Nytjahænsni

**Nytjahænsni**, alihænur, ræktunarhænsni eða tamin hænsni (Gallus domesticus eða Gallus gallus domesticus) eru tamin deilitegund af Bankívahænsnum (Gallus gallus), sem er ein fjögurra tegunda innan ættkvíslar kambhænsna (Gallus). Af nytjahænsnum eru fjölmörg ræktunarafbrigði. Eitt þeirra er íslenska landnámshænan. Karlkyns hænsni kallast hani, kvenkyns hænsni hæna og unginn kjúklingur.

Hænsnin eru aðallega haldin til alifuglaræktunar og eru þá oftast greint í tvennt, hænsnarækt til eggjaframleiðslu og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu. Það voru nærri 19 milljarðir nytjahænsna um allan heim árið 2011 en árið 2023 hafði fjöldi þeirra aukist í um það bil 34 milljarða. Um það bil 70 miljarðir hænsna er slátrað árlega til neyslu á heimsmælikvarða. Búrhænur verpa 300 eggjum á ári að meðaltali.

Hænsni eru einnig stundum höfð sem gæludýr.

Samkvæmt FAO eru til yfir 1.600 ræktunarafbrigði nytjahæsna í heiminum, þar af eru  um 180 tegundir skráðar í Evrópu. Þessar tegundir eru mjög fjölbreyttar hvað varðar stærð og annað útlit. 

## Uppruni og tamning
Ein tegund kambhænsna í Suðaustur-Asíu er uppruni nytjahænsna, og tengist útbreiðslu hrísgrjónaræktar.

Kambhænsni (Gallus) eru villtir hænsnfuglar (fræðiheiti: Galliformes) af fasanaætt (Phasianidae). Allar tegundirnar eru upprunnar í Suður- og Suðaustur-Asíu og einkennast af fjaðrabúningi karlfuglanna. Það eru fjórar tegundir kambhænsna, bankívahænsni (G. gallus),  seylonhænsni (G. lafayetii), leppahæna (G. sonneratii) og jövuhæna (G. varius). Það eru fimm undirtegundir bankívahænsni, engar undirtegundir eru í hinum tegundunum.

Það hefur lengi verið almenn skoðun meðal vísindamanna að bankívahænsni séu aðaluppruni nytjahænsnanna, en það hefur verið óljóst að hversu miklu leyti hinar fjórar tegundirnar hafa einnig verið hluti af þóun deilitegundarinnar. Líffræðingar hafa deilt um hvenær og hvar hænsnin voru tamin.

Red Junglefowl (male)-9858, crop.jpg|bankívahænsn (*G. gallus*)
Grey jungle fowl (cropped), crop.jpg|leppahæna (*G. sonneratii*)
Flickr - Rainbirder - Ceylon Junglefowl (Gallus lafayetii) Male.jpg|seylonhænsni (*G. lafayettii*)
Green Junglefowl - Baluran NP - East Java MG 7948 (29183361863) (cropped).jpg|jövuhæna (*G. varius*)
Gallus distribution.jpg|Útbreiðsla kambhænsna
 

Þangað til nýlega var talið að tamning hænsna hafi hafist á Indlandi og Suðaustur-Asíu fyrir um 8.000 árum síðan  í Suðaustur-Asíu og breiðst út til Kína og Indlands 2000 til 3000 árum síðar. Fornleifafundir virtust styðja að hænsni hafi verið tamin í Suðaustur-Asíu löngu fyrir 6000 f.Kr., í Kína fyrir 6000 f.Kr. og á Indlandi fyrir 2000 f.Kr. 

Rannsókn, sem birtist í hinu virta vísindatímariti Science árið 2020, hefur skýrt að tamin hænsni séu aðallega komin af deilitegund bankívahænsna G. gallus spaedicus, sem er villt á svæðunum í kringum þorpið Ban Non Wat í miðhluta þess sem nú er Taíland.  Þessi rannsókn raðgreindi erfðabreytileika litningabúta hjá 863 hænsnum um allan heim og niðurstaðan bendir til þess að öll tamin hænsni eigi uppruna í einni tamningu. Rannsóknin kemst einnig að þeirri niðurstöðu að útbreiðsla nytjahænsna sé nátengd útbreiðslu hrísgrjónaræktar, sem hófst á þessu svæði fyrir um 3250–3650 árum. blönduðust þar við aðrar villtar tegundir kambhænsna og mynduðu þannig erfðafræðilega og landfræðilega aðskilda hópa. Greining á algengustu deilitegund nytjahænsna í heiminum, Livorno-kynið eða hvítur Ítali, sýnir að hún ber litninga frá mismunandi undirtegundum kambhænsna. Þessi niðurstaða kemur einnig vel heim við sögulegar heimildir, til dæmis að hænsni eru ekki nefnd í Gamla testamentinu. Tamning hænsna átti sér því stað mun síðar en áður var talið. Þær hafa ekki borist til Evrópu fyrr en í klassískri fornöld  (fyrir um 2 800 árum) og til Norðurlanda um 1000 árum síðar. 

