open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Réttarheimild

**Réttarheimildir** eru þau viðmið sem viðurkennt er að nota eigi eða megi nota sem grundvöll undir réttarreglu. Vafi getur leikið á því hvað viðurkennt er sem réttarheimild og hefur það valdið ágreiningi meðal fræðimanna hvað rétt er sé  viðurkenna. 

Réttarheimildir geta verið breytilegar eftir tíð og tímabilum. Er þannig gert ráð fyrir því að með breyttum tímum öðlist nýjar réttarheimildir viðurkenningu, en aðrar glati henni.

Íslenskir fræðimenn hafa löngum leitast við að afmarka réttarheimildarhugtakið. 

## Skilgreining Sigurðar Líndals
Sigurður Líndal, lagaprófessor, skilgreinir hugtakið í riti sínu *Um lög og lögfræði* með eftirfarandi hætti:

: *Réttarheimildir eru þau viðmið - gögn, sú háttsemi, þær hugmyndir og hvaðeina annað - sem almennt er viðurkennt að nota skuli eða nota megi til rökstuðnings þegar réttarreglu er slegið fastri eða hún mótuð almennt eða í ákveðnu tilviki*.  

Með tilvísun í *[[gögn]]* er átt við hlutræn atriði, s.s. lög og dóma, sem vísa má til til stuðnings réttarreglu. Með tilvísun til *háttsemi* er átt við venju sem hefur skapast hefur á ákveðnu sviði og telst næginlega fastmótuð og viðurkennd til að unnt sé að leggja hana til grundvallar réttarreglu. Með tilvísun til *hugmynda* er svo vísað til viðmiða sem hafa ekki mótast til hlítar eins og meginreglna laga, eðlis máls og almennrar réttarvitundar. Orðasambandið *og hvaðeina annað* vísar til þess að í tímanna rás geti nýjar réttarheimildir komið til sögunnar. 

Skilgreiningin segir að réttarheimildir séu viðmið sem *nota skuli* eða *nota megi* sem stoð undir réttarreglu. Með þessu er vísað til hugmynda Sigurðar um það hvenær réttarheimildir eru *bindandi* og hvenær er *heimilt* (ekki bindandi) að nota þær. Um þetta atriði eru uppi nokkuð misjafnar skoðanir og raunar umdeilanlegt hvort að hægt sé að tala um eitthvað "val" í þessum efni.

## Helstu réttarheimildir
Meðal helstu réttarheimilda sem beitt hefur verið í íslenskum rétti eru:
* Settur réttur
* Venja
* Lögjöfnun
* Meginreglur laga
* Eðli máls
* Fordæmi 

## Tilvísanir
Máldagi

**Máldagi** er skjal, þar sem skráðar eru eignir kirkju og ýmis réttindi og tekjustofnar sem hún á að njóta. „Máldagi“ hefur einnig merkinguna „samningur“, og e.t.v. var máldagi kirkju upphaflega samningur um eignaskipti milli kirkjubóndans og kirkjunnar. Orðið *máldagi* var einkum notað í kaþólskri tíð. 

Umsjónarmönnum kirkna var skylt að láta skrá máldaga viðkomandi kirkju og halda honum við. Biskupar höfðu eftirlit með því að það væri gert. Einnig átti að lesa máldagann upp einu sinni á ári við fjölmenna messu. 
Elsti máldagi sem varðveittur er í frumriti er Reykjaholtsmáldagi, um eignir Reykholtskirkju í Borgarfirði. Elsti hluti hans er frá því um 1180. Hugsanlegt er að rithönd Snorra Sturlusonar sé á hluta máldagans.

Sumir biskupar létu skrifa upp máldagasöfn allra kirkna í sínu biskupsdæmi. Meðal elstu máldagasafna eru Auðunarmáldagar, frá 1318, yfir Hólabiskupsdæmi, og Vilchinsmáldagar, frá því um 1397, yfir Skálholtsbiskupsdæmi. Þeir Auðunn rauði Hólabiskup og Vilchin Hinriksson Skálholtsbiskup létu taka saman þessi máldagasöfn. 

Íslensku kirkjumáldagarnir eiga sér enga hliðstæðu í Norður-Evrópu, og veita mjög mikilvæga yfirsýn um eignir og búnað íslenskra kirkna frá því á 12. öld og fram yfir siðaskipti.
.vg

**.vg** er þjóðarlén Bresku Jómfrúaeyja en einnig hefur lénið verið notað af tölvuleikjafamleiðundum en þá á vg að skammstafa *„video game“* (tölvuleikur).
Robert Wodborn

**Robert Wodborn** var biskup á Hólum 1441, eða í nokkra mánuði. 

Robert Wodborn var enskur einsetumunkur af Ágústínusarreglu, sem fékk árið 1441 páfaveitingu fyrir biskupsembætti á Hólum. Sjá páfabiskupar. Talið er víst að Robert hafi aldrei til Íslands komið, og er því á mörkunum að hægt sé að telja hann meðal Hólabiskupa.

Áslákur Bolt erkibiskup í Niðarósi nýtti sér ákvæði sem kirkjuþingið í Basel hafði veitt skömmu áður, greip fram fyrir hendur páfa og skipaði um 1442 Gottskálk Keniksson í embætti Hólabiskups, áður en Robert Wodborn náði að taka við embættinu. Var þá lokið afskiptum páfa af skipun biskupa á Hólum.

Ekkert annað er vitað um uppruna Roberts Wodborn, né hvenær hann dó. 

## Heimildir
*Jón Helgason biskup: *Kristnisaga Íslands* I, 226.
*Sigurður Líndal (ritstj.): *Saga Íslands* V.
Jón Bloxwich

**Jón Bloxwich** var biskup á Hólum 1435 – 1440, eða í 5 ár. 

Jón Bloxwich var enskur munkur af reglu Karmelíta og baccalaureus í guðfræði. Hann fékk árið 1435 páfaveitingu fyrir biskupsembætti á Hólum. Sjá páfabiskupar. Hann kom til Englands vorið 1436 og fór á fund konungsins, Hinriks VI. Hann fékk leyfi til að senda ensku Íslandskaupmennina til þess að rannsaka biskupsdæmið og gefa skýrslu um ástand þess árin 1436–1439. Jón Bloxwich kom aldrei hingað til lands og mun hafa misst biskupsdæmið af því að hann gat ekki greitt embættisgjöld sín í féhirslu páfa. Hann lét af embætti 1440 eða 1441.

Lítið annað er vitað um uppruna Jóns Bloxwich, ekki heldur hvað um hann varð, eða hvenær hann dó. 

## Heimildir
*Björn Þorsteinsson: *Enska öldin í sögu Íslendinga*, 144–147.
*Jón Helgason biskup: *Kristnisaga Íslands* I, 226.
*Sigurður Líndal (ritstj.): *Saga Íslands* V, 61.
Liður

**Liður** getur átt við eftirfarandi:
* Liðamót
* Lið í stærðfræði
* Setningarlið, stofnhluta í málfræði

## Sjá einnig
* Málfar
* Liðgerð
* Liðgerðarmálfræði
Liðamót

**Liðamót** kallast hreyfanlegar samtengingar beina. Utan um liðamót er bandvefshimna sem kallast liðpoki og í honum er liðvökvi sem smyr liðholið að innan. Vökvinn sér einnig um að flytja næringu til brjósksins á liðflötunum. Liðbönd tengjast svo beinhimnu aðliggjandi beina og takmarka hreyfingu, styðja og auðvelda hreyfinga liðanna.

