open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ragnheiður Jónsdóttir

**Ragnheiður „yngri“ Jónsdóttir** (f. 1646, d. 1715) var prófastsdóttir úr Vatnsfirði, dóttir séra Jóns Arasonar (f. 1606, d. 1673) og Hólmfríðar Sigurðardóttur konu hans. 

Ragnheiður var ein tólf systkina og varð eiginkona tveggja biskupa á Hólum. Hún var þriðja kona (1674) Gísla Þorlákssonar og seinni kona Einars Þorsteinssonar (1696) en hann varð bráðkvaddur eftir aðeins eins mánaðar hjónaband. Ragnheiður þótti einn besti kvenkostur á Íslandi á sinni tíð og var mikilvirk hannyrðakona. Eftir að Ragnheiður varð ekkja, og fluttist frá Hólum, bjó hún langa hríð á Gröf á Höfðaströnd með Odd digra bróðir sinn sem ráðsmann. Ragnheiður tók nemendur í hannyrðanám, bæði meðan hún var biskupsfrú á Hólum 1674 til 1684, og einnig meðan hún bjó á Gröf.

Myndir af Ragnheiði prýða íslenska 5000 króna seðilinn. Reynt var að finna myndefni sem tengdist íslenskum konum og framlagi þeirra þegar kvennafrídagurinn var nýafstaðinn og kona, Vigdís Finnbogadóttir, orðin forseti Íslands og var Ragnheiður ein af þeim konum í Íslandssögunni sem heimildir eru um. Á framhlið seðilsins  er Ragnheiður og fyrri maður hennar Gísli Þorláksson biskup ásamt tveimur fyrri konum Gísla.  Á bakhlið seðilsins er Ragnheiður ásamt tveimur stúlkum við hannyrðir og til hliðar er fangamark úr sjónabók Ragnheiðar. 

Stórt barokkmálverk sem Ragnheiður lét gera og sem varðveitt er á Þjóðminjasafninu  er grunnurinn að mannamyndunum. Á seðlinum sést hún sitja í stól með kistusæti sem hún átti og nú er varðveittur í Þjóðminjasafninu, einnig heldur hún á sjónabók sem er til á safninu. Einnig er stuðst við  og altarisklæði úr Laufáskirkju sem talið er hennar verk og með hennar fangamarki. Sjónabók, stóll, tvær fatakistur, trafaöskjur, að minstakosti tvö bréf og handskrifuð sálmabók merkt Ragnheiði hafa varðveist.

## Heimildir
*
*
*
Rufus Wainwright

**Rufus McGarrigle Wainwright** (fæddur 22. júlí, 1973) er kanadísk-bandarískur söngvari/lagahöfundur.

## Útgefin tónlist
### Breiðskífur
* *[[Rufus Wainwright (album)|Rufus Wainwright]]* (1998, DreamWorks)
* *[[Poses]]* (2001, DreamWorks)
* *[[Want One]]* (2003, DreamWorks)
* *Waiting For A Want* (EP; 2004, DreamWorks) — aðeins til hjá iTunes
* *[[Want Two]]* (2004, DreamWorks/Geffen)
* *[[All I Want (Rufus Wainwright album)|All I Want]]* (2004, DVD)
* *Want* (2005, DreamWorks/Geffen) — inniheldur Want One og Want Two sem ein breiðskífa með tveimur auka lögum.
* *Alright, Already: Live in Montreal* (EP; 2005, DreamWorks/Geffen) — aðeins til hjá iTunes

## Heimildir
Eyðibýli

**Eyðibýli** kallast bújörð (tún og fasteignir) sem ekki er í ábúð og er ekki nýtt lengur til búskapar af eiganda. Oftast eru íbúðar- og útihús á jörðinni illa farin af veðri og vindum. 

Ekki er nákvæmlega vitað hvað eyðibýli eru mörg á Íslandi en ljóst má vera að þau eru einhvers staðar á bilinu 100 til 3000. Þá eru mannlaus hús innan stærri sveitarfélaga til dæmis í Reykjavík. 

Stundum eru tún notuð af nágrannabæjum til beitar eða sláttar.

## Tenglar
* "''Eyðibýli í svart-hvítu''" - Myndir af eyðibýlum eftir Nökkva Elíasson
Gísli Þorláksson

**Gísli Þorláksson** (f. 11. nóvember 1631, d. 22. júlí 1684) var Hólabiskup frá 1657 til dauðadags 1684, eða í 27 ár.

Foreldrar: Þorlákur Skúlason biskup á Hólum og Kristín Gísladóttir kona hans. Gísli fæddist á Hólum og ólst þar upp. Hann brautskráðist úr Hólaskóla 1649 og fór utan sama haust. Skráður í Kaupmannahafnarháskóla 3. desember 1649. Kom aftur til landsins 1652, var skólameistari á Hólum 1654–1656. Eftir fráfall föður síns var hann kosinn biskup á prestastefnu 21. apríl 1656, aðeins 24 ára. Fór utan um sumarið og var vígður 10. maí 1657. Kom að Hólum 7. júlí sama ár og var biskup til dauðadags, 1684, þá 52 ára. 

Gísli var friðsamur maður, lítillátur, örlátur og vel látinn, en þótti hvorki mikill lærdómsmaður né hafa háar gáfur. Var og reynslulítill þegar hann tók við embætti, en naut ætternis síns. Fyrri hluta biskupsferils síns stóð hann nokkuð í skugga Brynjólfs Sveinssonar biskups í Skálholti, sem var atkvæðameiri maður. Gísli átti um tíma í hörðum deilum við Jón Eggertsson á Ökrum og fleiri. 

Gísli lét byggja Þorsteinsstaði í Svarfaðardal á rústum eyðibýlis í Sandárlandi. Þorsteinsstaðir eru á meðal fremstu bæja í dalnum, 20 km frá Dalvík. Þeir eru á milli bæjanna Atlastaða og Göngustaða. Ofan bæjar gnæfir fjallið Skjöldur (1027 m) en handan Svarfaðardalsár blasir Vatnsdalur við. Ekki er vitað við hvaða Þorstein bærinn er kenndur.

Gísli er einna kunnastur fyrir áhuga sinn á myndlist. Hann hafði lengi í þjónustu sinni Guðmund Guðmundsson bíld frá Bjarnastaðahlíð. Eru til mörg verk sem Guðmundur vann fyrir Gísla og Ragnheiði Jónsdóttur þriðju konu hans. Þekktast þeirra er skírnarsárinn í Hóladómkirkju, frá 1674.

**Ritstörf:** *Húspostilla* 1–2 (Gísla-postilla), Hólum 1667–1670, að nokkru þýdd. Þýddi einnig spurningakver handa börnum, *Examen Catheceticum*, Hólum 1674. Orti latínukvæði til Runólfs Jónssonar 1651. Hafði umsjón með prentsmiðjunni á Hólum og lét prenta þar rúmlega 40 bækur. Þekktust þeirra er frumútgáfa Passíusálma Hallgríms Péturssonar 1666. 

Árið eftir að Gísli dó, 1685, var prentuð önnur útgáfa *Gísla-postillu*, og einnig *Kristileg líkpredikun Gísla Thorlákssonar* eftir Þorstein Gunnarsson. Voru það síðustu bækur prentaðar á Hólum á 17. öld, áður en prentsmiðjan var flutt suður í Skálholt.

Í Þjóðskjalasafni Íslands eru nokkrar skjalabækur Gísla, m.a. bréfabók hans (óheil) og prestastefnubók, prentaðar 1983: *Prestastefnudómar og bréfabók Gísla biskups Þorlákssonar*. 

Gísli var þríkvæntur: 
* Kona 1 (gift 1658): **Gróa Þorleifsdóttir** (um 1633 – 14. janúar 1660), dóttir Þorleifs Magnússonar sýslumanns á Hlíðarenda. 
* Kona 2 (1664): **Ingibjörg Benediktsdóttir** (2. maí 1636 – 24. janúar 1673), dóttir Benedikts Halldórssonar sýslumanns á Reynistað. 
* Kona 3 (1674): **[[Ragnheiður Jónsdóttir|Ragnheiður yngri Jónsdóttir]]** (1646 – 10. apríl 1715), dóttir Jóns Arasonar prests í Vatnsfirði. 
Gísli var barnlaus með öllum konum sínum.

