open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1601

Árið **1601** (**MDCI** í rómverskum tölum) var fyrsta ár 17. aldar og hófst á mánudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en fimmtudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland
* Enevold Kruse varð hirðstjóri landsins.
* Veturinn 1601-1602 var nefndur *[[Lurkur (vetur)|lurkur]]* eða *þjófur*  og var einn mesti harðindavetur sem þekkst hafði á Íslandi.

### Fædd
* Jón Magnússon þumlungur, prestur á Eyri við Skutulsfjörð (d. 1696).
* Jón Magnússon í Laufási, prestur og skáld (d. 1675).
### Dáin

## Erlendis

* 8. febrúar - Robert Devereux, jarl af Essex, gerði misheppnaða tilraun til uppreisnar gegn Elísabetu 1.
* 23. febrúar - Michael prins af Vallakíu kom til Prag til að biðja um aðstoð Rúdolfs 2. keisara rómverska keisaradæmisins að hrekja Ottómana frá Transylvaníu.
* 25. febrúar - Robert Devereux var hálshöggvinn fyrir drottinsvik.
* 25. febrúar - Tycho Brahe flutti með öll sín tæki í höll Curtiusar í Prag.
* 2. apríl - Breska Austur-Indíafélagið hélt í sinn fyrsta leiðangur og var áfangastaðurinn Mólúkkaeyjar í Indónesíu.
* 23. júní - Svíar biðu ósigur fyrir Pólsk-litháíska samveldinu í orrustunni við Koknese þar sem nú er Lettland. Svíar misstu yfir 2.000 menn.
* 5. júlí - Áttatíu ára stríðið: Umsátrið við Ostende hófst. Það stóð í meira en 3 ár og á endanum létust meira en 100.000 í stríðandu fylkingum Spánverja og Hollendinga.
* 17. júlí - Elísabet, dóttir Tycho Brahe, giftist aðalsmanninum Franz Tengnagel í Prag
* 20. september - Hermenn hins heilaga rómverska keisaradæmis náðu virkinu Székesfehérvár í Ungverjalandi á sitt vald frá Ottómönum.
* 2. október - Umsátrið um Kinsale hófst á Írlandi. Spánverjar sendu skipaflota Írum til aðstoðar með 4.500 hermenn. Ósigur Íra þar í janúar næsta ár leiddi til þess að Elísabet 1. gat lagt allt Írland undir sig.
* 18. október - Stríð Svíþjóðar og Póllands: Umsátrið um Wolmar stóð til desember og gáfust Svíar upp að lokum. Foringjar þeirra voru teknir höndum.
* 28. október - Rúdolf 2. keisari keypti öll stjörnuskoðunartæki Tycho Brahe af Kirsten ekkju hans.

### Ódagsettir atburðir
* Jesúítamunkurinn Matteo Ricci fékk fyrstur Vesturlandabúa að koma inn í forboðnu borgina í Peking.
* Á Helsingjaeyri var sett upp málmsteypa sem steypti fallbyssur úr kirkjuklukkum.
* Uppskerubrestur og hungursneyð í Rússlandi.

### Fædd
* 2. maí - Athanasius Kircher, þýskur fræðimaður (d. 1680).
* 17. ágúst - Pierre de Fermat, franskur stærðfræðingur (d. 1665).
* 22. ágúst - Georges de Scudéry, franskur rithöfundur (d. 1667).
* 27. september - Loðvík 13. Frakkakonungur (d. 1643).

### Dáin
* 17. janúar - Christoffer Valkendorf, danskur aðalsmaður og embættismaður (f. 1525)
* 25. febrúar - Robert Devereux, jarl af Essex (f. 1566).
* 24. október - Tycho Brahe, danskur stjörnufræðingur (f. 1546).
Stóra brottfall

**Stóra brottfall** var hljóðbreyting sem átti sér stað sirka 600-800 í síðfrumnorrænu. Þá veiktust áherslulaus sérhljóð og féllu brott.
Fleirkvæð orð byrjuðu þá að styttast í eitt atkvæði.

Samhliða stóra brottfalli urðu breytingar sem nefnast i-hljóðvarp, u-hljóðvarp og klofning.

## Heimildir
* Ívar Björnsson. [Útgáfuár óþekkt]. *Málsaga fyrir framhaldsskóla*. 2. útgáfa. Offsetfjölritun hf., Reykjavík.
Rafeindatækni

**Rafeindatækni** er tæknigrein sem fjallar um aðferðir til að notast við og stjórna flæði rafeinda í rafeindarásum, þ.m.t. í viðnámum, þéttum og hálfleiðurum. 

Upphaf rafeindatækni má rekja til þess þegar John Ambrose Fleming fann upp rafeindalampann árið 1904 og hefur hún þróast æ síðan.

## Tengt efni
* Rafeindavirkjun
* Rafmagn
* Rafvirkjun

## Heimildir
* Íslenska alfræðiorðabókin. 3. bindi. Rafeindafræði. Örn og Örlygur. 1990.
Írska

**Írska** (**Gaeilge**), einnig þekkt sem **gelíska** eða **írsk gelíska**, er keltneskt tungumál sem er talað á Írlandi, sérstaklega á svokölluðum *[[Gaeltacht]]*-svæðum, sem flest eru á vesturströnd Írlands, sérstaklega í nágrenni Galway. Margir Írar sem hafa áhuga á tungu sinni og menningu reyna að halda henni lifandi, en enn sem komið er hafa tilraunir þessar borið takmarkaðan árangur. Skilti á Írlandi eru bæði á ensku og á írsku. Írska er eitt af 23 opinberum tungumálum Evrópusambandsins.

Elsta írskan notaði Ogham-skriftina frá 4. öld fram á 6. öld, en síðan var latneska stafrófið notað. Fornírska var töluð frá 6. öld fram á 10. öld, og miðírska frá 10. öld fram á 12. öld.

## Írsk og skosk gelísk áhrif á íslensku
Margir landnámsmenn á Íslandi komu frá Írlandi, Skotlandi og öðrum hlutum Bretlandseyja. Því er eðlilegt að nokkurra írskra áhrifa gæti í íslensku, en stundum getur verið um skosk gelísk áhrif að ræða. Í færeysku gætir einnig nokkurra írsk- og skosk-gelískra áhrifa.
;Dæmi um tökuorð
* ; biskupsstafur (írska og gelíska: *bachall*)
* ; mislit ábreiða, rúmábreiða (gelíska: *breacan*)
* , ; heystakkur
* (í orðasambandinu *)*
* ; vaðfugl (gelíska: **') 
* ; hestur 
* ; hrip, heymeis 
* ; músagildra 
* ; naut (írska og gelíska: **')
;Dæmi um mannanöfn
* 
*  og  (**')
*  (**')
* 
* 
* 
*  (**')
* 
*  (**') 
* 
* 
*  (**)
* 
;Dæmi um örnefni
* 
* 
* 

## Tengt efni

* Skosk gelíska
* Manska
* Keltnesk tungumál

## Heimildir
* Guðrún Kvaran. „Er vitað hversu mikil áhrif keltneska hafði á íslensku á landnámstímanum. Eru til dæmis einhver tökuorð úr keltnesku algeng í daglegu máli?“ *Vísindavefurinn*, 21. ágúst 2002. Sótt 28. nóvember 2015. http://visindavefur.is/svar.php?id=2661.

## Tenglar
* Írskar orðabækur á netinu
Dómkirkja

**Dómkirkja** er kristin kirkjubygging sem er höfuðkirkja biskupsdæmis og geymir biskupsstólinn eða hásæti biskups.

## Dómkirkjur á Íslandi
Á Íslandi voru lengst af tvær dómkirkjur; á Hólum í Hjaltadal og í Skálholti. Þar voru einnig sæti tveggja biskupa Íslands. Núna eru tvær dómkirkjur á Íslandi, báðar í Reykjavík. Þetta eru Dómkirkjan í Reykjavík og Kristskirkja á Landakoti.
Árni Magnússon

**Árni Magnússon** (1663 - ársbyrjun 1730) var handritasafnari og fræðimaður. Hann er hvað þekktastur fyrir að hafa safnað bókfellum og handritum á Íslandi og flutt til Kaupmannahafnar, en einnig fyrir jarðabók sem hann skrifaði með Páli Vídalín. 

