open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Formúla 1 2024

**2024 FIA Formúla 1 Heimsmeistarakeppnin** var 75 tímabilið af Formúlu 1 heimsmeistarakeppninni. Það er samkvæmt Fédération Internationale de l'Automobile (FIA), stjórn alþjóðlegra akstursíþrótta, hæsti flokkur í keppni bíla án yfirbyggingar yfir hjóla. Heimsmeistarakeppnin spannaði 24 kappakstra víðsvegar um heiminn. Tímabilið byrjaði í mars og lauk í desember.

Keppt var um tvo heimsmeistaratitla, annarsvega ökumanna og hinsvegar bílasmiða. Ríkjandi heimsmeistari Max Verstappen hóf tímabilið af krafti og tók 5 sigra í fyrstu 7 keppnunum en var undir pressu frá McLaren ökumanninum Lando Norris þegar fór að líða á tímabilið þar sem MCL38 McLaren bíllinn fór að skara framúr RB20 Red Bull bílnum í afköstum. Þrátt fyrir það náði Verstappen reglulega að keppa meðal fremstu bíla og tók sinn fjórða heimsmeistaratitil í röð þegar hann sigraði Las Vegas kappaksturinn. McLaren fór framúr Red Bull í keppni bílasmiða og tók sinn níunda heimsmeistaratitil bílasmiða í Abú-Dabí kappakstrinum, fyrsti titill þeirra í 26 ár. McLaren varð þá fyrsti bílasmiðurinn til að vinna titilinn fyrir utan Red Bull og Mercedes síðan Brawn vann árið 2009.

## Lið og ökumenn

### Ökumanns breytingar
Carlos Sainz Jr. þurfti að draga sig úr keppni fyrir Sádi-Arabíska kappaksturinn eftir vera greindur með botnlangabólgu. 
Í hans stað kom varaökumaður Ferrari og Formúlu 2 ökumaðurinn Oliver Bearman, sem keppti sína fyrstu keppni í Formúlu 1. Sainz kom aftur fyrir Ástralska kappaksturinn. Kevin Magnussen í Haas fékk tvö refsistig fyrir að valda árekstri í Ítalska kappakstrinum, var hann þá komin með 12 refsipunkta á tólf mánuðum sem setur hann sjálfkrafa í bann í eina keppni fyrir Aserbaísjan kappaksturinn. Bearman kom í hans stað í annað skipti á tímabilinu sem varaökumaður. Magnussen kom aftur fyrir Singapúr kappaksturinn. Bearman kom aftur í stað Magnussen í São Paulo vegna veikinda Magnussen.

Frá og með Ítalska kappakstrinum, kom Formúlu 2 ökumaðurinn Franco Colapinto í stað Logan Sargeant hjá Williams, frumraun hans í Formúlu 1. Sargeant var sagt upp eftir slaka frammistöðu yfir tímabilið, liðsstjórinn James Vowles sagði að breytingin myndi auka líkurnar á að liðið myndi skora einhver stig fyrir lok tímabils. Daniel Ricciardo var sagt upp hjá RB fyrir Bandaríska kappaksturinn eftir slaka frammistöðu á tímabilinu. Liam Lawson kom í hans stað en hann hafði keppt eina keppni fyrir RB á 2023 tímabilinu eftir að Ricciardo slasaðist í Hollenska kappakstrinum. Varaökumaðurinn Jack Doohan keppti sína fyrstu keppni í Abú-Dabí þar sem hann kom í stað Esteban Ocon hjá Alpine eftir að Ocon var sleppt frá Alpine svo hann gæti tekið prufur fyrir Haas í lok tímabils.

## Dagatal

## Tilvísanir
|refs=}}|group=}}
Krabbameinsfélag Íslands

**Krabbameinsfélag Íslands** er almannaheillafélag sem stofnað var þann 27. júní 1951. Félagið vinnur gegn krabbameini með fjölbreyttum hætti og hefur að markmiði að bæta lífsgæði þeirra sem greinast með krabbamein og aðstandenda þeirra.

Krabbameinsfélagið hefur vakið mikla athygli fyrir fræðslu- og fjáröflunarátök sín, þar á meðal Mottumars og Bleiku slaufuna, sem hafa stuðlað að viðgangi félagsins.

## Saga
Krabbameinsfélag Íslands var stofnað þann 27. júní 1951 en nokkur svæðafélög voru þegar starfandi á þeim tíma. Níels Dungal var fyrsti formaður félagsins. Félagið gerðist aðili að Alþjóðakrabbameinssambandinu árið 1952.

Í upphafi lagði félagið áherslu á fræðslu og forvarnir, meðal annars með útgáfu tímarits er kallaðist *Fréttabréf um heilbrigðismál*. Félagið stóð fyrir söfnun fjár til tækjakaupa og byggingar húsnæðis fyrir krabbameinslækningar. Árið 1954 hófst skráning krabbameina og í kjölfarið rannsóknir á orsökum og faraldsfræði krabbameina. Tölvudeild var stofnuð árið 1986 til að vinna úr gögnum. Rannsóknastofu í sameinda- og frumulíffræði var hleypt af stokkunum árið 1987. Einnig hófst starfsemi líknarmeðferðar er kallaðist *Heimahlynning* árið 1987. Árið 2007 var Ráðgjafarþjónusta Krabbameinsfélagsins stofnuð.

Krabbameinsfélagið hefur beitt sér fyrir banni við tóbaksauglýsingum og lausasölu á vindlingum. Félagið hefur einnig veitt fræðslu um skaðsemi reykinga í skólum.

Félagið hefur staðið fyrir leit að krabbameini, meðal annars með leit að leghálskrabbameini sem hófst árið 1964, tilraun með leit að krabbameini í ristli og endaþarmi á árunum 1986 til 1993, og skipulegri leit að brjóstakrabbameini með röntgenmyndatöku sem hófst árið 1987.

## Heimildir
* Heimasíða Krabbameinsfélags Íslands
* Saga og þróun Krabbameinsfélags Íslands - Læknablaðið
Smooth Criminal

„**Smooth Criminal**“ er lag eftir bandaríska söngvarann ​​Michael Jackson, gefið út 14. nóvember 1988 sem sjöunda smáskífan af sjöundu stúdíóplötu hans, Bad. Það var samið af Jackson og framleitt af Jackson og Quincy Jones. Textinn lýsir konu sem „lævís glæpamaður“ hefur ráðist á í íbúð sinni.

## Tilvísanir
Listaverk

**Listaverk**, **listmunur** eða **listgripur** er verk sem er afurð listsköpunar þar sem fagurfræði hlutarins er í fyrirrúmi. Dæmi um listaverk eru tónverk, leikverk, skáldsögur, höggmyndir, arkitektúr, ljósmyndir, kvikmyndir eða dans. Listaverkið getur verið tímabundið eða varanlegt, efnislegt eða að mestu huglægt. Listasöfn varðveita listaverk eftir tiltekna listamenn. Orðspor listamanna hefur áhrif á gildi verka þeirra. Um listaverk sem gerð eru af atvinnulistamönnum gildir oftast höfundaréttur listamanns, en alþýðulist og nytjalist getur fallið utan við gildissvið höfundalaga. Listaverk þarf líka að uppfylla þau skilyrði að hafa efnislegt form og vera verulegt að vöxtum til að njóta höfundaréttar. Höfundaréttur gefur listamönnum einkarétt á að hagnast af eintakagerð verka sinna. Listaverkafölsun felst í því að eigna frægum listamönnum verk eftir óþekkta eða minna þekkta listamenn til að svíkja út fé.

Algengt er að gera greinarmun á efnislegum og listrænum eiginleikum listaverka. Í sumum tilvikum er gerður greinarmunur á frumriti og eftirmynd; til dæmis fyrstu prentun ljóðabókar eða fyrsta húsi af tiltekinni gerð, sem fá aukið gildi vegna þeirrar stöðu. Eftirmyndir listaverka sem gerðar eru í fáum eintökum með þátttöku eða samþykki listamannsins sjálfs eru oft jafn verðmætar og frumverkið. Til dæmis eru til 16 endurgerðir af pissuskál Marcel Duchamp frá 1917, gerðar með samþykki listamannsins mörgum árum eftir að upprunalega verkið týndist.

