open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1594

Árið **1594** (**MDXCIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Fellivetur mikill norðan lands.
* 30. júní - Morðbréfamálið: Morðbréfin fjögur voru dæmd fölsuð á Alþingi.
* Þingtími var lengdur og búðagerð hófst að nýju eftir að hafa legið niðri frá því á 13. öld.
* Lítið hús var reist á Þingvöllum fyrir starfsemi lögréttunnar.
* 19. nóvember - Hvítá í Árnessýslu þornaði upp á tveimur stöðum í stormi. 
* Fyrsta útgáfa messusöngsbókarinnar *[[Graduale]]* („Grallarans“) í umsjá Guðbrands Þorlákssonar prentuð á Hólum.
* Ólafur Jónsson varð skólameistari í Hólaskóla.
* Sigurður Stefánsson varð skólameistari í Skálholtsskóla en drukknaði í Brúará eftir tvær vikur í starfinu.
* Ari Magnússon í Ögri giftist Kristínu Guðbrandsdóttur.

### Fædd

### Dáin
* Sigurður Stefánsson, skólameistari í Skálholti.

## Erlendis
* 3. janúar - Konungsríkið Ayutthaya (í núverandi Taílandi) náði yfirráðum yfir Longvek, höfuðborg Konungsríkisins Kambódíu, eftir 2 ára stríðsátök.
* 19. febrúar - Sigmundur Vasa var krýndur konungur Svíþjóðar í Uppsölum.
* 27. febrúar - Hinrik 4. var krýndur konungur Frakklands.
* 16. apríl - Ferdinando Stanley, jarl af Derby, dó skyndilega, líklega drepinn með eitri. Hann var þá annar í erfðaröðinni (næstur á eftir móður sinni) að bresku krúnunni samkvæmt því sem Hinrik 8. hafði mælt fyrir í erfðaskrá sinni.
* 19. maí - Áttatíu ára stríðið: Hollendingar réðust á Groningen með 10.000 manna her en borgin var á valdi Spánverja. Spánverjar gáfust upp eftir 2 mánuði og Holland var á valdi Hollendinga.
* 23. júní - Portúgalskt skip með verðmætan farmi frá Vestur-Indíum sprakk í loft upp við Asoreyjar með þeim afleiðingum að um 700 létust. Englendingar sátu um skipið og kveiktu í því.
* Október - nóvember - Umsátrið um Crozon: Frakkar og Englendingar sátu um spænskt virki nálægt Brest. Hundruð létust og töpuðu Spánverjar að lokum.
* 27. desember - Námsmaðurinn Jean Châtel reyndi að ráða Hinrik 4. Frakkakonung af dögum. Châtel var tekinn af lífi tveimur dögum síðar með aflimun.
* Borgin Pompeii var enduruppgötvuð eftir að hún grófst undir gosefnum.

### Fædd
* 15. júní - Nicolas Poussin, franskur listmálari (d. 1665).
* 17. nóvember - Gottfried Heinrich greifi af Pappenheim, þýskur hermarskálkur (d. 1632).
* 9. desember - Gustav Adolf II konungur Svíþjóðar (d. 1632).

### Dáin
* 2. febrúar - Giovanni Pierluigi da Palestrina, ítalskt tónskáld (f. um 1525).
* 31. maí - Tintoretto, ítalskur listmálari (f. 1518).
* 14. júní - Orlando de Lassus, flæmskt tónskáld (f. 1532).
* 22. nóvember - Sir Martin Frobisher, breskur sæfari og landkönnuður (f. 1535).
* 2. desember - Gerhard Mercator, flæmsk-þýskur kortagerðarmaður (f. 1512).
1596

Árið **1596** (**MDXCVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Júlí - Alþingi samþykkti að hver sá er æti hrossakjöt að nauðsynjalausu skyldi greiða sekt og húðstrýkjast.
* 12. október - Páll Jónsson sýslumaður á Skarði var drepinn á Öndverðareyri af Eiríki Halldórssyni.
* Þýskir kaupmenn hófu verslun í Stykkishólmi.
* Konungur skipaði Arngrím Jónsson lærða aðstoðarmann Guðbrands biskups Þorlákssonar.
* Guðbrandur Þorláksson gaf út bækling sem hét *Sú rétta confirmatio*. Þar mælti hann fyrir um að ferming skyldi tekin upp í Hólabiskupsdæmi og lýsti hvernig hún skyldi fara fram.
* Oddur Stefánsson varð skólameistari í Skálholtsskóla.

### Fædd

### Dáin
* 12. október - Páll Jónsson sýslumaður á Skarði (f. um 1445).

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Axlar-Björn tekinn af lífi á Laugarbrekkuþingi þetta vor, fyrir fjölda morða. Hann játaði sjálfur á sig níu morð, en var talinn hafa framið fleiri. Björn var lim-marinn með sleggjum, síðan afhöfðaður, loks „sundur stykkjaður og festur á stengur“.

## Erlendis
* 6. janúar - Francis Drake, Thomas Baskerville hershöfðingi, ásamt 15 skipum gerðu árás á Panamaeiðið. Síðar brenndu þeir bæinn Nombre de Dios þar sem ekkert lausnargjald fékkst og sökktu öllum spænskum skipum í höfninni.
* 11. mars - Spánverjar og Englendingar áttust við í sjóorrustunni við Pinos undan ströndum Kúbu. Englendingar hörfuðu eftir að hafa misst 325 menn. 
* 9. apríl - Frönsku trúarbragðastríðin: Spánverjar hertóku Calais.
* 17. júní - Willem Barents fann Svalbarða.
* 24. júní - Cornelis de Houtman, fyrsti Hollendingurinn kom á land á Indónesíu.
* 5. júlí - Englendingar náðu yfirráðum á Cádiz á Spáni.
* 29. ágúst - Kristján 4. var krýndur en hann varð fullveðja þetta ár. Hann hafði verið Danakonungur frá 1588.
* 20. september - Borgin Monterrey var stofnuð í Mexíkó.
* 18. október - Spænskur floti sem sendur var til Englands í hefndarskyni fyrir töku Cádiz, fórst í stormi. Um 5000 menn og 44 skip fórust.
* 25. nóvember - Kylfustríðið, bændauppreisn í Austurbotni í Finnlandi hófst.
* 8. desember - Toyotomi Hideyoshi, stríðsherra, fyrirskipaði handtöku á 26 kaþólikkum sem höfðu strandað í Japan. Þeir voru síðar neyddir í píslargöngu og drepnir.

### Ódagsett
* Sigmundur 3. Vasa færði höfuðborg Póllands frá Kraká til Varsjár.
* Ludolph van Ceulen reiknaði 35 aukastafi pí. 
* Fyrsta vatnssalerninu, sem Sir John Harington hafði hannað, var komið fyrir í húsi í Englandi.
* Hollensk skip undir stjórn Frederick de Houtman, komu í fyrsta sinn til Súmötru og Jövu.

### Fædd
* 31. mars - René Descartes, franskur heimspekingur (d. 1650).
* 29. júní - Mizunoo annar Japanskeisari (d. 1680).
* 12. júlí - Mikael Rómanov, Rússakeisari (d. 1645)
* 16. ágúst - Friðrik 5. kjörfursti í Pfalz (d. 1632).
* 19. ágúst - Elísabet Stuart, dóttir Jakobs 1. Englandskonungs, síðar kjörfurstaynja í Pfals og drottning Bæheims (d. 1662).
* 4. september - Constantijn Huygens, hollenskt skáld (d. 1687).

### Dáin
* 28. janúar - Francis Drake dó úr blóðkreppusótt (f. 1540).
* Jean Bodin  var franskur fræðimaður og þingmaður (f. 1530).