## Lýsing

Eins og hjá villtum kambhænsnum hafa nytjahænsni mikla kynbundina tvíbreytni,  þar haninn eru bæði töluvert stærri og hefur oft litríkari fjaðraham en hænan. Hanar hafa oft áberandi hanakam, langa rauða hálssepa undir kverkinum. Hænur eru mun minni og þær hafa minni kamba og sepa. Ungar flestra deilitegunda nytjahænsna fæðast með gulan dún.

Hænsn eru tiltölulega stórir dagvirkir fuglar. Bolurinn er nokkuð hnöttóttur, leggirnir eru berir hjá flestum tegundum og vængirnir stuttir. Villtar kambhænur geta flogið en eru ekki miklir flugfuglar, fljúga aðeins stuttar vegalengdir í náttstað eða til að forðast rándýr, eins er það með tamar hænur að flugvöðvar þeirra eru ekki nógu sterkir fyrir langt flug. Hænur fljúga aldrei langt og eiga auðveldara með að flögra upp en áfram.  

Hænsni eru alætur. Í náttúrunni klóra þær í jarðveginum til að leita að fræjum, skordýrum, ánamöðkum og smádýrum.  Hænur geta lifað í 5–10 ár, allt eftir tegund. Elsta hænsnið sem vitað erum lifði í 24 ár.

Hins vegar eru aðstæður kjúklinga á stórum kjúklingabúum órafjarri náttúrulegum aðstæðum. Að meðaltali lifir holdakjúklingur á Íslandi aðeins í 5 vikur áður en honum er slátrað.

Hænur eru félagslyndar, lifa í hópum og klekja út egg og ala upp unga saman. Einstakar hænur og einkum hanarnir ráða ríkjum yfir öðrum og koma þannig á goggunarröð; og hafa forgang að fæðu. Það var Thorleif Schjelderup-Ebbe árið 1921 sem kynnti hugtakið goggunarröð í hænum.   Hanarnir slást með því að stökkva og nota klærnar. 

Hanagalið er hátt og hvellt kall, sem sérstaklega á að vara aðra hana við að koma inn á þeirra yfirráðasvæði, og sem viðvörum um yfirvofandi hættu. Hænur gagga þegar þær eru búnar leggja egg og til að kalla á ungana. Hænur og hanar gefa frá sér mismunandi viðvörunarhljóð til að gefa til kynna að rándýr sé að nálgast úr lofti eða á jafnsléttu.

Það hefur lengi verið vitað að stærsti og glæsilegasti haninn ræður ríkjum í hænsnahópnum. Rannsókn sem var birt í vísindatímaritinu Nature árið 2003 sýndi að hanar gefa hænum með stærri kamb meira sæði en hænum með minni kamb. Þetta þýðir þessar hænur með stærri kamb eiga einnig mesta möguleika á að frjóvga eggin.  Önnur rannsókn, sem birt var í tímaritinu PLoS Genetics árið 2012, varpaði ítarlegu ljósi á þetta val með því að  á staðfesta að stærð hænukambsins tengist varpgetu. Því stærri sem kambur hænunar er því fleiri eggjum verpir hún. Rannsóknin sýnir einnig að þeir erfðavísar sem stjórna stærð kambsins (HAO1 og BMP2) stjórna einnig þykkt leggja og fóta hænunnar og varpgetu. Það kom í ljós að brjóskið er útskýringin. Hænan getur verpt fleiri eggjum því þykkari sem útlimir hennar eru, því hluti af kalsíuminu sem þarf til að búa til eggjaskurn kemur úr beinagrindinni. Þar sem kamburinn er einnig úr brjóski hefur stærð þess einnig áhrif á varpgetuna.

