open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Morðið á Abraham Lincoln

**Morðið á Abraham Lincoln** átti sér stað þann 14. apríl 1865 þegar Abraham Lincoln þáverandi forseti Bandaríkjanna var skotinn til bana af John Wilkes Booth í Ford-leikhúsinu í Washington, D.C. þar sem hann var á leiksýningunni *Our American Cousin*. John Wilkes Booth var leikari og var hliðhollur Suðurríkjasambandinu. Eftir að hafa skotið Lincoln hoppaði Booth niður á leiksviðið og hrópaði „Sic semper Tyrannis“ áður en hann hljóp út. Lincoln lést degi síðar. John Wilkes Booth var á flótta í 12 daga áður en hann var skotinn til bana þann 26. apríl.

Þann 9. febrúar 1956 var sýndur sjónvarpsþátturinn *I've Got a Secret* þar sem hinn tæplega 96 ára gamli Samuel J. Seymour afhjúpaði að hann væri síðasti einstaklingurinn á lífi sem var á leiksýningunni en hann var 5 ára þegar hann fór á umrædda leiksýningu.

## Tilvísanir
Atferlisfræði

**Atferlisfræði** er undirgrein dýrafræði sem rannsakar atferli dýra, annarra en manna. Hún á sér rætur í rannsóknum Charles Darwin og bandarískra og þýskra fuglafræðinga á 19. og 20. öld. Nútímaatferlisfræði er yfirleitt rakin til rannsókna líffræðinganna Nikolaas Tinbergen, Konrad Lorenz og Karl von Frisch á 4. áratug 20. aldar. Rannsóknir í atferlisfræði notast bæði við athuganir á vettvangi og í rannsóknarstofu.

## Tengt efni
* Atferlisvísindi fást við rannsóknir á atferli manna innan sálfræði, hagfræði o.s.frv.
Helgidagaumbæturnar 1770

**Helgidagaumbæturnar 1770** voru tilskipun Kristjáns 7. Danakonungs um afnám nokkurra helgidaga í Dansk-norska ríkinu. Tilskipunin var undirrituð 26. október 1770. Þessi fækkun helgidaga var í anda upplýsingarinnar og átti meðal annars að fjölga vinnudögum og peningum í umferð. Eftirfarandi helgidagar voru afnumdir:
* Þriðji í jólum, páskum og hvítasunnu
* Þrettándinn
* Kyndilmessa
* Jónsmessa
* Boðunardagur Maríu
* Mikjálsmessa
* Allraheilagramessa

Messu fyrir allraheilagramessu skyldi þó flytja sunnudag eftir 1. nóvember, og messa fyrir boðunardag Maríu var flutt á fimmta sunnudag í lönguföstu.

Umbæturnar eru oft kenndar við Johann Friedrich Struensee sem hafði áhuga á afnámi enn fleiri helgidaga, en tilskipunin var útfærð áður en hann komst til valda. Ástæður umbótanna voru fyrst og fremst að afnema ýmsar leifar af kaþólskri trú og auka virðingu fyrir þeim dögum sem eftir voru. Annað sjónarmið var að alþýða manna notaði þessa daga fyrir ósiðsamlegt athæfi eins og drykkju og spil, en með afnámi þeirra fjölgaði vinnudögum. Þriðja sjónarmiðið var samkeppnissjónarmið, þar sem þýsku ríkin Hannóver, Prússland, Mecklenburg og Hessen-Kassel höfðu áður fækkað helgidögum hjá sér.
Mikjálsmessa

**Mikjálsmessa** (líka **Mikjálsmessa og allra engla**) er kristin hátíð sem er haldin hátíðleg víða í Vesturkirkjunni 29. september, en 8. nóvember í Austurkirkjunni. Hátíðin er kennd við Mikael erkiengil og var almennur frídagur á miðöldum. Frídagur á Mikjálsmessu var aflagður í Dansk-norska ríkinu með helgidagaumbótunum 1770. Vegna þess að dagurinn er nálægt haustjafndægri var hann stundum látinn marka upphaf haustsins á norðurhveli jarðar.

Mikjálsmessa er haldin hátíðleg í Waldorf-skólum víða um heim.

## Tilvísanir
Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu kvenna 1999

**Heimsmeistaramótið í knattspyrnu árið 1999** var haldið í Bandaríkjunum dagana 19. júní til 10. júlí. Þetta var þriðja heimsmeistaramót kvenna og lauk með sigri heimakvenna. Keppnisliðum var fjölgað úr sextán í tuttugu. Áhorfendafjöldi sló öll fyrri met og varð stökkpallur fyrir knattspyrnu kvenna í Bandaríkjunum.

## Aðdragandi
Auk Bandaríkjanna höfðu Ástralía og Síle lýst áhuga sínum á að halda keppnina. Tvö síðarnefndu löndin drógu umsóknir sínar til baka í desember 1995. Bandaríkin voru því sjálfkjörin.

## Forkeppni
Bandaríkjamenn komust sjálfkrafa í úrslitakeppnina sem ríkjandi gestgjafar. 67 lið börðust um hin fimmtán sætin, þar á meðal ríkjandi heimsmeistarar Norðmanna. Í flestum tilvikum gegndu viðkomandi álfukeppnir hlutverki forkeppni, en í Evrópu var haldin sérstök forkeppni auk umspils.

Ísland hafnaði í þriðja sæti síns riðils á eftir Svíum og Úkraínukonum en fyrir ofan Spánverja sem enn voru í hópi lökustu Evrópuþjóða.

Rússland, Norður-Kórea, Gana og Mexíkó tóku þátt í sinni fyrstu úrslitakeppni.

## Þátttökulið
Sextán lönd tóku þátt í mótinu og komu þau frá sex álfusamböndum

*  Nígería
*  Gana
*  Kína
*  Japan
*  Norður-Kórea
*  Brasilía

*  Ástralía
*  Danmörk
*  Rússland
*  Þýskaland
*  Ítalía

*  Noregur
*  Svíþjóð 
*  Kanada
*  Bandaríkin (gestgjafar)
*  Mexíkó

## Keppnin
### A-riðill

### B-riðill

### C-riðill

### D-riðill

### Fjórðungsúrslit
Sjö af liðunum átta sem kepptu í fjórðungsúrslitunum fengu sæti á ÓL 2000 í Sydney. Rússland sat eftir á lakasta markamun og fæstum mörkum skoruðum.

### Undanúrslit

### Bronsleikur

### Úrslitaleikur

## Markahæstu leikmenn
123 mörk voru skoruð í keppninni af 74 leikmönnum. Þrjú þeirra voru sjálfsmörk.

;7 mörk
*  Sissi
*  Sun Wen

;4 mörk
*  Ann Kristin Aarønes
## Heimildir
* RSSSF, Heimsmeistaramót kvenna 1999 úrslitagrunnur
*
Akita

**Akita** (japanska: 秋田市, *Akita-shi*) er borg á Honshū í Japan. Afbrigði hunda, Akita Inu, er kennt við svæðið.

## Tilvísanir
Akita Inu

**Akita Inu** er afbrigði hunda af norður-japönskum uppruna. Sögulega voru þeir notaðir af matagi (þeir í norðurhluta Japans sem veiða á veturna) sem varðhundar og til bjarnaveiða.