Árni fæddist á Kvennabrekku í Dölum. Hann var sonur Magnúsar Jónssonar prests (síðar lögsagnari) og Guðrúnar Ketilsdóttur. Hann tók próf í guðfræði í Kaupmannahafnarháskóla. Hann varð aðstoðarmaður Tómasar Bartholin og síðar ritari við hið konunglega leyndarskjalasafn í Kaupmannahöfn 1697. Fjórum árum síðar varð hann prófessor við Kaupmannahafnarháskóla.

Á árunum 1702 til 1712 var hann á Íslandi og tók saman hina frægu jarðabók og manntal ásamt Páli Vídalín.

Árni safnaði markvisst handritum á Íslandi og annars staðar og flutti í handritasafn sitt í Kaupmannahöfn þar sem þau voru rannsökuð, skrifuð upp og sum hver búin til prentunar. Hann fékk meðal annars handritasafn Þormóðs Torfasonar eftir lát hans 1719.

20. október 1728 varð mikill bruni í Kaupmannahöfn. Þrátt fyrir mikið björgunarstarf brann þar hluti af bókasafni Árna, auk bókasafns háskólans. Talið er að í brunanum hafi glatast mörg íslensk handrit.

Við Árna eru kenndar stofnanirnar Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi og Den Arnamagnæanske Samling í Danmörku.

## Frægar tilvitnanir

## Tenglar
* Stofnun Árna Magnússonar 
* Den Arnamagnæanske Samling 
* 
* Hver var Árni Magnússon  af vef Árnastofnunar

## Tilvísanir
Eldgos

**Eldgos** kallast sá þáttur eldvirkni, þegar bergkvika brýtur sér leið upp úr jarðskorpunni, og gosið þá annaðhvort í formi hrauns eða ösku. 

## Tengt efni
* Eldfjall
* Eldgosaannáll Íslands

## Tenglar
* ''Að segja fyrir eldgos á Íslandi''; grein í Morgunblaðinu 1980
1728

Árið **1728** (**MDCCXXVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Christian Gyldencrone varð stiftamtmaður.

### Fædd
* 31. ágúst - Jón Eiríksson, lögfræðingur og konferensráð í Kaupmannahöfn. (d. 1787)
* 10. september - Jón Steingrímsson,  prestur, læknir og náttúrufræðingur, kallaður *eldklerkur* (d. 1791).
* Magnús Ólafsson, lögmaður,
### Dáin

## Erlendis
* 5. janúar - Elsti háskólinn í Havana var stofnaður; Real y Pontifia Universidad de San Gerónimo de la Habana.
* 9. janúar - Pétur 2. var krýndur Rússakeisari.
* 31. maí - Skotlandsbankinn The Royal Bank of Scotland lánaði kaupmanninum William Hogg yfirdrátt með vöxtum.
* 28. ágúst - Bærinn Nuuk var stofnaður á Grænlandi sem Godt-Håb.
* 20. október - Stórbruni í Kaupmannahöfn. Stór hluti borgarinnar brennur, ásamt ráðhúsinu, konunglegu bókhlöðunni og bókasafni Árna Magnússonar.
* Vitus Bering fór yfir sund á milli Alaska og Síberíu sem síðar er nefnt Beringssund eftir honum.
* Enski stjörnufræðingurinn James Bradley reiknaði ljóshraða.

### Fædd
* 21. febrúar - Pétur 3. Rússakeisari (d. 1762).
* 27. október - James Cook, breskur landkönnuður og kortagerðarmaður (d. 1779).
* 2. desember - Ferdinando Galiani, ítalskur hagfræðingur og stjórnmálamaður (d. 1787).

### Dáin
Ladder

**Forritunarmálið Ladder** eða **relay ladder logic** er myndrænt forritunarmál sem er mjög vinsælt til að forrita iðntölvur (programmable logic controller eða PLC).

Forrit í ladder er á margan hátt byggt upp til að líkja eftir almennum gamaldags liðastýringum. Þetta var gert til að auðvelda rafvirkjum, sem ekki höfðu nauðsynlega forritunarkunnáttu, að tileinka sér þessa forritunarleið. Forritið byggist upp á rimum sem hver og ein er sjálfstæð eining. Hver rim inniheldur svo skilyrði og aðgerðir. Séu skilyrðin uppfyllt til að komast í gegnum rimina, er aðgerðin framkvæmd.

Best er að útskýra þetta með dæmi. Greinum virkni eftirfarandi rimar.

 |                                                                                |
 |----| |----+----| |----+----|/|------------------------------------------( )----|
 |    B1     |    B2     |    B4                                           O1     |
 |           |           |                                                        |
 |           +----| |----+                                                        |
 |                B3                                                              |
 |                                                                                |

Þar sem engar flóknar aðgerðir eru í riminni, er hægt að skrifa hana upp sem boolean jöfnu:

O1=B1 \left ( B2+B3 \right ) \bar{B4}

Það eru sem sagt tvær leiðir fyrir þessa rim til að verða virka, það er boolean breytan O1 verður sönn. Það er ef B1 er sönn og B2 eða B3 er sönn og B4 er ósönn.

Flestar útgáfur af ladder, hafa einnig flóknar aðgerðir sem hægt er að framkvæma á hin ýmsu gögn. Til dæmis færa til gögn milli minnishólfa, framkvæma stærðfræðilegar aðgerðir eða vinna með textastrengi.
Innbærinn (Akureyri)

**Innbærinn** er eitt hverfa Akureyrar og það elsta þeirra. Innbærinn stendur á flatlendisræmu á milli fjöru og nokkuð brattrar brekku og norðurmörk hans liggja að miðbænum en skilin oftast dregin við Samkomuhúsið við Hafnarstræti 57. Íbúar Innbæjarins voru 442 í 216 íbúðum 1. desember 2003 en þær tölur eiga þó við um allt svæðið sunnan Kaupvangsstrætis sem er aðeins stærra en Innbærinn samkvæmt hefðbundinni skilgreiningu. Húsin eru flest gömul með 2–4 íbúðum hvert en á síðustu árum hefur töluvert hefur verið byggt af nýjum einbýlishúsum á uppfyllingum austan Hafnarstrætis og Aðalstrætis sem urðu til þegar Drottningabraut var lögð. Fyrir tíð Drottningabrautar og Leiruvegar gekk sjór alveg upp að Aðalstræti og Hafnarstræti sem þá voru líka aðalumferðaræðarnar í gegnum bæinn.

Minjasafnið á Akureyri og Nonnahús eru í Innbænum og Laxdalshús (Hafnarstræti 11) einnig sem er elsta hús bæjarins, reist 1795.
Metri

**Metri** er grunneining SI-kerfisins fyrir fjarlægð, táknuð með **m**. Er skilgreindur út frá ljóshraða og sekúndunni, þ.e. einn metri er *sú vegalengd, sem ljósið fer á  hluta úr sekúndu*. Þessi skilgreining var ákveðin á sautjándu alþjóðaráðstefnunni um mælieiningar árið 1983. Áður hafði metrinn verið skilgreindur á nokkra mismunandi vegu. Orðið *metri* er komið úr grísku, *metron* (μετρον) í gegnum frönsku, *mètre*, sem þýðir mál eða mæling.

Upphaf metrans má rekja til 18 aldar. Þá var orðið ljóst að nauðsynlegt var að skilgreina mælieiningu fyrir lengd á einhvern fastan og óumbreytanlegan hátt. Tvær stefnur voru uppi: Önnur vildi skilgreina metrann sem lengd þess pendúls sem hefði hálfan sveiflutíma jafnan einni sekúndu. Hin var sú að mæla vegalengdina frá norðurskauti að miðbaug með allri þeirri nákvæmni sem til væri og skilgreina metrann sem einn tíumilljónasta hluta þeirrar vegalengdar. Frakkar tóku þá ákvörðun að byggja á  síðarnefndu skilgreiningunni og notuðu lengdarbauginn í gegnum París til viðmiðunar. Þeir bjuggu til stöng úr platínu og iridíni í hlutföllunum 90% og 10% og mörkuðu á hana tvær línur með eins metra millibili. Þessi stöng er enn geymd í París.

