open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ambrosius Illiquad

**Ambrosius Illiquad** (Illiqvod, Illequath, Illequad; nafnið er skrifað á ýmsa vegu í fornbréfum) var hirðstjóri á Íslandi á 15. öld, líklega 1491-1493. 

Árið 1491 hélt hann þingfund í Spjaldhaga í Eyjafirði og sótti þar mál gegn Bjarna Ólasyni í Hvassafelli, sem talinn var sekur um sifjaspell með Randíði dóttur sinni. Björn annálaritari á Skarðsá segir að í það skipti hafi hirðstjóranum ekki tekist að fá Bjarna dæmdan til að greiða sekt vegna Hvassafellsmála af því að hann naut liðsinnis Páls Brandssonar á Möðruvöllum, sem hafði með sér „ellefutíu menn hertygjaða“. Sumarið eftir reið Ambrosius aftur norður og þá var Bjarni dæmdur á þriggja hreppa þingi í Spjaldhaga til að sæta upptöku eigna sinna, sem skyldu skiptast til helminga milli konungs og Ólafs Rögnvaldssonar Hólabiskups.

Vitað er að Ambrósíus var enn hirðstjóri vorið 1493 því þá gaf hann út bréf á Bessastöðum þar sem hann titlaði sig höfuðsmann og hirðstjóra yfir öllu Íslandi. Líklega hefur hann farið utan það sumar.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Norðurlandaráð æskunnar

**Norðurlandaráð æskunnar** (skandinavíska: *Ungdommens Nordiske Råd* eða *UNR*) er vettvangur ungliðahreyfinga stjórnmálaflokka og annarra pólitískra æskulýðshreyfinga á Norðurlöndunum. Norðurlandaráð æskunnar tengist starfi Norðurlandaráðs að miklu leyti og þing þess fer fram á sama tíma og árlegt Norðurlandaráðsþing.

Norðurlandaráð æskunnar rekur upphaf sitt allt aftur til upphafsára Norðurlandaráðs og hélt í upphafi eina námstefnu á ári. Norðurlandaráðsþing æskunnar hafa hins vegar verið haldin á hverju ári frá 1971. UNR hefur verið sjálfstæð stofnun frá 2002.

Norðurlandaráð æskunnar endurspeglar jafnbreitt pólitískt litróf og Norðurlandaráð og þar er tekist á um hugmyndir og lausnir í norrænu samstarfi, ekki síst þær sem varða ungt fólk.

Fulltrúar af Norðurlandaráðsþingi æskunnar taka þátt í ýmsum störfum Norðurlandaráðsþings.

## Tenglar
* Um Norðurlandaráð æskunnar á Norden.org
Pétur Trúels Tómasson

**Pétur Trúels Tómasson**, kallaður **Pétur skytta**, var hirðstjóri eða umboðsmaður hirðstjóra á Íslandi í lok 15. aldar. 

Hann var af dönskum eða þýskum ættum, hugsanlega frá Hamborg, og hafði verið við kaupskap á Íslandi og átti hér bú. Eftir því sem Bogi Benediktsson segir í *[[Sýslumannaæfir|Sýslumannaæfum]]* var hann veginn af þjónum sínum, þegar hann kom úr boði, og höfðu einhverjir Íslendingar sem hötuðust við Pétur keypt þá til verksins.

Kona Péturs var Ástríður, systir Jóns Sigmundssonar lögmanns. Synir þeirra, Hannes og Melkjör, fóru til Hamborgar og settust þar að, Jakob var umboðsmaður í Vestmannaeyjum og dæturnar Guðrún og Marín urðu einnig eftir á Íslandi og var Marín formóðir Jóns Indíafara.

Jón Ólafsson Indíafari segir svo frá í reisubók sinni: 
:Pétur Skytta var einn Hamborgari, og var hirðstjóri og búandi hér á landi. Hann átti Ástríði Sigmundsdóttur, sú eð var systir Jóns Sigmundssonar, sá er var afi herra Guðbrands biskups yfir Hólastifti. Pétur átti tvo sonu, Hannes og Melkior og tvær dætur, Marínu og Guðrúnu. Þessi Pétur var veginn af sínum sjálfs tveimur þénurum, sem þar til voru keyptir af nokkrum hérlandsmönnum fyrir einhvers haturs sakir, nær hann gekk úr baði um veturinn á föstu. En hans tveir synir drógu til Hamborgar og tóku mestallan ríkdóm með sér, einkum kvenlegt skart upp á 12 jómfrúr, en þær systur báðar, Marín og Guðrún, urðu hér eftir, og þessi Marín var mín langamma. En af þessum áður sögðu Péturssonum er sögð stór ætt til Hamborgar sé afkomin. 
## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
* Bogi Benediktsson: Sýslumannaæfir, 2. bindi, Reykjavík 1889-1904.
Pétur Kláusson

**Pétur Kláusson** var hirðstjóri á Íslandi í lok 15. aldar en ekkert er um hann vitað. 

Hans er aðeins getið í einu skjali, frá Alþingi 1497, þar sem hann er kallaður hirðstjóri yfir allt Ísland, og sumir hafa getið þess til að þetta sé sami maður og Pétur Trúels Tómasson, sem var hirðstjóri frá 1494, og hafi hann þá e.t.v. gegnt embættinu allt til 1498.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Cecilienhof

**Cecilienhof** er kastali í þýsku borginni Potsdam. Hann er yngsti kastali keisaraættarinnar í Þýskalandi og var reistur í enskum sveitastíl. Hann er þekktastur fyrir að hýsa Potsdam-ráðstefnuna. Í húsinu gaf Harry S. Truman fyrirmæli í síma um að varpa kjarnorkusprengju á Hiroshima.

## Saga Cecilienhof

Það var Vilhjálmur II, síðasti keisari Þýskalands, sem lét reisa kastalann 1914-1917 í þeim tilgangi að krónprinsinn gæti átt þar athvarf. Kastalinn var óvenjulegur í laginu, enda reistur að mestu úr eikarviði í enskum sveitastíl (Tudorstíl). Á þakinu eru 55 skorsteinar, allir mismunandi. Heimstyrjöldin fyrri tafði fyrir um framkvæmdir. Kastalinn var þó vígður 1917, aðeins ári áður en heimstyrjöldinni lauk. Þetta reyndist vera síðasti kastali sem Hohenzollern-ættin (konungs- og keisaraættin í Prússlandi og Þýskalandi) lét reisa. Krónprinsinn Vilhjálmur og eiginkona hans, Cecilía, fluttu inn í kastalann, sem nefndur var eftir henni. Parið bjó aðeins í ár í kastalanum. 

Árið 1918 töpuðu Þjóðverjar stríðinu. Keisarinn sagði af sér og fjölskyldan fór í útlegð til Hollands. Stjórn Weimar-lýðveldisins skilaði hins vegar Vilhjálmi og Cecilíu kastalanum 1926 og bjuggu þau þar allt til 1945. Þá hertóku Sovétmenn Potsdam og ráku þau burt. 

Í júlí og ágúst 1945 var Potsdam-ráðstefnan haldin í þessum kastala. Sovétmenn tóku húsgögn og annað og fluttu það í annað hús, en fluttu önnur húsgögn inn. Gömlu húsgögnin brunnu hins vegar í húsbruna og eyðilögðust þau öll. Potsdam-ráðstefnan var fundur Winston Churchill, Jósefs Stalíns og Harry S. Trumans og fylgdarlið þeirra, en á henni ræddu þeir um framtíðarskipan Þýskalands og annarra landa, s.s. Póllands. Meðan á ráðstefnunni stóð tapaði flokkur Churchills í kosningum heima fyrir og nýr forsætisráðherra Bretlands, Clement Attlee, tók við sæti Churchills á ráðstefnunni. Það var einnig í þessu húsi sem Truman gaf fyrirmæli í síma um að varpa kjarnorkusprengju á Hiroshima. 

