open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gísli Rúnar Jónsson - Blessað stríðið sem gerði syni mína ríka

**Gísli Rúnar Jónsson - Blessað stríðið sem gerði syni mína ríka**  er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1977. Á henni flytur Gísli Rúnar Jónsson og félagar gamanefni og lög um seinni heimsstyrjöldina þar sem hernámsárin á Íslandi eru lofsungin. Magnús Ingimarsson útsetti alla tónlist á plötunni, stjórnaði hljómsveitarundirleik og lék jafnframt á orgel og píanó allsstaðar þar sem til þess heyrist (einnig þar sem það er mjög veikt) nema í lögunum *Upphaf stríðsins* og *Lok stríðsins* (Árni Elfar). Hljóðritun fór fram hjá Tóntækni h.f. Tæknimaður var Sigurður Árnason, sem jafnframt annaðist hljóðblöndun ásamt Gísla Rúnari. Hönnun og útlit á albúmi: Gísli Rúnar. Ljósmyndari: Kristján Ólafsson. Útlitsteikning: Bjarni Jónsson. Koparstunga: Björgvin F. Magnússon. Prentun: Grafík

## Lagalisti
#Upphaf stríðsins 1939
#Helztu fréttir 1939-40
#Örstutt talað efni
#Fjallkerlingin er föl 1940
#Örstutt talað efni
#Þjóðverjar handteknir 1940
#Örstutt talað efni
#Bretavinnan 1940
#Saknaðarsöngur brezka hermannsins 1940
#Hæ litla 1940
#Þetta er indælt stríð
#Örstutt talað efni
#Í brezkri byrgðaskemmu 1941
#Örstutt talað efni
#Nýr og enn glæsilegri verndari
#Notað og nýtt 1941
#Örstutt talað efni
#Verðlaunalag Ríkisútvarpsins 1942
#Örstutt talað efni
#Skyldi setuliðinu ekki leiðast á Íslandi
#Ástkona háls-, nef og eyrnalæknisins og Fangar í Síberíu 1943
#Örstutt talað efni
#Ha-Ló-Ha-Na-Nú 1944
#Örstutt talað efni
#Lýðveldisdagurinn 17. júní 1944
#Örstutt talað efni
#Friðardagurinn 8. maí 1945
#Örstutt talað efni
#You´r Gonna Miss Your Dad-Dad-Daddy 1945
#Blessað stríðið, sem gerði syni mína ríka
#Lok stríðsins 1945

## Aðrir
Aðrir hljóðfæraleikarar voru: Alfreð Alfreðsson og Guðmundur R. Einarsson á trommur og eldspýtur, Axel Kristjánsson á bassa, Árni Scheving á bassa, sylofón og vibrafón og Birgir Karlsson á gítar, banjo, mandolín og hurð ásamt ótölulegum fjölda annarra hljóðfæraleikara úr Sinfóníuhljómsveit Íslands.
Nútími (jarðfræði)

**Nútíminn,** í jarðfræðilegu samhengi, eða **hólósentímabilið** er jarðfræðilegt tímabil er nær frá nútímanum aftur um 10.000 geislakolsár. Tímabilið er tengt við svokallað MIS 1, en það er hlýskeið þeirrar ísaldar sem við lifum á.

Siðmenning manna varð öll til á hólósen. Tímabilið hófst að afloknu snörpu kuldaskeiði sem nefnist yngra-drýas (yngra holtasóleyjarstig) og markaði endalok pleistósentímabilsins. Aldursákvarðanir sýna fram á að yngra-drýas lauk fyrir um 9.600 árum f.o.t. (11.550 almanaksárum fyrir nútíma). Ummerki yngra-drýas eru eingöngu skýr á norðurhveli jarðar. Samkvæmt loftlagsgögnum úr GRIP-ískjarnanum úr Grænlandsjökli hefst hólósentímabilið á 1623,6 m dýpi í kjarnanum fyrir 11.500 ískjarnaárum.

Hólósen hefst þegar hinir stóru jöklar pleistósentímabilsins taka að hopa og hverfa. Hólósen er fjórða og síðasta tímabil neógentímaskeiðsins. Nafnið er komið frá grísku orðunum ὅλος *holos* „algjörlega“ og καινός *kainos* „nýtt“.

## Heimildir
Steingrímur Jónsson (biskup)

**Steingrímur Jónsson** var fyrsti rektor (nefndur lector) Bessastaðaskóla. Hann stýrði skólanum þar til hann gerðist prestur í Odda og síðar biskup.

Steingrímur var vígður til biskups í Þrenningarkirkju í Kaupmannahöfn á annan dag jóla árið 1824. Steingrímur kvæntist Valgerði Jónsdóttur ekkju Hannesar Finnssonar biskups en Steingrímur hafði á sínum tíma verið skrifari Hannesar.

## Heimildir
* Skólahald á Bessastöðum
Þrenningarkirkjan

Þrenningarkirkjan er kirkja í miðbæ Kaupmannahafnar. Kirkjan er hluti af Trinitatis byggingarreitnum en þar eru auk kirkjunnar fyrsta háskólabókasafnið, sem nú er sýningarsalur yfir kirkjunni og stjörnuathugunarstöðin Sívaliturn.

Fyrstu hugmyndir um kirkju fyrir stúdenta við Regensen eru frá 1635. Í fyrstu átti að byggja kirkjuna innan háskólagferningsins en árið 1636 var ákveðið að kirkjan skyldi reist á horninu á Landemærket og Købmagergade. Þá höfðu hugmyndir einnig breyst frá því að byggja eingöngu kirkju í að byggja saman kirkju, bókasafn og stjörnuathugunarstöð. Kristjáni 4. Danakonungur átti hugmyndina að þessari samsetningu.

Hornsteinn að byggingunum var lagður 7. júlí 1637 og fyrsti hlutinn, Sívaliturninn var tilbúinn árið 1642. Kirkjan var vígð 1. júní 1656 og bókasafnið 7. júlí 1657.

Myndir af Þrenningarkirkju


image:Trinitatis_Kirke_Copenhagen_epitaph1.jpg
image:Trinitatis_Kirke_Copenhagen_epitaph6.jpg
image:Trinitatis_Kirke_Copenhagen_epitaph9.jpg
image:Trinitatis_Kirke_Copenhagen_epitaph10.jpg



image:Trinitatis_Kirke_Copenhagen_memorial6.jpg
image:Claudi Rosset, Trinitatis Kirke Copenhagen.jpg
image:Trinitatis_Kirke_Copenhagen_memorial4.jpg
image:Trinitatis_Kirke_Copenhagen_memorial5.jpg



image:Trinitatis_Kirke_Copenhagen_memorial3.jpg
image:Trinitatis_Kirke_Copenhagen_memorial8.jpg
image:Trinitatis_Kirke_Copenhagen_memorial9.jpg
image:Trinitatis_Kirke_Copenhagen_memorial10.jpg


## Heimildir

* Vefsetur Þrenningarkirkju
* Trinitatis historiske kilder
Varta

**Varta**  er hornmyndun á húð sem minnir á risavaxna bólu. Vörtur birtast ofast á höndum og fótum manna, og koma til vegna veiru sem nefnist vörtuveira og leggst á menn. Hægt er að smitast af vörtum, bæði með snertingu og jafnvel ef notað er sama handklæði og vörtusjúklingur eða með snertingu annarra hluta sem viðkomandi hefur handfjatlað. Vörtur eru þó ekki hættulegar, og hverfa oftast innan skamms tíma, en sumar þrjóskast við og þó þær hverfi geta þær birst aftur. Venjulega eru vörtur skornar eða brenndar af sjúklingi. 

Hér í eina tíð þótti það ágætt húsráð að nudda vörtur upp úr vígðri mold, og var sagt að þær læknuðust við það. Önnur alþýðuráð voru að núa baun á vörtuna og stinga henni síðan í veggjarholu, eða halda höndinni niðri í heitri gorvömb. 