Einn þekktasti Akita Inu sögunnar er Hachikō, sem beið eftir eiganda sínum á lestarstöð í Tōkyō í níu ár.
Norður-Víetnam

**Alþýðulýðveldið Víetnam** (víetnamska: *Việt Nam Dân chủ Cộng hòa*), almennt kallað **Norður-Víetnam**, var sósíalistaríki í Suðaustur-Asíu á árunum 1945-1976.
Sporeðla

**Sporeðlan** (fræðiheiti *Baryonyx*) er ættkvísl risaeðla sem lifði á Barremian stigi snemma krítartímans, fyrir um 130–125 milljónum ára. Fyrsta beinagrindin fannst árið 1983 í Smokejack Clay Pit, í Surrey, Englandi, í setlögum Weald Clay Formation, og varð heilgerð sýnishorn af *Baryonyx walkeri*, nefnd af steingervingafræðingunum Alan J. Charig og Angela C. Milner árið 1986. Samheitaheitið, *Baryonyx*, þýðir "þung kló" og vísar til mjög stórrar kló dýrsins á fyrsta fingri; hið sérstaka nafn, *walkeri*, vísar til uppgötvanda þess, áhugamannsins steingervingasafnara William J. Walker. Heilbrigðissýnin er ein fullkomnasta beinagrindin frá Bretlandi (og er enn fullkomnasta spinosaurid), og uppgötvun þess vakti athygli fjölmiðla. Sýnum sem síðar fundust í öðrum hlutum Bretlands og Íberíu hefur einnig verið úthlutað ættkvíslinni.

Heilbrigðissýnin, sem kann að hafa ekki verið fullvaxin, var talin hafa verið á milli 7,5 og 10 metrar (25 og 33 fet) á lengd og hafa verið á milli 1,2 og 1,7 metrísk tonn (1,3 og 1,9 stutt tonn; 1,2 og 1,7 löng) tonn). Sporeðlan var með langan, lágan og mjóan trýni sem hefur verið líkt við gharial. Snjóoddurinn stækkaði til hliðanna í formi rósettu. Fyrir aftan þetta var efri kjálkinn með hak sem passaði í neðri kjálkann (sem sveigðist upp á sama svæði). Það var með þríhyrningslaga háls efst á nefbeinunum. Sporeðlan hafði mikinn fjölda af fínt rifnum, keilulaga tönnum, með stærstu tennurnar að framan. Hálsinn myndaði S-form og taugahryggjar á bakhryggjarliðum hans jukust á hæð framan og aftan. Einn ílangur taugahryggur gefur til kynna að hann gæti hafa haft hnúfu eða hrygg með fram miðju baksins. Hann hafði sterka framlimi, með samnefndri kló með fyrsta fingur sem var um 31 sentímetrar (12 tommur) á lengd.http://www.jurassicworld.com/sites/default/files/2016-10/BaryonyxTall.jpg

Tegundin hefur þó fundist víðar eins og í Portúgal. 

## Tilvísanir
Listi

**Listi** er safn yfir upplýsingar sem er sett fram á gagnlegan og skiljanlegan hátt. 

Á íslensku er næstum því alltaf sagt „listi yfir“ (t.d. listi yfir mannanöfn). Þegar um marga sambærilega lista er að ræða er oftast sagt „listar um“ (t.d. listar um fuglafræði).
Sto

**Sto** er útileikur fyrir hóp, með svipuðum reglum og skotbolti. Hópurinn afmarkar sér svæði og hópast svo saman á miðju svæðinu. Boltanum er kastað upp í loftið í miðjum hópnum og sá sem nær að grípa boltann fær að skjóta fyrstur. Hann reynir þá að hitta aðra þátttakendur með boltanum, en ef hann hittir einhvern er sá sem fékk boltann í sig úr leik og þarf að sitja hjá þar til næsta umferð byrjar. Ef sá sem skotið var á nær að grípa boltann kallar hann „STO!“ og þá er sá sem kastaði boltanum úr leik. Leikurinn heldur þannig áfram þar til einn er eftir.

Áhöld sem þarf til leiksins eru brennibolti eða annar bolti sem fer vel í hönd.

## Sjá einnig
* Listi yfir leiki barna

## Tilvísanir
Skotbolti

**Skotbolti** er hópíþrótt með bolta, með svipuðum reglum og Sto. Markmiðið er að hitta bolta í alla liðsmenn andstæðingsins og skjóta þá þannig út af vellinum.

Þátttakendur safnast saman á ákveðnu svæði sem er tilgreint sem völlur, fyrst hópast allir saman á miðjan völlinn og einn kastar boltanum upp í loftið í miðjum hópnum. Sá sem nær að grípa boltann fær að skjóta fyrstur. Sá sem hefur boltann reynir að hitta aðra þátttakendur með honum. Sá sem fær boltann í sig er úr og þarf að sitja hjá þar til næsta umferð byrjar. Ef hann hins vegar grípur boltann er sá sem kastaði úr leik og þarf að sitja hjá. Þegar einn stendur eftir hefur hann unnið leikinn og hægt er að hefja nýjan leik.

Áhöld sem þarf til leiksins: Brennibolti eða annar bolti sem fer vel í hönd.

## Tilvísanir

## Sjá einnig
* Listi yfir leiki barna
Hollí hú

**Hollí hú** er íslenskur útileikur fyrir hóp. Leikurinn er spilaður við húsvegg þar sem þátttakendur raða sér upp og velja einn til að vera „hann“. Sá sem er „hann“ fær bolta og stillir sér upp fyrir framan hópinn. Hann velur sér orð og gefur upp hvaða flokki orðið tilheyrir, svo sem hvort um er að ræða nafn á manneskju, dýraheiti eða eldhúsáhald. Hann gefur svo upp fyrsta stafinn í orðinu og kastar boltanum til þess sem fyrstur er í röðinni. Sá giskar á orðið og kastar boltanum aftur. Ef orðið er ekki rétt, fær næsti tækifæri og svo koll af kolli. Ef enginn getur giskað rétt á orðið er næsti stafur gefinn upp.

Þegar einhver giskar á rétta orðið kastar sá sem er „hann“ boltanum í húsvegginn, kallar „Hollí!“ og hleypur í burtu. Sá sem giskaði rétt hleypur að boltanum, grípur hann og kallar „Hú!“. Þá stoppar sá sem er „hann“ og myndar körfu með handleggjunum. Sá sem giskaði rétt má nú taka þrjú risa skref, þrjú venjuleg skref og þrjú hænuskref í átt að honum og reynir svo að kasta boltanum í körfuna. Ef hann hittir körfuna fær hann að vera hann næst, en ef hann hittir ekki fer hann aftur í röðina.

## Sjá einnig
* Listi yfir leiki barna

## Tilvísanir
10 skref blindandi

**Tíu skref blindandi** eða **Þrír hlutir** er útileikur fyrir hóp. Einn leikmaður er „hann“ og velur þrjá hluti í umhverfinu, til dæmis ákveðinn stein, leiktæki eða húsvegg. Hinir leikmennirnir eiga að snerta þessa hluti, ýmist í sérstakri röð eða frjálsri röð, allt eftir því hvernig „hann“ setur reglurnar.

Sá sem er „hann“ lokar augunum, labbar tíu skref og telur upphátt hvert skref. Á meðan á talningunni stendur reyna hinir leikmennirnir að snerta hlutina og koma sér í felur. Þegar „hann“ hefur lokið talningu opnar hann augun og má eingöngu leita í kringum sig án þess að hreyfa sig. Ef hann sér einhvern kallar hann: „Tíu skref blindandi fyrir þér“. Ef hann sér engan heldur hann áfram að telja. Takist leikmönnunum að fela sig allan tímann, snerta alla hlutina og komast til baka, þurfa þeir að „klukka“ í þann sem er „hann“ og verða þannig öruggir með að hafa lokið leikhluta.

## Sjá einnig
* Listi yfir leiki barna

## Tilvísanir
Brasilíska kvennalandsliðið í knattspyrnu

**Brasilíska kvennalandsliðið í knattspyrnu** (portúgalska: *Seleção Brasileira Feminina de futebol*) er fulltrúi Brasilíu á alþjóðlegum vettvangi. Liðið vann til silfurverðlauna á HM 2007 og einnig á Ólympíuleikunum 2004 og 2008. Brasilía er langsigursælasta landið í Suður-Ameríkukeppni kvenna. Frægasti leikmaður Brasilíu fyrr og síðar er markahrókurinn Marta.

