Kveldúlfur

:*Gæti einnig átt við nafnið [[Kveldúlfur (nafn)|Kveldúlf]].*

**Kveldúlfur hf.** var íslenskt togaraútgerðarfélag sem var stofnað árið 1912. Stofnandi þess var Thor Jensen og fjórir synir hans Thorsararnir, eins og þeir voru nefndir. Kveldúlfur var stærsta útgerðarfyrirtækið á Íslandi fram að seinni heimsstyrjöld og gerði út sjö togara þegar mest var. Eftir styrjöldina dró úr umsvifum þess, og fyrirtækið var aðeins með einn togara að síðustu. Kveldúlfur.hf var afskráð 1977. 

Tilgangur þess var að stunda útgerð og flytja út fiskafurðir. Fyrsta árið átti Kveldúlfur einn togara en keypti og verkaði fisk frá öðrum skipum og flutti út til Kaupmannahafnar. 

Kveldúlfur stækkaði fljótt og keypti fleiri togara og byggði höfuðstöðvar við Skúlagötu 1914. Þar voru geymslur fyrir útgerðina, þvottahús og þurrkhús fyrir fisk og geymslupláss fyrir verkaðan fisk. Skrifstofur Kveldúlfs voru á neðri hæð. Kveldúlfur var eftir 1920 stærsti atvinnurekandi á Íslandi. Talið er að skipverjar á skipum félagsins hafi á tímabili verið 250 til 350 en landverkafólk sem starfaði við síldarsöltun og saltfiskvinnslu var miklu fleira. 

## Aðdragandi og stofnun

Thor Jensen var hluthafi í útgerðafélögunum Alliance og Miljónafélaginu svokallaða. En árið 1911 var farið að halla undan fæti í rekstri Miljónafélagsinns og komnir brestir í samstarfið.

Hann dreymdi um sjálfstætt fjölskyldufyrirtæki þar sem hann og synir hans stjórnuðu. Markmið hans var að byggja upp rekstur á eigin forsendum.

Fyrsta tilraunin Thors var Draupnir, sem hann stofnaði með bræðrunum Aage og Andres Möller sem voru danskir fjárfestar en hann þurfti frekari stuðning frá erlendum fjárfestum. Í kjölfarið fór hann til Englands snemma árs 1911 til að kaupa togara. Eftir erfiðar samningaviðræður tókust samningar um kaup á togara sem fékk nafnið „Snorri Goði “, þrátt fyrir að bankar neituðu honum lán en fyrir milligöngu Aage Möller tókst Thor að selja hlutabréf í Miljónafélaginu með afföllum og tókst þannig að fjármagna kaupin.

Togarinn kom til Reykjavíkur vorið 1911, hóf veiðar strax og skilaði góðum hagnaði fyrstu vertíðina.  Árangurinn styrkti Thor í trúnni á að sjálfstæð útgerð væri framtíðin. 

Richard Thors, sonur Thor Jensen, var sendur til Bretlands til að versla næsta togara „Gloria“ sem fékk heitið „Skallagrímur“. Kaup á „Skallagrími“ markaði upphaf stofnunar Kveldúlfs þann 22. mars 1912. 

Stofnendur félagsins voru Thor Jensen, kona hans Margrét Þorbjörg og fjórir elstu synir þeirra: Richard sem var framkvæmdastjóri og formaður stjórnarinnar; Kjartan, Haukur og Ólafur Thors voru í stjórn auk þess sem Ólafur var andlit fyrirtækisins og málsvari.
Strax eftir stofnun Kveldúlfs hófst vinna að uppbyggingu fyrirtækisins. Richard og Ólafur höfðu umsjón með söltunarplássi á Torfunesi, Akureyri sem fjölskyldan leigði, en Thor Jensen þótti þessi staður óhentugur fyrir framtíðinna, því fluttist verkunin að Hjalteyri við Eyjafjörð sem hafði meira landrými. þar hafði áður verið síldarsöltun og taldist því góður staður fyrir framtíðar starfsemi. Árið 1913 var gerður 99 ára leigusamningur um landið en síðar keypti Kveldúlfur það og fleiri lönd í kring. Strax var bryggja reist, söltunarpláss og íbúðarhús fyrir verkafólk einig, hægt var að hefja strarfsemi sama sumar árið 1913.

Árið 1912 var togarinn „Skallagrímur“ 130.þúsund krónur virði, Hjalteyrarstöðin var 25.þúsund, ýmis hús og byggingarefni voru samtals 170.000 krónur virði sem voru notaðar í að byggja höfuðstöðvar sem risu á Skúlagötu og hlutu nafnið „Kveldúlfshöfði“. Auk þess keypti félagið ýmis verkfæri, tunnur og salt fyrir 20.000 krónur. Smáverkefni við hafnargerð og bátabryggju hefjast strax árið 1914. Kveldúlfur eignaðis Melshús og tengt land, og byggð var vönduð fiskverkunarstöð og varnargarður gerður fyrir sjávargangi. Bryggjugerð fyrir togara og flutningaskip hófst líka, og framtíðarhugsjón var að koma upp kolaverslun og auka fiskreiti. Þetta ár var afkoma félagsins 80.þúsund krónur.