## Gerðir
Liðamót eru flokkuð eftir hreyfanleika. Þetta eru:
* Renniliðir sem lítið eru hreyfanlegir. Liðfletirnir eru beinir og liðhylkið er þröngt. Dæmi um slíkan lið eru fótrótarliðir
* Hjaraliðir sem sjá um að beygja og rétta. Þeir samanstanda af liðkefli og liðskál. Þeim til styrktar eru að minnsta kosti tvö liðbönd. Olnboga- og hækilliðir eru dæmi um hjaraliði.
* Snúningsliðir kallast þeir liðir sem geta snúist um lengdarás aðliggjandi beina Lögun þeirra eru lík lögun hjarliða. Hálsliður er dæmi um snúningslið.
* Kúluliðir eru þeir liðir sem hafa liðkúlu og liðskál sem geta hreyfst til allra átta. Þessir liðir hafa vítt liðhylki og sjaldan liðbönd. Dæmi um slíka liði eru mjaðmaliður og bógliður.
Prinsessan á bauninni

**Prinsessan á bauninni** (danska: *Prindsessen paa Ærten*; *Prinsessen på ærten* skv. nútíma réttritun) er stutt ævintýri eftir H.C. Andersen. Í sögunni segir frá prinsi sem vildi giftast prinsessu en þótt enginn skortur væri á þeim fann hann eitthvað að þeim öllum, þær voru ekki alvöruprinsessur.

Óveðurskvöld eitt kom svo ung stúlka sem sagðist vera prinsessa holdvot til hallarinnar og bað um næturgistingu. Drottningin ákvað að prófa hana með því að setja baun á botn rúmsins sem henni var ætlað að sofa í, ofan á hana tuttugu dýnur og þar ofan á tuttugu æðardúnsængur. Morguninn eftir var prinsessan spurð hvernig hún hefði sofið en hún sagði að sér hefði ekki komið blundur á brá þar sem hún hefði legið á einhverju hörðu og væri öll blá og marinn. Þá kættist prinsinn mjög, sagði að hún hlyti að vera alvöruprinsessa og giftist henni, en baunin var sett á safn.

H.C. Andersen sagði sjálfur seinna að hann hefði heyrt þessa sögu þegar hann var barn. Gömul dönsk útgáfa er ekki þekkt en hins vegar er til sænsk saga um prinsessu sem lá á baunum og gæti hann hafa heyrt hana.

Prinsessan á bauninni var eitt af fyrstu ævintýrunum sem Andersen skrifaði, snemma árs 1835, og hún kom út í bæklingi með þremur öðrum ævintýrum 8. maí það ár.

## Heimild
*
Eldfærin

**Eldfærin** er ævintýri eftir H.C. Andersen. Þar segir frá dáta nokkrum sem gömul kerling sendi inn í holt tré að sækja fyrir sig eldfæri.

Inni í trénu hitti hann fyrir þrjá hunda, hvern af öðrum, og hafði sá minnsti augu á við undirskálar, sá næsti augu á stærð við mylluhjól og sá þriðji augu á stærð við Sívalaturn. Þeir sátu á kistum fullum af peningum og fyllti dátinn alla vasa af gullpeningum úr kistu stærsta hundsins. Hann fann svo eldfærin og færði kerlingunni en þegar hún vildi ekki segja honum af hverju hún vildi fá þau afhöfðaði hann hana.

Síðan fór hann til höfuðborgarinnar og lifði í vellystingum en þegar peningarnir voru búnir datt honum í hug að nota eldfærin og þá komu hundarnir og sóttu fyrir hann hvað sem hann vildi. Dátinn lét þá fyrst sækja meiri peninga en síðan langaði hann að sjá prinsessuna, sem var lokuð inni í turni sínum til að reyna að koma í veg fyrir að sá spádómur rættist að hún giftist ótignum manni. Hann lét hundana sækja sofandi prinsessuna nótt eftir nótt en þegar komst upp um hann var honum varpað í dýflissu og átti að taka hann af lífi.

Á aftökupallinum fékk hann að kveikja sér í síðustu pípunni og þegar hann notaði eldfærin komu allir hundarnir, vörpuðu kóngi og drottningu og ráðgjöfum þeirra upp í loftið svo þau brotnuðu í mola þegar þau lentu en dátinn og prinsessan giftust og hundarnir sátu veisluna.

H.C. Andersen byggði ævintýri sitt á gömlu skandinavísku ævintýri, þar sem hermaður notar töfrakerti til að kalla til sín járnmann sem uppfyllir óskir hans, en einnig eru augljós tengsl við söguna af *[[Aladdín]]* úr 1001 nótt. Einnig má finna tengsl við ævintýrin um *[[Hans og Gréta|Hans og Grétu]]*, *[[Rapunzel]]* og *[[Ali Baba]]*.

Eldfærin er eitt af elstu ævintýrum Andersens og komu fyrst út 8. maí 1835 í bæklingi með nokkrum öðrum ævintýrum, meðal annars *[[Prinsessan á bauninni|Prinsessunni á bauninni]]*.

## Heimild
*
Nýju fötin keisarans

***Nýju fötin keisarans*** (danska: *Kejserens nye Klæder*) er ævintýri eftir danska skáldið og rithöfundinn H.C. Andersen sem fjallar um hégómlegan keisara sem lætur blekkjast af tveimur klæðskerum. Ævintýrið kom fyrst út í bókinni *Eventyr, fortalte for Børn* 1837.
Litli ljóti andarunginn

***Litli ljóti andarunginn*** (danska: *Den grimme Ælling*) er ævintýri eftir danska skáldið og rithöfundinn H.C. Andersen um álftarunga sem klekst út í stokkandarhreiðri. Sagan kom fyrst út árið 1843 í bókinni *[[Nye Eventyr]]*.
Snædrottningin

**Snædrottningin** (danska: *Snedronningen*) er ævintýri eftir danska skáldið og rithöfundinn H.C. Andersen. Sagan er ein af lengstu sögum H.C. Andersens. Hún er í sjö köflum og kom fyrst út árið 1845.
Litla stúlkan með eldspýturnar

***Litla stúlkan með eldspýturnar*** (danska: *Den Lille Pige med Svovlstikkerne*) er ævintýri eftir danska skáldið og rithöfundinn H.C. Andersen um fátæka stúlku sem deyr úr kulda þar sem hún selur eldspýtur á götum borgarinnar á gamlárskvöld. Sagan kom fyrst út árið 1845 í *[[Dansk Folkekalender]]*.
Hans klaufi

**Hans klaufi** er ævintýri eftir H.C. Andersen sem kom fyrst út árið 1855. Í ævintýrinu ríður Hans klaufi til konungshallarinnar til að keppa við aðra vonbiðla prinsessunnar, á geit, með dauða kráku, tréskó og leir. Í höllinni svarar hann spurningum prinsessunnar svo vel að hún tekur hann fram yfir hina biðlana. Hans giftist prinsessunni og verður á endanum kóngur.

Sagan hefur ATU-númerið 853 („Hetjan nær í prinsessuna með hennar eigin orðum“).
Likoma

**Likoma** er eyja í Malaví-vatni sem tilheyrir Malaví. Hún er önnur tveggja eyja á vatninu, sem tilheyra Malaví, sem eru í byggð. Íbúafjöldi eyjunnar er um 9.000 en flatarmál hennar er alls 19 km².

Á Likoma er flugbraut svo hægt er að komast þangað loftleiðina frá Lílongve en einnig gengur þangað gufuskip frá Nkhata-flóa. Aðalatvinnuvegir íbúanna eru fiskveiðar en einnig er þar stundaður landbúnaður í einhverju mæli. Þó eru mestöll matvæli flutt frá meginlandinu.

Stærsta byggingin á Likoma er St. Péturskirkjan sem er steinhlaðin. Bygging hennar hófst árið 1903 og stóð fram til 1971.

Graslendi einkennir náttúrufar eyjunnar og er kassava-gras stór hluti flórunnar. Þó vaxa þar einnig apabrauðstré og einstaka mangótré á strjáli.