## Tilvísanir
1593

Árið **1593** (**MDXCIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 20. apríl - Ari Magnússon fékk sýsluvöld í Barðastrandarsýslu og umboð konungsjarða.
* Yfirréttur var stofnaður sem æðsta dómstig á Íslandi.
* Fyrsta rit Arngríms lærða um Ísland, *[[Brevis commentarius de Islandia]]*, kom út í Kaupmannahöfn.

### Fædd
* 4. nóvember - Jón Ólafsson Indíafari (d. 1679).
* Gísli Oddsson biskup í Skálholti (d. 1638).

### Dáin
* 13. desember - Þórunn Jónsdóttir á Grund, dóttir Jóns Arasonar (f. um 1510).
* Steinunn Jónsdóttir á Melstað, hefðarkona.

## Erlendis

* 27. janúar - Giordano Bruno var rannsakaður af Rannsóknarréttinum í Róm vegna grunsemda um villutrú.
* 8. febrúar - Japanskur her gerði innrás í Pyongyang en tapaði fyrir herjum Kóreu og Ming-veldis Kína.
* 14. mars -  Hollendingurinn Adriaen van Roomen reiknaði 15 aukastafi á pí.
* 22. júní - Her hins Heilaga rómverska ríkis vann sigur á her Ottómanaveldisins í orrustunni við Sisak í Króatíu. Þar með stöðvaðist sókn Tyrkja inn í Mið-Evrópu í bili en bardaginn markaði upphaf Langa stríðsins svonefnda.
* 25. júlí - Hinrik 4. Frakkakonungur gerðist kaþólikki og hafnaði mótmælendatrú.
* 10. september - Ottómanar náðu völdum á borginni Sisak í Króatíu.
* 27. desember - Jesúítapresturinn spænski, Gregorio Céspedes, varð fyrstur með kristið trúboð til Kóreu í Busan.

### Fædd
* 13. mars - Georges de La Tour, franskur listmálari (d. 1652).
* 19. maí - Jacob Jordaens, flæmskur listmálari (d. 1678). 
* 8. júlí - Artemisia Gentileschi, ítölsk myndlistarkona.
* 9. ágúst - Izaak Walton, enskur rithöfundur (d. 1683).
* 1. september - Torsten Stålhandske, finnskur riddaraliðsforingi í sænska hernum. (d. 1644)

### Dáin
* 30. maí - Christopher Marlowe, enskt skáld (f. 1564).
* 11. júlí - Giuseppe Arcimboldo, ítalskur listmálari (f. 1527).
1595

Árið **1595** (**MDXCV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Annar morðbréfabæklingur Guðbrands Þorlákssonar kom út.
* Brostrup Giedde varð hirðstjóri á Íslandi.
* Guðmundur Einarsson varð skólameistari í Hólaskóla.
* Gísli Einarsson, bróðir Odds biskups, varð skólameistari í Skálholtsskóla en þótti engan veginn hæfur til starfsins.

### Fædd
* Magnús Björnsson, lögmaður norðan og vestan (d. 1662).

### Dáin
* Sigurður Jónsson, prestur á Grenjaðarstað (f. um 1520).

## Erlendis
* 16. janúar - Mehmed 3. varð soldán í Tyrkjaveldi.
* 17. janúar - Frönsku trúarbragðastríðin: Frakklandskonungur lýsti stríði á hendur Spáni og réðst inn í Spænsku Niðurlönd eða núverandi Belgíu.
* 30. janúar - Leikrit Shakespeares, *[[Rómeó og Júlía]]*, flutt í fyrsta skipti.
* 18. maí - Rússland og Svíþjóð sömdu frið í stríði sem hófst 1590.
* 9. júní - Hinrik 4. Frakkakonungur vann sigur á Spánverjum í orrustunni við Fontaine-Française en var nær fallinn í valinn vegna fífldirfsku sinnar.
* 12. júlí - Alvaro de Mendaña de Neyra fann Marquesas-eyjar í Pólýnesíu.
* 2. september - Áttatíu ára stríðið: Spænskur her vann sigur á her Hollendinga og Englendinga við ána Lippe í Þýskalandi.
* 22. nóvember - Sjóorrusta um San Juan í Púertó Ríkó. Enskur floti, leiddur af Francis Drake gerði innrás í spænsku nýlenduna. Flotinn hörfar eftir þrjá daga og missi 8 skipa og hélt til innrásar í Panama.
* Þrælauppreisn varð í São Tomé.

### Fædd
* 9. júní - Vladislás 4., konungur Póllands (d. 1648).
* 27. desember - Bohdan Khmelnytskyj, leiðtogi úkraínskra Kósakka (d. 1657).
### Dáin
1591

Árið **1591** (**MDXCI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Staðarhóls-Páll stefndi Helgu Aradóttur konu sinni fyrir héraðsdóm fyrir samvistarslit, fjáreyðslu og fleira.
* Henrik Krag varð hirðstjóri á Íslandi.
* Oddur Stefánsson varð skólameistari í Skálholtsskóla í fyrra skiptið.

### Fædd

### Dáin
* Magnús Jónsson prúði sýslumaður á Bæ á Rauðasandi (f. 1525).
* Erasmus Villadtsson, prestur á Breiðabólstað í Fljótshlíð (f. um 1520).

## Erlendis
* 15. maí - Dimítríj krónprins Rússlands, níu ára sonur Ívans grimma, fannst látinn. Opinber skýring var sú að hann hefði sjálfur skorið sig á háls í flogaveikikasti en Boris Godúnov lá undir grun um að vera valdur að dauða hans.
* 30. maí - Marokkóskur innrásarher rændi borgina Timbúktú.
* 13. júlí - Krímtatarar hófu umsátur um Moskvu. 
* 21. október - Áttatíu ára stríðið: Borgin Nijmegen var endurheimt af Mórits af Nassá frá Spánverjum.
* 29. október - Innósentíus IX (Giovanni Antonio Facchinetti) kjörinn páfi.
* 11. nóvember - Hinrik 4. Frakkakonungur hóf umsátur um Rúðuborg sem var á valdi Spánverja.

### Ódagsett
* Nautahlaupið í Pamplona haldið í fyrsta skipti.
* Borgin Hyderabad var stofnuð á Indlandi.
* Stríð milli Síam og Kambódíu hófst.

### Fædd
* 12. janúar - Giuseppe Ribera, spænskur málari (d. 1652).
* 8. febrúar - Giovanni Francesco Barbieri, ítalskur málari (d. 1666).
* Mústafa 1., Tyrkjasoldán (d. 1639).
* Frederik Friis, höfuðsmaður á Íslandi (d. 1619).

### Dáin
* 15. maí - Dimítríj krónprins Rússlands (f. 1582).
* 16. október - Gregoríus XIV páfi (f. 1535).
* 30. desember - Innósentíus IX páfi (f. 1519).
* Erasmus Villadtsson, jóskur maður sem varð skólameistari í Skálholti.
Kýraugastaðasamþykkt

**Kýraugastaðasamþykkt** eða **Kýraugastaðadómur** voru fyrirmæli til presta í Skálholtsbiskupsdæmi sem samþykkt voru á prestastefnu Odds Einarssonar á Kýraugastöðum í Landsveit í Rangárþingi vorið 1592. Tilgangur samþykktarinnar var að færa almennt siðferði nær lútherskum rétttrúnaði og útrýma ýmsum venjum úr kaþólskum sið.

Helstu atriði sem fram voru sett voru að afleggja skyldi gamlar bænir og signingar, að þeir sem ekki sæktu kirkju skyldu kærðir fyrir sýslumanni, að þeir sem ekki vildu læra spurningakver og annan kristilegan lærdóm skyldu settir út af sakramenti, að hestaat, smalabúsreiðir og kvöldvökur skyldu bannaðar á helgidögum og að ástundun hvers kyns galdurs varðaði sviptingu sakramentis, þó að um lækningagaldur væri að ræða.