## Tilvísanir
Höfgasýrena

**Höfgasýrena** (fræðiheiti *Syringa emodi*) er lauffellandi runni af smjörviðarætt, ættaður frá Himalajafjöllum í 2000-3000m hæð (frá Afghanistan til Nepal). Hæð er að 5 metrar og blómstrar hún illþefjandi (að sögn) hvítum til rauðleitum blómum. 

## Orðsifjar

*Emodi* mun vera dregið af sanskrít hima, sem þýðir 'snjór' (Nafn Himalajafjalla er dregið af sanskrítarorðinu hima-alaya: 'snæheimur'). *Syringa* kemur úr gríska orðinu *syrinx*, sem þýðir 'pípa' eða 'rör'. Nafnið kemur til vegna notkunar á holum stönglum tegundanna sem voru notaðir í flautur. Í grískum goðsögnum var dísinni Syringa breytt í reyr. Önnur kenning um viðurnefnið emodi, er að samkvæmt Ptolamaiosi hafi fjall í Himalajafjallgarðinum heitið Emodus.

## Tilvísanir
Klaustursýrena

**Klaustursýrena** (fræðiheiti *Syringa oblata*) er lauffellandi runni af smjörviðarætt, ættaður frá austur Asíu (Kína og Kóreuskagi). Hæð er að 5 metrum og blómstrar hún ilmandi hvítum til rauðleitum blómum. 

Hún hefur reynst harðgerð hérlendis.

Henni er skipt í tvær undirtegundir:.
*Syringa oblata subsp. dilatata (Nakai) P. S. Green & M. C. Chang (Jilin (Jian Xian), Liaoning (Kórea).)
*Syringa oblata subsp. oblata (Gansu, Hebei, Henan, Jilin, Liaoning, Nei Mongol, Ningxia, Qinghai, Shaanxi, Shandong, Shanxi, NV Sichuan)

## Heimild
* Klaustursýrena Lystigarður Akureyrar 

## Tilvísanir
Qin-veldið

**Qin-veldið** eða **Tjinveldið** (kínverska: 秦 /tʃɪn/) var fyrsta keisaraveldi Kína. Það dregur nafn sitt af ríkinu Qin sem heyrði undir Zhou-veldið. Árið 230 f.o.t. hóf Qin röð landvinninga og sameinaði allt Kína undir einni stjórn um tíu árum síðar. Konungur Qin, Ying Zheng, lýsti sig þá fyrsta keisara Kína og tók ríkisnafnið Qin Shi Huang. Með því lauk öld hinna stríðandi ríkja í sögu Kína. Ríkið leystist upp nokkrum árum eftir andlát Qin Shi Huang. Qin-veldið er því skammlífasta keisaraveldið í sögu Kína. Það stóð aðeins í 14 ár, frá 221 f.o.t. til 206 f.o.t. Hanveldið sem tók við árið 204 f.o.t. og stóð til ársins 220, hélt uppi sams konar stjórnsýslu og herskipulagi og Qin-veldið.

Qin-veldið er líka þekkt fyrir að hafa byrjað að reisa Kínamúrinn og fyrir grafhýsi Qin Shi Huang með leirhernum.

## Tilvísanir
Landvinningar múslima

**Landvinningar múslima** (arabíska: الْفُتُوحَاتُ الإسْلَامِيَّة, *al-Futūḥāt al-ʾIslāmiyya*) eða **landvinningar Araba** hófust í tíð Múhameðs spámanns sem stofnaði fyrsta íslamska ríkið í borginni Medína á Arabíuskaga. Ríkið stækkaði hratt í valdatíð Rasídúna og Ommejada þar til það stóð í þremur heimsálfum, allt frá Íberíuskaga í vestri að Indlandsskaga í austri.

Ríkið náði hátindi sínum undir stjórn Ommejada á síðari helmingi 7. aldar og fyrri helmingi 8. aldar. Múslimar lögðu undir sig Persíu Sassanída og unnu lönd af Austrómverska ríkinu. Stöðug átök höfðu veikt bæði þessi ríki. Múslimar nýttu sér þann veikleika og réðu um tíma yfir einu stærsta heimsveldi sögunnar. Landvinningar múslima gerðu íslam að heimstrúarbrögðum og höfðu varanleg áhrif á menningu Norður-Afríku og Vestur-Asíu. Þegar Abbasídar tóku við af Ommejödum árið 750 dróst ríkið saman vegna innbyrðis átaka og seinna vegna árása Seljúka og Mongóla á 10. og 13. öld. Eftir það klofnaði heimsveldið í mörg minni ríki.

## Tilvísanir
Guillermo del Toro

**Guillermo del Toro Gómez** (f. 9. október 1964) er mexíkóskur kvikmyndagerðarmaður, rithöfundur og listamaður.

## Æska

Guillermo del Toro Gómez fæddist í Guadalajara 9. október 1964, sonur Guadalupe Gómez Camberos og bifreiðafrumkvöðulsins Federico del Toro Torres. Del Toro er af spænskum, írskum og þýskum ættum. Hann ólst upp á kaþólsku heimili og sótti námið Centro de Investigación y Estudios Cinematográficos við Háskólann í Guadalajara.

Um átta ára aldur byrjaði del Toro að gera tilraunir með Super 8 myndavél föður síns og gerði stuttmyndir með leikföngum m.a. úr Apaplánetunni. Ein stuttmynd fjallar um „raðmorðingja-kartöflu“ sem stefnir á heimsyfirráð; hún myrti móður del Toro og bræður hans áður en hún fór út og var kramin af bíl. Del Toro gerði um tíu stuttmyndir fyrir fyrstu myndina sína, þar á meðal eina sem heitir *Matilde*, en aðeins síðustu tvær, *Doña Lupe* og *Geometria*, hafa verið gerðar aðgengilegar. Hann skrifaði fjóra þætti og leikstýrði fimm af költ þáttaröðinni *La Hora Marcada*, ásamt öðrum mexíkóskum kvikmyndagerðarmönnum eins og Emmanuel Lubezki og Alfonso Cuarón.

## Uppáhaldsmyndir
Árið 2012 tók del Toro þátt í könnun kvikmyndatímaritsins Sight & Sound, sem gerð er á tíu ára fresti til þess að ákvarða bestu kvikmyndir allra tíma. Þar eru samtímaleikstjórar beðnir um að velja tíu uppáhaldsmyndir sínar. Del Toro valdi:

* *8½* (1963) e. Federico Fellini
* *Fríða og dýrið* (1946) e. Jean Cocteau
* *Frankenstein* (1931) e. James Whale
* *Freaks* (1932) e. Tod Browning
* *Góðir gæjar* (1990) e. Martin Scorsese
* *Græðgi* (1924) e. Erich von Stroheim
* *Þeir gleymdu* (1950) e. Luis Buñuel 
* *Nútíminn* (1936) e. Charlie Chaplin
* *[[Nosferatu]]* (1922) e. F. W. Murnau
* *Skuggar fortíðarinnar* (1943) e. Alfred Hitchcock

Del Toro uppfærði lista sinn fyrir árið 2022 fyrir nýja útgáfu könnunarinnar:

* *8½* (1963)
* *Barry Lyndon* (1975) e. Stanley Kubrick
* *Bride of Frankenstein* (1935) e. James Whale
* *[[Borgarljósin]]* (1931) e. Charlie Chaplin
* *Close Encounters of the Third Kind* (1977) e. Steven Spielberg
* *Góðir gæjar* (1990) 
* *Dýrðardagar Amberson-fjölskyldunnar* (1942) e. Orson Welles
* *Nazarín* (1959) e. Luis Buñuel
* *Ekki fyrir gamla menn* (2007) e. Coen-bræður
* *Skuggar fortíðarinnar* (1943)

## Kvikmyndaskrá

### Kvikmyndir

### Sjónvarpsefni

## Tilvísanir
Fölvasýrena

**Fölvasýrena** (fræðiheiti *Syringa tomentella*) er lauffellandi runni af smjörviðarætt, ættaður frá Kína. Hæð er um 4 metrar og blómstrar hún ilmandi hvítum til rauðleitum blómum. 