## Heimild
*
Garði

**Garði** er jata í fjárhúsi. Görðum er gjarnan komið fyrir á milli króa þannig að kindur geti komist að þeim hvoru megin sem er til að éta úr þeim hey.
Kró

**Kró** er stía, yfirleitt ætluð sauðfé og inni í fjárhúsi. Bilið milli veggjar eða skilrúms og garðans sem fénu er gefið á kallast kró. Byrgi og kofar í verbúðum voru einnig oft kölluð krær (krór), svo og grjótgirðingar sem hlaðnar voru í ám og notaðar til að veiða lax.
Bukoba

**Bukoba** er bær í norðvestur Tansaníu við vesturströnd Viktoríuvatns. Bærinn er höfuðstaður Kagera héraðs. Fólksfjöldinn er áætlaður 100.000 manns. Bukoba hefur lítinn flugvöll sem og ferju sem fer reglulega til Mwanza.
Útstakkur

**Útstakkur** (**Out Stack** eða **Oosta** á ensku) er óbyggt sker sem er nyrsta fasta land Bretlandseyja og heyrir undir Skotland, nánar tiltekið undir Hjaltlandseyjar. Skerið er beint fyrir norðan Miklu-Flugey, um 3 km fyrir norðan Únst, og er hluti af Hermaness-friðlandinu.
Útsker

**Útsker** eru eyjaklasi á Hjaltlandseyjum og heyra undir Skotland, um 6 km norð-austur af Hvalsey og eru austasta fasta land Skotlands, 320 km frá Noregi.

Aðaleyjarnar eru Húsey og Brúarey (tengdar með brú síðan 1957), og Græney, allar smáar, og íbúarnir eru 76 talsins. Á eyjunum eru grunnskóli, minnsti gagnfræðaskóli Bretlands, tvær verslanir, fiskvinnsla, flugbraut og kirkja. Aðalatvinnuvegur er útgerð.
Hvalsey (Hjaltlandseyjum)

**Hvalsey** (Whalsay) er sjötta stærsta eyja Hjaltlandseyja og heyrir undir Skotland. Hún er frjósöm, frekar þéttbyggð og eru aðalatvinnuvegirnir útgerð og smábúskapur. Árið 1991 voru íbúarnir 797 talsins.

Stærsta þorpið á Hvalsey heitir Symbister. Þar er höfn fyrir trillur og togara, og safn um sögu skreiðar- og saltfiskútflutnings frá dögum Hansasambandsins. Frá Symbister sigla tvær áætlunarferjur til Mainland, stærstu eyjar Hjaltlandseyja. Meðal annarra þorpa eru Clate, Isbister, Sandwick, Saltness, Challister, Marrister, North Park og Skaw, þar sem eru flugbraut og nyrsti 18 holu golfvöllur Bretlands.
Gjall (Hjaltlandseyjum)

**Yell** eða **Jell** er ein Norðureyja, og er næststærst Hjaltlandseyja, 212 ferkílómetrar, og þar búa 957 manns.

Ekki er vitað hvað nafn eyjarinnar þýðir, en talið er að það gæti verið komið úr tungumáli Pikta. Til forna kölluðu norrænir menn hana *Gjall*, þar sem hún þykir berangursleg, en þar áður *Jala* eða *Jela* sem gæti hafa þýtt „hvíta eyja“, en strendur hennar eru áberandi hvítar af skeljasandi. Á eyjunni lifa sæotrar og fjöldi sjófugla.

Ferjusamgöngur eru frá þorpinu Ulsta til Tófta á Mainland, og frá þorpinu Gutcher til Belmont á Únst og Oddsstaðar á Fetlar. Fleiri þorp eru á Yell: Búravogur, Mið-Yell, Cullivogur og Glúp.
.mm

**.mm** er þjóðarlén Mjanmar. Það var stofnað 1997 og er úthlutað af MPT, póst og símastofnun Majanmar.
Húðfletting

**Húðfletting** er oftast haft um þann verknað að fletta húð af manni til pyntingar eða refsingar. Þegar átt er við „húðflettingu“ dýra er talað um að flá eða *hamfletta* dýrið. 

Sögnin að *húðfletta* er ekki mikið notuð í eiginlegri merkingu, enda sjaldgæft að fólk sé húðflett, nema hér áður fyrr til refsingar, eins og t.d. segir í Nýja testamentinu: *Þeir munu hann húðfletta og lífláta*. Og svo þetta dæmi úr sagnfræðiriti: *Landnemarnir pynduðu fanga sína og húðflettu þá*.  Aðallega er hún þó notuð í óeiginlegri merkingu. *Hann húðfletti borgarastéttina fyrir spillingu, valdagræðgi og nautnasýki.* 

## Aðrar pyntingaraðfarir og refsingar
* bakstroka
* brennimerking
* fótstokkun
* handhögg
* handstrýking
* hjólbrot
* hjóldráttur
* húðlát
* Húðstrýking 
* iljastroka
* járnburður
* kjöldráttur
* limalát
* líflátsrefsing
* pálmastikun
* reyrprikshýðing
* stegla
* stjaksetning
* svarðfletting
Elliheimili

**Elliheimili** (eða **dvalarheimili** eða **heimili aldraðra**) er dvalarstofnun fyrir aldrað fólk sem ekki getur annast sig sjálft eða er komið á þann aldur að það vilji geta notið vissrar þjónustu. 

Sum elliheimili bjóða upp á íbúðir með takmarkaðri þjónustu og eru ætluð fólki sem ekki er orðið örvasa og getur enn bjargað sér að hluta. Slík elliheimili henta líka þeim sem nálgast óðfluga ellilífeyrisaldurinn og óttast það sem efri árin bera í skauti sér og vill geta hringt á sjúkraliða sem bregst skjótt við ef eitthvað kemur upp á. Önnur elliheimili hafa fulla þjónustu, og oftast eru þau ætluð gömlu fólki sem flokkast sem hægversnandi langtímasjúklingar eða er afskipt, fátækt og/eða einstæðingar. Oftast er þá hverjum einstaklingi komið fyrir á sérherbergi, en stundum einnig með öðrum. Slík herbergi eru öll að vissu leyti eins. Til hliðar við rúmið er náttborð með skúffu og einhvers staðar í herberginu er lítill vaskur og spegill þar yfir. Slíkt herbergi minnir nokkuð á sjúkrahúsherbergi, nema að við bætist persónulegir munir dvalargesta, s.s. myndir af fjölskyldunni og/eða vinum. Inn af herberginu er oftast lítið salerni.
Fláning

**Fláning** er það að fjarlægja húð (*skinn*) af dýri með egghvössu áhaldi. Úr dýraskinnum er m.a. unninn fatnaður. 

*Hamfletting* er þegar skinn (eða para) er fjarlægt af dýrinu með hnífi eða egghvössu áhaldi. Smáfuglar, til dæmis rjúpur, eru oftast hamflettar en einnig er talað um að hamfletta sjávardýr með hvelju eins og til dæmis hvali eða rauðmaga. 

*Roðfletting* er fláning fisks. Hún er framkvæmd með því að smeygja hnífi undir roðið og draga um leið í það til að losa það frá fiskinum. Í frystihúsum er það oftast gert með roðflettivél. Roðflettingu má ekki rugla saman við flökun, það er að segja það að *flaka fisk*, eða slægingu, það er að segja það að *slægja fisk*.
Bakstroka

**Bakstroka** er húðstroka á bak einhvers, og var notuð til pyntingar eða refsingar hér áður fyrr. Var bakstrokan oftast veitt með svipu eða reyr.
Húðstrýking

**Húðstrýkingar** voru notaðar til hegninga fyrir afbrot á miðöldum og fólust oftast í því að slá svipu á bak þeim sem hegna skildi. Húðstrýking er einnig pyntingaraðferð til að ná einhverju upp úr „hinum seka“.
Fótstokkun

**Fótstokkun** er aðferð sem notuð var á miðöldum til að hindra fanga í að flýja. Fangar voru *fótstokkaðir* með því að setja *stokk* á fætur þeirra til refsingar eða til pyntingar á steglu. 

## Þessu tengt
* Gapastokkur
Brennimerking

**Brennimerking** er refsing sem var mikið notuð fyrr á öldum t.d. til að merkja þá sem uppvísir höfðu verið að þjófnaði eða öðrum glæpum. Þegar menn voru brennimerktir var glóðandi heitt járn með tákni stimplað á líkama hins seka, eða aðeins brenndur viss stafur (t.d. í andlit viðkomandi) til að merkja sem vændiskonu eða guðlastara eða fyrir aðra glæpsamlega lesti. Víða um heim eru nautgripir og hross brennimerkt til að merkja þá eiganda sínum. Þá er sauðfé að sama skapi brennimerkt á hornum.