Ekki má rugla saman vörtu og geirvörtum eða spunavörtum kóngulóa.
Pungur

**Pungur** er húðpoki í klofi sumra karlkyns spendýra. Pungurinn er verndarhjúpur utan um eistun og er framlenging á kviðarholi. Á karklyns manni er pungurinn staðsettur á milli getnaðarlims og spangar.
Spöng (æxlunarfæri)

**Spöng** (oft haft með greini; **spöngin**) kallast svæðið á milli pungs og endaþarmsops á karlmanni og píku og endaþarmsops á konum.
Þrastalundur

**Þrastalundur** er söluskáli og veitingastaður í Grímsnesinu við þjóðveg númer 35. Þrastalundur stendur við brúna yfir Sogið í útjaðri Þrastaskógar. Fyrsti  söluskálinn var byggður árið 1967 en  nýr söluskáli og veitingasalur var tekinn í notkun árið 2004. 

## Heimildir
* Kort yfir Þrastaskóg (UMFÍ) 
* UMFÍ Þrastaskógur
Rúskinn

**Rúskinn** er sútað skinn með ósléttum holdrosa sem snýr út.  Flestu rúskinni er það sameiginlegt að mjög erfitt er að fjarlægja úr þeim bletti, einnig regnbletti. Erfiðara er að hreinsa rúskinn, sem gert er úr svínaskinni, en annað rúskinn. Rúskinn er burstað með lónni.

## Tenglar
* ''Rúskinn er viðkvæmt í meðförum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1973
Lúðvík Jósepsson

**Lúðvík Aðalsteinn Jósepsson** (f. í Nesi í Norðfirði 16. júní 1914, d. 18. nóvember 1994) var íslenskur stjórnmálamaður, hann var þingmaður Alþýðubandalagsins og formaður flokksins árin 1977-1980. Hann var sjávarútvegsráðherra árin 1956-1958 og svo 1971-1974.

## Ævi
Lúðvík lauk gagnfræðiprófi á Akureyri árið 1933. Hann starfaði sem kennari við Gagnfræðaskólann í Neskaupstað 1934—1943. Hann starfaði við útgerð árin 1944 til 1948 og því næst sem forstjóri Bæjarútgerðar Neskaupstaðar til ársins 1952.

## Tenglar
* Æviágrip á vef Alþingis
Finnur Ingólfsson

**Finnur Ingólfsson** (f. 8. ágúst 1954 í Vík í Mýrdal) er íslenskur viðskiptamaður og fyrrum ráðherra og varaformaður Framsóknarflokksins. Hann var alþingismaður fyrir Framsóknarflokkinn frá 1991-1999, varaformaður hans á árunum 1998-2000 og auk þess iðnaðar- og viðskiptaráðherra á árunum 1995-1999. Finnur var skipaður seðlabankastjóri frá 1. janúar 2000 til fimm ára, en hann lét af störfum í september 2002. Þá gerðist hann athafnamaður og var hluti af S-hópnum sem keypti Búnaðarbankann og tók við starfi forstjóra tryggingarfélagsins VÍS.

## Ævi
Finnur var aðstoðarmaður Halldórs Ásgrímssonar, þáverandi sjávarútvegsráðherra, 1983-1987. Aðstoðarmaður Guðmundar Bjarnasonar heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra 1987-1991. Finnur útskrifaðist sem viðskiptafræðingur frá Háskóla Íslands árið 1984. Finnur var kosinn á þing í alþingiskosningunum 1991 og sat í tvö kjörtímabil til 1999. Hann var skipaður iðnaðar- og viðskiptaráðherra í ríkisstjón Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks árið 1995.

Finnur varð fyrir töluverðri gagnrýni snemma árs 1998, er hann var viðskiptaráðherra, vegna Lindarmálsins svokallaða. Það snérist um fjármögnunarfyrirtækið Lind hf. sem að Landsbanki Íslands, sem þá var í ríkiseigu, tapaði talsverðum fjármunum á. Meðal annars var að því látið liggja að Finnur hefði veitt Alþingi rangar upplýsingar vísvitandi.

Finnur yfirgaf Seðlabankann og tók við starfi forstjóra tryggingarfélagsins VÍS í lok árs 2002. Ráðning Finns til VÍS var umdeild. Bogi Pálsson, þáverandi forstjóri P. Samúelssonar, sagði sig úr stjórn VÍS og útskýrði ákvörðun sína við blaðamann Morgunblaðsins þannig  „að aðferðafræðin við ráðningu nýs forstjóra hefði ráðið mestu um“. Í fréttaskýringu Sigríðar Daggar Auðunsdóttur í Fréttablaðinu frá maí 2005 er sagt að Ólafur Ólafsson, sem kenndur er við Samskip, hafi ráðið mestu um að Finnur hafi tekið við af Axel Gíslasyni sem forstjóri VÍS. Finnur hefur einnig komið að rekstri fyrirtækja eins og bifreiðarskoðunarfyrirtækisins Frumherja.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Æviágrip á vef Alþingis
* ''Pólitíkin ekki þess virði'', viðtal í Morgunblaðinu í janúar 2000
* ''Finnur Ingólfsson''; grein í DV 1998
* ''Tengsla- og eignanet Finns Ingólfssonar''; af Rel8 (vistað á heimasíðu Láru Hönnu)
* ''Góður félagi''; grein í Frjálsri verslun 1995
* ''Skuldir Finns enn meiri en áður var talið. 10 milljarðar í þremur eignarhaldsfélögum''; af Eyjunni.is 3.3 2010 
* ''Finnur Ingólfsson á kafi í skuldum''; grein af DV.is 3. mars 2010 
* ''Fyrirtækjatengsl Finns Ingólfssonar''; mynd af litlaíslandi.net
Stétt

**Stétt** er hugtak sem vísar til lagskiptingar eða stigveldis samfélaga eftir efnahag fólks eða stöðu þeirra sem ákvarðast af tengslum innan samfélagsins. Mikið er deilt um skilgreiningu hugtaksins.

Í hinu áhrifamikla Kommúnistaávarpi (1848) eftir Karl Marx og Friedrich Engels er því haldið fram að saga mannkyns snúist um stéttabaráttu kapítalista og öreiga. Þótt að Marx sé eignaður heiðurinn að hafa fyrstur manna skrifað um stéttir er hugtakið sjaldnast notað í þeim skilningi sem hann átti við lengur. Annar félagsfræðingur, Max Weber, bætti við fleiri víddum þ.e. hann sagði efnahagslega stöðu manna eina ekki ráða stéttarstöðu þeirra. Fleira kæmi til, nefnilega völd og virðing.
Skyndibiti

**Skyndibiti** er smáréttur sem er matreiddur á einfaldan hátt, seldur tilbúinn og oftast snæddur án hnífapara. Skyndibiti er t.d. hamborgari, pylsa, kebab og í sumum tilfellum pizza. Skyndibitamatur er mishollur, en sumir grænir veitingastaðir hafa tekið upp á því að selja fljótlega og holla rétti, og bera fram sem skyndibita. Venjulegir skyndibitastaðir eru staðsettir í alfaraleið. 

## Íslenskir skyndibitastaðir

*Aktu taktu
* Pizzabær
* Serrano
* Nonnabiti
* Hlöllabátar
* Thai matstofan
* Hamborgarabúlla Tómasar
* Pizzan
* Dirty Burgers & Ribs
* American Style
* Pítan
* Saffran
* Nings
* Plan B
* Eldsmiðjan

## Erlendir skyndibitastaðir á Íslandi

* Dairy Queen (1954-2001)
* KFC (1980-)
* Hard Rock Café (1985-2005, 2016-)
* Pizza Hut (1988-)
* Wendy’s (1992-2006)
* McDonald’s (1993-2009)
* Domino’s (1993-)
* Subway (1994-)
* Little Ceasars (1999-2007)
* Ruby Tuesday (1999-2019)
* Lil’ Orbits (1999-2001)
* Quiznos (2000-2021)
* Pizza Inn (2000-2001)
* Popeyes (2000-2002)
* Papa John’s (2000-2003)
* TGI Fridays (2001-)
* Segafredo (2004-2011, 2015-)
* Burger King (2004-2008)
* Taco Bell (2006-2023)
* Sbarro (2006-)
* Joe and the Juice (2014-)
* Dunkin’ Donuts (2015-2019)
* Krispy Kreme (2016-2019)
Rón

**Rón** (franska: **Rhône**) er ein af meginám Evrópu og rennur í gegnum Sviss og Frakkland; milli Alpanna og Massif Central. Hún er 812 km löng með upptök í Valais í Sviss og ósa í Miðjarðarhafið sunnan við Avignon.

