open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jón Gamlason

**Jón Gamlason** (d. 1488) var ábóti í Þingeyraklaustri í nær hálfa öld, frá 1440 til 1488 og hafði áður verið prestur og officialis í Hólabiskupsdæmi. Hann tók við klaustrinu eftir lát Ásbjarnar Vigfússonar ábóta.

Jón var af höfðingjaættum, sonur Gamla Marteinssonar bónda í Lögmannshlíð í Eyjafirði og Valgerðar Þorvaldsdóttur konu hans. Bræður hans voru þeir Marteinn Gamlason sýslumaður á Ketilsstöðum á Völlum, faðir Hákarla-Bjarna, og Finnur Gamlason lögréttumaður á Ysta-Mói í Fljótum. Jón komst ungur til metorða, vígðist til prests 1432 og var orðinn ráðsmaður Hólastóls 1435. Hann þótti í fremstu röð presta og varð prófastur í Húnavatnsprófastsdæmi 1440, sama ár og hann varð ábóti.

Það ár sór hann líka eið fyrir Goðsvini Skálholtsbiskupi um að hann væri saklaus af áburði um legorð með Helgu Þorleifsdóttur, konu Skúla Loftssonar ríka og dóttur Vatnsfjarðar-Kristínar. Eiðurinn hefur dugað til að hreinsa hann af söguburðinum, að minnsta kosti fékk hann ábótastöðuna og gegndi henni í 48 ár.

Í ábótatíð hans, 1449, dæmdi Gottskálk Keneksson Hólabiskup klaustrinu aftur jörðina Ytri-Ey, sem Ásbjörn ábóti hafði áður selt, enda var það yfirleitt talið óheimilt að forsvarsmenn klaustra seldu jarðeignir undan klaustrum og voru þær gjarna dæmdar klaustrunum aftur ef það var gert.

Jón hefur verið orðinn háaldraður þegar hann dó, á níræðisaldri eða meira. Ásgrímur Jónsson munkur á Þingeyrum tók við ábótastarfinu.

## Heimildir
* 
*
Stórborgarsvæðið Concepción

**Stórborgarsvæðið Concepción** (sp. *Gran Concepción*) er þéttbýli kringum borgina Concepción í Biobío-héraði í miðhluta Síle. Árið 2017 var íbúafjöldinn um 1,1 milljón.

## Sveitarfélög
* Concepción
* Talcahuano
* San Pedro de la Paz
* Penco
* Hualpén
* Hualqui
* Chiguayante
Glarus

**Glarus** er fámenn kantóna í Sviss við norðurjaðar Alpafjalla. Íbúar eru aðeins 39 þúsund (2013). Höfuðstaðurinn heitir sömuleiðis Glarus.

## Lega og lýsing
Glarus liggur í norðaustri Sviss og er nær öll innan um Alpafjöll. Hæsti tindurinn er Tödi (3.614 m). Þannig liggur meginhluti Glarus í tveimur Alpadölum sem ganga til suðurs frá stöðuvatninu Walensee. Aðrar kantónur sem að Glarus liggja eru St. Gallen fyrir norðan og austan, Graubünden fyrir sunnan, Uri fyrir suðvestan og Schwyz fyrir vestan. Íbúar eru aðeins 38 þúsund og skiptast samanlagt í þrjú sveitarfélög. Höfuðstaðurinn Glarus liggur við ána Linth og tilheyrir sveitarfélaginu Glarus.

## Skjaldarmerki
Skjaldarmerki Glarus er það eina í Sviss (af kantónunum) sem sýnir manneskju. Hér er um heilagan Frídolín að ræða og heldur hann á Biblíunni og göngustaf. Um höfuðið er geislabaugur. Bakgrunnurinn er rauður. Heilagur Frídolín var írskur kristniboði í upphafi 6. aldar sem flutti til Glarus og boðaði kristni. Merki þetta kom fyrst fram í orrustunni við Näfels árið 1388 af íbúum Glarus. Það hefur tekið nokkrum smávægilegum breytingum í gegnum tíðina, síðast 1959.

## Söguágrip
Eftir tíma Rómverja fluttu alemannar inn í fjalladalina eftir árið 700 og námu landið. Allt frá byrjun var héraðið eign klaustursins Säckingen (Þýskalandsmegin við Rínarfljót). Síðla á 13. öld eignuðust Habsborgarar héraðið. En það varaði stutt, því 1351 hertóku herir frá Bern og öðrum svissneskum kantónum fjalladalina í Glarus. Strax ári síðar reyndu Habsborgarar að endurheimta Glarus, en voru hraktir til baka. Glarus var þá gerð að eigin kantónu og fékk inngöngu í svissneska sambandið 1352. Síðasta tilraun Habsborgara til að endurheimta Glarus var 1388 en í orrustunni við Näfels sigruðu Svisslendingar miklu stærri her Habsborgara. Það var þó ekki fyrr en 1395 sem Glarus keypti sig lausan frá klaustrinu í Säckingen, en greiddu nunnuklaustrinu þar enn árlegt gjald þar til Frakkar hertóku Sviss í lok 18. aldar. 

Á 16. öld bjó siðaskiptamaðurinn Ulrich Zwingli í Glarus og starfaði sem prestur. Siðaskiptin gengu í garð í Glarus 1530 en þó héldust nokkrir bæir kaþólskir. Þetta orsakaði mikla spennu í kantónunni. Stjórn kantónunnar klofnaði, sem og dómsmálin, hermálin og saltverslunin. Allt var gert í lúterskum sið annars vegar og í kaþólskum sið hins vegar. Meira að segja póstþjónustan klofnaði á þennan hátt. Kaþólikkar tóku upp gregoríska tímatalið (sem er í notkun í heiminum í dag) en siðaskiptamenn héldu fast í júlíanska tímatalið. Vandi íbúanna til að virða trú hvers annars leiddi til þess að nornaveiðar héldu áfram þar en síðasta galdraaftaka Evrópu fór fram í Glarus 1782 er Anna Göldi var hálshöggvin. Þessi stórkostlegi tvískiptingur í kantónunni var ekki leystur fyrr en 1836 er Glarus meðtók nýja stjórnarskrá, löngu eftir að Frakkar yfirgáfu landið (1814). Í dag er iðnaður aðalatvinnan í Glarus, enda hefur landbúnaður lengi á erfitt uppdráttar í fjalladölunum. Ferðaþjónusta er enn sem komið er frekar lítil þar.

## Sveitarfélög
1. janúar 2011 voru allir bæir í Glarus sameinaðir í þrjú sveitarfélög, þar á meðal höfuðstaðurinn þar sem tæp 6.000 manns búa.

## Heimildir
*
Ásgrímur Jónsson (ábóti í Þingeyraklaustri)

**Ásgrímur Jónsson** (d. 1495) var ábóti í Þingeyraklaustri frá 1488. Hann hafði áður verið munkur í klaustrinu en tók við þegar Jón Gamlason ábóti lést háaldraður eftir nærri hálfa öld í embætti.

Ásgrímur var sonur Jóns Jónssonar búlands sýslumanns á Móbergi í Langadal en Jóns var Ingigerður Þorsteinsdóttir, sem var dóttir Grundar-Helgu og hálfsystir Björns Jórsalafara, að minnsta kosti samkvæmt dómi, en afkomendur hennar héldu því fram að svo væri ekki, heldur hefði móðir hennar verið fátæk, óþekkt kona. En á þessum skyldleika byggðist málarekstur Gottskálks biskups gegn Jóni Sigmundssyni lögmanni því Björg Þorvaldsdóttir, seinni kona Jóns, var bróðurdóttir Ásgríms. Móðir Ásgríms er óþekkt en systkini hans voru Þorvaldur búland lögréttumaður á Móbergi og Agnes abbadís í Reynistaðarklaustri.

Ásgrímur lést 1495 og tók þá bróðursonur hans, Jón Þorvaldsson prestur á Höskuldsstöðum, við umráðum klaustursins en var þó ekki vígður ábóti fyrr en um 1500.