Oft er talað um að *brennimerkja einhvern* (þ.e.a.s koma óorði á einhvern) í óeiginlegri merkingu, t.d.: *Stjórn [[Egyptaland]]s vildi brennimerkja hann með einhverju móti og kallaði hann „falsspámann“. *
Svarðfletting

**Svarðfletting** er að flá höfuðleður af öðrum manni. Sumir indíánar *svarðflettu* óvini sína til að niðurlægja þá lifandi eða látna, eða til að hafa sem herfang eða sigurtákn. .
Vélhyggja

**Vélhyggja** er kenning í heimspeki um að öll náttúruleg fyrirbæri eigi sér efnislegar orsakir. Hægt er að bera það saman við andstæðuna lífhyggju, heimspekilega kenningu um að lífskraftar séu virkir í lífverum svo að ekki sé hægt að útskýra líf einungis með vélhyggju.

Kenningin um vélhyggju skiptist í tvær gerðir sem báðar eru flokkaðar sem frumspeki, en ólíkar í umfangi og markmiðum. Hin fyrri er alheimskenning um náttúruna sem að flestu leyti hefur verið horfið frá en hin seinni er staðbundin kenning um mannverur og huga þeirra sem er í dag mjög umdeild.
Jóakim Danaprins

**Jóakim Danaprins** (fæddur **Joachim Holger Waldemar Christian** 7. júní 1969) er yngri sonur Margrétar Danadrottningar og Hinriks Danaprins. Friðrik 10. Danakonungur er eldri bróðir hans.

## Fjölskylda
Þann 18. nóvember 1994 giftist Jóakim Alexöndru Manley (f. 1964) og varð Alexandra fyrir vikið prinsessa af Danmörku. Þau eignuðust tvo syni:
* Nikolai William Alexander Frederik (f. 1999) og
* Felix Henrik Valdemar Christian (f. 2002)

Jóakim og Alexandra skildu árið 2004 en deila forræði með drengjunum.

Þann 3. október 2007 tilkynnti danska hirðin að Jóakim hefði trúlofast kærustu sinni, franskri stúlku að nafni Marie Cavallier. Parið gekk í hjónaband þann 24. maí árið 2008 og eiga tvö börn: Hinrik (f. 2009) og Aþenu (f. 2012).
Sofía Spánarprinsessa

**Sofía Spánarprinsessa** (fædd **Sofía de Todos los Santos de Borbón y Ortiz**, 29. apríl 2007), er yngri dóttir Felipe Spánarkrónprins og Letiziu krónprinsessu. Elsta barn þeirra hjóna er Leonor Spánarprinsessa.

Sofía var skírð 15. júlí 2007 og voru guðforeldrar hennar Paloma Rocasolano móðuramma hennar, og Konstantin-Assen Búlgaríuprins.
Máxima Hollandsdrottning

**Máxima Hollandsdrottning** (*Máxima Zorreguieta Cerruti*) (f.17. maí 1971) er eiginkona Vilhjálms Alexanders Hollandskonungs. Hún varð drottning Hollands 30. apríl 2013, þegar Beatrix drottning, móðir Vilhjálms, sagði af sér og Vilhjálmur tók við.
## Fjölskylda
Máxima er frá Argentínu. Hún er hagfræðingur að mennt og hafði starfað um árabil hjá alþjóðlegum fjárfestingafyrirtækjum. Þann 2. febrúar 2002 giftist hún Vilhjálmi og varð fyrir vikið krónprinsessa Hollands. Val Vilhjálms á eiginkonu var umdeilt þar sem upp komst að faðir Maximu hafði verið ráðherra í stjórnartíð forsetans Jorge Rafael Videla, einræðisherra. Seinna kom svo í ljós að faðir Maximu hefði engan þátt átt í hroðaverkunum sem fram fóru í tíð stjórnar Videla. Hún nýtur nú vinsælda í Hollandi.

Maxima og Vilhjálmur Alexander eiga þrjár dætur:
* Katrínu Amalíu (f. 2003) 
* Alexíu (f. 2005)
* Aríönnu (f. 2007)

## Tilvísanir
Hljómar - Hljómar

**Hljómar**  er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum í nóvember árið 1967. Stereo hljóðritun í Chappell Recording Studios, London. Yfirumsjón:Tony Russell. Önnur vinnsla svo sem skurður og pressun fór fram í Þýskalandi. Forsíða: Hilmar Helgason Ljósmyndir á plötuumslagi tók Kristján Magnússon. 

## Lagalisti
#Heyrðu mig góða - *Lag - texti: Gunnar Þórðarson - Ólafur Gaukur* 
#Sveitapiltsins draumur- *Lag - texti: J&M. Philips - Ómar Ragnarsson*
#Miðsumarnótt - *Lag - texti: Þórir Baldursson - Þorsteinn Eggertsson* 
#Hringdu - *Lag - texti: T. Hatch - Ómar Ragnarsson*
#Þú og ég - *Lag - texti: Gunnar Þórðarson - Ólafur Gaukur*
#Æsandi fögur - *Lag - texti: B. Verdi, B. Kaye & E. Gin - Ómar Ragnarsson*
#Peningar - *Lag - texti: Rúnar Gunnarsson - Þorsteinn Eggertsson*
#Þú ein - *Lag - texti: B. Bryant - Ómar Ragnarsson*
#Einn á ferð - *Lag - texti: [[Lennon–McCartney]] - Ómar Ragnarsson*
#Syngdu - *Lag - texti: Gunnar Þórðarson - Ólafur Gaukur*
#Um hvað hugsar einmana snót - *Lag - texti: J. Sebastian —  Ómar  Ragnarsson*
#Gef mér síðasta dans -  *Lag - texti: J. Pomus & R. Shuman —  Ómar  Ragnarsson*

## Heyrðu mig góða - texti

*Lag -texti: Gunnar Þórðarson - Ólafur Gaukur*

:Hey, hey, heyrðu  mig góða. 
:þú gerir það nú, 
:gefðu mér blíðu þína. 

:Hey, hey, heyrðu mig vina,
:þá verðurðu frú, 
:vertu  mig ekki' að pína, 
:ég get bara' ekki beðið meir. 

:Hey, hey. heyrðu  mig góða. 
:þú gerir það nú, 
:gefðu mér koss á vanga. 

:Hey, hey. heyrðu mig vina
:ég vildi að þú 
:veittir mér sælu langa. 

:Saman  gætum, við gengið tvö, 
:gengið fram veginn, sem liggur
:til lífsins, en 

:Bíða, á ég þá bara að bíða, 
:tíminn er lengi. svo lengi að líða, 
:ég get það ekki meir. 

:Ég hélt að þú vildir mig og værir 
:stúlkan mín 
:vonaði að engum öðrum gæfir þú 
:gullin þín. 

:Bíða, á ég þá bara að bíða, 
:tíminn er lengi, svo lengi að líða,
:ég get það ekki meir, ég get það 
:ekki meir, ég get það ekki meir.
Á sjó - Fjórtán sjómannalög

**Á sjó - Fjórtán sjómannalög**  er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1971.  Ljósmynd á plötuumslagi tók Rafn Hafnfjörð. 