Eftir að ráðstefnunni lauk var kastalinn og garðurinn opnaður fyrir almenning. Árið 1960 var hótel opnað í vesturálmunni. 1990 var kastalinn settur á heimsminjaskrá UNESCO. Kastalinn hefur nokkrum sinnum verið notaður fyrir sérstaka viðburði eftir það. Árið 2004 kom Elísabet 2. Bretadrottning í heimsókn til Þýskalands og gisti í þessu húsi. Árið 2007 hittust utanríkisráðherrar G8-ríkjanna í þessu húsi.

## Heimildir
Hinrik Kepken

**Hinrik Kepken** (aðrar heimildir segja Kepkin, Kerkir, Kerken eða Refken) var hirðstjóri á Íslandi á 15. öld. Kristján 1. Danakonungur sendi hann til Íslands með ýmis erindisbréf árið 1470 og hefur þá líklega tekið við hirðstjórn, en Ólöf ríka og Þorleifur sonur hennar virðast hafa annast hirðstjórn eftir að Björn Þorleifsson var veginn í Rifi 1467.

Hinrik hafði áður komið til Íslands í erindum konungs á árunum 1463-1467. Hann var hirðmaður konungs, líklega bróðir Daníels Kepken van Nuland (d. 1465) frá Liége, kanslara konungs 1460-1464, sem verið hafði skrifari Marcellusar Skálholtsbiskups og var í tengslum við Björn Þorleifsson.

Hinrik er nefndur hirðstjóri í Krossreiðardómi 1471. Á Stafnesi 11. apríl 1473 gefur hann Ólafi Rögnvaldssyni biskupi kvittun fyrir afgjöldum af Skagafjarðarsýslu. Ekki er vitað hversu lengi hann var hirðstjóri en Diðrik Píning er nefndur sem hirðstjóri 1478 og Hinrik Daníel 1480.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Hinrik Daníel

**Hinrik Daníel** var hirðstjóri á Íslandi um 1480 en óvíst er hvenær hirðstjóratíð hófst eða hvenær henni lauk.

Hann er aðeins nefndur í einu fornbréfi, bænarskrá Íslendinga vegna kvartana um vetursetur útlendra manna, saminni á Lundi í Lundarreykjadal 6. júlí 1479: „Hér með selja þeir ónytsamlegan pening inn í landið og taka þar fyrir skreið, smjör og slátur og vaðmál allt for dýrt og framar meir en sett er og samþykkt af hirðstjóranum Heyndrek Daniel og lögmönnunum báðum Brandi Jónssyni og Oddi Ásmundssyni ...“ Ætla mætti að Hinrik Daníel hefði verið hirðstjóri þetta ár og þá líklega aðeins norðan og vestan þar sem Diðrik Píning var einnig hirðstjóri á sama tíma. En þar sem Brandur Jónsson er nefndur í bréfinu og vitað að hann lét af lögmannsembætti 1478 má vera að verið sé að vísa í eldri samþykkt og kann því að vera að Hinrik Daníel hafi verið hirðstjóri á milli Hinriks Kepken og Diðriks Píning.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
Samir Okasha

**Samir Okasha** er prófessor í vísindaheimspeki, menntaður við Háskólann í Oxford. 
Okasha hefur starfað við háskóla víðs vegar um heim en á árunum 2008 – 2010 gegndi hann starfi forseta Heimspekideildarinnar við Bristol-háskóla á Englandi.

Verk Okasha liggja að mestu innan vísindaheimspekinnar. Hann hefur lagt áherslu á þverfaglega nálgun fagsins og tengjast störf hans til að mynda einnig hagfræði og þróunarlíffræði.

## Helstu rit
Okasha hefur gefið út fjöldann allan af fræðigreinum en að auki tvær bækur.

### Philosophy of Science: a very short introduction
Árið 2003 gaf hann út inngangsrit um vísindaheimspeki sem ber heitið *Philosophy of Science: A Very Short Introduction*. Bókin fjallar um vísindaheimspeki og í leiðinni um viðfangsefni vísindaheimspekinnar, það er að segja vísindin. Farið er um víðan völl í leit að svörum við hinum ýmsu spurningum tengdum greininni. *Hvað eru vísindi? Eru vísindin hlutlæg? Geta vísindin útskýrt allt?* Okasha veitir yfirsýn yfir megin þemu nútíma vísindaheimspeki. Í byrjun kemur fram stutt yfirlit yfir sögu vísindanna. Okasha heldur síðan áfram með því að rannsaka eðli vísindalegra rökræðna, útskýringar og byltingar í greininni, ásamt kenningum um „realisma“ (hluthyggju um vísindi) og „and-realisma“ (hughyggju um vísindi). Þá er einnig rýnt í heimspekileg málefni í einstaka vísindagreinum eins og vandamál við flokkun í líffræði og eðli rúms og tíma í eðlisfræði. Í lokakaflanum snertir Okasha á ágreiningnum milli vísinda og trúarbragða og að lokum hvort að vísindi séu yfirhöfuð góð í eðli sínu.

### Evolution and Levels of Selection
Árið 2006 gaf hann út bókina *[[Evolution and Levels of Selection]]* sem er yfirgripsmikið rit í þróunarlíffræði. Bókin hlaut mikið lof gagnrýnanda og fékk meðal annars hin merku Vísindaheimspekiverðlaun Lakatos.

## Tilvísanir


## Tenglar
* Vefsvæði Okasha á heimasíðu Bristol-Háskóla
Salerni (hreinlætistæki)

**Salerni** einnig kallað **klósett** er hreinlætistæki sem menn nota til að gera þarfir sínar. Orðið *salerni* er oft einnig haft um herbergið sem hýsir hreinlætistækið.

Orðið klósett er talið tökuorð úr dönsku, *kloset* og að það hafi þangað komið úr ensku, samanber *water-closet*. Talið er að merking þess sé skyld enska orðinu *closed* og gæti því hafa þýtt herbergi eða staður þar sem maður gat lokað að sér.

## Tilraunir með umhverfisvæn salerni

Tilraunir hafa verið gerðar með umhverfisvæn salerni, aðalega í þeim tilgangi að spara vatn. Eitt slíkt er *sagklósett*. Það líkist venjulegu vatnssalerni fyrir utan það að salernið notar sag í stað vatns en sagið er hægt að losa beint í jarðveg eða nýta til moltugerðar. Aðrar svipaðar tilraunir með umhverfisvæn salerni eru *eldklósett* og *frostklósett*, það fyrra notar eld til að eyða úrganginum, hið síðara notar mjög kalda hluti eins og ís og freon til að frysta úrganginn.

Bill Gate milljarðarmæringur og eiginkona hans Melinda fjárfestu 42 milljónum dollara til þess að vísindamenn geti búið til eftirsóknarvert og ódýrt klósett sem þarf hvorki rafmagns né skólplögn og getur búið til orku fyrir fátækt fólk sem á bát. Ýmsa möguleika er verið að kanna eins og örbylgjuklósettið sem notar örbylgjutækni til þess að umbreyta með geislun saur notandans í rafgas sem beisla má og nýta sem orkugjafa. Hjá Caltech hefur líka verið stungið uppnám því að búa til sólarklósett sem að myndi nota sólarorku til þess að breyta úrganginum í vetni.

## Tilvísanir

## Tengt efni
* Baðherbergi
* Geimklósett
* Þurrsalerni

## Tenglar
* ''Um náðhús''; grein í Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1996
* Leiðbeiningar um sagsalerni. 
* Dæmi um frostklósett
Þorleifur Björnsson hirðstjóri

**Þorleifur Björnsson** (d. 1486) var íslenskur hirðstjóri og sýslumaður á 15. öld. Hann var af ætt Skarðverja, sonur Björns Þorleifssonar hirðstjóra og Ólafar ríku Loftsdóttur. Hann var líklega fæddur nálægt 1440.