## Titlar
**[[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu kvenna|Heimsmeistarakeppnin]]** *silfurverðlaun*: 2007

**[[Ólympíuleikarnir]]** *silfurverðlaun* (2): 2004, 2008

**[[Suður-Ameríkukeppni kvenna í knattspyrnu|Suður-Ameríkumeistarar]]** (8): 1991, 1995, 1998, 2003, 2010, 2014, 2018, 2022
Skapandi greinar

**Skapandi greinar** er hugtak sem er algengt að nota þegar rætt er um efnahagsleg áhrif listgreina, eins og kvikmyndagerðar, myndlistar, byggingarlistar, fjölmiðlunar, tónlistar o.s.frv. Hugtakið komst á flug snemma á 21. öld í samhengi vaxandi markaðar á Internetinu og umræðu um þekkingarhagkerfið, þar sem listsköpun var talin lykilþáttur. Áður var hugtakið menningariðnaður oft notað til að lýsa fjöldaframleiðslu afþreyingarefnis, en þá gjarnan með neikvæðum undirtón í samhengi við menningarlega heimsvaldastefnu bandarískra stórfyrirtækja.

Það getur verið mjög mismunandi eftir löndum og samhengi hvaða greinar teljast til skapandi greina, en algengt er að telja bókaútgáfu, auglýsingar, fjölmiðlun, kvikmyndagerð, byggingarlist, tölvuleikjahönnun, fatahönnun, söfn, tónlistarframleiðslu og -flutning, leikhús og aðrar sviðslistir. Stundum eru aðrar greinar ferðaþjónustu, veitingahúsageirinn og leikfangaframleiðsla líka talin með. Samkvæmt íslensku rannsóknarsetri skapandi greina sem var stofnað árið 2023 eru lykilgreinarnar tölvuleikjagerð, tónlist, sviðslistir, myndlist, menningararfur, listnám, kvikmyndir og sjónvarp, hönnun og arkitektúr, bókmenntir, auglýsingastofur, fjölmiðlar og prentun. Rekstraraðilar í þessum greinum á Íslandi árið 2022 voru rúmlega 5000, starfsmenn um 15.000 og velta um 126 milljarðar, mest í framleiðslu kvikmynda og sjónvarpsefnis. Áætluð útflutningsverðmæti þjónustuútflutnings voru um 20 milljarðar.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Rannsóknarsetur skapandi greina
Porsche 911

**Porsche 911** (á þýsku borið fram *Neunelf*) er þýskur sportbíll framleiddur af Porsche. Hann var upprunalega framleiddur árið 1964. 

Upprunalega átti bíllinn að heita Porsche 901 en nafninu var breytt eftir að Peugeot mótmældi því.
Porsche 924

**Porsche 924** er sportbíll framleiddur af Porsche AG í borginni Neckarsulm í Þýskalandi. Hann var framleiddur á árunum 1976-1988.
Porsche 914

**Porsche 914** er sportbíll framleiddur og hannaður af bæði Volkswagen og Porsche á árunum 1969-1974.
Porsche 944

**Porsche 944** er sportbíll framleiddur af Porsche á árunum 1982-1991. Bíllinn var hannaður af Harm Lagaay.
Neckarsulm

**Neckarsulm** er bær í norðanverðu Baden-Württemberg í Þýskalandi. Hann er staðsettur nálægt borginni Heilbronn og tilheyrir sveitarfélaginu Heilbronn. Orðsifjar nafnsins Neckarsulm á rætur að rekja til tveggja áa, Neckar og Sulm, sem mætast þar sem borgin er staðsett.

## Tilvísanir
Ang Lee

**Ang Lee** (kínverska: 李安; f. 23. október 1954) er taívanskur kvikmyndagerðarmaður.

## Kvikmyndaskrá
John Cassavetes

**John Nicholas Cassavetes** (9. desember 1929 - 3. febrúar 1989) var grísk-bandarískur kvikmyndagerðarmaður og leikari.

## Kvikmyndaskrá
**Sem leikstjóri**
Astrud Gilberto

**Astrud Gilberto** (f. 29. mars 1940 - d. 5. júní 2023), fædd **Astrud Evangelina Weinert**, var brasilísk söngkona og lagahöfundur. Hún söng einkum samba og bossa nova. Eiginmaður hennar var tónlistarmaðurinn João Gilberto.
Kínverska kvennalandsliðið í knattspyrnu

**Kínverska kvennalandsliðið í knattspyrnu** (kínverska: *铿锵玫瑰*) er fulltrúi Kína á alþjóðlegum vettvangi. Gullöld liðsins var á tíunda áratug síðustu aldar þegar það fékk silfurverðlaun á HM 1999 og ÓL 1996. Kína hefur einnig orðið Asíumeistari níu sinnum.
Franska kvennalandsliðið í knattspyrnu

**Franska kvennalandsliðið í knattspyrnu** (franska: *Équipe de France féminine de football,*) er fulltrúi Frakklands á alþjóðlegum vettvangi. Árið 1971 mætti liðið Hollendingum í fyrsta landsleiknum sem viðurkenndur var af FIFA.

Frakkar hafa hæst náð fjórða sæti á HM 2011 og ÓL 2012.
Toyota Supra

**Toyota Supra** (japanska: トヨタ・スープラ, *Toyota Sūpura*) er sportbíll framleiddur af japanska fyrirtækinu Toyota. Hann var framleiddur á árunum 1978-2002 en framleiðsla hófst á ný í mars 2019.
Tilgangur lífsins

**Tilgangur lífsins** snýr að heimspekilegum tilgangi eða mikilvægi þess að lifa. 

Spurningin er oftast „Hver er tilgangur lífsins?“ (eða „Hver er tilgangurinn með lífinu?“) en sú spurning, þó ekki ósvöruð, hefur ekkert endanlegt svar.

Um leið og maðurinn fæðist er hann sömuleiðis dæmdur til dauða. Margir heimspekingar halda því fram að lífið sé í eðli sínu tilgangslaust. Aðrir hafa lagt fram til málanna með því að segja að maðurinn skapi þar með sinn eigin tilgang í lífinu.

## Tilvísanir
1, 2, 3, 4, 5 Dimmalimm

**1, 2, 3, 4, 5 Dimmalimm** er leikur sem hægt er að fara í bæði úti og inni. Fjöldi þátttakenda þarf að vera minnst sex.
Einn úr hópnum er Dimmalimm og fer hann upp að vegg eða öðrum ákveðnum stað til að grúfa. Hinir þátttakendurnir gera línu í hæfilegri fjarlægð frá Dimmalimm og stilla sér þar upp. Dimmalimm telur „1, 2, 3, 4, 5, Dimmalimm“ og snýr sér svo við. Á meðan hlaupa hinir leikmennirnir í áttina að Dimmalimm. Um leið og Dimmalimm snýr sér við þurfa þeir að stoppa og frjósa. Ef þeir hreyfa sig og Dimmalimm sér það þurfa þeir að fara aftur á upphafsreit. Þegar allir eru komnir að Dimmalimm er hún klukkuð og þá hefst eltingaleikur þar sem Dimmalimm er hann. Sá sem er klukkaður fyrst verður næsta Dimmalimm.

Leikurinn er til víða um heim og gengur undir ýmsum nöfnum, eins og *statues*, *grandmother's footsteps*, *uno, due, tre, stella!*, *Pepsi, 7-Up* o.s.frv. Leikurinn er sá fyrsti sem leikinn er í kóresku þáttunum *[[Squid Game]]* þar sem þátttakendur sem hreyfðu sig voru skotnir til bana. Velski handritshöfundurinn Russell T Davies fékk innblástur að skrímslunum sem nefnast „grátandi englar“ í þáttunum *[[Doctor Who]]* úr leiknum.

## Tilvísanir

## Sjá einnig
* Listi yfir leiki barna
Sushi (köttur)

**Sushi** er köttur frá Garðabæ. Hún komst til vinsælda í bæjarfélaginu fyrir að heimsækja Garðaskóla ásamt fyrirtækjum þar í kring.

Í maí 2024, í kjölfarið á hugmyndakosningum íbúa Garðabæjar að nafni Betri Garðabær, var kosið að reisa styttu af Sushi í Garðabæ. Styttan verður sú fyrsta reist til heiðurs kattar á Íslandi.