Hún hefur reynst harðgerð hérlendis.

## Undirtegundir

Hún inniheldur eftirfarandi undirtegundir:

* *[[Draumsýrena|S. t. subsp. sweginzowii]]* - syn. S. sweginzowii (draumsýrena)
* *S. t. subsp. tomentella* - aðaltegundin
* *[[Júnísýrena|S. t. subsp. yunnanensis]]* - syn. S. yunnanensis (júnísýrena)

## Heimild
* Fölvasýrena Lystigarður Akureyrar 

## Tilvísanir
Skúfasýrena

**Skúfasýrena** (fræðiheiti *Syringa pinetorum*) er lauffellandi runni af smjörviðarætt, ættaður frá Kína. Hæð er um 1-3 metrar og blómstrar hún rauðleitum blómum. 

Hugsanlega er hún bara afbrigði af flossýrenu.

## Tilvísanir
Baltimore Bullets (1944–1954)

**Baltimore Bullets** var körfuboltalið í Baltimore í Bandaríkjunum. Bullets kepptu í þremur deildum, American Basketball League (ABL) á árunum 1944 til 1947, Basketball Association of America (BAA) frá 1947 til 1949, og (eftir sameiningu BAA við National Basketball League) National Basketball Association (NBA) frá 1949 til 1954. 

Bullets vann ABL meistaratitilinn árið 1946 og BAA titilinn 1948.

Liðið lagði upp laupana þann 27. nóvember 1954 eftir að hafa byrjað tímabilið með 11 töp í fyrstu 14 leikjum sínum. Það er síðasta NBA liðið sem hefur hætt keppni.

## Þjálfarar
*Ben Kramer
*Red Rosan
*Buddy Jeannette
*Walt Budko
*Fred Scolari
*Chick Reiser
*Clair Bee
*Albert Barthelme

## Tilvísanir
Spænsku Jómfrúaeyjar

**Spænsku Jómfrúaeyjar** (spænska: *Islas Vírgenes Españolas*)
eru tvær eyjar austan við Púertó Ríkó og vestan við Bandarísku Jómfrúaeyjar í norðausturhluta Karíbahafs. Eyjarnar heita Vieques og Culebra og heyra undir Púertó Ríkó, þótt þær séu landfræðilega hluti af Jómfrúaeyjum sem aftur eru hluti af Litlu Antillaeyjum. Púertó Ríkó og allar Jómfrúaeyjarnar nema St. Croix liggja á sama örfleka og mynda Púertó Ríkóbanka á mörkum Karíbahafs og Atlantshafs. Íbúar á eyjunum eru um 10.000.

## Tilvísanir
Flossýrena

**Flossýrena** (fræðiheiti *Syringa pubescens*) er lauffellandi runni af smjörviðarætt, ættaður frá NA-Asíu (Kína og Kóreu). Hæð er að 6 metrar og blómstrar hún ilmandi hvítum til rauðleitum blómum. 

Hún hefur reynst harðgerð hérlendis.

## Undirtegundir

Hún inniheldur eftirfarandi undirtegundir:

* *S. p. pubescens* eða *S. p. subsp. julianae* - syn. S. julianae
* *S. p. subsp. microphylla* - syn. S. microphylla
* *S. p. subsp. patula* (einnig Syringa velutina) - syn. S. patula 

## Heimild
* Flossýrena Lystigarður Akureyrar 

## Tilvísanir
Syringa pinnatifolia

**Fjaðursýrena** (fræðiheiti *Syringa pinnatifolia*) er lauffellandi runni af smjörviðarætt, ættaður frá V-Kína. Hæð er að 4 metrar og blómstrar hún ilmandi hvítum til rauðleitum blómum. Hún er eina sýrenan með fjöðruðum blöðum.

## Tilvísanir
Jóakim og Opinberunardagurinn

**Jóakim og Opinberunardagurinn** (*Joachim and the Apocalypse*) er ítölsk söguleg og andleg kvikmynd frá árinu 2024 í leikstjórn Jordan River, byggð á heimsendi sem dulspekingurinn Jóakim frá Fíori lýsti (*Joachim of Fiore*).

## Leikarar
* Francesco Turbanti
* Elisabetta Pellini
* Nikolay Moss
* Bill Hutchens
* G-Max
* Giancarlo Martini
* Willy Stella
* Yoon C. Joyce

## Verðlaun og viðurkenningar
* Best Script Awards (London, UK)
** 2024 - Best Script Award.
* Global Music Awards (Los Angeles, USA)
** 2024 - Gold Medal Original Score
* Accolade Global Film Competition (Los Angeles, USA)
** 2024 - Award of Excellence Original Score
* Your Way International Film Festival (Malta)
** 2024 - Best Original Score
* Tracks Music Awards  (Los Angeles, USA)
** 2024 - Best Original Score
* Septimius Awards (Amsterdam, Netherlands)
** 2024 - Nomination Best Costume Design
** 2024 - Nomination Best Soundtrack
** 2024 - Nomination Best Makeup & Hairstyling
** 2024 - Nomination Best European Actor
* Terni International Film Festival
** 2024 - Best Film
** 2024 - Best Photography
** 2024 - Best Scenography
** 2024 - Best VFX
* 78° Festival internazionale del cinema di Salerno
** 2024 - Best Film

## Frumsýning
Myndin var frumsýnd á Ítalíu 5. desember 2024.

Frumsýningin í Bandaríkjunum fór fram 26. febrúar 2025 í TCL Chinese Theatre í Hollywood, sem er opinbert val á 20. útgáfu kvikmyndahátíðarinnar í Los Angeles. 

## Heimildir


## Tenglar

*
Fall Saígon

**Fall Saígon** var hertaka Saígon af Norður-Víetnam 30. apríl 1975. Hertakan leiddi til þess að ríkisstjórn Suður-Víetnam féll og Norður-Víetnam vann Víetnamstríðið.

## Heimildir
Fáni Suður-Víetnam

**Fáni Suður-Víetnam** var fyrst tekinn í notkun 2. júní 1948, hann varð síðar fáni Ríki Víetnam og Lýðveldi Víetnam. Í dag er hann notaður sem fáni *Víetnamski Þjóðararfs- og Frelsisfáninn* af  Víetnömum erlendis.

Fáninn var formlega tekinn til notkunar af Lê Văn Đệ árið 1948. Fáninn er gulur með þrem láréttum rauðum línum. Þessar línur tákna blóð almúgans í Víetnam sem rennur í gegnum norður, mið og suður Víetnam.

## Heimildir
Jean-Pierre Jeunet

**Jean-Pierre Jeunet** (f. 3. september 1953) er franskur kvikmyndaleikstjóri og handritshöfundur.

## Kvikmyndagerð
**Stuttmyndir**

**Kvikmyndir í fullri lengd**

## Tilvísanir
Ruth Buzzi

**Ruth Ann Buzzi** (f. 24. júlí 1936, d. 1. maí 2025) var bandarísk leikkona. Hún vann Golden Globe-verðlaunin fyrir hlutverk í grínþáttunum Rowan & Martin's Laugh-In (1968- 1973).

## Tenglar

*
Héraðsþing

**Héraðsþing** voru staðbundin dóms- og stjórnsýsluþing á Íslandi á þjóðveldisöld (930–1262). Þau voru haldin innan einstakra hreppa eða héraða og gegndu mikilvægu hlutverki í dómskerfi þjóðveldisins þar sem þau tóku fyrir minniháttar mál, afgreiddu ágreining og undirbjuggu mál fyrir fjórðungs- eða Alþingi. 

Héraðsþing voru yfirleitt haldin tvisvar á ári, að vori og hausti. Þau voru undir stjórn goða, sem höfðu bæði veraldlegt og trúarlegt vald. Á þinginu komu bændur saman og ræddu mál samfélagsins, afgreiddu deilumál og hlýddu á úrskurði í dómsmálum. Héraðsþing gegndu einnig hlutverki í framkvæmd laga, t.d. með því að leggja sektir, ákveða mannhelgi og taka við eiðum og vitnisburðum. 