Þorleifur hafði snemma sýsluvöld á ýmsum stöðum og var oft með foreldrum sínum í yfirreiðum þeirra um landið en hafði bú á Reykhólum. Árið 1467 var hann með föður sínum í Rifi, þegar þeir lentu í átökum við Englendinga og Björn var drepinn ásamt sjö förunautum þeirra en Þorleifur tekinn höndum og hafður í haldi þar til móðir hans greiddi hátt lausnargjald fyrir hann. Þorleifur og Ólöf beittu sér mjög gegn Englendingum næstu árin. Þorleifur virðist einnig (með fulltingi móður sinnar) hafa gegnt hirðstjórastörfum þar til Hinrik Kepken kom með hirðstjórn 1470. Þorleifur hafði þó áfram sýsluvöld í nokkrum sýslum. Þorleifur varð svo hirðstjóri árið 1481 (ef til vill aðeins að norðan og vestan til 1483 á móti Diðrik Píning) og hefur líklega gegnt því embætti til dauðadags 1486 eða hugsanlega snemma árs 1487.

Þorleifur virðist hafa verið ágætlega menntaður og ef til vill fræðimaður. Hann átti Flateyjarbók, kann að hafa erft hana eftir Þorleif afa sinn, og skrifaði sjálfur ýmislegt. Við Þorleif er kennd lækningabók sem fannst í Dyflinni á Írlandi snemma á 20. öld. Þetta er íslenskt skinnhandrit sem fannst meðal keltneskra handrita í The Royal Irish Academy og er safnrit sem hefur að geyma bæði læknisráð af öllu tagi, lyfjafræði, töfraþulur og matreiðslubók. Á undan einum kafla bókarinnar stendur: „Hier hefir lækna boc þorleifs biorns sonar.“ Ekkert er vitað um hvort Þorleifur samdi bókina eða stundaði lækningar sjálfur en hann hefur að minnsta kosti komið að gerð hennar á einhvern hátt. Bókin er ítarlegri en allar aðrar lækningabækur frá miðöldum sem varðveist hafa á Norðurlöndum.

Kona Þorleifs var Ingveldur Helgadóttir, sem var dóttir Helga Guðnasonar lögmanns og Akra-Kristínar Þorsteinsdóttur. Þau voru fjórmenningar, bæði komin af Eiríki auðga Magnússyni, og taldist hjónaband þeirra því ógilt. Árið 1471 veitti Sveinn biskup spaki þeim aflausn vegna sjö barneigna. Þau munu síðar hafa sótt um giftingarleyfi til konungs, erkibiskups og páfa að ráði Magnúsar Eyjólfssonar biskups og fengið það, en börn þau sem þau höfðu þegar átt skyldu þó ekki teljast skilgetin. Þau eignuðust hins vegar ekki fleiri börn eftir að leyfið var fengið og voru því öll börn þeirra dæmd óskilgetin og þar með ekki arfgeng. Urðu því miklar deilur um arfinn eftir þau og stóðu þær í mörg ár.

Börn Þorleifs og Ingveldar voru Jarþrúður kona Guðmundar Andréssonar á Felli í Kollafirði, sonarsonar Guðmundar ríka Arasonar, Kristín kona Eiríks Halldórssonar í Álftanesi á Mýrum, sem vó Pál Jónsson sýslumann 1496 og var dæmdur útlægur fyrir, Helga kona Eyjólfs Gíslasonar mókolls í Haga, Guðný kona Gríms Jónssonar lögmanns og Björn Þorleifsson bóndi á Reykhólum, sem harðast deildi við ættmenni sín um arfinn eftir foreldra sína.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
* Bogi Benediktsson: *[[Sýslumannaæfir]]*. 2. bindi, Reykjavík 1889-1904
*
Einar Þorleifsson hirðstjóri

**Einar Þorleifsson** (d. 1452) var íslenskur hirðstjóri og sýslumaður á 15. öld. 

Einar var sonur Þorleifs Árnasonar sýslumanns á Auðbrekku og víðar og konu hans, Vatnsfjarðar-Kristínar Björnsdóttur Jórsalafara. Einar var í Danmörku veturinn 1444-1445 og hefur þá verið veitt embætti hirðstjóra norðan og vestan eftir lát Orms Loftssonar mágs síns. Hann var orðinn hirðstjóri 10. maí 1446 því þá lét hann dæma á Sveinsstaðaþingi Guðmund Arason á Reykhólum, mág sinn, útlægan vegna norðurreiðar hans 19 árum fyrr. Kann að vera að ástæðan fyrir þeim dómi hafi verið sú að Kristófer konungur vildi losna við Guðmund, sem hafði mikil viðskipti við Englendinga og var ríkasti og fyrirferðarmesti höfðingi landsins.

Eignir Guðmundar voru gerðar upptækar, hálfar til erfingja en hálfar til konungs, en settar í umsjá hirðstjóra og hirti Einar af þeim allar tekjur til dauðadags, en þá tók Björn bróðir hans við og keypti nokkru síðar hálfar eignirnar af konungi. Þeir gerðu systurdóttur sína arflausa með lagakrókum og sölsuðu sjálfir arfinn undir sig. Solveig dóttir Guðmundar og systurdóttir þeirra bræðra fékk ekkert og urðu af því deilumál sem entust út öldina.

Árið 1451 varð Torfi Arason (dáinn 1459) hirðstjóri norðan og vestan. Ef til vill hefur Einar látið af hirðstjóraembætti 1451, en hugsanlega hefur Torfi fyrst verið hirðstjóri sunnan og austan en fært sig á heimaslóðir eftir lát Einars. Hann var stórríkur og átti meðal annars um skeið höfuðbólin Auðbrekku, Geitaskarð, Reyki í Skagafirði og Hól í Bolungarvík. Ekki er vitað hvar hann bjó en líklega sat hann fyrst í Húnaþingi, á Auðkúlu í Svínadal eða á Stóru-Borg í Vesturhópi, en síðar á Hóli í Bolungarvík. Hann seldi Viðeyjarklaustri mestan hluta Vatnsleysustrandarinnar 1447 fyrir jarðir í Húnaþingi og keypt 1449 megnið af Bolungarvíkinni fyrir jarðir í Skagafirði.

Einar varð úti haustið 1452, þegar hann reið ásamt 12 öðrum yfir Sölvamannagötur á Laxárdalsheiði og lenti í miklu óveðri, komst þó lifandi að Stað í Hrútafirði og dó þar. Þessi atburður er í sumum heimildum sagður hafa orðið 1463 eða 1473 en víst er að Einar var látinn 1453. Hann var ókvæntur en átti að minnsta kosti eina laundóttur, Þuríði, sem varð kona Sigvalda langalífs Gunnarssonar kirkjusmiðs og amma Gissurar Einarssonar biskups.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
* Bogi Benediktsson: Sýslumannaæfir, 2. bindi, Reykjavík 1889-1904.
*
Grafarvogskirkja

**Grafarvogskirkja** þjónar Grafarvogssókn sem er stærsta sókn landsins og markast af Elliðaám að vestan, Vesturlandsvegi að borgarmörkum við Blikastaði og strandlínunni norðan megin við Grafarvogshverfi. Söfnuðurinn var stofnaður 1989 og var félagsmiðstöðin Fjörgyn í Foldaskóla notuð sem kirkja þar til hægt var að taka fyrsta hluta kirkjubyggingarinnar í notkun. Fyrsta skóflustunga að kirkjubyggingunni var tekin 18. maí 1991 og var fyrri hluti kirkjunnar vígður 12. desember 1993. Lokið var við byggingu kirkjunnar árið 2000 og vígði biskup Íslands, hr. Karl Sigurbjörnsson kirkjuna 18. júní 2000.

Kirkjubyggingin hefur vakið mikla athygli en arkitektar hennar Finnur Björgvinsson og Hilmar Þór Björnsson, urðu hlutskarpastir í samkeppni um hönnun kirkjunnar. Steinn er áberandi í hönnun hússins enda er það klætt steini bæði að utan og innan og vísa steinarnir í ritningargreinina „Látið sjálfir uppbyggjast sem lifandi steinar í andlegt hús...“ (Fyrra Pétursbréf 2:5).
Heildarstærð kirkjunnar er um 2890 m² og aðalrýmið er á tveimur hæðum, 1000 m² hvor hæð 

Kirkjugluggi Grafarvogskirkju hefur einnig vakið athygli en hann er eftir Leif Breiðfjörð og gaf ríkisstjórn Íslands íslenskri æsku gluggann við vígslu kirkjunnar árið 2000. Glugginn sýnir Krist og kristintökuna á Þingvöllum árið 1000. 