Árið 2008 fundu fornleifafræðingar sem höfðu verið að kafa í ánni, brjóstmynd af Júlíusi Sesari. Hún er talin elst þeirra brjóstmynda sem til eru af honum.
Stríðið gegn hryðjuverkum

**Stríðið gegn hryðjuverkum** er hugtak sem notað er yfir hinar ýmsu hernaðaraðgerðir, aðgerðir stjórnvalda og lagabreytingar sem Bandaríkjastjórn og önnur ríki hafa farið í sem svar við hryðjuverkaárásum á Bandaríkin 11. september 2001. Bandaríkjastjórn segir að með þessum aðgerðum sé reynt að koma í veg fyrir frekari hryðjuverkaárásir og útrýma alþjóðlegum hryðjuverkasamtökum eins og Al-Kaída. Stríðið gegn hryðjuverkum hefur verið mjög umdeilt og finnst gagnrýnendum að það hafi verið notað til þess að réttlæta mannréttindabrot, brot á alþjóðalögum og fyrirbyggjandi stríð.

## Tengt efni
* Al-Kaída
* Fangabúðirnar við Guantanamo-flóa
* Hryðjuverkin 11. september 2001
* Osama bin Laden
* George W. Bush
* Stríð Bandaríkjamanna í Afganistan
* Stríðið í Írak
* Bandarískar drónaárásir
Alvar Aalto

**Hugo Alvar Henrik Aalto** (3. febrúar 1898 – 11. maí 1976) var arkitekt og húsgagnahönnuður frá Finnlandi sem teiknaði meðal annars Norræna húsið í Vatnsmýrinni í Reykjavík.

Aalto fæddist í Kuortane í Finnlandi. Foreldrar hans voru Johan Henrik Aalto og Selly (Selma) Matilda (Hackstedt). Fjölskylda hans flutti til Alajärvi en þaðan fór hann til Jyväskylä.

## External links
* Alvar Aalto's Savoy Vase (1936)
Walter Gropius

**Walter Gropius** (18. maí 1883 – 5. júlí 1969) var arkitekt frá Þýskalandi. Hann var stjórnandi Bauhaus skólans á árunum 1919 til 1928 og var ásamt Le Corbusier og Ludwig Mies van der Rohe frumkvöðull í nútímabyggingarlist.
Lífsstílssjúkdómar

**Lífstílssjúkdómar** (einnig nefndir **langlífissjúkdómar** og **menningarsjúkdómar**) eru þeir sjúkdómar sem virðast verða algengari eftir því sem samfélög verða þróaðri og fólk lifir lengur. Meðal þeirra eru alzheimer, æðakölkun, krabbamein, skorpulifur, langvinn lungnateppa, sykursýki tvö, hjartveiki, nýrnabólga eða langvinn nýrnabilun, beinþynning, heilablóðfall, þunglyndi og offita.

Talið er að mataræði, lífsstíll og húsakostir hafi áhrif á tíðni þessara sjúkdóma. Reykingar, neysla áfengis og fíkniefna og skortur á hreyfingu kunna einnig að auka líkurnar á tilteknum sjúkdómum síðar á ævinni.

Hreyfiseðlum hefur verið ávísað á fólk með lífstílssjúkdóma og í forvarnarskyni.

## Tilvísanir
Eftirmáli

**Eftirmáli** er niðurlagsorð á bókmenntaverki eða leikverki og er stundum notað sem stílbragð í kvikmyndum. Eftirmáli í bókmenntum er oftast um höfund þess, verkið sjálft og tímabilið sem það er sprottið úr. Eftirmáli í leikritum og kvikmyndum er annars eðlis, þ.e. einhverskonar niðurlag á verkinu sem það fylgir, og segir annaðhvort af högum persóna eftir að sagan er fullsögð eða er lokahnykkurinn á verkinu sjálfu. William Shakespeare skrifaði oft eftirmála í lok leikverks, og er hann oftast fluttur af einni persónu verksins, sbr. í Rómeo og Júlíu. 

Varast ber að rugla *eftirmála*  í ofangreindri merkingu saman við *eftirmál* í merkingunni eftirköst, afleiðing. *Eftirmál* er hvorugkynsorð, og oftast haft í fleirtölu (dæmi: *sem betur fer urðu engin eftirmál vegna atburðanna*), en *eftirmáli* er karlkyns (dæmi: *vandaður eftirmáli var í bókarlok*).   

## Tengt efni
* Formáli

## Tilvísanir
Matarsjúkdómur

**Matarsjúkdómur** er safnheiti yfir hvers kyns sýkingar og eitranir sem smitast við neyslu mengaðra matvæla. Hugtakið nær því yfir matareitranir, matarsýkingar og eitranir af völdum aðskotaefna í matvælum. 

## Orsök og eftirlit
Grunnorskök matarsjúkdóma er venjulega óviðeigandi vinnsla, geymsla eða matreiðsla matvæla. Hreinlæti og réttar geymsluaðstæður, allt frá öflun að neyslu matvæla, draga úr hættunni á matarsjúkdómum. Reynt er að tryggja mataröryggi með markvissu eftirliti með matvælum. Fyrirtæki í matvælaiðnaði leggja að jafnaði mikið upp úr innra eftirliti, en að auki sinnir Matvælastofnun ásamt heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga matvælaeftirliti.

## Matareitrun ''vs.'' matarsýking
Í matvælafræði og örverufræði er gerður greinarmunur á matarsjúkdómum eftir því hvort sjúkdómseinkennin eru kölluð fram af vexti og viðgangi sýkils í sjúklingi eftir neyslu sýklamengaðra matvæla (**matarsýking**) eða af eiturefnum (*toxínum*) sem sýkillinn framleiðir og skilur eftir sig í menguðu matvælinu jafnvel þó það sé hreinsað af sjálfum sýklinum (**matareitrun**). Eitranir geta einnig hlotist af neyslu matvæla sem menguð eru af skordýraeitri, illgresiseyðum og öðrum viðbættum eiturefnum, svo og af náttúrulegum eiturefnum eins og finnst í eitursveppum og sumum tegundum fiska og lindýra.

## Algengir matarsýklar
Bakteríur eru trúlega algengustu orsakavaldar matarsjúkdóma, bæði matarsýkinga og matareitrana. Á vefsíðum Matvælastofnunar og Landlæknis má finna tölur um algengi og matvælasmit nokkurra algengra matarsýkjandi baktería. 

Meðal mikilvægustu matarsýkla má telja eftirfarandi:
**[[Campylobacter jejuni]]* 
**[[Clostridium perfringens]]*
**[[Clostridium botulinum]]*
**[[Salmonella]]* teg. 
**[[Escherichia coli]]* O157:H7
**[[Staphylococcus aureus]]*
**[[Listeria monocytogenes]]*
**[[Shigella]]* teg.

### Úteitur
Sumar bakteríur geta valdið matareitrunum í stað eða auk matarsýkinga. Þessar bakteríur mynda svokölluð úteitur (*exótoxín*) sem þær seyta út í umhverfi sitt. Eiturefni þessi geta því framkallað sjúkdómseinkenni þrátt fyrir að bakteríunni sjálfri sé eytt fyrir neyslu. Matareitrunar verður venjulega vart fáeinum klst. eftir neyslu mengaðra matvæla (samanborið við um hálfan sólarhring í tilviki matarsýkinga).