## Heimildir
*Páll Eggert Ólason: *Íslenskar æviskrár* II.
*Sigurður Líndal (ritstj.): *Saga Íslands* VII.
Þórðarhellir

**Þórðarhellir** er í austanverðri Reykjarneshyrnu í Árneshreppi á Ströndum, rúmlega klukkutíma gang frá bænum Litlu-Ávík, 2-3 km. Þórðarhellir er undir háu hamrabelti og frá honum er brött 20-30 metra grjótskriða niður að sjó. Fjaran veit nokkurn veginn í austur og er fyrir opnu hafi. Skammt fyrir utan Þórðarhelli ganga forvaðar í sjó fram, svonefnt Landskegg, og er sú leið ófær undir Reykjarneshyrnu til bæjarins Reykjarness. Hyrnan er einnig ókleif úr þessari átt. Eina færa leiðin að Þórðarhelli er gönguleiðin sem liggur frá Litlu-Ávík, þræða verður fjárgötur í bröttum skriðum og klöngrast um stórgrýti niðri í víkum.

Þórðarhellir er 10,5 metrar á breidd og 12 metrar á lengd. Mesta hæð hans er 3,10 metrar. Hann er hæstur til suðausturs en lækkar mjög til jaðranna. Mynni Þórðarhellis er mjög lágt og frekar mjótt og verður að skríða grjótskriðu niður á við til að komast inn í hellinn. Leifar af hleðslu, hægra megin þegar komið er inn í hellinn voru sýnilegar í lok 19. aldar og byrjun þeirrar 20. Nú sjást engin óræk merki um mannvist í hellinum.

Sagnir herma að Þórðarhellir sé gamalt útilegubæli og tvennum sögum fer af því hvaða Þórð hellirinn er kenndur við. Segja sumar sögur að hann sé kenndur við Þórð galdramann Guðbrandsson, bónda á Munaðarnesi, sem brenndur var fyrir galdra 1654. Þjóðsaga segir að hann hafi sloppið úr brennunni og leitað til bóndans í Litlu-Ávík sem hafi leynt honum í hellinum. 

Önnur munnmæli herma að hellirinn dragi nafn af Þórði sakamanni sem leyndist í hellinum um hríð. Ástir tókust með honum og heimasætunni á Litlu-Ávík og flutti hún í hellinn til hans og ól honum barn. Bóndinn í Litlu-Ávík brást ókvæða við þegar hann frétti hvar dóttir hans hélt til og fór með lið manna í hellinn og nam stúlkuna og barnið á brott. Veittust mennirnir að Þórði en hann varðist þeim ofan af klettasyllu í Hyrnunni og kastaði í þá grjóti. Sagt var að bóndinn hefði látist af áverkum af völdum Þórðar.

## Tenglar
* Vestfjarðavefurinn - Þórðarhellir
Hið íslenska Biblíufélag

**Hið íslenska Biblíufélag** er félag sem var stofnað 10. júlí 1815 til að vinna að útgáfu og útbreiðslu Biblíunnar á Íslandi. Félagið var stofnað fyrir tilstuðlan ensks manns, Ebenezer Henderson, sem hér var á ferð um þær mundir að tilhlutan hins volduga enska biblíufélags. Félagið er elsta starfandi félag á Íslandi.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Heimasíða félagsins
Austfirðir

**Austfirðir** er samheiti fjarða á vogskorinni austurströnd Íslands. Austfirðir eru taldir frá Glettingi að Eystrahorni: Húsavík, Loðmundarfjörður, Seyðisfjörður, Mjóifjörður, Norðfjörður, Hellisfjörður, Viðfjörður, Sandvík, Vöðlavík, Eskifjörður (sem gengur inn úr Reyðarfirði), Reyðarfjörður, Fáskrúðsfjörður, Stöðvarfjörður, Breiðdalsvík, Berufjörður, Hamarsfjörður, Álftafjörður. Austasti tangi Austfjarða er Gerpir og er hann á milli Sandvíkur og Vöðlavíkur. Í Sandvík var austasta byggð á Íslandi fram á 20. öld.
Einhliða einangrun Japan

**Einhliða einangrun Japan** (japanska: , *Sakoku*) hófst árið 1641 og stóð í tvær aldir, eða til 1853. Einangrunin var uppistaða í utanríkisstefnu Tokugawa-stjórnarinnar á Jedótímabilinu. Dauðarefsing lá við því að koma til Japans eða fara frá Japan. Dauðarefsing við því að yfirgefa Japan var ekki aflögð fyrr en á Meiji-tímabilinu. 

Undantekning á reglunni var verslun Hollendinga á Dejima-eyju í Nagasaki. Í Nagasaki fóru og fram viðskipti við Kína og á Tsushima-svæðinu í Nagasaki fóru fram viðskipti við Kóreumenn. Kóreumenn stunduðu og viðskipti á Ryukyu-eyju við suðvestanverða Kyushu. Til viðbótar sendu kaupsýslumennirnir reglulega sendinefndir til sjógunsins í Jedó. 

Einangruninni var framfylgt svo stjórnin gæti haft hemil á samskiptum við önnur ríki. Síðar var hún notuð til að verja japanskar auðlindir fyrir ágangi útlendinga og takmarka útflutning á japönskum málmum.
Meiji-tímabilið

**Meiji-tímabilið** var tímabil umbyltingar í japönsku þjóðlífi. Japanskeisari tók völdin í sínar hendur. Mutsuhito, síðar Meiji keisari, keisari hinnar upplýstu stjórnar, ríkti frá 1867 til 1912. Tímabilið hófst á Meiji-byltingunni (明治維新, *Meiji-ishin*) sem átti sér stað á árunum 1866-1869, þ.e. meðan andspyrna Sjogúnstjórnarinnar og íhaldsmanna var brotin á bak aftur. Byltingin var hvati að iðnvæðingu Japans.

Ryoma, sjálfur frá Shikoku, fékk til samstarfs við sig Takamori, frá Kyushu, og Takayoshi, frá vestur-Honshu, og settu þeir sig upp á móti veldi Sjogúnstjórnarinnar. Meiji umbæturnar hófust eftir komu Matthew C. Perry og svörtu skipanna 8. júlí 1853. Perry neyddi Sjóguninn til að skrifa undir friðar- og vináttu samning 31. mars 1854, samningurinn batt enda á einhliða einangrun Japans, sem leiddi svo til undirritunar Harris-samkomulagsins um vinskap og viðskipti 29. júlí 1858. Hvorttveggja keisarinn og Sjóguninn voru andvígir opnun Japan.

Áhrifamenn í upphafi Meiji-tímabilsins:

* Sakamoto Ryoma (1836-1876)
* Okubo Toshimichi (1830-1878)
* Kido Takayoshi (1833-1877)
* Saigo Takamori (1827-1877)
* Iwakura Tomomi (1825-1883)
* Ito Hirobumi (1841-1909)
* Kuroda Kiyotaka (1840-1900)
* Matsukata Masayoshi (1835-1924)
* Oyama Iwao (1842-1916)
* Saigo Tsugumichi (1843-1902)
* Yamagata Aritomo (1838-1922)
* Inoue Kaoru (1835-1915)
* Saionji Kinmochi (1849-1940)
Sjónabók

**Sjónabók** var teiknuð bók með uppdráttum - útrennslum sem einnig voru nefndar svo -  til að sauma, vefa og prjóna eftir. Varðveist hafa níu handrit sjónabóka frá 17. öld til seinni hluta 19. aldar, sjö eru í Þjóðminjasafni Íslands, eitt í einkaeign á Íslandi og eitt í Þjóðminjasafni Dana í Kaupmannahöfn en auk þess hafa varðveist fáeinir stakir uppdrættir á  blöðum og innan um annað efni í handritum og í einu tilviki á spássíu í handriti heilagra manna sagna frá 14. öld. Meðal sjónabóka sem hafa varðveist er sjónabók Ragnheiðar Jónsdóttur og sjónabók Jóns Einarssonar í Skaftafelli sem uppi var á 18. öld. 