Grafarvogskirkja tilheyrir Reykjavíkurprófastdæmi eystra.

## Prestar
Prestar við sóknina frá upphafi:

* Sr. Vigfús Þór Árnason, sóknarprestur 1989-2016
* Sr. Sigurður Arnarson 1995-2004
* Sr. Anna Sigríður Pálsdóttir 1997-2007
* Sr. Bjarni Þór Bjarnason 2001-
* Sr. Lena Rós Matthíasdóttir 2004- 
* Sr. Elínborg Gísladóttir 2004-2005
* Sr. Guðrún Karls Helgudóttir 2008-2024

## Djáknar
* Gunnar Einar Steingrímsson 2009-2012

## Heimildir
* Heimasíða Grafarvogskirkju
* Kirkjan.is vefsvæði Þjóðkirkjunnar
* Biblían á vefnum
* Fasteignaskrá Íslands 

## Tenglar
*Grafarvogskirkja á kirkjukort.net
Örlygur Böðvarsson

**Örlygur Böðvarsson** var íslenskur landnámsmaður sem settist að á Hornströndum.

Örlygur var sonur Böðvars Vígsterkssonar og fór frá Noregi fyrir ofríki Haraldar hárfagra. Kona hans var Signý Óblauðsdóttir Ótryggssonar, systir Högna hins hvíta og því skyld Geirmundi heljarskinni. Þau voru hjá Geirmundi fyrsta veturinn eftir komu sína til landsins en um vorið gaf Geirmundur Örlygi bú í Aðalvík og lönd þar í kring og hann eignaðist síðan alla Jökulfirði.

Sonur Örlygs og Signýjar var Ketill gufa og kvæntist hann Ýr dóttur Geirmundar heljarskinns.

## Tenglar
*
Einstein-turninn (Potsdam)

**Einstein-turninn** er nýtískuleg stjörnuathugunarstöð sem Albert Einstein og Erwin Freundlich hönnuðu sameiginlega í þýsku borginni Potsdam.

## Turninn
Meðan Albert Einstein vann að útfærslu almennu afstæðiskenningarinnar 1911-1915, skoraði hann á vísindamenn að sannreyna kenningu sína. Það var vísindamaðurinn Erwin Freundlich, góðkunningi Einsteins, sem vildi búa til stjörnustöð og sannreyna kenninguna. Hann og Einstein bjuggu sameiginlega til teikningarnar ásamt Erich Mendelsohn arkítekt, en á þessum tíma var Einstein prófessor við Humboldt-háskólann í Berlín. Húsið var hins vegar ekki reist fyrr en 1919-1922 og vegna hins sérkennilega útlits var það þegar kallað Einsteinturm. Ísetning hinna viðkvæmu tækja tók einnig langan tíma, en 1924 var stöðin fullbúin. Húsið er afar sérkennilegt í laginu, en efst eru rennihurðirnar sem opna og loka fyrir stjörnusjónaukann. Sjónaukinn stendur á eigin sökkli og er ekki áfastur né tengdur húsinu sjálfu. Stjörnustöðin átti í miklum erfiðleikum vegna tíðra skemmda á steypu hússins. Steypubyggingar voru á þessum tíma ekki fullþróaðar, sérstaklega ekki byggingar í óreglulegu formi. Eftur aðeins 5 ár þurfti að gera bygginguna upp með ærnum tilkostnaði. Í loftárásum 1945 sprakk sprengja nálægt húsinu og skemmdist það lítillega. Eftir stríð var sama sagan. Bilanir voru tíðar og sífellt þurfti vinna að viðgerðum. 1990 var jafnvel talið að húsið væri ónýtt, en dýrar endurbætur björguðu því. Það er friðað í dag.

## Vísindin
Einstein og Freundlich hönnuðu stöðina með það fyrir augum að mæla beygingu á rauðu ljósi nálægt sólinni og þar með staðfesta eitt af þeim fyrirbærum sem afstæðiskenningin spáir fyrir um. En sökum þess hve miklar truflanir gengu út frá sólinni reyndist þeim ekki unnt að fá nákvæmar mælingar á þessum tíma. Það var ekki fyrr en á sjötta áratugnum að réttar niðurstöður fengust á þessari stjörnustöð. Einstein var þá búsettur í Bandaríkjunum og lést 1955. Í dag er stöðin aðallega notuð fyrir rannsóknir á sólinni.

## Brjóstmynd af Einstein
Í anddyri stjörnustöðvarinnar er brjóstsmynd af Einstein úr bronsi. Hún stóð upphaflega í vinnusalnum. 1933, þegar nasistar komust til valda í Þýskalandi, flúði Einstein land, enda af gyðingaættum. Nasistar tóku stjörnustöðina og breyttu heiti hennar. Þeir fyrirskipuðu einnig að bræða brjóstmyndina. En eftir stríð fannst brjóstmyndin vel falin í geymslu hússins. Einhver mun hafa óhlýðnast fyrirskipunum og bjargað myndinni á þennan hátt.

## Heimildir

*
Brandenborgarhliðið í Potsdam

**Brandenborgarhliðið** í þýsku borginni Potsdam er ekki gamalt borgarhlið, heldur sigurbogi til minningar um hertöku héraðsins Slésíu í lok 7 ára stríðsins. Ekki má rugla þessu hliðið saman við Brandenborgarhliðið í Berlín.

## Um hliðið
Það var Friðrik mikli Prússakonungur sem lét reisa hliðið 1770 til minningar um hertöku héraðsins Slésíu (nú í Póllandi) í 7 ára stríðinu. Hlið þetta er því 18 árum eldra en samnefnt hlið í Berlín. Hliðið var reist við enda á götu sem hét og heitir Brandenburger Strasse, sem lá til borgarinnar Brandenburg an der Havel og því fékk hliðið þetta heiti. Fyrir vikið varð lítið borgarhlið að víkja sem áður var hluti af gömlu borgarmúrunum og þjónaði sem nokkurs konar tollhlið. Fyrirmynd Brandenborgarhliðsins var Konstantínboginn í Róm, sem einnig er sigurbogi. Einkennandi fyrir hliðið eru mismunandi hliðar (framhlið og afturhlið). Að framan eru hliðið miklu íburðarmeira. Þar eru átta grískar súlur, mýmargar styttur á þakinu sem snúa í þá áttina og ártalið *MDCCLXX* (1770). Bakhliðin er miklu einfaldari og er súlnalaus. Hliðið var upphaflega aðeins með eitt gat fyrir miðju þar sem umferðin (hestvagnar) fór í gegn. Árið 1843 lét Friðrik Vilhjálmur IV. konungur búa til tvö minni göt fyrir gangandi vegfarendur.

## Heimildir

*
Ranabjöllur

**Ranabjöllur** (fræðiheiti: *Curculionidae*) eru af ætt bjallna og eru sumar með höfuð sem er ummyndað í langa trjónu. Ranabjöllur mynda tegundaríkustu ætt dýraríkisins, en til ranabjölluættar eru taldar alls um 40.000 tegundir. Á Íslandi hafa þó einungis fundist 24 landlægar tegundir, auk nokkurra slæðinga erlendis frá. Þrjár þessara tegunda þrífast hér eingöngu innanhúss.

