open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Framsegl

**Framsegl** eru þríhyrnd stagsegl sem hengd eru í framstagið sem nær milli stafns eða bugspjóts og framsiglu á fjölmastra seglskipum eða masturs á einmastra skútum. Framsegl hafa tvíþætt hlutverk: þau hjálpa til við að knýja skipið áfram og eru líka notuð til að stýra loftstraumi yfir stórseglin aftan við þau. 

Stundum eru belgsegl líka flokkuð sem framsegl.

## Dæmi um framsegl
* Fokka - oftast „aðal“-framseglið, næst mastrinu
* Genúasegl - þríhyrnt framsegl sem er stærra en þríhyrningurinn milli masturs, stags og stefnis.
* Klýfir - þríhyrnt framsegl á stagi frá bugspjóti að framsiglu, fyrir framan fokkuna. Stundum eru klýfar fleiri en einn og heita þá ytri- og innriklýfir.
* Jagar - lítið þríhyrnt segl á stagi sem nær frá enda bugspjóts að húni framsiglu, utan og ofan við önnur framsegl
* Stormsegl - lítið langsegl sem á að halda bátnum stöðugum í miklum vindi fremur en knýja hann áfram
Brighton

**Brighton** er strandbær á suðurströnd Englands. Brighton og nágrannabærinn Hove mynda saman borgina Brighton og Hove. Hann er vinsæll ferðamannastaður allt frá því að bærinn fékk járnbraut árið 1841. Alls búa um 480 þúsund manns í borginni en þegar mannfjöldinn var hvað mestur bjuggu þar um 160 þúsund (1961).

Átta milljónir ferðamanna heimsækja Brighton árlega. Vinsælt er að halda fundi og ráðstefnur í borginni. Þá eru þar tveir háskólar og einn læknaskóli. University of Sussex, sem tók formlega til starfa 1961, er í Falmer, skammt utan við Brighton.
OpenStreetMap

**OpenStreetMap** (skammstafað **OSM**) er samvinnuverkefni með það að markmiði að búa til frjálst kort af heiminum. Verkefnið er wiki-verkefni (líkt og Wikipedia) sem hver-sem-er getur lagt fram gögn í og bætt þannig kortagrunninn, en bæði grunnurinn sjálfur og afleidd kort byggð á honum eru undir Open Database License hugverkaleyfinu.

OpenStreetMap grunnurinn er að mestu búinn til af sjálfboðaliðum sem ferðast um með GPS tæki í upptökuham og láta tækið skrá GPS *ferla* sem sýna hvert leiðin lá. Grunnkortagögnunum er svo breytt með hliðsjón að ferlunum. Einnig eru þó notuð annarskonar gögn við að halda við grunninum, t.d. kortagögn frá hinu opinbera enda hafi þau verið gefin út undir samhæfum leyfum. OpenStreetMap er til dæmis notað í ókeypis forritinu Marble.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Aðal OpenStreetMap vefurinn með kortasjá
* OpenStreetmap wiki-síðan með upplýsingar fyrir notendur
* OpenStreetMap.is vefurinn á íslensku
Faraó

**Faraó** (úr fornegypsku: *pr-`3* „mikið hús“) er titill sem venja er að nota um konunga Egyptalands hins forna. Upphaflega kom orðið fyrir í samsettum titlum með vísun til konungshallarinnar eins og í *smr pr-`3*, „hirðmaður hins mikla húss“. Á tímum átjándu konungsættarinnar var farið að nota orðið til að ávarpa konunginn, sem annars er *nswt* á fornegypsku. Löngu síðar, á þriðja millitímabilinu, var þetta orð líklega borið fram *par-ʕoʔ sem varð φαραώ í forngrísku og *pharaō* í latínu. Brátt myndaðist hefð fyrir því að nota orðið sem titil allra konunga Egyptalands hins forna, hvort sem þeir ríktu fyrir eða eftir tíma átjándu konungsættarinnar.

Í Egyptalandi hinu forna erfðist konungstitillinn yfirleitt í kvenlegg og menn urðu konungar vegna tengsla sinna við konungbornar konur. Í fyrstu var litið svo á að konungurinn væri sonur kýrgyðjunnar Bat og síðar Haþor en síðar komst hefð á að líta á hann sem líkamning fálkaguðsins Hórusar á jörðu meðan hann lifði, og Ósíriss eftir að hann dó. Þegar dýrkun Ósíriss og Ísisar varð áberandi varð konungurinn að tengilið dauðlegra manna við Ósíris sem sameinaðist honum eftir dauða sinn.
Stagsegl

**Stagsegl** er segl sem er fest á eitthvert stag í seglabúnaði seglskips. Yfirleitt er seglið fest á stagið eftir endilöngum framfaldinum. Flest stagsegl eru þríhyrnd en geta þó stundum verið ferhyrnd. Segl eru fest þannig á framstögin sem ná frá framsiglu að stefni eða bugspjóti. Þannig stagsegl eru algengustu framsegl seglskipa ásamt belgseglum. Stagsegl eru líka fest á stög sem ná milli mastra á fjölmastra skipum. 

Það framstagsegl sem næst er framsiglunni heitir alltaf fokka eða genúafokka eftir því hvort það nær aftur fyrir framsigluna eða ekki. Næstu tvö segl þar fyrir framan heita klýfir og jagar, en oft eru öll framstagsegl kölluð „fokka“. Stagsegl milli mastra draga heiti sín af þeim stöðum þar sem þau eru fest, t.d. messanstagsegl milli messansiglu og næstu siglu, krusbramstagsegl milli bramseglanna á krusmastrinu (aftursiglunni) og næsta masturs, o.s.frv..
Fokka

**Fokka** er þríhyrnt stagsegl sem er fest framan við fremstu siglu (fokkumastur eða stórsiglu) seglskútu á stag sem nær frá mastrinu að stefninu. Seglskip eru nánast alltaf með fokku ef þau eru með framsegl á annað borð. Fokkan gegnir mikilvægu hlutverki við að knýja skipið áfram og stýra vindstreymi yfir seglabúnaðinn fyrir aftan.

Venjulega er fokkan minni en sá þríhyrningur sem markast af mastrinu, staginu og stefninu, en fokka sem nær aftur fyrir mastrið er kölluð genúafokka eða einfaldlega genúa.

Á fjölmastra skipum með bugspjót eru framseglin venjulega fleiri en eitt og heitir þá aðeins það segl sem næst er framsiglunni fokka, en hin klýfir og jagar. Í þeim tilfellum er fokkan oft fest á bómu eða braut að neðan þannig að hún flytur sig sjálf til þegar skipið vendir.

Litlar einmastra slúppur eru oftast með eina aðalfokku og nokkrar til skiptanna fyrir mismunandi veður. Þá er minnsta fokkan stormsegl sem hefur þann tilgang að auka stöðugleika og hjálpa við að halda stefnu fremur en knýja bátinn áfram. Rúllufokka er sérstök tegund af fokku sem rúllast upp á stöng sem fest er við stagið en þá er hægt að stjórna því hversu stór hluti af seglinu stendur út af staginu.
Bakteríuveira

**Bakteríuveira** eða **gerilæta** kallst þær veirur sem sýkja bakteríur, oftast með þeirri afleiðingu að bakterían sundrast. Bakteríuveirur samanstanda af ytri hlífðarhúð úr prótíni sem inniheldur erfðaefni.
Straumur

**Straumur** getur átt við:
* Eitthvað sem flæðir:
*: Straumur vatns, vatn sem flæðir
*: *Straumur*, eitthvað sem flæðir (samheiti „flaumur“)
*: *Straumur*, koma einhvers í miklu magni (samheiti „innstreymi“; „straumur“, „aðsókn“)
* Straumur, bær við Straumsvík sunnan Hafnarfjarðar
* Rafstraumur
* Straumur-Burðarás
* Straumur, íslenskt karlmannsnafn

## Tengt efni
* Að , að fjármagna eða kosta eitthvað
* *Straumur af fólki*, mannmergð
Sprengjuflugvél

**Sprengjuflugvél** er herflugvél sem ætluð er til loftárása á skotmörk á jörðu niðri, aðallega með því að varpa á þau sprengjum. Langdrægar sprengjuflugvélar eru ætlaðar til langferða til að eyðileggja innviði og aðflutningslínur óvinahers til að skaða hernaðarstarf hans. Þegar stríð er háð samkvæmt kenningunni um algjört stríð eru langdrægar sprengjuflugvélar lykiltæki til að brjóta mótstöðuafl óvinarins á bak aftur. Slíkum loftárásum er þá beitt jafnt á hernaðarleg skotmörk sem og borgaraleg skotmörk sem áætlað er að styrki hernaðarstarf óvinarins. Skammdrægar sprengjuflugvélar eru aftur á móti ætlaðar til þátttöku í orrustum til að varpa sprengjum á óvinaherinn og styðja þannig framrás eða vörn eigin landhers. 