Héraðsþing voru lægsta stig þingskapa og undirorpin fjórðungsþingum og alþingi. Ef ekki tókst að leysa mál á héraðsþingi, gátu þau verið flutt til æðra þings. Með því móti var bæði stigskipt og samræmt réttarfar tryggt í samfélaginu. Flestar heimildir um héraðsþing koma úr íslenskum fornbókmenntum og lagaritum, sérstaklega Grágás, sem geymir lög þjóðveldisins. 

Þingstaðir og aðstæður koma einnig fram í Íslendingasögum og öðrum fornum heimildum. Eftir að Ísland komst undir vald Noregs árið 1262–1264 breyttist stjórnkerfið. Með Járnsíðu og síðar Jónsbók tók konunglegt vald yfir hlutverk goðanna og breytti skipan dómstóla. Héraðsþing héldust þó áfram í einni eða annarri mynd, nú sem hluti af konungsvaldinu og síðar danskri stjórn.

## Heimildir

* Grágás**.** Lög þjóðveldisaldar. Gefin út af Hið íslenzka fornritafélag, ýmsar útgáfur.
* Jón Viðar Sigurðsson. *Chieftains and Power in the Icelandic Commonwealth.* Odense University Press, 1999.
* Gunnar Karlsson. *Goðamenning: Staða og áhrif goðorðsmanna í þjóðveldi Íslendinga.* Háskólaútgáfan, 2004.
* Þorkell Jóhannesson. „Þróun stjórnskipunar á þjóðveldisöld.“ Í *Saga*, tímarit Sögufélags, 1963.
* Þorgeir Guðmundsson (ritstj.). *Lögbók eldri: íslensk lög frá þjóðveldisöld.* Hið íslenska bókmenntafélag, 1853.
Linda Dröfn Gunnarsdóttir

**Linda Dröfn Gunnarsdóttir** (f. 1975) er framkvæmdastýra Kvennaathvarfsins. Hún tók við starfinu árið 2022 af Sigþrúði Guðmundsdóttur. Árið 2024 var hún valin á lista BBC yfir 100 áhrifamestu konur heims.

## Menntun
Linda er með BA-gráðu í spænsku frá Háskóla Íslands og meistaragráðu í Evrópufræðum frá Árósaháskóla. Hún lauk einnig námi í rekstri og fjármálum frá Opna háskólanum við Háskólann í Reykjavík. Auk þess hefur hún kennsluréttindi frá Háskóla Íslands.

## Starfsferill
Linda hefur starfað að stjórnun ýmissa verkefna á sveitarstjórnarstigi með flóttafólki og hjá alþjóðadeild ríkislögreglustjóra. Hún var verkefnisstjóri hjá Evris, með það hlutverk að stuðla að alþjóðasamstarfi. Síðla árs 2022 var hún ráðin tímabundið sem framkvæmdastjóri stéttarfélagsins Eflingar. Hún hefur einnig gegn starfi aðstoðarframkvæmdastjóri Fjölmenningarseturs.

Í júní 2022 var hún skipuð framkvæmdastýra Samtaka um kvennaathvarf. Hún ber ábyrgð á athvörfum samtakanna í Reykjavík og á Akureyri. Í október 2024 tókst henni að útvega nýtt húsnæði fyrir athvarfið á Akureyri og tryggja áframhaldani starfsemi þess næstu þrjú árin.

Í desember 2024 var Linda á lista BBC yfir 100 áhrifamestu konur heims. Í umfjöllun BBC var haft eftir henni: „Fyrir 20 árum sneru 64% sem dvöldu hjá athvarfinu á endanum aftur til ofbeldismanna þeirra, en nú er sú tala aðeins 11% vegna bætts stuðnings og þjónustu.“ Linda var sæmd riddarakrossi Hinnar íslensku fálkaorðu fyrir störf í þágu fjöl­menn­ing­ar og þolenda kyn­bund­ins of­beld­is þann 17. júní 2025.

## Tilvísanir
The Incredible String Band

**The Incredible String Band** var skosk þjóðlagarokksveit stofnuð árið 1966 í Edinborg af Clive Palmer, Robin Williamson og Mike Heron. Palmer hætti fljótlega, en Heron og Williamson héldu áfram næstu ár ásamt fleira tónlistarfólki á borð við Licorice McKechnie, Rose Simpson og Malcolm Le Maistre. Árið 1974 leystist hljómsveitin upp, en hún kom aftur saman árið 1999 og kom fram á tónleikum til 2006.

## Tilvísanir
Frjálslyndi flokkurinn (Ástralía)

**Frjálslyndi flokkurinn** (enska: *Liberal Party of Australia*, skammstafað **LP**) er helsti mið-hægriflokkur ástralskra stjórnmála. Flokkurinn er annar tveggja stórra stjórnmálaflokka í landinu ásamt Verkamannaflokknum (ALP). Frjálslyndi flokkurinn var stofnaður árið 1944 sem arftaki Sameinaða Ástralíuflokksins. Flokkurinn hefur unnið flestar þingkosningar af öllum stjórnmálaflokkum í sögu Ástralíu en er nú í stjórnarandstöðu á landsvísu. Flokkurinn er í þó í stjórn í þremur landshlutum; á Norðursvæðinu, í Queensland og á Tasmaníu.

Frjálslyndi flokkurinn er annar tveggja flokka í Bandalaginu ásamt Þjóðarflokknum. Flokkarnir hafa unnið saman bæði í landsstjórn og stjórnarandstöðu að mestu samfleytt síðan Frjálslyndi flokkurinn var stofnaður. Bandalagið var síðast við völd frá þingkosningum landsins árið 2013 fram að þingkosningunum árið 2022. Á þeim tíma mynduðu Tony Abbott, Malcolm Turnbull og Scott Morrison ríkisstjórnir Bandalagsins. Núverandi leiðtogi flokksins er Angus Taylor. Tveir fyrrum leiðtogar flokksins, Sir Robert Menzies og John Howard, eru þaulsætnustu forsætisráðherrar í sögu Ástralíu.

Innra skipulag flokksins byggir á sambandsstjórnarfyrirkomulagi og því eru starfrækir sjálfstæðir undirflokkar í öllum sex fylkjum Ástralíu og á höfuðborgarsvæðinu. Frjálslyndi sveitaflokkurinn á Norðursvæðinu er einnig tengdur flokknum. Bæði Frjálslyndi sveitaflokkurinn og Frjálslyndi þóðarflokkurinn í Queensland voru stofnaðir með samruna fylkisdeilda Frjálslynda flokksins og Þjóðarflokksins. Frjálslyndi flokkurinn fer nú með stjórn í tveimur fylkjum og einu svæði. Flokkurinn er í stjórnarandstöðu í Nýja-Suður-Wales, Viktoríu, Suður-Ástralíu, Vestur-Ástralíu og á höfuðborgarsvæðinu.

Hugmyndafræði flokksins hefur verið lýst sem frjálslyndri, íhaldssamri, eða sem frjálslyndri íhaldsstefnu, íhaldssamri frjálslyndisstefnu, eða klassískri frjálslyndisstefnu. Frjálslyndi flokkurinn er yfirleitt fylgjandi efnahagslegu frjálslyndi og félagslegri íhaldsstefnu. Sá armur innan flokksins sem er kenndur við „þjóðernishægrið“ hefur jafnframt verið kallaður hægrisinnaður, og hægri-popúlískur.

## Gengi í kosningum
### Fulltrúadeildarkosningar

## Neðanmálsgreinar


## Tilvísanir
Kantō

**Kantō-svæði** (関東地方, *Kantō Chihō)* er svæði í Japan, það er staðsett í austurhluta Honshū-eyjar. Stærsta borgin þar er Tókýó sem er líka höfuðborg Japan. Svæðið er oft kallað stjórnmálalega og efnahagslega miðstöð Japan.

Svæðið samanstendur af sjö héruðum:

* Chiba

* Gunma

* Ibaraki

* Kanagawa

* Saitama

* Tochigi

* Tókýó
Kansai

**Kansai-svæði** (関西地方 *Kansai-chihō*) er svæði í Japan. Svæðið nær yfir suður-miðhluta eyjarinnar Honshū, stærstu eyju Japan. Svæðið er einnig þekkt sem **Kinki** (近畏地方*Kinki-chihō* ). Í þessu svæði er risaborgin Osaka og gamla höfuðborg Japan Kyoto.

