Englischer Garten

**Englischer Garten**  (enski garðurinn*)* er stór almenningsgarður í miðbæ München í Bæjaralandi  og nær garðurinn frá miðbæ   til norðausturhluta borgarinnar. Byrjað var á garðinum  árið 1789 undir umsjón  Benjamin Thompson (1753-1814) sem síðar var  Rumford greifi (Reichsgraf von Rumford) og var garðurinn gerður fyrir  prinsinn Karl Theódór kjörfursta í Bæjaralandi. Eftirmenn Thompson  stækkuðu og endurbættu garðinn.

Englischer Garten er einn stærsti almenningsgarður í heimi og nær yfir  svæði sem er (370 ha eða 910 ekrur).  Nafnið enski garðurinn  vísar til  garðforms sem einkennist af óformlegu landslagi en slík garðhönnun var vinsæl  á Englandi frá miðri 18. öld til upphafs 19. aldar og einkum tengdur við  landslagsarkitektinn og garðyrkjumanninn Capability Brown.

Þegar Karl  Theódór kjörfursti erfði hásæti Bæjaralands af  Maximilian III sem lést barnlaus árið 1777 þá ákvað hann að flytja ekki til  München heldur búa áfram í Mannheim á Rín og reyndi án árangurs að selja þetta erfðagóss sitt til Suður-Niðurlanda.  Íbúar München voru ósáttir við að kjörfurstinn sýndi þeim slíka  fyrirlitningu. Karl Theódór kjörfursti lagði mikla áherslu á endurbætur í borginni til að blíðka borgarbúa. Hann stofnsetti meðal annars listagallerí í norðurhluta hallargarðsins  *Hofgarten* og opnaði bæði  hallargarðinn og nýja galleríið fyrir almenningi  árin 1780 og árin 1781.

Þó að Hofgarten væri þá eini almenningsgarðurinn í München var það ekki aðalástæðan fyrir stofnun ensku garðsins. Það var frekar hluti af hernaðarlegum umbótum sem gerðar voru undir leiðsögn Benjamin Thompson (síðar Rumford greifa) en hann var vann að endurskipulagningu hersins og var skipaður stríðsráðherra í Bæjaralandi. Thompson fæddist í Massachusetts og barðist sem konungssinni í Bandaríska frelsistríðiðu og hafði flutt til Englands eftir ósigur Breta  og síðan flutt til meginlands Evrópu þar sem hann  gekk í þjónustu Karls Theódórs árið 1784. Árið 1788 lagði Thompson til að á friðartímum ætti meirihluti hermanna í her kjörfurstans að fá leyfi til að vinna borgaralega vinnu, svo sem landbúnað og garðyrkju. Í febrúar 1789  fyrirskipaði  Karl Theódór  að  það ætti að   mæla út og koma í gagnið sérstöðum hergörðum   í öllum borgum þar sem hersveitir hefðu aðsetur í þeim tilgangi að veita hermönnum góða landbúnaðarþekkingu og einnig  skyldu garðarnir vera ætlaðir til  afþreyingar og vera aðgengilegir almenningi.

Hergarðinn í München átti að skipuleggja  norður af Schwabinger-borgarhliðinu á svæði sem hafði verið veiðilönd  höfðingja Wittelsbach ættarinnar  frá miðöldum. Sá hluti veiðilanda  konungs  sem næstur var miðbænum *Hirschanger* (dádýragarðurinn) var frá upphafi hluti af hergarðinum en  svæðið  *Hirschau* (sem þýðir einnig dádýragarður) sem var fjær miðbænum  og lengra norður og  þéttari  skógur í suðri þekktur sem Schangerwald (dádýraskógurinn) voru upphaflega ekki hluti af hergarðinum. Allt þetta  svæði var  flóðasvæði, í flóðahættu frá ánni Isar sem München stendur við, örlítið í austri. Byggður var flóðgarðurinn Riedl-Damm árið 1790 og hafði verkfræðingnum Anton von Riedl umsjón með byggingu hans.