Dæmi um langdrægar sprengjuflugvélar eru Avro Lancaster, Heinkel He-111, Junkers Ju 88, B-17 Flying Fortress, B-24 Liberator, B-29 Superfortress, B-36, B-47, B-52 Stratofortress, General Dynamics F-111, Tupolev Tu-16, Tupolev Tu-160, Tupolev Tu-95 og Gotha G.V. Dæmi um skammdrægar sprengjuflugvélar eru Junkers Ju 87, Iljúsín Il-2, A-10 Thunderbolt II og Sukoi Su-25.
Alistair Darling

**Alistair Maclean Darling, Darling barón af Roulanish** (28. nóvember 1953 – 30. nóvember 2023) var fjármálaráðherra Bretlands í ríkisstjórn Gordons Browns. Hann var kosinn á breska þingið fyrir Verkamannaflokkinn í Suðvesturkjördæmi í Edinborg í Skotlandi. Darling er menntaður lögfræðingur, hann var fyrst kosinn á þing árið 1987. Verkamannaflokkurinn var við völd í Bretlandi frá 1997 til 2010 og Darling sat, ásamt Gordon Brown og Jack Straw samfellt í ríkisstjórn þennan tíma. Hann var atvinnu- og lífeyrismálaráðherra frá 1998-2002, samgöngumálaráðherra 2002-6, Skotlandsráðherra 2003-6, viðskipta- og iðnaðarráðherra 2006-7 og loks fjármálaráðherra frá því í júní 2007 til maí 2010.
Rúnar Júlíusson

**Guðmundur Rúnar Júlíusson**, betur þekktur sem **Rúnar Júlíusson** (**Rúnni Júl**) (fæddur 13. apríl 1945, látinn 5. desember 2008) var íslenskur tónlistarmaður. Hann var bassaleikari og lék m.a. með hljómsveitunum Hljómum, Trúbrot, GCD með Bubba Morthens. Þá rak hann útgáfufyrirtækið Geimstein.

## Dauði
Hann lést þann 5. desember 2008 eftir að hann hafði fengið hjartaáfall. Rúnar var að fara á svið að syngja á árlegri útgáfukynningu Geimsteins er hann hneig niður við að teygja sig í gítarinn og andaðist síðar sömu nótt.

## Heimildir
**Morgunblaðið* 12., 14., 15. og 17. desember 2008.

## Tenglar

* *[https://glatkistan.com/2015/01/19/runar_juliusson/ Glatkistan]*
Loona

**Marie-Jose van der Kolk** (fædd 16. september 1974 í IJmuiden), betur þekkt undir listamannsnöfnunum **Loona** og **Carisma**, er hollensk söngkona og dansari. Hún er þekktust fyrir samstarf sitt við DJ Sammy, sem einnig er eiginmaður hennar. Þau koma fram undir nafninu **DJ Sammy feat. Carisma**.

## Ferill
Marie kynntist DJ Sammy þegar hún flutti til Majorka. Þau sömdum saman lagið „Life is just a game“ árið 1996. Næstu smáskífur í röðinni voru „You are my Angel“, „Prince of Love“ og „Golden Child“. Öll þessi lög komu svo fram á breiðskífunni *Life is just a game* sem kom út árið 1998.

Sumarið 1998 stofnaði Marie nýtt verkefni, *Loona*, en DJ Sammy kom að því verkefni. Fyrsta smáskífan var með laginu „Bailando“ sem Paradisio hafði gefið út. Lagið fór í toppsæti þýska vinsældalistans sumarið 1998. Um haustið gaf Loona svo út aðra smáskífu sína, „Hijo de la luna“ (ábreiða af lagi Mecano) en lag þetta komst einnig í efsta sæti þýska vinsældalistans. Þá gaf hún út breiðskífuna *Lunita* en öll lögin á henni eru sungin á spænsku.

## Útgefið efni
### Breiðskífur

### Smáskífur

## Tengill
*Vefsíða
Mario Più

**Mario Più** (fæddur **Mario Piperno** í Livorno, 26. ágúst 1965) er  ítalskur plötusnúður. Þekktasta lag hans er „Communication“ sem kom út árið 1999.

## Útgefið efni
;Smáskífur
* „Communication (Somebody Answer The Phone)“ - (1999) #5 UK
* „The Vision“ - (2001) #16 UK

## Tengill
* Vefsíða Mario Più
Heiðar Helguson

**Heiðar Helguson** (fæddur **Heiðar Sigurjónsson** á Akureyri 22. ágúst 1977) er íslenskur fyrrum knattspyrnumaður.  

Heiðar ólst upp á Dalvík og lék með UMFS Dalvík á sínum yngri árum. Seinna gekk hann til liðs við Þrótt, þaðan hélt hann í atvinnumennsku. Sem atvinnumaður lék Heiðar með liðum í Noregi, á Englandi og í Wales. Hann spilaði 55 landsleiki fyrir Íslands hönd, en hætti að leika með landsliðinu árið 2012. Árið 2011 var hann valinn íþróttamaður ársins. Frá því að knattspyrnuferlinum lauk hefur Heiðar sinnt þjálfun, en hann hefur m.a. þjálfað hjá Kórdrengjum og Ungmennafélagið Selfoss.     

## Tilvísanir
Mæðrastyrksnefnd

**Mæðrastyrksnefnd Reykjavíkur** var stofnuð 20. apríl 1928 en þá komu saman 22 konur, fulltrúar frá 10 kvenfélögum,  á fund að Kirkjutorgi 4 í Reykjavík. Félögin voru: Kvenréttindafélag Íslands, Bandalag kvenna, Félag íslenskra hjúkrunarkvenna, Hvítabandið, eldri og yngri deild, Hið íslenska kvenfélag, Lestrarfélag kvenna, Kvenfélagið Hringurinn, Thorvaldsensfélagið og Verkakvennafélagið Framsókn. Einnig sátu fundinn fulltrúar Barnavinafélagsins Sumargjafar og Hjúkrunarfélagsins Líknar. 

Þann  27. febrúar 1928 varð sjóslys þegar togarinn Jón forseti strandaði við Stafnes en í því slysi drukknuðu 15 skipverjar og var félagið stofnað til að koma að koma ekkjum og föðurlausum börnum til hjálpar. Laufey Valdimarsdóttir var kjörin formaður og sama vor opnaði nefndin skrifstofu í húsi Guðspekifélagsins í Reykjavík. Auður Auðuns starfaði í mörg ár fyrir félagið.

Mæðrastyrksnefnd Reykjavíkur úthlutar matvælum hvern miðvikudag  en fatnaði og ýmsum smávörum fyrsta þriðjudag í hverjum mánuði. Þá hefur nefndin veitt fermingarstyrki á hverju vori og einnig styrki til barna til dvalar í sumarbúðum og vegna þátttöku í leikjanámskeiðum. Og nýfædd börn fá vandaða gjafapakka með fatnaði og öðrum nauðsynjum. Sérstök jólaúthlutun er fastur liður í starfseminni og hefur hún hin síðustu ár verið í samstarfi við Hjálparstarf kirkjunnar, innanlands, og Rauða kross Íslands. Árið 2012 var Menntunarsjóður Mæðrastyrksnefndar stofnaður og styrkir sjóðurinn tekjulágar konur til náms. 