## Tengt efni
* Stóridómur
1592

Árið **1592** (**MDXCII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Morðbréfamálið: Fyrsti morðbréfabæklingurinn gefinn út. Á Alþingi um sumarið reyndi Guðbrandur biskup að fá lögréttu til að dæma bréfin fölsuð, en sökum andstöðu Jóns Jónssonar lögmanns gekk það ekki.
* Kýraugastaðasamþykkt gerð á prestastefnu Odds Einarssonar Skálholtsbiskups.

### Fædd
* Árni Oddsson, lögmaður (d. 1665)

### Dáin

## Erlendis
* 30. janúar - Klemens VIII (Ippolito Brandini) varð páfi.
* 3. mars - Trinity College, elsti háskóli Írlands, var stofnaður.
* 13. apríl - Japan hóf innrás í Kóreu.
* 20. apríl - Hinrik 4. Frakkakonungur endaði 25 mánaða umsátur um Rúðuborg sem var á valdi Spánverja.
* 20. maí - Bretar og Spánverjar lentu í átökum við Asoreyjar sem stóðu fram í ágústmánuð þegar Englendingar unnu sigur á flota Spánverja.
* 4. nóvember - Búrma réðst á Konungsríkið Ayutthaya (Taílandi).
* 17. nóvember - Sigmundur 3. Póllandskonungur varð konungur Svíþjóðar við lát Jóhanns 3., föður síns.
 
### Ódagsett
*Herogadæmið Palatine Zweibrücken í Heilaga rómverska keisaradæminu varð fyrsta svæðið í heimi sem kvað á um skyldunám fyrir drengi og stúlkur.
* Austurlandafélagið, enskt verslunarfélag, var stofnað.

### Fædd
* 5. janúar - Shah Jahan, keisari Mógúlveldisins (d. 1666).
* 22. janúar - Pierre Gassendi, franskur heimspekingur, stærðfræðingur og vísindamaður (d. 1655).
* 20. febrúar - Nicholas Ferrar, enskur athafnamaður og trúarleiðtogi (d. 1637).
* 28. mars - Comenius, tékkneskur kennari og rithöfundur (d. 1670).
* 28. ágúst - George Villiers, hertogi af Buckingham (d. 1628) .
* Mústafa 1. Tyrkjasoldán (d. 1639).

### Dáin
* 13. september - Michel de Montaigne, franskur heimspekingur (d. 1533).
* 17. nóvember - Jóhann 3. Svíakonungur (f. 1537).
* 3. desember - Alexander Farnese, hertogi af Parma (f. 1545).
* Poul Huitfeldt, danskur aðalsmaður, höfuðsmaður á Íslandi og síðar ríkisstjóri í Noregi (f. um 1520).
Orkneyjar

**Orkneyjar** eru eyjaklasi 16 km norðan við Katanes, sem er hérað á norðurodda Skotlands. Orkneyjar eru um 70 talsins, en aðeins 20 þeirra eru í byggð. Stærsta eyjan er Meginland (*Mainland*), einnig nefnd Hrossey og höfuðstaðurinn þar og stærsti bær eyjanna er Kirkjuvogur (*Kirkwall*). Þar búa 7000 manns. Í Kirkjuvogi er dómkirkja Magnúsar helga. Auk Kirkjuvogs er eini eiginlegi bærinn Straumnes við vesturenda Meginlands, en þar búa 2000 manns.

## Helstu eyjar
* Meginland (Mainland)
### Norðan við Meginland
* Austursker (Auskerry)
* Egilsey (Egilsay)
* Eiðey (Eday)
* Eyjan helga (Eynhallow)
* Færey (Faray)
* Geirsey (Gairsay)
* Hjálpandisey (Shapinsay)
* Hrólfsey (Rousay)
* Norður-Rögnvaldsey (North Ronaldsay)
* Papey hin meiri (Papa Westray)
* Papey hin minni (Papa Stronsay)
*Sandey (Sanday)
* Strjónsey (Stronsay)
* Vesturey (Westray)
* Vigur (Wyre)
### Sunnan við Meginland
* Borgarey (Burray)
* Flatey (Flotta)
* Grímsey (Graemsay)
* Háey (Hoy)
* Kolbeinsey (Copinsay)
* Suður-Rögnvaldsey (South Ronaldsay)
* Svíney (Swona)

## Tengill
* Orkneyjar.com
* ''Um Orkneyjar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1952
Eyrarsund

**Eyrarsund** er mjótt sund sem skilur Danmörku og Svíþjóð, á milli Sjálands og Skánar. Sundið er einungis 4,5 km breitt þar sem það er þrengst, milli borganna Helsingjaborgar og Helsingjaeyrar. Eyrarsund tengir Eystrasalt við Norðursjó (um Kattegat og Skagerrak) og er ein af fjölförnustu skipaleiðum heims.

Frá 1429 til 1857 innheimtu Danir Eyrarsundstoll af öllum skipum sem sigldu um sundið. Ef skipin voru ekki stöðvuð var skotið á þau úr fallbyssum frá Helsingjaeyri og Helsingjaborg. Tollur var líka innheimtur við hin sundin milli Eystrasalts og Norðursjávar; Litla-Belti og Stóra-Belti.

Eyrarsundsbrúin yfir sundið milli Kaupmannahafnar og Málmeyjar var opnuð 1. júlí árið 2000.

## Borgir við Eyrarsund
* Kaupmannahöfn (Danmörk)
* Helsingjaeyri (Danmörk)
* Málmey (Svíþjóð)
* Landskrona (Svíþjóð)
* Helsingjaborg (Svíþjóð)

## Eyjar í Eyrarsundi
* Amager
* Salthólmi
* Piparhólmi (manngerð eyja)
* Hveðn
Baarle

**Baarle** er bær í gamla hertogadæminu Brabant, á landamærum Hollands og Belgíu. Hann skiptist milli sveitarfélaganna Baarle-Nassau í Hollandi og Baarle-Hertog í Belgíu. Skiptingin milli landanna er mjög flókin og átta hollenskar útlendur og 22 belgísk innskotssvæði liggja í bænum meðfram landamærunum. Skiptingin helgaðist af eignarhaldi á einstökum lóðum. Dæmi eru um að hús standi á miðjum landamærunum.
Bretlandseyjar

**Bretlandseyjar** eru eyjaklasi í Norður-Atlantshafi úti fyrir strönd meginlands Evrópu. Helstu eyjarnar eru Stóra-Bretland (sem skiptist milli Englands, Skotlands og Wales), Írland og margar fleiri minni eyjar. Samtals eru eyjarnar yfir sex þúsund talsins og eru samtals 315.134 km² að flatarmáli.

## Listi yfir Bretlandseyjar
* Stóra-Bretland
** Norðureyjar (þ.m.t. Orkneyjar, Hjaltlandseyjar og Friðarey)
** Suðureyjar (innri og ytri Suðureyjar og smærri eyjar)
** Eyjarnar í Clyde-firði (þ.m.t. eyjarnar Arran og Bute)
** Öngulsey
** Lundey
** Scillyeyjar
** Wighteyja
** Lindisfarne
* Írland
** Ulster: Rathlin-eyja, Arranmore, Tory-eyja
** Connacht: Achill-eyja, Clew Bay-eyjar, Inishturk, Inishbofin, Inishark, Aran-eyjar
** Munster: Blasket-eyjar, Valentia, Cape Clear, Sherkin-eyja, Great Island
** Leinster: Lambey
* Mön
* Ermarsundseyjar
* Rockall

## Tenglar
*
Eyjaklasi

**Eyjaklasi** er landslagsþáttur sem samanstendur af þyrpingu eyja, slíkar þyrpingar myndast oft á heita reiti eða rísa upp úr neðansjávarhryggjum, eða af öðrum ástæðum, svo sem vegna rofs og setmyndunar.
Atlantshafshryggurinn

**Atlantshafshryggurinn** er neðansjávarhryggur fyrir miðju Atlantshafinu, hann tegir sig frá 87° N til Bouveteyju. Á honum er bæði eldvirkni og jarðskjálftavirkni. Í Norðuratlantshafi markar hryggurinn skil tveggja jarðskorpufleki, N-Ameríkuflekans og Evrasíufleki. Atlantshafshryggurinn gengur þvert yfir Ísland frá Reykjanesi og norður í Öxarfjörð.
Eystrasalt

**Eystrasalt** er haf í Norður-Evrópu sem markast af Skandinavíuskaganum og dönsku eyjunum í vestri, vesturströnd Norður-Evrópu í austri og norðurströnd Mið-Evrópu í suðri. Hafið tengist við Norðursjó um Skagerrak og Kattegat, sem það tengist um Eyrarsund, Litla-Belti og Stóra-Belti við Danmörku. Hafið tengist auk þess Hvítahafi með Hvítahafsskurðinum og beint út í Norðursjó um Kílarskurðinn.