Fljótlega kom í ljós, að í mælingunum var skekkja. Þá var ákveðið að breyta ekki metranum, heldur finna honum nýja skilgreiningu. Árið 1960 var ákveðið að einn metri skyldi miðast við 1.650.763,73 bylgjulengdir appelsínugulu litrófslínunnar í litrófi krypton-86 atómsins í tómarúmi. Þessi skilgreining gilti svo til ársins 1983, þegar núverandi skilgreining var samþykkt.

Metrinn er hin alþjóðlega lengdareining í vísindum, en mikið vantar upp á að hann sé hin almenna viðmiðun í daglegu lífi þjóða, nema helst í Frakklandi, Þýskalandi og á Norðurlöndum. Aðrar lengdareiningar eru enn mikið notaðar, t.d. tommur, fet, jardar, mílur og sjómílur.

## Tengill

## Heimildir
Hvalbak

**Hvalbak** (eða **jökulflúð**) er í jökla- og jarðfræði klöpp sem skriðjökull hefur sorfið þannig að hún líkist helst baki á hval. Á hvalbaki eru oft rákir á þeirri hlið þess sem sneri upp í skriðstefnu jökulsins og er svo stöllótt og bratt hinum megin. 

Hvalbök eru oft umkringd jökulurð, mel eða grjótdreifum en uppi á þeim geta legið stakir steinar (aðkomusteinar, grettistök).

## Fræðiheitið
Karlkyns orðið hvalbakur , sem merkir þiljur eða hvelfing yfir fremsta hluta skips, er ekki hið sama og hvorkyns orðið hvalbak, og varast bera að rugla þeim saman. 

Annars vegar er notað í ensku og mörgum öðrum tungumálum frönsku orðið *roches moutonnées* ("*sauðasteinar*").

## Tilvísanir


## Tengt efni
* Varhlið
Tröllaskagi

**Tröllaskagi**  er skagi fyrir miðju Norðurlandi Íslands á milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar. Skaginn er fjöllóttur og ná margir fjallatindar yfir 1200 m yfir sjávarmál og nokkrir yfir 1400 m, hæst er Kerling (1538 m). Fjölmargir smájöklar eru í fjöllum og dölum Tröllaskaga, þeirra stærstir eru Gljúfurárjökull og Tungnahryggsjökull.

Djúpir dalir skerast inn í fjalllendi Tröllaskaga, þeirra stærstir eru: Hjaltadalur, Hörgárdalur, Norðurárdalur og Svarfaðardalur. Dalirnir mótuðust af greftri vatnsfalla og svörfun skriðjökla á jökulskeiðum ísaldar.

Byggð á svæðinu einskorðast við láglendi nálægt ströndum og í dölum, landbúnaður er þar mikill og sjávarútvegur stundaður frá nokkrum þéttbýlisstöðum. Þéttbýlisstaðir í kringum Tröllaskaga eru: Hólar, Hofsós, Siglufjörður, Ólafsfjörður, Dalvík, Árskógssandur, Hauganes, Hjalteyri, Akureyri og Hrafnagil.

Hálendi Tröllaskaga er nokkuð erfitt viðureignar fyrir samgöngur á svæðinu en tveir akvegir liggja nú um það. Lágheiði liggur á milli Ólafsfjarðar og Fljóta í Skagafirði, sú leið er yfirleitt lokuð meirihluta árs vegna snjóa. Þjóðvegur 1 liggur um Öxnadalsheiði, þar fer vegurinn hæst í 540 metra yfir sjávarmál og er nokkuð snjóþungur að vetrum en þó kemur sjaldan til lokana þar sem mikið er lagt í að halda honum opnum. Tillögur eru uppi um jarðgöng sem gætu leyst veginn yfir heiðina af hólmi, annað hvort undir núverandi vegarstæði eða frá Hörgárdal yfir í Hjaltadal sem myndi stytta verulega vegalengdina milli Akureyrar og Sauðárkróks. Jarðgöng eru milli Dalvíkur og Ólafsfjarðar Múlagöng og milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar Héðinsfjarðargöng.

Örnefnið Tröllaskagi er ungt, sennilega búið til undir lok 19. aldar. Áður mun skaginn hafa verið nafnlaus.

## Tengt efni
*Jöklar á Tröllaskaga

## Tilvísanir
Vatnajökull

**Vatnajökull** (fyrrum nefndur **Klofajökull**) er þíðjökull á suðausturhluta Íslands innan Vatnajökulsþjóðgarðs. Hann er stærsti jökull landsins bæði að flatarmáli og rúmmáli og þriðji stærsti jökull Evrópu að flatarmáli. Hæð jökulsins er víðast hvar 1,4–1,8&nbsp;kílómetrar yfir sjávarmáli.

Stærsti jökull Evrópu er Severny-jökull á Novaya Zemlya, Rússlandi, sem er 20.500&nbsp;km² að flatarmáli. Annar stærsti jökullinn er Austfonna á Nordaustlandet á Svalbarða, 7.800&nbsp;km² (2012) og 2.500&nbsp;km³. Flatarmál Vatnajökuls taldist vera 7.500&nbsp;km² árið 2023. Mesta þykkt hans er allt að 1&nbsp;kílómetra en meðalþykktin um 400&nbsp;metrar. Rúmmál jökulsins er því um 3.000&nbsp;km³. Vatnajökull er stærstur jökla Evrópu utan heimskautasvæðanna.

## Saga jökulsins
Fyrir 14. öld var Vatnajökull mun minni en hann er nú. Síðan um 1930 hefur hann verið í stöðugri rýrnun, en þá mun stærð hans hafa verið í hámarki.

## Eldvirkni
Undir Vatnajökli eru einhverjar mestu eldstöðvar landsins, þeirra þekktastar Grímsvötn og Öræfajökull. Auk þeirra má nefna Gjálp, Þórðarhyrnu og Bárðarbungu. Gos úr Vatnajökli hafa komið í hrinum í tímans rás.

## Þjóðgarðar
Hluti jökulsins í kringum Skaftafell var gerður að þjóðgarði árið 1967. Allur syðri hluti Vatnajökuls varð síðan hluti af þjóðgarðinum í Skaftafelli 28. október 2004. Árið 2007 varð svo allur Vatnajökull þjóðgarður með stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs. Þjóðgarðurinn í Skaftafelli og Þjóðgarðurinn í Jökulsárgljúfrum urðu þá einnig hluti Vatnajökulsþjóðgarðs.

## Skriðjöklar
Út frá Vatnajökli ganga um það bil 30 skriðjöklar. Hér á eftir fylgir listi yfir skriðjökla sem falla frá Vatnajökli, skipt niður eftir stjórnunarumdæmum Vatnajökulsþjóðgarðs. Þetta er ekki tæmandi listi.