## Heimildir
* 
*
Jón Þorvaldsson (ábóti)

**Jón Þorvaldsson** (d. 12. maí 1514) var prestur á Höskuldsstöðum á Skagaströnd og síðan ábóti í Þingeyraklaustri frá því um 1500 en hafði áður haft umráð yfir klaustrinu frá því að Ásgrímur Jónsson ábóti, föðurbróðir hans, lést 1495.

Jón var sonur Þorvalds búlands Jónssonar, lögréttumanns á Móbergi í Langadal. Móðir hans er óþekkt en á meðal systkina hans var Björg Þorvaldsdóttir, seinni kona Jóns Sigmundssonar lögmanns. Hann varð prestur á Höskuldsstöðum 1490 og sat þar uns hann varð ábóti en annaðist jafnframt málefni Þingeyraklausturs frá 1495. Hann var Hólaráðsmaður um tíma og einnig officialis.

Jón reyndi mikið að koma á sáttum í deilu Gottskálks Nikulássonar Hólabiskups og Jóns mágs síns en biskup taldi að Jón og Björg væru of skyld til að hafa mátt giftast og því væri hjónaband þeirra ógilt en skyldleikinn var umdeildur og ættmenn Bjargar andmæltu því að hann væri til staðar. Björg sættist að lokum við kirkju og biskup, sjálfsagt fyrir tilstilli Jóns bróður síns.

Jón kemur mikið við skjöl á ábótaárum sínum og virðist hafa verið umsvifamikill. Hann lést í embætti 1514 og varð Eiríkur Sumarliðason þá ábóti á Þingeyrum. Jón er talinn hafa átt eina dóttur, Ólöfu, húsfreyju á Espihóli í Eyjafirði.

## Heimildir
* 
*
Eiríkur Sumarliðason

**Eiríkur Sumarliðason** (f. um 1473, d. 1518) var prestur í Saurbæ í Eyjafirði og síðar ábóti í Þingeyraklaustri eftir lát Jóns Þorvaldssonar ábóta 1514 en kann þó að hafa farið með málefni klaustursins fyrir þann tíma í forföllum Jóns.

Eiríkur var af höfðingjaættum, sonur Sumarliða Eiríkssonar á Grund í Eyjafirði, sonar Eiríks slógnefs Loftssonar ríka Guttormssonar og konu Sumarliða, Guðrúnar Árnadóttur. Eiríkur var orðinn prestur í Saurbæ 1497 en var farinn þaðan árið 1507. Það ár var hann í Osló, þar sem hann fékk dæmt sér í vil í erfðadeilu sem hann átti í við Finnboga Jónsson lögmann og skotið hafði verið til konungs. Hann var einnig Hólaráðsmaður um tíma.

Eiríkur tók við ábótastarfinu á Þingeyrum eftir að Jón ábóti lést og var vígður á Hólum 28. janúar 1515 í brúðkaupi Kristínar Gottskálksdóttur og Jóns Einarssonar á Geitaskarði. Hann átti líka í jarðadeilum við Gottskálk Nikulásson biskup og hafði þar betur og má því ætla að hann hafi verið málafylgjumaður og mikill fyrir sér. 

Hann sat hins vegar ekki lengi í embætti því hann dó 1518, sumar heimildir segja jafnvel 1516. Eftirmaður hans var Helgi Höskuldsson, síðasti ábóti Þingeyraklausturs.

## Heimildir
* 
*
Solothurn (fylki)

**Solothurn** er kantóna í vesturhluta Sviss með 791 km2]]. Höfuðborgin heitir sömuleiðis Solothurn.

## Lega og lýsing
Solothurn er í norðvesturhluta landsins, nálægt landamærunum að Frakklandi og Þýskalandi. Aðrar kantónur sem að Solothurn liggja eru Basel-Landschaft fyrir norðan, Aargau fyrir austan, Bern fyrir sunnan og Júra fyrir vestan. Solothurn á þrjú svæði innilokuð í öðrum kantónum. Tvær eru fyrir vestan móðurkantónuna og nema við landamærin að Frakklandi, en ein er fyrir austan, innilokuð í kantónunni Bern. Íbúarnir eru 261 þúsund talsins (2013) og eru langflestir þeirra þýskumælandi.

## Skjaldarmerki
Skjaldarmerki Solothurn samanstendur af tveimur láréttum röndum, rauðri að ofan og hvítri að neðan (öfugt við pólska ríkisfánann). Lítil er vitað um tilurð merkisins eða merkingu litanna. En verndardýrlingur kantónunnar (píslarvotturinn Úrsus) bar rauðan fána með litlum hvítum krossi.

## Söguágrip
* Svæðið var fyrst keltneskt, síðan rómverskt. Bærinn hét Salodurum á tímum Rómverja.
* 1032 var svæðið hluti af þýska ríkinu.
* 1295 gerði Solothurn „ævarandi“ bandalag við Bern.
* 1318 réðist Leopold I. hertogi Habsborgar inn í svæðið en varð frá að hverfa.
* 1382 reyndi greifinn í Kyburg að hrifsa til sín yfirráð yfir svæðið, en í sameiningu með Bern sigraði Solothurn greifann í Burgdorfstríðinu.
* 1481 fékk Solothurn inngöngu í svissneska bandalagið.
* Á 16. öld varð kantónan áfram kaþólsk, þrátt fyrir siðaskiptin víða annars staðar.
* 1798 hertóku Frakkar kantónuna.
* 1815 gripu aðalsmenn völdin, eftir fall Napoleons.
* 1848 var ný stjórnarskrá meðtekin.
* 1971 fengu konur kosningarétt.

## Borgir

## Heimildir
*
Helgi Höskuldsson

**Helgi Höskuldsson** (d. 1561) var síðasti ábóti Þingeyraklausturs, var vígður 1519 og lét af starfi 1549 en tók aftur við haustið 1550 og stýrði klaustrinu til næsta sumars, þegar það var lagt niður.

Helgi áóti kom með mikið fjölmenni á Sveinsstaðafund 1521 og gekk þar á milli hinna stríðandi fylkinga en þar tókust á annarsvegar Jón Arason biskupsefni og hins vegar Teitur Þorleifsson ríki, lögmaður í Glaumbæ, og var honum þakkað að mannfall var ekki meira. Jón kunni Helga þó litlar þakkir og stefndi honum til Hóla fyrir dóm Jóns Finnbogasonar officialis og tólf presta fyrir ýmsar sakir en tókst ekki að fá hann dæmdan. Þeir Helgi og biskup sættust þó á endanum og er þess meðal annars getið að Helgi var á meðal gesta í brúðkaupi Þórunnar Jónsdóttur biskups og Ísleifs Sigurðssonar á Grund á Hólum 1533.

Helgi þótti góður ábóti en helsti ljóður á ráði hans var kvensemi og átti hann nokkur börn „með meinlausum konum“, segir í *[[Skarðsárannáll|Skarðsárannál]]*. Árið 1539 setti Jón biskup Helga ábóta skriftir fyrir barneign og skikkaði hann til að fara þrívegis í suðurgöngu til Rómar til að fá aflausn og það virðist hann hafa gert. Björn Jónsson á Melstað, sonur biskups, gengdi ábótastarfinu á meðan og var ætlun Jóns biskups að Björn tæki við af Helga. 

Helgi lét af starfi árið 1549 sakir elli og sjúkleika. Björn Jónsson annaðist stjórn klaustursins, eða var Helga til aðstoðar, en varð þó ekki ábóti. Og þegar hann var líflátinn haustið 1550 tók Helgi aftur við og stýrði klaustrinu til næsta sumars. Þá lagðist klausturlifnaður af með öllu en munkar fengu að vera þar áfram. Helgi lifði áratug til viðbótar og dó fjörgamall 1561.

