugtakið var upprunalega notað af Jules Dumont d'Urville árið 1823 til að aðgreina þjóðernislega og landfræðilega kynþátt og hóp eyja frá Pólýnesíu og Míkrónesíu. Í dag er kynþáttagreining d'Urvilles talin röng þar sem hún tekur ekki tillit til menningarlegrar, tungumálalegrar og erfðafræðilegrar fjölbreytni og í dag er hugtakið aðeins notað sem hentugur landfræðilegur merkimiði. Þar að auki nota Fídjíeyjar, Papúa Nýja Gínea, Salómonseyjar, Vanúatú og Nýja Kaledónía (sem er franskt yfirráðasvæði) heitið til að lýsa sér því það endurspeglar sameiginlega sögu þeirra sem nýlendna og stöðu í heiminum.

Eftirfarandi eyjar eru venjulega taldar til Melanesíu: 

* Fídjieyjar
* Mólúkkaeyjar
* Nýja-Kaledónía
* Papúa Nýja-Gínea
* Salómonseyjar
* Vanúatú
* Torressundseyjar

Eyjar með blandaða forsögu sem hægt er að telja til Melanesíu, en er þó ekki alltaf gert eru meðal annars:
* Nárú
* Tímor
* Tonga
* Maluku Utara
* Flóres
* Súmba
Míkrónesía (svæði)

**Míkrónesía** (úr grísku: μικρόν *mikron* „lítið“ og νησί *nesi* „eyja“) er svæði sem telst til Eyjaálfu og er í Kyrrahafi. Fyrir vestan svæðið eru Filippseyjar, Indónesía fyrir suðvestan, Melanesía og Papúa Nýja-Gínea fyrir sunnan og Pólýnesía fyrir suðaustan og austan. Míkrónesía samanstendur af hundruðum lítilla eyja á stóru svæði í vesturhluta Kyrrahafs. 

Míkrónesía skiptist í fimm sjálfstæð ríki og þrjú yfirráðasvæði:
* Gvam (undir stjórn Bandaríkjanna)
* Kíribatí
* Marshalleyjar
* Palá
* Nárú
* Norður-Maríanaeyjar (undir stjórn Bandaríkjanna)
* Sambandsríki Míkrónesíu (oftast einfaldlega kallað Míkrónesía)
* Wake-eyja (undir stjórn Bandaríkjanna)
Míkrónesía

**Míkrónesía** getur átt við:

* ríkið Míkrónesíu, sem er innan svæðisins
* svæðið Míkrónesíu
Pólýnesía

**Pólýnesía** (komið frá grísku orðunum *poly* = margt og *nesos* = eyja) er stórt svæði í Kyrrahafi sem inniheldur meira en 1000 eyjar og telst til Eyjaálfu. Upprunalega átti hugtakið við allar eyjurnar í Kyrrahafinu en í dag er það notað, landfræðilega, yfir þríhyrning með hornin Hawaii, Nýja Sjáland og Páskaeyju. Hinir helstu eyjahóparnir innan þessa þríhyrnings eru Samóa, Tonga, og hinar ýmsu eyjakeðjur sem mynda Frönsku Pólýnesíu. Mannfræðilega á hugtakið hins vegar við um einn hinna þriggju hluta Eyjaálfu, hinir verandi Míkrónesía og Melanesía, þar sem allir frumbyggjarnir tilheyra einum hóp menningar og mannfræðilega eftir aldir af þjóðflutningum um hafið.

Eftirfarandi eyjar eða eyjahópar eru ýmist ríki eða svæði sem eru pólýnesísk að menningu. Sumar eyjanna sem teljast pólýnesískar eru fyrir utan þríhyrninginn sem er notaður til að skilgreina svæðið sjálft.
* Bandaríska Samóa (tilheyrir Bandaríkjunum)
* Anuta (hluti Salómonseyja)
* Cooks-eyjar
* Páskaeyja (tilheyrir Chile)
* Emae (í Vanúatú)
* Franska Pólýnesía (tilheyrir Frakklandi)
* Hawaii (fylki í Bandaríkjunum)
* Kapingamarangi (tilheyrir Míkrónesíu)
* Loyalty eyjur (tilheyrir Nýju-Kaledóníu)
* Mele (í Vanúatú)
* Nýja Sjáland
* Niue (tilheyrir Nýja Sjálandi)
* Nuguria (í Papúu Nýju-Gíneu)
* Nukumanu (í Papúu Nýju-Gíneu)
* Nukuoro (tilheyrir Míkrónesíu)
* Ontong Java (hluti Salómonseyja)
* Pileni (hluti Salómonseyja)
* Rennell (hluti Salómonseyja)
* Rotuma (eyja allranyrst í Fídjí
* Samóa
* Sikaiana (hluti Salómonseyja)
* Swains Island (undir stjórn Bandarísku Samóa)
* Takuu (í Papúu Nýju-Gíneu)
* Tikopia (hluti Salómonseyja)
* Tokelau (tilheyrir Nýja Sjálandi)
* Tonga
* Tuvalu
* Wallis og Futuna (tilheyra Frakklandi)
Alfasundrun

**Alfasundrun** er form geislavirkrar sundrunar þar sem að atómkjarninn sendir frá sér alfaeind og breytist í kjarna með massatölu fjórum lægri og sætistölu tveimur lægri en fyrir var.

Til dæmis:
:
{}^2{}^{38}_{92}\hbox{U}\;\to\;{}^2{}^{34}_{90}\hbox{Th}\;+\;{}^4_2\hbox{He},

þó að þetta er yfirleitt skrifað sem:
:
{}^{238}\hbox{U}\;\to\;^{234}\hbox{Th}\;+\;\alpha.

Takið eftir að alfaeind er helínkjarni og að bæði massatala og sætistala geymast.
Alfasundrun er hægt að hugsa sem kjarnaklofningur þar sem að móðurkjarninn skiptist í tvo dótturkjarna. Alfasundrun er í grundvallaratriðum skammtafræðilegt smugferli. Í sumum geislavirkum efnum, þegar betasundrun gerist með alfasundrun, myndast helíneind. 

Vegna alfasundrunar, kemur næstum allt helín sem að framleitt er í heimunum í dag úr neðanjarðarsetlögum hafa að geyma steintegundir sem að innhalda úran eða þórín. Það kemur svo upp á yfirborðið sem aukaafurð við vinnslu á jarðgasi.
Benelúxlöndin

**Benelúxlöndin** er heiti sem er notað yfir Belgíu, Holland og Lúxemborg sameginlega, nafnið er dregið af nöfnum landanna á tungum heimamanna, **Be**lgië, **Ne**derland og **Lux**embourg og var upprunalega notað sem heiti yfir Benelúx efnahagssambandið en er núna notað sem almennt heiti yfir löndin þrjú.

## Tengill
* Benelúx efnahagssambandið
Evrasía

**Evrasía** er landsvæði sem samanstendur af heimsálfunum Evrópu og Asíu. Stundum er svæðið talin ein heimsálfa, stundum ein ofurheimsálfa og stundum er það talið hluti af ofurheimsálfu ásamt Afríku. Evrasíski jarðskorpuflekinn nær yfir alla Evrópu og mestan hluta Asíu fyrir utan Indlandsskaga og Arabíuskaga, um helming Íslands og allra austasta hluta Síberíu. *Evrasía* er einnig notað í alþjóðastjórnmálum sem hlutlaus leið til að tala um samtök eða mál sem tengjast fyrrum Sovétríkjum.