Meðal algengra matareitrunarvalda má telja:
**[[Clostridium botulinum]]*
**[[Clostridium perfringens]]*
**[[Staphylococcus aureus]]*
**[[Bacillus cereus]]*

## Heimildir

## Tenglar
*''Illt í maganum''; grein í Morgunblaðinu 1998
Mataræði

**Mataræði** er allur sá matur sem maðurinn neytir. Orðið er einkum notað í tengslum við þær venjubundnu ákvarðanir sem fólk tekur um hvað það borðar. Þótt menn séu alætur þá hafa matarhefðir, trúarbrögð og siðferði mikil áhrif á mataræði fólks. Það mataræði sem fólk kýs sér getur verið hollt eða óhollt út frá því sjónarmiði að einstaklingurinn fái næga næringu; bætiefni, steinefni og eldsneyti, í formi matar. Mataræði er talið hafa umtalsverð áhrif á breytileika langlífi og tíðni vissra sjúkdóma milli ólíkra samfélaga.

## Hefðbundið mataræði
Hefðbundið mataræði byggist yfirleitt á staðbundinni matvælaframleiðslu, t.d. sjávarfang við sjávarsíðuna og landbúnaðarafurðir til sveita. Í sumum tilvikum eru þær tegundir jurta og dýra sem voru uppistaðan í staðbundnum mat, ekki lengur til þar sem afkastameiri tegundir hafa tekið yfir markaði. Samtök eins og t.d. *[[Slow Food]]*-hreyfingin reyna að vinna gegn þessari þróun og endurheimta eða varðveita staðbundnar tegundir sem eru uppistaðan í hefðbundnu mataræði.

## Einstaklingsbundið mataræði
Margt fólk takmarkar þann mat sem það borðar af ýmsum ástæðum, svo sem vegna heilsufars, siðferðis, umhverfisáhrifa og annarra þátta sem mataræði hefur áhrif á. Á Vesturlöndum er algengt að fólk taki ákvörðun um að forðast dýraafurðir í einhverjum mæli (sbr. grænmetisfæði, ávaxtafæði o.s.frv.) eða jafnvel halda sig frá tilteknum matreiðsluaðferðum (sbr. hráfæði). Megrunarfæði er sérstakt mataræði sem er hugsað sem liður í þyngdarstjórnun, venjulega í tengslum við aukna hreyfingu.

## Tegundir mataræðis

## Tenglar
* ''Könnun á mataræði Íslendinga''; grein í Morgunblaðinu 1991 
;Erlendir
* Nordic Nutrition Recommendations 2004. Integrating nutrition and physical activity Rit frá Norrænu ráðherranefndinni.
Karnabær

**Karnabær** var tískuverslun og hljómplötuverslun í Austurstræti 22 í Reykjavík. Búðin opnaði 16. maí 1966, þá á Týsgötu 1 og var rekin af Guðlaugi Bergmann. Búðin hét í höfuðið á Carnaby Street í Soho í London þar sem helstu tískuverslanir módisma- eða bíttískunnar voru á 7. áratugnum. 

## Tenglar
* ''Karnabær 15 ára''; grein í Morgunblaðinu 1981
* ''Karnabær flytur í Kópavoginn''; grein í Dagblaðinu Vísi 1983
Matvælafræði

**Matvælafræði** er vísindagrein sem fjallar um öll tæknileg atriði í tengslum við matvæli, frá slátrun eða uppskeru að matreiðslu og neyslu. Matvælafræði er stundum skilgreind sem undirgrein búfræði og er venjulega aðgreind frá næringarfræði.

Matvælafræðingar fást meðal annars við þróun matvæla, þróun framleiðsluaðferða í matvælaframleiðslu, þróun matarumbúða og rannsóknir á geymsluþoli matvæla.
Næringarfræði

**Næringarfræði** er vísindagrein innan heilbrigðisvísinda og náttúruvísinda og snýst hún um rannsóknir á tengslum næringar og heilsu og fjallar um næringarefna í líkama mannsins.
Matreiðslubók

**Matreiðslubók** er bók sem inniheldur mataruppskriftir og ráðleggingar um matreiðslu. Matreiðslubækur fjalla líka oft um uppruna matar, ferskleika, val á hráefni og gæði.
Matarofnæmi

**Matarofnæmi** er ónæmissvörun við tilteknum tegundum prótína sem finnast í mat. Matarofnæmi lýsir sér sem fæðuóþol (t.d. mjólkuróþol), lyfjafræðileg viðbrögð (t.d. koffíneitrun) og eitrunarviðbrögð (t.d. matareitrunarviðbrögð vegna örvera). 

Algengustu matarofnæmi hjá fullorðnum eru skelfisksofnæmi, jarðhnetuofnæmi, hnetuofnæmi, fiskofnæmi og eggjaofnæmi. Algengustu ofnæmisvaldar hjá börnum eru mjólk, egg, jarðhnetur og hnetur.
Afleiðing

**Afleiðing** er eitthvað sem hlýst af orsök, og er í daglegu máli venjulega haft um eitthvað neikvætt. Það er þó ekki einhlýtt. Að öllu jöfnu má segja að ef orsökin „gerist“, þá „gerist“ afleiðingin líka. 

## Hin ýmsu orðasambönd
* eftirmál - í orðasambandinu: *það verða eftirmál ([[Fleirtala|ft]].) vegna einhvers* - eða - *[mikið] eftirmál ([[Eintala|et]].) verður út af einhverju*. 
* hali - í orðasambandinu: *eitthvað dregur (hefur) [þungan] hala*: um (slæmar) afleiðingar einhvers. 
* hljóta - í orðasambandinu: *eitthvað hlýst af einhverju*: hlutlaust orðalag. 
* koma - í orðasambandinu: *eitthvað kemur af einhverju*: dæmi: Hann segir þetta gjörninga og komi allt af göldrum.  
* leiða - í orðasambandinu: *eitthvað leiðir eitthvað*: dæmi: Ég hljóp hingað, af því leiðir þreytuna. 
* slóði - í orðasambandinu: *eitthvað dregur [mikinn] slóða eftir sér* þ.e. hefur (slæmar) afleiðingar í för með sér.
Hollustufæði

**Hollustufæði** eða **heilsukostur** er matur sem miðar að því að viðhalda góðri heilsu. Venjulega felur þetta í sér að sá sem neytir þess fái hæfilegan skammt næringarefna ef hann borðar mat úr öllum helstu fæðuflokkum og í réttum hlutföllum, þar með talið nægilegt magn vatns. 

Þar sem næringarsamsetning mannsins er flókin þá getur hollt mataræði verið breytilegt eftir arfgerð einstaklinga, umhverfi og heilsu. Um 20% mannkyns þjást af vannæringu vegna skorts á matvælum. Í þróuðum ríkjum er vandamálið hins vegar offita sem stafar af röngu mataræði og ofneyslu.
Matarfræði

**Matarfræði** eða **matreiðslufræði** fæst við rannsóknir á sambandi menningar og matar. Rannsóknir á matarlist og matargagnrýni eru hluti matarfræði sem felst í því að smakka, prófa, rannsaka, skilja og skrifa um mat. 

Fyrsta formlega matarfræðiritið er líklega *La Physiologie du Goût* („Eðli bragðsins“) eftir franska lífsnautnamanninn Jean Anthelme Brillat-Savarin frá 1825. Ólíkt hefðbundum matreiðslubókum fjallar hún um samband skilningarvitanna og matar.
Forseti Frakklands

**Forseti lýðveldisins Frakklands** (franska: *Président de la République française*), í daglegu máli **forseti Frakklands**, er þjóðhöfðingi Frakklands. Það er elsta forsetaembætti Evrópu sem er til í dag, þ.e.a.s. hafa haft fimm af fjórum lýðveldum Frakklands forseta. Aðsetur forseta Frakklands er í Élysée-höll í París.

Forsetinn hefur verið Emmanuel Macron síðan 14. maí 2017.

## Saga
Fyrsta skiptið sem stungið var upp á því að Frakkland fengi forseta var árið 1830 í júlíbyltingunni. Þá buðu byltingarmennirnir Lafayette markgreifa að gerast forseti, en hann afþakkaði boðið og studdi þess í stað að Loðvík Filippus hertogi af Orléans fengi að ríkja sem konungur. Átján árum síðar, þegar annað franska lýðveldið var stofnað, var ákveðið að kjósa forseta sem yrði nýr þjóðhöfðingi ríkisins. Fyrsti forseti Frakklands var Louis-Napoléon Bonaparte, sem var kjörinn í beinum kosningum með 74,3% atkvæða þann 10. desember árið 1848. Bonaparte var forseti til ársins 1951, en þá framdi hann valdarán og lýsti sjálfan sig keisara undir nafninu Napóleon 3.. 