Við úthlutanir nefndarinnar starfa sjálfboðaliðar, venjulega um 20 eldri konur, sem sumar hafa starfað launalaust í mörg ár hjá nefndinni. Þær eru fulltrúar þeirra sjö kvenfélaga sem  nú standa að nefndinni, en það eru: Kvenréttindafélag Íslands, Thorvaldsensfélagið, Hvítabandið, Félag háskólakvenna, Hvöt, félag sjálfstæðiskvenna, Kvenfélag Alþýðuflokksins og Félag framsóknarkvenna.

## Tengill
* Mæðrastyrksnefnd Reykjavíkur
Gym Class Heroes

**Gym Class Heroes** er bandarísk hipp hopp/öðruvísi rokk hljómsveit frá Geneva, New York. Travis McCoy og tommuleikari Matt McGinley stofnuðu hjlómsveitina. Útgáfan hljómsveitar er Decaydance Records sem gefur út  hljómplötu *[[As Cruel as School Children]]*. Smáskífan Cupid's Chokehold var mjög árangursrík og var númer fjögur í Billboard Hot 100. Þeir unnu saman oftast með Patrick Stump frá Fall Out Boy.
Nítróglyserín

**Nítróglyserín** (stundum kallað **nítróglusserín**; efnaformúla: ) er mjög sprengfimur vökvi, búinn til úr saltpéturssýru, brennisteinssýru og glyseríni. Nítróglyserín er geysiöflugt sprengiefni sem springur við  minnsta högg og hefur stundum valdið miklum slysum. Nítróglyserín er notað í iðnaði, m.a. til að framleiða dínamít. Ef dínamít er geymt lengi lekur nítróglyserínið oft út úr sprengihólkunum og verður sérlega hættulegt.  Nítróglyserín er einnig notað í sprengitöflur sem sumir hjartasjúklingar taka.

Það var ítalski efnafræðingurinn Ascanio Sobrero sem fann upp nítróglyserín árið 1847 þegar hann hellti hálfu máli af glyseríni í dropatali út í eitt mál af saltpéturssýru og tvö mál af brennisteinssýru.  

## Tilvísanir
Kransæðastífla

**Kransæðastífla** eða **hjartadrep** er sjúkdómur sem kemur til vegna þess að blóðsegi í kransæð stöðvar blóðflæðið til hluta hjartavöðvans. Getur valdið hjartaáfalli.

## Tenglar
* ''Framfarir í rannsóknum á kransæðastíflu''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
Tálknafjarðarlistinn

**Tálknafjarðarlistinn** var íslenskt stjórnmálaafl sem bauð fram til sveitarstjórnarkosninganna 2006 í Tálknafjarðarhreppi. Listinn fékk tvo menn kjörna í fimm manna sveitastjórn.

# Bragi Geir Gunmnarsson. 
# Ingólfur Kjartansson. 
# Ólafur Sveinn Jóhannesson.
# Andri Þór Lafever.
# Ólafur Helgi Gunnbjörnsson
# Birna Benediktsdóttir.
# Michael W. Symons. 
# Sigurvin Hreiðarsson.
# Egill Sigurðsson.
# Heiðar Jóhannsson.
Bræðurnir Ormsson

**Bræðurnir Ormsson** er fyrirtæki sem verslar með rafmagnsvörur og heimlistæki. Fyrirtækið var stofnað árið 1922, en hlaut núverandi nafn sitt árið 1923. Fyrirtækið er nú til húsa á tveimur stöðum í Reykjavík: í Lágmúla 8 og á Norðurtorgi á Akureyri.   

Þann 22. desember árið 1922 negldi Eiríkur Ormsson, stofnandi fyrirtækisins, skilti á húsnæði sem hann hafði til umráða á Óðinsgötu 25. Á því stóð: *Rafvéla- og mælaviðgerðir, Eiríkur Ormsson*. Er það talið vera upphaf fyrirtækisins. 

## Tenglar
* Heimasíða Bræðranna Ormsson
* ''Saga fyrirtækisins''; af vef Bræðranna Ormsson 
* ''Stór rafmagnsverk í innlendar hendur''; grein í Morgunblaðinu 1982
* ''Bræðurnir Ormsson hf.''; grein í Morgunblaðinu 1960
Veróna

**Veróna** er borg á norðanverðri Ítalíu með tæplegalega 260 þúsund íbúa (2021). Í borginni gerist harmleikurinn um Rómeó og Júlíu.

## Orðsifjafræði

Uppruni nafnsins er ekki þekktur og helstu tilgátur um hvernig það varð til eru annars vegar að gallahöfðinginn Brenno, goðsagnakenndur stofnandi borgarinnar, hafi gefið hinum nýstofnaða bæ heitið *Vae Roma*, sem mun þýða "óheill til Rómar" fremur en vegurinn til Rómar, þar sem hann var í herleiðangri gegn Róm. Ellegar að heitið sé leitt af höfðingja og þá helst *Verus Antonius Pius* eða * Marcus Antonius Verus*

Heimild

United Nations (2022). Demographic Yearbook 72nd Issue. Sótt 20.10. 2023 https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/products/dyb/dybsets/2021.pdf
Skófla

**Skófla** er handverkfæri með skafti á öðrum enda og flötu eða hvelfdu járnblaði á hinum, notuð til moksturs eða til að stinga upp jarðveg, grafa upp fornleifar eða jarða lík. Einnig eru vélskóflur á ýmsum vinnuvélum eins og skurðgröfum. Skófla er aldagamalt verkfæri, líklegast frá steinöld. 

Þegar Þjóðverjar voru að byggja upp her sinn, í aðdraganda seinni heimstyrjaldarinnar, létu þeir hermenn sína bera skóflur í stað byssa, en samkvæmt uppgjafarsamkomulaginu eftir fyrri heimstyrjöldina máttu Þjóðverjar ekki stofna her. Það var því táknræn athöfn að láta hermennina bera skóflur í stað byssa.

## Tilvísanir
Klipping (kvikmyndagerð)

**Klipping** er í heimi kvikmynda og sjónvarps haft um það að fella myndbrot saman þannig að þau myndi eina heild. Þá eru valin réttu atriðaskotin eða réttu sjónarhornin svo að myndin renni sem best fyrir augum áhorfandans. Klipping nútildags fer oftast fram í tölvu.
Bringusund

**Bringusund** er sundaðferð þar sem bringa sundmannsins kemur upp úr vatninu í hverju taki og bolurinn snýst ekki. Uppskriftin að bringusundi er „beygja, kreppa, sundur, saman“, sem er hreyfing fótanna í vatninu. Bringusundi svipar til flugsunds nema hvað fótatökin eru ólík. Margt keppnisfólk í sundi telur bringusund eina erfiðustu aðferðina á meðan óvanir sundmenn telja bringusund auðveldasta sundið. Ein af ástæðum þess að bringusund er talið erfitt er mikil samhæfing handa og fóta. Þegar búið er að læra fótatökin er hins vegar fremur auðvelt að synda bringusund hægt og halda höfðinu upp úr vatninu allan tímann, ólíkt öðrum sundaðferðum.

Í keppni gilda svipaðar reglur um bringusund og flugsund, eins og að setja báðar hendur á sama tíma í sömu hæð í bakkann. Mikilvægt er að anda á réttum tíma til þess að hægja ekki á sér. Í bringusundi má taka eitt kafsundstak í upphafi sunds. Því svipar til venjulegs bringusundstaks nema það er tekið í kafi og hendurnar mega fara alveg niður með síðum, þó aðeins einu sinni. Aðeins er keppt í þremur vegalengdum í bringusundi en það eru 50 m, 100 m og 200 m.