Svæðið samanstendur af sjö héruðum:

* Mie
* Shiga
* Kyoto
* Osaka
* Hyogo
* Nara
* Wakayama
Tōhoku

**Tohoku-svæði** (東北地方, *Tōhoku-chihō)* er svæði í Japan, staðsett í norðausturhluta Honshū-eyjar. Það er einnig kallað Ōu-svæðið (奥羽地方, *Ōu-chihō*) Stærsta borgin þar er Sendai.

Svæðið samanstendur af sex héruðum:

* Akita
* Aomori
* Fukushima
* Iwate
* Miyagi
* Yamagata
Chūgoku

**Chūgoku-svæði** (中国地方, *Chūgoku-chihō)* er svæði í Japan, staðsett í vesturhluta Honshū-eyjar. Stærsta borgin í svæðinu er Hírósíma.

Svæðið samanstendur af sex héruðum:

* Hírósíma
* Okayama
* Shimane
* Tottori
* Yamaguchi
Chūbu

**Chūbu-svæði** (中部地方, Chūbu Chihō) er svæði í Japan, það er staðsett í miðhluta Honshū-eyjar. Stærsta borgin þar er Nagoya.

Svæðið samanstendur af níu héruðum:

* Aichi

* Fukui

* Gifu

* Ishikawa

* Nagano

* Niigata

* Shizuoka

* Toyama

* Yamanashi
Okinawa-hérað

**Okinawa-hérað** (japanska:沖縄県, *Okinawa-Ken, [[Okinawísku]], Uchināchin)* er hérað á Kyushu í Japan.
Ungmennafélag Grímsstaðaholts

**Ungmennafélag Grímsstaðaholts** var skammlíft ungmennafélag sem stofnað var 24. september 1944 í húsnæði Skildinganesskóla á Grímsstaðaholti í Reykjavík. Félagið var að sumu leyti forveri Knattspyrnufélagsins Þróttar, þar sem margir sömu einstaklingar komu að báðum félögum, þótt áherslan á íþróttamál hafi ekki verið í öndvegi hjá Ungmennafélaginu.

## Saga
Ingimar Jóhannesson, kennari í Skildinganesskóla var einn helsti frumkvöðull að stofnun Ungmennafélagsins og stýrði stofnfundi þess. Af öðrum stofnendum má nefna verkalýðsleiðtogann Eðvarð Sigurðsson, síðar Alþingismann og Jón Eyjólfsson, föður Eyjólfs sundkappa eins af stofnendum Þróttar. Fyrsti formaðurinn var kjörinn Gunnar Jónsson í Eyvík.

Félaginu var ætlað að stuðla að bindindissemi félagsmanna en það var jafnframt hugsað sem nokkurs konar hagsmunasamtök íbúa hverfisins og var fyrsta verkefni þess að þrýsta á um að borgin léti koma upp félagsheimili fyrir íbúanna og var það gamall hermannabraggi sem settur var upp í Grímsstaðavör við Ægissíðu. Skálinn var síðar færður Þrótturum að gjöf árið 1954 þegar Ungmennafélagið mátti heita lognast út af. Tafl og spilamennska voru mikið stunduð í félagsbragganum alla tíð.

Heimildir um starfsemi Ungmennafélags Grímstaðaholts eru slitróttar eftir því sem líður á. Síðasti skráði aðalfundurinn var haldinn árið 1951 þar sem Jón Eyjólfsson tók við formennskunni. Félagið mun hafa stofnað kvennaflokk í handbolta og fengið æfingartíma í Íþróttahúsi Háskólans. Eftir stofnun Knattspyrnufélagsins Þróttar missti Ungmennafélagið fljótlega stöðu sína sem vettvangur félagsstarfs íbúanna í hverfinu.

## Tilvísanir

## Heimildir
* Jón Birgir Pétursson: *Lifi Þróttur. Knattspyrnufélagið Þróttur. 50 ára saga öflugs knattspyrnufélags*. (Reykjavík 1999).
Suður-Chungcheong-hérað

**Suður-Chunghcheong-hérað** (kóreska: 충청남도; RR: *Chungcheongnam-do),* líka þekkt sem **Chungnam** er hérað í Hoseo-svæðinu í Suður-Kóreu. Hongseong-sýsla er höfuðborg héraðsins en Cheonan er stærsta borgin þar. Daejeon var stærsta borg Suður-Chungcheong áður en það varð að eigin héraði 1989, og sögulega höfuðborgin áður en ríkisstjórn Suður-Chungcheong flutti til Hongseong árið 2012.
Kyoto-hérað

**Kyoto-hérað** (京都府, Kyōto-fu) er hérað í Kansai á Honshū í Japan. Höfuðborg héraðsins er Kyoto sem var jafnframt gamla höfuðborg Japan.
Norður-Chungcheong-hérað

**Norður Chungcheong-hérað** (kóreska: 충청북도; RR: *Chungcheongbuk-do),* líka þekkt sem **Chungbuk** er hérað í Suður-Kóreu. Fólksfjöldi þess er 1.578.934 (2014) og er 7,433 km2 að stærð. Það er í Hoseo-svæðinu.  

Cheongju er höfðuborg héraðsins og jafnframt stærsta borgin þar. 

Norður Chungcheong-hérað var stofnað árið 1896 frá gamla héraðinu Chungcheong, sem var eitt af átta héruðum sameinuðu Kóreu. Norður Chungcheong var líka þekkt sem Chūsei-hoku-hérað undir Japanskri stjórn frá 1910-1945.
Formúla 1 2023

**2023 FIA Formúla 1 Heimsmeistarakeppnin** var 74 tímabilið af Formúlu 1 heimsmeistarakeppninni. Það er samkvæmt Fédération Internationale de l'Automobile (FIA), stjórn alþjóðlegra akstursíþrótta, hæsti flokkur í keppni bíla án yfirbyggingar yfir hjóla. Heimsmeistarakeppnin spannaði 22 kappakstra víðsvegar um heiminn. Tímabilið byrjaði í mars og lauk í nóvember.

Keppt var um tvo heimsmeistaratitla, annarsvega ökumanna og hinsvegar bílasmiða. Ríkjandi heimsmeistari Max Verstappen sigldi örugglega í sinn þriðja titil og vann 19 af 22 keppnum og var á verðlaunapalli 21 sinni. Lið hans Red Bull Racing vann sinn sjötta titil bílasmiða og sinn annan í röð, sem lið unnu þeir 21 keppni af 22. Ferrari var eina liðið fyrir utan Red Bull til að vinna keppni þegar Carlos Sainz Jr. sigraði Singapúr kappaksturinn.

## Lið og ökumenn

### Ökumanns breytingar

Sebastian Vettel hætti eftir 2022 tímabilið, Fernando Alonso tók sæti hans hjá Aston Martin eftir að hafa verið hjá Alpine í tvö tímabil. Pierre Gasly átti upprunnulega að keyra fyrir AlphaTauri en fór í staðin til Alpine í stað Alonso. Þaulreyndur Nyck De Vries, sem hefur unnið Formúlu E og Formúlu 2, tók þá sæti Gasly hjá Alphatauri. Daniel Ricciardo fór frá McLaren eftir 2022 tímabilið og kom samlandi hans Oscar Piastri í lið McLaren. Nicholas Latifi fór frá Williams eftir þrjú tímabil með þeim og kom Logan Sargeant í hans stað. Mick Schumacher fór frá Haas, Nico Hülkenberg tók hans sæti hjá Haas en hann hafði seinast keppt í Formúlu 1 með Renault árið 2019.

Nyck De Vries entist ekki lengi hjá AlphaTauri, honum var sagt upp eftir 10 keppnir og kom Daniel Ricciardo í hans stað. Í æfingum fyrir hollenska kappaksturinn slaðist Ricciardo illa á hendi, Liam Lawson keppti í hans stað í 5 keppnir.