## Tilvísanir
Enska kvennalandsliðið í knattspyrnu

**Enska kvennalandsliðið í knattspyrnu** er fulltrúi Englands á alþjóðlegum vettvangi. Liðið hafnaði í öðru sæti á HM 2023 og varð Evrópumeistari árið 2022 og 2025.

## Titlar
**[[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu kvenna|Heimsmeistarakeppnin]]** *silfurverðlaun*: 2023

**[[Evrópukeppni kvenna í knattspyrnu|Evrópukeppnin]]** (2): 2022, 2025
Bandaríska kvennalandsliðið í knattspyrnu

**Bandaríska kvennalandsliðið í knattspyrnu** er fulltrúi Bandaríkjanna á alþjóðlegum vettvangi. Liðið er það sigursælasta í sögu knattspyrnu kvenna og hefur margoft orðið heims- og Ólympíumeistari.

## Titlar
;Heimsmeistarar
* (4) 1991, 1999, 2015, 2019
;Ólympíumeistarar
* (4) 1996, 2004, 2008, 2012
;Norður-Ameríkumeistarar
* (9) 1991, 1993, 1994, 2000, 2002, 2006, 2014, 2018, 2022
Medicopter 117

***Medicopter 117*** er þýsk og austurrísk hasarþáttaröð. 

Í aðgerðaröðinni Medicopter 117 eru áhafnarmeðlimir björgunarþyrlu alltaf á ferðinni þegar kemur að því að hjálpa fólki og bjarga fólki í neyð. Verkefnin geta verið mjög dramatísk en sérfræðiþekkingin og mikil orka hjálpar áhöfninni alltaf að finna lausn.

Medicopter 117 var send út af RTL í Þýskalandi og ORF 1 í Austurríki.
Kóbra 11

***Kóbra 11*** er þýsk hasarþáttaröð sem hefur verið framleidd síðan 1995 og hefur verið sýnd á RTL síðan 1996.

"Yfirráðasvæði þeirra er hraðbrautin. Skuldbinding þeirra þýðir: Fulla ferð. Andstæðingar þeirra í dag: Mjög hratt og hættulegt. Glæpir án takmarkana - öll verkefni full áhætta - fyrir mennina í Cobra 11. (Inngangur síðan 1997)

Sakamálarannsóknardeild þjóðvegalögreglunnar birtist alltaf í tveggja manna teymi, sem kallast Cobra 11. Þeir elta bílasmyglara og morðingja, glæpamenn og fjárkúgara og reyna að tryggja öryggi á þjóðvegum Þýskalands. Ef nauðsyn krefur er einnig beitt ofbeldisaðgerðum og þess vegna eru stórar sprengingar, hraðir eltingarleikir og harðir skotbardagar ekki óalgengir.

Í fyrstu rannsaka rannsóknarlögreglumennirnir Frank Stolte (Johannes Brandrup) og Ingo Fischer (Rainer Strecker) málið, en fljótlega er honum skipt út fyrir rannsóknarlögreglumanninn Semir Gerkhan (Erdoğan Atalay). Rannsóknarlögreglumaðurinn André Fux (Mark Keller) er skipaður í teymið fyrir Stolte, en hann deyr síðar. Rannsóknarlögreglumaðurinn Tom Kranich (René Steinke) styður Semir Gerkhan, sem er skipt út fyrir rannsóknarlögreglumanninn Jan Richter (Christian Oliver) í eina þáttaröð.

Eftir að Kranich snýr aftur að hlið Gerkhan, þá rannsaka þeir málið aftur saman, en eru einnig skotnir. Hinn syrgjandi Semir Gerkhan fær nýjan félaga í rannsóknarlögreglustjóranum Chris Ritter (Gedeon Burkhard), sem er því miður drepinn í leynilegri aðgerð. Nýr félagi Semir er rannsóknarlögreglumaðurinn Ben Jäger (Tom Beck).
Silfurbjörn aðaldómnefndarverðlaun

**Silfurbjörn aðaldómnefndarverðlaun** (þýska: *Silberner Bär – Großer Preis der Jury*) eru verðlaun á Alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni í Berlín sem dómnefnd hátíðarinnar veitir einni af keppnismyndunum. Verðlaunin voru fyrst veitt árið 1951 og eru veitt árlega kvikmynd í fullri lengd. Þau eru önnur virtustu verðlaun keppninnar á eftir aðalverðlaunum hátíðarinnar, *[[Gullbjörn|Gullbirninum]]*.

## Sigurvegarar
Lögregluhundurinn Rex

***Lögregluhundurinn Rex*** er austurrísk glæpasería sem gerist í Vínarborg og fjallar alltaf um lögregluhundinn Rex. 

Á Íslandi voru þættirnir sýndir í Sjónvarpinu.
MF Doom

**Daniel Dumile** (13. júlí 1971 - 31. október 2020), einnig þekktur undir sviðsnafninu **MF Doom** eða einfaldlega **Doom** (bæði ritað með hástöfum), var breskur-bandarískur rappari og tónlistarmaður.

## Tilvísanir
Windkracht 10

***Windkracht 10*** er belgísk sjónvarpsþáttaröð á hollensku. Þáttaröðin er með 23 þætti og hver þáttur er 50 mínútur. Þáttaröðin var sýnd á milli 22. apríl 1997 og 23. júní 1998 á *VRT*. Franska sjónvapssöðin RTBF bjó til frönsku útgáfuna *Sauvetage en mer du Nord*. Þáttaröðin er um liðsmenn 40. þyrlu herdeildar frá flugherstöðinni í *Coxyde* sem sérhæfa sig í björgunum með þyrlunni Sea King Mk-48.

## Heimildir
*
Ernest Becker

**Ernest Becker** (f. 27. september 1924 – d. 6. mars 1974) var bandarískur félagsmannfræðingur og höfundur. Árið 1974 vann hann Pulitzer-verðlaunin fyrir bók hans „*[[The Denial of Death]]*“.
Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu kvenna 2003

**Heimsmeistaramótið í knattspyrnu árið 2003** var haldið í Bandaríkjunum dagana 20. september til 20. október. Þetta var fjórða heimsmeistaramót kvenna og lauk með sigri Þýskalands. Upphaflega stóð til að halda mótið í Kína en hætt var við það vegna SARS-veirufaraldursins fyrr á árinu.
## Aðdragandi
Kínverjar voru valdir sem gestgjafar á HM í októbermánuði 2000 eftir keppni við Ástrali lýst áhuga sínum á að halda keppnina. Í maí 2003 var ákveðið af sóttvarnarástæðum að færa mótið til Bandaríkjanna en um leið ákveðið að keppnin 2007 yrði haldin í Kína.

Tímasetning mótsins þótti óheppileg í bandaríska íþróttadagatalinu þar sem hún rakst á við keppnistímabilin í hafnabolta og ruðningi. Áhorfendatölur urðu því öllu lægri en verið hafði fjórum árum fyrr þegar metfjöldi fylgdist með mótinu.
## Forkeppni
Þótt keppnin færi ekki fram í Kína eins og fyrirhugað hafði verið fengu Kínverjar þó að halda sæti sínu sem gestgjafar. 99 lið börðust um hin 15 sætin í gegnum álfukeppnir sínar. Ísland endaði á eftir Rússum en á undan Ítölum og Spánverjum í riðli þar sem liðin hirtu stig hvert af öðru. Ísland fór í umspil um sæti á HM gegn Englendingum. Fyrri leiknum í Reykjavík lauk með 2:2 jafntefli en enskt mark á 87. mínútu ytra skildi liðin að lokum.