Úr norðanverðu Eystrasalti teygjast tveir langir flóar; Helsingjabotn og Kirjálabotn. Milli Eistlands og Lettlands er svo Rígaflói. 

Eystrasalt er 415 þúsund ferkílómetrar að stærð og mjög grunnt (57 metra djúpt að meðaltali og 459 metrar þar sem það er dýpst). Margar og miklar ár renna í Eystrasalt og þess vegna er selta þess mjög lítil, sem veldur því að það leggur oft á vetrum.

## Lönd við Eystrasalt
Löndin sem eiga aðgang að Eystrasalti eiga með sér samstarf í Eystrasaltsráðinu, en auk þeirra eru Ísland, Noregur og Evrópusambandið aðilar að ráðinu.
* Danmörk
* Svíþjóð
* Finnland
* Rússland
* Eistland
* Lettland
* Litáen
* Pólland
* Þýskaland

## Eyjar og eyjaklasar í Eystrasalti
Helstu eyjar og eyjaklasar í Eystrasalti eru:

* Álandseyjar (sjálfstjórnarsvæði í Finnlandi)
* Borgundarhólmur (Danmörk)
* Eyland (Svíþjóð)
* Gotland (Svíþjóð)
* Hailuoto (Finnland)
* Hiiumaa (Eistland)
* Rügen (Þýskaland)
* Saaremaa (Eistland)
* Sænski skerjagarðurinn (Svíþjóð)
* Usedom (Þýskaland og Pólland)
* Valassaaret (Finnland)
* Wolin (Pólland)

## Tilvísanir
Eyðimörk

**Eyðimörk** er í landafræði svæði þar sem úrkoma er minni en 250 mm á ári. Slík svæði einkennast af litlum gróðri og þekja nú um það bil einn þriðja af jörðinni. Köld svæði Suðurskautslandsins og Grænlands eru eyðimerkur vegna kulda. Orðið *eyðimörk* er þó oftar notað um svæði þar sem úrkoma er tvöfalt minni en uppgufun. Einnig geta jarðlög á ýmsum svæðum verið svo gropin að úrkoma nýtist ekki gróðri og þau verða gróðurvana af þeim sökum. Suðurskautslandið er langstærsta eyðimörk jarðar.

## Stærstu eyðimerkurnar
Taflan sýnir tíu stærstu svæði jarðarinnar sem flokkuð eru undir eyðimerkurhugtakið, annaðhvort vegna skorts á úrkomu eða vegna kulda, nema hvort tveggja sé.

## Tenglar
* Ítarlegur fróðleikur um eyðimerkur jarðar á Stjörnufræðivefnum
Alþjóðaflugvöllurinn í Kansai

**Alþjóðaflugvöllurinn í Kansai** (IATA: **KIX**, ICAO: **RJBB**) (関西国際空港 *Kansai Kokusai Kūkō*) er alþjóðaflugvöllur, byggður á manngerðri eyju (landfyllingu) í Osaka-flóa, suður af borginni Osaka í Japan.
Köttur

**Köttur**, **húsköttur** eða **heimilisköttur** (fræðiheiti: *Felis silvestris catus*) er undirtegund villikatta (fræðiheiti: *Felis silvestris*) sem er tegund lítilla rándýra af ætt kattardýra. Kettir eru rökkurdýr og kjötætur sem hafa lifað sem húsdýr í mörg þúsund ár. Forn-Egyptar hófu að nota ketti til að halda músum og öðrum nagdýrum frá kornbirgðum. Kettir eru eitt vinsælasta gæludýr heims.

Kettir eru mjög hæf rándýr og vitað er til þess að þau veiði yfir 1.000 dýrategundir sér til matar. Hægt er að kenna köttum að hlýða einföldum skipunum og þeir hafa getu til þess að læra á einföld tæki eins og hurðarhúna. Kettir notast við fjöldann allan af dýratáknum í samskiptum við ketti og önnur dýr, þeir mjálma, mala, hvæsa, urra og gagga. Rannsóknir benda til þess að samskipti á milli katta og manna séu töluvert þróuð. Kettir eru einnig ræktaðir og látnir keppa á kattasýningum þar sem veitt eru verðlaun fyrir fallega og hæfileikaríka ketti.

## Heiti
Orðið köttur er talið vera komið inn í Evrópumál frá latínu, en uppruni þess er óljós. Hugsanlega hefur það borist inn í latínu úr afróasískum eða nílósaharamálum eins og núbísku *kaddîska* „villiköttur“ eða nobiin *kadīs*.

Karldýr katta kallast högni eða fress, kvendýrið læða eða bleyða og afkvæmin kettlingar. Fjölmörg tegundarafbrigði hreinræktaðra katta eru til og hafa margvísleg nöfn. Hreinræktaðir kettir eru innan við eitt prósent af köttum, en til eru tugir tegundarafbrigða og litbrigða. Til dæmis eru til hárlausir kettir sem nefnast Sfinxar og rófulausir kettir sem nefnast Manarkettir (Manx).

## Flokkun
Carl Linné stakk upp á tvínefninu *Felis catus* yfir heimilisketti árið 1758. Johann Christian Polycarp Erxleben stakk upp á þrínefninu *Felis catus domesticus* árið 1777. Konstantin Alekseevich Satunin stakk upp á heitinu *Felis daemon* yfir svartan kött frá Transkákasus árið 1904, en það reyndist síðar vera heimilisköttur.

Árið 2004 ákvað Alþjóðanefnd um dýrafræði að heimiliskettir væru sérstök dýrategund, *Felis catus*,
en árið 2007 voru þeir taldir undirtegund, *F. silvestris catus*, evrópska villikattarins (*F. silvestris*) eftir erfðarannsóknir. Árið 2017 fylgdu Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökin tilmælum dýrafræðinefndarinnar að flokka heimilisketti sem sérstaka tegund.

## Kettir á Íslandi
Líkt og víða annars staðar eru kettir vinsæl gæludýr á Íslandi. Ekki er vitað með vissu hversu marga ketti er að finna á Íslandi en mjög gróflega má áætla að þeir séu um 30 þúsund (2000). Árið 1976 var Kattavinafélag Íslands stofnað. Í dag rekur það Kattholt sem er heimili fyrir týnda ketti. Árið 2005 bárust um 500 óskilakettir til Kattholts. Þann 23. ágúst 2005 setti umhverfisráðuneytið reglugerð um kattahald í Reykjavík.

## Tilvísanir

## Heimild
* 

## Tenglar

* Vefsíða Kattholts 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
TNT

**TNT** getur verið eftirfarandi.

* Sprengiefnið **[[trotyl]]** (trinitrotoluen).
* **[[TNT N.V.]]**, alþjóðlegt flutninga og póstfyrirtæki með aðsetur í Hollandi.
* **[[Turner Network Television]]**, fjölmiðlafyrirtæki stofnað af Ted Turner.
* **[[T.N.T. (Hljómplata)|T.N.T.]]**, Hljómplata með áströlsku hljómsveitinni AC/DC
* **[[RIVA TNT]]**, grafíkkubbasettið frá nVidia.
TNT N.V.