Frakkland varð aftur að lýðveldi árið 1870 og fékk forseta á ný. Með stofnun þriðja lýðveldisins var þingræði komið á í Frakklandi og því voru völd forsetans hins vegar verulega skert. Forseti Frakklands á tíma þriðju og fjórðu lýðvelda Frakklands var í reynd valdalaus og táknrænn þjóðhöfðingi sem var ekki kjörinn í beinum kosningum af þjóðinni, heldur valinn af franska þinginu.

Þegar fimmta franska lýðveldið var stofnað árið 1958 jukust völd forsetaembættisins verulega. Forsetinn varð aftur æðsti valdsmaður Frakklands og fékk m. a. beint vald til að skipa forsætisráðherrann. Með stjórnarskrárbreytingum sem gerðar voru árið 1962 var aftur farið að kjósa forsetann í beinum kosningum, en þetta hafði þá ekki verið gert síðan árið 1848.

Árið 2000 var kjörtímabil forseta Frakklands stytt úr sjö árum í fimm. Árið 2008 voru sett lög sem banna forsetanum að sitja fleiri en tvö kjörtímabil í röð.

## Tengt efni
*Listi yfir forseta Frakklands

## Tilvísanir
BBC BASIC

**BBC BASIC** var hannað árið 1981 sem forritunarmál fyrir MOS Technology 6502-byggðu Acorn BBC Micro-einkatöluna, aðallega af Roger Wilson. Það var útgáfa af BASIC forritunarmálinu notuð í bresku tölvukunnáttuverkefni hjá BBC.
Guðbrandsdalur

**Guðbrandsdalur** (norska: *Gudbrandsdalen*) er 200 km langur dalur í austur Noregi, nánar tiltekið í Upplöndum. Í gegnum Guðbrandsdal rennur Lögurinn (*Gudbrandsdalslågen*).
Spákvistur

**Spákvistur** er klofin trjágrein, eða hlutur sem myndar tvö horn (Y-laga), sem samkvæmt þjóðtrú getur vísað á vatn, eðalsteina eða málm í jörðu.

## Tenglar

* ''Hvað er spákvistur?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1959
Tvíhljóð

**Tvíhljóð** eru tegund sérhljóða sem gerð eru úr tveimur einhljóðum, sem borin eru fram hvort í sínu lagi í röð sem gerir það að verkum að hljóðið breytist frá upphafi til enda. Tvíhljóð hefst á sérhljóða en lýkur ei fyrr en talfærin hafa hreyfst og myndað nýtt sérhljóð.

## Tvíhljóðar í íslensku

Tvíhljóð í íslensku eru fimm talsins: *æ*, *ei/ey*, *au*, *á* og *ó*.

### Samsetningar tvíhljóða

* *a* + *í* → *æ*   Hljóðritað: [ai]
* *e* + *í* → *ei* Hljóðritað [ɛi]
* *ö* + *í* → *au* Hljóðritað: [øy]/[øi]
* *a* + *ú* → *á* Hljóðritað: [au]
* *o* + *ú* → *ó* Hljóðritað: [ɔu]

## Óhefðbundin tvíhljóð

Kom hér fram áður að tvíhljóðin væru aðeins 5, en þá er aðeins átt við hin hefðbundnu tvíhljóð, þ.e.a.s. þau tvíhljóð sem hafa ákveðið rittákn.

### Dæmi um óhefðbundin tvíhljóð

Ö-ið í lögin. Þar er Ö borið fram sem au [øy]/[øi].

A-ið í lagið. Þar er A borið fram sem æ [ai].

## Tengt efni

* Einhljóð
* Sérhljóð - Ritandi með hljóðletri

## Tilvísanir
Jónmundur Halldórsson

Séra **Jónmundur Halldórsson** (4. júlí 1874 – 9. júlí 1954) var þekktur prestur á Stað í Grunnavík, tröllvaxinn og allsérstakur persónuleiki. Af honum segir t.d. í ritum Vilmundar Jónssonar, landlæknis og í bók hins sænska myndlistamanns og rithöfundar Alberts Engström: *Til Heklu*.  Jónmundur fæddist að Götuhúsum á Akranesi. Foreldrar hans voru *Halldór Jónsson* og *Sesselja Gísladóttir*. 

Jónmundur Halldórsson útskrifaðist úr Latínuskólanum árið vorið 1896. Um haustið settist hann í Prestaskólann, þaðan sem hann útskrifaðist, kandídat í guðfræði, aldamótaárið 1900. Þann 25. september sama ár gekk hann að eiga *Guðrúnu Jónsdóttur* frá Eyrarkoti í Kjós. Í október sama ár vígðist hann aðstoðaprestur til sr. Helga Árnasonar í Ólafsvík og voru vígslubræður hans sr. Ólafur Briem, síðar prestur að Stóra-Núpi og æskulýðsleiðtoginn sr. Friðrik Friðriksson, stofnandi K.F.U.M og K. 

Tveimur árum síðar fékk sr. Jónmundur veitingu fyrir Barði í Fljótum þar sem hann gerðist umsvifamikill bóndi og félagsmálamaður. Stofnaði m.a. pöntunarfélag, er hann stjórnaði um skeið. Árið 1915 var honum veitt Mjóafjarðarprestakall eystra, þar sem hann sat til ársins 1918. Í Mjóafirði stundaði hann sjóróðra, ásamt búskapnum. sr. Jónmundur undi sér ekki lengi eystra og sótti því um Staðarprestakall í Grunnavík, sem hann fékk veitingu fyrir vorið 1918. Þar var hann einnig um langt skeið í hreppsnefnd og oddviti, skólanefndarmaður og sat í sýslunefnd í áratugi og var einnig kennari um skeið. 

Séra Jónmundur lést 5 dögum eftir áttræðisafmæli sitt. 

## Tenglar
* ''Séra Jónmundur á Stað''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1974
* ''Séra Jónmundur Halldórsson fyrrum sóknarprestur á Stað í Grunnavík - áttræður''; grein í Morgunblaðinu 1954
* ''Veröldin vill vera á ferð og flugi''; viðtal við Jónmund í Morgunblaðinu 1951
Loftbelgur

**Loftbelgur** er tvískipt loftfar: belgur sem er fylltur gasi (eðlisléttara en loft) til að hann takist á loft og undir honum er karfa, oft úr basti eða léttu efni, sem er fest við belginn með stögum. Áður var um tíma notað gas í loftbelgjum og loftskipum, eins og vetni, sem er eldfimt eða helín, sem er dýrt, en nú er oftast notað heitt loft, eins og í fyrsta loftbelgnum. Menn flugu í loftbelgjum og loftskipum löngu áður en flugvélar voru fundnar upp en eftir 1930 urðu miklar framfarir í flugvélum og smám saman gleymdust loftbelgirnir. En nú eru loftbelgir aftur orðnir vinsælir í flugi til dægrastyttingar.

*Fyrsta flug í loftbelg var gert í [[París]] 1783, fyrsta flug yfir Ermasund var 1785 en það er ekki fyrr en 1978 sem mönnum tekst að fara yfir Atlantshafið (Anderson & Abruzzo) á loftbelg eftir margar mislukkaðar tilraunir. Raunar þurftu þeir Adnerson & Abruzzo að láta bjarga sér út af Vestfjörðum '77 eftir að belgurinn þeir fór niður þar.*

## Montgolfierbræðurnir
Frönsku bræðurnir Josep og Jaques Montgolfier bjuggu til fyrsta loftbelginn sem fólk gat ferðast með. Fyrsta flug hans var í París 21. nóvember 1783, 120 árum áður en Wrightbræðurnir flugu fyrstir manna flugvél, sem þeir smíðuðu.

## Belgir með heitu lofti
Belgir með heitu lofti eru gerðir úr næloni og í þeim hangir tágakarfa. Belgirnir geta verið alla vega í laginu. Mikið af heitu lofti þarf til að fylla belginn. Það fæst með því að brenna gasi sem heitir própan og er það geymt í formi vökva í málmhylkjum sem flutt eru í körfunni.