## Heimildir
* Handíðir horfinnar aldar, Elsa E. Guðjónsson tók saman, 1994
* Íslenzk sjónabók : gömul munstur í nýjum búningi eftir Elsu E. Guðjónsson, 1964
Strá

**Strá** er blómberandi stilkur grasa (af grasaætt *[[Poaceae]]*) og stara (*[[Cyperaceae]]*). Strá grasa eru hol að innan og hafa hné en strá stara eru fyllt. Sum eru þrístrend. *Hálmur* er strá af þresktu korni, kornstrá.
Haglél

**Haglél**, **hagl** eða **él** er tegund úrkomu, sem fellur úr éljaskýjum og er glærar eða mattar og oft harðar ískúlur, 5 til 50 mm að þvermáli. Í einstaka tilfellum eru höglin svo stór að þau valda tjóni á mannvirkjum og gróðri og jafnvel fólki. Þetta geta verið *snjóél*, *slydduél* eða *haglél*. Él myndast í óstöðugu lofti og þeim fylgja stundum þrumur og eldingar.

## Orð tengd hagléli
* *bleikihagl* er él með hálfgagnsæjum haglkornum sem átti að boða lin.
* *gráp* gamalt orð haft um haglél. 
* *grjónabylur* er hagl, él (á norðaustan).
* *hagldropi* haglkorn.
* *haglsteinn* haglkorn. 
* *hegla* - *það heglir* - það fellur hagl. 
* *snæhagl* hagl, 2-5 mm í þvermál. 

## Sjá einning
*Rigning 
*Regnskúr
Mary Wollstonecraft

**Mary Wollstonecraft** (27. apríl 1759 – 10. september 1797) var breskur rithöfundur, kvenréttindafrömuður og heimspekingur. Hún var gift rithöfundinum og fríþenkjaranum William Godwin og átti með honum dóttirina Mary Wollstonecraft Godwin sem síðar varð Mary Shelley þegar hún giftist skáldinu Percy Bysshe Shelley. Wollstonecraft var þeirrar skoðunar (sem þá var alls ekki almenn) að konur hefðu jafna skynsemi á við menn og ættu þar með að njóta sömu réttinda.

Í dag er Mary Wollstonecraft þekkt sem ein stofnenda femínískrar heimspeki og er oft vitnað í bæði líf hennar og verk í fræðinni. Á stutta ferli hennar skrifaði hún bækur, greinar, ferðabækur, sögubók um frönsku byltinguna og eina barnabók. Þekktasta verk Mary Wollstonecraft er *[[A Vindication of the Rights of Woman|Til varnar réttindum konunnar (A Vindication of the Rights of Woman)]]* þar sem hún fjallar um að ástæður þess að konur virðist óæðri körlum séu í raun skortur á menntun og bendir því á nauðsyn þess að drengir og stúlkur hljóti sömu menntun. Bókin átti að vera andsvar við *[[Émile]]* eftir Jean-Jacques Rousseau. 

Eftir að Wollstonecraft féll frá birti ekkill hennar minnissögu um líf hennar sem upplýsti um óhefðbundin lífsstíl hennar og um leið eyðilagði orðstír hennar og varði það í næstum heila öld. Hinsvegar, þegar femíníska byltingin við aldamótin 1900 hófst fóru skoðanir og barátta Wollstonecraft fyrir réttindum kvenna og gagnrýni á hefðbundna "kvenmennsku" að verða æ mikilvægari í umræðunni

Wollstonecraft lést aðeins ellefu dögum eftir að hafa fætt seinni dóttur sína, Mary Shelley, sem seinna varð heimsfræg fyrir bækur sínar og sérstaklega fyrir bók sína Frankenstein sem er gjarnan talin hafa verið sú fyrsta í flokki vísindaskáldsagna.

## Verk
* *[[Thoughts on the education of daughters]]* (1786)
* *[[The Female Reader]]* (1789)
* *[[A Vindication of the Rights of Men]]* (1790)
* *[[A Vindication of the Rights of Woman]]* (1792)
* *[[Historical and Moral View of the Origin and Progress of the French Revolution]]* (1794)
* *[[Letters Written During a Short Residence in Sweden, Norway, and Denmark]]* (1796)

## Tenglar
*
Johann Wolfgang von Goethe

**Johann Wolfgang von Goethe** (28. ágúst 1749 – 22. mars 1832) var þýskur rithöfundur, ljóðskáld, dramatúrg, vísindamaður og heimspekingur sem skrifaði meðal annars leikritið *[[Fást (Goethe)|Fást]]*, skáldsöguna *[[Raunir Werthers unga]]* og *[[Zur Farbenlehre]]* um litafræði. Hann var hluti af þýsku bókmenntahreyfingunni *[[Sturm und Drang]]* við upphaf rómantíska tímabilsins. Goethe átti ríkan þátt í að koma rómantísku hreyfingunni á legg og hafði mikil áhrif á hana. Með orðum George Eliot var Goethe „stærsti andi þýskrar ritlistar ... og hinn síðasti sanni heimsmaður á þessari jörðu“. Meðal verka Goethes eru umdeildar vísindakenningar sem hafa verið bæði heimspekingum og listamönnum innblástur og jafnvel raunvísindamönnum, en hugmyndir hans um plöntur og þróun dýra voru þróaðar áfram af náttúrufræðingum, þeirra á meðal var Charles Darwin. Ein virtasta menningarstofnun heims, Goethe-Institut, heitir eftir honum en hún hefur það hlutverk að breiða þýska menningu út um heimsbyggðina.

## Tenglar
* ''Johann Wolfgang von Goethe''; grein í Eimreiðinni 1896 
* ''Goethe og konurnar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1999
* ''Frú von Goethe - fáfróð en fýsileg''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981
* ''Goethe húsið í Frankfurt''; grein í Morgunblaðinu 1956 
;Ljóð eftir Goethe
* „Þrjú kvæði“; birtust í Skírni 1913
Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna

**Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna** er yfirlýsing um það sem telja skuli mannréttindi, þ.e. réttindi allra einstaklinga, sem samþykkt var af Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 10. desember 1948. Einn aðalhvatamaðurinn að gerð yfirlýsingarinnar, Eleanor Roosevelt, kallaði hana Magna Carta alls mannkyns. Yfirlýsingin var skrifuð í kjölfar Síðari heimsstyrjaldarinnar þar sem ýmsir töldu Stofnskrá Sameinuðu þjóðanna ekki nægilega sterka sem viðbrögð við hörmungum styrjaldarinnar og glæpum nasista. 

Mannréttindayfirlýsingin lýsir markmiðum og er ekki lagalega bindandi, enda ekki undirrituð sem slík af neinum. Hins vegar hefur hún virkað mjög sterkt sem tæki til að þrýsta á ríki að virða hana og bæta löggjöf til samræmis við hana. Þá eru all margir alþjóðasáttmálar byggðir á yfirlýsingunni

## Tengill
* Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna í fullri lengd á íslensku
Syd Barrett

**Roger Keith „Syd“ Barrett** (6. janúar 1946 – 7. júlí 2006) var enskur söngvari, lagahöfundur, gítarleikari og listamaður. Þekktastur var hann fyrir að hafa verið einn af stofnmeðlimum rokkhljómsveitarinnar Pink Floyd. Hann var þó ekki virkur sem tónlistarmaður nema í nokkur ár en dró sig svo út úr sviðsljósinu og hafði lítil samskipti við umheiminn frá því á 8. áratugnum til dánardags. Þrátt fyrir það hafa bæði lagasmíðar hans og sérstæður söngstíll reynst mikill áhrifavaldur annarra tónlistarmanna.
Blantyre (Malaví)

**Blantyre** er næstfjölmennasta borg Malaví með um það bil 800.000 íbúa (2018). Blantyre er höfuðborg Blantyre-héraðs auk þess sem konungshöllin og hæstiréttur landsins er í borginni.

Borgin er nefnd eftir Blantyre í Skotlandi eftir heimabæ David Livingstone sem kannaði svæðið.