## Umferðir

## Tilvísanir
Zenóbía

**Septimía Zenóbía** (arameíska:  *Bat-Zabbai*; um 240 – um 274) var drottning Palmýruveldisins í Sýrlandi hinu meira á 3. öld. Ýmsar kenningar eru til um uppruna hennar. Hún var líklega ekki af alþýðufólki og giftist Odaenathusi, stjórnanda borgarinnar Palmýru. Árið 260 varð eiginmaður hennar konungur og Palmýra varð stórveldi í Austurlöndum nær eftir að hafa unnið sigur á Sassanídum frá Persíu. Odaenathus var myrtur og Zenóbía varð ríkisstjóri fyrir hönd sonar síns Vaballathusar. Öll ríkisár hans var stjórn ríkisins í hennar höndum.

Árið 270 hóf Zenóbía landvinningastríð og lagði undir sig mest af því sem áður voru austurlönd Rómaveldis. Loks féll Rómverska Egyptaland í hendur hennar. Frá miðju árinu 271 náði veldi hennar frá Ankýru í miðri Anatólíu í norðri, að Efra Egyptalandi í suðri. Á þeim tíma var ríki hennar enn að nafninu til hluti af Rómaveldi, en eftir herfarir Árelíanusar keisara árið 272 lýsti Zenóbía yfir keisaratign sonar síns og tók sjálf upp titilinn keisaraynja. Hún klauf þannig Palmýru frá Rómaveldi. Eftir harða bardaga báru Rómverjar að lokum sigur úr býtum. Árelíanus náði Zenóbíu á sitt vald í Palmýru. Hann rak hana í útlegð til Rómar þar sem hún lifði til æviloka.

## Tilvísanir
Franco Colapinto

**Franco Alejandro Colapinto** (fæddur 27. maí 2003) er argentínskur akstursíþróttamaður og sem keyrir fyrir Alpine í Formúlu 1.

Colapinto var í Williams ökumanna akademíunni frá 2023 til 2024. Colapinto tók sæti Logan Sargeant hjá Williams í Formúlu 1 eftir að Sargeant var sagt upp um mitt tímabil 2024. Í janúar 2025 skrifaði Colapinto undir hjá Alpine til að verða varaökumaður þeirra. Fyrir Emilía-Rómanja kappaksturinn var Colapinto færður uppí aðalsætið og Jack Doohan færður niður í að vera varaökumaður. Colapinto mun keppa í að minnsta kosti fimm keppnir og mun Alpine síðan endurmeta hver tekur sætið eftir það.

Fyrir Formúlu 1 hafði Colapinto keppt Formúlu 2, 24 klukkustundir af Le Mans og evrópsku Le Mans seríunni svo eitthvað sé nefnt.

## Tilvísanir
Eromanga Sensei

**Eromanga Sensei** er japönsk light novel skrifuð af Tsukasa Fushimi og myndskreytt af Hiro Kanzaki. ASCII Media Works hefur gefið út þrettán bindi í seríunni undir Dengeki Bunko áletruninni frá desember 2013 til ágúst 2022. Manga-aðlögun myndskreytt af Rin hefur verið sett í raðmynd í Dengeki Daioh frá maí 2014 til maí 2021. Anime-aðlögun framleidd af A-1 Pictures 2017 var sýnd frá 1. apríl til 7. júní. 

## Tilvísanir
K3 (teiknimynd)

**K3** er fransk-belgísk teiknimyndasería sem byggir á samnefndum stelpuhópi. Það var þróað af franska teiknimyndastofunni Studio 100 Animation og leikstýrt af Eric Cazes. Persónurnar voru sköpuð af Gert Verhulst og Hans Bourlon. Tónlist og textar eru eftir Miguel Wiels, Peter Gillis og Alain Vande Putte.
Logan Sargeant

**Logan Hunter Sargeant** (fæddur 31. desember 2000) er bandarískur akstursíþróttamaður sem keppti seinast í Formúlu 1 á árunum 2023 til 2024.

Sargeant var í Williams ökumanna akademíunni frá 2021 og fékk sæti hjá Williams í Formúlu 1 á 2023 tímabilinu og varð liðsfélagi Alex Albon. Hann hélt sætinu sínu fyrir 2024 tímabilið en var skipt út fyrir Franco Colapinto í kjölfar hollenska kappaksturins eftir röð stórra árekstra.

Í desember 2024 samþykkt Sargeant að keyra fyrir IDEC á LMP2 bíl í Evrópsku Le Mans seríunni. Í febrúar 2025 dróg hann sig úr keppni og sagðist ætla huga að öðrum hlutum.

## Tilvísanir
Aktín

**Aktín** er geislavirkur málmur með efnatáknið **Ac**. Þýski efnafræðingurinn Friedrich Oskar Giesel uppgötvaði hann árið 1902 og nefndi hann *emanium*. Efnið var ranglega talið vera það sama og André-Louis Debierne uppgötvaði árið 1899 og kallaði *actinium*. Aktíníð, röð 15 frumefna milli aktíns og lawrensíns í lotukerfinu, draga nafn sitt af aktíni. Ásamt póloni, radíni og radoni, var aktín eitt af fyrstu frumefnunum sem var uppgötvað sem myndast við náttúrulegt niðurbrot annarra geislavirkra efna.

Aktín er mjúkur silfurhvítur og geislavirkur málmur. Aktín binst auðveldlega súrefni og raka í andrúmsloftinu og myndar mjúka hvíta oxíðfilmu sem hindrar frekari oxun. Líkt og flest lantaníð og mörg aktiníð fær aktín oxunartöluna +3 í næstum öllum efnasamböndum. Það kemur eingöngu fyrir í bergi með úrani og þóríni sem samsætan 227Ac með 21,772 ára helmingunartíma sem gefur frá sér betaeindir og stundum alfaeindir, og sem 228Ac með 6,15 tíma helmingunartíma. Eitt tonn af náttúrulegu úrani inniheldur um 0,2 milligrömm af 227Ac og eitt tonn af þóríni inniheldur um 5 nanógrömm af 228Ac. Vegna þess hve aktín líkist lantani er ekki fýsilegt að vinna það úr bergi. Þess í stað er það búið til með niðurbroti radíns í kjarnaofni. Aktín er sjaldgæft, dýrt og geislavirkt, svo það er ekki hagnýtt í stórum stíl. Það er aðallega notað sem uppspretta nifteinda og í geislameðferðir.

## Tilvísanir
Sigurður Benediktsson

**Sigurður Benediktsson** (fæddur 10. júlí 1911, látinn 1. desember 1970) var íslenskur blaðamaður, ritstjóri og listmuna- og bókauppboðsstjóri. Hann var virkur þátttakandi í menningarlífi Reykjavíkur um miðja 20. öld og naut virðingar fyrir siðferðisfestu, ritfærni og frumkvæði á mörgum sviðum íslenskrar menningar.

## Æska og nám
Sigurður fæddist á Barnafelli í Köldukinn í Suður-Þingeyjarsýslu, elstur átta systkina í bændafjölskyldu. Árið 1926, fjórtán ára gamall, bjargaði hann móður sinni og yngri bróður úr íshellu við Barnafoss. Fyrir hetjudáðina hlaut hann hetjuverðlaun Carnegie-sjóðsins, sem veittu honum fjárhagslega aðstoð til náms við gagnfræðaskólann á Akureyri.

Síðar dvaldi hann í Kaupmannahöfn og lærði blaðamennsku í verki hjá dagblaðinu *Politiken*. Þar komst hann undir áhrif Henriks Cavlings, sem var áhrifamikill ritstjóri og stuðlaði að mótun nútímablaðamennsku í Danmörku. Sigurður tók einnig að sér fréttaskrif um Ísland og önnur norræn mál vegna veikinda Jørgen-Frantz Jacobsens.

## Ritstjórn og blaðamennska
Sigurður sneri aftur til Íslands fyrir árið 1938, þegar hann stofnaði tímaritið *Vikuna* og hóf störf á Morgunblaðinu. Hann var ritstjóri fleiri blaða, þar á meðal *Stundarinnar*, *Hádegisblaðsins* og *The Daily Post,* sem var enskt málgagn setuliðsins í Reykjavík á stríðsárunum.