Tegundir sem finnast á Íslandi eru m.a. silakeppur, letikeppur og húskeppur. Ranabjöllur eru einnig oft nefndar væflur, m.a. grenivæfla, birkivæfla og kornvæfla. Silakeppur er algengastur á Íslandi. Hann felur sig á daginn en nagar gras og annan gróður eins og t.d. elftingu á daginn en lirfan nagar þá grasrætur. Fullvaxin dýr eru 7-8 mm að lengd með svartan bol en fálmarar og fætur brúnleitir, þekjuvængir eru með grófu punktamynstri og gráum flekkjum.
Skandinavíska

**Skandinavíska** er almennt heiti notað á Íslandi sem kallast blöndun dönsku, norsku og sænsku. Skandinavíska er ekki tungumál í raun, heldur blöndun skandinavísku málanna sem fólk frá Skandinavíu getur skilið. Skandinavíska er oft notuð svo að það þurfi ekki að þýða texta úr íslensku yfir á hvert skandinavískt tungumál.

## Tengt efni

* Norræn tungumál
Konudagur

**Konudagur** er fyrsti dagur mánaðarins góu í gamla norræna tímatalinu, sem er sunnudagurinn í 18. viku vetrar á milli 18. og 25. febrúar. Rétt eins og fyrsti dagur mánaðarins þorra er bóndadagurinn. Þann dag minntust bændur og eiginmenn húsfreyjunnar með því að fagna góu, sem færir með sér vaxandi birtu og vorinnganginn. 

## Heimildir um konudaginn
Orðið konudagur varð fyrst algengt á 20. öld. Jón Árnason nefnir að vísu ekki daginn í þjóðsögunum sínum en álíka gömul heimild ætti að teljast nokkuð áreiðanleg: 

Ingibjörg Schulesen kvaðst hafa kynnst bæði konudegi og bóndadegi þegar hún var sýslumannsfrú á Húsavík 1841-1861, það er áður en þjóðsögur Jóns Árnasonar komu út á prenti. Þau ummæli hennar eru þó ekki bókfest fyrr en 1898. Árni Sigurðsson nefnir konudag og bóndadag einnig í minningum sínum úr Breiðdal frá miðri 19. öld en þær voru ekki skráðar fyrr en árið 1911. Að öðru leyti er tíðni og útbreiðsla orðanna svipuð. 

Konudagur kemur fyrir í sögum eftir Guðmund Friðjónsson, þjóðsögum Sigfúsar Sigfússonar og hjá nokkrum álíka gömlum eða yngri höfundum. Nær hundrað heimildamenn hvaðanæva af landinu fæddir á bilinu 1882-1912 kannast við þetta heiti dagsins. Því er ótrúlegt annað en það hafi verið býsna rótgróið í máli. Opinbera viðurkenningu hlýtur nafnið þó naumast fyrr en eftir að það er tekið upp í Almanak Þjóðvinafélagsins árið 1927 og íslenskir þjóðhœttir Jónasar frá Hrafnagili koma út árið 1934. 

Góðtemplarareglan sýnist lengi hafa verið meðvituð um þennan dag eins og fleira þjóðlegt. Þessi auglýsing er frá árinu 1941: 
:*Konudagurinn, einn af hinum þjóðlegu tyllidögum er í dag. Konurnar í St. Framtíðin halda hátíðlegan með kvöldskemmtun í Góðtemplarahúsinu.*

## Konudagsblóm
Sú hefð að menn gefi konum blóm í tilefni konudagsinns virðist hafa hafist um miðjan sjötta áratug síðustu aldar en þá tóku blómasalar að auglýsa konudagsblóm. Þórður á Sæbóli í Kópavogi mun hafa verið upphafsmaður þess en fyrsta blaðaauglýsingin sem hefur fundist frá Félagi garðyrkjubænda og blómaverslana er frá 1957.

## Konudagur á næstu árum
* 2027 - 21. febrúar

## Tengt efni
* Bóndadagur, fyrsti dagur Þorra
* Kváradagur, ýmist fyrsti eða síðasti dagur Einmánaðar.
* Yngismeyjardagur, fyrsti dagur *[[Harpa (mánuður)|Hörpu]]* og jafnframt Sumardagurinn fyrsti.
* Yngissveinadagur, fyrsti dagur *[[Einmánuður|Einmánaðar]]*. 

## Tenglar
* 
* dagarnir.is, Íslenskir hátíðisdagar (til ársins 2037)
Nordvision

**Nordvision** er samstarfsvettvangur fimm norrænna ríkisrekinna sjónvarpsstöðva; Danmarks Radio í Danmörku, Sveriges Television í Svíþjóð, Norsk Rikskringkasting í Noregi, Yleisradio í Finnlandi og Ríkisútvarpsins á Íslandi. Grænlenska stöðin Kalaallit Nunaata Radioa, færeyska stöðin Kringvarp Føroya og sænska stöðin Sveriges Utbildningsradio eru aukaaðilar.

Skrifstofur Nordvision eru í DR Byen á Amager í Kaupmannahöfn.

## Tenglar
* Vefsíða Nordvision (á dönsku)
* Um norrænt kvikmynda- og sjónvarpssamstarf (á íslensku)
Norræni tungumálasáttmálinn

**Norræni tungumálasáttmálinn** er samningur sem var gerður milli Svíþjóðar, Danmerkur, Íslands, Finnlands og Noregs um rétt ríkisborgara þessara landa til þess að nota sitt eigið tungumál í viðskiptum sínum við hið opinbera á öðrum Norðurlöndum. Sáttmálinn var gerður 17. júní 1981 en tók ekki gildi fyrr en 1. mars 1987. Samkvæmt sáttmálanum ber yfirvöldum að útvega túlk fyrir ríkisborgara þessara ríkja óski þeir þess að eiga samskipti við opinberar stofnanir á sínu móðurmáli. Hann hefur verið gagnrýndur fyrir að vera marklaust plagg þegar á reynir.

## Tenglar
* Um tungumálasamstarf Norðurlandanna á norden.org
NordGen

**NordGen** (sænska: *Nordiskt Genresurscenter*) er norræn stofnun um varðveislu og nýtingu jurta, dýra og skóglendis og varðveislu nytjaplantna fyrir landbúnað. Stofnunin er fjármögnuð af Norrænu ráðherranefndinni. Hún sér um rekstur Alþjóðlegu fræhvelfingarinnar á Svalbarða.

NordGen var stofnuð 1. janúar 2008 og tók þá yfir starfsemi Norræna genabankans, Norræna húsdýragenabankans og Fræ- og plönturáðs norrænnar skógræktar. 

## Tenglar
* Vefur NordGen
Kai von Ahlefeldt

**Kai von Ahlefeldt** (d. 6. apríl 1520) var hirðstjóri á Íslandi snemma á 16. öld. Hann var af gamalli holsteinskri aðalsætt (von Ahlefeldt eða Anevelde), sem enn er til í Danmörku. Aðrar útgáfur af nafninu sem finnast í fornbréfum eru til dæmis Onhefeld, Aneffelde, Aleveldhe, Alefeldæ, Anefelld, Ánifell og Heinfull og fornafnið er skrifað Cai, Kay, Key, Keyæ, Kæi, Kiær og jafnvel Kieghe.

Kai von Ahlefeldt er fyrst getið í bréfum sumarið 1503 og hefur hann líklega fengið hirðstjórn það ár. Hann er enn á landinu 1504 því 13. júlí það ár skrifar hann upp á skuldaviðurkenningu þess efnis að hann hafi fengið þrjár lestir skreiðar lánaðar hjá Stefáni biskupi, en skreiðin var hluti af tekjum páfastóls af Skálholtsbiskupsdæmi, og lofaði hirðstjórinn að endurgreiða umboðsmanni heilagrar Rómarkirkju skilvíslega.

Á fundi í Kaupmannahöfn 17. júlí 1505 dæmdi norska ríkisráðið Kai von Ahlefeldt frá hirðstjórn á Íslandi vegna þess að hann hafði farið frá landinu án vilja konungs, gerst þjónn annarra á meðan hann var fógeti á Íslandi, hafði ekki gegnt stefnu konungs og hafði ekki skilað páfafénu.

Kai von Ahlefeldt féll vorið 1520 í orrustu við Uppsali í Svíþjóð. 

