open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fáni Súdans

**Fáni Súdans** var tekinn upp þann 20. maí árið 1970 og samanstendur af þremur láréttum borðum í rauðum, hvítum og svörtum litum ásamt grænum þríhyrningi til vinstri. Fáninn er byggður á arabíska frelsunarfánanum sem fánar Egyptalands, Íraks, Sýrlands og Jemens byggja einnig á. Rauður, hvítur og svartur eru helstu einkennislitir pan-arabismans og grænn tengist hugmyndafræðinni einnig. Fyrir valdatöku Jaafars Nimeiry árið 1969 voru borðarnir á fánanum blár, gulur og grænn.

## Myndmál
Í bókinni *World Flags 101* stendur um súdanska fánann:

## Tilvísanir
Campanula macrostyla

***Campanula macrostyla*** er einær tegund af klukkuætt (Campanulaceae), ættuð frá Tyrklandi.

## Tilvísanir
Campanula macrorhiza

***Campanula macrorhiza*** er tegund af klukkuætt (Campanulaceae), ættuð frá suðvestur Evrópu.

## Tilvísanir
Campanula lusitanica

***Campanula lusitanica*** er tegund af klukkuætt (Campanulaceae), ættuð frá Íberíuskaga.

File:Campanillas - Campanula lusitanica (18503908121).jpg
File:Campanula lusitanica EnfoqueFlor 2010-5-08 CampodeCalatrava.jpg
File:Campanula lusitanica 20140501b.jpg


## Tilvísanir
Ernst Willimowski

**Ernst Otton Willimowski**, **Ezi** *(gælunafn)*, (fæddur **Ernest Otto Prandella**) (23. júní 1916 - 30. ágúst 1997) var pólsk/þýskur knattspyrnumaður og einn mesti markaskorari sögunnar.

## Ævi og keppnisferill
Willimowski fæddist í Katowice í Slesíu sem þá tilheyrði Þýska keisaraveldinu. Eftir að héraðið varð hluti að Póllandi árið 1922 varð hann pólskur ríkisborgari. Foreldrar hans voru Þjóðverjar og faðirinn, Ernst-Roman Prandella, féll í fyrri heimsstyrjöldinni. Móðir hans, Paulina, kvæntist á ný pólskum manni sem ættleiddi drenginn og tók hann þá upp hið pólska nafn sitt. Heima fyrir talaði Willimowski þýsku og svaraði yfirleitt spurningunni um hvort hann liti fremur á sig sem Pólverja eða Þjóðverja á þá leið að hann væri *Slésíubúi*.

Hann hóf að æfa knattspyrnu með liði þýskra íbúa Katowice, en komst á mála hjá liði í efstu deild rétt tæplega átján ára gamall og sama leyti lék hann sinn fyrsta landsleik. Hann lék alls 22 landsleiki fyrir Pólland á árunum 1934-39 og skoraði í þeim 21 mark. Eftirminnilegastur þeirra leikja var á móti Brasilíumönnum á HM í Frakklandi 1938 þar sem hann skoraði fjögur mörk og fiskaði vítaspyrnu að auki. Allt kom þó fyrir ekki og Pólverjar töpuðu 6:5. Síðasti landsleikur hans var í minnisstæðum sigri gegn afar sterku liði Ungverja árið 1939, fjórðum dögum áður en seinni heimsstyrjöldin braust út.

Eins og flestir aðrir íbúar austur-Slesíu, tók Willimowski upp þýskan ríkisborgararétt eftir hernám Þjóðverja. Fyrir vikið mátti hann halda áfram að leika knattspyrnu, en nasistar bönnuðu Pólverjum þátttöku í keppnisíþróttum. Engu að síður treystu stjórnendur hernámsliðsins Willimowski varlega, þar sem hann hafði fyrir stríð leikið með pólskum félagsliðum en ekki bara liðum þýska minnihlutans. Móðir hans var sett í fangabúðir en komst lífs af úr þeim.

Þegar leið á stríðið flutti Willimowski sig um set og gekk til liðs við 1860 München og varð bikarmeistari árið 1942. Undir lok stríðsins var hann skráður í herinn, en fékk þó að leika knattspyrnu samhliða herþjónustu. Hann lék átta leiki og skoraði heil þrettán mörk fyrir þýska landsliðið frá 1941-42, en í kjölfarið var starfsemi landsliðsins hætt vegna stríðsins.

Í stríðslok litu pólsk stjórnvöld á Willimowski sem svikara og var honum óheimilt að snúa aftur til heimaslóða sinna. Hann settist því að í Þýskalandi, lék fyrir fjölda liða en sinnti jafnframt ýmsum störfum enda hafði hreinræktuð atvinnumennsta ekki verið tekin upp í landinu. Hann keppti vel fram yfir fertugt sem var fáheyrt í þá tíð.

Willimowski er almennt talinn einn mesti markaskorari knattspyrnusögunnar og áætlaði knattspyrnublaðið Kicker að hann hefði skorað 1.175 mörk á ferlinum. Útilokað er að sannreyna þá tölu sem inniheldur ýmsa vináttu- og æfingarleiki. Ef aðeins er horft til opinberra kappleikja er áætlað að talan sé 554 mörk, sem engu að síður skipar honum ofarlega á lista yfir markahæstu menn.

## Heimildir
*
Eyvind Johnson

**Eyvind Johnson**, fæddur **Olof Edvin Verner Jonsson**, (29. júlí 1900 – 25. ágúst 1976) var sænskur rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1974.

## Ævi og störf
Johnson fæddist í smáþorpi í grennd við Boden norðarlega í Svíþjóð. Hann hætti í skóla um þrettán ára aldurinn og sinnti eftir það ýmsum verkamannastörfum. Nítján ára að aldri fluttist hann til Stokkhólms þar sem hann hóf að birta greinar í blöðum stjórnleysingja. Í höfuðborginni komst hann í kynni við rithöfunda úr öreigastétt.

Fyrstu skáldsögur hans komu út um miðjan þriðja áratuginn, en hann sló fyrst í gegn með bókaflokknum *Romanen om Olof*, sem voru fjórar sjálfsævisögulegar bækur um ungan mann og uppvöxt hans í Norður-Svíþjóð er komu út á árunum 1934-37. Johnson var gallharður andstæðingur nasisma og fasisma og ritaði kröftuglega gegn þeim í fjölda greina og bóka.

Að stríðinu loknu varði Johnson mörgum árum víðs vegar í Evrópu ásamt fjölskyldu sinni. Árið 1946 sendi hann frá sér verkið *Strändernas svall* sem lýsir endurkomu grísku kempunnar Ódysseifs til Íþöku. Varð það ein hans allra vinsælasta bók.

Árið 1974 hlutu þeir Eyvind Johnson og Harry Martinson bókmenntaverðlaun Nóbels. Var sú ákvörðun umdeild þar sem ýmsir kunnir rithöfundar höfðu verið orðaðir við verðlaunin það árið en þeir Johnson og Martinson áttu báðir sæti í Nóbelsnefndinni.
Grasmúrgróungur

**Grasmúrgróungur** (fræðiheiti: *Pleospora herbarum*) er tegund asksvepps sem vex á dauðum plöntum. Grasmúrgróungur finnst á Íslandi og er mjög algengur um allt land.

## Hýsiltegundir
Á Íslandi hefur grasmúrgróungur fundist á dauðum vefjum um 30 tegunda blómplantna. Þessar plöntur eru blóðberg, brjóstagras, fjallabláklukka, fjallanóra, geldingarhnappur, gullmura, héluvorblóm, holtasóley, holurt, hundasúra, hvítmaðra, ilmreyr, líklega jakobsfífill (skráð sem *Erigeron alpinus*), jöklaklukka, língresi, melablóm, melanóra, melgresi, músareyra, sýkigras, undafífill, vegarfi, vetrarblóm, villilín, þistill, þrenningarfjóla og þúfusteinbrjótur.