Á Íslandi er bringusund fyrsta sundaðferðin sem börnum í grunnskólum er kennd.
Hljómplata

**Hljómplata** eða bara **plata** í stuttu máli, er geymslumiðill fyrir hljóðritað efni. Hljóðefnið, yfirleitt tónlist, er geymt á plötunni á bylgjulaga rákum sem eru ættar í plötuna, sem liggja í hringi frá ystu brún plötunnar og í átt að miðju. Til að spila upptöku af hljómplötu er notaður plötuspilari. 

Hljómplötur eru framleiddar í ýmsum stærðum, en stærðunum er alltaf lýst í tommum. Algengustu stærðirnar eru tólf tommur (oftast ritað sem 12") fyrir heilar plötur, sjö tommur (7") fyrir smáskífur, en framan af voru tíu tommu plötur (10") algengastar. Snúningshraði platna er mismunandi, en langflestar nýrri upptökur eru 33 snúningar á mínútu (33 ⅓ r.p.m. - algengast fyrir heilar plötur) eða 44 snúningar á mínútu (45 r.p.m. algengast fyrir smáskífur). Á fyrri hluta 20. aldar voru plötur sem snérust 78 snúninga á mínútu algengar, og enn eru margir plötuspilarar sem spila þannig plötur, þó að framleiðslu á þeim hafi mestmegnis verið hætt upp úr miðbiki síðustu aldar. 

Hljómplötur og plötuspilarar voru vinsælasta afspilunartæknin fyrir tónlist frá um 1920 og þangað til að geisladiskar, sem eru smærri, ódýrari í framleiðslu og geta geymt meira af uppteknu efni, tóku við. Þó að vinsældir vínylplötunar döluðu mjög snögglega frá miðbiki níunda áratugar og til 1988, þegar geisladiskurinn tók við krúnunni, þá dó tæknin aldrei út. Á tíunda áratugnum voru vínilplötur en vinsælasta afspilunarsniðið hjá plötusnúðum, og er meðal annars þeim að þakka að sala jókst hægt og bítandi frá árinu 1991 til 2000. Frá 2007 hefur sala á hljómplötum farið ört vaxandi, eða frá miljón eintökum það ár til 3,6 miljón eintaka árið 2011.
Fjallkóngur

**Fjallkóngur** (**leitarforingi**, **gangnastjóri** eða **gagnaforingi**) nefnist sá sem stjórnar göngum (fjallferð á Suðurlandi) á afrétti á haustin. Konur sem gegnt hafa starfi leitarforingja eru einnig nefndar fjallkóngar.  Víða um land má finna örnefnið „Kóngsás“ (eða álíka) en um þann stað fer fjallkóngur í leitum. Þar hefur hann yfirsýn yfir smalamenn og afréttinn.

## Tilvísanir


## Tengt efni
* Gangnamaður
* Fjárhirðir (smali)
Dúmbó

***Dúmbó*** (enska: *Dumbo*) er bandarísk teiknimynd framleidd af Walt Disney Productions. Myndin er byggir á samnefndri skáldsögu eftir Helen Aberson og Harold Perl. Myndin var frumsýnd þann 23. október 1941.

Kvikmyndin var fjórða kvikmynd Disney-kvikmyndaversins í fullri lengd. Aðalpersónur eru fílinn Dúmbó og vinur hans Timothy Q. Mouse (mús). Myndin fjallar um ævintýrum þeirra. Kvikmyndin var leikstýrð var af Ben Sharpsteen. Framleiðandinn var Walt Disney. Handritshöfundar voru Otto Englander, Joe Grant og Dick Huemer. Tónlistin í myndinni er eftir Frank Churchill og Oliver Wallace.

## Íslensk talsetning

### Aðrar raddir

### Lög í myndinni

## Tilvísanir


## Tenglar
*
Deutsche Bank

**Deutsche Bank** er einn stærsti banki heims með höfuðstöðvar í Frankfurt í Þýskalandi. Starfsmenn eru 81.000 í 76 löndum.

Bankastjóri Deutsche Bank er Josef Ackermann.
Philips

**Koninklijke Philips Electronics N.V.** (enska: *Royal Philips Electronics Inc.*), í almennri notkun **Philips** er eitt stærsta fyrirtækið í heiminum sem framleiðir raftæki og annan tengdan varning. Philips var stofnað 1891 í Eindhoven í Hollandi en eru nú með höfuðstöðvar í Amsterdam. 

Philips framleiðir m.a. ljósbúnað og einnig tengdum tækjum fyrir heilsugæslu og spítala.

Íþróttafélagið PSV-Eindhoven ( **Philips Sport Vereniging** ) var stofnað af starfsmönnum fyrirtækisins. Enn þann dag í dag styrkir fyrirtækið PSV.

## Tengill
* Heimasíða Philips
Afkastaprófun

**Afkastaprófun** kallast það að meta afköst hugbúnaðar eða vélbúnaðar með prófunum, en þetta er oftast gert með því að keyra sérstök forrit eða þrautir fyrir búnaðinn.
Samheitaorðabók

**Samheitaorðabók** er orðabók sem inniheldur orð í stafrófsröð og við hvert orð eru gefin upp samheiti og stundum andheiti. Í samheitaorðabókum, ólíkt venjulegum orðabókum, eru engar orðskýringar eða framburðarlýsingar. Upphafsmaður íslensku samheitaorðabókarinnar var Þórbergur Þórðarson. 

Í bókasafns- og upplýsingafræði er einnig rætt um **kerfisbundna efnisorðaskrá** eða **kerfisbundin efnisorðalykil**, sem er þó ekki það sama og efnisorðaskrá.

## Tenglar
* Íslenskt orðanet hjá Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum.
* Kerfisbundinn efnisorðalykill, hjá Landsbókasafni Íslands - Háskólabókasafni.
* Bætt aðgengi að upplýsingum um listir, grein í tímaritinu Bókasafnið eftir Arndísi S. Árnadóttur.
Bíum, bíum, bamba

**Bíum, bíum, bamba** er alkunn barnagæla sem sumir nota sem huggunarkvæði eða vögguvísu á börn sín. Höfundur er ókunnur. Flestir kunna þó eingöngu fyrsta erindið og gleyma því seinna.

:Bíum, bíum bamba, 
:börnin litlu þamba
:fram um fjalla kamba
:að leita þar lamba. 

:Margt er gott í lömbunum
:þegar þau koma af fjöllunum,
:gollurinn og görnin,
:og vel stíga börnin.

Margir hafa ekki hugmynd um hvað sögnina að *þamba* þýðir, en hún þýðir að kjaga áfram með erfiðismunum, einkum í vondri færð, gegn stormi og hríð. Gollur er hið sama og gollurshús, en það er poki sem umlykur hjartað. Í þennan poka létu menn koma kjöt og mör og gerðu sér þannig mat úr honum.
Skógarlíf

***Skógarlíf*** (enska: *The Jungle Book*) er bandarísk teiknimynd framleidd af Walt Disney Productions. Myndin byggir á skáldsögunni *[[Frumskógarbókin]]* eftir Rudyard Kipling. Myndin var frumsýnd þann 18. október 1967.

Kvikmyndin var nítjánda kvikmynd Disney-teiknimyndaversins í fullri lengd. Leikstjóri myndarinnar var Wolfgang Reitherman. Framleiðandinn var Walt Disney. Handritshöfundar voru Larry Clemmons, Ralph Wright, Ken Anderson, Vance Gerry, og Bill Peet. Tónlistin í myndinni er eftir Sherman-bræður. Árið 2003 var gerð framhaldsmynd, *[[Skógarlíf 2]]*, sem var dreift á kvikmyndahús.

## Söguþráður
Mógli er alinn upp í skóginum og þar vill hann vera. dag einn kemur tígurinn ógurlegi aftur í skóginn til að hefna sín á Mógla. Þá upphefst mikil þrautaganga hjá vinum Mógla þeir draga Mógla nauðugan af stað í áttina að þorpi mannanna en hættur skógarins leynast við hvert fótmál.