## Heimildir
* 
*
Hundasúra

**Hundasúra** (fræðiheiti: *Rumex acetosella*) er fjölær jurt af súruætt. 

## Útlit
Hún er með uppréttan stöngul og er rauðleit á lit og greinist efst og getur náð 0,5 metra hæð. Laufblöð eru örvalöguð, um 2 sentimetrar að lengd. Hún blómgast frá mars til nóvember og eru gulgræn (karlblóm) eða rauðleit (kvenblóm) blóm á mismunandi jurtum frá sama jarðstöngli en aldin eru rauð.

Hundasúru er oft ruglað saman við túnsúru en um er að ræða aðra skylda tegund. Túnsúra þekkist best frá hundasúru á blaðlögun, Hornin neðst á blöðkunni vísa niður en eru ekki útstæð eins og á hundasúru.

## Útbreiðsla
Hundasúra er algeng víðast á norðurhveli jarðar og er oft ein fyrsta jurt til að breiðast út í röskuðum svæðum eins og yfirgefnum námasvæðum, sérstaklega ef jarðvegurinn er súr. Jurtin er vel æt en er ekki mjög næringarrík sem beitarjurt og inniheldur oxalsýru sem veldur eitrunaráhrifum ef hún er bitin í miklu magni.

## Almennt
Víða er litið á hundasúru sem illgresi sem erfitt er að halda í skefjum. Hundasúra þrífst við sams konar aðstæður og bláber. Bændur líta oft á hundasúrur sem merki um að það þurfi að bera kalk á land. Hundasúra er notuð til að bragðbæta mat og sem grænmeti. Hún hefur einnig verið notuð sem landgræðslujurt til að binda jarðveg á ofbeittum svæðum.

## Sem læknisjurt
Hún er ein jurta í náttúrulækninga jurtablöndunni Essiac. Vegna áhrifanna sem Essiac var sagt hafa á krabbamein framkvæmdu þrjár bandarískar stofnanir; Bandaríska matvæla og lyfjaeftirlitið, National Cancer Institute og American Cancer Society, rannsóknir á Essiac og komust að því að það hafði engin áhrif á krabbamein.

## Samlífi
Á Íslandi vex sveppurinn grasmúrgróungur (*Pleospora herbarum*) á dauðum vefjum ýmissa plöntutegunda, meðal annars á hundasúru.

## Tilvísanir


## Tenglar

* Flóra Íslands - Hundasúra
* Myndir af hundasúrum
Oxalsýra

**Oxalsýra** er efnasamband með formúluna . 
Oxalsýra finnst í mörgum jurtum og dýrum. Mikið af oxalsýru er í rabarbara og spínati. Oxalsýra er notuð sem hreinsiefni og bleikiefni og hún er einnig notuð til að leysa upp ryð, fríska upp á gamlan við og hreinsa óhreint leður. Oxalsýru er nuddað í tilbúna marmarahluti til að loka yfirborðinu og kalla fram gljáa.

## Tenglar
*Table: Oxalic acid content of selected vegetables (USDA) 
*Alternative link: Table: Oxalic Acid Content of Selected Vegetables (USDA)
*About rhubarb poisoning (The Rhubarb Compendium) 
*Low-Oxalate Diet (PDF) 
*Calculator: Water and solute activities in aqueous oxalic acid
Leppur

**Leppur** getur átt við um eftirfarandi:
* Augnlepp, grysju eða bót sem sett eru yfir augað.
* Lepp, ákveðna tegund einfaldrar tækni í skák.
* Pottalepp, efnisbút sem sett eru undir heita potta og pönnur til að einangra hita.
*Textalepp, þ.e. þegar notaður er sýndartexti (e. placeholder), t.d. í hönnun og/eða umbroti (gjarnan kallað Lorem Ipsum).
Leppur (skák)

**Leppur** er hugtak í skák þar sem ekki er mögulegt að færa taflmann sem hótað er án þess að berskjalda dýrmætari mann. Til eru tvær tegundir lepps:
* *Algjör leppur*, þar sem ekki er leyfilegt að hreyfa leppaðann mann.
* *Hálfur leppur*. þar sem leyfilegt er að hreyfa leppaða manninn en það ylli manntapi.

Einnig er verðugt að minnast á *falskan lepp* þar sem maður lítur út fyrir að vera leppaður en er það ekki í raun. Dæmi um falskan lepp er Légal gildran.
Katrín (abbadís)

**Katrín abbadís** var fyrsta abbadísin í Reynistaðarklaustri og var kjörin til þess þegar klaustrið hóf starfsemi 1297 en virðist aðeins hafa verið eitt ár í því embætti því hún hvarf úr sögunni ári síðar og Hallbera Þorsteinsdóttir tók við. Á þessu kann þó að vera önnur skýring.

Katrín hafði áður verið nunna á Munkaþverá en ekki er víst hvort hún var einsetukona þar eða hvort einhver vísir að nunnuklaustri var þar á meðan þess var beðið að nunnuklaustri væri komið á fót norðanlands. Gissur Þorvaldsson hafði gefið Reynistað til stofnunar nunnuklaustur fyrir dauða sinn 1268 en það dróst að klaustrinu væri komið upp þar til 1297, þegar auðug kona, Hallbera Þorsteinsdóttir, gekk í málið með Jörundi Hólabiskupi.

Sagt er að þegar Katrín var sest að á Munkaþverá og hafði tekið hreinlífisbúning hafi hún fengið svo mikinn augnakrankleika að hún gat ekki lesið heilagar bækur og hét hún þá á guð og hinn sæla Þorlák biskup og hélt síðan af stað í ferð suður til Skálholts að vitja heilags Þorláks. Var teymt undir henni til Miðfjarðarár en þá sagðist hún ætla að treysta á guð og Þorlák og reið sem heilbrigð væri í Skálholt og var þar við messu en varð að því búnu heil á báðum augum.

Sú tilgáta hefur verið sett fram að Katrín og Hallbera Þorsteinsdóttir séu ein og sama manneskjan, að Hallbera hafi orðið abbadís þegar við stofnun klaustursins og tekið sér nafnið Katrín en algengt var að nunnur skiptu um nafn við vígslu og tækju sér dýrlingsnafn. Þorláks saga segir að Katrín hafi verið abbadís á Reynistað um langan tíma.

## Heimildir
* 
* 
* Sigríður Gunnarsdóttir: *Nunnuklaustrið að Reynistað*. Smárit Byggðasafns Skagfirðinga.
Guðný Helgadóttir (abbadís)

**Guðný Helgadóttir** (d. um 1368) var abbadís í Reynistaðarklaustri á 14. öld, á eftir Hallberu Þorsteinsdóttur, sem dó 1330. Raunar er ýmislegt óljóst um abbadísir á Reynistað á þessum tíma og einnig eru tilgreind nöfnin *Kristín* og *Katrín* á abbadísum sem sagðar eru hafa tekið við klaustrinu um þetta leyti. Líklegt er að þetta sé allt sama manneskjan og hafi Guðný tekið sér dýrlingsnafn, sennilega Kristín, þegar Egill Eyjólfsson biskup vígði hana 1332. Annars er fátt vitað um Guðnýju.

Á hennar tíma hófst deila um rekaítök á Skaga, svonefnda Ólafarparta, sem Benedikt Kolbeinsson á Auðkúlu, systursonur Hallberu abbadísar, hafði gefið klaustrinu með Ingibjörgu dóttur sinni þegar hún gekk í klaustrið. Egill Eyjólfsson biskup hafði gert þennan samning fyrir klaustrið en Björn Þorsteinsson ábóti á Þingeyrum vottað hann. Þó urðu út af þessu málaferli og runnu rekarnir á endanum til Hólastóls.

Ekki er alveg víst um dánarár Guðnýjar og eru árin 1367, 1368 og 1369 tilgreind í heimildum.