## Tilvísanir
Valgarður á Velli

**Valgarður á Velli** var eitt af skáldum Haralds harðráða. Um ævi hans og uppruna er ekkert vitað en fræðimenn hafa giskað á að hann hafi verið sonur eða frændi Marðar Valgarðssonar á Velli sem kemur við *[[Njáls saga|Njáls sögu]]*. Valgarður er í *[[Skáldatal]]i* talinn til skálda Haralds harðráða en ekki annarra konunga eða höfðingja.

Í fornum heimildum eru 11 vísur, heilar eða hálfar, eignaðar Valgarði. Þrjár eru í *[[Skáldskaparmál]]um* þar sem þær eru notaðar til að sýna notkun á tilteknum heitum - *hrönn*, *logi* og *brími*. Í einni þeirra segir að „eydd varð ... of síðir Sikiley“ og mun þar vísað til herfarar Haralds harðráða þar um slóðir.

Í konungasögum eru 8 vísur varðveittar. Ein er aðeins í *[[Fagurskinna|Fagurskinnu]]* og er þar greint frá að Haraldur hafi tekið suma *[[væringjar|væringja]]* Miklagarðskeisara af lífi. Þar er um að ræða uppreisn árið 1042 gegn Mikael fimmta. Aðrar vísur eru varðveittar í fleiri heimildum, þar á meðal *[[Heimskringla|Heimskringlu]]* og *[[Morkinskinna|Morkinskinnu]]* og greina meðal annars frá ferðum Haralds úr Garðaríki til Svíþjóðar og frá Svíþjóð til Danmerkur til fundar við Magnús góða, bróðurson hans.

Frægustu verk Valgarðs eru vísur sem lýsa hernaði Haralds í Danmörku u.þ.b. 1044–1045:

:Brann í bœ fyr sunnan
:bjartr eldr Hróiskeldu;
:rǫnn lét ræsir nenninn
:reykvell ofan fella.
:Lǫ́gu landsmenn gnógir, 
:ló hel sumum frelsi;
:drósk harmvesalt hýski
:hljótt til skógs á flótta.

:Dvǫlðu daprt of skilða,
:drifu, þeirs eptir lifðu,
:ferð, en fengin urðu
:fǫgr sprund, Danir undan.
:Láss helt líki drósar,
:leið fyr yðr til skeiða,
:bitu fíkula fjǫtrar,
:fljóð mart, hǫrund bjarta.

Endursögn í útgáfu Ármanns Jakobssonar og Þórðar Inga Guðjónssonar: „Bjartur eldur logaði í byggð fyrir sunnan Hróarskeldu. Hinn ötuli konungur lét eld eyða húsum. Margir landsmenn lágu fallnir. Dauði sveik suma um undankomu. Harmþrungið fólk dróst fámált til skógar á flótta. (Þeir) töfðu hópinn, sem tvístraðist hörmulega. Danir, þeir sem eftir lifðu, flýðu undan, en fagrar konur voru teknar. Meyjarnar voru læstar í fjötra. Margar konur gengu á undan yður til skipa. Fjötrar nístu gráðuglega ljóst hörundið.“ (*Morkinskinna* I 2011:121–122.)

Um þessar vísur segir Vésteinn Ólason (2006:225): „Ekki er hægt að vera fullviss um hvort er hér ríkara fyrirlitning eða samúð með hinum sigruðu.“ Finnur Jónsson (1894:638) taldi Valgarð fært og hugmyndaríkt skáld og tiltók að vísur hans væru ekki þurrar frásagnir heldur myndrænar lýsingar og svipmyndir.

## Heimildir

* Finnur Jónsson. 1894. *Den oldnorske og oldislandske litteraturs historie*. Kaupmannahöfn: Gad.
* *Morkinskinna* I. 2011. Útg. Ármann jakobsson og Þórður Ingi Guðjónsson. Íslenzk fornrit XXIII. Reykjavík: Hið íslenzka fornritafélag.
* Vésteinn Ólason. 2006. Dróttkvæði. *Íslensk bókmenntasaga* I, 191-264. Reykjavík: Mál og menning.
Armenska stafrófið

**Armenska stafrófið** (armenska: Հայոց գրեր, *Hayots' grer* eða Հայոց այբուբեն, *Hayots' aybuben*) er stafróf sem er aðallega notað til að rita armensku. Það var búið til árið 405 af armenska kirkjuleiðtoganum og málfræðingnum Mesrop Mashtots. Upphaflega var það með 36 stafi, en 3 var síðar bætt við. Þetta stafróf var víða notað í Tyrkjaveldi á 18. og 19. öld.
Töfrabrögð

**Töfrabrögð** eru sviðslist sem gengur út á að skemmta áhorfendum með sjónhverfingum eða brögðum sem virðast ómöguleg en eiga sér í raun eðlilegar skýringar. Töfrabrögð eru annars eðlis en galdur þar sem galdramaður reynir að skapa áhrif með yfirnáttúrulegum hætti. Töfrabrögð eiga sér aldalanga sögu sem hluti af helgiathöfnum og götulist. Nútímatöframennska þróaðist sem sviðslist á 18. og 19. öld. Frumkvöðlar á borð við Jean Eugène Robert-Houdin í París og John Henry Anderson í London gerðu töfrabrögð að skemmtun á sviði í sérútbúnum leikhúsum sem áhorfendur greiddu fyrir að sjá. Harry Houdini tók sviðsnafn sitt upp eftir Robert-Houdin.

Töfrabrögð eru stunduð af bæði atvinnufólki og áhugafólki, bæði á sviði og við ýmsar aðrar aðstæður. Töfrabrögð skiptast í marga flokka eins og sviðsbrögð með stórum leikmunum og aðstoðarfólki, spila- og peningagaldrar þar sem áhorfendur og töframaður eru í návígi, hugsanabrögð þar sem töframaður virðist lesa hugsanir áhorfenda eða stjórna þeim með hugsanaflutningi, og flóttabrögð þar sem töframaður losar sig úr fjötrum.
Búktal

**Búktal** er sviðslist sem gengur út á þá sjónhverfingu að rödd flytjandans berist frá öðrum stað. Oft notast búktalarar við brúður sem þeir hreyfa með höndunum um leið og rödd þeirra virðist berast úr munni brúðunnar. Búktal er þekkt frá því í fornöld og var notað við helgiathafnir. Sem skemmtun á sviði þróaðist búktal í tengslum við farandsýningar á 18. öld. Fyrsti nútímabúktalarinn sem notaðist við brúðu sem sat á hné hans og átti samtal við hann, er almennt talinn vera Fred Russell með brúðuna Coster Joe.
Bólívari

**Bólívari** eða **venesúelskur bólívari** (spænska: **bolívar soberano venezolano**) (gjaldmiðilstákn: **Bs.S.** eða **Bs.**) er gjaldmiðill Venesúela og hefur verið það frá 20. ágúst 2018. Formleg skammstöfun hans er **VES** (ISO 4217-kóði).

***Bolívar soberano*** kom í stað ***bolívar fuerte*** eftir umskiptatíma vegna óðaverðbólgu.
Ragnar Kjartansson (myndlistarmaður)

**Ragnar Kjartansson** er íslenskur listamaður fæddur árið 1976, einnig þekktur sem Rassi Prump.

Móðir hans er leikkonan Guðrún Ásmundsdóttir og hálfsystir hans er leikkonan Sigrún Edda Björnsdóttir.

## Tilvísanir
Patrick White

**Patrick White** (28. maí 1912 – 30. september 1990) var ástralskur rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1973.

## Ævi og störf
Patrick White ólst upp í Sydney og átti við heilsubrest að stríða frá unga aldri. Hann var sendur til náms í Bretlandi þar sem listamannsdraumar hans fóru að láta á sér kræla. Næstu árin flakkaði White milli Englands, Bandaríkjanna og Egyptalands, uns hann festi aftur rætur í Ástralíu eftir seinni heimsstyrjöldina.