Argentína, Frakkland og Suður-Kórea komust í fyrsta sinn í úrslitakeppnina.
## Þátttökulið
Sextán lönd tóku þátt í mótinu og komu þau frá sex álfusamböndum

*  Nígería
*  Gana
*  Kína
*  Japan
*  Suður-Kórea
*  Norður-Kórea

*  Brasilía
*  Argentína
*  Ástralía
*  Þýskaland
*  Rússland

*  Frakkland
*  Noregur
*  Svíþjóð 
*  Kanada
*  Bandaríkin (gestgjafar)

## Keppnin
### A-riðill

### B-riðill

### C-riðill

### D-riðill

### Fjórðungsúrslit

### Undanúrslit

### Bronsleikur

### Úrslitaleikur

## Markahæstu leikmenn
107 mörk voru skoruð í leikjunum 32.

;7 mörk
*  Birgit Prinz

;4 mörk
*  Kátia
*  Kerstin Garefrekes
*  Maren Meinert
## Heimildir
* RSSSF, Heimsmeistaramót kvenna 2003 úrslitagrunnur
*
Otto Rank

**Otto Rank** (22. apríl 1884 — 31. október 1939) var austurrískur sálgreinir, höfundur og heimspekingur. Hann var einn nánasti samstarfsmaður Sigmund Freud.

## Tilvísanir
Sleðahundur

Algengasta tegund Sleðahunda eru: **Husky,Siberian Husky** og **Alaska-Malamute**.

Siberian Husky er sterkur og þolgóður hundur. Hann á ættir að rekja til Norðaustur-Asíu og hefur alla tíð þótt framúrskarandi Sleðahundur

**Sleðahundur** er hundur sem er þjálfaður að draga sleða.
Arfar

**Arfar** (Stellaria) eru ættkvísl plantna af hjartagrasaætt; oftast sléttar jurtir með klofin krónublöð, þrjá stíla á frævunni og hýðisaldin með 6 flipa.

Á Íslandi vaxa 5 tegundir.
112 - Bjarga mannslífum

**112 - Bjarga mannslífum** (þýska: *112 – Sie retten dein Leben*) er þýsk sjónvarpsþáttaröð. 

Þættirnir segja frá starfi og daglegu lífi lögreglumanna, slökkviliðsmanna, sjúkraliða og sjúkrabílstjóra, sem og tengsl þeirra innbyrðis.
Svindl í tölvuleikjum

Til eru allskonar svindl í tölvuleikjum sem ganga út á að leysa borð á fljótari hátt og jafnvel til að auðvelda sér að vinna leik á kostnað annarra spilara. 

Flest svindl eru búin til af framleiðanda leikjanna, oftast í þeim tilgangi að auðvelda prófanir á leikjum áður en þeir eru gefnir út

Framleiðendur tölvuleikja nota gjarnan svindl við prófanir til að þurfa ekki að vinna sig í gegnum allan leikinn eingöngu til þess að prófa eitt eða tvö atriði sem þarf að fara yfir. Í eldri leikjum voru oft svindlin ennþá til í leiknum þegar hann var gefinn út og spilarar gátu notað þau í eins miklum mæli og þeim sýnist. Með bættri tækni er auðveldara að taka út svindlkóða áður en leikur er gefinn út eða fela þá betur. 

Árið 2018 kom út leikurinn Fallout 76 en leikurinn rataði í fréttirnar þegar hópur af spilurum fundu svokallað Dev Room mjög auðveldlega en Dev Room eru notuð af framleiðendum og innihalda svindl sem eru notuð við prófanir.
Donald Sutherland

**Donald Sutherland** ( fæddur 17. júlí 1935 , d. 20. júní 2024) var kanadískur leikari. Sutherland kom víða við á ferli sínum en með frægustu myndum hans voru *The Dirty Dozen, The Eagle has landed* og *Hunger Games*-þríleikurinn. 

Elsti sonur hans er Kiefer Sutherland leikari.

## Heimildir
Léttlestin í Óðinsvéum

**Léttlestin í Óðinsvéum** (danska: *Odense Letbane*) er léttlestarkerfi í Óðinsvéum í Danmörku. Fyrsti hluti kerfisins hóf starfsemi 28. maí 2022. Fyrsta línan er 14,5 km löng og fer um 26 biðstöðvar, á milli Taarup í norðvesturhlutanum, að Hjallese í suðurhlutanum. Lestirnar eru af gerðinni Stadler Variobahn. Kostnaður við línuna var áætlaður 3,3 milljarðar danskra króna árið 2017, og áætlaður farþegafjöldi er 34.000 á dag.

Áætlað er að önnur línan verði 7,8 km og muni kosta 1,9 milljarða. Ekki hefur verið gengið frá fjármögnun hennar.
Þýska kvennalandsliðið í knattspyrnu

**Þýska kvennalandsliðið í knattspyrnu** (þýska: *DFB-Frauenteam*) er fulltrúi Þýskalands á alþjóðlegum vettvangi. Liðið hefur tvívegis orðið heimsmeistari, árin 2003 og 2007, Ólympíumeistari árið 2016 og átta sinnum Evrópumeistari, þar af sex sinnum í röð á árunum 1995 til 2013.
## Titlar
**[[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu kvenna|Heimsmeistarakeppnin]]** (1): 2003, 2007

**[[Ólympíuleikarnir]]** (1): 2016

**[[Evrópukeppni kvenna í knattspyrnu|Evrópukeppnin]]** (8): 1989, 1991, 1995, 1997, 2001, 2005, 2009, 2013
Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu kvenna 2007

**Heimsmeistaramótið í knattspyrnu árið 2007** var haldið í Kína dagana 10. til 30. september. Þetta var fimmta heimsmeistaramót kvenna og lauk með því að Þýskaland varði titil sinn frá fyrra móti.
## Aðdragandi
Kínverjum hafði verið úthlutað HM 2003 en hætta varð við að halda mótið þar vegna SARS-faraldurs sem braust út. Þegar FIFA ákvað að færa keppnina til Bandaríkjanna á síðustu stundu var um leið ákveðið að næsta mót skyldi fara fram í Kína sem sárabætur.
## Forkeppni
120 lönd tóku þátt í forkeppninni. Alls staðar annars staðar en í Evrópu var viðkomandi álfukeppni látin gegna hlutverki forkeppni. Í Evrópu var keppt í fimm riðlum þar sem sigurliðin fengu farmiðann til Kína. Íslendingar höfnuðu í þriðja sæti síns riðils á eftir Tékkum og Svíum sem unnu með yfirburðum.

## Þátttökulið
Sextán lönd tóku þátt í mótinu og komu þau frá sex álfusamböndum

*  Nígería
*  Gana
*  Kína (gestgjafar)
*  Japan
*  Norður-Kórea
*  Ástralía

*  Nýja-Sjáland
*  Brasilía
*  Argentína
*  Þýskaland
*  England

*  Dannmörk
*  Noregur
*  Svíþjóð 
*  Kanada
*  Bandaríkin

## Keppnin
### A-riðill

### B-riðill

Sömu fjögur lið höfðu dregist saman í riðil fjórum árum fyrr.

### C-riðill

### D-riðill

### Fjórðungsúrslit

### Undanúrslit

### Bronsleikur

### Úrslitaleikur

## Markahæstu leikmenn
111 mörk voru skoruð í leikjunum 32.

;7 mörk
*  Marta

;6 mörk
*  Ragnhild Gulbrandsen
*  Abby Wambach

;5 mörk
*  Cristiane
*  Birgit Prinz
## Heimildir
* RSSSF, Heimsmeistaramót kvenna 2007 úrslitagrunnur
*
Danska kvennalandsliðið í knattspyrnu

**Danska kvennalandsliðið í knattspyrnu** (danska: *Danmarks kvindefodboldlandshold*) er fulltrúi Danmerkur á alþjóðlegum vettvangi. Liðið hefur best náð öðru sæti í Evrópukeppninni 2017 og ítrekað komist í úrslitakeppni HM og ÓL.
## Saga
Fyrstu óopinberu heimsmeistarakeppnir kvenna í knattspyrnu fóru fram á Ítalíu árið 1970 og í Mexíkó árið eftir. Keppnir þessar hafa aldrei verið viðurkenndar af FIFA og teljast leikirnir á þeim því ekki formlega fullgildir landsleikir. Danir sendu hins vegar sterkt lið til keppni og fóru með sigur af hólmi í bæði skiptin. Skipulögð kvennaknattspyrna hafði komið fram í Danmörku á sjöunda áratugnum þar sem félagið *BK Femina* frá Gladsaxe var fremst meðal jafningja.