## Heimildir
* 
* 
* Sigríður Gunnarsdóttir: *Nunnuklaustrið að Reynistað*. Smárit Byggðasafns Skagfirðinga.
Oddbjörg Jónsdóttir

**Oddbjörg Jónsdóttir** (d. 1389) var abbadís í Reynistaðarklaustri, vígð árið 1369 af Jóni skalla Eiríkssyni Hólabiskupi, en Guðný Helgadóttir var þá látin. Oddbjörg hafði áður verið nunna í Kirkjubæjarklaustri.

Oddbjörg annaðist ekki fjárreiður klaustursins fremur en aðrar abbadísir, en ráðsmenn þess um 1380 voru Brynjólfur Bjarnason hinn ríki á Ökrum og séra Þorleifur Bergþórsson. Árið 1386 var það Jón Þórðarson prestur, einn af höfundum Flateyjarbókar, sem var ráðsmaður í klaustrinu. Á þessum árum eignaðist klaustrið töluvert fé, bæði með próventusamningum við vel stætt fólk og einnig þegar auðugar konur gerðust þar nunnur. Ein þeirra var Ingibjörg Örnólfsdóttir og varð hún abbadís eftir lát Oddbjargar.

## Heimildir
* 
*
Ingibjörg Örnólfsdóttir

**Ingibjörg Örnólfsdóttir** (d. 1402) var abbadís í Reynistaðarklaustri, vígð 1390 eftir lát Oddbjargar Jónsdóttur abbadísar, en dó í Svarta dauða.

Ingibjörg var dóttir Örnólfs Jónssonar bónda á Staðarfelli á Fellsströnd og systir Vermundar Örnólfssonar ábóta í Helgafellsklaustri. Faðir hennar var auðugur og lagði með dóttur sinni í klaustrið 40 hundruð, sem var mikið fé. Ráðsmaður í klaustrinu á hennar tíð var Björgólfur prestur Illugason. Vafalaust hafa fáar nunnur á Reynistað lifað af pláguna en Björgólfur lifði og stýrði klaustrinu fyrst í stað en hætti ráðsmennsku vorið 1408. Þá tóku systir Þórunn Ormsdóttir og systir Þuríður Halldórsdóttir við staðarforráðum og varð Þórunn príorinna, en abbadís var ekki skipuð aftur fyrr en 1437.

## Heimildir
* 
*
Þórunn Ormsdóttir

**Þórunn Ormsdóttir** (d. um 1432) var príorinna og stýrði Reynistaðarklaustri ásamt Þuríði Halldórsdóttur frá 1408 til dauðadags en var þó aldrei skipuð abbadís; engin abbadís var í klaustrinu frá því að Ingibjörg Örnólfsdóttir lést í Svarta dauða og til 1437.

Björgólfur Illugason ráðsmaður stýrði klaustrinu fyrst eftir pláguna en 1408 tóku þær Þórunn og Þuríður við. Klaustrið auðgaðist á þeirra tíð, ekki síst vegna ættmenna Björgólfs ráðsmanns, en Steinunn dóttir hans og Sigríður Sæmundsdóttir frænka hans gengu í klaustrið 1413 og voru gefin með þeim 50 hundruð og 1427 gerðist Illugi sonur Björgólfs próventumaður í klaustrinu og lagði með sér jörð og Þóra dóttir hans gerðist nunna í klaustrinu.

Þann 4. febrúar 1431 vígði Jón Vilhjálmsson biskup átta nunnur til klaustursins og voru það þær Sigríður Sæmundsdóttir, Steinunn Björgólfsdóttir, Þóra Illugadóttir, Þóra Finnsdóttir, Helga Bjarnadóttir, Arndís Einarsdóttir, Agnes Jónsdóttir og Þórdís Finnsdóttir, og hétu þær hreinlífi, hlýðni við yfirboðar og fátækt, en ekki stóðu þær allar við fyrsta hluta heitisins því skömmu síðar fæddi Þóra Illugadóttir barn sem séra Þórður Hróbjartsson (Roðbjartsson) var faðir að en hann var prestur á Hólum í Hjaltadal. Var því ljóst að hún hafði verið orðin þunguð þegar hún var vígð. En ekki nóg með það: Um áramótin næstu ól Þuríður Halldórsdóttir, sem lengi hafði verið í klaustrinu, einnig barn. Faðir þess var Þorlákur Sigurðsson, bryti á Hólum. Jón biskup tók fremur vægt á þessum brotum en Þórður Hróbjartsson var dæmdur í suðurgöngu til Rómar. Þau Þóra munu þó hafa átt annað barn saman síðar.

Þetta var auðvitað mikið hneyksli og erfitt fyrir Þórunni príorinnu, en hún virðist raunar hafa dáið skömmu síðar. Þá varð príorinna Þóra Finnsdóttir, ein hinna nývígðum systra.

## Heimildir

* 
*
Þóra Finnsdóttir

**Þóra Finnsdóttir** (1408 – um 1460) var príorinna í Reynistaðarklaustri frá því að Þórunn Ormsdóttir príorinna dó og abbadís frá 25. ágúst 1437, þegar Gozewijn Skálholtsbiskup vígði hana. Til þess þurfti undanþágu því abbadísir áttu að vera orðnar þrítugar en Þóra var aðeins 29 ára.

Þóra var komin af auðugu fólki. Foreldrar hennar voru þau Finnur Gamlason lögréttumaður á Ysta-Mói í Fljótum og kona hans Valgerður Vilhjálmsdóttir. Föðurbræður Þóru voru Jón Gamlason ábóti í Þingeyraklaustri og Marteinn Gamlason sýslumaður á Ketilsstöðum á Völlum.

Þóra var ein af nunnunum átta sem Jón Vilhjálmsson Craxton vígði á Hólum 4. febrúar 1431. Um það leyti sem hún varð príorinna varð klaustrið fyrir því happi að Margrét Bjarnadóttir, ekkja Hrafns Guðmundssonar lögmanns, gekk í klaustrið og lagði með sér 60 hundruð. Jafnframt gaf hún Hólakirkju jörð til að láta syngja sálumessur fyrir mann sinn en hann hafði dáið í banni. 

Líklegt er að Þóra hafi tekið sér dýrlingsnafnið **Barbara** við vígsluna því að í heimildum frá 5. og 6. áratug aldarinnar er talað um Barböru abbadísi en engar heimildir eru um vígslu hennar eða dauða Þóru svo að líklega er þetta sama manneskjan. Raunar er ekki alveg víst hvenær Þórunn/Barbara lést en hún var á lífi 1459 en 1461 var komin ný príorinna.

## Heimildir
* 
* 
* Sigríður Gunnarsdóttir: *Nunnuklaustrið að Reynistað*. Smárit Byggðasafns Skagfirðinga.
Essiac

**Essiac** eða **essiac-te** er jurtablanda sem notað hefur verið sem náttúrulyf við krabbameini og öðrum kvillum. Í lyfjablöndunni eru meðal annars hundasúra og króklappa.

Vegna áhrifanna sem Essiac var sagt hafa framkvæmdu þrjár bandarískar stofnanir; Bandaríska matvæla og lyfjaeftirlitið, National Cancer Institute og American Cancer Society, rannsóknir á Essiac og komust að því að það hafði enginn áhrif á krabbamein. 

## Heimildir
Króklappa

**Króklappa** (**krókalappa** eða **krókakollur**) (fræðiheiti *Arctium lappa*) er fjölær jurt af körfublómaætt. Hún er ræktuð í görðum og rótin notuð sem grænmeti. Hún er frekar stórvaxin, getur orðið allt að 2 m há. Blómin eru fjólublá. Króklappa vex mjög víða og sérstaklega í röskuðum svæðum þar sem niturinnihald jarðvegs er hátt. Hún er sérstaklega mikið ræktuð í Japan. Króklappa var algeng sem grænmeti á miðöldum en er núna sjaldan notuð til matar utan Japans en þar er hún kölluð *gobō*. Króklappa er einnig notuð í náttúrulyf.
Bárubúð

**Bárubúð**, **Báruhúsið** eða **Báran** var samkomuhús Sjómannafélagsins Bárunnar í Reykjavík, reist um eða rétt eftir aldamótin 1900 og var það við Vonarstræti, þar sem Ráðhús Reykjavíkur er nú. Það var helsta tónlistarhúsið í Reykjavík á árunum 1904 og þangað til 1921 þegar Nýja Bíó var reist. Þar fór hljómleikahald fram og þar voru einnig haldnir margs konar fundir, fyrirlestrar, dansleikir og samkomur. 