*Riders in the Chariot* frá árinu 1961 varð metsölubók og vann til fjölda verðlauna. Hann hlaut Nóbelsverðlaunin árið 1973, fyrstur og enn sem komið er einn Ástrala til að hljóta þá nafnbót.
Toni Kroos

**Toni Kroos** (fæddur 4. janúar 1990 í Greifswald sem þá var hluti af Austur-Þýskalandi) er þýskur fyrrum knattspyrnumaður sem spilaði lengst af fyrir spænska stórveldið Real Madrid og þýska landsliðinu. Hann var gríðarlega sigursæll leikmaður og vann meðal annars HM með landsliði og Meistaradeild Evrópu með Bayern München og Real Madrid.

Árið 2024, eftir EM 2024, lagði Kroos skóna á hilluna.

Kroos hóf feril sinn hjá öldungafélögum hjá Bayern Munchen þar sem hann byrjaði 17 ára gamall árið 2007. Hann var notaður sparlega fyrir Bayern og hann fór á láni til félaga í Bundesligunni, Bayer Leverkusen, í 18 mánuði, þar sem hann varð lykilmaður. Hann sneri aftur til foreldrafélagsins árið 2010. Með Bayern vann Kroos þrjá Bundesliguna titla (þar af tvo titla í röð), UEFA Champions League, tvo DFB-Pokal titla og var þrisvar valinn í Bundesligalið tímabilsins. Árið 2014 gekk hann til liðs við Real Madrid fyrir 25 milljón evra félagaskipti. Í Madríd vann Kroos tuttugu og einn bikar, þar af fjóra La Liga titla og fimm UEFA meistaradeildarbikar, þar af vann hann þrjá í röð frá 2016 til 2018. Hann var valinn í Meistaradeildarlið tímabilsins hverju sinni. Hann var valinn í FIFA FIFPRO World 11 og UEFA lið ársins þrisvar sinnum hvort, og La Liga lið tímabilsins tvisvar. Hann var útnefndur besti leikstjórnandi IFFHS heims árið 2014 og þýskur knattspyrnumaður ársins 2018 og 2024. Kroos vann Golden Player verðlaunin á 2006 UEFA European U-17 Championship og Golden Ball á 2007 FIFA U-17 World Cup. Hann lék frumraun sína í öldungadeildinni fyrir Þýskaland árið 2010, tvítugur að aldri, og kom við sögu í sjö stórmótum. Með 114 landsleiki fyrir Þýskaland er Kroos einn af tíu efstu leikmönnunum Þýskalands. Kroos hjálpaði Þýskalandi að vinna HM 2014, þar sem hann var fremstur aðstoðarmaður og valinn í stjörnuliðið og draumaliðið. Á EM 2016 var hann valinn í lið mótsins. Árið 2024 hætti Kroos í atvinnumennsku.

## Titlar

### Bayern München
* Þýska Úrvalsdeildin: 2007/2008, 2012/2013, 2013/2014
* Meistaradeild Evrópu: 2012/2013 
* **Þýska bikarkeppnin**: 2007/2008, 2012/2013, 2013/2014
* **Þýski deildabikarinn**: 2010, 2012
* Evrópski ofurbikarinn: 2013
* **HM Félagsliða**: 2013

### Real Madrid
* La Liga: 2016/2017, 2019/2020, 2021/2022, 2023/2024
* Meistaradeild Evrópu 2015/2016, 2016/2017, 2017/2018, 2021/2022
* **Spænski deildabikarinn** 2017, 2019
* Evrópski ofurbikarinn: 2014, 2016, 2017
* **HM félagsliða**: 2014, 2016, 2017, 2018

**Þýskaland**
* HM 2010 (**Brons**)
* EM 2012 (**Undanúrslit**)
* HM 2014: 2014 (**Gull**)
* EM 2016: 2016 (**Undanúrslit**)

## Heimildir
*https://www.toni-kroos.com/ 
*https://int.soccerway.com/players/toni-kroos/16383/
*https://www.realmadrid.com/en/football/squad/toni-kroos
Harald Schumacher

**Harald Schumacher** (fæddur 6. mars 1954 í Düren) er þýskur, fyrverandi knattspyrnumaður.  Harald Schumacher var umdeildur markvörður þegar hann spilaði fyrir vestur-þýska landsliðið á níunda áratugnum. Hann varð mest umdeildur þegar hann slasaði alvarlega Battison, leikmamn frakklands í undanúrslitum á HM 1982 sem þýddi að fara þurfti með Battiston á börum af velli slasaðan. Hann tók þátt í að vinna  gull á EM 1980 og silfur á HM 1982 og HM 1986. Hann yfirgaf landsliðið eftir að hafa skrifað hneykslisbók um þýska boltann. Eftir virkan feril hefur Schumacher starfað sem markvarðaþjálfari 
## Heimildir
*https://web.archive.org/web/20100818160419/http://www.tyskfotboll.se/spelare/schumacher.html
Peronospora farinosa

***Peronospora farinosa*** er sjúkdómsvaldandi sveppur af blaðmygluætt. *Peronospora farinosa* hefur fundist á Íslandi en þó aðeins í Reykjavík þar sem tegundin er sýkill á akurhrímblöðku.

## Tilvísanir
Hvítblástursætt

**Hvítblástursætt** (latína: *Albuginaceae*) er ætt sjúkdómsvaldandi eggsveppa af blaðmyglubálki. Aðeins ein tegund af ættinni er þekkt á Íslandi, hvítblástur (*Albugo candinda*).

## Tilvísanir
Lúkasarmálið

**Lúkasarmálið** svokallaða átti sér stað sumarið 2007 þegar hundur að nafni Lúkas hvarf nærri Akureyri. Út breiddist sú lygasaga að honum hefði verið komið fyrir í íþróttatösku og að sparkað hefði verið í töskuna þar til hundurinn drapst. Sagan breiddist hratt út og vakti reiði margra, sá grunaði var ofsóttur og hlaut morðhótanir, og minningarvökur og kertafleytingar voru haldnar. Hundurinn fannst nokkrum vikum síðar á lífi við Vaðlaheiði fyrir utan Akureyri. Þetta var með stærstu fréttum landsins þetta sumarið.

## Atburðir
Lúkas var hreinræktaður kínverskur smáhundur af tegundinni „Chinese Crested“ sem strauk af heimil sínu í lok maí 2007. Hann var nýkominn úr geldingaraðgerð og strauk út um glugga. Hópur fólks leitaði að hundinum í nokkrar vikur og eigandinn lofaði háum fundarlaunum.

Upp kom sú saga að á Bíladögum á Akureyri (15. til 17. júní) hefði hópur pilta á aldrinum 16 til 21 fundið hundinn, komið honum fyrir í íþróttatösku, og drepið hann með því að sparka töskunni á milli sín þar til hundurinn hætti að veina. Verknaðurinn var kærður til lögreglu í lok júní.

Samkvæmt sögunni var höfuðpaurinn á bak við þetta verk ungur maður úr Reykjavík, Helgi Rafn Brynjarsson. Málið vakti gríðarlega reiði og fóru netverjar öllum illum orðum um hann. Honum var hótað lífláti, setið var um hús hans, og ráðist var á hann í matvöruverslun. Að auki missti Helgi vinnuna sem ljósmyndari.

Minningarathafnir voru haldnar bæði á Akureyri og í Reykjavík. Kertum var fleytt við Blómaval á Akureyri og Geirsnef í Reykjavík, um hundrað manns mættu á hvora athöfnina.

16. júlí 2007 fannst hundurinn svo á lífi við ruslahaug nálægt Vaðlaheiði. Hundurinn leit víst nokkuð illa út.

## Eftirmálar
Hundrað manns voru kærðir fyrir ærumeiðingar í garð Helga. Helgi fékk 200 þúsund krónur í miskabætur í dómi gegn einnri konu árið 2011.

Lúkas dó árið 2011, þá fimm ára gamall.

Leikhópurinn Norðurbandalagið setti upp leikrit um málið á Akureyri 2013. Helga var boðið sem heiðursgesti og var að sögn mjög hrifinn.