Fyrsti formlegi landsleikurinn var 1:0 sigur á Svíum árið 1974 og fimm árum síðar urðu Danir sigurvegarar á óopinberu Evrópumeistaramóti sem fram fór á Ítalíu. Þessir óopinberu meistaratitlar eru enn í dag þeir einu sem danska liðið hefur unnið á alþjóðavettvangi.

### Fyrstu formlegu stórmótin
Fyrsta formlega Evrópumótið fór fram árið 1984 þar sem Danir féllu úr leik í undanúrslitum. Keppnin var framan af haldin annað hvort ár og mistókst Dönum að komast í fjögurra liða úrslitakeppnina í tvö næstu skiptin. En árin 1991 og 1993, fyrst á heimavelli og svo á Ítalíu, vann liðið til bronsverðlauna.

FIFA efndi til fyrstu heimsmeistarakeppni kvenna árið 1991 í Kína. Danska liðið féll úr leik í fjórðungsúrslitum og það sama varð niðurstaðan í Svíþjóð fjórum árum síðar. Þetta telst besti árangur Dana á HM, en í þau þrjú önnur skipti sem liðið hefur komist í úrslitakeppnina, árin 1999, 2007 og 2023 hefur það aldrei komist lengra en í 16-liða úrslit.

Danir kepptu í fyrsta og eina skiptið á ÓL í knattspyrnu í Atlanta 1996 en töpuðu öllum þremur leikjum sínum.

### Silfur í Evrópu
Dönum mistókst að komast í úrslitakeppni EM árið 1997 en upp frá því hefur það verið fastur gestur í lokahluta keppninnar. Árin 2001 og 2013 komust Danir í undanúrslitin en töpuðu í fyrra skiptið gegn Svíum en í það seinna gegn Noregi í framlengdri viðureign.

Keppnin árið 2017 fór fram í Hollandi þar sem Danir slógu margfalda Evrópumeistara Þjóðverja úr leik í fjórðungsúrslitum, unnu svo Austurríkismenn 3:0 í vítaspyrnukeppni í undanúrslitum en máttu sætta sig við 4:2 tap gegn heimakonum í úrslitaleiknum. Silfurverðlaunin í Hollandi teljast þó besti árangur Dana í opinberlega viðurkenndum mótum til þessa dag.
Ítalska kvennalandsliðið í knattspyrnu

**Ítalska kvennalandsliðið í knattspyrnu** (ítalska: *Nazionale di calcio femminile dell'Italia*) er fulltrúi Ítalíu á alþjóðlegum vettvangi. Liðið hefur best náð öðru sæti í Evrópukeppninni árið 1993 og 1997.
Iron Man

**Iron Man** er ofurhetja sem birtist í bandarískum teiknimyndasögum sem Marvel Comics gefur út. Persónan var samsköpuð af rithöfundinum og ritstjóranum Stan Lee, þróað af handritshöfundinum Larry Lieber og hönnuð af listamönnunum Don Heck og Jack Kirby, persónan kom fyrst fram í *Tales of Suspense* #39 árið 1963 og fékk sinn eigin titil með *Iron Man* #1 í 1968.
Heilbrigðisvísindi

**Heilbrigðisvísindi** eru vísindagreinar sem rannsaka heilsu og heilsugæslu. Rannsóknir í heilbrigðisvísindum eiga margt sameiginlegt með rannsóknum í raunvísindum og félagsvísindum.

Dæmi um heilbrigðisvísindagreinar eru hjúkrunarfræði, lyfjafræði, læknisfræði, svæfingalækningar, skurðlækningar, geðlækningar, tannlækningar, dýralækningar, fæðingarlækningar, kvensjúkdómafræði, barnalækningar, lýðheilsufræði, faraldursfræði, klínísk sálfræði, geislafræði og næringarfræði.
Hellismenn

**Hellismenn** voru ránsmenn sem dvöldu í Surtshelli á 10. öld.
Landnámabók er eina ritheimildin um Hellismenn sem nokkurt hald er í. Þeir eru raunar nefndir í Harðar sögu en hún er ekki talin góð sagnfræðiheimild. Einnig er til sérstök saga um þá, Hellismannasaga, sem gefin var út í Íslendingasagnaútgáfu Guðna Jónssonar en hana ritaði Gísli Konráðsson í byrjun 19. aldar. Í þjóðsögum Jóns Árnasonar er einnig saga af Hellismönnum í Surtshelli en hún er uppspuni frá rótum. Í Landnámu kemur fram að foringjar Hellismanna voru bræðurnir Þórarinn og Auðunn Smiðkelssynir frá Þorvarðsstöðum í Hvítársíðu. Einnig er greint frá því að höfðingjar í Borgarfirði hafi staðið að drápi 18 Hellismanna á Hellisfitjum. Surtshellir er ekki nefndur á nafn í þessu sambandi en Hellisfitjar, sem Landnáma getur um ,eru skammt frá honum og hinar fornu mannvistarleifar í hellinum benda eindregið til að þar hafi Hellismenn búið. Samkvæmt Landnámu hefur það verið nálægt miðri 10. öld. Rannsóknir jarðfræðinga og fornleifafræðinga benda til  að þetta hafi vetrið um og eftir 950.  Hellismenn skildu eftir sig merkar minjar í Surtshelli, bæði steinhleðslur miklar, beinaleifar af sláturdýrum og muni sem fornleifafræðingar hafa rannsakað.

## Tilvísanir
Glæpurinn

***Glæpurinn*** (Forbrydelsen) er dönsk sjónvarpsþáttaröð. 

Þættirnir gerast í Kaupmannahöfn og fjalla um rannsóknarlögreglumanninn Söruh Lund (Sofie Gråbøl). Hver þáttaröð fylgir morðmáli dag frá degi. Hver fimmtíu mínútna þáttur fjallar um tuttugu og fjögurra klukkustunda rannsókn. Þættirnir eru þekktir fyrir flækjur, árstíðabundna söguþræði og dökkan tón og fyrir að leggja jafnmikla áherslu á sögur af fjölskyldu hins myrta fórnarlambs og áhrif í pólitískum hópum samhliða lögreglurannsókninni.
Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu kvenna 2011

**Heimsmeistaramótið í knattspyrnu árið 2011** var haldið í Þýskalandi dagana 26. júní til 17. júlí. Þetta var sjötta heimsmeistaramót kvenna og lauk með því að Japan varð heimsmeistari í fyrsta sinn.
## Aðdragandi
Auk Þýskalands viðruðu Ástralía, Kanada, Frakkland, Perú og Sviss áhuga á að halda mótið. Umsóknarlöndunum fækkaði einu af öðru und einungis Þýskaland og Kanada stóðu eftir. Þann 30. október 2007 ákvað framkvæmdastjórn FIFA að úthluta Þjóðverjum keppninni 2011, en Kanada fengi mótið 2015.
## Forkeppni
FIFA íhugaði alvarlega að fjölga keppnisliðum úr 16 í 24 til samræmis við vaxandi vinsældir kvennaknattspyrnu. Að lokum var þó horfið frá hugmyndinni, ekki hvað síst vegna 11:0 sigurs Þjóðverja á Argentínukonum á HM 2007. Alls staðar annars staðar en í Evrópu var viðkomandi álfukeppni látin gegna hlutverki forkeppni. Í Evrópu var keppt í fimm riðlum þar sem sigurliðin fengu farmiðann til Kína. Íslendingar höfnuðu í öðru sæti síns riðils á eftir Frökkum og sátu því heima.
## Þátttökulið
Sextán lönd tóku þátt í mótinu og komu þau frá sex álfusamböndum

*  Nígería
*  Miðbaugs-Gínea
*  Japan
*  Norður-Kórea
*  Ástralía
*  Nýja-Sjáland

*  Brasilía
*  Kólumbía
*  Þýskaland (gestgjafar)
*  England
*  Frakkland

*  Noregur
*  Svíþjóð 
*  Kanada
*  Mexíkó 
*  Bandaríkin

## Keppnin
### A-riðill

### B-riðill

### C-riðill

### D-riðill

### Fjórðungsúrslit

### Undanúrslit

### Bronsleikur

### Úrslitaleikur

## Markahæstu leikmenn
86 mörk voru skoruð í leikjunum 32.

;5 mörk
*  Homare Sawa

;4 mörk
*  Marta
*  Abby Wambach

;3 mörk
*  Lisa Dahlkvist
## Heimildir
* - Heimsmeistaramót kvenna 2011 úrslitagrunnur
*
Menntavísindi

**Menntavísindi** eru vísindagreinar sem fást við nám og menntun, íþróttir og skipulega afþreyingu. Dæmi um menntavísindagreinar eru kennslufræði, menntunarfræði, uppeldisfræði, þroskaþjálfafræði, íþróttafræði, tómstundafræði og heilsufræði.