## Rekstur í fyrri heimstyrjöldinni

Árið 1915 sagði Thor skilið við Miljónafélagið. Það ár var líka farsælt fyrir Kveldúlf, mikill afli og gott verð á mörkuðum við Miðjarðarhaf. Síldar- og fiskstöðvar voru reistar og stækkaðar, meðal annars á Siglufirði og í Melshúsum. Stórir fiskfarmar voru sendir til landa við Miðjarðarhafið.

Samningur var gerður við Cochrane skipasmíðastöð í Englandi um smíði nýs togara, sem fékk nafnið „Egill Skallagrímsson“.

Togarinn Egill Skallagrímsson var leigður til Breta fyrir £ 690 pund árlega, og var notaður sem eftirlitsskip í norðursjó. Í þjónustu Breta. varð það m.a. fyrir loftárás þýskra flugvéla en stóð það af sér. 

Kveldúlfur keypti einnig Mjölni gamalt skip, sem var notað í fiskflutninga næsta sumar. Árið 1916 veiddu Kveldúlfstogararnir 21.000 tunnur af síld sem unnin var á Hjalteyri. 

Thor Jensen fór til Ameríku árið 1916 til að skoða kaup á skipum og efla framtíðarviðskipti. Hann keypti skonnorturnar „Huginn“ og „Muninn“ til flutninga. Skipin komu til landsins 1917 þau voru nýtt til fiskflutninga og með verslunarvarning. Thor Jensen fór einnig í viðskiptaferðir til Chicago og St. Paul í Minneapolis til að auka viðskipti með síld. Thor Jensen kynnist síldarkaupmönnum í Chicago og tókst kynna íslenska síld fyrir Bandaríkjamarkaði.

Árið 1917 fór Thor Jensen til Danmerkur til að leita að flutningaskipi, hann keypti skipið „Borg“  fyrir 1 milljón króna. skipið reyndist óhentugt fyrir fiskflutninganna og var selt landsstjórninni fyrir 1.1 milljón króna.

Flutningar í stríðinu voru mikil áskorun en Kveldúlfur var farinn að selja afurðir sínar beint til viðskiptavina án milliliða í Danmörku eða Bretlandi. Félagið varð að leigja fjölda skipa til að mæta þörfum vegna skorts á flutningaskipum, jafnvel dönsk seglskip. Bresk yfirvöld fylgdust með flutningum vegna stríðsins. Það þurfti að fá leyfi hjá Bretum fyrir vörur sem voru fluttar til annarra landa. Skip sem áttu að fara til Miðjarðarhafsins þurftu að stoppa í Gibraltar en þrátt fyrir hættulegar siglingar varð ekkert skip félagsins fyrir tjóni.

## Kreppan og „Kveldúlfsmálið“

Á þriðja áratug 20. aldar náði Kveldúlfur hámarki umsvifa sinna. Félagið gerði þá út allt að sjö togara og var orðið stærsta togaraútgerðarfélag Íslands. Samhliða útgerðinni byggði félagið upp víðtækt net fiskverkunar- og síldarstöðva um land allt, meðal annars í Reykjavík, Hafnarfirði, á Hjalteyri og á Siglufirði. Á þessum árum var Kveldúlfur einnig einn stærsti vinnuveitandi landsins.

Þrátt fyrir mikla veltu og umfang var reksturinn viðkvæmur fyrir sveiflum á heimsmarkaði. Verðfall á sjávarafurðum í kjölfar heimsmarkaðskreppunnar undir lok 3. áratugarins og hátt gengi íslensku krónunnar leiddi til vaxandi fjárhagsörðugleika. Á fjórða áratugnum  voru skuldir félagsins orðnar miklar, en flest ef ekki öll togaraútgerðafélög voru rekin með tapi í hart nær áratug.  Spánarmarkaður lokaðist fyrir sölu á saltfiski í kjölfar borgarastyrjaldarinnar 1936, það varð gríðarlegt högg fyrir íslenska togaraútgerð.

Mikil pólitísk átök urðu um framtíð Kveldúlfs sem eru nefnd „Kveldúlfsmálið“ hápunktur þess varð 1937 þegar Kveldúlfur hætti veiðum fyrir vertíðarlok en við það magnaðist krafan um að Kveldúlfur yrði tekinn til gjaldþrotaskipta eða jafnvel þjóðnýttur. 