## Tilvísanir
Átröskun

**Átraskanir** eru geðraskanir sem einkennast af óeðlilegum matarvenjum sem valda viðkomandi líkamlegum eða andlegum skaða. Meðal algengra átraskana eru:

* Lystarstol (anorexía), þar sem einstaklingur borðar mjög lítið þar sem hann vill ekki þyngjast
* Lotugræðgi (búlimía), þar sem einstaklingur borðar heilmikið á stuttum tíma og ælir matnum síðan upp
* , þar sem einstaklingur borðar heilmikið á stuttum tíma en ælir matnum ekki upp

Um tíunda hver kona á Íslandi er með átröskun.

## Hlekkir

* Hvað eru átröskunarsjúkdómar? – Vísindavefurinn

## Tilvísanir
Roger Martin du Gard

**Roger Martin du Gard** (23. mars 1881 – 22. ágúst 1958) var franskur rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1937.

## Ævi og störf
Martin du Gard nam fornfræði og handritafræði lauk doktorsprófi aðeins 26 ára að aldri og sendi frá sér sína fyrstu skáldsögu árið eftir. Árið 1913 skrifaði hann skáldsöguna *Jean Barois* sem fjallar um ólguna í Frakklandi í kjölfar Dreyfus-málsins og vakti hún athygli á honum meðan bókmenntafólks. Hans langstærsta og kunnasta verk var þó *Le Thibaults*, átta skáldsagna flokkur um uppvaxtarár tveggja bræðra sem lýkur við lok fyrri heimsstyrjaldarinnar. Bækur þessar komu út á árunum 1922-41 og var það fyrst og fremst fyrir þær sem höfundurinn hlaut Nóbelsverðlaunin 1937.

Skýr áhrif frá friðarstefnu og sósíalisma má kenna í verkum Martin du Gard. Sjálfur blandaði höfundurinn sér þó lítt í umræður um stjórnmál og var raunar svo hlédrægur að hann veitti nánast aldrei viðtöl.

## Tenglar
* Leifur Haraldsson: "Roger Martin du Gard - Nóbelsskáldið 1937", Dvöl, 2.tbl. 1938
Kosningar í Bandaríkjunum 2020

**Kosningar í Bandaríkjunum** fóru fram þann 3. nóvember árið 2020.
* Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2020
* Öldungadeildarkosningar í Bandaríkjunum 2020
* Fulltrúadeildarkosningar í Bandaríkjunum 2020
* Fylkisstjórakosningar í Bandaríkjunum 2020
Paul Heyse

**Paul Heyse** (15. mars 1830 – 2. apríl 1914) var þýskur rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1910.

## Ævi og störf
Paul Heyse fæddist í Berlín. Faðir hans var Karl Wilhelm Ludwig Heyse, frægur málvísindamaður og prófessor við Berlínarháskóla, afi hans var kunnur málfræðingur og orðabókarhöfundur. Heyse var góður námsmaður og átti vegna fjölskyldu sinnar greiðan aðgang að framámönnum í fræða- og menningarlífi Berlínar. Hann stundaði háskólanám í Berlín og Bonn, en ákvað að lokum að gerast rithöfundur.

Hann gekk til liðs við *Tunnel über der Spree*, ungskáldahóp í Berlín árið 1849. Fyrstu ljóð hans birtust í kjölfarið og voru þau innblásin af stjórnarbyltingum ársins áður víða um Evrópu. Hann fékk doktorsgráðu fyrir rannsóknir sínar á söngvaskáldum miðalda og var sendur af ríkisstjórninni til Ítalíu í leit að handritum sem tengdust þýskri menningu. Innblásinn af ítalskri náttúru samdi hann smásöguna *L'Arrabbiata* sem varð hans þekktasta verk. Sagan hefur komið út á íslensku í þýðingu Björns Jónssonar.

Bókmenntafrægð Heyse varð til þess að Maximilian II konungur í Bæjaralandi veitti honum prófessorsstöðu án kennsluskyldu við Háskólann í München. Þar gekk hann til liðs við annan kunnan skálda- og rithöfundahóp, *Krókódílana* (þýska: *Die Krokodile*). Á meðan á dvölinni í München stóð sinnti Heyse einkum leikritaskrifum.

Eftir 1870 var Heyse orðinn eitt af stóru nöfnunum í þýsku menningarlífi og raunar kunnur langt út fyrir Þýskaland. Hann var afar andsnúinn natúralismanum sem naut mikillar hylli hjá yngri höfundum. Á áttræðisafmæli hans var Heyse aðlaður auk þess sem honum voru veitt Nóbelsverðlaunin í bókmenntum. Í rökstuðningi Nóbelsnefndarinnar var staðhæft að Heyse væri mestur skáldjöfur Þjóðverja frá Goethe.
Sýslur í Kaliforníu

**[[Sýslur í Bandaríkjunum|Sýslur]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]]** eru 58 talsins. Fylkinu var fyrst skipt upp í 27 sýslur þann 18. febrúar 1850. Nýjasta sýslan, Imperial, var stofnuð árið 1907. Í Kaliforníu má finna stærstu sýslu Bandaríkjanna, San Bernardino, og fjölmennustu sýslu Bandaríkjanna, Los Angeles.

## Listi

## Tilvísanir
Pär Lagerkvist

**Pär Fabian Lagerkvist** (23. maí 1891 – 11. júlí 1974) var sænskt ljóðskáld og rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1951.

## Ævi og störf
Pär Lagerkvist fæddist í Växjö í Smálöndunum. Hann hlaut strangt trúarlegt uppeldi að þeirra tíma sið en öfugt við marga aðra höfunda sinnar kynslóðar gerði uppeldið hann ekki andsnúinn trúarbrögðum sem urðu yrkisefni hans í ýmsum verkum. Hann sendi frá sér fjölda ljóða, leikrita og skáldsagna á löngum ferli. *Dvergurinn* (sænska: *Dvärgen*) frá 1944 var fyrsta skáldsagan sem vakti verulega athygli á honum utan Norðurlanda, en *Barabbas* frá árinu 1950 varð þó miklu frægari og telst hans langbesta verk. Fyrir hana hlaut hann Nóbelsverðlaunin ári síðar. Kvikmynd var gerð eftir sögunni árið 1961 með Anthony Quinn í titilhlutverkinu.

Ýmis verka Lagerkvist hafa verið þýdd á íslensku.
Karl Adolph Gjellerup

**Karl Adolph Gjellerup** (2. júní 1857 – 11. október 1919) var danskt ljóðskáld og rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1919.

## Ævi og störf
Gjellerup var prestsonur frá Sjálandi sem missti föður sinn ungur. Hann ólst því upp hjá frænda sínum Johannes Andreas Grib Fibiger sem var kunnur vísindamaður og hlaut Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði árið 1926. Á skólaárum sínum heillaðist hann af Georg Brandes og natúralismanum og skrifaði í þeim anda skáldsögur um frjálsar ástir og guðleysi. Eftir 1885 skifti hann rækilega um stefnu, hafnaði kenningum Brandes en gekk nýrómantíkinni á hönd. Hann var einlægur aðdáandi þýskrar menningar alla tíð. Þegar leið á feril hans tók áhrifa frá austurlenskri heimspeki að gæta í verkum Gjellerup.

Nóbelsverðlaun Gjellerup árið 1919, sem hann deildi með Henrik Pontoppidan, vöktu blendnar tilfinningar í Danmörku. Dálæti hans á Þjóðverjum olli því að sumir kusu að líta á hann sem hálfgerðan Þjóðverja. Verk hans eru í dag að mestu gleymd í heimalandinu.
Sýslur í Vestur-Virginíu

**[[Sýslur í Bandaríkjunum|Sýslur]] í [[Vestur-Virginía|Vestur-Virginíu]]** eru 55 talsins.

## Listi

## Tilvísanir
Dover (Delaware)

**Dover** er höfuðborg og önnur stærsta borg Delaware með um 39.900 íbúa (2023). Hún var stofnuð árið 1683 af William Penn.