## Lagalisti
#Á sjó - *Lag - texti: V. Doonican - Ólafur Ragnarsson* - Þorvaldur Halldórsson og hljómsveit Ingimars Eydal
#Farmaður hugsar heim - *Lag - texti: Þórunn Franz - Árelíus Níelsson* - Elly og Ragnar ásamt hljómsveit Svavars Gests
#Svona er á síld - *Lag - texti: R. Miller - Ómar Ragnarsson* - Ómar Ragnarsson með hljómsveit Svavars Gests
#Hvað skal með sjómann - *Lag - texti: Írskt þjóðlag - Sigurður Þórarinsson* - Savanna tríó
#Gefðu að hann nái til lands - *Lag - texti: Oliver - Ómar Ragnarsson* - Helena Eyjólfsdóttir og hljómsveit Ingimars Eydal
#Úti í Hamborg - *Lag - texti: Jón Sigurðsson* - Ragnar Bjarnason og Jón Sigurðsson ásamt hljómsveit Ragnars Bjarnasonar
#Ég fer í nótt - *Lag - texti: J. Allison - Ómar Ragnarsson* - Vilhjálmur Vilhjálmsson við undirleik Magnúsar Ingimarssonar
#Blítt og létt - *Lag - texti: Oddgeir Kristjánsson - Árni úr Eyjum* - Rúnar Gunnarsson og sextett Ólafs Gauks
#Jón Tröll - *Lag - texti: J. Dean - Ómar Ragnarsson* - Guðmundur Jónsson
#Kveðja til farmannsins - *Lag - texti: Kaihan - Ágúst Böðvarsson* - Svanhildur Jakobsdóttir og sextett Ólafs Gauks
#Föðurbæn sjómannsins - *Lag - texti: Þórunn Franz - Árelíus Níelsson* - Ragnar Bjarnason og hljómsveit 
#Halí-a-hó -  *Lag - texti: Írskt þjóðlag - Jónas Árnason* - Þrjú á palli
#Ég bíð við bláan sæ -  *Lag - texti: Spector - Jón Sigurðsson* - Anna Vilhjálms og Vilhjálmur Vilhjálmsson með hljómsveit Magnúsar Ingimarssonar
#Laus og liðugur -  *Lag - texti: Jónatan Ólafsson - Númi Þorbergsson* - Stefán Jónsson og Lúdó sextett
Hörður Torfason syngur eigin lög

**Hörður Torfason syngur eigin lög**  er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1971. Hljóðritun fór fram víða í Reykjavík og meðal annars í Veitingastaðnum Klúbbnum sem var við Borgartún undir stjórn Péturs Steingrímssonar. Ljósmyndir og útlit Björn Björnsson. 

## Lagalisti
#Þú ert sjálfur Guðjón - *Lag - texti: Hörður Torfason - Þórarinn Eldjárn*
#Aftanþeyr - *Lag - texti: Hörður Torfason — Rúnar Hafdal Halldórsson*
#Lát huggast barn - *Lag - texti: Hörður Torfason — Steinn Steinarr* 
#Dagurinn kemur - Dagurinn fer - *Lag - texti: Hörður Torfason — Rúnar Hafdal Halldórsson*
#Grafskrift - *Lag - texti: Hörður Torfason - Þorsteinn Gíslason*
#Tryggð - *Lag - texti: Hörður Torfason — Tómas Guðmundsson*
#Kveðið eftir vin minn - *Lag - texti: Hörður Torfason — Halldór Laxness*
#Leitin - *Lag - texti: Hörður Torfason — Rúnar Hafdal Halldórsson*
#Jósep smiður - *Lag - texti: Hörður Torfason — Grímur Thomsen*
#Ég leitaði blárra blóma - *Lag - texti: Hörður Torfason — Tómas Guðmundsson* 
#Útburðarvæl - *Lag - texti: Hörður Torfason — Davíð Stefánsson*
#Gamalt sæti -  *Lag - texti: Hörður Torfason — Steinn Steinarr*

## Textabrot af bakhlið plötuumslags
 

## Myndin á framhlið plötuumslagsins
Verkstæði jólasveinanna

**Verkstæði jólasveinanna** er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1973.  
Á henni flytja leikarar við Þjóðleikhúsið *Verkstæði jólasveinanna* eftir Thorbjörn Egner.  Leikstjóri er Baldvin Halldórsson og þýðandi Hulda Valtýsdóttir. Myndina á framhhð plötuumslagsins gerði Halldór Þétursson.

## Leikarar
*Maður frá útvarpinu - Helgi Skúlason
*Dóttir hans - Brynja Benediktsdóttir
*Gamall maður - Klemenz Jónsson
*Gömul kona - Helga Valtýsdóttir
*Gamli jólasveinninn - Indriði Waage
*Mið jólasveinninn - Þorgrímur Einarsson
*Litli jólasveinninn - Bessi Bjarnason
*Gáttaþegur kynnir - Ómar Ragnarsson

## Hljóðdæmi úr söngleiknum

## Textabrot af bakhlið plötuumslags
Þuríður Sigurðardóttir - Fjórtán vinsæl lög

**Þuríður Sigurðardóttir - Fjórtán vinsæl lög**  er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1973.  Ljósmynd á plötuumslagi tók Jóhannes Long. 

## Lagalisti
#Ég ann þér enn - *Lag - texti: Reed/B. Mason — M. Ingimarss./Ó. Ragnarsson*
#Bláu augun þín - *Lag - texti: Gunnar Þórðarsson - Ólafur Gaukur*
#Árin líða - *Lag - texti: Matthías Á. Mathiesen - Ólafur Pálsson* 
#Vinur kær - *Lag - texti: M. Carr/B. Nisbet — Guðm, Jónsson*
#Játning - *Lag - texti: Sigfús Halldórsson — Tómas Guðmundsson*
#Bónorðið - *Lag - texti: Lydiate — Ómar Ragnarsson* - Vilhjálmur Vilhjálmsson syngur með
#Ég á mig sjálf - *Lag - texti: Chris Andrews — Ómar Ragnarsson*
#Í okkar fagra landi - *Lag - texti: Hall — Þorsteinn Eggertsson*
#Í dag - *Lag - texti: Gunnar Þórðarson*
#Í Reykjavík - *Lag - texti: Hjördís Pétursdóttir - Jenni Jóns*
#Ég vil að þú komir - *Lag - texti: Gunnar Þórðarson*
#Elskaðu mig -  *Lag - texti: S. Bono — Ómar Ragnarsson*
#Minningar -  *Lag - texti: Gunnar Þórðarson — Jónas Friðrik* - Pálmi Gunnarsson syngur með
#Ég er í ofsastuði -  *Lag - texti: R. og I.Berns — Ómar Ragnarsson*

## Textabrot af bakhlið plötuumslags
Sprengisandur

**Sprengisandur** (í sumum fornritum aðeins nefndur **Sandur**) er gróðursnauð og örfoka háslétta á miðhálendi Íslands. Suðurmörk Sprengisands miðast venjulega við Þjórsárver og norðanmörkin við Kiðagil, að austan teygir hann sig að rótum Tungnafellsjökuls og að Skjálfandafljóti, en að vestan að Þjórsá og þaðan norður með austurjaðri Hofsjökuls. Sprengisandur er ekki samfellt sandflæmi eða sandauðn þótt nafn hans gæti bent til þess. Grýttur jökulruðningur þekur stór flæmi en áreyrar og sandar eru meðfram ám. Þar eru einnig hraun, Tunguhraun, sem þekur allstórt svæði norðan Tungnafellsjökuls. Fjórðungsalda er móbergsfell á miðjum Sprengisandi og vestan undir því er Fjórðungsvatn, stærsta stöðuvatnið á svæðinu. Um Sprengisand liggur Sprengisandsleið, forn fjallvegur sem tengir Norðurland og Suðurland. Allmikil umferð er um Sprengisand, einkum að sumarlagi. Ferðafélag Íslands reisti hús í Nýjadal við rætur Tungnafellsjökuls árið 1967 og þar er ágæt gistiaðstaða og tjaldstæði.

Hinir þjóðkunnu söngtextar Á Sprengisandi eftir Grím Thomsen og Yfir kaldan eyðisand eftir Kristján Jónsson fjallaskáld gerast á Sprengisandi.

## Tengt efni
* Sprengisandsvegur

## Tenglar

* ''Yfir sandinn''; fyrsti hluti; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1997
* ''Yfir sandinn''; annar hluti; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1997
* ''Sprengisandur''; grein í Eimreiðinni 1903
Eiríksjökull

**Eiríksjökull** er móbergsstapi og jökull (jökulskjöldur) er rís austan Strúts sunnan Hallmundarhrauns og vestan Langjökuls. Hann er 1675 m á hæð og u.þ.b. 40 ferkílómetrar að flatarmáli, stærstur fjalla hér slíkrar gerðar. Sjálf gangan á jökulinn er dagsverk en hentugt er að ætla til þess þrjá daga að meðtöldum ferðum til og frá jöklinum. 
Ráðlegt er að leggja af stað snemma dags og hætta við ef veður eru ekki eins og best verður á kosið. Leiðin er vel fær en óvönum er bent á Ferðafélag Íslands.