## Íslensk talsetning

### Lög í myndinni

## Tæknilega

## Tilvísanir

## Tenglar
* 
*
Tímaeignarfall

**Tímaeignarfall** er eignarfall án sérstaks fallvalds sem táknar tímann þegar eitthvað gerist, t.d. *þessa árs* og *kvölds og morgna*. Í íslensku er tíminn ýmist táknaður í þolfalli eða þágufalli, hvort heldur er með forsetningum eða forsetningarlaust. Til algerra undantekninga telst þó *tímaeignarfallið*.

Tímaeignarfallið hefur fylgt málinu lengi. *Komið annars dags* = annan dag, segir í Völundarkviðu og í Hávamálum: *Hins hindra dags* (= daginn eftir) *gengu hrímþursar*.

## Tengt efni
* tímaþolfall

## Tilvísanir
Bjarneyjar

**Bjarneyjar** eru 16-17 eyjar um miðbik Breiðafjarðar. Þær eru syðstar Vestureyja sem er stærsti eyjaklasinn á firðinum. Tvær Bjarneyja eru stærstar; Heimaey, sem eru nokkrar samhangandi eyjar, og Búðey. Í eyjunum var búið frá landnámi og þar eru talin tólf heimili í manntalinu 1703. Eyjarnar fóru í eyði árið 1946.
Miðilsfundur

**Miðilsfundur** eða **skyggnilýsing** er samkoma þar sem reynt er að ná sambandi við anda, oftast fyrir milligöngu miðils. Miðilsfundir tengjast helst hreyfingu spíritista á síðari hluta 19. aldar og fyrri hluta þeirrar 20.
Tímon frá Flíos

**Timon** (Τίμων) frá Flíos (um 320 f.Kr. – um 230 f.Kr.), sonur Tímarkosar, var forngrískur heimspekingur og efahyggjumaður, nemandi Pyrrhons og kunnur rithöfundur og skáld. 

Tímon mun hafa verið mikilvirkur rithöfundur en rit hans eru ekki varðveitt nema í brotum. Díogenes Laertíos segir hann hafa samið bæði lýrísk og epísk kvæði, þrjátíu skopleiki, sextíu harmleiki og ýmis ádeilurit.

Brot úr verkum Tímons eru mikilvægasta heimildin um heimspeki Pyrrhons. 

## Tenglar
*
Antíokkos frá Askalon

**Antíokkos frá Askalon** (Άντίοχος ὁ Ἀσκαλώνιος) (um 130 f.Kr. – um 68 f.Kr.) var forngrískur heimspekingur og platonisti og höfuð Akademíunnar. Hann var nemandi Fílons frá Larissu við Akademíuna en vék frá efahyggju þeirri sem Fílon kenndi og innleiddi að nýju hefðbundnari platonisma. Hann reyndi þó einnig að sætta ýmsar af kenningum stóumanna og aristótelískrar heimspeki við kenningar platonismans. Með honum hófst tímabil hins svonefnda mið-platonisma.

Antíokkos var einn af kennurum rómverska stjórnmálamannsins og heimspekingsins Ciceros.

## Tenglar
* 
*
Fílon frá Larissu

**Fílon (Φίλων) frá Larissu** (159/158 – 84/83 f.Kr.) var forngrískur heimspekingur og efahyggjumaður. Hann var nemandi Kleitomakkosar og tók við stjórn Akademíunnar af honum.

## Heimildir
* Brittain, Charles, *Philo of Larissa* (Oxford: Oxford University Press, 2001).

## Tenglar
*
Stöðutaka

**Stöðutaka** er hugtak í viðskiptafræðum sem er haft um það að *taka stöðu gegn einhverju í von um gróða*, og er oftast notað í sambandi við gjaldmiðla. 

## Stöðutaka gegn íslensku krónunni
* Í janúar árið 2008 var íslenskur áheyrandi að samtali alþjóðlegra vogunarsjóðsstjóra á 101 Hótel í miðbæ Reykjavíkur. Þeir voru sagðir hafa verið að ræða það sín á milli að þeir ætluðu í  stöðutöku gegn íslensku krónunni. Financial Times hafði það svo eftir Jónasi Fr. Jónssyni, forstjóra FME, að verið væri að rannsaka hvort vissir aðilar hefðu kerfisbundið komið af stað neikvæðum og röngum orðrómi um íslenska banka og fjármálalíf í því skyni að hagnast.  Engar niðurstöður liggja enn fyrir. 
* Rétt eftir fall bankanna og krónunnar á Íslandi í september 2008 var orðrómur uppi um að Novator hafi staðið í stórtækri krónuverslun frá London og halað inn milljarða á krónufallinu sem þá varð. Í sumum útgáfum var talað um tugi milljarða.  Ekkert hefur fengist uppi um hvort satt reyndist eða hvort um tilhæfulausan orðróm var að ræða. 

## Tengt efni
* Skortstaða

## Tilvísanir
Kristján Þór Einarsson

**Kristján Þór Einarsson** (fæddur 11. janúar árið 1988) var Íslandsmeistari í höggleik karla árið 2008. Hann er jafnframt næstyngsti Íslandsmeistari í golfi frá upphafi. Kristján vann titilinn i Vestmannaeyjum þar sem hann háði mikla baráttu við atvinnumennina Björgvin Sigurbergsson og Heiðar Davíð Bragason. 

Kristján á líka á baki leiki með knattspyrnufélaginu Ými úr Kópavogi og vann með þeim lengjubikarinn árið 2008

## Heimildir
*
Tadjena-fjöldamorðin

**Tadjena-fjöldamorðin** voru fjöldamorð á þorpsbúum tveggja þorpa rétt norðan við Tadjena í héraðinu Chlef í vesturhluta Alsír. Morðin stóðu frá 8. desember til 9. desember 1998 um tíu dögum fyrir ramadan. 81 þorpsbúi var myrtur á sérlega hrottalegan hátt með sveðjum, karlar, konur og börn. Að auki var 20 konum rænt. Fjöldamorðin voru hluti af borgarastyrjöldinni í Alsír og eru talin hafa verið framin af íslömsku öfgasamtökunum Vopnaða íslamska hópnum þótt hópurinn hafi ekki lýst ábyrgð á hendur sér.
Kraeiðið

**Kraeiðið** er mjótt eiði sem tengir Malakkaskaga við meginland Asíu. Austurhluti eiðisins tilheyrir Taílandi en vesturhlutinn Mjanmar. Vestan við eiðið er Andamanhaf og austan megin er Taílandsflói. Eiðið heitir eftir bænum Kra Buri í Rangonghéraði í Taílandi sem er vestan megin við grennsta hluta þess.

Eiðið er grennst, 44 km breitt, milli ósa Krafljóts og Sawiflóa þar sem taílenska borgin Chumphon stendur.
Baleareyjar

**Baleareyjar** (katalónska *Illes Balears*; spænska *Islas Baleares*) eru eyjaklasi í vesturhluta Miðjarðarhafsins nálægt austurströnd Íberíuskagans sem tilheyrir Spáni. Fjórar stærstu eyjarnar eru Majorka, Menorka, Íbísa og Formentera. Eyjaklasinn er sjálfstjórnarsvæði og höfuðstaður þess er borgin Palma. Opinber tungumál eyjanna eru spænska og katalónska.
Konungsskuggsjá

**Konungsskuggsjá** eða **Konungs skuggsjá** – (á latínu: **Speculum regale**) – er norskt fornrit frá árunum 1250-1260. Konungs skuggsjá er fræðslurit, sett upp sem samtal föður og sonar, og tilheyrir bókmenntagrein sem nefnd hefur verið furstaspegill. 

Ritið skiptist í þrjá hluta. Í þeim fyrsta eru ráðleggingar til kaupmanna, í öðrum til hirðmanna og í þeim þriðja til konunga. 

Konungsskuggsjá er varðveitt í mörgum handritum, og flest þeirra eru íslensk.  

## Útgáfur
* Hálfdan Einarsson (útg.): *Konungs skuggsjá*, Sórey 1768. – Frumútgáfa með danskri og latneskri þýðingu.
* Finnur Jónsson (útg.): *Konungs skuggsjá*, Kaupmannahöfn 1920–1921. – Fræðileg útgáfa.
* Ludvig Holm-Olsen (útg.): *Konungs skuggsjá*, Osló 1945. – Endurskoðuð útgáfa, 1983.
* Magnús Már Lárusson (útg.): *Konungs skuggsjá*, Reykjavík 1955. – Aðgengileg lestrarútgáfa, með nútímastafsetningu.