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Televisa

**Grupo Televisa, S.A.B. de C.V.** er mexíkóskt fjölmiðlafyrirtæki (stofnað 8. janúar 1973).

, (Corporate)

## Tenglar
* Televisa
Juan Ramón Jiménez

**Juan Ramón Jiménez** (23. desember 1881 – 29. maí 1958) var spænskt ljóðskáld sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1958.

## Ævi og störf
Juan Ramón Jiménez fæddist í Andalúsíu. Hann lagði stund á myndlist og lögfræði við Háskólann í Sevilla en uppgötvaði fljótlega að köllun hans væri ljóðlistin. Hann sendi frá sér fyrstu tvær bækur sínar einungis átján ára að aldri, en um svipað leyti missti hann föður sinn leiddi til alvarlegs þunglyndis. Í lækningaskyni var hann sendur á heilsuhæli í Madríd sem stýrt var af nunnum. Síðar samdi Jiménez fjölda lostafullra kvæða sem vísa til eldheitra ástarleikja með starfsstúlkum á heilbrigðisstofnun, en óvíst er hvort um raunverulegar lýsingar var að ræða.

Glíman við andlegu veikindin tók langan tíma en árið 1916 tók hann saman við skáldkonuna *Zenobiu Camprubí* sem varð stoð hans og stytta það sem eftir var ævinnar. Þegar spænska borgarastyrjöldin braust út flúði parið til Bandaríkjanna og settust síðar að í Puerto Rico þar sem Jiménez varð áhrifamikill kennari í bókmenntum.

Hann hlaut Nóbelsverðlaunin árið 1956 en það varpaði skugga á þau að kona hans lést tveimur dögum síðar úr krabbameini. Jiménez jafnaði sig aldrei eftir fráfall hennar og dó sjálfur tveimur árum síðar.

Ýmis verk Jiménez hafa verið þýdd á íslensku, meðan annars af Guðbergi Bergssyni, Thor Vilhjálmssyni og Hallberg Hallmundarsyni.

## Tenglar
* Þórður Einarsson: "Juan Ramón Jiménez", Félagsbréf AB, 18.tbl. 1960
Héctor Scarone

**Héctor Pedro Scarone Beretta** (26. nóvember 1898 – 4. apríl 1967) var úrúgvæskur knattspyrnumaður og síðar þjálfari. Knattspyrnumaðurinn Carlos Scarone var bróðir hans.

## Líf og keppnisferill

Héctor Scarone fæddist í Montevideo höfuðborg Úrúgvæ. Hann vakti snemma athygli fyrir knattspyrnuhæfileika og gekk í raðir Nacional aðeins átján ára að aldri og lék sinn fyrsta landsleik sama ár. Hann lék með Nacional til loka ferilsins árið 1939, með stuttum hléum þar sem hann spilaði með FC Barcelona, Inter Milan og Palermo á Ítalíu. Síðar átti hann eftir að þjálfa bæði hjá Nacional og Real Madrid.

Landleikir Scarone urðu 51 talsins og skoraði hann í þeim 31 mark, sem var markamet hjá úrúgvæska landsliðinu til ársins 2011. Hann var í sigurliði Úrúgvæ á Copa America árin 1917, 1923, 1924 og 1926. Þá vann hann til gullverðlauna á Ólympíuleikunum 1924 og 1928, sem taldar voru ígildi heimsmeistaramóts. Síðustu landsleikir hans voru á HM 1930 þar sem Úrúgvæ sigraði á heimavelli.
Karim Benzema

**Karim Benzema** er franskur knattspyrnumaður af alsírskum uppruna sem spilar fyrir sádíska liðið Al Hilal. Honum er lýst sem sterkum framherja sem hefur mikla getu til að ljúka færum inni í vítateig. Benzema hóf ferilinn í heimaborg sinni Lyon. Tímabilið 2007-2008 var hann orðinn fastamaður og skoraði yfir 30 mörk þegar Olympique Lyonnaise vann sinn 7. titil í röð. 

Benzema vakti áhuga Real Madrid og hefur verið hjá liðinu frá 2009. Hann hefur unnið deildina fjórum sinnum (2011–12, 2016–17, 2019–20 og 2021-2022), Copa del Rey tvisvar 2010–11, 2013–14 og Meistaradeild Evrópu fimm sinnum með félaginu (2013–14, 2015–16, 2016–17, 2017–18 og 2021-2022). 

Benzema hefur skorað yfir 500 mörk í öllum keppnum og er 3. markahæsti og 6. leikjahæsti í Meistaradeild Evrópu og í 5. sæti yfir markahæstu menn í La Liga. Í byrjun 2022 skoraði Benzema sitt 300. mark fyrir Real Madrid og síðar á árinu varð hann annar markahæsti leikmaður félagsins þegar hann tók fram úr Raúl. Hann vann Ballon d'Or það ár.

Eftir 14 ár hjá Real fór Benzema til Al-Ittihad í Sádi-Arabíu.

Eftir margra ára hlé frá landsliði Frakklands var Benzema valinn í hópinn fyrir EM 2021.
Hann hætti með landsliðinu 2022.

Í október 2021, í réttarhöldunum í Mathieu Valbuena-kynlífsmyndbandsmálinu, var Benzema dæmdur í tíu mánaða skilorðsbundinn fangelsisdóm og gert að greiða 75.000 evra sekt.
Lóa Hlín Hjálmtýsdóttir

**Lóa Hlín Hjálmtýsdóttir** (f. 4. febrúar 1979) er íslenskur myndasöguhöfundur, teiknari, og tónlistarmaður. Hún er meðlimur í hljómsveitinni FM Belfast.

## Ævi
Lóa lærði við Fjölbrautarskólann í Breiðholti og Listaháskóla Íslands og sótt námskeið við  skóla í New York.

Hún hefur myndskreytt kennsluefni frá Menntamálastofnun.

Hún er meðlimur í hljómsveitinni FM Belfast og það er kærasti hennar, Árni Rúnar Hlöðversson, líka.

Myndasögur hennar eru vanalega einn rammi og fjalla um hversdagsleikann.

Hún vann að handriti og teikningu þáttanna um Hulla.

Myndasaga hennar um störutilhneigingu Reykvíkinga birtist í The Guardian 2019.

Fyrsta skáldsaga hennar var barnabókin Grísafjörður sem kom út 2020. Hún fjallar um eyju þar sem aðeins svín búa.

Hún vann að Skaupinu 2019 og Skaupinu 2020.

Lóa hefur myndskreytt barnabækur Iðunnar Steinsdóttur um *Snuðru og Tuðru*.

## Ritaskrá

## Tilvísanir
Menntamálastofnun

**Menntamálastofnun** er íslensk stjórnsýslustofnun sem sett var á laggirnar 2015. Hún sinnir þeim verkefnum sem tvær fyrri stofnanir sáu áður um, **Námsgagnastofnun** og **Námsmatsstofnun**, auk nokkurra annarra verkefna sem heyrðu beint undir Mennta- og menningarmálaráðuneytið. Stofnunin sér grunnskólum fyrir námsgögnum, sér um samræmd próf og aðgangspróf til Háskóla Íslands, og er með eftirlit um skólakerfið. Hún viðurkennir einkaskóla og gefur út leyfisbréf til kennara. 

Stofnunin heyrir undir Mennta- og menningarmálaráðuneytið. Fjárlög til stofnunarinnar 2016 voru tæpar 800 milljónir króna.

Við stofnun Menntamálastofnunar voru Námsgagnastofnun og Námsmatsstofnun lagðar niður. Menntamálastofnunar tók svo við eigum, réttindum og skyldum þeirra.

## Saga

### Námsgagnastofnun
Námsgagnastofnun varð til 1980 við sameiningu Ríkisútgáfu námsbóka og Fræðslumyndasafns ríkisins og sá um að gefa út kennsluefni fyrir grunnskóla endugjaldslaust. 