Áður var jökullinn kallaður *Baldjökull* eða *Balljökull*  en farið var að nefna hann sínu núverandi nafni upp úr 1700, ventanlega fyrir áhrif frá fjallinu Eiríksgnípu. Sú nafngift er síðan þoku sveipuð og aðeins til gruggugar munnmælasögur um útilegumann sem slapp þangað upp og gaf þar með fjallinu sitt nafn. 

## Tilvísanir


## Heimildir
* 
## Tenglar
* ''Eiríksjökull''; grein í Eimreiðinni 1904
Filippus Belgíukonungur

**Filippus** (*Philippe Léopold Louis Marie*) (f. 15. apríl 1960) er núverandi konungur Belgíu. Hann er frumburður Alberts Belgíukonungs og Pálu drottningu.

## Líf og fjölskylda
Filippus varð krúnuerfingi árið 1993 þegar föðurbróðir hans, Baldvin þáverandi konungur lést. Þá tók faðir Filippusar, Albert við konungdæminu.

Þann 4. desember 1999 giftist Filippus aðalskonu að nafni Matthildur.
Þau eiga fjögur börn:
* Elísabetu (f. 25. október 2001)
* Gabríel (f. 20. ágúst 2003)
* Emanúel (f. 4. október 2005)
* Elenóru (f. 16. apríl 2008)

Filippus tók við konungsveldinu árið 2013, þegar faðir hans sagði af sér.

## Tilvísanir
Katrín Amalía Hollandsprinsessa

**Katrín Amalía Hollandsprinsessa** (*Catharina Amalia Beatrix Carmen Victoria*) (f. 7. desember 2003) er frumburður Vilhjálms Alexanders Hollandskonungs og Maxímu Hollandsdrottningar. Föðuramma Katrínar er Beatrix drottning. Hún er krónprinsessa að hollensku krúnunni.

## Skírn og daglegt líf
Katrín Amalía var skírð 12. júní 2004 og voru guðforeldrar hennar sex: föðurbróðir hennar Konstantínus Hollandsprins, Marc ter Haar, Herman Diederik Tjeenk Willink, Samantha van Welderen, og móðurbróðir hennar Martín Zorreguieta.

Katrín Amalía býr með foreldrum sínum og yngri systrum sínum, Alexíu og Aríönnu í borginni Wassenaar, Hollandi.
Alexía Hollandsprinsessa

**Alexía Hollandsprinsessa** (*Alexia Juliana Marcela Laurentien*) (fædd 26. júní 2005), er miðdóttir Vilhjálms Alexanders Hollandsprins og Máximu Hollandsprinsessu.

## Skírn og daglegt líf
Alexía var skírð 19. nóvember 2005 í Wassenaar. Guðforeldrar hennar eru Mathilde, hertogaynjan af Brabant, fröken Alexandra Jankovich de Jeszenice, föðurbróðir hennar Johan Friso Hollandsprins.

Alexía býr með foreldrum sínum og systrum í Wassenaar Hollandi.
Aríanna Hollandsprinsessa

**Aríanna Hollandsprinsessa** (*Ariane Wilhelmina Máxima Ines*) (f. 10. apríl 2007). Hún er yngsta dóttir Vilhjálms Alexanders Hollandsprins og Máximu Hollandsprinsessu.

## Skírn og daglegt líf
Aríanna var skírð þann 20. október 2007. Guðforeldrar hennar eru Valeria Delger, móðursystir hennar Inés Zorreguieta, Vilhjálmur, erfðahertoginn af Lúxemborg, Tijo Baron Collot d´Escury og Anton Frilling.

Aríanna býr með foreldrum sínum og systrum í Wassenaar Hollandi.
Veðramót

***Veðramót*** er íslensk kvikmynd frá árinu 2007. Hún er skrifuð og leikstýrð af Guðnýju Halldórsdóttur. Myndin hlaut 11 tilnefningar til Edduverðlaunanna 2007.
Duggholufólkið

***Duggholufólkið*** er íslensk kvikmynd frá árinu 2007. Hún er skrifuð og leikstýrð af Ara Kristinssyni.

## Heimildir
Reykjavik Whale Watching Massacre

***Reykjavík Whale Watching Massacre*** (skammstafað ***RWWM***) er íslensk kvikmynd leikstýrð af Júlíus Kemp, en handritið skrifaði Sjón. Myndin var frumsýnd haustið 2009.

## Tenglar
*
Brúðguminn

***Brúðguminn*** er íslensk kvikmynd sem frumsýnd var í janúar árið 2008. Leikstjóri er Baltasar Kormákur sem skrifaði einnig handritið með Ólafi Egilssyni. Myndin byggir á leikriti Antons Tsjekovs, *[[Ívanov]]*. Tökur fóru fram í Flatey á Breiðafirði. Myndin hlaut fjórtán tilnefningar (sem er met) og sjö verðlaun á Edduverðlaunaafhendingunni.

## Heimildir
Loðvík prins af Lúxemborg

**Loðvík prins af Lúxemborg** (*Louis Xavier Marie Guillaume*) (f. 5. ágúst 1986) er þriðja barn Hinriks erkihertoga af Lúxemborg ogMaríu Teresu erkihertogaynju. Loðvík á fjögur systkini: Vilhjálm erfðahertoga, Felix prins, Alexöndru prinsessu og Sebastien prins.

## Fjölskylda
Þann 29. september 2006 giftist Loðvík kærustu sinni Tessy Antony (f. 1985) en þau höfðu eignast son þann 12. mars það sama ár. Við hjónabandið þurfti Loðvík að segja sig úr erfðalínunni að lúxemborgísku krúnunni en fékk að halda titlunum *prins af Lúxemborg* og *hans konunglega hátign*. Kona hans og börn munu hins vegar ekki hafa neina titla, einungis eftirnafnið *de Nassau*.
Loðvík og Tessy eiga tvo syni:
*Gabriel Michael Louis Ronny de Nassau (f. 2006)
og
*Noah Guillaume de Nassau (f. 2007).

Fjölskyldan býr í Sviss
Hringfarar

***Diary of a Circledrawer*** (ís. *Hringfarar*) er íslensk kvikmynd sem frumsýnd var árið 2009. Leikstjóri er Ólafur Jóhannesson.

## Heimildir
Játvarður prins, hertogi af Edinborg

**Játvarður prins, hertoginn af Edinborg** (*Edward Antony Richard Louis*) (f. 10. mars 1964) er yngsta barn Elísabetar II Bretadrottningar og Filippusar prins, hertoga af Edinborg. Hann er 14. í erfðaröð bresku krúnunnar.

## Líf og fjölskylda
Játvarður fæddist í Buckinghamhöll. Hann var skírður í Windsorkastala 2. maí 1964. Hann á þrjú eldri systkini, Karl 3. Bretakonung, Önnu prinsessu og Andrés prins, hertogann af York.

Þann 19. júní 1999 giftist Játvarður unnustu sinni Sophie Rhys-Jones og gaf drottningin parinu titlana *jarlinn og greifynjan af Wessex*. Árið 2019 var Játvarði einnig gefinn titillinn jarlinn af Forfar. Játvarður og Sophie eiga dótturina Lafði Louise Alice Elizabeth Mary Mountbatten-Windsor sem fædd er 8. nóvember 2003. Þann 17. desember 2007 eignuðust hjónin sitt annað barn, soninn James Alexander Philip Theo Mountbatten-Windsor, sem gengur undir titlinum Severn vísigreifi. 

Karl 3. Bretakonungur veitti Játvarði titilinn hertogi af Edinborg í mars árið 2023.

## Tilvísanir
Neftóbak

**Neftóbak** er mulið tóbak sem tekið er í nefið. Talað var um að *taka í nefið*, *snússa sig* eða að *stúta sig* þegar menn heltu neftóbaki upp í nef sér úr pontu. Snöff er fínkorna neftóbak sem bannað er á Íslandi. Neftóbak er líka þekkt sem „bagg“ eða „ruddi“. „Bagg“ er nafn sem oftast er notast við þegar neftóbakinu er þjappað í tóbakssprautu og sett í vörina.