## Tilvísanir
Blantyre

**Blantyre** getur átt við eftirfarandi:
* Blantyre í Malaví
* Blantyre-hérað
* Blantyre í Skotlandi
Monkey Bay

**Monkey Bay** eða **Apaflói** er bær í Malaví sem stendur við suðurenda Malaví-vatns. Borgin hefur rúmlega 10 þúsund íbúa (1998) og er í Mangochi-héraði. Í bænum er sjúkrahús þar sem læknanemar, meðal annars frá Íslandi, vinna sjálfboðaliðastarf.
Baskaland

:*[[Baskaland (landsvæði)|Baskaland]] (Baskneska: Euskal Herria) er einnig heiti á landsvæði sem nær yfir Baskahéruð á Spáni og hluta af franska stjórnarsvæðinu [[Nýja-Akvitanía]] (franska: Nouvelle-Aquitaine).*

**Baskaland** (spænska: *País Vasco*; baskneska: *Euskadi*) er spænskt sjálfstjórnarsvæði á Norður-Spáni. Höfuðstaður þess er Vitoria-Gasteiz. Aðrar stórar borgir eru Bilbo *(spænska: [[Bilbao]])* og Donostia *(spænska: [[San Sebastián]])*. 

Baskaland skiptist í héruðin: Álava-hérað, Biscay-hérað og Gipuzkoa-hérað.

## Tengill
* ''Baskar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967
* ''Í baskalandi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1954
Æðarkóngur

**Æðarkóngur** (fræðiheiti: *Somateria spectabilis*) er stór sjóönd sem verpir á norðurhveli jarðar á Norðurslóðum við strandir Norðaustur-Evrópu, Norður-Ameríku og Asíu. Hreiður æðarkóngs er fóðrað með dúni en það er á túndru nálægt sjó. Kollan verpir 4 til 6 eggjum. Æðarkóngur fer á veturna suður á bóginn til Noregs og austurhluta Kanada þar sem fuglarnir safnast saman í stóra hópa við sjávarsíðuna. Æðarkóngur lifir á kræklingum og lindýrum úr sjó. 

Æðarkóngur er minni en æðarfugl og er auðþekktur á því að blikinn er svartur með hvíta bringu og marglitt höfuð. Kollan, æðardrottning, er brún á lit. 

## Heimildir
* 

## Tenglar
* ''Æðarkóngurinn''; grein í Tímanum 1956
## Tilvísanir
Seyðisfjarðarhreppur

**Seyðisfjarðarhreppur** var hreppur í Seyðisfirði á Austfjörðum. Heyrði hann undir Norður-Múlasýslu.

Á 19. öld óx upp útgerðarbær í botni fjarðarins. Fékk hann kaupstaðarréttindi sem *[[Seyðisfjarðarkaupstaður]]* í ársbyrjum 1895 og var skilinn frá hreppnum.

Hinn 1. apríl 1990 sameinaðist Seyðisfjarðarhreppur Seyðisfjarðarkaupstað á ný, að þessu sinni undir merkjum kaupstaðarins.

Árið 2020 varð Seyðisfjörður hluti af Múlaþingi við sameiningu sveitarfégla á svæðinu.

## Tilvísanir
Æðarfuglar

**Æðarfuglar** (fræðiheiti: *Somateria*) eru ættkvísl sjóanda og telur þrjár tegundir fugla sem allar verpa á norðurhveli.

## Tegundir
* Æðarfugl eða æður (*[[Somateria mollissima]]*)
* Gleraugnaæður (*[[Somateria fischeri]]*)
* Æðarkóngur (*[[Somateria spectabilis]]*)
Páfagaukar

**Páfagaukar** eða **páfar** (fræðiheiti: *Psittaciformes*) eru ættbálkur fugla sem telur um 365 tegundir. Venjulega er þeim skipt í tvo undirættbálka; kakadúa og páfagaukaætt eða eiginlega páfagauka.

Allir fuglar af þessum ættbálki hafa einkennandi sveigðan gogg og snúa tveimur klóm fram og tveimur aftur. Páfagaukar lifa á flestum hlýrri stöðum heimsins og finnast tegundir á Indlandi, í Vestur-Afríku og Suðaustur-Asíu. Langflestir páfagaukar heimsins koma þó frá Suður-Ameríku, Mið-Ameríku og Ástralasíu.
Strandfuglar

**Strandfuglar** (fræðiheiti: *Charadriiformes*), einnig kallaðir **fjörufuglar** eða **fjörungar**, er fjölbreyttur ættbálkur fugla sem telur um 350 tegundir sem lifa um allan heim. Flestir strandfuglar lifa nærri vatni og lifa á smádýrum en sumar tegundir eru sjófuglar og aðrar finnast í skógum.

Ættbálknum er oftast skipt í þrjá undirættbálka:
* Vaðfuglar (*Charadrii*) eru dæmigerðir strandfuglar sem nærast með því að tína fæðu upp úr sandi eða leðju bæði við sjó og vötn.
* Máfuglar (*Lari*) eru venjulega aðeins stærri fuglar sem veiða fisk á hafi úti. Nokkrar máfategundir og skúmur taka fæðu sína í fjörunni eða með því að ræna aðra fugla og sumir hafa aðlagast lífi inni í landi.
* Svartfuglar (*Alcae*) lifa við strendur á klettum og „fljúga“ neðansjávar eftir æti.

## Ættir
* Undirætt: Vaðfuglar (*[[Charadrii]]*)
** Ætt: Fjallatiplur (*[[Thinocoridae]]*)
** Ætt: *[[Pedionomidae]]*
** Ætt: Snípuætt (*[[Scolopacidae]]*)
** Ætt: Gaukrelluætt (*[[Rostratulidae]]*)
** Ætt: Jókaætt (*[[Jacanidae]]*)
** Ætt: Slíðurnefir (*[[Chionididae]]*)
** Ætt: Trílaætt (*[[Burhinidae]]*)
** Ætt: Tjaldar (*[[Haematopodidae]]*)
** Ætt: Bjúgnefaætt (*[[Recurvirostridae]]*)
** Ætt: *[[Ibidorhynchidae]]*
** Ætt: Lóuætt (*[[Charadriidae]]*)
** Ætt: *[[Pluvianellidae]]*
** Ætt: Krabbametjuætt (*[[Dromadidae]]*)
** Ætt: Trítlar (*[[Glareolidae]]*)
* Undirætt: Máfuglar (*[[Lari]]*)
** Ætt: Máfar (*[[Laridae]]*)
** Ætt: Þernur (*[[Sternidae]]*)
** Ætt: Skúmar (*[[Stercorariidae]]*)
** Ætt: Bakkaskaraætt (*[[Rhynchopidae]]*)
* Undirætt: Svartfuglar (*[[Alcae]]*)
** Ætt: Svartfuglar (*[[Alcidae]]*)

### Ættartré

Ættartré byggt á Baker, A.J. *et al*. (2012) and Boyd, J. H. *et al.* (2016) 

## Tilvísun
Svartfuglar

**Svartfuglar** (fræðiheiti: *Alcidae*) eru ætt strandfugla. Þeir líkjast að sumu leyti mörgæsum þar sem þeir eru svartir og hvítir á lit, sitja uppréttir og lifa við sjó. Þeir eru þó alls óskyldir þeim. Flestar tegundir svartfugla eru búsettar í Kyrrahafi, en í Atlantshafi  og  N-Íshafi eru alls  sex tegundir auk geirfugls sem er útdauð.

Þær tegundir sem helst teljast til svartfugla eru: álka, langvía, stuttnefja, teista, lundi og haftyrðill. Langvía, stuttnefja og álka eru að mörgu leyti líkar tegundir, varpa í björgum og nefnast einu nafni  svartfugl. Stærstu byggðir þeirra eru Látrabjarg, Hornstrandabjörgin og Grímsey.

Svartfuglar éta einungis sjáfarfang, aðallega uppsjávarfisk eins og sandsíli, loðnu og síld og krabbadýr eins og ljósátu og marflær. Lundi étur mest sandsíli og loðnu, Haftyrðill mest svifkrabbadýr. Teista er grunnsævisfugl og leitar að æti við botn.