Flest menntavísindi eru hagnýtt vísindi sem tengjast skóla- og frístundastarfi.
Vísinda- og tæknirannsóknir

**Vísinda- og tæknirannsóknir** eru þverfaglegt rannsóknarsvið sem er oft flokkað innan félagsvísinda og rannsakar áhrif vísinda og tækni á samfélög; og líka áhrif samfélagsgerða, stjórnmála og menningar á vísinda- og tækniþróun. Dæmi um vísinda- og tæknirannsóknir eru til dæmis rannsóknir á áhrifum *[[Star Trek]]* á tækninýjungar á 20. öld, og áhrifum samfélagsmiðla á lýðræðisþróun á 21. öld. Framtíðarfræði og gerendanetskenningin eru dæmi um svið sem eru nátengd vísinda- og tæknirannsóknum.
Vísindaleg útgáfa

**Vísindaleg útgáfa** er útgáfa vísindarannsókna og annars afraksturs vísindastarfs. Megnið af vísindalegri útgáfu felst í útgáfu ritrýndra vísindatímarita og bóka, auk námsritgerða. Gráar bókmenntir eru ritgerðir, skýrslur og greinar sem ekki fara í gegn um formlegt útgáfuferli og eru einfaldlega sett á Internetið. Flest vísindatímarit og vísindarit sem birta frumrannsóknir eru ritrýnd eða ritstýrð, en gæði og umfang ritrýninnar og skilyrði fyrir útgáfu eru mjög mismunandi eftir tímaritum.

Flestar vísindagreinar hafa sín tímarit og útgáfuleiðir, en það eru líka til þverfagleg tímarit sem birta niðurstöður þverfaglegra rannsókna. Tímaritin eiga það til að verða sérhæfðrari eftir því sem sérhæfing eykst innan tiltekinna fræðigreina. Á sama tíma er mikill munur á því hversu ströng skilyrði tímarit setja fyrir ritrýni og útgáfu. Útgáfuskekkja vísar til þess að tímarit velja heldur greinar um rannsóknir sem geta sýnt fram á tölfræðilega marktæka niðurstöðu, en aðrar greinar.

Vísindatímarit voru snemma þátttakendur í rafrænni útgáfu, en með þeim formerkjum að útgefendur seldu aðgang að greinum í gegnum áskriftir. Mörg háskólabókasöfn greiða háar upphæðir fyrir aðgang að vísindaritum í gegnum áskriftarpakka, þrátt fyrir að rannsóknir sem greinarnar byggjast á séu að stórum hluta fjármagnaðar af opinberum vísindasjóðum. Vegna þessa hófst barátta fyrir útgáfu í opnum aðgangi um aldamótin 2000. Margir vísindasjóðir (meðal annars RannÍs) gera kröfu um útgáfu niðurstaðna í opnum aðgangi, en skilyrðin eru misströng. Mörg áskriftartímarit bjóða höfundum að greiða vinnslugjald fyrir að hafa grein í opnum aðgangi, og styrktaraðilar gera ráð fyrir kostnaði við slíkt þegar þeir styrkja rannsóknir.

Fjármögnunar- og framgangskerfi rannsóknar- og háskólastofnana virkar þannig að vísindafólk þarf að gefa út ritrýndar greinar til að eiga möguleika á rannsóknarfé og stöðuveitingum. Oft er vitnað í enska orðtækið „*publish or perish*“ („útgáfa eða dauði“) til að lýsa þessu. Rányrkjutímarit nýta sér þetta og bjóða vísindafólki útgáfu gegn gjaldi í tímaritum sem á ytra byrði virka eins og viðurkennd vísindatímarit, en gera nánast engar kröfur um vísindaleg vinnubrögð. Sjálft ritrýniferlið hefur verið gagnrýnt fyrir að hleypa of auðveldlega í gegn niðurstöðum sem ekki standast kröfur um vísindaleg vinnubrögð.

## Tilvísanir
Aðferðalýsing

**Aðferðalýsing** eða **prótókoll** er lýsing á rannsókn þar sem farið er yfir rannsóknarspurningu, aðferðafræði, þátttakendur, tegund gagna, staðlaðar verklagsreglur við framkvæmd rannsóknar, siðferðileg úrlausnarefni; notkun, varðveislu og eyðingu gagna; ábyrgðarhlutverk og tímamörk.

Aðferðalýsing er nauðsynlegur hluti af undirbúningi rannsókna sem fela í sér notkun á dýrum eða tímafrekum úrræðum, og sérhæfðum rannsóknartækjum. Aðferðalýsingin á að tryggja að rannsóknin skili niðurstöðum sem svari rannsóknarspurningunni. Hún á að koma í veg fyrir söfnun gagna án augljóss vísindalegs ávinnings.

Margar rannsóknarstofnanir gefa út stöðluð eyðublöð fyrir gerð aðferðalýsinga.
Pulitzer-verðlaunin

**Pulitzer-verðlaunin** (enska: *Pulitzer Prize*) eru bandarísk verðlaun sem veitt eru af Columbia-háskóla í New York. Verðlaunin eru veitt fólki, dagblöðum, tímaritum eða frettastofum fyrir árangur í eftirfarandi flokkum: blaðamennsku, bókmenntum, skáldskap og tónlist. Verðlaunaflokkunum er síðan skipt í undirflokka. Verðlaunin njóta mikillar virðingar um allan heim.

Verðlaunin voru stofnuð að undirlagi Josephs Pulitzer, sem var einn af frumkvöðlum rannsóknarblaðamennsku á 19. öld í blaði sínu, *[[New York World]]*. Pulitzer og samtímamenn hans á borð við Charles E. Scripps og William Randolph Hearst byggðu upp mikil fjölmiðlaveldi á grundvelli slíkrar blaðamennsku.

Verðlaunin voru stofnuð samkvæmt erfðaskrá Pulitzers árið 1917, um sex árum eftir dauða hans. Í byrjun voru þau veitt í tólf flokkum fjölmiðlunar og lista. Frá byrjun 21. aldar hafa þau verið veitt í 21 flokki, meðal annars nokkrum flokkum ritstjórnar, skopmynda, ljósmynda, skáldsagna, ævisagna, leiklistar, ljóðlistar, sagnfræði og tónlistar. Verðlaununum fylgir umslag með 10.000 Bandaríkjadölum. Verðlaunahafar Pulitzer-verðlaunanna fyrir almenningsþjónustu fá jafnframt gullmedalíu.

## Tilvísanir
Claudia Sheinbaum

**Claudia Sheinbaum Pardo** (f. 24. júní 1962) er mexíkósk vísinda- og stjórnmálakona og núverandi forseti Mexíkó. Hún tók við embætti þann 1. október 2024. Sheinbaum er meðlimur í vinstriflokknum Morena (Þjóðendurnýjunarhreyfing), flokki forvera síns í forsetaembætti, Andrés Manuel López Obrador. Hún er bæði fyrsta konan og fyrsti Gyðingurinn til að gegna forsetaembætti í Mexíkó.

Sheinbaum var borgarstjóri Mexíkóborgar frá 2018 til 2023. Hún er með doktorsgráðu í orkuverkfræði.