Árið 1963 birti Sigurður grein í afmælisblaði Morgunblaðsins, þar sem hann gagnrýndi þá staðreynd að andstæðingar fengju oft ekki að njóta sannmælis og að heiðarleg blaðamennska ætti erfitt uppdráttar þegar pólitískar deilur væru sem hatrammastar.

## Listmunauppboð og menningarhlutverk
Árið 1953 sneri Sigurður sér að uppboðum á listaverkum og bókum og starfaði við þau þar til hann lést. Hann stóð fyrir yfir 170 uppboðum sem urðu fastur hluti af menningarlífi Reykjavíkur og stuðlaði að auknum áhuga almennings á íslenskum listum. Með uppboðunum varð hann lykilmaður í að vekja athygli á verkum listamanna á borð við Jóhannes S. Kjarval, Jón Stefánsson og Ásgrím Jónsson.

Sigurður var þekktur fyrir að sýna einlægni og heiðarleika í viðskiptum og kom oft til móts við þá sem áttu í erfiðleikum. Hann tók við verkum frá fólki sem þurfti að selja eignir sínar vegna fjárhagsvanda, tryggði þeim sanngjarnt verð og kom þannig í veg fyrir að þau yrðu glötuð eða eyðilögð.

## Andlát
Sigurður varð bráðkvaddur í svefni á heimili sínu í Kópavogi hinn 1. desember 1970. Eftir andlát hans  var stofnað hlutafélagið Listmunauppboð Sigurðar Benediktssonar h.f., sem hélt áfram starfseminni sem hann hafði byggt upp. Uppboðin urðu mikilvægur vettvangur fyrir íslenska listamenn og listaverkasafnara.

## Tilvísanir
In medias res

***In medias res*** (latína: „í miðju efni“) er bókmenntahugtak sem á við það þegar frásögn hefst „í miðjum klíðum“ í staðinn fyrir að byrja á byrjuninni (sbr. *[[ab ovo]]* og *[[ab initio]]*). Stundum er þetta gert með því að einfaldlega sleppa kynningunni í upphafi frásagnar. Þess í stað kynnist áheyrandinn/lesandinn fyrri atburðum í samtölum, endurlitum eða lýsingum. Fræg dæmi um slíka frásagnartækni er að finna í *[[Ilíonskviða|Ilíonskviðu]]* þar sem frásögnin hefst við lok Trójustríðsins, og *[[Hamlet]]* þar sem sagan hefst eftir dauða föður Hamlets.

Verk sem hefjast í miðjum klíðum nýta sér oft ólínulegan söguþráð með endurlitum til að koma forsögunni á framfæri. Í *[[Ódysseifskviða|Ódysseifskviðu]]* hefst frásögnin þar sem Ódysseifur er fangi á eyju Kalypsóar, en í síðari köflum er sagt frá atburðum ferðalagsins fram að þeim tíma. 

Hugtakið *in medias res* kemur fyrst fram í ritinu *[[Ars poetica]]* eftir Hóratíus (um 13 f.Kr.).

## Tilvísanir
Zhou Guanyu

**Zhou Guanyu** (Kínversku: 周冠宇, fæddur 30. maí 1999) er kínverskur ökuþór og varaökumaður Ferrari í Formúlu 1. Zhou keppti í Formúlu 1 á árunum 2022 til 2024 og er eini kínverski ökumaður sem hefur keppt í Formúlu 1.

Zhou var í Ferrari ökumanns akademíunni á árunum 2014 til 2018 og síðan Alpine akademíunni (áður Renault Sport Akademían) frá 2019 til 2021 og var prufu ökumaður fyrir Alpine árið 2020 og 2021. Zhou skrifaði undir hjá Alfa Romeo fyrir 2022 tímabilið og varð þá liðsfélagi Valtteri Bottas, hann hélt sæti sínu hjá Alfa Romeo árið 2023. Árið 2024 varð Alfa Romeo að Sauber og keyrði Zhou áfram fyrir liðið. Hann fékk ekki samning fyrir 2025 tímabilið og varð þá varaökumaður fyrir Ferrari. Á þremur tímabilum náði Zhou tveimur hröðustu hringjum og 16 stigum í heimsmeistarakeppni ökumanna.

## Tilvísanir
Nyck de Vries

**Hendrik Johannes Nicasius "Nyck" de Vries** (f. 6. febrúar, 1995) er hollenskur akstursíþróttamaður sem keppir í FIA World Endurance Championship fyrir Toyota og í Formúlu E fyrir Mahindra. Í formúlu keppnum hefur de Vries keppt í 11 keppnum í Formúlu 1 frá 2022 til 2023 og unnið heimsmeistaratitilinn í Formúlu E árið 2021 með Mercedes.

De Vries var prufu og varaökumaður fyrir Williams, Mercedes, McLaren og Aston Martin árið 2022, frumraun hans í Formúlu 1 var í ítalska kappakstrinum 2022 þegar hann kom inn fyrir Alexander Albon hjá Williams. Hann fékk sæti hjá AlphaTauri fyrir 2023 en var skipt út fyrir Daniel Ricciardo eftir 10 keppnir. De Vries fór þá aftur í Formúlu E með Mahindra liðinu og skrifaði undir hjá Toyota til að keppa í Hypercar flokknum í WEC árið 2024, það ár vann hann 6 klukkustundir af Imola keppnina.

## Tilvísanir
Móeiður Júníusdóttir (Móa)

**Móeiður Júníusdóttir** er íslensk tónlistarkona sem er einna þekktust fyrir að hafa tekið þátt í Söngkeppni framhaldsskólanna 1990.

## Tilvísanir
Formúla 1 2022

**2022 FIA Formúla 1 Heimsmeistarakeppnin** var 73 tímabilið af Formúlu 1 heimsmeistarakeppninni. Það er samkvæmt Fédération Internationale de l'Automobile (FIA), stjórn alþjóðlegra akstursíþrótta, hæsti flokkur í keppni bíla án yfirbyggingar yfir hjóla. Heimsmeistarakeppnin spannaði 22 kappakstra víðsvegar um heiminn. Tímabilið byrjaði í mars og lauk í nóvember. Tímabilinu lauk fyrr en árin fyrir til að vera ekki á sama tíma og HM karla í fótbolta.

Keppt var um tvo heimsmeistaratitla, annarsvega ökumanna og hinsvegar bílasmiða. Fyrir 2022 tímabilið tóku í gildi reglubreytingar sem nýta [ground effect](https://en.wikipedia.org/wiki/Ground_effect_(aerodynamics)) niðurtogs hönnun á bílum í fyrsta skipti síðan 1982. Ríkjandi heimsmeistari ökumanna Max Verstappen vann sinn annan titil í röð og lið hans Red Bull Racing vann sinn fimmta titil bílasmiða. Ríkjandi heimsmeistarar bílasmiða Mercedes unnu aðeins eina keppni á tímabilinu og enduðu í þriðja sæti.

2022 var seinasta ár fjórfalda heimsmeistarans Sebastian Vettel. Sjöfaldi heimsmeistarinn Lewis Hamilton átti erfitt tímabil með Mercedes, hann náði ekki einum ráspól né neinum sigri í fyrsta skipti síðan ferill hans í Formúlu 1 hófst árið 2007.

## Lið og ökumenn

### Ökumannsbreytingar

Kimi Räikkönen hætti eftir 2021 tímabilið sem skyldi eftir autt sæti hjá Alfa Romeo. Samlandi hans Valtteri Bottas tók það sæti eftir að fara frá Mercedes eftir 5 tímabil með liðinu. George Russell fór frá Williams til Mercedes. Fyrrum Red Bull Racing ökumaðurinn Alexander Albon tók sæti hans hjá Williams eftir að hafa keppt í 2021 Deutsche Tourenwagen Masters mótaröðinni (DTM).

Zhou Guanyu, sem endaði í þriðja sæti í Formúlu 2 2021, skrifaði undir hjá Alfa Romeo og kom í stað Antonio Giovinazzi sem hafði verið hjá liðinu síðan 2019. Zhou varð þannig fyrsti kínverjinn til að keppa í Formúlu 1.