## Tengt efni
* Skuggsjár (*Speculum-bækur*)

## Tenglar
* 
* ''Íslendingar björguðu Konungsskuggsjá''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1950
* ''Rýnt í Konungsskuggsjá''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1991
* „Staða Konungsskuggsjár í vestrænum miðaldabókmenntum“; grein í Griplu 1. hefti, 1990
Sjálftaka

**Sjálftaka** er það nefnt í lögfræði þegar menn dæma sjálfum sér ótiltekinn rétt og fullnægja því „réttlæti“ án þess að leita til löglegra yfirvalda. Sjálftaka er einnig haft um þann gjörning þegar menn skammta sjálfum sér eitthvað sem þeim ber ekki endilega, en hafa vald til. Dæmi um það er þegar alþingismenn skammta sér laun (hækka þau t.d.) en án þess að sjáanlegt réttlæti liggi á bakvið þeim launahækkunum.  Þá er talað um *sjálftöku launa*. 

Varast ber að rugla saman sjálftöku við stöðutöku.
Ofurpaur

**Rót** eða **ofurpaur** (ensku *root* eða *superuser*) kallast sérstakur notandi í Unix stýrikerfum sem getur opnað og breytt öllum skrám.

## Tengt efni
*sudo
Laugarásbíó

**Laugarásbíó** er kvikmyndahús sem stendur við Hrafnistu, dvalarheimili aldraðra sjómanna, á Laugarási í Reykjavík. Kvikmyndahúsið var byggt á sama tíma og dvalarheimilið og hóf sýningar 6. apríl 1956 með þýsku kvikmyndinni *Fiskimaðurinn og aðalsmærin* (*Der Fischer vom Heiligensee*). Byggingaraðili var Fulltrúaráð sjómannadagsins í Reykjavík og var byggingin meðal annars fjármögnuð með Happdrætti DAS en tekjur af kvikmyndahúsinu voru nýttar til frekari uppbyggingar dvalarheimilisins. Árið 1993 tók myndbandadreifingarfyrirtækið Myndform við rekstri kvikmyndahússins. Í bíóinu eru þrír sýningarsalir.
Sænska Pommern

**Sænska Pommern** var sænskt yfirráðasvæði í Vestur-Pommern þar sem nú er Eystrasaltsströnd Þýskalands og Póllands. Yfirráð Svía yfir þessu svæði stóðu *í reynd* frá landgöngu Svía í Þrjátíu ára stríðsinu 1630 til 1814 þegar Danmörk fékk landið í skiptum fyrir Noreg. Árið 1815 gekk það síðan til Prússlands í kjölfar Vínarþingsins. Svæðið náði upphaflega yfir alla Vestur-Pommern, lítinn hluta Austur-Pommern og eyjarnar Rügen, Usedom, og Wolin.
Orrustan við Fehrbellin

**Orrustan við Fehrbellin** var orrusta háð 28. júní 1675 milli herja Svía, undir stjórn Wolmars Wrangel, og Brandenborgara, undir stjórn Friðriks Vilhjálms kjörfursta af Brandenborg og Georgs von Derfflinger hermarskálks. Orrustan fór fram við bæinn Fehrbellin 50 km norðvestur af Berlín. Nokkrum vikum áður höfðu Svíar nýtt sér herför síns gamla bandamanns, Friðriks, til Frakklands og lögðu undir sig stóra hluta furstadæmisins frá Sænsku Pommern og rændu og rupluðu. Friðrik Vilhjálmur sneri þá aftur með her sinn á aðeins tveimur vikum og tókst að leggja víggirta bæinn Rathenau undir sig. Svíar voru þá komnir í slæma stöðu og neyddust til að heyja orrustu við eyðilagða brú yfir ána Rhin meðan verkfræðingar þeirra reyndu að gera við hana.

Brandenborgara höfðu yfirhöndina frá upphafi en Svíum tókst að gera við brúna og koma herliðinu burtu fyrir kvöldið. Mannfall var svipað í báðum liðum, en almennt var samt litið á orrustuna sem sigur Brandenborgara á hinum „ósigrandi“ Svíum. Friðrik Vilhjálmur var eftir þetta kallaður kjörfurstinn mikli og herinn sem hann og Derfflinger leiddu til sigurs varð kjarninn í prússneska hernum. Dagurinn 28. júní var haldinn hátíðlegur í Þýskalandi eftir þetta allt til upphafs Fyrri heimsstyrjaldar. Ósigur Svía varð til þess að hrikta tók í stórveldi þeirra við Eystrasaltið; Brandenborgarar gerðu bandalag við Dani og Hollendinga gegn Svíum og saman lögðu þeir Sænsku Pommern og hertogadæmið Bremen undir sig, Danir gerðu innrás í Skán árið eftir (Skánska stríðið) og Brandenborgarar lögðu síðan undir sig öll yfirráðasvæði Svía á meginlandinu næstu ár; Stettin, Stralsund og Greifswald.
Primrose Hill

**Primrose Hill** er 78 metra há hæð í Regent's Park í Norður-London, Englandi. Nafnið er líka notað yfir nærliggjandi borgarhluta. Af hæðinni er gott útsýni yfir miðborg London í suður og Belsize Park og Hampstead í norður. Hæðin er hluti af borgarhlutanum Camden.
Plymouth-nýlendan

**Plymouth-nýlendan** eða **Nýja Plymouth** var ensk landnemabyggð á og við Þorskhöfða í Norður-Ameríku. Nýlendan var stofnuð af pílagrímunum, hópi fylgjenda aðskilnaðar frá ensku biskupakirkjunni, sem flúðu undan erfiðleikum í Englandi, fyrst til Hollands og síðan þaðan til Nýja heimsins með skipinu *[[Mayflower]]* árið 1620. Byggðin í Plymouth var önnur enska landnemabyggðin í Nýja heiminum sem náði að blómstra. Sú fyrsta var Jamestown í Virginíu, stofnuð 1607. Meðal þess sem gerði nýlendustofnunina mögulega var samningur landnemanna við höfðingja Pokanoeg-indíána, Massasoit, sem gerði þeim kleift að lifa af fyrstu misserin. Atburðir í Plymouth-nýlendunni áttu síðan þátt í því að hrinda af stað Stríði Filippusar konungs 1675-1676 sem var ein af fyrstu Indíánastyrjöldunum. 1691 var nýlendan innlimuð í Massachusettsflóanýlenduna.
John Evelyn

**John Evelyn** (31. október 1620 – 27. febrúar 1706) var enskur rithöfundur, garðyrkjumaður og dagbókarhöfundur. Dagbækur hans, sem ná að hluta yfir sama tímabil og dagbækur Samuel Pepys, eru ómetanlegar heimildir um menningu Englands á 17. öld. Evelyn varð þannig vitni að dauða Karls 1., stjórn Olivers Cromwells, Lundúnaplágunni og Lundúnabrunanum. Evelyn og Pepys áttu í bréfasambandi og mikið af þeim bréfum hefur varðveist. Auk dagbókanna skrifaði Evelyn fjölda bóka um ólík efni, svo sem guðfræði, myntfræði, stjórnmál, garðyrkju, byggingarlist og grænmetishyggju.
Jóhann Ævar Grímsson

**Jóhann Ævar Grímsson** er íslenskur handritshöfundur.

## Helstu verk Jóhanns Ævars
* Systrabönd - (2021)
*Stella Blómkvist 2 - (2021)
*Tunn is/Thin Ice - (2020)
* Víti í Vestmannaeyjum - (2018)
*Stella Blómkvist - (2017)
*Ófærð - (2015)
*Kenneth Máni (leikrit) - (2014)
* *[[Heimsendir]]* - (2011)
* *[[Pressa]]* sería 2 - (2011)
* *[[Bjarnfreðarson]]* - (2009)
* *[[Fangavaktin]]* - (2009)
* *[[Dagvaktin]]* - (2008)
* *[[Áramótaskaup 2007]]* - (2007)
* *[[Næturvaktin]]* - (2007)
* *[[Astrópía (kvikmynd)|Astrópía]]* - (2006)
* *[[Stelpurnar]]* - (2006)

## Tenglar
*
Atómskáld

**Atómskáld** kölluðust íslensk ljóðskáld í kringum 1950 sem tóku ljóðagerðina nýstárlegum tökum. Halldór Laxness notaði hugtakið upphaflega í bók sinni Atómstöðinni útgefinni í mars 1948 í háðungarskyni en orðið breyttist síðar í sæmdarheiti sem skáldin gengust við. Atómskáldin sögðu hefðinni stríð á hendur, bragfræðin var iðulega látin lönd og leið, þeir notuðu nýstárlegt myndmál og ljóðin fylgdu ekki ætíð strangri rökhugsun.