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
* *[[Íslenskt fornbréfasafn]]*, 7. bindi, Reykjavík 1903-1907.
Úruxi

**Úruxi** (fræðiheiti:* Bos primigenius*) var risavaxin nautgripategund sem nú er útdauð og er forfaðir nautgripa nútímans. Úruxinn lifði í Evrópu, Asíu og Norður-Afríku, og var til í Evrópu til ársins 1627. Upphaflega voru til tvær frumtegundir uxa í gamla heiminum. Önnur þeirra var úruxinn, en hin var jakuxinn, sem enn er til og lifir í Tíbet.

## Eitt og annað
* Kvenmannsnafnið Ýr(r) merkir kvenkyns úruxi (úr).

## Tilvísanir
Benedikt Hersten

**Benedikt Hersten** (einnig skrifað Histen, Hesten, Horsten, Holsten) var hirðstjóri á Íslandi um aldamótin 1500.

Björn Jónsson segir í Skarðsárannál að Benedikt Hersten hafi orðið hirðstjóri 1499. Sumarið 1500 útnefndi hann á Alþingi ásamt Finnboga Jónssyni lögmanni 24 manna dóm til að skera úr um erfðadeilu þá sem kölluð hefur verið Möðruvallamál. Á sama þingi fékk hann dæmdan dóm um verslun og fiskveiðar Englendinga á Íslandi.

Benedikts Hersten er síðast getið 18. júlí 1502, þegar hann gefur Vigfús Erlendsson kvittan og ákærulausan fyrir „það högg eða blak eða tilræði sem hann veitti Þórði Brynjólfssyni í kirkjudyrunum eða kirkjugarðinum á Krossi í Landeyjum“. Eftir það er hans ekki getið og hefur hann sjálfsagt farið úr landi um haustið því sumarið eftir er Kai von Ahlefeldt tekinn við hirðstjórn.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
* *[[Íslenskt fornbréfasafn]]*, 7. bindi, Reykjavík 1903-1907.
VHS

**Video Home System** (skammstafað sem **VHS**) er myndbandsstaðall sem var þróaður á áttunda áratugnum. Hann var settur á markað síðar á áratugnum. Síðar á áttunda og níunda áratugunum var mikil keppni milli myndbandsstaðla sem var þekkt sem Betamax-VHS stríðið. VHS varð vinsælasti staðallinn á heimilum. VHS var með lengri spiltíma, var fljótari í því að spóla áfram og til baka og var einfaldari í uppbyggingu en Betamax. VHS var opinn staðall og þess vegna gæti verið framleiddur víða án leyfiskostnaða. VHS varð helsti myndbandsstaðallinn fyrir tíunda áratuginn.

Síðar urðu diskar helsti staðallinn, og buðu upp á betri myndgæði en VHS. Fyrsti diskstaðallinn sem settur var á markað, Laserdisc, var ekki vinsæll en DVD var tekinn upp víða af myndverum, verslunum og þá leigusölum. Frá og með 2006 voru VHS-myndbönd ekki lengur framleidd, kvikmyndir eru nú gefnar út á DVD eða Blu-ray. Er ennþá hægt að fá auð VHS-myndbönd sem geta verið notuð heima til að taka upp sjónvarpsþætti.
Norræna myntbandalagið

**Norræna myntbandalagið** var myntbandalag milli Danmerkur og Svíþjóðar sem komið var á 5. maí 1873 þegar bæði löndin settu sama gullfót á sína mynt. Noregur, sem þá var fullvalda ríki í konungssambandi við Svíþjóð, ákvað að taka þátt tveimur árum síðar. Svíar breyttu við þetta tækifæri heiti gjaldmiðils síns úr ríkisdölum í sænskar krónur, Danir úr ríkisbankadölum í danskar krónur og Noregur úr spesíum í norskar krónur sem allar voru með gullfót. Seðlabankar ríkjanna skiptu þessum krónum á milli sín á jöfnu verði og eftir 1901 voru allar myntirnar því teknar góðar og gildar á sama nafnvirði í öllum ríkjunum.

Með sjálfstæði Noregs 1905 voru settar takmarkanir á gjaldeyrisviðskipti. 

Íslensk króna var fyrst gefin út af Landsbankanum árið 1876 og var þá bundin dönsku krónunni en var ekki innleysanleg í gulli eins og hún.

Þegar fyrri heimsstyrjöldin braust út ákvað Svíþjóð að leggja gullfótinn niður og það markaði fall myntbandalagsins í reynd. Ólík efnahagsþróun ríkjanna eftir styrjöldina og stóraukin seðlaútgáfa leiddi í til aðskilnaðar gjaldmiðlanna og endaloka myntbandalagsins 1924 þótt það hafi fyrst verið formlega lagt niður 1972.

## Tenglar
* Saga norræns samstarfs á Norden.org  (á íslensku)
Skinka

:*Þessi grein fjallar um kjötafurð, fyrir tískufyrirbrigðið með sama nafn má sjá „[[Skinka (tískufyrirbrigði)|skinka]]“.*

**Skinka** er í fyrsta lagi haft um reykt (og soðið) svínslæri en einnig um sneiðar af hinu sama sem notaðar eru sem álegg.

Félix Vallotton, 1918 - Le Jambon.jpg|*Le jambon* (Félix Vallotton, 1918).
Édouard Manet - Le jambon.jpg|*Le jambon* (Édouard Manet, c. 1875).
Paul Gauguin 035.jpg|*Le jambon* (Paul Gauguin, 1889).

## Tengt efni
* Jólaskinka
* Prosciutto-skinka
* Spam
Norræna tölvuleikjaáætlunin

**Norræna tölvuleikjaáætlunin** var áætlun á vegum Norrænu ráðherranefndarinnar sem veitti þróunarstyrki til tölvuleikjaframleiðanda á Norðurlöndum. Áætlunin var sett á fót 2006 og var upphaflega ætlað að vara til ársins 2012 en var síðan framlengd til 2015. Tilgangur áætlunarinnar var að efla norræna tölvuleikjaiðnaðinn með þróunarstyrkjum, styrkjum til tölvuleikjaþýðinga og kynningarstyrkja. Áætlunin studdi við sameiginlega þátttöku norrænna tölvuleikjafyrirtækja á helstu tölvuleikjaráðstefnum heims og þróun Norrænu tölvuleikjaráðstefnunnar í Malmö.

## Tenglar
* Vefur áætlunarinnar
* Um áætlunina á Norden.org
Hávella

**Hávella** (fræðiheiti: *Clangula hyemalis*) er norðlæg kafönd sem einnig er algeng varptegund á Íslandi. Hún er með algengustu heimskautaöndum heims.

## Lýsing
Sennilega er engin íslenskur fugl með fleiri búninga en hávellan, en er hún gjörólík í ásýndum að sumri og að vetri. Sumarbúningur karlfulsins er að mestu leyti dökkbrúnn að ofan, á bringu og á kolli. Andlit og kviður er hvítt. Á veturna er blikinn gjörólíkur. Þá er hann að mestu hvítur með nokkrum dökkbrúnum skellum á vængjum, bringu og hálsi. Aðalskraut karlsins eru tvær langar stélfjaðrir sem hann lætur stundum standa út í loftið á fallegan hátt. Þaðan er enska heiti tegundarinnar dregið, *Long-tailed Duck*. Lengd karlfuglsins er um 55 cm, en kvenfuglinn, sem ekki er með langar stélfjaðrir, er um 40 cm. Kvenfuglinn er ekki með eins dramatísk búningaskipti. Hún er oftast dökkbrún á baki og kolli, en ljós annars staðar.

## Lifnaðarhættir
Hávellan verpur aðallega við vötn og tjarnir. Á Íslandi er hún gjarnan á hálendinu, ekki síst á Mývatni og nálægum tjörnum. Á veturna halda fuglarnir sig oftast á sjónum allt umhverfis landið. Kollan ein sér um ungauppeldið, en stundum getur kolla tekið að sér fleiri unga en sína eigin. Má þá oft sjá eina eða fleiri kollur með fjölda unga.