Nikita Mazepin var samningsbundinn til að keyra fyrir Haas. Í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu og riftunar samnings aðalstyrktaraðila Uralkali við Haas var samningi Mazepin riftað. Kevin Magnussen kom í hans stað sem keppti seinast í Formúlu 1 árið 2020 með Haas.

Fyrir Barein kappaksturinn greindist Sebastian Vettel með kórónuveiruna. Varaökumaður Aston Martin, Nico Hulkenberg, keppti í hans stað í Barein og Sádi-Arabíu.

Um keppnishelgina í ítalska kappakstrinum greindist Alexander Albon með botnlangabólgu. Varaökumaðurinn Nyck de Vries átti sína frumraun í Formúlu 1 þegar hann keppti í hans stað.

## Umferðir

## Tilvísanir
Mick Schumacher

**Mick Schumacher** (fæddur 22. mars 1999) er þýskur akstursíþróttamaður sem keppir í FIA World Endurance Championship fyrir Alpine. Schumacher keppti í Formúlu 1 frá 2021 til 2022.

Schumacher er fæddur og uppalinn í Sviss. Hann er sonur sjöfalda heimsmeistarans í Formúlu 1 Michael Schumacher. Hann byrjaði að keppa í go-kart ungur og undir dulnefnunum *Mick Betsch* og *Mick Junior*. Hann átti góðan feril í yngri formúlu keppnum og vann Formúlu 3 mótaröðina 2018 og Formúlu 2 árið 2020.

Schumacher var í Ferrari ökumanns akademíunni frá 2019, hann var prufu ökumaður fyrir Alfa Romeo og Haas árið 2020 og skrifaði undir sem ökumaður hjá Haas 2021 og varð þá liðsfélagi Nikita Mazepin. Frumraun hans í Formúlu 1 var í Barein kappakstrinum 2021 með Haas. Liðið skoraði ekki eitt stig á tímabilinu og var besti árangur Schumacher tólfta sæti í Ungverjalandi. Schumacher hélt sætinu sínu fyrir 2022 og var liðsfélagi Kevin Magnussen. Schumacher skoraði fyrsta stigið sitt í Breska kappakstrinum 2022, hans besti árangur var sjötta sæti í Austurríki. Eftir röð stórra árekstra var honum sleppt frá Haas eftir 2022 tímabilið. 2023 varð hann varaökumaður fyrir Mercedes og McLaren, hann sagði skilið við báðar stöður árið 2024.

Schumacher færði sig yfir í FIA World Endurance Championship árið 2024 með Alpine, hann náði fyrsta verðlaunapallinum í 6 klukkustundir af Fuji.

## Tilvísanir
Prótaktín

**Prótaktín** er þéttur geislavirkur málmur með efnatáknið **Pa**. Prótaktín er silfurgrátt aktíníð sem binst auðveldlega við súrefni, vatnsgufu og ólífrænar sýrur. Það myndar ýmsar sameindir þar sem það kemur yfirleitt fyrir með oxunartöluna +5, en getur líka fengið oxunartöluna +4, og jafnvel +3 eða +2. Hlutur þess í jarðskorpunni er nokkrir trilljónarhlutar, en getur náð nokkrum milljónarhlutum í úraníti. Vegna þess hve prótaktín er sjaldgæft, geislavirkt og eitrað, er það hvergi notað nema í vísindarannsóknum. Helsta uppspretta prótaktíns er notað kjarnorkueldsneyti.

Þetta frumefni var uppgötvað af efnafræðingunum Kazimierz Fajans og Oswald Helmuth Göhring árið 1913. Þeir nefndu það *brevium* vegna þess hve skammlífar samsæturnar sem þeir fundu (234mPa) voru. Veturinn 1917/18 uppgötvuðu Lise Meitner og Otto Hahn langlífari samsætu, 231Pa, og nefndu efnið *protactinium*.

## Tilvísanir
Alfaeind

**Alfaeind** er tvær róteindir og tvær nifteindir sem mynda saman eina öreind samsvarandi frumeindakjarna helíns án rafeinda (samsætunni 4He). Þær myndast oftast við alfahrörnun en geta líka myndast við aðrar aðstæður. Þegar alfaeindir fá rafeindir úr umhverfinu mynda þær hefðbundna helínfrumeind. 

Þegar alfaeindir myndast við hrörnun geislavirks efnis er hreyfiorka þeirra 5 MeV og hraðinn um það bil 4% af ljóshraða. Þær eru sterkt jónandi öreindageislun með litla smygnidýpt (stöðvast við nokkra sentimetra af andrúmslofti eða húð). Alfaeindir sem myndast við þríundarklofnun eru samt þrisvar sinnum orkumeiri. Helínkjarnar sem mynda 10-12% af geimgeislun eru líka miklu orkumeiri en alfaeindir sem myndast við hrörnun, og geta smogið gegnum mannslíkamann og marga metra af þéttu hlífðarefni. 

## Tilvísanir
Leó 14.

**Leó 14.** (latína: *Leo XIV*; fæddur undir nafninu **Robert Francis Prevost** 14. september 1955), er núverandi páfi rómversk-kaþólsku kirkjunnar. Hann var kjörinn páfi þann 8. maí árið 2025 í páfakjöri eftir andlát Frans páfa. Leó er fyrsti páfinn frá Bandaríkjunum og jafnframt fyrsti páfinn sem kenndur er við Ágústínusarregluna.

## Æviágrip
Robert Francis Prevost fæddist í Chicago í Illinois í Bandaríkjunum þann 14. september árið 1955. Faðir hans var af frönskum og ítölskum ættum en móðir hans af spænskum. Prevost nam stærðfræði og heimspeki við Villanova-háskóla í Pennsylvaníu og útskrifaðist með bakkalársgráðu árið 1977. Sama ár og hann útskrifaðist gekk hann í Ágústínusarregluna í Saint Louis, sem var með starf í Chicago. Hann hóf guðfræðinám í kaþólskum skóla í Chicago og fór 27 ára gamall til Rómar til að læra kirkjurétt við Angelicum-háskólann. Árið 1982 tók hann prestsvígslu í Róm.

Prevost fór til Perú sem trúboði í fyrsta sinn árið 1984 á meðan hann vann að doktorsritgerð sinni. Hann varði ritgerð sína þremur árum síðar og var skipaður yfirmaður safnaðarins í Illinois. Hann sneri hins vegar brátt aftur til Perú og vann þar frá 1988 til 1999. Hann sneri aftur til Bandaríkjanna en fór aftur til Perú árið 2013 og var þar til ársins 2023. Frans páfi skipaði Prevost biskup borgarinnar Chiclayo árið 2014 og skipaði hann kardinála í byrjun ársins 2024. Á meðan Prevost var erkibiskup í Perú var hann sakaður um að hylma yfir ásakanir um kynferðislega misnotkun, sem biskupsdæmi hans hafnaði því að hafa gert. Prevost hlaut perúskan ríkisborgararétt árið 2015.

Árið 2023 kallaði Frans páfi Prevost til Rómar og skipaði hann yfirmann í valnefnd biskupa og höfuðklerka. Í því embætti hafði Prevost umsjón með tilnefningum næstu kynslóðar biskupa. Í því embætti vann Prevost með Frans að því að koma þremur konum í nefndina sem ákveður hvaða biskupstilnefningar eru sendar til páfa. Prevost varð jafnframt forseti ráðgjafanefndar páfa um málefni Suður-Ameríku, sem gerði honum kleift að stofna til tengsla við kaþólska kirkjuhöfðingja í álfunni.

Prevost var kjörinn páfi þann 8. maí árið 2025 eftir andlát Frans. Prevost varð þar með fyrsti bandaríski páfi kaþólsku kirkjunnar. Prevost valdi sér páfanafnið Leó, sem var síðast notað af Leó 13. páfa árið 1903. Nafnavalið þótti til marks um í hvaða fótspor Leó 14. hygðist feta, en Leó 13. var frægur fyrir baráttu fyrir ýmsum réttlætis- og jafnréttismálum. Leó var formlega vígður páfi þann 18. maí.

## Tilvísanir