**TNT N.V.** er flutningafyrirtæki sem býður upp á hraðflutninga, lagerumsjón og póstþjónustu. Hjá fyrirtækinu vinna yfir 55.000 manns í 64 löndum en fyrirtækið þjónar yfir 200 löndum.

## TNT á Íslandi
Í kjölfar sameiningar FedEx og TNT 2018 hætti Íslandspóstur að þjónusta TNT á Íslandi. Nýr þjónustuaðili, Icetransport tók við 1 júní 2018.

## Tenglar
* Vefur TNT 
* Vefur TNT hraðflutninga á Íslandi
Ermarsund

**Ermarsund** er sund í Atlantshafi á milli meginlands Evrópu (Frakklands) og eyjunnar Stóra-Bretlands og tengir Norðursjó við Atlantshafið. Nafnið kemur úr frönsku; **La Manche**, „*ermin*“. Á ensku er það kallað: **English Channel**. Það er um 560 km langt og breiðast 240 km, en mjóst 34 km, á milli borganna Dover og Calais.

Árið 1988 var byrjað að grafa lestargöng undir Ermarsundið og voru þau opnuð 1994 og tengja saman England og Frakkland. Göngin eru 50,5 km löng. Um þau fara hraðlestir sem kallast Eurostar.

Í sundinu eru Ermarsundseyjar, nær Frakklandi. Syllingar og franska eyjan Ouessant mynda vesturmörk sundsins. 

## Íslendingar sem synt hafa yfir Ermarsundið
Ermarsundið er stundum kallað „Mount Everest sjósundmanna“ en að synda yfir sundið er eitt og sér mikið afrek. Einungis um helmingur þeirra sem reynir að synda yfir sundið nær því í fyrstu tilraun. Fyrstur til að synda yfir sundið var Matthew Webb en hann synti yfir sundið 24. ágúst 1875. Á næstu 36 árum voru gerðar 80 tilraunir til að synda yfir sundið, án árangurs. Fyrsta konan til að synda yfir Ermarsundið var Gertrude Ederle en hún gerði það 6. ágúst árið 1926

Fyrsti íslenski karlinn til að synda yfir Ermarsundið var Benedikt Hjartarson, en það gerði hann 16. júlí 2008. Fyrsta íslenska konan til að synda yfir Ermarsundið var Sigrún Þuríður Geirsdóttir, en það gerði hún 8. ágúst 2015. Hún var jafnframt fyrsti Íslendingurinn til að ná að synda yfir Ermarsundið í fyrstu tilraun.

Alls hafa átta Íslendingar gert samtals 14 tilraunir til að synda yfir Ermarsundið. 

## Íslenskar boðsundssveitir sem synt hafa yfir Ermarsundið
Alls hafa 38 sundmenn synt yfir Ermarsundið í sjö boðsundssveitum frá Íslandi, þar af fimm karlar og 33 konur. Ein þessara kvenna, Sigrún Þuríður Geirsdóttir, hefur synt þrisvar sinnum yfir Ermarsundið í boðsundi og einu sinni synt yfir það ein.
Hveðn

**Hveðn** (danska: *Hven*, sænska: *Ven*) er sænsk eyja í Eyrarsundi, miðja vegu á milli Skáns og Sjálands en þó nær Svíþjóð. Hún telst tilheyra Skáni og er nú hluti af Landskrona kommun. Eyjan er 7,5 km² að stærð og þar búa um 370 manns. Á Hveðn var aðsetur stjörnufræðingsins Tycho Brahe sem byggði hér stjörnuathugunarstöð sína, sem nefndist Stjörnuborg, og höllina Úraníuborg.

Eyjan er hæst 39 metrar yfir sjávarmáli en sæbrött. Milt loftslag og leirkenndur jarðvegur gera að verkum að eyjan hentar vel til jarðræktar, hún er t.d. eini staðurinn í Svíþjóð þar sem hægt er að rækta dúrum-hveiti. Þar hefur um nokkurra ára skeið einnig verið stunduð vínrækt.

Helstu atvinnuvegir á eyjunni eru ferðaþjónusta, fiskveiðar, siglingar og landbúnaður. Áður var tígulsteinagerð í eynni. Höfuðstaður Hveðnar heitir Tuna og liggur á eyjunni miðri. Önnur þorp eru fiskiþorpið Kyrkbacken á vesturströndinni og Bäckviken á austurströndinni en þaðan siglir ferja til Landskrona. Einnig ganga ferjur frá Kaupmannahöfn til Bäckviken.

## Saga

Hveðn var upphaflega hluti af eiði sem tengdi Skán við Sjáland, en við lok síðustu ísaldar jókst vatnsmagnið mikið í innhafinu sem síðar varð Eystrasalt. Þá rauf sjórinn eiðið og braut mikið land sem nú myndar leirur við strendur Danmerkur og Svíþjóðar.

Tycho Brahe átti Hveðn og reisti þar Stjörnuborg og Úraníuborg um 1576, en Friðrik II fjármagnaði byggingu þeirra. Eyjan varð eftir það fastur viðkomustaður hefðarfólks frá Evrópu sem kom þangað til að hitta stjörnufræðinginn. Þangað kom meðal annarra Oddur Einarsson 2. mars árið 1585. Brahe lenti upp á kant við Kristján IV árið 1599 og flutti til Prag.

Þar sem eyjan taldist til Skáns tilheyrði hún Danmörku lengst af. Við Hróarskeldufriðinn varð Skánn hluti af Svíþjóð, en ekki var talið sjálfsagt að Hveðn fylgdi með. Er sagt að sænski konungurinn Karl X Gústaf hafi sagt „Får jag inte Ven, bryter jag freden“ („Fái ég ekki Hveðn, rýf ég friðinn“ — í Danmörku er þessari tilvitnun gjarnan fylgt eftir með: „Hann fékk Hveðn, en rauf *samt* friðinn“). 1660 fengu Svíar svo Hveðn í hendur.
Suður-Evrópa

**Suður-Evrópa** eða Miðjarðarhafslöndin er suðurhluti Evrópu. Mörk Suður-Evrópu eru ekki skýrt afmörkuð, en almennt er að telja eftirfarandi lönd til þessa heimshluta:

* Íberíuskagi
** Spánn
** Portúgal
** Andorra
** Gíbraltar
* Frakkland
** Suður-Frakkland
** Mónakó
* Ítalíuskagi
** Ítalía
** Vatíkanið
** San Marínó
* Balkanskaginn
** Albanía
** Serbía
** Svartfjallaland
** Bosnía-Hersegóvína
** Slóvenía
** Króatía
** Grikkland
** Evrópuhluti Tyrklands
* Eyríki
** Malta
** Kýpur

Kýpur er landfræðilega ekki hluti af Evrópu, heldur Asíu, en er oft talið með Evrópulöndum vegna stjórnmálalegra og menningarlegra tengsla.
Beaufort-kvarðinn

**Beaufort-kvarðinn** eða **vindstigakvarðinn** er mælikvarði á vindstyrk þar sem vindhraði er flokkaður í 12 **vindstig**. Kvarðinn var hannaður árið 1806 af Francis Beaufort, breskum sjóliðsforingja og vindstigin voru skilgreind út frá sjólagi. Upprunalegi kvarðinn miðaðist ekki við vindhraða heldur aðstæður á sjó miðað við seglskútur, allt frá „rétt nægilegt til að stýra“ að „ekkert segl getur staðist“.