**Suðursvæði**
* Austurtungnajökull
* Breiðamerkurjökull
* Brókarjökull
* Falljökull
* Fjallsjökull
* Fláajökull
* Heinabergsjökull
* Hoffellsjökull
* Hólárjökull
* Hrútárjökull
* Kvíárjökull
* Lambatungnajökull
* Morsárjökull
* Skaftafellsjökull
* Skálafellsjökull
* Skeiðarárjökull
* Stigárjökull
* Suðurfjallsjökull
* Súlujökull
* Svínafellsjökull
* Vesturdalsjökull
* Viðborðsjökull
* Virkisjökull
* Öræfajökull (er syðsti hluti Vatnajökuls en er þó ekki skriðjökull).
* Öxarfellsjökull

**Austursvæði**
* Brúarjökull
* Eyjabakkajökull
* Kverkjökull
* Norðurtungnajökull

**Norðursvæði**
* Dyngjujökull

**Vestursvæði**
* Köldukvíslarjökull
* Rjúpnabrekkujökull
* Síðujökull
* Skaftárjökull
* Sylgjujökull
* Tungnaárjökull

## Heimildir


## Tenglar

* Fræðsluvefur Hörfandi jökla samvinnuverkefni Vatnajökulsþjóðgarðs og Veðurstofu Íslands, unnið í samvinnu við Náttúrustofu Suðausturlands og Jöklahóp Jarðvísindastofnunar Háskólans.
* 
* Hvenær kemur Vatnajökull fyrst fyrir í heimildum? - Vísindavefurinn
* Upplýsingasíða á nat.is 
* Náttúrufar og náttúruminjar umhverfis Vatnajökul
* „Yfir Vatnajökul þveran“; grein í Þjóðviljanum 1967
*  Baldursson, S, J Guðnason, H Hannesdóttir & T Thórðarson.  Nomination of Vatnajökull National Park for inclusion in the World Heritage List, Reykjavik 2018, Vatnajökull National Park
Tígrisljón

**Tígrisljón** (e. *Tigon*) er blendingur fangaðs karltígurs og kvenkyns ljóns,
tígrisljón fæðist oftast ófrjótt, en eru þó dæmi þess að þau hafi getið af sér afkvæmi.

Ekki er vitað til að ljónynjur og tígrar eðli sig án þess að mannshöndin komi að þar sem tegundirnar tvær deila hvergi yfirráðasvæði nema í Gir skógi í Indlandi auk þess sem þær umgangast ekki í náttúrunni.

## Tengt efni
*Ljóntígur

## Tenglar

*Blendingskettir
Lítri

**Lítri**  er lagarmálseining. Einn lítri jafngildir einum rúmdesimetra, þ.e. 1 l = 1 dm³. Lítrar eru fyrst og fremst notaðir til að mæla minni háttar vökvamagni, en sé um mikið magn að ræða eru notaðar stærri rúmmálseiningar, eins og rúmmetrar.

Afleiddar einingar lítra eru með smækkunar- og stækkunarforskeytum þessar: millilítri, sentilítri, desilítri, (*lítri*), dekalítri, hektólítri, kílólítri. Í hverju skrefi er tíföld stækkun. Þannig eru 1000 millilítrar í einum lítra og 10000 sentilítrar í einum hektólítra, svo að dæmi séu tekin. Lítið vökvamagn eins og til dæmis fljótandi lyf er að jafnaði mælt í millilítrum. Áfengisskammtar eru mældir í sentilítrum (1 einfaldur = 3 sentilítrar). Við matargerð og bakstur er iðulega miðað við desilítra. Menn kaupa mjólk og bensín í lítratali og heitt vatn frá hitaveitu í lítrum á mínútu. Dekalítraeiningin sést nánast aldrei notuð og hektólítrar sjaldan. Kílólítri (kl) er ekki notaður vegna þess að 1 kl jafngildir 1 rúmmmetra og menn nota heldur rúmmetra.

Lítri tengist metrakerfinu samkvæmt skilgreiningu, en er ekki SI-mælieining. Margar Evrópuþjóðir nota lítra, nema helst Bretar og Bandaríkjamenn, sem nota lagarmálseiningarnar *fluid ounce, pint, quarter, gallon* o.s.frv. (Ath. að munur er á breskum og bandarískum lagarmálseiningum með sama heiti, en að jafnaði eru þær bresku stærri en þær bandarísku.)

## Margfeldi
William Rowan Hamilton

**William Rowan Hamilton** (4. ágúst 1805 - 2. september 1865) var írskur stærðfræðingur og sagður hafa verið mesti stærðfræðingur Írlands. Hans er líklega helst minnst fyrir framlag sitt til hreinnar stærðfræði með kenningum sínum um tvinntölur. Hann uppgötvaði einnig fertölur (enska: *quaternions*) og hagnýtingu óvíxlinnar algebru. Hann var kallaður undrabarn og sagt er að hann hafi talað 13 tungumál reiprennandi er hann var 13 ára. Hann varð prófessor í Dyflinni og Konunglegur stjörnufræðingur Írlands 22 ára gamall.
Önnur afleiða

Önnur afleiða er afleiða (fyrstu) afleiðu falls. Núllstöðvar hennar  gefa upplýsingar um staðsetningu beygjuskila fallsins.
Þorgeir Ástvaldsson

**Þorgeir Ástvaldsson** (f. 2. júní 1950) er þáttastjórnandi á útvarpsstöðinni Bylgjunni og er höfundur dægurlagsins *Á puttanum* og söng lagið *Ég fer í fríið*.  Hann stjórnaði einnig Skonrokki sem voru vinsælir tónlistarþættir í sjónvarpinu á níunda áratugnum. Hann var einnig íslenski þulurinn í Eurovision-keppninni árið 1986, í fyrstu keppninni sem Íslendingar sendu lag út til að keppa. Þorgeir var einnig söngvari Klíkunnar, íslenskrar hljómsveitar sem er einna þekktust fyrir lagið *Fjólublátt ljós við barinn.*

## Tenglar

* Glatkistan
Portishead

**Portishead** er trip hop hljómsveit frá borginni Bristol sem stofnuð var árið 1991 þegar Geoff Barrow, sem hafði áður unnið með sveitum í sama tónlistarflokki á borð við Massive Attack og Tricky, hitti Beth Gibbons. Ákveðið var að nefna sveitina eftir fæðingarbæ Barrows sem er staðsettur um 20 kílómetrum fyrir vestan Bristol. Meðlimir sveitarinnar hafa þó seinna gefið úr þá yfirlýsingu að þeim sé vægast sagt illa við bæinn. Nafnið er borið fram „Por-tis-head“, með „s“ í miðjunni 's' en ekki  „Por-ti-shead“.

## Breiðskífur
*Dummy (1994)
*Portishead (1997)
*Third (2008)

## Tengill
*Vefsíða Portishead
1769

Árið **1769** (**MDCCLXIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Magnús Ólafsson skipaður varalögmaður sunnan og austan.

### Fædd
* 4. júní - Björn Stephensen, dómsmálaritari við Landsyfirrétt (d. 1835).
* 22. október - Jón Espólín, sýslumaður (d. 1836).
* Steingrímur Jónsson, fyrsti rektor Bessastaðaskóla og biskup.

### Dáin

## Erlendis
* 16. mars - Franski landkönnuðurinn Louis Antoine de Bougainville lauk þriggja ára hnattsiglingu. Í föruneyti hans var Jeanne Baré, fyrsta konan sem vitað er til að hafi siglt umhverfis hnöttinn.
* 29. apríl - James Watt fékk einkaleyfi á endurbættri útgáfu af gufuvélinni.
* 9. maí - Frakkar lögðu Korsíku undir sig.
* 14. maí - Karl 3. Spánarkonungur sendi trúboða til Kaliforníu og var það upphaf landnáms hvítra manna þar.
* 19. maí - Giovanni Vincenzo Antoniu Ganganelli varð páfi og tók sér nafnið Klemens XIV.
* 20. júlí - Spánverjar fóru með yfir 2.000 hermenn og 21 skip til Louisiana og tjáðu franka landsstjóranum að þeir hyggðust taka yfir svæðið.
* 18. ágúst - Eldingu laust í kirkjuna San Nazaro í Brescia, þá kviknaði í byssupúðri sem geymt var í henni. Sjöttipartur borgarinnar brann þegar eldurinn breiddist út og létust um 3.000 manns.
* September - Miklir þurrkar í Bengal á Indlandi ollu uppskerubresti sem leiddu árið eftir til gífurlegrar hungursneyðar sem talið er að hafi orðið tíu milljónum manna að bana.
* 9. október - Maórar og Evrópubúar mættust fyrst. Einn Maóri var skotinn til bana af leiðangursmanni James Cook eftir að hafa stolið sverði. Fleiri Maórar voru drepnir næstu daga.
* Haust - Bólusóttarfaraldur í Kaupmannahöfn. Struensee kom því til leiðar að fjöldi barna var bólusettur.
* 13. desember - Dartmouth-háskóli var stofnaður.