Héðin Valdimarsson og Alþýðuflokkurinn lagði fram frumvarp til Alþingis um gjaldþrotaskipti fyrirtækisins, Þingmenn Framsóknarflokksins tóku undir það sjónarmið að stöðva þyrfti skuldasöfnun Kveldúlfs en vildu samt ekki styðja frumvarpið,  líklega óttuðust Framsóknarmenn að næst yrði sjónum beint að útgerð innan samvinnuhreyfingarinnar.

Að lokum tókust samningar við Landsbankann um að leggja nánast allar eigur Kveldúlfs og jarðeignir Thors Jensens að veði fyrir skuldum. Fljótlega fór að birta til í rekstri Kveldúlfs, aðallega vegna sölu á ísfiski til Bretlands í upphafi seinni heimsstyrjaldarinnar, en Bretar höfðu tekið úthafstogara sína til hernaðarnota og skorti mjög fisk því voru góð verð á mörkuðum þar. félagið var orðið skuldlaust árið 1941.

## Endalok Kveldúlfs

 
Í seinni heimsstyrjöldinni lokaðist fyrir viðskipti við meginland Evrópu vegna hafnarbanns sem gilti við hafnir álfunnar en eftirspurn eftir sjávarafurðum var mikil meðal bandalagsþjóðanna. Í upphafi stríðs var aðallega siglt til Bretlands en svo einnig til Bandaríkjanna,  Flutningaskipið Hekla sigldi með ísfisk til Bretlands en var skotið niður 1941 á leið til Bandaríkjanna og var eina skip Kveldúlfs sem fórst. „Sá atburður hafði mikil áhrif á þá bræður en þeir höfðu aldrei þurft að horfa upp á slíka raun vegna sinna eigin skipta“.

Ísland kom vel út úr stríðsárunum, erlendur gjaldeyrir hafði safnast upp. Haustið 1944 var nýsköpunarstjórn undir forustu Ólafs Thors mynduð og tók að nýta þennan auð í að efla íslenskt hagkerfi. Raunverð krónunnar var gífurlega hátt sem gerði framleiðslu á Íslandi mjög dýra. Þetta dró verulega úr samkeppnishæfni útflutningsgreina. Sala til annarra landa fór lækkandi líkt og sala á ísuðum fiski til Bretlands sem stöðvaðist árið 1946.

Árið 1944 voru fjórir af sjö togurum Kveldúlfs seldir: Arinbjörn Hersi, Egil Skallagrímsson, Gulltopp og Snorri Goði og 1945 var Gyllir einnig seldur. Ástæðan fyrir sölu togaranna voru ráðstafanir sem Thorsbræður gerðu fyrir eftirstríðsárin, en að þeirra mati var stríðsgróðinn stopull. Keypt var nýtt skip undir nafninu Egill Skallagrímsson árið 1946 með ágóða frá sölu á gömlu togurunum; einnig var fjárfest í eignum fyrirtækisins á Hjalteyri.  Þrátt fyrir ráðstafanir Thorsbræðra voru eftirstríðsárin mjög erfið. Skipaútgerðir voru nánast allar reknar með tapi allan sjötta áratuginn.

Síldarbrestir árin 1945–1947 höfðu alvarleg áhrif á hagkerfi Íslands og gjaldeyrisskortur varð meir og meir hamlandi. Kveldúlfur var rekinn með tapi og byrjaður að safna skuldum hjá Landsbankanum á nýjan leik. 1948 var gerður samningur milli Kveldúlfs og Reykjavíkur um samstarf í nýrri síldarverksmiðju sem kostaði um hálfa fjórðu milljón króna; stofnað var sameignarfélag sem hét Faxi og átti Reykjavík 3/5 af því og Kveldúlfur 2/5. Verksmiðjan var byggð í Örfrisey það var mikið tap af þessari fjárfestingu og þurfti Kveldúlfur að selja mikið af eignum til að bregðast við því.

Skuldir Kveldúlfs árið 1957 voru áætlaðar 43 milljónir króna. Ólafur Thors og Landsbankinn voru í viðræðum um að gera Kveldúlf upp en Richard var andvígur því svo ekkert var úr því að þessu sinni. Ólafur myndaði viðreisnarstjórnina í nóvember árið 1959 sem setti stopp á frekari umræðu um skuldir Kveldúlfs. Með andláti Ólafs árið 1964 stöðvuðust samningaviðræður alfarið. Ólafur vildi að allar eignir Kveldúlfs í Reykjavík og í nágrenni ásamt togaranum Agli Skallagrímssyni yrðu yfirteknar af Landsbankanum en aftur á móti átti Hjalteyrarverksmiðjan að fá að halda áfram starfsemi. Árið 1977 voru flestar af eignum Kveldúlfs seldar skuldir greiddar upp og Kveldúlfur lauk starfsemi.

## Tengt efni
* Kveldúlfsmálið
* Nýsköpunartogari

## Tilvísanir