Svartfuglar eru vel fleygir (nema geirfuglinn sem nú er útdauður) og góðir sundfuglar og kafarar en gangur þeirra er klaufalegur að sjá. Vegna þess hve vængir þeirra eru stuttir þurfa þeir að blaka þeim mjög hratt til að halda sér á lofti. Þeir geta verið á kafi í 2 mínótur og samkvæmt sumum heimildum kafað dýpra en nokkrir aðrir fuglar.

Svartfuglar lifa á opnu hafi og koma aðeins í land til að makast og verpa. Sumar tegundir, eins og t.d. langvía, eyða þó stærstum hluta ársins í að verja varpstæði sitt fyrir öðrum fuglum.

Sumar tegundir verpa í mjög stórum varpnýlendum í klettum, en aðrar verpa í minni hópum við grýttar strendur og enn aðrar, eins og lundinn, verpa í holum. Allar tegundir svartfugla mynda varpnýlendur. Svartfuglar verpa aðeins einu eggi og búa sér ekki til hreiður heldur verpa einfaldlega á harða sillu, Lundinn grefur sér þó holu. Um 18 daga gamlir yfirgefa ungarnir "hreiðrið" og eru þá ófleygir og falla gjarnan í sjóinn þótt þeir geti dempað fallið nokkuð með vængjunum.

Veiðar eru leyfðar á álku, langvíu, stuttnefju, og lunda hér á landi. Veiðitímabilið er 1. september til 10. maí. Teista var friðuð fyrir skotveiðum frá og með 1. september 2017 skv. reglugerð .  

## Heimild
* Umhverfisráðuneytið 2011 Greinargerð svartfuglahóps
Lundar

**Lundar** (fræðiheiti: *Fratercula*) eru ættkvísl svartfugla sem telur þrjár tegundir fugla sem allir eru 35-40 sm á hæð með breiðan gogg sem verður mjög litríkur um fengitímann. Fjaðrahamurinn er svartur, grár eða hvítur, stundum með gulum fjöðrum.

Lundar eru sjófuglar sem kafa eftir æti. Þeir verpa aðeins einu eggi í holu sem þeir yfirleitt grafa út í moldarbarð nærri hafi. Ein tegund lunda, lundi, verpir á Íslandi.

## Uppruni orðsins
Lengi hefur verið trúið að orðið *lundi* væri samborið með orðinu *lund* ('ílangir vöðvar á innanverðum hrygg sláturdýrs'). En nýrra rannsókn hefur stungið upp að orðið kemur frá samísku tungumáli. Á norðsamísku er til orðið *lodde*, *loddī* ('fugl'), sem áður hafði orðmyndina **londe* (frá **lintu* í fennísku tungumáli)*.*

## Tengt efni
* Lundi

## Heimildir
Dúfnafuglar

**Dúfnafuglar** eða **dúfnfuglar** (fræðiheiti: *Columbiformes*) eru ættbálkur fugla sem inniheldur tvær ættir: dúðaætt (*[[Raphidae]]*) sem hinn útdauði dúdúfugl tilheyrði, og hina gríðarstóru dúfnaætt.
Meitilfuglar

**Meitilfuglar** (fræðiheiti: *Coraciiformes*) eru ættbálkur litríkra landfugla sem inniheldur meðal annars þyrla, býsvelgi, hrana og horna. Þeir eru venjulega með þrjár klær sem snúa fram og eina aftur.
Struthioniformes

**Struthioniformes** er ættbálkur fugla með einungis eina núlifandi ætt: Struthionidae.

## Flokkun
Ættartré samkvæmt Mayr, & Zelenkov (2021)

* Palaeotididae (Mið-Eósen, Evrópa)
** *[[Palaeotis]]*
** *[[Galligeranoides]]*
* Geranoididae (Mið-Eósen, Norður-Ameríka)
* Ónefnd grein
** Eogruidae (monotypic)
*** *[[Eogrus]]* (Mið til síð-Eósen, Asía)
** *[[Sonogrus]]* (Síð-Eósen, Asía)
** Ónefnd grein
*** *[[Proergilornis]]* (Síð-Eósen, Mongólía)
*** Ónefnd grein
**** Ergilornithidae (Síð-Eósen til snemm Plíósen, Asia)
**** Struthionidae (Snemm-Míósen til nútíma, Afró-Evrasía)

## Tenglar
Uglur

**Uglur** (fræðiheiti: *Strigiformes*) eru ættbálkur ránfugla sem telur um 222 tegundir. Uglur eru yfirleitt einfarar og næturdýr sem lifa á skordýrum, litlum spendýrum og öðrum fuglum þótt sumar tegundir séu sérhæfðar í að veiða fisk. Uglur finnast um allan heim nema á Suðurskautslandinu, stærstum hluta Grænlands og á afskekktum eyjum.

Uglur skiptast í tvær ættir: ugluætt og turnuglur.

## Tenglar

* ''Getið þið sýnt mér myndir af öllum uglutegundum á Íslandi og þeim sem hafa komið hingað?''; grein af Vísindavefnum
* ''Viskufugl er sér vel og heyrir enn betur''; grein í Tímanum 1969
Ránfuglar

**Ránfuglar** (fræðiheiti: *Accipitriformes*) er samheiti þriggja ættbálka fugla haukunga, fálkunga og ugla. Þessir fuglar eiga það allir sameiginlegt að hafa góða sjón sem gerir þeim kleyft að sjá bráð hátt úr lofti, sem og kröftugar klær og gogg til að rífa í sig bráð.

Haukungar og fálkungar eru saman kallaðir dagránfuglar, enda fylgja þeir því hinu hefðbundna mynstri að sofa á næturnar og veiða sér til matar á daginn. Uglur eru hinsvegar náttfuglar sem veiða sér til matar á nóttunni og hvílast yfir daginn.

Ránfuglar ráðast gjarnan á hryggdýr sem eru nokkuð stór samanborið við stærð þeirra sjálfra. 

## Heimildir
Haukungar

**Haukungar** (fræðiheiti: *Accipitriformes*) eru ættbálkur fugla sem inniheldur meðal annars hauka, erni og gamma, eða 225 tegundir í allt. 

## Ættir
* Hrævar (*[[Cathartidae]]*) – gammar frá Nýja heiminum
* Gjóðaætt (*[[Pandionidae]]*)
* Haukaætt (*[[Accipitridae]]*) – ernir og haukar
* Örvar (*[[Sagittaridae]]*)
Haförn

**Haförn** (fræðiheiti: *Haliaeetus albicilla*) er mjög stórvaxinn ránfugl af haukaætt. Haförn verpir í norðurhluta Evrópu og Asíu. Haförnum var næstum útrýmt í Evrópu en með friðun og aðgerðum hefur tekist að endurreisa varp sums staðar. Hafernir eru alls staðar sjaldgæfir en ernir eru þó flestir við strendur Noregs. Hafernir eru oftast staðfuglar.

Haförn er um 70-90 sm langur og vænghaf hans er 200 -240 sm. Fuglinn vegur um 5 kg. Karlfuglar eru mun minni en kvenfuglar. Haförninn hefur breiða, ferhyrnda vængi og stórt höfuð. Fullorðinn örn er brúnn en höfuð og háls er ljósara, stélið hvítt og goggur og fætur gulir. Á ungum fuglum eru stél og goggur dökk en stélið verður hvítt með svartri rönd þegar fuglinn eldist. Ernir verða kynþroska fjögurra til fimm ára gamlir. Ernir parast fyrir lífstíð og falli annar fuglinn frá getur hinn verið mörg ár að finna nýjan maka. Ernir gera sér stundum hreiður í hrúgu af kvistum í tré eða á klettasyllum. Hreiður íslenskra arna eru stundum miklir birkilaupar en eru oftar hrúga eða dyngja úr þangi, hvannarnjólum og grasi. Hreiðurgerðin er viðaminni ef ernirnir hafa hreiðrað um sig í sjávarhólmum. Sömu hreiðrin eru oftast notuð ár eftir ár. Ernir verpa einu til þremur eggjum og líða nokkrir dagar á milli eggjanna. Ernir fara að liggja á þegar einu eggi er orpið og álegutíminn er 35 dagar. Ungarnir verða fleygir um 10 vikna gamlir. Foreldrarnir þurfa að mata ungana fyrstu 5-6 vikurnar en eftir það rífa þeir sjálfir í sig bráðina. Algengast er að aðeins einn ungi komist upp í arnarhreiðri, tveir ungar komast upp í þriðja hverju hreiðri. Haförninn er 70-90 cm ađ lengd. 