## Tenglar
* ''Í efra gufuhvolfinu''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1931
Brenda Song

**Brenda Song** (f. 27. mars 1988 í Kaliforníu) er bandarísk leik- og söngkona. 

Brenda ákvað að fara í leiklist eftir að móðir hennar og og hvöttu hana til þess, en systir hennar er einnig leikkona. Brenda varð fyrst fræg þegar hún lék í þáttunum um The Suite Life sem skart Sprouse tvíburunum, en þeir voru óhemju vinsælir á meðal yngri áhorfenda. Alla tíð hefur systir hennar Mia Song verið fyrirmynd hennar. Árið 2003 lék hún eitt af 12 börnum í myndinni College Road Trip, en í henni fór Martin Lawerance með aðalhlutverkið. Hún hefur einnig leikið í myndunum Ultimate Christmas Present, Stuck In The Suburbs, Get A Clue, Like Mike og Wendy Wu: Homecoming Warrior. Fyrsta kvikmynd sem Brenda lék í var True Woman, en í henni fór Angelina Jolie með stórt hlutverk. Brenda var aðeins tíu ára gömul þá. Brenda hefur leikið mjög mikið af aukahlutverkum í sjónvarpsþáttum m.a. George Lopez og Fraiser. Þegar hún kom fyrst fram í sjónvarpi var hún sjö ára en þremur árum seinna byrjaði hún að leika í kvikmyndum. Hún hefur skapað sína eigin fatalínu sem fékk nafnið og er til sölu í Target verslunum. 

## Tenglar

* Opinber vefsíða
Baglar

**Baglar** voru flokkur stuðningsmanna kirkjunnar í Norska innanlandsófriðnum 1130 til 1240. 

Flokkurinn var stofnaður af Nikulási Árnasyni biskupi, hálfbróður Inga krypplings, árið 1196. Markmiðið var að styðja Inga baglakonung, sem sagður var sonur Magnúsar Erlingssonar, sem konungsefni gegn Sverri Sigurðssyni sem hafði verið krýndur tveimur árum fyrr með fulltingi birkibeina. Flestir baglar komu úr Víkinni og voru kirkjunnar menn, landeigendur og kaupmenn. Árið 1194 bannfærði kirkjan Sverri konung og biskupar landsins yfirgáfu það. 

Við lát Sverris 1202 sneru biskuparnir aftur heim og stuðningur við bagla þvarr, en eftir lát síðasta beina afkomanda Sverris sem vitað var um, Guttorms, fylktu baglar sér á ný um meintan son Magnúsar Erlingssonar, Erling steinvegg, en birkibeinar tóku Inga Bárðarson til konungs. 1204 gerðu baglar innrás í Noreg og lögðu Víkina undir sig með aðstoð Valdimars sigursæla Danakonungs. 

Átök milli bagla og birkibeina stóðu til ársins 1208 þegar biskupunum tókst að semja um frið í Hvítingsey. Þá var Erlingur látinn og baglar höfðu tekið Filippus, systurson Inga krypplings og Nikulásar Árnasonar, til konungs. Þegar Ingi Bárðarson og Filippus baglakonungur dóu báðir 1217 tókst Skúla jarli að fá bagla til að samþykkja konungsefni birkibeina, Hákon, og leysa flokkinn upp. 

Andstaða við Hákon konung kom upp síðar í kringum Sigurð ribbung, son Erlings steinveggs, og var sá flokkur kallaður ribbungar.

## Konungsefni bagla
* Ingi baglakonungur (1196-1202)
* Erlingur steinveggur (1204-1207)
* Filippus Símonarson (1207-1217)
Gulaþingslög

**Gulaþingslög** getur merkt tvennt:
* Svæðið eða umdæmið, þar sem Gulaþingslögin giltu, þ.e. vestur- og suðurhluta Noregs, ásamt Hjaltlandi og e.t.v. Færeyjum.
* Lögin sjálf.

## Gulaþing
Lengst af var Gulaþingið haldið í Eivindvík við Gulafjörðinn, sunnan við mynni Sognsfjarðar.

Síðar var þingið flutt til Björgvinjar.

## Gulaþingslögin fornu
Gulaþingslög eru nefnd í Íslendingabók Ara fróða. Þar segir að þegar Íslendingar settu þing sitt á Þingvelli, hafi þeir sniðið lög sín eftir því sem þá voru *Golaþingslög*. Íslenska löggjöfin þróaðist síðan á eigin forsendum, og varð að lagabálki þeim sem kallast Grágás.

Gulaþingslögin fornu eru til í einu heillegu skinnhandriti, í Háskólabókasafninu í Kaupmannahöfn (frá því um 1250), og auk þess eru til brot úr nokkrum skinnhandritum, þau elstu frá síðari hluta 12. aldar. 

Gulaþingslögin fornu hefjast á þessum orðum:

## Heimildir
* Norges gamle love inntil 1387, I.
* Steinar Imsen og Harald Winge: *Norsk historisk leksikon*, 2. útg., Oslo 2004, bls. 236-239.
Brekkugoði

**Brekkugoði** (fræðiheiti: *Adonis pyrenaica*) er skrautjurt af sóleyjaætt sem upprunnin er í Evrópu.
Pandabjörn

**Pandabjörn,** eða **risapanda** (fræðiheiti: *Ailuropoda melanoleuca*), til aðgreiningar frá rauðu pöndunni, er spendýr sem tilheyrir ætt bjarndýra (*Ursidae*) og á heimkynni sín í Miðvestur- og Suðvestur-Kína. Tegundin er auðþekkt á stórum svörtum skellum í kringum augun, yfir eyrum og um miðjan líkamann.

Þótt pandabjörninn tilheyri hópi rándýra nærist hann nær eingöngu á bambus. Pandabjörninn étur líka hunang, egg, fisk, appelsínur og banana ef slíkt er innan seilingar.

Pandabjörninn lifir í fjalllendi um miðbik Kína, það er í Sichuan, Shaanxi, og Gansu. Hann lifði eitt sinn á láglendinu en maðurinn hefur, með landbúnaði, eyðileggingu skóglendis og stækkandi byggð, þvingað hann upp í fjöllin. Pandabjörninn er í útrýmingarhættu af mannavöldum. Samkvæmt skýrslu sem kom út árið 2007 var 239 risapöndum haldið föngnum í Kína auk 27 utan Kína. Talið er að á bilinu 1.500-3.000 risapöndur lifi í náttúrunni.

Feldur pandabjarnarins er gljáandi svart-hvítur. Fullorðnir birnir mælast um 1,2 til 1,9 m á lengd, þar af er skottið gjarnan um 10-15 cm, og 60 til 90 cm háir á herðakambinn. Karldýr geta vegið allt að 160 kg en kvendýrin (birnurnar) eru almennt 10-20 % minni en karldýrin og geta vegið allt niður í 70 kg, þótt þær geti einnig vegið allt að 125 kg. Meðalþyngd fullorðinna dýra er 100 til 115 kg.

## Tilvísanir
Amúrhlébarði

**Amúrhlébarði** (fræðiheiti: *Panthera pardus orientalis* eða *Panthera pardus amurensis*) er sjaldgæfasta undirtegund hlébarða í heiminum. Talið er að 25 til 34 einstaklingar finnist í náttúrunni. Hlébarðinn lifir í Síberíu og með veiðum og eyðileggingu skóglendis hafa menn nánast útrýmt honum.
Handayfirlagning

**Handayfirlagning** eða **handaálagning** er sú athöfn að blessa eða lækna með því að leggja hönd yfir höfuð þess sem óskar blessunar eða er veikur. Þeir menn sem hlutu handayfirlagningu til blessunar fengu hana oft jafnframt með ósk um lækningu á einhverjum tilteknum sjúkdómi. 