Þegar hænur eru orðnar fjögurra mánaða gamlar byrja þær að verpa. Hænur sem ganga alveg frjálsar og hafa engan sérstakan varpstað verpa að jafnaði aðeins 20 eggjum á ári. En ef egg er alltaf tekið frá hænunni verpir hún nýju eggi í staðinn. Með þessu móti geta búrhænur orpið meira en 200 eggjum á ári. Dæmi eru um búrhænur sem verpa árlega meira en 300 eggjum.

Hænur sem ganga alveg frjálsar leita uppi vel falda staði fyrir hreiður, svipað og hreiður annarra fugla. Hænan verpir um það bil einu eggi á dag (meðaltal varphæna er sex egg á viku), venjulega sjö til tólf alls, áður en hún byrjar að klekja út. Það tekur um 21 dag fyrir ungana að klekjast. Hænsni mata ekki ungana eins og margar aðrar fuglategundir.

## Hænsnastofnar

 Nytjahænsni hafa verið alin í stórum hluta heimsins í þúsundir ára og það hefur leitt til að mikillar fjölbreyttni hænsna hvað varðar stærð og annað útlit. Af nytjahænsnum eru fjölmörg ræktunarafbrigði sem hafa verið ræktuð til að fá fram sérstaka erfðaeiginleika. Fyrir utan þessar tegundir þar sem áhersla er lögð á að hámarks afurðir eru einnig til fleiri tegundir svo nefndra landkynja sem eru gamlir hænsnastofnar hafa mótast og aðlagast aðstæðum á hverjum stað. 

Eiginleikar sem notaðir eru til að aðgreina ræktunarafbrigði eru til dæmis stærð, fjaðralitur, hvernig kamburinn lítur út, húðarlitur, fjöldi táa, magn fjaðra og litur eggjanna.  Í nytjahænubúskap í nútíma verksmiðjubúum eru tegundirnar oftast greindar í tvennt, hænsnarækt til eggjaframleiðslu og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu en sumar tegundir eru notaðar bæði fyrir egg og kjöt.

Þar að auki eru svo nefndar dvergtegundir sem einkum eru gæludýr.

### Algeng framleiðslukyn á heimsvísu í stórbúskap

#### Varphænur:

Mynd:Leghorn.jpg|**Livorno-kynið eða hvítur Ítali** er algengasta tegundin til framleiðslu á hvítum eggjum, getu orpið allt að 320 hvítum eggjum á ári.
Mynd:Isa cs layers brownJPG.jpg|**Isa Brown** er tegundablendingur þekktur fyrir mikla framleiðni og hver hæna verpir meir en 300 brúnum eggjum árlega. 
Mynd:Lohmann Brown adult hen in homebird-yard.jpg|**Lohmann Brown** Annar tegundablendingur varphænsna, svipaður og ISA Brown. 
Mynd:Rhode Island Red cock, cropped.jpg|**Rhode Island Red**  er harðgert og fjölhæft kyn, sem er notað bæði í stórframleiðslu og smábúum. Verpir um 250-300 egg á ári. 


#### Holdakjúklingar:

Mynd:2014nr108 – RGZV Frankenthal IMG032 – 1,0 Indische Zwerg-Kämpfer, fasanenbraun (cut out).jpg|**Cornish Cross** eða einnig cornwall-kyn. Þessi tegund er algengasta hænsnakjötkynið um allan heim til stórframleiðslu. Kjúklingurinn nær markaðsþyngd á aðeins 6-8 vikum vegna sérhæfðar ræktunar fyrir hraðvaxandi og stóra fugla.
Mynd:Picture of two(2) broiler chicken in a cage.jpg|**Cobb 500** er mjög hraðvaxandi kjúklingakyn sem getur náð 2 kg sláturþyngd við 33 daga aldur. Ræktun tegundarinnar er mjög umdeild vegna heilsuvandamála.
Mynd:Ross 308, 30 weken, 6400 gram.jpg|**Ross 308** er annað mikilvægt holdakyn, þekkt fyrir að vaxa hratt og mikil kjötgæði.
Mynd:White Plymouth Rock rooster.JPG|**Plymouth Rock** (sérstaklega White Rock tegundin) var á nítjándu öld og fyrri hluta tuttugustu aldar venjulegasta holdakjúklingakynið. Alinn bæði fyrir kjöt og egg.