## Útbreiðsla

Hávellan er hánorræn tegund og verpir allt í kringum norðurskautið, þ.e. nyrst í Síberíu, heimskautasvæði Kanada og Alaska, og víða með ströndum Grænlands. Í Evrópu verpir hávellan nyrst í Skandinavíu og eitthvað suður með Noregsströndum. Á Íslandi verpir hún um nær allt land. Á veturna fer hluti stofnins eitthvað suður á bóginn. Stórar vetrarstöðvar eru við strendur Eystrasalts og Norðursjávar. Í Ameríku er hávellan alger farfugl. Vetrarstöðvarnar eru bæði við Kyrrahaf (allt suður til Kaliforníu) og við Atlantshaf (suður til Flórída). Á Íslandi heldur hávellan sig að mestu við strendurnar á veturna. Hávellan er ákaflega algeng. Talið er að vetrarfuglarnir í Eystrasalti einu saman séu um 4 milljónir.

## Orðsifjar
Orðið hávella er eflaust komið af söng eða pípi fuglsins, sem oft heyrast langar leiðir. Fuglarnir eru sérlega raddmiklir og heyrist oft meira í þeim en öðrum öndum. Latneska heiti tegundarinnar er *clangula hyemalis*. Clangula er dregið af latneska sagnorðinu *clango*, sem merkir að *öskra* eða *hrópa*, enda gefa karlfuglarnir frá sér einkennileg blísturhljóð. Hyemalis er dregið af orðinu *hiems*, sem merkir *vetur*, enda lifir tegundin í hánorðri. 

## Tilvísanir


## Heimildir
* 
* Guðmundur Ólafsson. *Fuglar í náttúru Íslands*. Mál og menning. 1988.
* Heinzel, Fitter, Parslow. *Pareys Vogelbuch*. Parey. 1972.
* Hávellur á Fljótsdalshéraði 2012
* Hávella (Fuglavefurinn)
Alexandrowka

**Alexandrowka** er heiti á gömlu rússnesku hverfi í þýsku borginni Potsdam. Það var reist fyrir rússneska kórmeðlimi á tímum Napoleonsstríðanna.

## Saga Alexandrowka

Árið 1812 sneri Napoleon úr mislukkuðum leiðangri sínum frá Rússlandi. 62 rússneskir fangar sem hann hafði meðferðis skildi hann eftir í varðhaldi í Potsdam. Þeir mynduðu kór sem söng meðal annars fyrir Prússakonung. Þegar Napoleon féll urðu þeir eftir í Potsdam, enda mikið eftirlæti Prússakonungs. 1825 voru aðeins 12 þeirra eftir, en þá lést Alexander I Rússakeisari. Friðrik Vilhjálmur III konungur Prússlands lét þá reisa heilt hverfi fyrir þá í norðurhluta Potsdam og gaf þeim hús og híbýli, allt saman vel innréttað. Hverfið var nefnd Alexandrowka til heiðurs nýlátnum Rússakeisara (Alexanderplatz í Berlín er einnig nefnt eftir honum). Rússarnir máttu þó ekki selja eða leigja húsin. Þeir urðu að búa þar sjálfir og afkomendur þeirra eftir þá. Í hverfinu var einnig reist rússnesk kirkja, Alexander-Newski-minningarkirkjan, en hún var vígð 1829. Með árunum fækkaði Rússunum. 1861 lést síðasti kórmeðlimurinn. 1927 bjuggu aðeins fjórar rússneskar fjölskyldur í hverfinu og í dag er aðeins 1 rússnesk fjölskylda eftir.

## Húsin
Hverfið samanstendur af tólf íbúðarhúsum, eitt fyrir hvern kórmeðlim. Þau eru öll ein- eða tvílyfta. Þrettánda húsið var fyrir rússneskan þjón. Öll húsin voru gerð úr timbri í sannkölluðum ‘piparkökustíl.’ Húsin voru útbúin svölum. Árið 2005 var hús nr. 2 breytt í safnið Alexandrowka, þar sem gestir fá nasasjón af því hvernig Rússarnir bjuggu. Hverfið í heild sinni er á heimsminjaskrá UNESCO.

## Heimildir
*
The Cure

**The Cure** er ensk rokkhljómsveit sem var stofnuð í Crawley, Vestur-Sussex árið 1978. Meðlimir hljómsveitarinnar hafa breyst nokkrum sinnum, Robert Smith söngvari, gítarspilari og lagasmiður er eini meðlimurinn sem hefur verið í hljómsveitinni síðan hún var stofnuð. The Cure byrjaði að gefa út tónlist seint á áttunda áratugnum, *[[Three Imaginary Boys]]* (1979) var fyrsta hljómplatan gefin út af þeim. Hljómsveitin tók þátt í síð-pönk- og New Wave-byltingunum sem fylgdu pönkbyltingunni. Á níunda áratugnum tók hljómsveitin þátt í gotnesku pönk-byltingunni.

Við útgáfu plötunnar *[[Pornography]]* (1982) varð framtíð hljómsveitarinnar óklár. Robert Smith vildi breyta óorðinu sem hljómsveitin fékk. Við útgáfu smáskifunnar „Let's Go to Bed“ sneri Smith stíl hljómsveitarinnar að popptónlist. Þess vegna varð The Cure vinsælli gegnum áratuginn, sérstaklega í Bandaríkjunum þar sem lögin „Just Like Heaven“, „Lovesong“ og „Friday I'm in Love“ komust á Billboard 100 topplistann. Fyrir tíunda áratuginn var The Cure ein vinsælasta öðruvísi rokkhljómsveit í heimi. Talið er að hljómsveitin hafi selt yfir 27 milljónir hljómplatna frá og með 2004. The Cure hefur gefið út þrettán hljómplötur og yfir þrjátíu smáskífur á ferli sínum.

## Breiðskífur
*Three Imaginary Boys (1979)
*Seventeen Seconds (1980)
*Faith (1981)
*Pornography (1982)
*The Top (1984)
*The Head on the Door (1985)
*Kiss Me, Kiss Me, Kiss Me (1987)
*Disintegration (1989)
*Wish (1992)
*Wild Mood Swings (1996)
*Bloodflowers (2000)
*The Cure (2004)
*4:13 Dream (2008)
*Songs of a Lost World (2024)

## Núverandi meðlimir
*Robert Smith – söngur, gítar, bassi og hljómborð (1976–)
*Roger O'Donnell – hljómborð (1987–1990, 1995–2005, 2011–)
*Jason Cooper – trommur og ásláttarhljóðfæri (1995–)
*Reeves Gabrels – gítar og bassi (2012–)
*Simon Gallup – bassi, (1979–1982, 1984–), hljómborð (1980–1982, 1988–1992)

## Fyrrum meðlimir
*Michael Dempsey
*Matthieu Hartley
*Andy Anderson
*Phil Thornalley
*Lol Tolhurst
*Boris Williams
*Porl Thompson
*Perry Bamonte
Fjöður

**Fjaðrir** eru úr hornefni og vaxa út úr húð fugla. Þær gegna mörgum hlutverkum: Þær gera fuglum kleift að fljúga, halda á þeim hita, verja þá gegn vætu, eru felubúningur og eru notaðar til samskipta. Fjaðrir sem gegna mismunandi hlutverkum eru ólíkar í uppbyggingu. Fuglar eru einu dýrin sem bera fjaðrir og flestir fuglar eru með fjaðraham sem þekur allan líkamann nema fæturna, gogginn og svæðið kringum augun.