## Játvarður góði
Í næstum sjö aldir læknuðu Englandskonungar með handayfirlagningu. Það var Játvarður góði er fyrstur hóf þessar lækningar, en hann sat að völdum 1042-1066. Svo virðist sem hann hafi læknað alls konar sjúkdóma. Sagt er að hann hafi einu sinni borið lamaðan sjúkling á bakinu til kirkjunnar í Westminster, og þegar þangað kom hafi sjúklingurinn verið albata. Margar sögur ganga af lækningum hans, og sagt er að hann hafi arfleitt afkomendur sína að lækningamætti sínum. Það var þó aðallega kirtlaveiki (eitlakröm), sem þeir læknuðu og þess vegna var hún um langt skeið nefnd konungsveiki (enska: *King's Evil*) í Englandi. 

## Tenglar
* ''Englandskonungar læknuðu menn með handaálagningu um 700 ár''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1960
Hitamælir

**Hitamælir** er tæki notað til að mæla hita. Algengustu hitamælar áður fyrr notuðu hitaþenslu kvikasilfurssúlu, en nú er algengast að nota hitanema úr hálfleiðurum.
## Algengir hitakvarðar
* Fahrenheit
* Kelvin
* Selsíus

## Tenglar
* ''Þrenns konar hitamælar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1960
Hjartartré

**Hjartartré** (fræðiheiti *Cercidiphyllum japonicum*) er tré af ættinni **Cercidiphyllaceae**  sem upprunalega kemur frá Japan, Kóreu og Kína. 

Hjartartré getur orðið 45 metrar að hæð og er ein af stærstu harðviðartegundum í Asíu. Það er ræktað sem skrauttré í görðum vegna útlits og fallegra rauðra haustlita. Reynsla á Íslandi er takmörkuð en tréð getur kalið.

## Tengill
*Lystigarður Akureyrar - Hjartartré 


Mynd:Katsura Tree Cercidiphyllum japonicum Trunk Bark 2000px.jpg|Börkur hjartartrés
Mynd:Great katsura of wachi01s3000.jpg| Stóra Katsuratréð  Wachi"
Mynd:Hjartartré 1.jpg|Hjartartré í Grasagarði Reykjavíkur
Hófsóley

**Hófsóley** eða **lækjasóley** (fræðiheiti: *Caltha palustris* eða *Trollius paluster*) er fjölær jurt með hóflaga blöðkum og gulum blómum sem vex á norðurhveli jarðar. Engin bikarblöð eru á blómum. Nokkrar frævur verða að belghýðum sem hver hefur nokkur fræ. Hún vex í rökum jarðvegi og myndar þéttar þúfur. Hófsóley inniheldur eiturefni svo dýr forðast að éta hana. Hún vex víða í görðum og er þá jafnan álitin illgresi. Önnur nöfn hennar eru hófgresi, hófblaðka, dýjasóley, lækjasóley og kúablóm.

## Útbreiðsla á Íslandi

Hófsóley er algeng á láglendi á Íslandi og vex í mýrum, vatnsfarvegum, keldum og meðfram lygnum lækjum. Hófsóley finnst stundum í 300 til 400 metra hæð inni á heiðum og vex jafnvel enn hærra þar sem jarðhiti er eins til dæmis í 600 metra hæð á Hveravöllum og í Landmannalaugum.

## Notagildi
Blóm hófsóleyjar eru æt og þau er einnig hægt að nota til að lita klæði. Hún er notuð í grasalækningum, m.a. til að losa slím, lina verki og lina krampa.

Til forna töldu sumir að rétti tíminn til að hefja heyskap væri þegar hófsóley felldi blöðin.

## Ítarefni
* Hófsóley  á veg Náttúrufræðistofnunar Íslands

## Tilvísanir
Landmannalaugar

**Landmannalaugar** er íslensk laug og vinsæll ferðamannastaður á Fjallabaksleið nyrðri austur af  Heklu; í Friðlandi að fjallabaki. Vegur þangað er aðeins fær að sumarlagi. Mikill jarðhiti er í Landmannalaugum og vinsæl náttúruböð. Jarðhitinn tengist einu mesta háhitasvæði landsins, Torfajökulssvæðinu. Landmannalaugar eru rómaðar fyrir náttúrufegurð og litríkt berg, þar er mikið um líparít, líparíthraun og hrafntinnu. Vinsæl gönguleið Laugavegurinn liggur milli Landmannalauga og Þórsmerkur. Vanalegt er að ganga þá leið á fjórum dögum en stundum er bætt við ferð allt til Skóga yfir Fimmvörðuháls milli Eyjafjallajökuls og Mýrdalsjökuls. 

Ferðafélag Íslands rekur skála í Landmannalaugum og þar er skálavörður að sumri.
Ferðafélagið  reisti fyrst sæluhús í Landmannalaugum árið 1951 en núverandi hús er að stofni til frá 1969. Það stendur í um 600 metra hæð við jaðar Laugahrauns. 

Skálar eru á þessum stöðum leiðinni milli Landmannalauga og Skóga:

* Álftavatn
* Botnar í Emstrum
* Fimmvörðuháls
* Hrafntinnusker 
* Hvanngil 
* Þórsmörk
Hraun (matur)

**Hraun** er gamall íslenskur matréttur sem gerður var úr beinum af stórgripum, einkum úr ganglimum og höfuðbeinum. Kjötið var grófskorið af beinunum og þau síðan léttsöltuð, reykt eða jafnvel kæst. Eftir það voru hraunin soðin og kjötið etið af þeim. Afrennsli af kæstum hraunum, hraunaflot, þótti ágætt viðbit. Kæst hraun voru algengust á Suður- og Suðausturlandi, einkum í Skaftafellssýslum.

## Heimildir
Hallgerður Gísladóttir. *Íslensk matarhefð*. Mál og menning, Reykjavík, 1999.
Skógarlyngrós

**Skógarlyngrós** (fræðiheiti: *Rhododendron oreodoxa var. fargesii*) er sígrænn runni. Tegundin er upprunnin í Vestur-Kína. Latneska heitið oreodoxa er samsett ur oreos sem þýðir fjall og doxa sem þýðir prýði eða sómi. Skógarlyngrós getur orðið allt að 3 - 4 metra hár runni. Blómin eru rauðbleik en lýsast svo upp. Skógarlyngrós þroskar fræ á Íslandi.

## Heimildir
* Skógarlyngrós-- Rhododendron oreodoxa var fargesii
* Skógarlyngrós Rhododendron oreodoxa var fargesii. Garðyrkjuritið 2006: 101-104 (Samson B. Harðarson)
Rósakirsiber

**Rósakirsiber** (fræðiheiti: *Prunus nipponica v. kurilensis*) eða **Kúrileyjakirsi** eða **Rósakirsi** er lítill runni eða tré ættað frá Japan. Það verður hæst um 5 metrar.

Laufblöð eru öfugegglaga, langydd, dökkgræn. Blómin eru ljósbleik í 1-3 blóma sveiplaga blómskipun og eru blómstilkar allt að 3 sm.  Kúrileyjakirsi (*var. kurilensis*) hefur reynst harðgert í Reykjavík.

## Heimild
* Lystigarður Akureyrar - Prunus nipponica v. kurilensis
## Tengill
* Rósakirsi valin einkennisplanta Hveragerðis
Súrsmæra

**Súrsmæra** (fræðiheiti: *Oxalis acetosella*) er jurt af  sem er algeng í Evrópu og hluta af Asíu. Hún er afar sjaldgæf á Íslandi og er friðuð samkvæmt náttúruverndarlögum. Súrsmæra blómstrar á vorin. Blómin eru lítil og hvít á lit með bleikum taumum. Jurtin er súr á bragðið. Blöðin minna á blöð hvítsmára. Súrsmæra vex ætíð í skugga.

## Tilvísanir
Asíugullhnappur

**Asíugullhnappur** (fræðiheiti: *Trollius asiaticus*) er blóm af sóleyjaætt. Hann verður um 50 - 70 sm hár. Blómgast í maí - júní. Upprunninn frá Síberíu og Kína.