## Nytjahænsni á Íslandi

Hænsnahald á sér langa sögu á Íslandi og talið er fullvíst að landnemarnir hafi haft með sér hænsni og aðra alifugla til búskapar. Um það eru heimildir meðal annars er víða getið um alifuglahald í fornsögum og ritum. Sem dæmi má nefna gæsagæslu Grettis sterka Ásmundarsonar, söguna af Hænsna-Þóri sem ræktaði og seldi fiðurfénað og eins hanana Fjalar og Gullinkamb í Völuspá. Hænsna einnig getið í Flóamannasögu. Seinni tíma rannsóknir benda til þess að hænsnarækt hefur verið nokkuð útbreidd á meðal landnámsmanna. Sennilegast hafa hænsni fremst verið á stórbæjum á þeim landsvæðum voru heppilegust fyrir kornræktenda er og var korn aðalfæða þeirra. Landnámshænan hefur einnig verið nefnd haughænsni.

Móðuharðindin, árin 1783-1785, fóru mjög illa með íslenska hænsnastofninn. Í ritinu Skaftáreldum 1783-1785 er talað um að land- og sjófuglar hafi drepist í þúsundatali af eitrun, hafís og kulda. Talið er að Móðuharðindin hafi að miklu leyti gert út af við íslenska hænsnastofninn en aðeins voru örfáar hænur í nokkrum sveitum á síðustu árum 18. aldar. 

Fáeinir bæir höfði þó haldið nokkrum hænum og þannig bjargað íslenska hænsnastofninum. Með aukinni þéttbýlismyndun á 19. öld fóru Íslendingar í auknum mæli að ala hænsn sem sjálfsþurftarbúskap og egg fóru að verða snar þáttur í fæðu almennings. Algengt varð að á sveitabæjum og á heimilum í þorpum og þéttbýli væru nokkrar hænur til að sjá heimilinu fyrir eggjum. Smám saman fjölgaði hænsnum og frá aldamótum til 1930 fjölgaði þeim úr liðlega 5000 fuglum í tæplega 45000. Þetta voru nánast eingöngu fuglar ætlaðir til eggjaframleiðslu og neysla á hænsnakjöti var mjög lítil. Á sjöunda áratugnum hófst ræktun holdakjúklinga í fyrsta sinn að einhverju marki og kjúklingar urðu brátt eftirsóttur matur. Framleiðsla á kjúklingakjöti hefur margfaldast á síðustu áratugum og er hér fremur um að ræða iðnaðarframleiðslu en landbúnað í hefðbundinni merkingu. Árið 1990 var 1,2 milljónum kjúklinga slátrað, árið 2000 voru það 2,2 milljónir og árið 2024 5,5 milljónir og er kjúklingur í dag söluhæsta kjöttegundin á Íslandi.

Í holdakjúklingarækt á Íslandi er eingöngu notaður kjúklingastofninn *Ross 308*. 

Fyrir nokkrum áratugum var varphænustofninn á Íslandi af mestu *Leghorn eða Hvítir Ítalir*. Í dag eru næstum allar varphænur af kyni sem kallast *Lohmann*, annað hvort hvít eða brún. 

Undanfarin ár hafa vinsældir landnámshænunnar vaxið meðal þéttbýlisbúa og margir halda þær sér til yndis. 

## Sjúkdómar
Hænsni eru viðkvæm bæði fyrir sníkjudýrum eins og mítlum og sjúkdómum af völdum sýkla.

**Rauði hænsnamítillinn** (Dermanyssus gallinae)  hefur til dæmis fundist á Íslandi. Hann nærist á blóði, veldur ertingu og dregur úr eggjaframleiðslu og virkar sem flutningsaðili fyrir bakteríusjúkdóma eins og salmonellu. Skæð fuglainflúensa af gerðinni H5N5 hefur greinst í villtum fuglum á Íslandi, en hefur ekki enn borist í alifugla en gæti valdið þar miklum usla. 

Þeir sjúkdómar sem komið hafa upp í hænsnarækt á Íslandi (2020) eru: 

* kjúklingasótt (e. pullorum disease – Salmonella pullorum), 
* hníslasótt (Coccidiosis –Eimeria spp.), 
* Salmonella (S. Enteritidis og S. Typhimurium),
* kampýlóbakter (e. campylobacter), 
* hænsnalömun (e. Marek‘s disease). 
* Innlyksa lifrarbólga (e. inclusion body hepatitis) 
* smitandi sjúkdómur í búrsu (e. infectious bursal disease) (IBD).

* **Kjúklingasótt** er blóðeitrunarsjúkdómur af völdum Salmonella pullorum. Einkennin eru lystarleysi, niðurgangur, vessaþurrð, slappleiki og há dánartíðni. Hjá varphænum koma veikindin niður á frjósemi þeirra og eggjaframleiðslu.