## Tengt efni
* Munntóbak
* Tóbaksreykingar
* Nikótínpúðar

## Tenglar
* 
* ''Neftóbak''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966
Kristján 1.

**Kristján 1.** (1426 - 21. maí 1481) var fyrsti konungurinn af Aldinborgarættinni. Hann var konungur Danmerkur frá 1448 til 1481, Noregs frá 1450 til 1481 og Svíþjóðar frá 1457 til 1464.

Kristján var sonur Diðriks greifa af Aldinborg (Oldenburg) og konu hans Hedevig af Holstein, sem var afkomandi Eiríks klippings, Danakonungs á 14. öld. Kristófer af Bæjaralandi, konungur Danmerkur frá 1440, dó óvænt árið 1448. Hann var barnlaus og vandi að finna erfingja. Adolf hertoga af Slésvík, móðurbróður Kristjáns, var boðin kórónan en hann benti á systurson sinn og var hann valinn, meðal annars með því skilyrði að hann giftist ekkju Kristófers, Dórótheu drottningu, og að allar meiri háttar ákvarðanir þyrftu að fá samþykki ríkisráðsins. Norðmenn voru þó tregir til að samþykkja Kristján sem konung og Svíar vildu hann alls ekki, sprengdu Kalmarsambandið og völdu Karl Knútsson Bonde sem konung.

Eftir átök við Svía um yfirráð yfir Noregi var Kristján krýndur konungur Noregs í Niðarósdómkirkju sumarið 1450 af Marcellusi Skálholtsbiskupi, en tveimur árum síðar fór Karl Knútsson í stríð við Dani og réðist á Skán. Stríðið stóð í fimm ár og veitti ýmsum betur en á endanum unnu Danir sigur, Kristján var krýndur konungur Svíþjóðar og Kalmarsambandið var endurreist.

Marcellus Skálholtsbiskup, sem raunar kom aldrei til Íslands, var einn helsti ráðgjafi Kristjáns 1. á fyrsta áratug valdaferils hans. Marcellus var ævintýramaður sem tókst að koma sér í mjúkinn hjá konungi og fékk hann jafnvel til að velja sig sem erkibiskupsefni í Niðarósi en þau áform náðu þó ekki fram að ganga. Marcellus varð hins vegar kanslari og einn valdamesti maður Danmerkur og raunar Norðurlanda allra, þar til hann drukknaði 1460.

Þegar Adolf hertogi af Slésvík dó barnlaus 1459 tókst Kristjáni að fá sig hylltan sem hertoga af Slésvík og greifa af Holstein en það kostaði mikið fé, auk þess sem hann þurfti að eiga í stríði við ýmsa aðra sem þóttust eiga tilkall til erfða og það varð honum dýrt. Hann neyddist til að hækka skatta og steypti sér í miklar skuldir. Nokkru síðar gerðu Svíar uppreisn og kölluðu Karl Knútsson aftur til valda. Kristján fór í stríð við Svía eftir lát Karls 1470 og reyndi að vinna ríkið að nýju en beið ósigur í orrustunni við Brunkebjerg 1471.

Þegar frá leið tókst Kristjáni að greiða hluta af skuldum sínum og fá eftirgjöf á öðru og styrkja veldi sitt. Árið 1468 kallaði hann saman fyrsta stéttaþingið sem haldið var í Danmörku.

Kristján 1. dó í Kaupmannahöfn 21. maí 1481 og er legstaður hans í Hróarskeldudómkirkju. Kona hans var sem fyrr segir Dóróthea af Brandenborg (um 1430 - 10. nóvember 1495), ekkja Kristófers af Bæjaralandi, og áttu þau þrjú börn sem upp komust, Hans og Friðrik 1., sem báðir urðu konungar Danmerkur, og Margréti, sem giftist Jakob 3. Skotakonungi.

## Heimild
*
Didda og dauði kötturinn

**Didda og dauði kötturinn** getur átt við eftirfarandi:

* Bókina *[[Didda og dauði kötturinn (bók)|Didda og dauði kötturinn]]* eftir Kristlaugu Maríu Sigurðardóttur
* Kvikmyndina *[[Didda og dauði kötturinn (kvikmynd)|Didda og dauði kötturinn]]* byggða á bókinni, frumsýnd 2003
Zetufall Riemanns

**Zetufall Riemanns**, táknað með &zeta;(*s*), er tvinngilt fall með tvinntölubreytu *s*, sem skilgreint er á tvinntalnasléttunni, nema þar sem raunhluti breytunnar er einn. 

Zetufallið er skilgreint þannig, fyrir Re(*s*) > 1:

:
\zeta(s) =
\sum_{n=1}^\infty \frac{1}{n^s}


en mögulegt er að útvíkka það yfir alla tvinntalnasléttuna, þar sem Re(*s*) &ne; 1. Ofantalin framsetning Zetufallsins er sértilvik af Dirichlet-röð með *a**n* = 1.

## Útvíkkun á tvinntalnasléttunni
Útvíkkun zetufallsins á allri tvinntalnasléttunni, þar sem Re(*s*) &ne; 1 gefur:

:\zeta(s) = \frac{\Gamma(1-s)}{2 \pi i} \int_{+\infty}^{+\infty} \frac{(-x)^{s}}{e^x - 1} \frac{\mathrm{d}x}{x}, 

þar sem heildað er meðfram jákvæða hluta x-ássins, einu sinni umhverfis núllpunktinn, sem einnig rita á forminu

:\zeta(s)=\frac{1}{1-2^{1-s}} 
\sum_{n=0}^\infty \frac {1}{2^{n+1}}
\sum_{k=0}^n (-1)^k {n \choose k} (k+1)^{-s}.

## Zetufallið sett fram með margfeldum Eulers
Leonhard Euler, setti fram eftirfarandi samband fyrir rauntölu *s* > 1:
 
:
\begin{align}
\sum_{n\geq 1}\frac{1}{n^s}& = \prod_{p \text{ primtala}} \frac{1}{1-p^{-s}} \\
& = \left(1 + \frac{1}{2^s} + \frac{1}{4^s} + \cdots \right) \left(1 + \frac{1}{3^s} + \frac{1}{9^s} + \cdots \right) \cdots \left(1 + \frac{1}{p^s} + \frac{1}{p^{2s}} + \cdots \right) \cdots,
\end{align}


þar sem *p* er frumtala (prímtala).

(Með því að setja *s* = 1 fæst umhverfuröð.) 

Riemann sýndi af röðin hér að ofan er samleitin fyrir allar tvinntölur *s* með Re(*s*) > 1. Gefa má eftirfarandi samband fyrir umhverfu zetufallsins:

: \frac{1}{\zeta(s) }= \prod_{p} (1-p^{-s})= \sum_{n=1}^{\infty}\mu (n)n^{-s} 

þar sem μ er Möbiusfallið.

## Zetufallið á tvinntalnasléttunni, þar sem Re(''s'') < 0
Eftirfarandi jafna gildir á hálfsléttunni Re(*s*) 
\zeta(s) = 2^s\pi^{s-1}\sin\left(\frac{\pi s}{2}\right)\Gamma(1-s)\zeta(1-s)
,

þar sem *&Gamma;* táknar gammafallið.

## Afleiða zetufallsins
:\frac {\zeta^\prime(s)}{\zeta(s)} = -\sum_{n=1}^\infty \frac{\Lambda(n)}{n^s},

þar sem Λ táknar Mangoldtsfallið.

## Núllstöðvar zetufallsins
Zetufallið hefur engar núllstöðvar á hálfsléttunni Re(*s*) > 1, en á hálfsléttunni Re(*s*) < 0 hefur zetufallið núllstöðvarnar *s* = -2*n*, þar sem *n* er náttúrleg tala. Aðrar núllstöðvar, sem eru óendanlega margar, liggja á borðanum 0 < Re(*s*) < 1, samhverft um ásana Im(*s*) = 0 og Re(*s*) = ½. Ósönnuð tilgáta Riemanns segir að allar "áhugaverðar" núllstöðvar liggi á línunni Re(*s*) = ½.