Árið 1990 voru um 250 bókatitlar gefnir út á ári, þar af 100 nýir.

Árið 2006 var 800.000 eintökum dreift til skóla, sem gerði stofnunina að einu stærsta útgáfufyrirtæki landsins.

Stofnunin gerði allt sitt efni sjálf til 1999 þegar hún byrjaði að bjóða sum verk út.

### Námsmatsstofnun
Námsmatsstofnun sá um prófagerð, samræmd próf og námsmat. Stofnunin hét upphaflega Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála og var sett á laggirnar 1993 en nafninu var breytt árið 2000.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Heimasíða
Henrik Pontoppidan

**Henrik Pontoppidan** (24. júlí 1857 – 21. ágúst 1943) var danskur rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1917.

## Ævi og störf
Henrik Pontoppidan fæddist á Jótlandi, af grónum presta- og rithöfundaættum. Hann hóf nám í verkfræði en flosnaði upp úr því og gerðist blaðamaður og rithöfundur. Skrif hans einkenndust af róttæku uppgjöri við íhaldssemi og titlatog. Hann aðhylltist raunsæisstefnuna í bókmenntum og fjallaði einkum um líf blásnauðs alþýðufólks og gekk þannig fyrstur allra á hólm við glansmyndir danskra rithöfunda af fegurð sveitalífsins.

Veigamestu skáldsögur Pontoppidan komu út á árunum 1890-1920 og leituðust við að draga upp stórar myndir af dönsku þjóðfélagi í anda höfunda á borð við Balzac og Zola. Þeirra kunnust var *Pétur heppni* (danska: *Lykke-Per*) sem hafði sjálfsævisögulega undirtóna um ungan mann sem reynir að verða verkfræðingur til að slíta sig undan ægivaldi fjölskyldunnar en er að lokum brotinn niður og gefst að lokum upp.

Árið 1917 hlaut Pontoppidan Nóbelsverðlaunin ásamt landa sínum Karl Adolph Gjellerup, en verk hans hafa lifað öllu betur með dönsku þjóðinni en hins síðarnefnda. Clara Pontoppidan, ein frægasta kvikmyndaleikkona Dana fyrr og síðar, var bróðurdóttir Henriks Pontoppidan.

Fáeinar smásögur eftir Pontoppidan hafa verið þýddar á íslensku.
Shmuel Yosef Agnon

**Shmuel Yosef Agnon**, fæddur **Shmuel Yosef Halevi Czaczkes** (17. júlí 1888 – 17. febrúar 1970) var ísraelskur rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1966.

## Ævi og störf
Shmuel Yosef Agnon fæddist í pólska hluta Galisíu sem þá tilheyrði Austurríki-Ungverjalandi. Hann naut ekki formlegrar skólagöngu en hlaut leisögn foreldra sinna sem voru trúaðir gyðingar. Á barnsaldri fór hann að sinna skriftum og fyrstu ljóð hans birtust á táningsaldri.

Árið 1908 fluttist fjölskyldan til Palestínu þar sem fyrstu smásögur Agnon birtust á prenti. Árið 1913 fluttist hann til Þýskalands, kvæntist og sinnti ritstörfum uns gyðingaofsóknir og íkveikjur á heimili hans urðu til þess að hann flúði aftur til Palestínu árið 1929. Á næstu árum sendi hann frá sér skáldsögur og smásögur sem komu honum rækilega á kortið í bókmenntasamfélagi gyðinga í Palestínu.

Hann hlaut Nóbelsverðlaunin 1966 ásamt skáldkonunni Nelly Sachs. Fjórum árum síðar lést hann út frá fjölda óútgefinna verka sem dóttir hans sá um að búa til útgáfu á komandi árum. Verk hans eru enn í miklum metum í Ísrael og hafa bókmenntafræðingar rannsakað þau í hörgul.
Hans Krankl

**Johann "Hans" Krankl** (f. 14. febrúar 1953) er austurrískur fyrrum knattspyrnumaður og þjálfari.

## Ævi og keppnisferill
Hans Krankl fæddist í Vínarborg og hóf atvinnuferil sinn hjá Rapid Vín. Hann varð markakóngur Evrópu árið 1978, auk þess að fara fyrir austurríska landsliðinu á HM 1978 sem vakti athygli FC Barcelona. Hann var á mála hjá katalónska stórliðinu næstu þrjú árin, en sneri því næst aftur til heimalandsins þar sem hann lék með ýmsum liðum til ársins 1989.

Á meðan á dvölinni hjá Barcelona stóð varð Krankl markakóngur í La Liga, vann spænsku bikarkeppnina og Evrópukeppni bikarhafa. Síðar átti hann eftir að keppa til úrslita í sömu keppni með Rapid Vín, sem tapaði fyrir Everton árið 1985. Hann var fimm sinnum valinn knattspyrnumaður ársins í Austurríki.

Á árunum 1973-85 lék Hans Krankl 69 landsleiki og skoraði í þeim 34 mörk. Þar af voru sex í einum og sama leiknum gegn Möltu. Eftirminnilegasti landsleikurinn var þó gegn Vestur-Þjóðverjum á HM 1978, þar sem hann skoraði sigurmarkið og varð óðar að þjóðhetju.

Eftir að keppnisferlinum lauk sneri Krankl sér að þjálfun. Hann hefur stýrt fjölda félagsliða í Austurríki og Þýskalandi, auk austurríska landsliðsins.

Á níunda áratugnum reyndi Krankl fyrir sér á tónlistarsviðinu og átti nokkur vinsæl lög. Smellurinn *Lonely Boy* náði t.a.m. öðru sæti austurríska vinsældarlistans árið 1985.
Sæmúrgróungur

**Sæmúrgróungur** (fræðiheiti: *Pleospora triglochinis*) er tegund asksvepps af múrgróungsætt (Pleosporacaeae). Hann finnst á Íslandi þar sem hann vex á strandasauðlauk á Austurlandi.

## Tilvísanir
Sergio Ramos

**Sergio Ramos García** er spænskur knattspyrnumaður sem spilar fyrir mexíkóska liðið C.F. Monterrey. Hann spilar sem miðvörður og er talinn einn besti varnarmaður sinnar kynslóðar. Ramos er sterkur í loftinu og hraður og tekur vítaspyrnur fyrir félagslið og landslið. Hann varð leikjahæsti landsliðsmaður Evrópu í nóvember 2020 þegar hann fór fram úr Gianluigi Buffon í leik þar sem hann klúðraði tveimur vítaspyrnum.

Eftir að hafa alist upp hjá heimaliðinu Sevilla FC og átt eitt tímabil með aðalliðinu fór Ramos til Real árið 2005 og spilaði þar þangað til 2021. Hann vann 22 titla með félaginu, þar á meðal: 5 í La Liga og 4 í Meistaradeild Evrópu. Um sumarið hélt hann til PSG.

Ramos er leikjahæsti leikmaður spænska karlalandsliðsins í knattspyrnu og hefur unnið flesta leiki með liðinu. Hann er sá 8. leikjahæsti í La Liga. Hann spilaði sinn síðasta leik í desember 2021 fyrir landsliðið en gaf það út að hann væri hættur í byrjun árs 2023. Hann var ekki valinn á HM 2022.

Ramos þykir harður í horn að taka og hefur verið gagnrýndur fyrir grófan leik; hann hefur fengið flest rauð spjöld í Meistaradeildinni, 4 (ásamt Zlatan Ibrahimović og Edgar Davids). Hann hefur fengið nær 200 gul spjöld og 21 rauð spjöld í La Liga, hvort tveggja met.
Samræmdu prófin

**Samræmdu prófin** (eða **samræmdu könnunarprófin**) eru könnunarpróf sem haldin eru í íslenskum grunnskólum. Þau voru tekin upp með núverandi sniði haustið 2008 og er tilgangur prófanna að meta stöðu nemenda og sjá hvort viðmiðum aðalnámskrár hafi verið náð. Frá 1977 til 2008 voru samræmdu prófin með öðru fyrirkomulagi og með annan tilgang, þá voru þau haldin í lok grunnskóla og voru um tíma notuð til að meta inngöngu í menntaskóla.