* Salmonellusýkingar af Salmonella (bæði S. Enteritidis og S. Typhimurium) í fuglum eru algengar en fularnir eru yfirleitt einkennalausir smitberar. Bakteríurnar eru í meltingarfærum fuglanna og þess vegna geta salmonellusýkingar borist í alifuglakjöt eftir slátrun. Einnig er þekkt að salmonellusýkingar berast með eggjum sem sýktar hænur hafa verpt.

* Salmonella Gallinarum, veldur **hænsnatyfus** sem er alvarlegur og mjög smitandi bakteríusjúkdómur í alifuglum. Afleiðing sjúkdómsins er stóraukin dánartíðni, sérstaklega hjá fullorðnum fuglum. Einkennin eru hiti, lystarleysi, niðurgangur og stór, galllituð lifur. Sjúkdómurinn smitast með eggjum, saur og menguðum búnaði.

* Margar tegundir eru til af bakteríunni, **kampýlóbakter** (Campylobacter), aðallega C. jejuni og C. coli, halda til í meltingarfærum hænsna og annara dýra. Hænsnin finna ekki fyrir bakteríunni og eru því einkennalausir smitberar. Eins og með salmonellusýkingu getur kampýlóbaktersýking borist í alifuglakjöt eftir slátrun og þannig borist í menn.

* Frumsníkjudýr af ættkvíslinni Eimeria (Eimeria falciformis) valda **hníslasótt**. Sníkjudýrin halda til í þörmum flestra húsdýra, villtum dýrum og fuglum. Snýkjudýrin margfaldast í þörmunum og valda vefjaskemmdum.

* **Hænsnalömun** (enska: Marek‘s disease) er algengur sjúkdómur í hænsnum sem Mareksveiki-veirun (Mardivirus gallidalpha) veldur. Mareksveiki- veiran er herpesveira og sérkenni hennar eru hraðmynduð æxli í eitlum, ónæmisbæling og lömun. 

* Fuglaadenoveira (Aviadenovirus - FAdV) veldur **Innlyksa lifrarbólgu** sem lýsir sér sem skyndileg aukning á dánartíðni í hænsnahóp sem nær hámarki eftir 3–4 daga og stoppar skyndilega á fimmta degi. Helstu vefjaskemmdir eiga sér stað í lifur og lýsir sér þannig að lifrin verður föl, viðkvæm og bólgin. FAdV-veirur smita yfirleitt þegar að fuglar komast í tæri við skít frá sýktum fuglum. 

* Það sem er kallað **Smitandi sjúkdómur í búrsu** (enska Infectious bursal disease - IBD) er veirusjúkdómur (Avibirnavirus) sem veldur ónæmisbælingu í sýktum fuglum. Veikin lýsir sér sem eyðing á líffærum ónæmiskerfis, sérstaklega á búrsu (enska Bursa Fabricius), sem er líffæri innan við gotrauf fugla. Veikin hefur einnig verið kölluð Gumboroveiki í daglegu tali. Við smit er mikill dauði í fuglahópnum sem síðan fer minnkandi eftir fimm til sjö daga. Einkenni IBD eru að fuglar sem veikjast þorna upp og oft eru blæðingar í læra- og bringuvöðvum. 

## Tilvísanir
 

## Heimildir:
*
*
*
* Efling alifuglaræktar á Íslandi, (2011): Sjávarútvegs-og Landbúnaðarráðuneytið,. https://www.stjornarradid.is/media/atvinnuvegaraduneyti-media/media/skyrslur/efling-alifuglaraekt-a-islandi-2010.pdf
* Lifandi hefðir, Landnámshænan (2019) Þjóðminjasafn Íslands https://lifandihefdir.is/lifandi-hefdir/landnamshaenan/
* Ásta Þorsteinsdóttir (2012): Afurðir og einkenni íslenska hænsnastofnsins, Landbúnaðarháskóli Íslands https://skemman.is/bitstream/1946/12433/1/BS%20Ásta%20Þorsteinsdóttir%20minni.pdf
* Þórunn Dís Þórunnardóttir (2020): Sjúkdómar í kjúklingaeldi á Íslandi með áherslu á smitandi sjúkdóm í búrsu (Gumboroveiki) Landbúnaðarháskóli Íslands https://skemman.is/bitstream/1946/36042/1/BS_verkefni_ThorunnDis.pdf