Báran missti frá sér húsið og það fór í einka eign en  um 1930 komst það í eigu KR  og var þá notað sem íþróttahús. Setuliðið hafði bækistöð í Bárubúð á stríðsárunum og  kom þar upp eldur og brann húsið til kaldra kola. Margir fundir voru haldnir í Bárubúð. Þar var fundur um símamálið þegar bændaförin var árið 1905 og árið 1906 var þar stofnfundur  Verkamannafélagsins Dagsbrúnar. Margir pólitískir fundir voru haldnir í húsinu og hlutaveltur.

Árið 1907 stóð Bríet Bjarnhéðinsdóttir fyrir almennum borgarafundi þar um jafnan rétt kynjanna til bæjarstjórnarkosninga. Á fundinum mæltu meðal annars Tryggvi Gunnarsson, bankastjóri, og Guðmundur Björnsson, landlæknir.

Bárubúð brann á árum seinni heimsstyrjaldarinnar og var húsið rifið árið 1945.

## Tenglar
* 
* III Tímabilið 1900 – 1930: Tónlistarlíf í Reykjavík 1900-1910
* Bárubúð Tónleikastaður
* Fólk í grímubúningum á dansleik í Bárubúð um 1902-1915 (ljósmynd)
Olten

**Olten** er borg í kantónunni Solothurn í Sviss. Hún er aðeins með 17 þúsund íbúa, en er þrátt fyrir það stærsta borgin í kantónunni.

## Lega og lýsing
Olten liggur við ána Aare við rætur Júrafjalla, nær norðvestarlega í Sviss. Næstu borgir eru Aarau til norðausturs (15 km), Solothurn til suðvesturs (35 km), Basel til norðvesturs (45 km) og Luzern til suðausturs (55 km). Þýsku landamærin eru aðeins um 30 km til norðurs. Íbúarnir eru þýskumælandi. 26% þeirra eru útlendingar.

## Skjaldarmerki
Skjaldarmerki borgarinnar eru þrjú græn greni með rauða boli á hvítum grunni. Innsigli borgarinnar frá 1580 var með þremur lauftrjám en þeim var breytt í greni árið 1800. Trén tákna skógana þrjá sem liggja umhverfis borgina (Hardwald, Säliwald og Bannwald).

## Söguágrip

* Á 1. öld e.Kr. byggðu Rómverjar bæinn upp en hann var yfirgefinn er Rómverjar hurfu.
* Nýr bær var reistur í tíð greifanna af Frohburg. Reyndar brann bærinn 1422 og öll skjöl með. Því eru upplýsingar um hann af skornum skammti fyrir þann tíma. 
* 1383 sátu herir frá Bern og Solothurn um bæinn en urðu frá að hverfa eftir óveður mikið.
* 1426 eignaðist borgin Solothurn bæinn Olten.
* 1532 gengu yfirráð bæjarins til biskupanna í Basel.
* 1611 geysaði pestin í bænum. Sagt er að allir hafi látist nema fjórtán manns.
* 1800 veittu Frakkar Olten borgarréttindi.
* Á miðri 19. öld fékk Olten járnbrautartengingu, en frá borginni var allt járnbrautarkerfið mælt. Við járnbrautarstöðina í dag er enn núllsteininn að finna. Í dag fara fleiri lestir um járnbrautarstöðina en í nokkurri annarri stöð í Sviss, fyrir utan lestarstöðina í Zürich.
* Lengsta vændisgatan í Sviss var í Bahnhofsstrasse í Olten en hún er tveggja km löng. Borgaryfirvöld reyndu að loka götunni á nóttinni til að útiloka vændið en það færðist þá í næstu götu, Haslistrasse, þar sem það lifir enn góðu lífi.

## Frægustu börn borgarinnar

(1899)  Paul Hermann Müller, efnafræðingur og Nóbelsverðlaunahafi í læknisfræði 1948

## Byggingar og kennileiti
Gamla göngubrúin yfir ána Aare var reist á franska tímanum 1803. Hún tengir járnbrautarstöðina við miðborgina. Brúin er með þaki og geta vegfarendur því gengið yfir ána í skjóli í hvaða veðri sem er.

## Heimildir
*
Agnes Jónsdóttir

**Agnes Jónsdóttir** (d. 1507) var príorinna og síðan abbadís í Reynistaðarklaustri frá 1461 til dauðadags, hin næstsíðasta í röðinni. Hún tók við af Þóru Finnsdóttur/Barböru, sem vígðist með henni sem nunna árið 1431.

Agnes var dóttir Jóns Jónssonar Búlandssýslumanns í Húnaþingi, og systir Ásgríms ábóta á Þingeyrum og Þorvaldar á Móbergi, föður Bjargar seinni konu Jóns Sigmundssonar lögmanns. Hún varð príorinna við lát Þóru en ekki er ljóst hvenær hún hlaut abbadísarvígslu. Hún mun ekki hafa viljað sveigja sig alveg undir vilja Hólabiskups, Ólafs Rögnvaldssonar, og reyndi að ráða Þorleif Árnason í Glaumbæ á móti vilja hans, en af því varð þó ekki og fékk hún áminningu biskups fyrir. Ráðsmaður klaustursins varð síðar Jón Þorvaldsson, bróðursonur Agnesar og seinna ábóti á Þingeyrum.

Um aldamótin 1500 eru taldar þessar nunnur í klaustrinu, auk Agnesar abbadísar: Guðbjörg Pálsdóttir, Helga Þorkelsdóttir, Steinvör Guðólfsdóttir, Þorgerður Jónsdóttir, Þórdís systurdóttir Agnesar og Solveig Hrafnsdóttir.

Agnes dó árið 1507, háöldruð, og tók Solveig við af henni og var síðasta abbadís klaustursins.

## Heimildir
* 
* 
* Sigríður Gunnarsdóttir: *Nunnuklaustrið að Reynistað*. Smárit Byggðasafns Skagfirðinga.
Listeria monocytogenes

***Listeria monocytogenes*** er Gram-jákvæður sjúkdómsvaldandi gerill sem þrífst vel við lágt hitastig. Hann er mjög algengur í náttúrunni og finnst í jarðvegi, plöntum, skólpi og þörmum manna og dýra. Gerillinn er mjög þolinn og getur fjölgað sér á sýrustigi  frá 4,1 til 9,6 og getur vaxið í loftfirrðu og loftríku umhverfi (er valfrjálst loftsækinn). Kjörhitastig gerilsins er 30 - 37°C en hann getur fjölgað sér á hitastigsbilinu 1 - 45°C. Hann getur fjölgað sér við 10% saltstyrk og lifað af 30% saltstyrk. Dýr sem eru smituð eru oft einkennalausir smitberar. Gerillinn finnst oft í hráum matvælum en getur einnig fundist í elduðum mat ef orðið hefur krossmengum eftir hitameðhöndlun. 

Gerillinn veldur sjúkdóm sem kallast listeríusýking (e. *listeriosis*) og eru einkenni hans mild flensueinkenni, vöðvaverkir, hiti og stundum ógleði og niðurgangur. Sjúkdómurinn getur einnig valdið heilahimnubólgu í ungbörnum, blóðeitrun og valdið fósturláti. Dánartíðni þeirra sem veikjast er há en það eru aðallega einstaklingar sem eru með skert ónæmiskerfi, gamalmenni, vanfærar konur og nýfædd börn. Á hverju ári sýkjast um 2-10 á hverja 100.000 íbúa í löndum Evrópu og Norður-Ameríku. 