Kvarðinn var aðlagaður aðstæðum á landi frá því á 6. áratug 19. aldar og vindstigin bundin við snúninga á vindmæli. Hlutfallið milli vindstiga og snúninga var þó ekki staðlað fyrr en 1923 og mælikvarðanum var breytt lítillega síðar til að hann hentaði veðurfræðingum betur. Í dag eru hvirfilvindar stundum mældir samkvæmt kvarðanum með vindstig 12-16.

Áður var algengast að nota vindstig í veðurspám, en Veðurstofa Íslands gefur nú vindhraða í metrum á sekúndu (m/s).

## Tenglar
* „Vindstigin kvödd“, á vef Veðurstofu Íslands
* „Nöfn vindstiga og greining veðurhæðar“ á vef Veðurstofu Íslands
* Vindhraði, vindstig, heiti, Beaufort-kvarði
Kuggur

**Kuggur** var seglskipsgerð (kaupskip) sérhönnuð fyrir vöruflutninga sem á 12. öld voru mest notuðu skipin í Norður-Evrópu. Á tímum krossferðanna bárust þeir til Miðjarðarhafsins, þar sem þeir leiddu til þróunar karavellunnar og karkarans, sem urðu lykilþáttur í landkönnun Portúgala og Spánverja á 15. og 16. öld.

Kuggurinn er beinn afkomandi knarrarins og var notaður af Hansakaupmönnum („hansakuggur“) í Norðursjó og Eystrasalti. Hann var 15 til 25 metra langur og 5-8 metra breiður með 30-200 tonna lestargetu, smíðaður úr eik, og líkt og knörrinn breiður og hár, með súðbyrðing og notaði í fyrstu hliðarstýri og eitt ferhyrnt rásegl. Engin dæmi eru um afturstýri í Evrópu fyrr en um 1240, en eftir það voru afturstýri sett á kugga. Hann átti það samt sameiginlegt með Miðjarðarhafsskipum að vera með beina skutstöng og kjöltré. Á kuggnum gat verið víggirt lyfting í skut og jafnvel lítið virki við bugspjótið til að verjast sjóræningjum. Á lyftingunni var gangspil til að hífa upp rár og ankeri.

Árið 2025 fannst flak af kuggi frá 15. öld í sjónum utan við Kaupmannahöfn. Skipið er stærsti kuggur sem fundist hefur, 28 metra langur, 9 metrar á breidd og 6 metra hár, með 300 tonna lestargetu.

## Tilvísanir
Suðurkeilan

**Suðurkeilan** er landsvæðið syðst í Suður-Ameríku. Venjulega er átt við Argentínu, suðaustur Brasilíu, Chile, Úrúgvæ og Paragvæ. Helstu tungumálin á svæðinu eru spænska og portúgalska auk frumbyggjamála.
Palladín

**Palladín** er frumefni með efnatáknið **Pd** og sætistöluna 46 í lotukerfinu. 
Þetta er sjaldgæfur, stálhvítur hliðarmálmur í platínuflokknum og er unninn úr kopar- og nikkelgrýti. 
Það er aðallega notað sem hvati í iðnaði og í skartgripi.

## Almenn einkenni
Palladín er mjúkur, stálhvítur málmur sem efnafræðilega líkist platínu. Það tærist ekki í snertingu við loft og hefur minnsta eðlismassa og lægsta bræðslumark allra málma í platínuflokknum. Það er mjúkt og sveigjanlegt þegar það er dregið og eykst í styrk og hörku þegar það er unnið kalt. Hægt er að vinna efnafræðilega á palladíni með brennisteinssýru og saltpéturssýru en það leysist hægt upp í saltsýru. Þessi málmur hvarfast heldur ekki við snertingu við súrefni við venjulegt hitastig.

Þessi málmur hefur þann óvenjulega eiginleika að geta drukkið í sig 900 sinnum eigið rúmmál af vetni við stofuhita. Tilgátur eru um að það myndi hugsanlega palladínhýdríð (Pd2H) en ekki er ljóst ennþá hvort það sé raunverulegt efnasamband.

Algeng oxunarstig palladíns eru +2, +3 og +4. Þess má þó geta að nýlega hafa verið búin til palladínefnasambönd þar sem palladínið hefur oxunarstigið +6.

## Notkun
Fínskipt palladín er góður hvati og er notað til að hraða vetnisbindingar- og vetnissviptingarferlum, og til að kljúfa jarðolíu. Það er einnig málmblandað og notað í skartgripi. Önnur not má nefna;
* Hvítagull er málmblanda úr gulli sem er aflitað með palladíni.
* Líkt og gull, er hægt að hamra palladín í þynnur allt að 100 nm á þykkt.
* Vetni smýgur auðveldlega í gegnum hitað palladín. Af þeim sökum er hægt að nota það til að hreinsa vetnisgas.
* Skiptikerfi í fjarskiptum nota palladín.
* Palladín er einnig notað við tannlækningar, úrsmíði, í kerti fyrir flugvélar og í framleiðslu á skurðlækningatækjum og snerturofum.
Slúppa

**Slúppa** eða **slúffa** er seglskúta með einu mastri sem ber þríhyrnt stórsegl (bermúdasegl) og fokku eða genúasegl, auk aukahluta eins og belgsegls. Stórseglið er fest eftir endilöngu mastrinu og dregið upp í topp, og fest á bómu að neðan. Stundum er sett laust bugspjót á slúppur til að hámarka nýtingu seglbúnaðarins.

Slúppur eru til í ýmsum stærðum, allt frá smábátum upp í skip til úthafssiglinga. Þær eru mjög meðfærilegar og sérhannaðar til þess að sigla beitivind. Þessir eiginleikar gera slúppur að vinsælum byrjendaskútum. Slúppur eru einnig geysivinsælir keppnisbátar og hægt er að sjá það nýjasta og besta í hönnun slúppa í keppninni um Ameríkubikarinn.

Áður var heitið slúppa notað um skip sem voru með allt að þrjú möstur.
Meistari Jakob

**Meistari Jakob** er barnagæla, þýðing á frönsku barnagælunni *Frère Jacques* og jafnan sungin við sama lag.

:*Meistari Jakob, meistari Jakob!*
:*[[Svefn|Sefur]] þú, sefur þú?*
:*Hvað slær [[klukka]]n, hvað slær klukkan?*
:*Hún slær þrjú, hún slær þrjú.*

Á frönsku hljómar hún svona:

:|:*Frère Jacques,*:|
:|:*Dormez-vous?*:|
:|:*Sonnez les matines,*:|
:|:*Ding, daing, dong.*:|
Loft

**Loft** er heiti gasblöndu í andrúmslofti jarðar. Oftast er átt við **þurrt loft**, þ.e. loft án vatnsgufu. Loft, sem inniheldur vatnsgufu, nefnist **rakt loft**. 

## Samsetning þurrs lofts
Í röð, samkvæmt rúmmáli, samanstendur loft mest megin af:

## Útværir tenglar
Upplýsingar um samsetningu lofts
Djúnka

**Djúnka** (eða **júnka**) er kínversk gerð af seglskipi. Nafnið kemur úr malasísku: *djong* eða *jong*. Djúnkan kom fyrst fram á sjónarsviðiði á Han-tímabilinu (um 220 f.Kr. til 200 e.Kr.). Þær voru hápunkturinn á siglingatækni síns tíma og eru enn notaðar. Á djúnkum má haga seglum þannig að hægt er að sigla beitivind. Seglin eru skorin í sveig og eru með langböndum úr bambus sem gerir þau bæði mjög sterk og meðfærileg og auðvelt er að rifa þau eða hagræða þeim eftir vindstyrk. Skipsskrokkurinn var upphaflega smíðaður úr tekki. Djúnkur voru með skutstýri (meðan á evrópskum skipum var notast við hliðarstýri) og voru með lausan kjöl og hliðarkjöl. Lest djúnkunnar var skipt í vatnsþétt hólf svo skipið héldist á floti þótt leki kæmi að því.