Bygging hergarðsins hófst í júlí 1789  og þá á svæði  sem var um 800 x  200 metrar og var það svæði fljótlega tilbúið til ræktunar . Fljótlega breyttist hugmynd  um að stofna tiltölulega lítinn hergarð í að koma upp almenningsgarði þar sem hergarðurinn ætti að vera aðeins lítill hluti. Þann 13. ágúst 1789 gaf Karl Theódór út tilskipun þar sem *Hirschanger* var gerður að skemmtigarði fyrir íbúa  í München. Garðyrkjumaðurinn Friedrich Ludwig Sckell  sem hafði lært lað gera landslagsgarða  á Englandi  var kallaður til München sem ráðgjafi. Ýmis tengd verkefni voru sett upp sem  hluti af þróun garðsins, þar á meðal *Elevengarten* (nemendagarður) en það var garður ætlaður fyrir nemendur í  herskóla sem þá var nýstofnaður, "Schweizerey" (kúabú), "Schäfery" (sauðfjárbú) og "Ackerbauschule" (ræktunarskóli) til að bæta búskapartækni og "Vihearzneyschule" (dýralækningaskóli). Flest þessara verkefna voru fljótlega lögð niður nema dýralæknaskólinn sem varð  að því  sem nú er *Tierärztliche Fakultät* (Dýralæknaskóli) LMU München. Hliðið frá 1790 má sjá við innganginn í  *Veterinärstraße* að garðinum. Garðurinn var upphaflega nefndur  garður Theodórs  eftir kjörfurstanum en garðurinn  varð fljótlega þekktur undir  nafninu Enski garðurinn. Vorið 1792  var garðurinn  formlega opnaður fyrir um 40.000 borgara  í München.

Thompson fór frá  München árið 1798. Eftirmaður hans lagði áherslu á landbúnaðarnotkun í garðinum og stækkaði svæðið til fá meira beitarland. Garðyrkjumaðurinn Sckell sem hafði verið upphaflegur ráðgjafi við hönnun garðsins kom svo aftur að umsjón garðsins og hafði eftirlit með honum (1804-1823) og á því tímabili var þróunin sú að hverfa frá landbúnaðarnotkun og leggja áherslu á landslagið. Þannig voru til dæmis  tvær vindmyllur á þeim stað þar sem *Schwabingerbach* (Schwabing straumur) skilst frá *Eisbach* (ísstraumur, straumur í ánni Isar) fjarlægðar og útbúinn þar foss á árunum 1814-1815.Undir stjórn Sckell tók garðurinn  á sig núverandi mynd. Eina mikilvæga viðbót við garðinn frá tíma hans er að gerð var   hæð við Monopteros (staður í garðinum þar sem er Apolló musteri). Á 20. öld voru gerðar smávægilegar viðbætur í garðinn, einkum árið 1952 við um þrjátíu hektara af landi þar sem áður var  járnbrautarverksmiðja  og árið 1958-1962 bættust við  67 hektara frá *Hirschauer Forst* (Hirschau skógi).   

Í síðari heimsstyrjöldinni skemmdu sprengjuárásir bandamanna Monopteros og eyðilögðu kínverska turninn og 93.000 rúmmetrum af rusli var hent í *Hirschanger*. Svæðið var ekki hreinsað fyrr en árið 1953 en þá var settur þar upp íþróttavöllur fyrir skóla. 

Samgöngumannvirki  hafa einnig skaðað eðli garðsins, einkum með byggingu árið 1963 á Isarring sem er hluti af aðalhringveginum  í München. Isarring  skiptir garðinum rétt norður af Kleinhessaeloher See. Í lok 20. aldarinnar vildu borgaryfirvöld í  München að byggja sporvagn í gegnum garðinn norður af kínverska turninum, þar sem nú er vegur aðeins notaður af rútum; Þeim áformum  var andmælt af ríkisstjórn Bæjaralands sem á landið, og *Bayerische Verwaltungsgerichtshof* hafnaði  svo þeirri áætlun.