Könnunarprófin eru lögð eru fyrir fjórða, sjöunda og níunda bekk í íslenskum grunnskólum. Fjórði og sjöundi bekkur tekur próf í íslensku og stærðfræði (að hausti) en níundi bekkur tekur próf í íslensku, stærðfræði og ensku (að vori). Fram til haustsins 2016 voru prófin haldin fyrir tíunda bekk í stað níunda bekkjar. Þá voru prófin líka gerð rafræn. 

Menntamálastofnun sér um samræmdu prófin. Kostnaður við samræmdu prófin er um 88 milljónir á ári. 

Samræmdu prófin hafa lengi verið hitamál á Íslandi og árlega sprottið upp miklar deilur um nytsemi þeirra og það álag sem þau leggja á nemendur.

## Saga
Samræmd próf voru fyrst lögð fyrir 1929 og þá var prófað í stafsetningu, reikningi og skrift.

Samræmt landspróf var við lýði 1946 til 1976 og var notað til að meta inngöngu inn í menntaskóla.

Samræmdu prófin voru svo haldin í lok grunnskóla 1977 til 2008. Þá voru þau aflögð og könnunarpróf tekin upp í staðinn.

## Tilvísanir
Campanula laciniata

***Campanula laciniata*** er tegund af klukkuætt (Campanulaceae), ættuð frá Grikklandi og Krít.

## Tilvísanir
Bernd Leno

**Bernd Leno** (fæddur 3. mars 1992) er þýskur knattspyrnumaður sem leikur  sem  markvörður með  Arsenal í ensku úrvalsdeildinni og þýska landsliðinu 

## Titlar
***Arsenal**
***[[Enski bikarinn]]**: 2019-20
***[[Enski samfélagsskjöldurinn]]**: 2020
*Evrópukeppni félagsliða:  2018-19 (*Úrslit*)

## Heimildir
* https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/153765/bernd-leno
* https://uk.soccerway.com/players/bernd-leno/102533/
Þórðarhyrna

**Þórðarhyrna** (1650 metrar) er eitt af 7 eldfjöllum undir Vatnajökli.

## Eldsumbrot
Seinast gaus í Þórðarhyrnu 1903.

Stóð gosið með hléum í 7,5 mánuði. Jökulhlaup varð, sem truflaði danska landmælingamenn, og öskufalls varð vart á landinu m.a. í Reykjavík. Flúoreitrunar varð vart í sauðfé austanlands:

Annað gos á nútíma er talið hafa orðið árið 1753 með tilheyrandi jökulhlaupum. 

Nokkuð stórt gos varð milli 3-4000 fyrir Krist og streymdu um 150.000.000 rúmmetra af hrauni í suður frá Þórðarhyrnu þar sem nú er Bergvatnsárhraun.

## Jarðfræði
Nokkurt samband er milli Þórðarhyrnu og Grímsvatna, þrátt fyrir að eldfjöllin séu tiltölulega langt frá hvort öðru. Þess vegna fylgdi gosinu 1902-1904 annað eldgos í Grímsvötnum.

## Tengill
*Íslensk eldfjallasjá - Þórðarhyrna 
## Tilvísanir
David Silva

**David  Silva** (f. 8. janúar 1986 á Gran Canaria) er spænskur fyrrum knattspyrnumaður. Hann var lipur vinstrifótarleikmaður sem var skapandi og fann svæði innan um varnarmenn og hafði auga fyrir sendingum.

Silva er þekktastur sem leikmaður Manchester City þar sem hann spilaði frá 2010-2020. Hann er í 6. sæti yfir flestu stoðsendingar í ensku úrvalsdeildinni. Silva hóf ferilinn á Kanaríeyjum en byrjaði í ungmennaliðum Valencia CF, 14 ára gamall. Hann var sigursæll með Spáni með 2 EM titla og einn á HM en lagði landsliðsskóna á hilluna 2018.
Silva lagði svo skóna alfarið á hilluna árið 2023 en hann var með Real Sociedad síðustu ár og glímdi við hnémeiðsli.

## Titlar
***Copa del Rey**: 2007–08 (Valencia), 2019-2020 (Real Sociedad)
***Premier League**: 2011–12, 2013–14, 2017–18, 2018–19
***FA Cup**: 2010–11, 2018–19
***EFL Cup**: 2013–14, 2015–16, 2017–18, 2018–19, 2019–20
***FA Community Shield**: 2012, 2018, 2019
**Spánn**: 
***EM** 2008 og 2012, meistari
***HM** 2010, meistari
DDT

**Dí-klóró-dí-fenýl-trí-klóró-etan** (**DDT**) er lífrænt klórín-efnasamband sem var notað sem skordýraeitur. Efnið er alræmt vegna þess hve skaðlegt það er.

DDT var mikið notað í landbúnaði um miðja síðustu öld. Það leiddi næstum því til útdauða skallaarnarins og förufálkans í Bandaríkjunum. Lagt var bann við notkun eitursins í landbúnaði Bandaríkjunum 1972. 

Efnið er enn notað á einstaka svæðum til að hefta útbreiðslu malaríu og útbrotataugaveiki, sem bæði berast með skordýrum.

## Tilvísanir
Flekkusótt

**Flekkusótt** (***typhus***) er hópur smitsjúkdóma af völdum bakteríusýkinga. Einkenni eru hár hiti, höfuðverkur og útbrot sem byrja vanalega einni til tveimur vikum eftir smit.

Flekkusótt nær yfir eftirfarandi sjúkdóma:

* Útbrotataugaveiki, sem er af völdum *Rickettsia prowazekii* bakteríunnar og dreifist með lúsum sem lifa á mönnum.
* Kjarrflekkusótt, sem er af völdum *Orientia tsutsugamushi* bakteríunnar og berst með mítlum.
* Rottuflóaflekkusótt, sem er af völdum *Rickettsia typhi* bakteríunnar sem dreifist með flóum sem lifa á rottum.

## Tilvísanir
Útbrotataugaveiki

**Útbrotataugaveiki** er smitsjúkdómur af völdum *Rickettsia prowazekii* bakteríunnar. Bakterían dreifist með lúsum sem lifa á mönnum. Einkenni eru hár hiti, höfuðverkur og útbrot. Fyrr á öldum kom sjúkdómurinn upp í skæðum faröldrum og leiddi milljónir til dauða, en í dag er sjúkdómurinn sjaldséður.

Útbrotataugaveiki telst til hóps sjúkdóma sem kallast flekkusótt.

## Tilvísanir
Lús

**Lýs** eru vænglaus skordýr sem lifa nauðbundnu sníkjudýralífi utan á fuglum og spendýrum og nærast á blóði þeirra. Til eru um fimm þúsund tegundir.

Þrjár gerðir lúsa lifa á manninum: Höfuðlús og líkamslús (sem tilheyra sömu tegund), og svo flatlús.
Rimini

**Rimini**  er borg í Emilia-Romagna á norður-Ítalíu við Adríahafsströndina. Borgin er vinæll sumarleyfisstaður í Evrópu og hefur verið frá 19. öld. Íbúar eru um 151.000 (2020). Tíberiusar-brúin og Ágústusarboginn eru þekkt söguleg kennileiti borgarinnar. Kvikmyndaleikstjórinn Federico Fellini fæddist í Rimini og heitir flugvöllur borgarinnar eftir honum.
Reggio Emilia

**Reggio Emilia** (formlega **Reggio nell'Emilia**) er borg í Emilía-Rómanja á Norður-Ítalíu með um 172.000 íbúa (2024). Reggio Emilia er, ásamt Parma og Modena, ein af framleiðsluborgum ostsins Parmigiano Reggiano. Reggio Emilia-nálgunin er kennslufræðileg nálgun fyrir leikskóla sem er kennd við borgina.