## Heimildir
* Matarsýkingar - Listeria monocytogenes (Matvælastofnun)
* Skýrsla Matís - Verðmæti og öryggi íslenskra sjávarafurða - Áhættusamsetning og áhætturöðun
Teitur (príor í Möðruvallaklaustri)

**Teitur** var íslenskur munkur sem var fyrsti príor í Möðruvallaklaustri en föðurnafn hans er óþekkt og ekki er vitað hvort hann kom úr einhverju öðru klaustri. Hann varð príor ári eftir stofnun klaustursins, 1296 eða líklega þó frekar 1297.

Ekki er vitað hve lengi hann var í embætti eða hvenær hann dó og því er ekki ljóst hvort hann var enn príor þegar klaustrið brann ásamt klausturkirkju og öllum skrúða árið 1316 en orsök brunans var sú að munkarnir komu drukknir heim úr kaupstað á Gásum og kveiktu í klaustrinu í ölæði. Klaustrið var ekki byggt upp að svo stöddu, enda taldi Auðunn rauði Hólabiskup sér það ekki skylt þar sem munkarnir hefðu sjálfir brennt ofan af sér. Hann lét þess í stað munkana verða presta í ýmsum sóknum eða tók þá heim til Hóla, en allar tekjur af klaustrinu gengu til Hólastaðar. Ekki er getið um neinn príor á þessu tímabili, hvorki Teit né aðra, og hefur hann líklega verið fallinn frá þegar klaustrið var endurreist 1326 því þá varð Þorgeir nokkur príor.

## Heimildir
* 
*
Þorgeir (príor í Möðruvallaklaustri)

**Þorgeir** var munkur í Möðruvallaklaustri á 14. öld og varð príor þar þegar klaustrið var endurreist árið 1328 en príorstími hans varð þó stuttur því Lárentíus biskup vék honum úr embætti árið eftir.

Föðurnafn Þorgeirs er óþekkt og ekkert vitað um ætt hans en hann var munkur í klaustrinu 1316, þegar það brann til kaldra kola eftir að munkarnir komu drukknir heim úr kaupstað á Gásum. Næsta áratuginn gegndi hann prestsembætti í Lögmannshlíð. Að boði erkibiskups var klaustrið svo endurbyggt eftir miklar deilur og Þorgeir skipaður príor. Deilunum lauk þó ekki þar með og veturinn eftir fór Þorgeir príor suður í Skálholt til Jóns biskups Halldórssonar, sem var andstæðingur Lárentíusar í deilunum, og þáði af honum gjafir. Þetta mislíkaði Lárentíusi, sem taldi að Þorgeir hefði átt að biðja sig leyfis til fararinnar. 

Möðruvallabræður þóttu ekki sýna mikla forsjálni í fjárgeymslu klaustursins en söfnuðu að sér liði bænda og þegar Lárentíus biskup kom í eftirlitsferð um vorið var þar fyrir vopnað lið. Tveimur dögum seinna kom biskup þó aftur, tók lykla af munkunum og skipaði ráðsmann yfir klaustrið. Hann hafði Þorgeir príor á brott með sér og setti hann af en skipaði Steindór Sokkason príor. Ekkert er vitað hvað um Þorgeir varð síðar. 

Um sumarið kom svo sendimaður Lárentíusar með úrskurð erkibiskups, þar sem kom fram að biskup skyldi hafa æðstu forráð klaustursins, og var allt með kyrrum kjörum meðan Lárentíus lifði.

## Heimildir
* 
*
Steindór Sokkason

**Steindór Sokkason** (d. fyrir 1352) var íslenskur munkur sem var príor í Möðruvallaklaustri frá 1328 og var skipaður af Lárentíusi Kálfssyni biskupi þegar Þorgeir príor var settur af eftir miklar deilur biskups og munkanna á Möðruvöllum.

Steindór var sonur Sokka Steindórssonar á Munkaþverá og konu hans Þuríðar Einarsdóttur og bróðir hins mikla fræðimanns Bergs Sokkasonar, ábóta á Munkaþverá og vinar Lárentíusar biskups. Sjálfsagt hefur Steindór einnig verið vel menntaður en ekki er þó vitað um nein ritverk hans og engum sögum fer af ábótastörfum hans, nema hvað allt virðist hafa verið með kyrrum kjörum eftir hatrammar deilur áranna á undan, að minnsta kosti framan af. Árið 1342 kom Ormur Ásláksson, þá nýorðinn Hólabiskup, í klaustrið, fangaði þrjá munka, lét járna þá og varpa í myrkrastofu fyrir einhverjar sakir. Eitthvað kann að hafa verið athugavert í klaustrinu en Ormur var líka frægur fyrir deilur og óstjórn.

Líklega hefur Steindór enn verið príor þegar þetta var en dánarár hans er óþekkt. Þórður Bergþórsson varð svo príor 1352.

## Heimildir
* 
*
Þórður Bergþórsson

**Þórður Bergþórsson** (d. 1372) var príor í Möðruvallaklaustri frá 1352 til dauðadags og hefur líklega tekið við af Steindóri Sokkasyni. Fátt er vitað um Þórð og fer litlum sem engum sögum af príorstíð hans. 

Eftirmaður Þórðar var Erlendur Halldórsson.

## Heimildir
* 
*
Blálanga

**Blálanga** (fræðiheiti: *Molva dypterygia*) er af þorskaætt. 

## Lýsing
Blálanga er meðalstór fiskur sem er venjulega á milli 70 – 110 cm að lengd og nær allt að 20 ára aldri. Lengstu blálöngur sem hafa mælst var 153 cm en fiskurinn vex þó frekar hægt. Blálangan verður kynþroska  við 9 – 11 ára aldur og hrygnir frá febrúar – apríl djúpt fyrir vestanvert Ísland. Fiskurinn er frekar mjósleginn og langur fiskur sem á ættir sínar að rekja til þorskfiska. Fiskurinn er með frekar netta og mjóa ugga. Bakugginn er þó undantekning en hann er lengri en hinir uggarnir. Blálangan er ekki eins blá og mætti halda. Fiskurinn er frekar gráleitur en það er að finna örlítinn bláan lit á fisknum. Fiskurinn er ljós að neðan eins og aðrar tegundir fiska til að falla betur að umhverfinu. Fiskurinn er með útstæðan neðri kjálka og beittar tennur. Augun eru stór svo fiskurinn sjái vel á miklu dýpi þar sem lítið er um birtu. Stærð augnanna er einn að þeim þáttum sem aðskilur blálöngu frá venjulegri löngu en aðrir þættir eins og lengd kviðugga aðskilur þessar tegundir líka.

## Útbreiðsla
Blálanga finnst allt í kringum Ísland en er þó mun algengari í hlýrri sjó. Fiskinn er því mest að finna fyrir suðvestanvert landið. Blálanga er að finna á 130 – 1500 m dýpi. Kjördýpi fisksins er þó 300 – 800 m dýpi og er hann aðallega að finna þar. Blálöngu má finna í Miðjarðarhafinu og Norður Atlandshafinu frá Evrópu til Íslands og alla leið til Norður Ameríku. 

## Stofn og afli við Ísland
Árið 2010 var afli tæp 7000 tonn hér við land. Það var mesti blálönguafli hér við land en annars hefur afli hér við land verið um 1000 – 3000 tonn. Árið 2015 var afli hér við land 1939 tonn. Fiskurinn hefur verið að veiðast í auknum mæli sem meðafli við karfa og grálúðuveiðar dúpt vestur af Vestfjörðum. Áður veiddist blálanga mest á línu en síðustu ár hefur hlutdeild botntrolla aukist mikið og skiptist aflinn nokkur megin jafnt milli þessara veiðafæra í dag.