## Íslenski arnarstofninn

Arnarstofninn á Íslandi telur 90 fullorðin pör (2023) og hefur rúmlega þrefaldast frá því að bannað var að eitra fyrir tófu árið 1964. Árið 2005 komust 36 arnarungar á legg og eru það fleiri en nokkru sinni frá því farið var að fylgjast með arnarvarpi árið 1959. Aðalheimkynni arnarins eru við Breiðafjörð en þar halda nú til rúmlega 40 pör eða 2/3 hlutar stofnsins. Fyrr á öldum verptu hafernir yfirleitt á óaðgengilegum stöðum, í ókleifum klettum eða hólmum í ám og vötnum. Sennilegt er að ernir kjósi að verpa á láglendi en hafi hrakist upp í hamra vegna ofsókna manna. Þegar ernir voru friðaðir og búseta í eyjum og nytjar af eyjum drógust saman um miðja 20. öld, fluttu ernir heimkynni sín að mestu leyti úr hömrum í landi út í tanga og hólma. Á Íslandi er haförninn oftast aðeins nefndur **örn**, en á þeim svæðum þar sem hann verpir er hann oft kvenkenndur af heimamönnum og orðið haft í kvenkyni (hún örnin), eða þá að fuglinn er nefndur **assa** (bæði kynin).

## Heimildir

* 
* 
* 
* White-tailed Eagle - Photos
* RSPB White-tailed Eagle Page
* Aldrei fleiri ernir Skoðað 9. ágúst 2014

## Tenglar
* 
* 
*HÍ - Hvaða áhrif hefur skyldleikaæxlun hjá haförnum?
* ''Arnaregg'' (um þjóðtrú); grein í Lesbók Morgunblaðsins 1958
* ''Haförnin''; grein í Tímanum 1956
Jötungíma

**Jötungíma** (fræðiheiti: *Calvatia gigantea*) er sveppur af físisveppaætt sem getur myndað risavaxin aldin. Á Íslandi hefur jötungíma fundist í Hrunamannahreppi, á Þríhyrningi í Hörgárdal og á Leirhafnartorfunni á Melrakkasléttu. Talið er að sveppur sem fannst í Bolungarvík í júlí 2006 sé jötungíma. Á Skáni í Svíþjóð fannst árið 1909 jötungíma sem var 60 cm í þvermál og vóg 14 kíló. Aldinið stækkar feikihratt og getur innihaldið 10 milljarða gróa. 

Flokkun Jökungímu hefur verið endurskoðuð en hún var áður flokkuð sem  Langermannia gigantea.

## Heimildir
* Jökulgíma (Náttúrufræðistofnun Íslands)
* 
* 
* 

## Tilvísanir
Þytfuglar

**Þytfuglar** (fræðiheiti: *Apodiformes*) eru ættbálkur fugla sem inniheldur þrjár lifandi ættir: svölungaætt (*Apodidae*), trjásvölungaætt (*Hemiprocnidae*) og ætt kólibrífugla (*Trochilidae*) sem og mögulega tvær útdauðar ættkvíslar, *Aegialornithidae* og *Jungornithidae*.
Alí ibn Abu Talib

**Alí ibn Abu Talib** eða **‘Alī ibn Abī Ṭālib** (arabíska: علي بن أﺑﻲ طالب‎, persneska: علی پسر ابو طالب‎; 599–661) var einn fyrstu leiðtoga íslams. Súnnímúslimar trúa því að hann hafi verið sá fjórði og síðasti hinna fjögurra Réttleiddu Kalífa en sjítar að hann hafi verið fyrsti imaminn og fyrsti lögmæti kalífinn. Hann var frændi Múhameðs og eftir að hann kvæntist Fatima Zahra varð hann einnig tengdasonur hans. Sjítar, og sumir súnníar, halda því fram að Alí hafi verið fyrsti karlmaðurinn sem snerist til íslams. Sumir sjítar vilja þó meina að rangt sé að segja að Alí hafi verið snúið til íslam, heldur hafi hann verið það sem kallast *[[hanif]]*, það er einhver sem aðhylltist eingyðistrú (aðra en kristni eða gyðingdóm) fyrir tíma íslams. 

Alí tók við völdum eftir andlát Uthman ibn Affan kalífa árið 656. Medína var þá í upplausn í stjórnleysi og því vildu margir að Alí tæki að sér stjórn kalífadæmisins. Eftir að Alí varð kalífi skipti hann út ríkisstjórum sem höfðu verið hliðhollir Uthman og skipaði fyrir um að höfuðborgin yrði færð til Kufa. Á ríkisárum Alí var háð borgarastyrjöld innan kalífadæmisins vegna ósættis múslima um hver ætti rétt til að stýra því. Í kjölfar borgarastyrjaldarinnar, árið 644, var Alí myrtur í Kufa þegar ráðist var á hann með eitruðu sverði. Hann lifði í tvo daga eftir árásina og skipaði sonum sínum á þeim tíma að hefna sín ekki á hópi fólks, aðeins á morðingjanum.

## Tilvísanir
Sojabaun

**Sojabaun** (fræðiheiti: *Glycine max*) er einær belgávöxtur, upprunninn í Austur-Asíu. Sojabaunir hafa verið ræktaðar í þúsundir ára og til eru ótal kvæmi sem vaxa í frá 20 sm að 2 metra hæð.


File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg


## Sjá einnig
* Sojamjólk
* Sojasósa
Demantur

**Demantur** er eitt þekktasta fjölgervingsform kolefnis vegna þess hve algengir demantar eru í iðnaði og skartgripagerð. Algengi þeirra í iðnaði stafar af því að þeir eru afar harðgerðir, en demantar eru sterkasta efnið sem þekkist (sjá knattkol). Í skartgripagerð er einkum sóst eftir eiginleika þeirra til að brjóta ljós en einnig vegna hörku. Demantar eru afar verðmætir en þau 26 tonn sem árlega eru unnin úr námum eru um 700 milljarða króna virði. Demantar myndast í náttúrunni undir gríðarlegum þrýstingi og hita í jörðu niðri. Demantar eru einnig framleiddir en stærð þeirra og gæði eru ekki mikil og því eru þeir aðeins notaðir í iðnaði. Um 100.000 kílógrömm af iðnaðardemöntum eru framleiddir árlega.

## Tenglar
* ''Demantar''; grein í Sunnudagsblaðinu 1965
Frumsenda

**Frumsendur** eða **frumsetningar** eru setningar eða frumforsendur sem allar aðrar forsendur innan gefins frumsendukerfis eru afleiður af. Frumsendur eru ósannaðar, en gengið er út frá því að þær séu sannar. Öll stærðfræði í dag byggir á slíkum frumsendum, en sú hefð að byggja stærðfræðilega þekkingu á frumsendum er komin frá heimspekingum Grikklands til forna. Fyrir þann tíma var öll stærðfræði byggð á reynslu, þær formúlur voru notaðar sem reynst höfðu vel. Margar þeirra hafa síðar reynst réttar og hafa verið sannaðar.

## Tilvísanir
Hafrar

**Hafrar** (fræðiheiti: *Avena sativa*) eru kornjurt af grasaætt sem ræktuð er bæði til manneldis og sem skepnufóður, einkum fugla- og hestafóður. Stráin eru líka gefin sem fóður og notuð á gólf í básum. Haframjöl er t.d. notað í hafragraut og kex.
Leviathan

**Leviathan** er eitt áhrifamesta stjórnmálarit mannkynssögunar, gefið út 1651, ritað af Thomas Hobbes meðal annars í mótmælaskyni við konungsinna sem trúðu að vald konunga væri komið frá Guði. Ritið inniheldur mikið af endurbættum kenningum Jean Bodin um fullvalda ríki með borgarlegum lögum (samfélagssáttmála) sem kirkjan er m.a. undirgefin.