### Fædd
* 4. mars - Múhameð Alí Pasja, síðar landstjóri af Egyptalandi (d. 1849).
* 29. mars - Jean-de-Dieu Soult, franskur hertogi.
* 1. maí - Arthur Wellesley, hertogi af Wellington, hershöfðingi og stjórnmálamaður (d. 1852).
* 16. júlí - Edmund Fanning, bandarískur landkönnuður og skipstjóri (d. 1841).
* 15. ágúst - Napóleon Bónaparte, síðar keisari Frakklands (d. 1821).
* 14. september - Alexander von Humboldt, prússneskur vísindamaður (d. 1859).

### Dáin
* 2. febrúar - Klemens XIII páfi (f. 1693).
1768

Árið **1768** (**MDCCLXVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Mars - Heklugosi lauk en það hafði staðið frá 1766.
* 9. maí - Rannveig Egilsdóttir lauk ljósmóðurprófi á Staðarfelli í Dölum. Hún var fyrsta menntaða ljósmóðirin á Íslandi. 
* 30. maí - Eggert Ólafsson drukknaði á Breiðafirði ásamt konu sinni og föruneyti.
* Christian von Proeck var skipaður stiftamtmaður eftir að Otto von Rantzau lést.
* Ósýnilega félagið gaf út Konungsskuggsjá á dönsku og latínu.

### Fædd
* 6. apríl - Skúli Magnússon, sýslumaður
* 5. apríl - Tómas Klog, þriðji landlæknir Íslands.

### Dáin
* 30. maí - Eggert Ólafsson, skáld og náttúrufræðingur (f. 1726).
* 30. maí - Ingibjörg Guðmundsdóttir, kona Eggerts Ólafssonar (f. 1734.

## Erlendis
* 9. janúar - Fyrsti nútíma sirkusinn var starfræktur í London.
* 17. mars - Bretar gerðu friðarsáttmála við ættbálka frumbyggja í Ameríku, Írókesar, Sérókar voru meðal þeirra.
* 15. maí - Frakkar fengu Korsíku frá Genúamönnum við friðarsamninga í Versölum.
* 26. ágúst - Kortagerðarmaðurinn James Cook lagði af stað í fyrstu ferð sína til Kyrrahafs.
* 1. október - Bretar sendu 700 hermenn til Boston, Massachusetts, til að sýna vald sitt gegn kraumandi óánægju bæjarbúa. Áður en árinu lauk voru 4.000 hermenn komnir þangað.
* 14. október - William Pitt sagði af sér sem forsætisráðherra Bretlands.
* 29. október - Franskir landnemar gerðu uppreisn gegn yfirtöku Spánverja í Louisiana.
* 6. desember - Fyrsta hefti Encyclopaediu Britannicu kom út.
* Stríð á milli Rússlands og Tyrklands (1768–1774).
* Konunglega listaakademían í London var stofnuð.

### Fædd
* 7. janúar - Joseph Bonaparte, eldri bróðir Napóleons, sem síðar varð konungur Napólí og Spánar (d. 1844).
* 28. janúar - Friðrik 6. Danakonungur (d. 1839).
* 12. febrúar - Frans 2., keisari hins Heilaga rómverska ríkis (d. 1835).
* 21. mars - Jean Baptiste Joseph Fourier, franskur stærð- og eðlisfræðingur (d. 1830).
* 17. maí - Karólína af Brúnsvík, Englandsdrottning, kona Georgs 4. (d. 1821).
* 6. júní - Samuel Slater, bandarískur iðnjöfur.
* 27. júlí - Charlotte Corday, frönsk kona sem myrti Jean-Paul Marat og var tekin af lífi (d. 1793).

### Dáin
* 18. mars - Laurence Sterne, írskur rithöfundur (f. 1713).
* 19. apríl - Canaletto, ítalskur málari (f. 1697).
* 2. október - Otto von Rantzau, stiftamtmaður yfir Íslandi (f. 1719).
* Friedrich Wilhelm Hastfer, sænskur barón af þýskum ættum, stundum nefndur Hastfer hrútabarón (f. 1722).
1767

Árið **1767** (**MDCCLXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Brúðkaup Eggerts Ólafssonar varalögmanns og Ingibjargar Guðmundsdóttur haldið í Reykholti.
* Nesstofa var fullbyggð.
* Heklugos stóð yfir (1766-1768)

### Fædd
* 27. desember - Stefán Stephensen, amtmaður (d. 1820).
* Steinunn Sveinsdóttir á Sjöundá (d. 1805).

### Dáin
* 22. maí - Þórarinn Jónsson sýslumaður á Grund (f. 1719).

## Erlendis
* 27. febrúar - Karl 3. Spánarkonungur ákvað að reka Jesúíta frá svæðum spænska heimsveldisins.
* 24. mars - Spánn tók yfir eyjarnar sem síðar voru kallaðar Falklandseyjar, frá Frökkum, og nefndu þær *Islas Malvinas*.
* 7. apríl - Konungsríkið Ayutthaya í Taílandi lagðist af eftir 4. alda tilvist þegar Kongbuang-veldið frá Búrma réðst þar inn.
* 17. júní - Enski skipstjórinn Samuel Wallis varð fyrstur Evrópubúa til að líta eyna Tahiti augum svo víst sé.
* 3. júlí - Robert Pitcairn, 15 ára sjóliði, fann Pitcairn-eyju.
* 3. júlí - *[[Adresseavisen]]*, elsta norska blaðið sem enn er til, kom út í fyrsta sinn.
* 9. október - Mason-Dixon-línan var afmörkuð af Charles Mason og Jeremiah Dixon, til að marka skil nýlendnanna Delaware, Pennsylvania og Maryland. Síðar varð línan mörk suður- og norðurríkja Bandaríkjanna.
* 12. október - William Watson, læknir í London, gerði fyrstu samanburðarrannsóknina þegar hann bar saman þrjá hóp barna: Börn sem höfðu fengið bóluefni gegn bólusótt, þau sem fengu aðra blöndu og önnur sem höfðu ekki fengið neitt.
* 28. október - Kaupmenn í Boston sniðgegnu breskar vörur til að mótmæla skattlagningu.
* 19. nóvember - Pólland varð rússneskt verndarsvæði undir skipunum frá rússneska hernámsliði í landinu.
* 29. desember - Bretar hófu samninga við 6 ættbálka Írókesa um frið í N-Ameríku.

### Fædd
* 15. mars - Andrew Jackson, sjöundi forseti Bandaríkjanna (d. 1845).
* 11. júlí - John Quincy Adams, sjötti forseti Bandaríkjanna (d. 1848).
* 28. október - Marie Sophie Frederikke af Hessen-Kassel, drottning Danmerkur, kona Friðriks 6. (d. 1852).

### Dáin
* 13. mars - Maria Josepha af Saxlandi, krónprinsessa Frakklands og móðir konunganna Loðvíks 16., Loðvíks 18. og Karls 10. (f. 1731).
* 28. maí - Maria Josepha af Bæheimi, keisarynja, kona Jósefs 2., lést úr bólusótt (f. 1739).
1765

Árið **1765** (**MDCCLXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Faktorshúsið á Neðstikaupstað, Ísafirði, var byggt.
* Húsið, elsta hús á Eyrarbakka var byggt.
* Kirkja var aflögð á Núpsstað. 

### Fædd
* 21. maí - Ísleifur Einarsson, sýslumaður og dómari í landsyfirréttinum.

### Dáin

## Erlendis
* 8. febrúar - Friðrik mikli, Prússakonungur, gaf út tilskipun þar sem refsingar/opinberar smánanir fyrir ógiftar konur voru aflagðar, þ.e. fyrir kynlífglæpi.
* 18. maí - Bruni eyðilagði fjórðung Montreal.
* 21. júní - Bretar tóku yfirráð yfir eyjunni Mön.
* 18. ágúst - Jósef 2. keisari varð keisari Heilaga rómverska ríkis.
* 1. nóvember - Bretar lögðu skatt á 13 nýlendur sínar í Ameríku. Mótmæli og skemmdarverk höfðu verið vegna þessa á árinu.