Fjaðrir vaxa úr litlum holum á yfirhúðinni, húðlaginu sem framleiðir hornefni (beta-keratín). Fjaðrir, klær og goggar myndast úr keratínstrengjum. Til eru tvær megintegundir af fjöðrum: *þekjufjaðrir* og *dúnfjaðrir*. Þekjufjaðrir vaxa um allan líkamann. Þær eru yfirleitt stórar og stinnar og einkennast af fjöðurstaf í miðju en út frá honum vaxa fanir. Þær skiptast í fanargeisla sem tengjast saman með fanarkrókum og virðast því heilar. Dúnfjaðrir vaxa undir þekjufjöðrum og eru litlar og mjúkar. Fáeinar tegundir fugla bera líka fjaðrir sem líta út eins og hár og vaxa milli dúnfjaðranna. *Flugfjaðrir* kallast þær fjaðrir sem fuglarnir nota aðallega þegar þeir fljúga. Þær eru á vængjum og stéli. 

Menn hafa lengi nýtt fjaðrir til ýmissa hluta. Þær hafa til dæmis verið festar á örvar til að fleygja þeim áfram í loftinu og fjaðurpennar voru helstu skriffæri manna allt þar til pennaoddar úr málmi komu til sögunnar. Dúnn heldur líka mjög vel hita og hefur lengi verið notaður í sængur og kodda, svo og til að einangra yfirhafnir og svefnpoka. Æðardúnn veitir bestu einangrunina en gæsadúnn kemur þar á eftir.

## Tilvísanir

* 
*
Dietrich van Bramstedt

**Dietrich van Bramstedt** eða **Diðrik af Bramstad** var hirðstjóri á Íslandi á 16. öld, skipaður þann 12. apríl 1529 af Friðrik 1. Danakonungi til fimm ára fyrir margfalda, trúa og þægilega þjónustu. 

Hann var á Alþingi sumarið 1530 og kallast þar kóngsins fógeti en heitin hirðstjóri, höfuðsmaður og fógeti virðast á þessum tíma oft notuð jöfnum höndum um sama enbættið og er Dietrich kallaður þetta allt í bréfum frá sama ári. Hann var líka á Alþingi 1533 en hefur líklega farið utan þá um haustið, enda rann umboð hans út næsta vor. 

Hann vildi þó fá skipun sína endurnýjaða en um þessar mundir var enginn konungur í Danmörku, Friðrik 1. lést í apríl 1533 en Kristján 3. sonur hans varð ekki konungur fyrr en í júlí 1534 vegna andstöðu í danska ríkisráðinu og ýmsir vildu fá útlæga konunginn Kristján 2. aftur í hásætið. Dietrich van Bramstedt fékk þó hirðstjórn á Íslandi til þriggja ára hjá Kristjáni 3. eftir að hann var tekinn við. En Norðmenn höfðu ekki viðurkennt hann sem konung, heldur fylgdu Kristjáni 2., og skipaði norska ríkisráðið ásamt Ólafi erkibiskupi í Niðarósi íslensku biskupana tvo, Ögmund Pálsson og Jón Arason, hirðstjóra á Íslandi, og tóku þeir við henni 1534. 

Einnig hafði Markús nokkur Meyer fengið skipunarbréf sem hirðstjóri á Íslandi hjá Kristófer greifa af Oldenburg-Delmenhorst, frænda og helsta stuðningsmanni Kristjáns 2. (hann var sá sem greifastríðið dró nafn af). Öll þessi þrjú bréf voru lögð fram á Alþingi 1535 og rædd þar og kom öllum saman um að hvorki hertoginn (þ.e. Kristján 3.) né greifinn ætti rétt á að skipa hirðstjóra þar sem hvorugur væri réttur konungur Noregs, en honum hefðu Íslendingar svarið eiða sína. Skyldu því biskuparnir teljast hirðstjórar og engir skattar greiðast af landinu fyrr en Noregur hefði fengið konung. Dietrich van Bramstedt og Markús Meyer sátu því eftir með sárt ennið.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
* *[[Íslenskt fornbréfasafn]]*, 9. bindi, Reykjavík 1909-1913.
Jóhann Pétursson

**Jóhann Pétursson** var hirðstjóri á Íslandi á 16. öld. Hann var danskrar eða norskrar ættar.

Þann 27. apríl 1524 skrifaði Hannes Eggertsson hirðstjóri bréf í Hamborg, þar sem hann segist hafa með góðum vilja „uppgefið og ofurdregið allt mitt fóvitadæmi“ Jóhanni Péturssyni. Hannes var þá líklega fluttur til Hamborgar og lét með bréfinu öll hirðstjóravöld í hendur Jóhanni, sem hann segist hafa haft af hábornasta Kristjáni 1. konungi út í Ísland og hefur Jóhann því líklega verið á Íslandi um tíma áður en þetta var.

Jóhann gegndi hirðstjóraembættinu til 1529 en þá tók Diðrik af Bramstad við.

## Heimildir
* *[[Safn til sögu Íslands]]*. 2. bindi, Kaupmannahöfn 1886.
* *[[Íslenskt fornbréfasafn]]*, 9. bindi, Reykjavík 1909-1913.
Darin Zanyar

**Darin**, réttu nafni **Darin Zanyar**, (fæddur 1987 í bænum Stockholm í Svíþjóð) er sænskur tónlistarmaður.

## Útgefið efni
### Breiðskífur
**The Anthem* (2005)
**Darin* (2005)
**Break the News* (2006)
**Flashback* (2008)
**Lovekiller* (2010)
**Exit* (2013)
**Fjärilar i magen* (2015)
**Tvillingen* (2017)

## Tenglar
* Heimsíða Darin Zanyar
Bjúgvatn

**Bjúgvatn** er sveiglaga stöðuvatn sem liggur eitt og sér og er hluti af gömlum farvegi bugðuár sem rauf sér nýjan, styttri farveg. Bugður eru einkenni „gamalla“ vatnsfalla, sem náð hafa roffleti. Þær færast smám saman, er straumkast rýfur bakka í kröppum bugðum. Í aflögðum bugðum verða þá oft til bjúgvötn.
Álfrún Gunnlaugsdóttir

**Álfrún Gunnlaugsdóttir** (18. mars 1938 - 15. september 2021) var íslenskur rithöfundur og prófessor í bókmenntafræði við Háskóla Íslands. Þekktustu verk hennar voru skáldsögurnar *[[Hringsól]]* og *[[Yfir Ebrófljótið]].*

Álfrún lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1958 og stundaði svo nám á Spáni. Hún lauk Lic. En fil. Y en letras frá Universidad de Barcelona árið 1965 og vann að doktorsritgerð við Háskólann í Lausanne í Sviss á árunum 1966 til 1970 en lauk svo doktorsprófi frá Universidad Autónoma de Barcelona árið 1970. Hún var lektor í almennri bókmenntafræði við Háskóla Íslands frá 1971 til 1977, dósent í almennri bókmenntafræði frá 1977 til 1987 og var skipuð prófessor í bókmenntafræði árið 1988 og sinnti því starfi til ársins 2006 er hún fór á eftirlaun. Álfrún var önnur konan í sögu Háskóla Íslands sem skipuð var prófessor við skólann.

## Viðurkenningar
Álfrún sendi frá sér átta skáldverk og voru verk hennar þýdd á fjölmörg erlend tungumál. Þrjú verka hennar voru tilnefnd til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs og tvö  til Íslensku bókmenntaverðlaunanna. Álfrún hlaut Bókmenntaverðlaun DV árið 1985 fyrir skáldsöguna *Þel* og Menningarverðlaun DV og Fjöruverðlaunin árið 2008 fyrir skáldsöguna *Rán*. Árið 2010 var Álfrún gerð að heiðursdoktor við íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands og árið 2018 var hún sæmd riddarakrossi Hinnar íslensku fálkaorðu fyrir framlag sitt til íslenskra bókmennta.

## Verk
### Skáldsögur
* **1982** *- Af manna völdum: Tilbrigði um stef*
* **1984** *- Þel*
* **1987** *- Hringsól*
* **1993** *- Hvatt að rúnum*
* **2001** *- Yfir Ebrofljótið*
* **2008** *- Rán*
* **2012** *- Siglingin um síkin* 
***2016** *- Fórnarleikar* 

## Tenglar
* ''Þessi eilífa hringrás''; grein í Helgarpóstinum 1988

## Tilvísanir