## Tengt efni
Þrælahald

**Þrælahald** kallast það þegar menn eru meðhöndlaðir, lagalega eða félagslega, sem eign annarra manna. Fyrr á tímum var þrælahald oft löglegt og eignarréttur landeigenda og annarra efnamanna náði ekki einungis til landareigna og húseigna heldur einnig til vinnuafls. Slíkir þrælar áttu ekki rétt á launagreiðslum og voru að öllu leyti háðir ákvörðunum eigenda sinna en þeir gátu þá skipað þeim fyrir verkum og hlutverkum og selt þá eins og hverja aðra eign. Einstaklingur gæti orðið þræll við fæðingu, kaupi eða handtöku.

Í víðari skilningi getur þrælahald einnig merkt að einstaklingur er í raun neyddur til þess að vinna gegn eigin vilja. Fræðimenn nota einnig fleiri almenn hugtök sem má nefna sem nauðungavinna eða ófrjáls vinna til að vísa í þrælahald. 

Löglegu þrælahaldi hefur nú verið nánast útrýmt en ólöglegt þrælahald þar sem fólki er haldið nauðugu viljugu við vinnu tíðkast þó enn. 

## Þrælahald í Ameríku
Löngu áður en blökkumenn voru sendir til Norður Ameríku unnu þeir fyrir menn í Evrópu og hófst þrælahald þar að mest öllu leyti. Margir þrælar voru fluttir árlega til Evrópu á tímum Kólumbusar (1492-1502) og var það um þúsundir blökkumanna sem týndu lífi sínu og heimkynnum og urðu að þrælum, Þrælahald var gjarnan réttlætt með því að hvíti kynstofninn væri sá æðsti og svörtum mönnum bæri að þræla fyrir þá. 

Blökkumenn í Evrópu voru ekki taldir vera gott vinnuafl og voru ekki einungis seldir í vinnu heldur líka til skemmtunar fyrir hvítt fólk þar sem útlit blökkumannsins þótti vera hlægilegt og tilvalið skemmtunarefni. 

Á 17. öld börðust Bretar, Frakkar, Spánverjar og Hollendingar um nýlendur Norður-Ameríku. Árið 1607 fór hópur kaupmanna frá London og vesturströnd Englands til Ameríku en þeir höfðu fengið leyfi frá Jakobi I til að stofna nýlendur í Norður-Ameríku. 12 árum síðar, árið 1619 sigldu hollenskir sjóræningjar að breskum nýlendum, Jamestown í Virginíu. Skipið var ekki tómt þar sem það voru u.þ.b 20 svartir þrælar um borð sem höfðu verið fluttir frá Vestur-Afríku. Þar höfðu þeir höfðu verið keyptir á þrælamörkuðum. Þetta var upphafið á þrælahaldi í Bandaríkjunum. Svörtum þrælum átti eftir að fjölga stöðugt meir. Frá 16. öld til 19. aldar er talið að um 12 milljónir manna hafi unnið sem þrælar í Bandaríkjunum. 

## Þrælahald á Íslandi
Ekki er vitað hversu algengt þrælahald var á Íslandi. Landnámsmenn tóku bæði með sér þræla frá Bretlandseyjum og norræna þræla. Lagasafnið Grágás sem var í gildi á 13. öld nefnir þræla. Þrælahald var aldrei bannað á Íslandi, og þó að í dag sé nauðungarvinna og frelsissvipting bönnuð er þrælahald ekki sérstaklega nefnt í lögum.

Frá 1490–1894 var á Íslandi í gildi vistarbandið svonefnda, þar sem jarðnæðislausu fólki var gert skylt að ráða sig í vinnumennsku. Það flokkast ekki sem þrældómur, en er skylt bændaánauð.

## Tengt efni

*Mansal

## Heimildir
*
*Heiða María Sigurðardóttir. (2006, 3. febrúar). Hver var Kólumbus og hvað var svona merkilegt við hann? Vísindavefurinn. 

## Tilvísanir
Kynjamismunun

**Kynjamismunun** er mismunun gagnvart fólki á grundvelli kynferðis þess. Lagalegt misrétti kynja er ákveðin gerð kynjamismununar og gilda þá aðrar reglur um karla en konur. Eins getur mismununin verið félagsleg, til dæmis ef atvinnurekendur leitast við að ráða fólk af öðru kyninu frekar en hinu eða greiða öðru kyninu kerfisbundið lægri laun.

Ýmsar mismunandi skilgreiningar hafa verið settar fram um hugtakið kynjamismunun, til dæmis:
* Sannfæring um að annað kynið sé á einhvern hátt æðra eða betra en hitt kynið.
* Hatur eða fordómar gagnvart annaðhvort konum eða körlum.
Sólkerfi

**Sólkerfi** er heiti yfir tiltekna stjörnu ásamt fylgihnöttum, t.d. reikistjörnur, halastjörnur og lofsteinar. Ekki talað um sólkerfi nema stjarna hafi fylgihnetti - stakar stjörnur eða tvístirni eru því vanalega ekki talin til sólkerfa. Með sólkerfinu er átt við sólkerfi það sem hefur jörðina sem fylgihnött. 

## Tenglar
* Stjörnufræðivefurinn: Sólkerfið 
* Stjörnufræðivefurinn: Sólkerfið okkar 
* Did You Know... What defines the boundary of the solar system? , af vef Geimferðastofnunar Bandaríkjanna
* 
* 
* 
* 
* 
*
Stórar tölur

**Stórar tölur** eru tölur, sem vegna stærðar sinnar eru lítt notaðar af almenningi frá degi til dags, en koma gjarnan fyrir á sviði vísinda, verkfræði, fjármála o.s.frv. og hafa fengið sérstök heiti. (Getur einnig átt við stórar prímtölur.) Heiti yfir tvær mismunandi tölur geta verið skrifuð eins og borin fram svipað í tveimur tungumálum og því valdið misskilningi.

Í sögulegu samhengi notuðu Bretar og margar aðrar þjóðir önnur hugtök fyrir stórar tölur, t.d. þeirra billjón 1000 sinnum stærri en Ameríkana. En áhrif t.d. alþjóðlegra fjölmiðla hafa breytt því og flestar enskumælandi þjóðir, t.d. Bretar, Írar og Ástralir nota nú ameríska kerfið. Ísland og aðrar evrópuþjóðir nota enn gömlu bresku hugtökin, t.d. billjón og milljarður, en það getur valdið ruglingi.

Heiti talnanna á amerískri og (fyrrum) breskri ensku eru birt í töflunni hér að neðan.

## Heimildir
* 
*
Þúsund

**Þúsund** er heiti yfir stóra tölu, sem er tugur hundruða og er táknuð með *1.000* eða eða *10<sup>3</sup>*. Tímabilið þúsund ár nefnist árþúsund. 

Talan þúsund er táknuð með M í rómverskum tölustöfum.

## Tengill
Milljarður

**Milljarður**  er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000.000, sem 109, eða sem þúsund milljónir. Þúsund milljarðar kallast billjón.

Á ensku er milljarður nefndur *billion*, sem er einn þúsundasti af billjón.

## Sjá einnig
* Stórar tölur
*Flokkurinn „milljarðamæringar eftir löndum“
Magna Carta

**Magna Carta** er enskur lagabálkur sem upphaflega var gefinn út árið 1215. Nafnið er runnið úr latínu og þýðir „bálkurinn mikli“ (bókstaflega „blaðið mikla“). Magna Carta er markverð fyrir þær sakir að hún hafði mikil áhrif á þá löngu stjórnsýslusögu sem leiddi til nútímalagaumhverfis sem byggist á stjórnarskrárvörðum reglum og réttindum. 