### Fædd
* 17. maí - Ketill Jónsson Melstað, danskur lögfræðingur og herforingi af íslenskum ættum. 
* 21. ágúst - Vilhjálmur 4. Bretakonungur
* 14. nóvember - Robert Fulton, bandarískur verkfræðingur og uppfinningamaður.

### Dáin
1766

Árið **1766** (**MDCCLXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Hekla gaus. Gosið stóð til 1768 og var það lengsta á sögulegum tíma og næstmesta hraungosið á eftir Skaftáreldum. Einnig gaus vestanvert í Vatnajökli, sennilega í Bárðarbungu.
* Ólafur Stefánsson varð amtmaður eftir að Magnús Gíslason tengdafaðir hans lést.
* Holger Jacobaeus, danskur kaupmaður, reisti veglegt timburhús í Keflavík.

### Fædd

### Dáin
* 3. nóvember - Magnús Gíslason amtmaður (f. 1704).
* Guðríður Gísladóttir biskupsfrú í Skálholti, kona Finns Jónssonar (f. 1707).

## Erlendis
* 14. janúar - Kristján 7. varð konungur Danmerkur, tæplega 17 ára að aldri.
* 20. janúar - Tugþúsundir búrmískra innrásarmanna réðust á höfuðborg taílenska konungsríksins Ayutthaya og sátu um hana í 15 mánuði.
* 5. mars -  Antonio de Ulloa, fyrsti spænski ríkistjóri Louisiana, kom til New Orleans.
* 9. apríl - Fyrstu afrísku þrælarnir voru fluttir til bresku nýlendunnar Georgíu í Ameríku.
* 29. maí - Breski vísindamaðurinn Henry Cavendish gerði tilraunir með uppleysta málma og tók eftir lofttegund sem reis upp frá þeim. Sjö árum síðar nefndi franski efnafræðingurinn Antoine Lavoisier það *hydrogen* eða vetni.
* 8. nóvember - Kristján 7. gekk að eiga Karólínu Matthildi Englandsprinsessu, 15 ára frænku sína.
* 10. nóvember - Rutgers-háskóli var stofnaður í New York, þá Queen's College.
* 2. desember - Svíþjóð varð fyrst ríkja til að lögleiða prentfrelsi. Það gilti þó ekki á öllum sviðum.
* 5. desember - Christie's-uppboðið var stofnað í London af James Christie.

### Ódagsett
* Poul Egede gaf út Nýja testamentið á grænlensku.
* Botníska verslunarbannið, einokun Svía á Norður-Eystrasalti var aflagt.
* Franska freigátan Boudeuse var sjósett.

### Fædd
* 13. febrúar - Thomas Malthus, enskur hagfræðingur og félagsfræðingur (d. 1834).
* 11. október - Nólseyjar-Páll, færeysk þjóðhetja (d. 1808/1809).
* Ludwig Erichsen, dansk-íslenskur embættismaður sem var amtmaður á Íslandi (d. 1804).

### Dáin
* 1. janúar - James Francis Edward Stuart, „the Old Pretender“, sonur Jakobs 2. Englandskonungs og kallaður Jakob 3. af stuðningsmönnum sínum (f. 1688).
* 13. janúar - Friðrik 5. Danakonungur (f. 1723).
* 23. febrúar - Stanislaus Leszczyński, konungur Póllands (f. 1677).
* 11. júlí - Elizabeth Farnese, Spánardrottning, kona Filippusar 5. (f. 1692).
1764

Árið **1764** (**MDCCLXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Almenna verslunarfélagið tók við einokunarversluninni á landinu. Konungsverslunin fyrri lagðist af.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis
* 15. febrúar - Borgin St. Louis var stofnuð í Mississippi.
* 31. mars - Rússneska keisaraveldið og Prússland skrifuðu undir varnasamning.
* 27. apríl - Wolfgang Amadeus Mozart spilaði fyrir bresku konungshjónin, 8 ára gamall.
* 6. júlí - Bretar fóru frá Havana sem  þeir höfðu hertekið tveimur árum áður, á meðan sjö ára stríðið átti sér stað. Bretar fengu Vestur-Flórída í stað Havana með samningum við Spánverja.
* 26. júlí - Fyrsta skotárás í skóla átti sér stað í Bandaríkjunum þegar frumbyggjar drápu tíu börn og kennara þeirra í Greencastle Pennsylvaníu. Ástæða hennar var hefnd fyrir yfirtöku hvítra landnema í Pennsylvaníu.
* 1. ágúst - Níagara-samningurinn: Bretar og 44 ættbálkar frumbyggja í Ameríku gerðu friðarsamninga sem batt enda á stríð sem hafði gengið á síðan 1756. 
* Brown-háskóli var stofnaður á Rhode Island.
* Danir komu sér upp bækistöð í Sisimiut, Grænlandi, sem þeir nefndu Holsteinsborg.

### Fædd
* 13. mars - Charles Grey, jarl af Grey, forsætisráðherra Bretlands.
* 9. júlí - Ann Radcliffe, enskur rithöfundur.

### Dáin
* 15. apríl - Madame de Pompadour, frönsk aðalskona.
* 7. júlí - William Pulteney, breskur stjórnmálamaður sem gegndi embætti forsætisráðherra Bretlands í þrjá daga.
* 12. september - Jean-Philippe Rameau, franskt barokktónskáld.
* 2. október - William Cavendish, hertogi af Devonshire, forsætisráðherra Bretlands.
* 26. október - William Hogarth, enskur listamaður, myndskeri og skopmyndateiknari
1763

Árið **1763** (**MDCCLXIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 20. nóvember - Ný dómkirkja á Hólum í Hjaltadal vígð. 
* Fjalla-Eyvindur og Halla handsömuð á Ströndum. Höfðu hafst við í bæli í Drangavíkurfjalli um veturinn.
* Bjarni Pálsson, fyrsti landlæknirinn settist að í Nesstofu á Seltjarnarnesi.
* Jón Skúlason varð varalandfógeti.

### Fædd

* Bjarni Sívertsen, kaupmaður. Kallaður *faðir Hafnarfjarðar*.

### Dáin

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* 22. ágúst: Ívar Jónsson og Ólöf Jónsdóttir tekin af lífi fyrir blóðskömm og dulda barnsfæðingu. Þetta var síðasta aftaka sem framkvæmd var fyrir blóðskömm samkvæmt Stóradómi.

''

## Erlendis
* 10. febrúar: Sjö ára stríðið tók enda með friðarsamningum. Frakkar létu af hendi nýlendur sínar í Ameríku og Indlandi. Spánverjar létu af hendi Flórída til Breta.
* Ágúst: Bruni í Smyrna/Izmir í Ottómanveldinu, 2.600 hús eyðilögðust.
* 7. október: Georg 3. bretakonungur skrifaði undir yfirlýsingu um að takmarka landnám vestan Appalasíufjalla til að friðþægja frumbyggja Ameríku.

### Fædd
* 26. janúar - Karl 14. Jóhann, konungur Svíþjóðar (d. 1844).
* 23. júní - Joséphine de Beauharnais var fyrsta eiginkona Napóleons Bónaparte ( d. 1814).

### Dáin
* 13. apríl - James Waldegrave, breskur stjórnmálamaður, gegndi embætti forsætisráðherra Bretlands í fimm daga.

## Tilvísanir
1762

Árið **1762** (**MDCCLXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Manntal tekið á Íslandi. Það var þó ófullkomið og oftast var aðeins húsbóndinn nafngreindur.
* Erlendur Ólafsson sýslumaður í Ísafjarðarsýslu dæmdur frá embætti í þriðja sinn fyrir margvíslegt misferli. 
* október - Bæli útilegumanna fannst undir Arnarfelli. Þeir komust undan á flótta. 