## Íslensk atómskáld

* Dagur Sigurðarson
* Einar Bragi
* Hannes Sigfússon
* Jón Óskar
* Jónas Svafár
* Matthías Johannessen
* Sigfús Daðason
* Stefán Hörður Grímsson
* Steinn Steinarr

## Tilvísanir
Hafréttarsáttmáli Sameinuðu þjóðanna

**Hafréttarsáttmáli Sameinuðu þjóðanna** er alþjóðlegur samningur um réttindi og skyldur ríkja við nýtingu hafsvæða sem var saminn á þriðju ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um hafréttarmál sem haldin var á árunum frá 1973 til 1982. Sáttmálinn kemur í stað fjögurra alþjóðasamninga frá 1958. Sáttmálinn tók formlega gildi 16. nóvember árið 1994 ári eftir að Gvæjana varð 60. ríkið sem staðfesti hann. Í dag eru 156 ríki, auk Evrópusambandsins, aðilar að sáttmálanum. Hafréttarsáttmálinn nær yfir viðskipti með sjávarafurðir, umhverfismál og nýtingu sjávarafla, auk þess að skilgreina landgrunnsréttindi, landhelgi og efnahagslögsögu ríkja með strönd við sjó.
Núningskraftur

**Núningskraftur** eða **núningur** er kraftur sem spornar gegn hreyfingu. Vinna núningskrafts myndar varma og veldur því að hlutur á ferð stöðvast að lokum. Núningsstuðull er hlutfall núningskrafts og þverkrafts.

Flokkast í eftirfarandi:
* *Stöðunúningur*: Stærð núningskrafts hlutar, rétt áður en hann skríður af stað. 
* *Renninúningur*: Þegar tveir fastir hlutir renna hvor yfir annan, háður massa og áferð (hrýfi).
* *Veltinúningur: Hlutur veltir eftir fleti, án þess að renna á honum.
* *Straummótsstaða'':  Mótstaða hluta við streymi kvikefnis, t.d. loftmótstaða bíls og straummótstaða í pípu.

## Sjá einnig
* Tregða
Kaþarsis

**Kaþarsis** er forngrískt hugtak sem merkir *hreinsun* eða *útrás*. Samkvæmt skáldskaparkenningu Aristótelesar er kaþarsis markmið harmleiksins. Með því að sýna athafnir manna og vekja með því vorkunn og skelfingu veitir hann tilfinningunum útrás. Að mati Aristótelesar hafði harmleikurinn því sálfræðilegt hlutverk.

## Sjá einnig
* Hybris
* Hvörf

## Tenglar
*
Sjónbeining

**Sjónbeining** er bókmenntafræðilegt hugtak sem nær ekki einungis yfir það sem sögumaður sér, heldur yfir alla stöðu hans í textanum. Ytri sjónbeining heitir það þegar sögumaður er staddur utan atburðarásarinnar og veit þ.a.l. minna en persónurnar. Innri sjónbeining kallast það þegar sögumaður er þátttakandi í atburðarás. Sjónbeiningu má greina í sundur í nokkrar tegundir sjónarmiða sem lýsa því hvernig sögumaður birtist og tekur sér stöðu í frásögninni.

## Sjá einnig
* Sjónbeinandi
Sanya

**Sanya** (einfölduð kínverska: 三亚; hefðbundin kínverska: 三亞; pinyin: *Sānyà*) er syðsta borgin í Hainan-héraði syðst í Kína. Borgin er þekktust fyrir milt loftslag og hlýindi allt árið um kring. Hún er vinsæll ferðamannastaður. Íbúar eru rúm hálf milljón.
Norræna félagið

**Norræna félagið** er félag sem vinnur að því að efla tengsl fólks innan Norðurlandanna. Félagið var fyrst stofnað í Svíþjóð árið 1917 en á fundi í Kaupmannahöfn árið eftir var ákveðið að stofna félag með félagsdeildir á öllum Norðurlöndunum. Árið 1919 voru svo stofnaðar deildir í Noregi og Danmörku. 1922 var stofnuð deild á Íslandi og 1924 í Finnlandi. Síðan þá hafa bæst við félagsdeildir á Færeyjum, Álandseyjum og Grænlandi. Félagið stóð frá upphafi fyrir félagsmótum þar sem fólk frá öllum Norðurlöndunum hittist. 

Félagið sinnir margs konar starfsemi; Það veitir meðal annars styrki til lýðháskólanáms á Norðurlöndunum og fjármagnar verkefnið Nordjobb ásamt Norrænu ráðherranefndinni. Norræna félagið rekur jafnframt Íslandsskrifstofu Halló Norðurlanda, sem er upplýsingaþjónusta Norrænu ráðherranefndarinnar fyrir fólk sem hyggst flytja búferlum milli Norðurlanda.

## Tenglar
* Vefur Norræna félagsins á Íslandi
* Samtök Norrænu félaganna
* Vefur Norrænu ráðherranefndarinnar
* Nordjobb
* Vefur Halló Norðurlanda
Framandgerving

**Framandgerving** (þýska: *Verfremdungseffekt*, enska: *Distancing effect*) er bókmenntahugtak sem er notað í leikritum. Framandgerving er lykilatriði í kenningum Brechts um epískt leikhús. Leikhúsið átti að mati Brechts ekki að stefna að innlifun eða kaþarsis, heldur þvert á móti. Það á að rífa hlutina úr sínu venjubundna samhengi og sýna þá í framandi ljósi þannig að persónurnar birtist sem þættir í sögulegum ferlum, sem afurð umhverfisins. Upplifun áhorfandans byggir því á skynsemi, en ekki tilfinningu.

## Sjá einnig
* Epískt leikhús
Epískt leikhús

**Epískt leikhús** var leiklistarsiður á 20 öld skapaður af Bertolt Brecht. Bertolt Brecht hafnaði hinu aristótelíska leikhúsi og í stað atburðarrásar setti hann á svið laustengd atriði. Form leikritsins líkist þannig fremur epískum skáldskap þar sem einn kafli tekur við af öðrum án þess að bein tengsl þurfi að vera á milli atburða.