Magna Carta varð til í kjölfar ágreinings milli páfa, Englandskonungs og enskra baróna, sem varðaði réttindi konungsins. Magna Carta takmarkaði rétt konungsins og gerði honum skylt að lúta tilteknum lögum og reglum. Magna Carta, sem er í raun samansafn af ýmsum lagaskjölum, var uppfærð oftar en einu sinni á miðöldum, en í upphafi 19. aldar höfðu flest ákvæði hennar verið numin úr gildi. Engu að síður hefur hún áhrif enn í dag, því hugmyndir úr Magna Carta höfðu áhrif á smíð bandarísku stjórnarskrárinnar.
## Sjá einnig
* Réttarskrá
* Handfestingar
Billjón

**Billjón** er heiti yfir stóra tölu, milljón milljónir, sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000, sem 1012, eða sem þúsund milljarðar. Þúsund billjónir kallast billjarður.

Á ensku þýðir *billion* milljarður, sem er einn þúsundasti úr billjón.

## Sjá einnig
* Stórar tölur
Billjarður

**Billjarður** er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000.000, sem 1015, eða sem þúsund billjónir. Þúsund billjarðar kallast trilljón.
Trilljón

**Trilljón** er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000.000.000, sem 1018, eða sem þúsund billjarðar. Þúsund trilljónir kallast trilljarður.

Sjá einnig umfjöllun um stórar tölur.
Trilljarður

**Trilljarður** er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000.000.000.000, sem 1021, eða sem þúsund trilljónir. Þúsund trilljarðar kallast kvaðrilljón.
Kvaðrilljón

**Kvaðrilljón** er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000.000.000.000.000, sem 1024, eða sem þúsund trilljarðar. Þúsund kvaðrilljónir kallast kvaðrilljarður.
Kvaðrilljarður

**Kvaðrilljarður** er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000.000.000.000.000.000, sem 1027, eða sem þúsund kvaðrilljónir. Þúsund kvaðrilljarðar kallast kvintilljón.
Háskerpusjónvarp

**Háskerpusjónvarp**, alþjóðlega táknað **HDTV** (enska: *High-Definition Television*), er stafræn sjónvarpstækni, sem býður upp á betri upplausn en hefðbundin sjónvörp, s.s. NTSC, SECAM og PAL.  Flest slík sjónvörp eru breiðtjalda.  Skammstöfunin HDTV er notuð jöfnum höndum um framsetningu háskerpumynda og sjónvarpstækin sem notast við háskerputækni.  Upplausnin er allt að tífalt betri en í öðrum tækjum og myndlínurnar helmingi fleiri.
Kvintilljón

**Kvintilljón** er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000, sem 1030, eða sem þúsund kvaðrilljarðar.

## Sjá einnig
* Stórar tölur
Stjörnuþoka

**Stjörnuþoka** eða **vetrarbraut** er þyrping fjölmargra stjarna og annarra stjarnfræðilegra fyrirbæra, sem haldast í nágrenni hvert við annað vegna sameiginlegs þyngdarsviðs stjörnuþokunnar. Orðið nágrenni er auðvitað afstætt, og stjörnuþokur eru mjög stórar. Dæmigerðar stjörnuþokur geta verið frá þúsundum til hundraða þúsunda ljósára í þvermál og innihaldið allt frá því um tíu milljónum (107) stjarna, og upp í billjón (1012) stjörnur. Í flestum tilvikum er vegalengdin á milli stjörnuþoka talin í milljörðum ljósára, en þó eru til stjörnuþokur sem eru mun nær, og þess eru jafnvel dæmi að tvær stjörnuþokur „rekist saman“. Talið er að finna megi risasvarthol í miðju allra störnuþoka.

Sólkerfið er í stjörnuþoku sem nefnist Vetrarbrautin.

## Tenglar
* Stjörnufræðivefurinn: Vetrarbrautir 
* ESO frétt: Brotist út úr þokunni – Fjarlægasta vetrarbraut sem mælst hefur 
* ESO frétt: Fjarlægasta þroskaða vetrarbrautaþyrpingin 
* ESO frétt: Árekstur vetrarbrautaþyrpinga grannskoðaður 
* Stjörnufræðivefurinn: Fjarlægasta vetrarbraut sem sést hefur í alheimi hingað til 
* 
*
Vetrarbrautin

**Vetrarbrautin** er stjörnuþokan sem sólkerfið tilheyrir. Vetrarbrautin er þyrilþoka, ein af milljörðum stjörnuþoka í alheimnum og hluti grenndarhópsins. Þvermál Vetrarbrautarinnar er 100 000 ljósár.

Vetrarbrautarhnit er himinhvolfshnitakerfi, sem miðar *hæð* himinfyrirbæris við Vetrarbrautarsléttuna og *lengd* við miðju Vetrarbrautarinnar.

## Neðanmálsgreinar

## Tenglar
*Stjörnufræðivefurinn: Vetrarbrautin okkar
*Stjörnufræðivefurinn: Vetrarbrautir
*Stjörnufræðivefurinn: Vetrarbrautaþyrpingar
Unix

**Unix** eða **UNIX** er hópur stýrikerfa fyrir tölvur, það fyrsta skrifað á sjöunda og áttunda áratug tuttugustu aldarinnar á Bell ransóknarstofum bandaríska símarisans AT&T. Seinna komu svo fram fleiri útgáfur, bæði frá ýmsum fyrirtækjum sem og áhugamönnum undir flaggi GNU hreyfingarinnar.

Unix kerfi eru hönnuð sem fjölnotenda- og fjölforrita-umhverfi sem auðvelt er að breyta fyrir mismunandi vélbúnað. Einkenni þeirra eru einkum einfaldar textaskrár notaðar alls staðar sem hægt er, skipanalína, skráakerfi með möppuhugtak og framsetning vélbúnaðar og forritasamskipta sem textaskráa.

GNU/Linux er hópur frjálsra stýrikerfa, sem eru náskyld Unix.
Tóbaksjurtir

**Tóbaksjurtir** (fræðiheiti: *Nicotiana*) eru ættkvísl jurta af náttskuggaætt upprunnin í Norður- og Suður-Ameríku. Úr þeim er unnið tóbak.

## Tilvísanir
Sykur

**Sykur** (líka kallað **matarsykur** eða **strásykur**) er sætt efni úr súkrósa sem er unninn úr sykurrófum eða sykurreyr og fleiri jurtum til neyslu. Sykur er hvítleit kristölluð tvísykra sem er notuð sem sætuefni í mat og drykki og til geymslu á matvælum. Sykur er til í ýmsum myndum en algengastur er hvítur sykur, flórsykur, púðursykur og hrásykur. Molasykur er sykur sem hefur verið pressaður og mótaður eða sagaður í teninga.

Sykur er oft notaður í ýmiss konar bakstur og margvíslega rétti, ekki síst ábætisrétti, sæta drykki, sælgæti og annað slíkt en einnig til að bragðbæta rétti af ýmsu tagi, enda þykir flestum sætt bragð gott. Raunar er sykur í einhverju formi í mjög mörgum unnum matvælum af öllu tagi. Sykur er orkuríkur, en of mikill sykur þykir ekki hollur, auk þess getur hann valdið tannskemmdum.

## Saga
Talið er að sykurreyr sé uppruninn í Suður- eða Suðaustur-Asíu, e.t.v. bæði á Indlandi og Nýju Gíneu. Um 200 f.Kr. byrjuðu Kínverjar að rækta sykurreyr. Nearkos, einn af herforingjum Alexanders mikla sagði að sykur væri: „reyr sem gefur af sér hunang án býflugna“. Það var þó ekki fyrr en Arabar gerðu sykurvinnslu að iðnaði á miðöldum sem sykur fór að flytast til Evrópu í einhverju magni. Á 16. og 17. öld barst sykurreyr til Brasilíu og síðar Karíbahafseyja, sem urðu brátt helsta sykurræktarsvæði heimsins og voru þrælar helsta vinnuaflið á plantekrunum. Eftir því sem sykurplantekrunum fjölgaði féll sykur í verði og hætti að vera rándýr munaðarvara en það var þó ekki fyrr en farið var að vinna sykur úr sykurrófum ræktuðum í Norður-Evrópu snemma á 19. öld sem hann varð ódýr. Nú eru um 30% af sykurframleiðslu heimsins unnin úr sykurrófum.

## Tegundir
### Reyrsykur
Reyrsykur er sykur sem er unninn úr sykurreyr, plöntu af ættkvíslinni Saccharum í grasaætt.