Djúnkur voru notaðar til fiskveiða, flutninga og í hernaði. Kínverjar notuðu stóra flota af djúnkum (um 300 skip frá níu mastra niður í þriggja mastra) við könnun Indlandshafs á 15. öld. Þær léku lykilhlutverk í verslun á Indlandshafi og Kyrrahafi allt fram á 19. öld.
Linus Torvalds

**Linus Benedict Torvalds** (fæddur 28. desember 1969 í Helsinki í Finnlandi) er finnskur tölvunarfræðingur þekktastur fyrir að hafa skrifað stýrikerfiskjarnann Linux. Linus lærði við Háskólann í Helsinki á árunum 1988 til 1996 og býr nú í Bandaríkjunum.

Hann hefur fengið fjölda verðlauna t.d. 2014 IEEE Computer Society Computer Pioneer Award og 2018 IEEE Masaru Ibuka Consumer Electronics Award.
Barkskip

**Barkskip** eða **barkur** er stórt seglskip, yfirleitt með þrjú möstur: messansiglu (afturmastur), stórsiglu og framsiglu, auk þess að vera með bugspjót og fokkur. Tvær fremri siglurnar eru með rásegl en messansiglan er með gaffalsegl (messansegl).

## Fræg barkskip
* *[[HMS Endeavor]]*, flaggskip James Cook.
* *[[Pourquoi-Pas ?]]*, franskt rannsóknarskip Jean-Baptiste Charcot sem fórst við Ísland 1936.
* *[[STS Sedov]]*, stærsta seglskip í heimi.
Efnasamband

**Efnasamband** er efni, samsett úr tveimur eða fleiri frumefna, sem tengjast saman með efnatengjum. Ásamt frumefnum, flokkast þau sem hrein efni til aðgreiningar frá efnablöndum. Sem dæmi er tvívetnismónoxíð (betur þekkt sem vatn, H2O) efnasamband þar sem tvær vetnisfrumeindir bindast hverri súrefnisfrumeind.

Almennt séð mótast þetta fasta hlutfall af efnislegum eiginleikum innihaldsefnanna, frekar en af mannavöldum. Þess vegna eru manngerð efni eins og látún, ofurleiðarinn YBKS, hálfleiðarinn ál-gallín-arsen og súkkulaði, svo einhver séu nefnd, kölluð efna- eða málmblöndur frekar en efnasambönd.

Skýrt einkenni efnasambands er að það hefur efnaformúlu. Formúlur lýsa hlutfalli frumeinda í efni, ásamt fjölda frumeinda af hverju frumefni fyrir sig í hverri sameind efnisins (af þessum ástæðum er formúlan fyrir eten C2H4, en ekki CH2).

Efnasambönd geta verið í margvíslegu efnisástandi. Flest efnasambönd eru í föstu formi. Sameindaefnasambönd eru einnig til í vökva- eða gasformi. Öll efnasambönd brotna niður í smærri efnasambönd eða einstök frumefni ef þau eru hituð upp að ákveðnu hitastigi (kallað sundurleysishitastig). Öllum efnasamböndum sem lýst hefur verið, hefur verið gefið einkvæm einkennistala sem kallast CAS-númer. 

## Tegundir efnasambanda
* Sýrur
* Basar
* Jónísk efnasambönd
* Sölt
* Oxíð
* Lífræn efnasambönd
Óson

**Óson** (O3) er fjölgervingsform súrefnis. Sameindin samanstendur af þremur súrefnisfrumeindum, eða einni fleiri en stöðugra form súrefnis, O2.

Óson er litlaust gas við staðalaðstæður. Það myndar dökkbláan vökva við hitastig undir -112&nbsp;°C og dökkblátt fast efni undir -193&nbsp;°C. Óson er öflugt oxunarefni. Það er einnig mjög óstöðugt og brotnar niður í venjulegt súrefni í gegnum hvarfið *2O<sub>3</sub> → 3O<sub>2</sub>*. Þetta ferli gerist hraðar eftir því sem að hitastig og þrýstingur eykst.

Óson er gríðarlega tærandi, eitrað og algengur mengunarvaldur. Það hefur skarpa, megna lykt. Það er til staðar í litlum skammti yfir allt andrúmsloft Jarðar. Það myndast einnig úr O2 við afhleðslu rafmagns við eldingu og við háorku rafsegulgeislun. 

Sum raftæki mynda nógu mikið óson til að það lyktast. Þetta á sérstaklega við um tæki sem að nota háa spennu, eins og sjónvörp og ljósritara. Rafmagnshreyflar sem nota bursta geta einnig myndað óson við endurtekið neistaflug innan í hreyflinum. Stórir hreyflar, eins og þeir sem notaðir eru í lyftur eða vökvadælur, mynda meira óson en minni hreyflar.

Óson var uppgötvað af Christian Friedrich Schoenbein árið 1840.

## Ósonlagið
Mesta samansöfnun ósons í andrúmsloftinu er í heiðhvolfinu, við svæði sem að einnig nefnist ósonlagið. Þar síar það út góðan hluta af útfjólubláu ljósi frá sólinni sem að öðrum kosti myndi vera skaðlegt lífi á jörðinni. Magn ósons í andrúmsloftinu er yfirleitt mælt í Dobson einingum. Óson notað í iðnaði er mælt í milljónarhlutum og prósenta eftir massa eða þyngd.

## Tenglar
* 
* 
* ''Gatið á ósonlaginu yfir Suðurskautslandinu''; grein í Morgunblaðinu 1987
Jón

**Jón** getur átt við eftirfarandi:
* Mannsnafnið Jón
* Efnafræðilega hugtakið jón
* Samræðuna *[[Jón (Platon)|Jón]]* eftir forngríska heimspekinginn Platon
Jón (efnafræði)

**Jón** eða **fareind** er frumeind eða hópur frumeinda með rafhleðslu. Jón sem hefur fleiri rafeindir í rafeindahveli sínu en róteindir í kjarnanum er neikvætt hlaðin jón og er stundum nefnd **anjón** eftir gríska orðinu  (*anο*) sem þýðir „upp“ (líka *forjón* og *mínusjón*) því hún laðast að forskautum. Jákvætt hlaðin frumeind hefur færri rafeindir en róteindir og er kölluð **katjón** eftir gríska orðinu  (*kata*) sem þýðir „niður“ (líka *bakjón* og *plúsjón*) því hún laðast að bakskautum. Ummyndun frumeindar úr óhlaðinni frumeind yfir í jón og jónunarástand er kallað *jónun*. Þegar jónum og rafeindum er stefnt saman til þess að þær myndi hlutlausar frumeindir er það kallað *jónfang*. 

Ein- og fjölatóma jónir eru táknaðar með hávísi þar sem formerkið plús eða mínus gefur til kynna hleðslu og tölustafur þann fjölda rafeinda sem er ofaukið eða vantar. Til dæmis: H+, SO3-2.

## Jónunarspenna

Orkan sem þarf til að skilja rafeind, í lægsta orkuþrepi sínu, frá frumeind eða gassameind með lægri hleðslu, er kölluð *jónunarspenna*. *N*ta jónunarspenna frumeindar er orkan sem þarf til að skilja *N*tu rafeind hennar eftir að fyrstu *N - 1* rafeindirnar hafa þegar verið skildar frá.

Hver jónunarspenna er töluvert hærri en sú næsta á undan. Sérstaklega hækkar hún eftir að rafeindasvigrúm hefur verið tæmt og næsta rafeind því tekin af innra rafeindasvigrúmi sem er fullt. Af þessum ástæðum hafa jónir tilhneigingu til að myndast á þann hátt að ysta mögulega rafeindasvigrúm þeirra sé fullt. Til dæmis hefur natrín eina *[[gildisrafeind]]* í ysta hveli sínu og finnst því oftast í jónaðri mynd með eina glataða rafeind, sem Na+. Á hinum væng lotukerfisins hefur klór sjö gildisrafeindir og vantar eina upp í fullt rafeindasvigrúm. Því finnst klór í jónuðu formi yfirleitt með eina aukarafeind, þ.e. Cl-.