## Tengsl zetufallsins við frumtölur
Talið er að zetufallið geti gefið mikilvægar upplýsingar um dreifingu frumtalna.
Núllstöð

**Núllstöð** eða **rót** falls er í stærðfræði gildi fallsbreytu, sem gefur falli gildið núll. Núllstöð tvinngilds falls er þar sem stærð fallsins er núll, þ.e. þar sem bæði raunhluti og þverhluti fallsins eru núll. Almennt gildir að núllstöðvar falls *f*(*x*) eru fundnar með því að leysa jöfnuna *f*(*x*) = 0.

Dæmi: fallið *x* - 1 hefur eina núllstöð, þ.e. *x* = 1, en núllstöðvar fallsins *sin* (*x*) eru óendanlega margar, þ.e. *x* = *n* *π*, þar sem *n* er heiltala.

Tilgáta Riemann fjallar um núllstöðvar Zetufallsins.
Almenna verslunarfélagið

**Almenna verzlunarfjelagið** (danska: *Det almindelige handelskompagni*) var stærsta verslunarfélag í Kaupmannahöfn á 18. öld og rak meðal annars verslun í Afríku og Vestur-Indíum. Almenna verzlunarfjelagið sá um verslun á Íslandi frá 1764-1774 (sjá einokunarverslun). Rekstur félagsins gekk örðuglega, þótt verslun í Norðurhöfum skilaði hagnaði, og endaði með því að konungur keypti öll hlutabréf þess árið 1774. 

## Tengill
* ''Almenna verslunarfélagið og arðsemi íslandsverslunar 1764-1772''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1976
Þorrablót

**Þorrablót** er íslensk veisla sem haldin er á þorra (oft bóndadag, fyrsta dag þorra) með þjóðlegum mat, drykk og siðum. Þorrablót á uppruna sinn að rekja til 19. aldar.

## Saga
Þorri er nefndur sem eins konar vetrarvættur í einum þætti sem kemur fyrir á tveimur stöðum í Flateyjarbók frá 14. öld („Frá Fornjóti og hans ættmennum“) og þar er nefnt að menn hafi blótað hann til góðs skíðafæris. Engar aðrar heimildir eru til um „þorrablót“ í heiðnum sið.

Elsta þorrablót sem heimildir eru um er þorrablót Kvöldfélagsins í Reykjavík 1867. Í bókinni *[[Íslenskar gátur, skemmtanir, víkivakar og þulur]]* sem Hið íslenska bókmenntafélag gaf út á árunum 1889 til 1903 skrifar Ólafur Davíðsson:

Í upphafi voru þessar veislur gagnrýndar fyrir að vísa með áberandi hætti í norræna trú með því að drekka minni hinna norrænu guða, signa full og annað slíkt. Á Íslandi var ekki trúfrelsi fyrr en með stjórnarskránni 1874. 

Um miðja 20. öld var farið að halda þorrablót á veitingastaðnum Naustinu í Reykjavík, þar sem fram var borinn „hefðbundinn“ íslenskur matur, súr, reyktur og/eða saltaður. Síðan hefur tíðkast að halda þorrablót einhvern tímann á þorra, oftast á vegum félaga og ýmissa samtaka og er þorramatur mikilvægur hluti af hátíðinni.

## Tilvísanir

## Heimildir
* 

## Tengill
* ''Byrjum að súrsa í septemberlok''; grein í Þjóðviljanum 1985
* ''Þorramatur í Naustinu''; grein í NT 1985
* ''Lostæti á Þorra''; grein í Þjóðviljanum 1985
Kok

**Kok** er hluti af hálsi og öndunarvegi, staðsett í framhaldi af munni og nefi. Kokið er hluti af meltingarkerfi og öndunarfærum margra lífvera. 


Mynd:Illu conducting passages.svg|Öndunarvegur
Mynd:Illu dige tract.jpg|Líffæri meltingarvegsins
Mynd:Gray955.png|Inngangur í kok, séð aftan frá.
Mynd:Gray994.png|Þverskurðarmynd af koki.
Mynd:Gray1032.png|Séð aftan frá.
Tunga

**Tunga** er stór vöðvi, eða öllu heldur átta tengdir vöðvar, í munni sem vinnur fæðu til að tyggja og gleypa. Yfirborð tungunnar er þakið bragðlaukum sem greina bragð. Áður var talið að bragðlaukarnir dreifðust misjafnt á tunguna þannig að ákveðnir hlutar hennar skynjuðu tiltekið bragð, þannig að tungubroddurinn skynjaði sætt bragð og aðrir hlutar tungunnar salt, beiskt og súrt bragð, en rannsóknir hafa leitt í ljós að svo er ekki, allir hlutar tungunnar skynja allar bragðtegundir.

Tungan getur hreyfst á ýmsa vegu og þannig myndað hljóð og er því mikilvægt tæki í talmáli. Fjórir af vöðvunum átta sem mynda tunguna eru tengdir við bein og hlutverk þeirra er að breyta stöðu tungunnar í munninum. Hinir fjórir tengjast ekki beinum og hlutverk þeirra er að breyta lögun hennar. Stundum sést því haldið fram að tungan sé sterkasti vöðvi líkamanns en fyrir því er enginn fótur; hún er hins vegar sá hreyfanlegasti.

## Hljóðfræði og tungan
Í hljóðfræði er venja að skipta tungunni í þrjá til fjóra hluta þótt mörkin milli þeirra séu ekki fastákveðin. En venjulega er þeim skipt í: Tungubrodd, tungubak (sem gjarnan er skipt í framtungu og miðtungu) og svo tungurót. 


Mynd:Gray955.png|Inngangur í kok, séð aftan frá
Mynd:Gray994.png|Þverskurðarmynd af nefi, munni, koki og vélinda.
Mynd:Papillae foliatae.jpg|Smásjármynd af tungu
Litla gula hænan

**Litla gula hænan** er kennslubók í lestri sem Steingrímur Arason tók saman og kom fyrst út árið 1943. Fyrsta sagan í bókinni fjallar um litlu gulu hænuna og er það íslensk aðlögun að barnasögu og ævintýri sem í ensku er kennt við litlu rauðu hænuna. „Litla rauða hænan“ var lestrarbók fyrir börn gefin út í Bandaríkjunum af bókaforlaginu Little Golden Books í kringum 1940. Boðskapur sögunnar er að kenna börnum iðjusemi og dugnað.

Söguþráðurinn er um hænu sem finnur fræ og biður önnur dýr um aðstoð til að planta því en ekkert dýranna verður við þeirri ósk. Þegar fræið þroskast biður hún um hjálp við uppskeruna, þreskingu, mölun og bakstur en enginn vill hjálpa henni. Síðan biður hún um hjálp við að borða brauðið og þá bregður svo við að allir vilja hjálpa henni við það en hún ákveður að borða það ein og deila ekki afrakstri erfiðis síns með öðrum.

## Tengill
* The Little Red Hen and other stories, sagan sögð og myndskreytt af Florence White Williams, 1914, frá Project Gutenberg
Baðstofuhellir

:*Má ekki rugla saman við [[Baðstofuhellir (Hellnum)|Baðstofuhelli]] í Valsnös hjá [[Hellnar|Hellnum]].* 
**Baðstofuhellir** er íslenskur hellir við eyðibýlið Hella í Reynishverfi í Mýrdal. Þetta er manngerður hellir sem höggvinn hefur verið í mjúkan sandstein. Hellirinn var hluti af bæjarhúsunum á Hellum. Jón Steingrímsson eldklerkur bjó um tíma í hellinum og stækkaði hann meðan hann var þar. Það var veturinn 1755. Seinna var hellirinn notaður sem fjárhús. Hann tilheyrir nú jörðunni Görðum í Reynishverfi.

## Tengt efni
* Listi yfir íslenska hella

## Gallery

Mynd:Baðstofuhellir 184504.jpg| Horft inní hellinn 
Mynd:Baðstofuhellir 184712.jpg|Til hægri þegar komið er inn í Baðstofuhelli þá er innskot sem hægt er að klifra upp (þótt þröngt sé)
Mynd:Baðstofuhellir 184725.jpg|Útsýnið út um Baðstofuhelli
Mynd:Baðstofuhellir 184850.jpg|Baðstofuhellir er nokkuð vel falinn. Á þessari mynd er hann uppi til hægri.


## Heimildir
*