Borgin var stofnuð eftir að Rómaveldi lagði Gallíu hérna megin Alpa (*[[Gallia Cisalpina]]*) undir sig á 2. öld f.o.t. Hún reis við rómverska veginn via Aemilia sem náði frá Ariminum (nú Rimini) til Placentia (nú Piacenza) og hét upphaflega *Regium Lepidi* eftir konsúlnum Marcusi Aemiliusi Lepidusi sem stóð fyrir gerð vegarins. Síðar varð borgin ein af höfuðborgum Langbarða sem hertogadæmið Reggio, en á 15. öld varð borgin hluti af hertogadæmi Módena og Reggio sem tilheyrði Este-ætt frá Módena. Borgin var kölluð Reggio di Lombardia þar til hertogadæmið sameinaðist öðrum héruðum undir Konungsríkinu Sardiníu og myndaði nútímaríkið Ítalíu árið 1860. Þá fyrst fékk borgin núverandi nafn.

## Tilvísanir
Perugia

**Perugia** er höfuðborg Umbria-héraðs á mið-Ítalíu. Hún er 164 kílómetra norður af Róm og 148 km suðaustur af Flórens. Fljótið Tíber rennur í gegnum borgina. Íbúar eru tæplega 170.000 (2020). Perugia er þekkt háskólaborg og er þar háskóli sem stofnaður var árið 1308. Í borginni eru margar hátíðir árlega eins og súkkulaðihátíð, blaðamannahátíð og djasshátíð.

Orðsifjafræði; ekkert er vitað um merkinguna en heitið er frekar rakið til Etrúra eða úmbrísku-mælandi fólks heldur en til latínu. En borgin var eitt helsta þéttbýli Etrúra.
S. Husky Höskulds

**S. Husky Höskulds** eða **Steinar Höskuldsson** (fæddur 1969) er íslenskur upptökustjóri sem búið hefur í Bandaríkjunum um árabil (síðan 1991) eða í Los Angeles. Hann hefur unnið til Grammy-verðlauna m.a. fyrir upptökur á plötunum *Come Away With Me* með Norah Jones og *Blood Money* með Tom Waits. Einnig hefur hann unnið  t.d. með Sheryl Crow, Wallflowers og Jakob Dylan (sonur Bob Dylan), Elvis Costello, Tracy Chapman og margsinnis með Mike Patton söngvara Faith No More.

## Tengill
*Heimasíða 
## Tilvísanir
Hlutgerving

**Hlutgerving** í bókmenntafræði er það þegar lifandi hlut er lýst með eiginleikum dauðs hlutar, eða þegar eitthvað huglægt, óáþreifanlegt er gert hlutlægt og áþreifanlegt. Hægt er að líta á hlutgervingu sem andstæðu persónugervingar.

Dæmi:
**lengi var ég lokaður gluggi*
**líf mitt er óskrifað blað.*

## Tilvísanir
Roe gegn Wade

**Roe gegn Wade** var úrskurður Hæstaréttar 
Bandaríkjanna árið 1973 sem varðaði rétt kvenna til þungunarrofs. Dómurinn var tímamótaúrskurður í málefnum þungunarrofs þar sem hann tryggði stjórnarskrárbundinn rétt kvenna til þungunarrofs.   

Dómnum var hnekkt 24. júní 2022. (Dobbs gegn Jackson Women's Health Organization)
Engel gegn Vitale

**Engel gegn Vitale** (*Engel v. Vitale*), 370 U.S. 421 (1962), er tímamótadómsmál hæstaréttar Bandaríkjanna. Hæstiréttur úrskurðaði að það væri ekki í samræmi við stofnsetningarákvæði fyrsta viðauka stjórnarskrár Bandaríkjanna að fara með formlegar bænir í ríkisskólum Bandaríkjanna. Dómurinn varð einn sá afdrifaríkasti í hæstaréttardómur á eftirstríðsárunum og olli gríðarlegum deilum í bandarísku samfélagi. 

## Aðdragandi
Í New York fylki voru lög um að nemendur ríkisskóla skyldu hefja skóladaginn á að fara með kristilega bæn. Í skóla í New Hyde Park, New York, voru nemendur látnir fara með eftirfarandi bæn, en máttu þó vera fjarverandi: 

"Almighty God, we acknowledge our dependence upon Thee, and we beg Thy blessings upon us, our parents, our teachers, and our country".

Foreldrar nemenda þessa skóla í New York, með Stephen Engel í fararbroddi, voru mótfallin bæninni. Þau stefndu William Vitale, forseta skólaráðs New York fylkis, með þeim rökum að bænastundin væri ekki í samræmi við fyrsta viðauka sjórnarskrár Bandaríkjanna, sem kveður á um að fylki megi ekki setja lög sem koma í veg fyrir frjálsa iðkun trúarbragða.

Dómarar úrskurðuðu svo, með 6 atkvæðum gegn 1, að flytja bænir í skólum stangist á við stofnsetningarákvæði fyrsta viðauka stjórnarskrár Bandaríkjanna, því markmið hennar var að koma í veg fyrir afskipti ríkisins af trú.

## Áhrif
Þetta þýðingamikla dómsmál skapaði ákafar umræður í Bandaríkjunum, sérstaklega trúardeilur í tengslum við menningarstríðin. Kristnir íhaldsmenn voru ósáttir með að „Guði hafi verið sparkað úr skólum“ og í kjölfarið sameinuðust fyrrum fjandmenn og til varð íhaldssama stjórnmálahreyfingin  sem hjálpuðu til við forsetakjör Ronalds Reagan árið 1980.

## Heimildir
S.L. Benfica

**Sport Lisboa e Benfica**, oftast þekkt sem **Benfica**, er portúgalskt knattspyrnufélag með aðsetur í Lissabon, og spilar í portúgölsku úrvalsdeildinni (*[[Primeira Liga]]*). Það hefur  tvisvar unnið Meistaradeild Evrópu og margir þekktir leikmenn hafa spilað fyrir félagið. Þekktasti leikmaður í sögu félagsins er sennilega Eusébio.

## Titlar

## Árangur (2010–)

## Þekktir leikmenn
* Eusébio
* José Águas
* Zlatko Zahovic
* Mário Coluna
* Torres
* Álvaro Magalhães
* António Henriques Jesus Oliveira
* Artur Jorge
* Humberto Coelho
* Rui Jordão
* Fernando Chalana
* Nené
* Rui Águas
* Paulo Sousa
* João Vieira Pinto
* Paulo Futre
* Maniche
* Rui Costa
* Paulo Bento
* Vitor Paneira
* Michel Preud'homme
* Valdo Filho
* Mozer
* Aldair
* Fernando Meira
* Miguel
* Petit
* Simão
* Tiago
* Karel Poborský
* Nuno Gomes
* Ángel Di María
* Óscar Cardozo
* Darwin Núñez

## Tilvísanir

## Tenglar
* SL Benfica 
* SL Benfica Primeira Liga
Paul Breitner

**Paul Breitne** (fæddur 5. september árið 1951 í Kolbermoor) er þýskur fyrrverandi knattspyrnumaður.

Müller skoraði mörg mörk, bæði fyrir Bayern München, Real Madrid og þýska landsliðið. Hann skoraði 10 mörk í 48 landsleikjum. Og var hluti af sigurliði Vestur-Þjóðverja á HM 1974 og EM 1972. Hann hefur stundum verið kallaður *der Afro* .

## Viðurkenningar

### Bayern München
* Þýska Úrvalsdeildin: 1971–72, 1972–73, 1973–74, 1979–80, 1980–81
* Þýska Bikarkeppnin:  1970–71, 1981–82
* Meistaradeild Evrópu: 1973–74 

### Real Madrid
* La Liga: 1974–75, 1975–76
* Copa del Rey(*Konungsbikarinn*):1974-75

### Titlar unnir með Þýska Landsliðinu
* EM 1972 *Evrópumeistari*
* HM 1974 *Heimsmeistari*

## Heimildir
*https://www.worldfootball.net/player_summary/paul-breitner/
*http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632217.stm