Veiðistofn blálöngu stækkaði umstalsvert á árunum 2006 – 2010 og jukust veiðar hratt á sama tíma. Eftir árið 2010 hefur stofninn minnkað umtalsvert.

## Nýting
Blálanga er ekki mikið nýtt á Íslandi en mestur hluti aflans er lausfrystur og fluttur úr landi. Helstu löndin sem lausfryst blálanga er seld eru: Spánn, Bretland, Holland, Þýskaland og fl. Blálöngu má finna á einstaka veitingarhúsum á Íslandi og þykir fiskurinn vera góður matur. 

## Heimildir
* Blue Ling (Icelandic Fisheries) 
* Blálanga (Hafrannsóknarstofnun)
* Hagstofa Íslands
* Blålange (Institute of Marine Research, Norway)
* Blue Ling at Fishbase.org
* Blue Ling (British Sea Fishing)
* 
## Tenglar

* „Blálanga á Íslandsmiðum“; grein í Ægi 1982
Snorri (príor í Möðruvallaklaustri)

**Snorri príor** var íslenskur munkur sem var príor í Möðruvallaklaustri frá því um 1380 og tók við af Erlendi Halldórssyni, sem lést 1378 eða 1379. Ekki er víst hve lengi hann var príor; hann kann að hafa dáið í Svarta dauða en gæti líka hafa lifað lengur.

Snorra er fyrst getið í bréfi sem skrifað var á Möðruvöllum 23. mars 1380 og var hann þá orðinn príor. Á príorstíð hans bar það til, árið 1394, að danskur sveinn Péturs Nikulássonar Hólabiskups sem var í vísitasíuferð í klaustrinu vó þar annan biskupssvein.

Fáar heimildir eru annars um klaustrið og íbúa þess frá síðustu áratugum 14. aldar og fyrstu áratugum þeirra 15. Líklega hefur klaustrið nær eyðst í Svarta dauða, hvort sem Snorri príor hefur dáið þá eða ekki, og klausturlifnaður lagst niður að mestu. Þó er vitað að kirkjan á Möðruvöllum brann árið 1421.

Árið 1430 fékk séra Jón Bjarnason Möðruvelli að léni til þriggja ára hjá Jóni Vilhjálmssyni Craxton Hólabiskupi og átti hann meðal annars að fæða og klæða prest og djákna og tvo munka. Sennilega hafa þá ekki verið fleiri munkar í klaustrinu og enginn príor. Á bréfinu má einnig sjá að séra Jón Pálsson Maríuskáld hefur annaðhvort verið ráðsmaður á Möðruvöllum eða haft klaustrið að léni á undan Jóni Bjarnasyni. Nokkrum árum síðar var klausturlifnaður þó efldur og Sigurður Jónsson gerður að príor.

## Heimildir
* 
*
Kesha

**Kesha Rose Sebert** (f. 1. mars 1987) er bandarískur söngvari og lagahöfundur. Hún fæddist í Los Angeles, ólst upp í Nashville og flutti á unglingsaldri aftur til Los Angeles. Árið 2009 söng hún inn á lögin „This Love“ með the Veronicas, „Lace and Leather“ með Britney Spears og „Right Round“ með Flo Rida. Ári síðar gaf hún út fyrstu breiðskífuna sína *Animal*.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* *Animal* (2010)
* *Warrior* (2012)
* *Rainbow* (2017)
* *High Road* (2020)
* *Gag Order* (2023)

## Tilvísanir

## Tenglar
* 
*
Að duga eða drepast

**Að duga eða drepast** (enska: *Make it or Break it*) er þáttaröð frá 2009 og er til sýningar á sjónvarpstöðinni ABC Family í Bandaríkjunum. Þátturinn er sýndur á Ríkissjónvarpinu og er um fjórar fimleikastelpur sem keppast um að komast á Ólympíuleikana.
Sigurður Jónsson (príor)

**Sigurður Jónsson** (f. um 1407, d. 1492) var kirkjuprestur á Hólum og príor í Möðruvallaklaustri frá því um 1439 og til dauðadags og var því í embætti í meira en hálfa öld. Hann var afi Jóns Arasonar biskups.

Klausturlifnaður á Möðruvöllum virðist hafa legið meira og minna niðri allt frá því í Svarta dauða og þar til Sigurður varð príor og má því eiginlega segja að hann hafi verið eini príor klaustursins alla 15. öld. Hann var sonur Jóns Ólafssonar, bónda í Hörgárdal. Hann kemur töluvert við ýmiss konar skjöl á síðari hluta 15. aldar, jarðakaupasamninga, dóma og fleira, og mun hafa aukið hag klaustursins umtalsvert eftir niðurlægingartíma.

Sigurður átti nokkur börn, þar á meðal Ara bónda á Laugalandi, föður Jóns biskups á Hólum. Ari dó þegar Jón var barn að aldri en þó eftir 1490, eða um svipað leyti og faðir hans.

Nikulásar Þormóðssonar, eftirmanns Sigurðar, er ekki getið í embætti fyrr en 1501 en hann hefur annaðhvort orðið príor mun fyrr eða príorslaust hefur verið í klaustrinu um árabil.

## Heimildir
* 
*
Listeriaceae

***Listeriaceae*** er ætt Gram-jákvæðra baktería sem inniheldur ættkvíslirnar *[[Listeria]]* og *[[Brochothrix]]*.
Listeria

**Listeria** er ættkvísl gerla af *listeriaceae* ætt og finnast annað slagið í matvælum. Kjörhitastig gerilsins eru um 30-37°C en hann getur fjölgað sér við hitastig niður í 0°C. Hann getur því fjölgað sér í kæliskáp, en það gerist að vísu mjög hægt og tvöföldunartíminn er langur. Listeríur eru víða í umhverfinu, oft hefur Listeria verið sögð vera jarðvegsbaktería en hún finnst líka víða í rotnandi plöntum og grænmetisleyfum, í skólpi, vatni , í alifuglum og í unnu kjöti, í hrárri mjólk, osti og í mönnum. Aðallega er hann þó í jarðvegi og í rotnandi plöntuleifum en hún gegnir þar mikilvægu hlutverki við niðurbrot. Listeriur eru staflaga gramjákvæðar, eru loftsæknar og valháðar. Hún breytir því efnaskiptum eftir umhverfinu sem hún er í. Hún myndar ekki gró og er oft í samneiti með öðrum Listeriu bakteríum og myndar oft keðjur. Hann þolir að vera í mikilli seltu, háu sýrustigi og háum hita. 

Frægasta tegundin er *Listeria monocytogenes* en hún veldur „Listerisosis“ sem er vel þekktur sjúkdómur í sauðfé á Íslandi, var kallaður „votheysveiki“ eða „hvanneyrarveiki“. Fyrst var sjúkdómnum lýst í Danmörku 1929, en fyrstu sýkingu í mönnum á íslandi var lýst 1961, frá árinu 1978 hafa mörg tilfelli greinst. Samkvæmt rannsókn sem gerð var á landspítalanum á árunum 1978-1994 var nýgengi sjúkdómsins á íslandi um 8,3 á hverja milljón íbúa hérlendis, sem er hærra en í öðrum löndum. Faraldrar voru þó algengir áður, td þegar ógerilsneydd mjólk var notuð í ostagerð í Sviss og felldi fjölda manna árlega. Í Bandaríkjunum var listeriosis rakið til ferskra matvæla eins og salats, gerilsneyddrar mjólkur og mjúkra“mexican style“ osta.  Þeir sem fá listeriosis eru í lífshættu og deyja 19-51% sjúklinga.  Sérstaklega er alvarlegt ef að ungbörn eða óléttar mæður fái listeriosis. Því að það ungabörn og fóstur eru sérstaklega viðkvæm fyrir því að fá listeriosis. Erfitt hefur reynst að rekja smitleiðir því að meðgöngutími sýkinganna er um 30 dagar og því engin matvæli tiltæk til rannsóknar þegar sýking greinist. Hún er nefnd til heiðurs enska skurðlækninum Joseph Lister. 