## Sjá einnig
* Bertolt Brecht
Rísandi þríliður

**Rísandi þríliður** eða **anapest** er stíll af bragliðum.

`engin áhersla + engin áhersla + áhersla`

## Tengt efni
* Fallandi tvíliður
* Rísandi tvíliður
* Fallandi þríliður
Fallandi tvíliður

**Fallandi tvíliður** eða **troké** er stíll af bragliðum.

`áhersla + engin áhersla`

## Dæmi
::***Should''' you '''ask''' me, '''whence''' these '''stor'''ies?''
::***Whence** these **leg**ends and tra**di**tions,''
::''With the **od**ours of the **for**est,''
::''With the **dew** and **damp** of **mea*'dows,*

## Tengt efni
* Rísandi tvíliður
* Fallandi þríliður
* Rísandi þríliður
Fallandi þríliður

**Fallandi þríliður** eða **daktylos** er stíll af bragliðum.

`áhersla + engin áhersla + engin áhersla`

## Dæmi
Dæmi af fallanda þríliðum er notað í fyrsta línum af Evangeline eftir Henry Longfelow í ensku

:**''This** is the / **for**est prim- / **ev**al.  The / **mur**muring / **pines** and the / **hem**locks,''

## Tengt efni
* Fallandi tvíliður
* Rísandi tvíliður
* Rísandi þríliður
Harmleikur

**Harmleikur** er harmislungið eða sorglegt leikrit, getur einnig náð yfir kvikmyndir og önnur verk framkvæmd með einhvers konar leikhætti.
Dráttarbátur

**Dráttarbátur** (áður fyrr nefndur **togbátur**) er bátur sem er ætlað að draga eða ýta öðrum bátum í höfnum, á hafi eða eftir skurðum. Dráttarbátar eru notaðir til að draga pramma, vélarvana skip eða annan búnað, s.s. olíuborpalla. Hlutfallið milli krafts og stærðar (mælt í kW/brúttórúmlest) er mjög hátt í dráttarbátum, um 2,20 - 4,50 hjá stórum dráttarbátum en 4,0 til 9,5 hjá litlum dráttarbátum á móti 0,25 - 1,20 hjá venjulegum flutninga- og farþegaskipum.
Onegavatn

**Onegavatn** (rússneska: Онежское озеро; finnska: *Ääninen* eða *Äänisjärvi*) er 9.894 km² stórt stöðuvatn í vesturhluta Rússlands í Karelíu. Í vatninu eru 1.369 eyjar. Petrosavodsk, höfuðstaður Karelíu, stendur við vesturbakka vatnsins. Onegavatn er næst stærsta stöðuvatn í Evrópu, á eftir Ladogavatni.
Brixham

**Brixham** er lítill hafnarbær í Devon í suðvesturhluta Englands. Bærinn lifir aðallega á fiskveiðum og ferðaþjónustu.
Jafnstæð og oddstæð föll

Fall kallast **jafnstætt** ef það er samhverft um y-ás, þ.e. *f*(*-x*) = *f*(*x*). Fall, sem spegla má um línuna *y* = *x* eða *y* = *-x* kallast **oddstætt**, þ.e. *f*(*-x*) = -*f*(*x*). Oddstætt fall heildað yfir bil, samhverft um núllpunkt hnitakerfis, gefur núll. 

## Ytri tenglar
* Jafnstæð, oddstæð, átæk, eintæk og gagntæk föll
* Jafnstætt (fall)  á Hugtakasafni
* Oddstætt (fall)  á Hugtakasafni

## Sjá einnig
* Taylorröð
Skammhlið

**Skammhlið** kallast önnur tveggja hliða í rétthyrndum þríhyrningi, sem liggja að rétta horninu. 

## Sjá einnig
* Langhlið
* Pýþagórasarregla
* Rétthyrndur þríhyrningur
Mark Tilden

**Mark W. Tilden** (f. 1961) er bresk-kanadískur uppfinningamaður sem er þekktastur fyrir að eiga hugmyndina að s-k BEAMþjörkum þar sem tiltölulega flókin hegðun er útfærð með tiltölulega einföldum rafrásum. Hann starfar nú sem þjarkahönnuður fyrir WowWee Toys þar sem hann hannaði meðal annars RoboSapien leikfangavélmennið.
Rétt horn

Horn kallast **rétt horn** ef það er 90°. **Gleitt horn** er stærra en 90°, en **hvasst horn** minna. Þríhyrningur með eitt rétt horn kallast *rétthyrndur*.
William Dampier

**William Dampier** (5. september 1651 (skírður) – mars 1715) var enskur sjóræningi, skipstjóri, rithöfundur og landkönnuður. Hann kannaði og kortlagði hluta Nýja Hollands í Ástralíu og Nýju Gíneu fyrstur Englendinga. Hann var líka sá fyrsti sem sigldi þrisvar sinnum kringum hnöttinn.
Langhlið

**Langhlið** kallast lengsta hlið rétthyrnds þríhyrnings, sem liggur á móti rétta horninu. Hægt er að finna lengd langhliðarinnar ef skammhliðarnar eru þekktar með hjálp Pýþagórasarreglunnar. Langhlið þríhyrnings þar sem skammhliðarnar *x* og *y* má finna með:

:h = \sqrt { x^2 + y^2 } 

Mörg forritunarmál styðja fallið hypot(x, y) sem er hluti ISO/IEC 9899 C-staðalsins þar sem hypot er stytting á enska orðinu *hypotenuse* („langhlið“).

## Tilvísanir


## Sjá einnig
* Skammhlið
* Pýþagórasarregla
* Rétthyrndur þríhyrningur
Staphylococcaceae

***Staphylococcaceae*** er ætt gerla (baktería) innan ættbálksins Bacillales. Líkt og flestar aðrar bakteríur innan fylkingarinnar Firmicutes eru meðlimir *Staphylococcaceae* Gram-jákvæðir og með lágt GC-hlutfall í erfðaefni sínu. Þeir eru ekki grómyndandi, ókvikir, valfrjálst loftfælnir og nánast allar tegundir ættarinnar eru kokkar að lögun (innan ættkvíslarinnar *Gemella* er þó að finna staflaga tegundir). Margar tegundir ættarinnar geta stundað nítratöndun þegar súrefni er ekki til staðar.

## Heimildir
* M. Dworkin (ritstj.) +*The prokaryotes: a handbook on the biology of bacteria: Firmicutes, Cyanobacteria*, 4. bindi, 3ja útg. 2007. Springer-Verlag, New York, NY. ISBN 0-3872-5494-3.
* *[http://de.wikipedia.org/wiki/Staphylococcaceae Staphylococcaceae]* á þýsku Wikipediu.
* J. P. Euzéby. List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature . (Uppfærsla 6. des. 2008)
Sultartangastöð

**Sultartangastöð** er vatnsaflsvirkjun í Þjórsá, staðsett nokkurn veginn miðja vegu á milli Hrauneyjafossstöðvar og Búrfellsstöðvar.

## Tilhögun
Framkvæmdir hófust árið 1997 en stöðin komst í fullan rekstur árið 2000. Þetta varð fimmta stórvirkjun Landsvirkjunar en áður höfðu verið byggðar virkjanir við Sigöldu og Hrauneyjafoss í Tungnaá, Búrfell í Þjórsá, og neðanjarðarvirkjun í Blöndu.

Sultartangastöð nýtir vatn er rennur úr Sultartangalóni sem myndaðist á árunum 1982 – 1984 þegar Þjórsá og Tungnaá voru stíflaðar austan undir Sandafelli, u.þ.b. kílómetra ofan ármótanna. Sultartangastíflan er lengsta stífla á Íslandi.  Á byggingartíma Sultatangastöðvar var stíflan hækkuð um einn metra og við það óx lónið úr 18 í 20 km². 

Aðrennslisgöng liggja úr lóninu í gegnum Sandafell að jöfnunarþró suðvestan í fellinu.  Við enda þróarinnar er stöðvarinntak eða aðhlaupshús og þaðan liggja stálpípur að stöðvarhúsinu.  Aflvélar eru tvær af Francis gerð, hvor um sig 60 MW.

Frárennslisskurður liggur frá stöðvarhúsinu í rótum Sandafells, um Álftafell og niður á Hafið.  Skurðurinn sveigir í stefnu meðfram farvegi Þjórsár og fylgir honum að stað 800 m ofan við veitustíflu Búrfellsvirkjunar þar sem hann liggur út í farveg Þjórsár.

## Tengivirki og línuleiðir
Tengivirki er í rofahúsinu vestan við stöðina með SF6 einangruðum rofabúnaði.  Við innleiðingu nýrrar raforkulaga á árinu 2004, varð tengivirkið hluti flutningskerfis Landsnets. Inn í húsið tengist 220 kV háspennulína frá Hrauneyjafossi að tengivirki Landsnets að Brennimel í Hvalfirði.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Sultartangastöð
* Sultartangastöð á vef Landsvirkjunar.