Náttúruhamfarir hafa einnig valdið tjóni, mörg tré eyðilögðust í óveðrum árin 1964, 1988 og 1990 ("Wiebke" stormurinn); og hollenskur álm-sjúkdómur hefur næstum eyðilagt álm-tré garðsins.  Í tilefni af 200 ára afmæli garðsins árið 1989 skipulagði *Abendzeitung* ("Kvöldblað") í München á árunum 1989 til 1990  söfnunarátak til að fá ný tré. Það voru gróðursett 1500 ný tré, þar af þúsund álmtré af afbrigði sem er ónæmt fyrir hinum hollenska álmsjúkdómi.
Seint á 19. öld komu allt að 5000 þjónustufólk, handverksmenn, hermenn og nemendur til  kínverska turnsins snemma á sunnudagsmorgni til að dansa  og hljómsveit lék undir. Dansinn hófst um fimm að morgni og endaði um átta um morguninn svo þjónustufólk gætu snúið aftur til að taka til morgunmat  fyrir húsbændur sína eða farið í kirkju. Dansinn var þekktur sem Kocherlball (Kokkadansinn). Árið 1904 var þessi dansskemmtun bönnuð af lögreglunni þar sem hún þótti ekki nógu siðprúð. Þessi dans var endurvakinn árið 1989 sem  liður í  að fagna 200 ára afmæli garðsins með dansleik þar  4000  dansarar tóku þátt.  Frá þeim tíma hefur kokkadansiball verið  haldið á hverju ári í júlí.
Í garðinum var upphaflega Apollo-musteri úr tré en þegar það var komið í niðurníðslu var byggt nýtt musteri úr steini og er það   um 16 m  hátt,  byggt á 15 m uppistöðum og í kringum það var gerð lítil hæð árið 1832.

Í apríl 1972, til að fagna Sumarólympíuleikunum það ár, sem haldnar voru í München, var japanskt tehús og japanskt garður útbúið á lítilli eyju í suðurhluta *Englischer Garten*, bak við  Haus der Kunst.  Eyjan er út  í vatni sem var búið til árið 1969. Tehúsið var gjöf til Bæjaralands frá Soshitsu Sen, yfirmanni Urasenke te skólans í Kyoto, og það var hannað af Soshitsu sen og Mitsuo Nomura. Hefðbundin japönsk teathöfn er haldin þar reglulega.

Milli Monopteros og japanska tehússins er Schönfeldwiese en þar má vera nakinn í sólbaði.

Kínverska turninn er 25 metra hár trébygging, fyrst byggð 1789 til 1790. Turninn er fimm hæðir: jarðhæð þakið er 19 m í þvermál, efsta hæðin 6 m.

Skammt fyrir norðan kínverska turninn er *Rumford-Saal* (Rumford hús) lítil bygging í Palladian stíl og er það nefnt til heiðurs stofnanda garðsins, Benjamin Thompson, Rumford greifa. Það var byggt árið 1791. Byggingin er nú notuð af borgaryfirvöldum í München sem miðstöð barna ("Kinderfreizeitstätte"). 

Kleinhesseloher See  er  vatn í garðinum. í því eru þrjár eyjar. Vatnið er    86.410 fermetrar.  Þrjár eyjar eru í vatninu, það eru *Königsinsel* (Konungseyjan, 2.720 m2), *Kurfürsteninsel* (Kjörfurstaeyjan 1,260 m2) og *Regenteninsel* (Ríkisstjóraeyjan), 640 m2).

Enska garðurinn er  klofinn  í tvo hluta af  Isarring veginum. Suðurhlutinn er um 2 km langur, en norðurhlutinn, sem kallast Hirschau, er um 3 km langur. Mjög margir leggja leið sína í suðurhlutann og eru þar opin svæði fyrir íþróttir og sólböð. Í norðurhlutanum er miklu friðsælla og náttúrulegra umhverfi, þar er gras ekki slegið, þar eru engi og sauðfé á beit. 

Í einum hinum tilbúnu straumum og lækjum sem   renna í gegnum Englischer Garten hefur verið komið upp straumbylgju þar sem má vera á brimbretti. 

Í norðurhluta garðsins er lítið  útileikhús sem byggt var  árið 1985.

## Tölfræði

* Svæði: 3.73 km2
* Heildarlengd leiða og gönguleiða: um 75 km (26 km vegir, 36 km göngustígar, 13 km reiðgötur &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
* Lengd lækja/ár: 15 km
* Brýr: yfir 100
* Fjöldi fuglategundir sem verpa í garðinum: 50-60

## Tilvísanir