## Myndir

File:Flowers 16.jpg
File:Flowers 17.jpg
File:Lutik flower.JPG
File:Lutik flowers.JPG
File:1960 CPA 2496.jpg
File:Trollius asiaticus - Botanischer Garten Freiburg - DSC06436.jpg
Rósulykill

**Rósulykill** (fræðiheiti *Primula rosea*) er blóm af ættkvísl lykla.

Rosenprimel3.jpg
Sprouting of Primula rosea.jpg
Praha, Troja, Botanická zahrada, Prvosenka růžová II.JPG
Primula rosea I IMG 7210.jpg
Primula sp., Manali 3.jpg
Rosenprimel1.jpg


## Lýsing

## Útbreiðsla og búsvæði

## Ræktun

## Tilvísanir

## Ytri tenglar

* Armeniapedia: Medicinal Uses of ''Primula''
* American Primrose Society
* http://www.primulaworld.blogspot.is/
Júlíulykill

**Júlíulykill** (fræðiheiti *Primula juliae*) er blóm af ættkvísl lykla sem var fyrst lýst af Kusnez.

## Lýsing
Júlíulykill verður um 10 sm há, breiðumyndandi og skriðul með bogadregin lauf, 2-10sm löng og 0,5-3 sm breið. Blómin 2-3 sm í þvermál bleik til bláleit.

## Útbreiðsla og búsvæði
Raklend engi og klettasyllur í Kákasusfjöllum.

## Ræktun
Hefur verið lengi í ræktun á Íslandi. Dugleg og blómsæl.
Pierwiosnek gruziński Primula juliae RB1.JPG
Primula juliae 1.JPG
Primula juliae 2.JPG
Primula juliae1.jpg

## Tilvísanir

## Ytri tenglar

* Armeniapedia: Medicinal Uses of ''Primula''
* American Primrose Society
* http://www.primulaworld.blogspot.is/
Roðalykill

**Roðalykill** (fræðiheiti *Primula hirsuta*) er blóm af ættkvísl lykla.
## Lýsing

## Útbreiðsla og búsvæði

File:Primula hirsuta 001.jpg
File:Primula hirsuta 002.jpg
File:Primula hirsuta-IMG 6505.JPG
File:Primula hirsuta-IMG 6506.JPG
File:Primula hirsuta 1.JPG
File:Primula hirsuta 2.jpg
File:Primula hirsuta.JPG
Image:Primula_hirsuta_R0018242.JPG|
Image:Primula_hirsuta_R0018243.JPG|
File:Primula hirsuta R0018241.JPG
File:Primula hirsuta Atlas Alpenflora.jpg

## Ræktun

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
Donghoiflugvöllur

**Dong Hoi-flugvöllur** (*Sân bay Đồng Hới*) er flugvöllurinn í Dong Hoi-borg í Víetnam.

## Flugfélög og áfangastaðir
* Vietnam Airlines (Hanoi, Ho Chi Minh-borg)
Ameríkubikarinn

**Ameríkubikarinn** er þekktasta siglingakeppni heims og elstu verðlaun sem enn eru veitt fyrir sigur í alþjóðlegri íþróttakeppni. Bikarinn var upphaflega veittur sigurvegara í siglingakeppni konunglega breska siglingaklúbbsins Royal Yacht Squadron umhverfis Isle of Wight árið 1851 en dregur nafn sitt af skútunni *[[America]]* sem vann bikarinn fyrir siglingaklúbbinn New York Yacht Club sama ár. 1857 gaf eigendafélag *America* klúbbnum bikarinn sem verðlaun í áskorendakeppnum. Engum tókst að vinna bikarinn af klúbbnum til ársins 1983 þegar *[[Australia II]]* frá Royal Perth Yacht Club sigraði og flutti bikarinn til Ástralíu. Þetta telst vera lengsta samfellda vinningslota í sögu alþjóðlegra íþróttakeppna. Núverandi handhafar bikarsins eru siglingaklúbbur skútunnar *[[Te Rehutai]]*, Royal New Zealand Yacht Squadron á Nýja-Sjálandi. 

Keppnin um Ameríkubikarinn er áskorendakeppni, einvígi milli tveggja skúta, þar sem sá sem vinnur flestar af níu kappsiglingum ber sigur úr býtum. Frá 1992 til 2007 var keppt á slúppum í Alþjóðlega Ameríkubikarsflokknum, sem er einbola flokkur. Dæmigerð lengd slíkra skúta var 75 fet (23 m). Árið 2010 var keppt á þríbolungum og 2013 á 72 feta tvíbolungum með spaðakili. Árið 2021 var aftur skipt yfir í einbolunga, en í þetta sinn með spaðakili sem lyftir bolnum upp úr vatninu. 

Hver sá sem uppfyllir skilyrðin sem sett eru fram í gjafarbréfinu sem fylgdi með bikarnum 1852 (endurskrifað nokkrum sinnum síðan) hefur rétt til að skora á þann klúbb sem geymir bikarinn. Ef áskorandinn sigrar flyst eign bikarsins frá siglingaklúbbi fyrri vinningshafa til siglingaklúbbs áskorandans. Frá 1970 hefur verið haldin undankeppni til að skera úr um hver fær réttinn til áskorunar þegar um fleiri en einn áskoranda er að ræða. Þessi keppni heitir nú Prada-bikarinn (áður Louis Vutton-bikarinn frá 1983 til 2017).

## Áskorendur og verjendur í Ameríkubikarnum

Verjandinn hefur aðeins tapað titlinum sex sinnum (1851, 1983, 1987, 1995, 2003 og 2010).
Kristjanía (Ósló)

**Kristjanía** var nafn, sem á árabilinu 1624–1925 var notað um Osló.

Gamla Osló brann til grunna um miðjan ágúst 1624. Kristján 4. Danakonungur tók þá ákvörðun að borgin skyldi ekki endurreist á sama stað, heldur skyldi hún flutt um set, til norðvesturs, yfir á svæðið norðan við Akershúsvirkið. Þar var byggð ný borg, með breiðum götum, til þess að auðvelda brunavarnir. Til heiðurs konungi, var borgin kölluð Kristjanía. 
Nafnið var lengst af skrifað **Christiania**, nema á árabilinu 1877–1925 þegar oft var ritað **Kristiania**, fyrst í opinberum gögnum, síðan almennt.

Árið 1859 voru mörk Kristjaníu færð út, og varð gamla Osló þá aftur innan borgarmarkanna. Hún er nú sérstakt hverfi, Gamlibærinn (norska: Gamlebyen).

Í ársbyrjun 1925 ákváðu borgaryfirvöld í Kristjaníu að taka aftur upp gamla nafnið á borginni, Osló (Oslo). 

## Heimildir
* Nýnorska og norska Wikipedian, 20. maí 2008.
Karl 2. Englandskonungur

**Karl 2. Englandskonungur**, (f. **Karl Stúart** 29. maí 1630 – 6. febrúar 1685) var konungur Englands, Írlands og Skotlands.

17. öldin í sögu Bretlands var sérlega róstusöm. Biskupastríðin á árunum 1638 og 1640 og margskonar önnur átök tengd trúarbrögðum leiddu til Ensku borgarstyrjaldarinnar. Krúnan féll Karli í skaut þegar Karl 1. Englandskonungur, faðir hans, var tekinn af lífi 30. janúar 1649 í lokauppgjöri Ensku borgarastyrjaldarinnar.
Karl 2.

**Karl 2.** getur átt við eftirfarandi:

* Karl sköllótta, keisara Karlungaveldisins (13. júní 823 – 6. október 877).
* Karl 2. Englandskonung  (29. maí 1630 – 6. febrúar 1685).
* Karl 2. Spánarkonung (6. nóvember 1661 – 1. nóvember 1700).
* Karl 2. Noregskonung (7. október 1748 – 5. febrúar 1818).
Štark Arena

**Štark Arena** (áður **Belgrade Arena**) er fjölnota innanhúsleikvangur í Belgrad í Serbíu og er einn stærsti leikvangur sinnar tegundar í Evrópu. Hann er notaður bæði til þess að hýsa margskonar íþrótta sem og menningarviðburði og var meðal annars notaður fyrir Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2008. Leikvangurinn var einn af þeim leikvöngum sem notaður var á Evrópumeistaramóti karla í handknattleik árið 2012 og var stærsti leikvangurinn sem notaður var í þeirri kepni en leikvangurin tekur 20.000 manns í sæti.

## Tilvísanir