### Fædd
* 13. nóvember - Benedikt Jónsson Gröndal, dómari í Landsyfirrétti (d. 1825).
* 27. desember - Magnús Stephensen konferensráð (d. 1833).
* Ólafur Thorlacius, verslunar- og útgerðarmaður á Bíldudal (d. 1815).
* 25. apríl - Sveinn Pálsson, læknir og náttúrufræðingur.

### Dáin
* Ólafur Jónsson (lögsagnari), sýslumaður.

## Erlendis

* 4. janúar - Sjö ára stríðið: Bretland lýsti stríði á hendur Spáni og Konungsríkinu Napólí
* 5. janúar - Pétur 3. varð Rússakeisari. Honum var steypt af stóli nokkrum mánuðum síðar og hann síðan myrtur. Talið er að kona hans, Katrín mikla, hafi staðið að baki tilræðinu.
* 15. febrúar - Um 30.000 Síkar voru drepnir á Indlandi í Púnjab.
* 5. maí - Sjö ára stríðið: Rússar og Prússar gerðu friðarsamning íSankti Pétursborg. Tveim vikum síðar sömdu Prússar og Svíar frið í Hamborg.
* 9. júlí - Katrín mikla varð keisaraynja Rússlands eftir að maður hennar, Pétur 3. hafði verið þvingaður til að segja af sér.
* 13. ágúst - Sjö ára stríðið: Spánverjar létu af hendi Havana til Breta eftir 2 mánaða bardaga.
* 5. október - Óperan *[[Orfeus og Evridís]]* eftir tónskáldið Cristoph Willibald Gluck var frumflutt í Vínarborg.
* 6. október - Bretar náðu Manila á Filippseyjum af Spánverjum.
* 13. nóvember - Fontainebleau-sáttmálinn: Frakkar létu af hendi Louisiana-svæðið til Spánar.
### Ódagsett
* Jean-Jacques Rousseau gaf út *[[Samfélagssáttmálinn|Samfélagssáttmálann]]* (Du contract social).
* Frakki að nafni Dumas hóf framleiðslu og sölu púsluspila fyrstur manna.
* Sænski náttúrufræðingurinn Carl von Linné var sæmdur aðalstign fyrir störf sín.

### Fædd
* 18. mars - Karl Christian Gmelin, þýskur grasafræðingur. 
* 25. mars - Thomas-Alexandre Dumas, franskur hershöfðingi.
*12. ágúst - Georg 4. Englandskonungur (d. 1830).
* 1. nóvember - Spencer Perceval, forsætisráðherra Bretlands.

### Dáin
* 5. janúar - Elísabet Rússakeisaraynja (f.1709).
* 21. mars - Nicolas Louis de Lacaille,franskur stjarnfræðingur, stærðfræðingur og kortagerðarmaður. 
* 17. júlí - Pétur 3. Rússakeisari (f. 1728).
* 21. ágúst - Lafði Mary Wortley Montagu, enskur rithöfundur (f. 1689).
Fertölur

**Fertala** er stærðfræðilegt hugtak sem lýsir tölu, sem er samsett úr fjórum liðum, þannig að einn þeirra er rauntala en hinir þrír eru allir þvertölur.

Fertölur eru hugmynd Williams Hamiltons, sem var írskur stærðfræðingur. Hann innleiddi þessar tölur til hagnýtingar í aflfræði og byggði hugmyndir sínar á tvinntölum, þar sem grunnurinn er sá, að i^2 = -1. Hamilton skilgreindi fertölu sem stæðuna a + bi + cj + dk, þar sem a, b, c og d eru rauntölur, en *i*, *j* og *k* uppfylla skilyrðin:
:i^2 = j^2 = k^2= -1,
:ij = -ji = k,
:jk = -kj = i, og 
:ki = -ik = j. 

Allar reiknireglur venjulegrar algebru gilda, nema að margföldun er ekki víxlin. Á máli stærðfræðinnar er mengi fertalna óvíxlinn baugur, en andhverfa er til fyrir sérhvert stak nema 0.
Úrtaksmengi

**Úrtaksmengi** (kallað **útkomurúm** í líkindafræði) er mengi allra mögulegra útkoma úr ákveðinni tilraun. Úrtaksmengi ásamt σ-algebru af hlutmengjum úr úrtaksmenginu og líkindamáli mynda líkindarúm.

Úrtaksmengi þurfa ekki að vera teljanlega stór. Útkomurúmið fyrir það hversu mikil rigning, í millimetrum, fellur á Akureyri á einu ári samanstendur af öllum gildum á bilinu [0, +\infty[. Þó svo að það muni líklega aldrei falla óendanlega mikil rigning á Akureyri, þá er það samt sem áður fræðilega hugsanleg útkoma úr tilrauninni, sökum þess hvernig fjarlægð er skilgreind. Þetta sýnir að það þurfa ekki að vera jafn miklar líkur á öllum útkomum í útkomurúmi tilraunar.

## Dæmi
Fyrir teningakast samanstenur útkomurúmið af gildunum 1, 2, 3, 4, 5 og 6; þ.e. allar þær tölur sem geta komið upp við teningakastið. Útkomurúm fyrir tilraunina að velja eitt spil af handahófi úr spilastokk samanstendur af öllum spilunum í stokknum.

## Nánara dæmi
Ef við sem dæmi gerum ráð fyrir því að tilraunin felist í því að kasta peningi þrisvar og skrá hvort upp kemur framhlið eða bakhlið (F eða B), þá væri úrtaksmenginu lýst sem {FFF, FFB, FBF, BFF, FBB, BFB, BBF, BBB}, þar sem til dæmis FBB táknar það að í fyrsta kasti sneri framhliðin upp, en bakhlið peningsins í öðru og þriðja kasti. Væri hugmyndin hins vegar að kasta peningi þrisvar og skrá hversu oft framhlið sneri upp í þessum þremur köstum, þá væri úrtaksmengið {0, 1, 2, 3}, þar sem t. d. 2 táknar það að í einhverjum tveimur köstum fékkst framhlið.

Í fyrra úrtaksmenginu eru 8 mismunandi útkomur, sem allar eru jafn líklegar, hver um sig hefur líkurnar 1/8. Í seinna menginu eru 4 mismunandi útkomur, en þær eru ekki jafn líklegar. Líkur þess að fá 0, sem þýðir það að aldrei snýr framhlið upp í köstunum þremur (þ. e. BBB) eru 1/8. Talan 1 felur í sér að framhliðin komi upp einu sinni og getur því átt við FBB,  BFB eða BBF og eru líkur þess því 3/8. Á sama hátt á talan tveir við FFB, FBF eða BFF og eru líkur þess því líka 3/8. Að síðustu er svo talan 3, sem táknar að framhlið sneri upp í öllum köstunum, FFF. Líkur þess eru 1/8. Séu líkur allra möguleika úrtaksmengisins lagðar saman er summan ætíð 1. 1/8 + 3/8 + 3/8 + 1/8 = 1.
1710

Árið **1710** (**MDCCX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Pétur Bjarnason í Tjaldanesi í Saurbæ dæmdur í sekt fyrir að hafa grafið í leiði í kirkjugarði til að ná í tönn til að leggja við tönn konu sinnar, sem þjáðist af óþolandi tannpínu.
* Þorleifur Arason varð skólameistari í Skálholti.

### Fædd
* 3. október - Snorri Björnsson, prestur á Húsafelli (d. 1803).

### Dáin
* 13. júní - Björn Þorleifsson biskup á Hólum (f. 1663).

## Erlendis
* 17. febrúar - Hollendingar yfirgáfu Máritíus en þeir stofnuðu þar nýlendu árið 1638.
* 28. febrúar - Her Svía undir stjórn Magnus Stenbock vinnur vann sigur á innrásarher Dana, undir Jørgen Rantzau, í orrustunni við Helsingjaborg. Kringum 14.000 hermenn voru í báðum herjum.
* 10. apríl - Fyrstu höfundarréttarlögin, kennd við Önnu drottningu, gengu í gildi í Bretlandi.
* 12. maí - Síkar unnu sigur á Mógúlum þar sem nú er Púnjab á Indlandi.
* 20. ágúst - Spænska erfðastríðið: Orrustan um Saragossa. Spænsk-Burbónski herinn beið ósigur fyrir her Habsborgara.
* 26. september - Norðurlandaófriðurinn mikli: Svíar gáfust upp í Lettlandi. Rússar náðu yfirráðum þar.
* 10. október - Norðurlandaófriðurinn mikli: Svíar gáfust upp í Eistlandi. Rússar náðu yfirráðum þar.
* 13. október - Bretar náðu yfirráðum yfir Nýja-Skotlandi eftir 9 daga umsátur.