## Tilvísanir

## Heimildir
*Listeria. (2011). Sótt frá MicrobeWiki, the student-edited microbiology resource: http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Listeria 
*Ólafur Steingrímsson, Ý. S. (1995;81). Listeríósis í mönnum á Íslandi á árunum 1978-1994. Læknablaðið, 589-593.
*Hans Henrik Huss, Assessment and management of seafood safety and quality, FAO  fisheries technical paper 444, rome 2004
Nikulás Þormóðsson

**Nikulás Þormóðsson** (um 1440 – 28. október 1521) var íslenskur prestur, kirkjuprestur á Hólum í Hjaltadal og síðar príor í Möðruvallaklaustri frá 1501 eða fyrr og til æviloka.

Ætt Nikulásar er óþekkt þótt sumir hafi talið hann son Þormóðs Ólafssonar prests á Helgastöðum í Reykjadal. Hann var kirkjuprestur á Hólum um og eftir 1467 og prestur á Upsum í Svarfaðardal 1480-1491. Hugsanlega hefur hann orðið príor á Möðruvöllum skömmu eftir lát Sigurðar Jónssonar 1492 en hans er þó fyrst getið sem príors 1501.

Nikulás tók til sín fátæka stúlku, Þóreyju Jónsdóttur, og hafði hjá sér. Hún taldist þó ekki fylgikona hans og synir tveir sem hún átti, Þorbjörn og Þorsteinn, voru kallaðir Þóreyjarsynir þótt þeir væru almennt taldir synir Nikulásar. Þorsteinn var bóndi á Hallgilsstöðum í Fnjóskadal. Sonur hans var séra Sigurður Þorsteinsson, sem átti að fylgikonu Guðrúnu dóttur Finnboga Einarssonar ábóta á Munkaþverá. Þau voru foreldrar Einars Sigurðssonar prests og skálds í Eydölum.

Nikulás dó 1521 og var þá um áttrætt. Eftirmaður hans var Jón Finnbogason, síðasti príor á Möðruvöllum.

## Heimildir
* 
*
Jón Finnbogason

**Jón Finnbogason** (d. 1546) var prestur í Múla í Aðaldal en varð príor í Möðruvallaklaustri 1524 og gegndi því embætti til dauðadags. Hann var síðasti príor klaustursins því eftirmaður hans hafði enn ekki verið skipaður þegar siðaskiptin urðu.

Jón var af miklum höfðingjaættum, sonur Finnboga Jónssonar Maríulausa, lögmanns og sýslumanns í Ási í Kelduhverfi, og konu hans Málmfríðar, dóttur Torfa Arasonar hirðstjóra og Akra-Kristínar. Guðrún móðursystir hans var fylgikona Einars Benediktssonar ábóta á Munkaþverá. Jóni príor er oft ruglað saman við bróður sinn og alnafna sem var prestur í Laufási við Eyjafjörð.

Jón var prestur í Múla 1481-1524 og var einn helsti klerkur norðanlands og kemur við ýmis skjöl. Hann var einnig officialis 1522 og dæmdi þá í málum Jóns Arasonar biskupsefnis og Helga Höskuldssonar ábóta á Þingeyrum. Hann varð svo príor á Möðruvöllum 1524 en Sigurður Jónsson príor hafði látist 1521. Sigurður sonur Jóns, sem kallaður var príorsson, var klausturhaldari á Möðruvöllum.

Fylgikona Jóns hét Rannveig Jónsdóttir. Synir þeirra, auk Sigurðar klausturhaldara, voru þeir Arngrímur Jónsson sýslumaður í Vaðlaþingi og síðar bóndi á Gunnsteinsstöðum í Langadal og Torfi prestur í Saurbæ. Með annarri konu átti Jón soninn Erlend, bónda og lögréttumann á Æsustöðum í Langadal.

Eftir að Jón dó 1546 var enginn príor á Möðruvöllum en en Jón Arason setti séra Björn Gíslason, kirkjuprest á Hólum og Hólaráðsmann, til að stýra klaustrinu. Stóð það fyrirkomulag til siðaskipta en eftir það, þegar klausturjarðirnar 67 komust í eigu konungs, tók Björn þær á leigu og var umboðsmaður 1554-1560. Kona hans var Málfríður milda Torfadóttir, sonardóttir Jóns príors.

## Heimildir
* 
*
Erlendur Halldórsson

**Erlendur Halldórsson** (d. um 1378) var príor í Möðruvallaklaustri næstur á eftir Þórði Bergþórssyni. Hann var kjörinn príor 1372 og líklega vígður árið eftir.

Jón skalli Eiríksson gerði skrá yfir lausafé Hólakirkju árið 1374 og var Erlendur príor á Möðruvöllum þar við. Annars kemur hann lítið við skjöl og er fátt um hann vitað. Hann var ekki mörg ár í embætti því hann er talinn hafa dáið 1378 eða 1379. Arftaki hans var Snorri príor.

## Heimildir
* 
*
Zürich (fylki)

**Zürich** er fjölmennasta kantónan í Sviss með rúma 1,4 milljón íbúa (31. desember 2014). Höfuðborg hennar, borgin Zürich, er mesta fjármálamiðstöð landsins. Íbúarnir eru þýskumælandi.

## Lega og lýsing
Zürich er sjöunda stærsta kantóna Sviss með 1.729 km2. Hún liggur nær nyrst í Sviss og nemur norðurhlutinn við þýsku landamærin. Aðeins kantónan Schaffhausen liggur norðar. Kantónur sem að Zürich liggja eru Schaffhausen fyrir norðan, Thurgau fyrir austan, St. Gallen fyrir suðaustan, Schwyz og Zug fyrir sunnan og Aargau fyrir vestan. Zürich er hæðótt en ekki hálend, enda liggur hún fyrir norðan Alpafjöll. Hæsta fjallið, Schnebelhorn, er aðeins 1.293 m hátt. Zürichvatn gengur inn í landið í suðri og klýfur suðurhluta kantónunnar í tvennt. Íbúar eru 1,3 milljónir, sem gerir Zürich að fjölmennustu kantónu Sviss. 

## Skjaldarmerki
Skjaldarmerki Zürich eru tvær rendur á ská. Fyrir ofan til hægri er hvítt en fyrir neðan til vinstri er blátt. Merki þetta kom fram á 15. öld sem dómsinnsigli. Ekki hefur tekist að útskýra tilurð litanna. Í gegnum tíðina hefur ýmislegt skraut verið sett í kringum merkið, svo sem ljón og ríkisörninn. Stundum er það enn notað. Skjaldarmerki kantónunnar Zürich og borgarinnar Zürich eru nákvæmlega eins.

## Orðsifjar
Kantónan heitir eftir borginni Zürich. Rómverjar nefndu staðinn Turicum, en þar voru þeir með hervirki. Talið er að heitið sé forngermanskt en það hefur ekki verið skýrt enn.

## Söguágrip
* 15 f.Kr. hertóku Rómverjar héraðið.
* 401 e.Kr. yfirgáfu Rómverjar héraðið og fluttu þá alemannar inn.
* 843 var ríki Karlamagnúsar skipt og lenti Zürich þá í þýska ríkinu.
* Á 10. öld myndaðist borgin Zürich.
* 1351 gekk Zürich í svissneska sambandið.
* 1467 keypti kantónan borgina Winterthur af Habsborg.
* 1525 urðu siðaskiptin í Zürich að tilstuðlan Ulrich Zwingli.
* 1798 hertóku Frakkar héraðið og sameinuðu það helvetíska lýðveldinu.
* 1803 stofnaði Napoleon kantónuna Zürich.
* 1831 fær kantónan fyrstu stjórnarskrá sína og verður lýðveldi.
* 1970 fá konur kosningarétt í kantónunni.

## Borgir
Stærstu borgir kantónunnar:

## Heimildir
*