## Sýrustig
Sýrustig lausna er mælikvarði á styrk vetnisjóna í lausninni, en vökvi er því súrari sem sýrustigið er lægri tala (núll er lægst). 

## Saga
Michael Faraday setti fyrst fram kenningu um jónir í kringum 1830, til að lýsa hluta þeirra sameinda sem löðuðust annaðhvort að forskauti eða bakskauti. Á hinn bóginn var gangi þeirra ekki lýst fyrr en Svante August Arrhenius gerði það í doktorsritgerð við háskólann í Uppsölum árið 1884. Kenning hans var ekki viðtekin í fyrstu, en árið 1903 hlaut hann að lokum Nóbelsverðlaun í efnafræði  fyrir hana.

### Orðsifjar
Kvenkynsorðið *jón* er dregið af enska orðinu *ion* sem Faraday tók upp eftir gríska orðinu *ἰόν*, sem er lýsingarháttur nútíðar í hvorugkyni af sögninni *ἰέναι* sem þýðir „að fara“. **Fareind** er annað orð sem hefur verið notað yfir jónir og virðist gerð þess einnig tengjast gríska orðinu.  Einnig er orðið *[[raf]]* notað um jón þó það eigi oftast við um steingerða trékvoðu.

## Neðanmálsgreinar
Hunang

**Hunang** er gulleitur seigfljótandi sætur vökvi sem býflugur og önnur skordýr vinna úr blómasafa, plöntusafa og safa sem önnur skordýr sem sjúga plöntur seyta. Hunang er notað í matargerð, til að brugga mjöð og við náttúrulækningar. Til eru margar tegundir af hunangi, en bragð þess mótast öðru fremur af umhverfi býflugnabúsins, t.d. því hvaða tegundir blómplantna eru ríkjandi í næsta nágrenni.

Lengi vel var hunang nær eina sætuefnið sem notað var í Evrópu.

Vaxkökuhunang er hunang sem býflugur safna í hólf nýbyggðra lirfulausra vaxkakna eða í fíngerðar tilbúnar vaxkökur úr hreinu bývaxi. Hunang er líka unnið með að láta að láta það drjúpa úr vaxkökum eða  skilja það frá vaxkökunum í skilvindu eða pressað það úr vaxakökum við lítinn hita. Það er svo síað til að taka burt aðskotaefni og frjókorn.

## Tenglar
* Reglugerð 288/2003 um hunang
Silfur

**Silfur** er frumefni með efnatáknið **Ag** (skammstöfun á latneska orðinu yfir silfur, 
*argentum*) og sætistöluna 47 í lotukerfinu. 
Silfur er mjúkur, hvítgljáandi hliðarmálmur sem hefur mestu raf- og hitaleiðni allra málma og finnst í steindum og einnig í hreinu formi. Það er notað í mynt, skartgripi, borðbúnað og ljósmyndun.

## Almenn einkenni
Silfur er mjög sveigjanlegur og þjáll (aðeins harðara en gull), eingildur myntmálmur með skínandi hvítan málmgljáa. Það hefur mestu rafleiðni allra málma, jafnvel meiri en kopar, en sökum verðs hefur það ekki náð sömu vinsældum og kopar í rafmagnsverki. 

Hreint silfur hefur einnig mestu hitaleiðni, hvítasta litinn, mestu endurkasthæfni ljóss (það er samt slæmur endurkastari útfjólublás ljóss) og minnsta snertiviðnám allra málma. Silfurhalíð eru ljósnæm og eru markverð vegna áhrifa ljóss á þau. Silfur er stöðugt í lofti og vatni, en tærist í snertingu við óson, vetnissúlfíð eða loft sem inniheldur brennistein. Algengustu oxunarstig silfurs er +1, en nokkur +2 efnasambönd eru þekkt.

## Notkun
Aðalnot silfurs eru sem eðalmálmur og halíðsölt þess, þá sérstaklega silfurnítrat, eru mikið notuð í ljósmyndun (sem er sú iðngreins mest notar af silfri).
Sem dæmi um önnur not silfurs má nefna:
* Rafmagns- og rafeindavörur, þar sem framúrskarandi rafleiðni silfurs, jafnvel þegar það hefur tærst, kemur að notum. Til dæmis eru prentaðar rafrásir gerðar með silfurmálningu og lyklaborð fyrir tölvur nota snertur úr silfri. Silfur er einnig notað í háspennusnertur, því það er eini málmurinn sem neistar ekki af á milli snerta, og er það þar af leiðandi mjög hættulaust í notkun.
* Speglar sem nýta endurkastshæfni silfurs eru búnir til í ferli sem kallað er silfrun. Nú á dögum eru speglar þó almennt búnir til úr áli.
* Silfur hefur verið notað í mynt síðan 700 f. Kr., en þá hófu Lydíubúar að nota það í formi electrum. Seinna var silfrið hreinsað og slegið í mynt í hreinu formi. Orðið *silfur* er stundum notað yfir peninga.
* Vegna fegurðar sinnar er silfur notað til framleiðslu á skartgripum og borðbúnaði. Oftast er þá notuð silfurmálmblanda sem kölluð er Sterling silfur, en hún er um 92,5% silfur.
* Sökum þess að það er þjált, óeitrað og fagurt er það nytsamlegt í tannsmíðamálmblöndur fyrir fyllingar og brýr.
Massatala

**Massatala** (**A**) er samanlagður fjöldi róteinda og nifteinda í frumeindakjarna. Massatala er einstök fyrir hverja samsætu frumefnis og er skrifuð á efti nafni frumefnisins eða sem hávísir vinstra meginn við efnatákn þess. Til dæmis, kolefni-12 (12C) hefur 6 róteindir og 6 nifteindir í kjarnanum. Fullt samsætutákn myndi einnig hafa sætistöluna (**Z**) sem lágvísi beint undir massatölunni: {}_{6}^{12}\mathrm{C}. Athygli má samt vekja á að þetta er óþarft, því að það er beint samband á milli sætistölu og efnatákns, þannig að þetta er sjaldan notað, nema þegar þarf að sýna fjölda róteinda í kjarna, til dæmis í kjarnahvörfum.
Ermarsundseyjar

**Ermarsundseyjar** (eða **Norðmannaeyjar**) eru nokkrar eyjar í Ermarsundi úti fyrir strönd Normandí í Frakklandi. Íbúar eru um 170.000 (2018). Þær skiptast í tvö umdæmi: Guernsey og Jersey. Bæði umdæmin eru breskar krúnunýlendur þótt hvorugt þeirra sé hluti af Bretlandi. Þau voru formlega hluti af hertogadæminu Normandí frá því á 10. öld. Við Parísarsáttmálann 1259, þegar Englendingar létu Normandí af hendi við Frakka, voru þau áfram undir konungum Bretlands sem hluti af titlinum „hertoginn af Normandí“. Karl 3. er þannig hertogi yfir Ermarsundseyjum, fremur en konungur þeirra. Eyjarnar eiga ekki fulltrúa á breska þinginu, heldur hefur hvor þeirra eigið löggjafarþing. Eyjarnar eru hluti tollabandalags Evrópubandalagsins en teljast þó ekki í Evrópusambandinu.

## Eyjarnar
### Umdæmið Guernsey

* Guernsey
* Alderney
* Sark
* Herm
* Jethou
* Brecqhou
* Lihou
### Umdæmið Jersey
* Jersey
* Minquiers og Ecréhous (óbyggðir eyjaklasar)

Sunnan við Jersey er eyjan Chausey sem tilheyrir Frakklandi.