### Fædd
* 15. febrúar - Loðvík 15. Frakkakonungur (d. 1774).
* 26. apríl - Thomas Reid, skoskur heimspekingur (d. 1796).
* 14. maí - Adólf Friðrik Svíakonungur (d. 1771).
* 20. september - Thomas Simpson, breskur stærðfræðingur (d. 1761).
* 10. nóvember - Adam Gottlob Moltke, danskur stjórnmálamaður (d. 1792).

### Dáin
* 7. júní - Louise de La Vallière, hjákona Loðvíks 14. (f. 1644).
* 19. september - Ole Rømer, danskur stjörnufræðingur (f. 1644).
Söðulpunktur

**Söðulpunktur** er í stærðfræði punktur P í þrívíðum fleti, z = f(x,y), þar sem P hefur þann eiginleika, að vera lággildispunktur á ferlinum sem fæst þegar flöturinn z er skorinn með lóðréttu plani í eina stefnu, en er aftur á móti hágildispunktur þegar z er skorinn með lóðréttu plani í aðra stefnu. Venjulegur hnakkur hefur einn punkt, sem er svona: ef hnakkurinn er skorinn í sundur að endilöngu fæst lággildispunktur rétt framan við miðjan hnakkinn. Sé hnakkurinn hins vegar skorinn þvert í gegnum þennan sama punkt verður hann hágildispunktur. Þetta er ástæðan fyrir nafngiftinni.

Stigull söðulpunkts er núllvigurinn.
1760

Árið **1760** (**MDCCLX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 18. mars - Embætti landlæknis var stofnuð. Bjarni Pálsson varð fyrsti landlæknir.
* Björn Halldórsson, frumkvöðull í garðrækt og jarðyrkju á Íslandi ræktaði fyrst kartöflur í Sauðlauksdal. En Friedrich Wilhelm Hastfer gerði tilraun á Bessastöðum tveimur árum áður með kartöfluræktun.

;Fædd

;Dáin

* Ingibjörg Sölvadóttir og Kristín Bjarnadóttir teknar af lífi í Eyjafjarðarsýslu fyrir dulsmál.

## Erlendis
* 20. mars - Bruni eyðilagði um 350 byggingar í Boston.
* 7. apríl - Þrælauppreisn hófst á Jamaíka og stóð í 18 mánuði. Yfir 400 þrælar létust og 60 hvítir íbúar.
* 28. apríl - Sjö ára stríðið: Frakkar náðu Québecborg af Bretum eftir orrustu.
* 8. september - Bretar náðu yfirráðum yfir Montreal.
* 25. október - Georg 3. varð Bretakonungur eftir að afi hans Georg 2. lést.

* Konunglega norska vísindafélagið var stofnað í Þrándheimi.
* Ríkið Mutapa lagðist af í sunnanverðri Afríki.
* Borgin Abu Dhabi var stofnuð.

;Fædd
* 10. maí - Claude Joseph Rouget de Lisle, franskur tónlistarmaður og tónskáld.
* 13. júní - Georg Franz Hoffmann, þýskur og rússneskur grasafræðingur 
* 17. október - Claude Henri de Rouvroy, Comte de Saint-Simon, franskur stjórnmálamaður, athafnamaður og hugsuður.
* Hokusai, japanskur myndlistarmaður.

;Dáin
* 25. október - Georg 2. Bretlandskonungur

## Tilvísanir
1752

Árið **1752** (**MDCCLII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* Janúar - Innréttingarnar, sem stofnaðar höfðu verið sumarið áður, fengu stórfelldan fjárstuðning og sérleyfi konungs til framkvæmda.
* 8. maí - J.C. Pingel amtmanni vikið úr embætti vegna skulda. Magnús Gíslason var skipaður í hans stað.
* Innréttingarnar keyptu Reykjavík af konungi.
* Innréttingarnar keyptu tvö skip, *Friðriksósk* og *Friðriksvon*, sem siglt var til Íslands um sumarið.
* Bygging Viðeyjarstofu hófst.
* 8 manns fórust í snjóflóði við Skarð í Skagafirði.
* Suðurlandsskjálfti varð.

### Fædd
* 24. maí - Jón Sveinsson, landlæknir (d. 1803).
* 8. október - Grímur Jónsson Thorkelín, sagnfræðingur og leyndarskjalavörður (d. 1829).
* Þorsteinn Hallgrímsson, prestur í Stærra-Árskógi (d. 1792).

### Dáin
* 28. október - Halldór Brynjólfsson, biskup á Hólum (f. 1692).
* 20. nóvember - Sigurður Vigfússon Íslandströll (f. 1691).
* Guðrún Einarsdóttir, kona Jóns Árnasonar biskups í Skálholti (f. 1665).

### Opinberar [[aftaka|aftökur]]
* Tveir ónafngreindir menn, bræður, hengdir fyrir stórþjófnað, í Rangárvallasýslu.
* 17. júlí: Jón Jónsson undan Jökli hálshogginn eftir að vera „sá fyrsti, sem upp í nokkur hundruð ár hefur verið klipinn með glóandi töngum“, fyrir þá sök að hafa myrt Guðríði, átta ára gamla dóttur sína. Þá var af honum skorin hægri höndin fyrir aftökuna, samkvæmt dómi Alþingis, og, eftir aftökuna, höfuð hans sett á stjaka.

## Erlendis
* 1. janúar - Bretar tóku upp gregoríska tímatalið en breytingin gekk þó ekki í gildi fyrr en í september.
* 11. febrúar - Fyrsta sjúkrahús Bandaríkjanna, Pennsylvania Hospital, tók til starfa. Þar var fyrsta læknismeðferð geðsjúkra í heiminum.
* 23. febrúar - Franski stjörnufræðingurinn Nicolas-Louis de Lacaille uppgötvaði stjörnumerkið Dæluna.
* 23. mars - *The Halifax Gazette*, fyrsta dagblað Kanada, var fyrst gefið út.
* 3. júní - 18.000 hús brunnu í eldsvoða í Moskvu, tveir þriðju hlutar borgarinnar.
* 15. júní - Benjamín Franklín sannaði að eldingar voru rafmagn með því að senda upp flugdreka í þrumuveðri. Tilrauninni var lýst í dagblaði 4 mánuðum seinna.
* 2. september - Tímatalsbreytingin gekk í gildi í Bretlandi og næsti dagur var 14. september.
* 22.  nóvember - Breskir nýlendubúar í  Nova Scotia skrifuðu undir friðarsamninga við Mi'kmaq-frumbyggja svæðisins.

### Fædd
* 18. september - Adrien-Marie Legendre, franskur stærðfræðingur (d. 1833).

### Dáin
* 16. júní - Joseph Butler, enskur biskup, guðfræðingur og heimspekingur (f. 1692).

## Tilvísanir
Fersentimetri

**Fersentímetri** er flatarmálseining sem fengin er með því að margfalda saman lengd sinnum breidd.  Einn fersentímetri er því 1sm * 1sm =  1sm^2= 1 fersentímetri.
Glerárskóli

**Glerárskóli,** stofnaður 1908 er grunnskóli í Glerárhverfi á Akureyri með um 430 nemendur.
Skólastjóri skólans er Eyrún Skúladóttir. Glerárskóli er eini skólinn á Akureyri sem er með sundlaug. 

## Tengt efni
* Listi yfir íslenska grunnskóla

## Tengill
*Vefsíða Glerárskóla