Sheinbaum bauð sig fram í forsetakosningum Mexíkó árið 2024 með stuðningi fráfarandi forsetans Andrés Manuel López Obrador. Hún vann afgerandi sigur í kosningunum þann 3. júní með tæplega sextíu prósentum atkvæðannna.

## Tilvísanir
Björgunarbúningur

**Björgunarbúningur** eða **viðlagabúningur** er vatnsheldur þurrbúningur sem er hannaður til að verja þann sem í honum er gegn ofkælingu þegar skip er yfirgefið. Björgunarbúningar eru oftast með samfelldri hettu, vettlingum og stígvélum og hylja því allan líkamann nema andlitið. Sumir björgunarbúningar eru búnir flotholtum sem halda höfðinu upp úr vatninu ef viðkomandi er meðvitundarlaus. Samkvæmt SOLAS-samþykktinni eiga björgunarbúningar að tryggja að líkamshitinn lækki ekki um meira en 2°C við 6 tíma veru í 0-2° köldum sjó. Skylt er að hafa björgunarbúninga fyrir alla áhafnarmeðlimi á skipum sem falla undir samþykktina, en ekki er gerð krafa um það sama fyrir farþega. Á Íslandi gildir frá 2012 að öll skip yfir 6 metrum eiga að hafa björgunarbúninga fyrir alla um borð. Eina undantekningin eru farþegar á farþegaskipum, en aðeins er gerð krafa um björgunarvesti fyrir þá, auk björgunarbáta. Íslenska reglugerðin var sett eftir að skipið *Hallgrímur* SI 77 fórst við strendur Noregs og skipverjinn Eiríkur Ingi Jóhannsson komst einn lífs af. Talið var víst að ástæða þess hefði verið að honum einum tókst að komast í björgunarbúning og loka honum rétt.

## Tilvísanir
Einn einn tveir

**112** (borið fram **einn einn tveir**; einnig ritað **1-1-2**) er algengasta neyðarnúmerið í heiminum og hefur verið neyðarnúmerið á Íslandi frá árinu 1996. Númerið er ætlað til að hringja í þegar aðstoð lögreglu, slökkviliðs eða sjúkraflutningaliða er þörf. Neyðarlínan ohf. sér um rekstur og umsjón 112 á Íslandi. 

Hægt er að hringja í 112 úr hvaða síma sem er á Íslandi, bæði fastlínu- og farsíma, án endurgjalds. Svokallaðir neyðarverðir, sem svara símtölum í 112, eru sérþjálfaðir til að meta aðstæður og kalla til viðeigandi viðbragðsaðila. Ekki ætti að hringja í 112 nema í raunverulegum neyðartilvikum. Misnotkun á neyðarnúmerinu getur tafið fyrir aðstoð til þeirra sem raunverulega þurfa á henni að halda og getur reynst kostnaðarsamt fyrir þann sem hringir að óþörfu, og jafnvel leitt til refsingar samkvæmt lögum. 

## Á Íslandi
Fyrir árið 1996 hafði hvert og eitt sveitarfélag á Íslandi sitt eigið neyðarnúmer en þá voru um það bil 150 neyðarnúmer skráð í landinu.

Aðdragandi að innleiðingunni var langur en í apríl 1993 skipaði þáverandi dómsmálaráðherra, Þorsteinn Pálsson, nefnd til að leiða þetta ætlunarverk. Í nefndinni sátu fulltrúar frá Almannavörnum, Póst- og símamálastofnun, heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu, Slysavarnafélagi Íslands, Slökkviliði Reykjavíkur og sveitarfélögum út á landi. Lögreglan sýndi upphaflega áhuga á símtalsflutningi til að sía frá óviðkomandi hringingar.

Nefndin skilaði frumvarpi sem varð að lögum á Alþingi í febrúar sama ár. Í kjölfarið var samið við Reykjavíkurborg (vegna Slökkviliðsins), Slysavarnafélag Íslands, Securitas, Vara, Póst og síma og Sívaka um rekstur. Þessir aðilar stofnuðu síðan fyrirtækið Neyðarlínuna ohf.

Þann 1. janúar 1996 var númerið 112 formlega tekið í notkun á Íslandi og hefur síðan þá verið eina neyðarnúmerið á landinu.

## Erlendis
Neyðarnúmerið 112 er sameiginlegt neyðarnúmer í öllum aðildarríkjum Evrópusambandsins (ESB) og Efnahagssvæðisins (EES). Margar aðrar þjóðir um allan heim hafa einnig tekið upp 112 sem sitt neyðarnúmer sem gerir það aðgengilegt og auðþekkjanlegt fyrir ferðamenn.

## Tilvísanir
Persónuhlífar

**Persónuhlífar**, **hlífðarbúnaður** eða **öryggisbúnaður**, eru til dæmis hlífðarfatnaður, hjálmar og öryggisgleraugu, sem eiga að verja líkama fólks fyrir áverkum og sýkingum. Sérstakar persónuhlífar eru notaðar til að verjast hættu á höggum, hita, rafmagni, skaðlegum efnum, líffræðilegum hættum og rykmengun. Notkun persónuhlífa getur verið hluti af vinnuvernd í tengslum við ákveðin störf eða vinnustaði, en getur líka tengst afþreyingu og íþróttaiðkun. 

Persónuhlífar eiga sér margra alda sögu. Dæmi um aldagamlar persónuhlífar er búningur býflugnaræktenda sem ver þá fyrir stungum. Nýleg dæmi um persónuhlífar eru FFP2-öndunargrímurnar sem gerð var krafa um í Evrópusambandinu sem vörn gegn útbreiðslu COVID-19. Persónuhlífar eru ýmist flokkaðar eftir því hvaða hluta líkamans þær eiga að verja, eða gegn hvaða hættu.
Sítt að aftan

**Sítt að aftan** er hárgreiðsla þar sem hárið er styttra að framan, efst og á hliðum en er lengra að aftan. Með tímanum hafa verið til ýmis afbrigði af því, eins og að skilja hárið eftir sítt að framan og aftan og raka báðar hliðar, klippa hárið eins lítið og hægt er og stíla það til að tileinka sér hárgreiðsluna eða láta hárið vera eins langt og hægt er að framan og aftan án þess að tapa hefðbundnum stíl sítt að aftan. 

## Orðsifjafræði
Samkvæmt Oxford English Dictionary var notkun hugtaksins mullet til að lýsa þessari hárgreiðslu „að því er virðist, og vissulega vinsæl, af bandarísku hip-hop hópnum Beastie Boys,“ sem notaði „mullet“ og „mullet head“ sem nafnorð í laginu sínu „Mullet Head“ frá 1994 og sameinaði það með lýsingu á klippingunni: „númer eitt á hliðinni og snertið ekki bakið, númer sex efst og ekki skera það, Jack. Þeir ræddu efnið ítarlega í sex blaðsíðna grein sem ber heitið Mulling Over The Mullet í tölublaði númer 2 (1995) af Grand Royal tímaritinu sínu, þar sem boðið er upp á úrval af öðrum nöfnum fyrir klippinguna, þar á meðal „Hockey Player Haircut“ og „Soccer Rocker“.

### Falskt orðsifjafræði
EÍ hlaðvarpi Slate's Decoder Ring fjallaði Willa Paskin um orðsifjar hugtaksins og benti á að Oxford English Dictionary gaf ástralska bílatímaritinu Street Machine heiðurinn af fyrstu birtu lýsingunni á hugtakinu árið 1992, á undan Beastie Boys. Decoder Ring uppgötvaði að tímaritsmyndin hafði verið fölsuð; Í 2018 afsökunarbeiðni sem birt var á Imgur viðurkenndi höfundurinn að hafa falsað textann, breytt dagsetningum tímaritsins og sýnt sannanir.

## Tilvísanir

## Tenglar
* Litasprengjur, toppar og sítt að aftan, Fréttablaðið 03.06.2021
* Mulletið að komast aftur í tísku, Fréttablaðið 8.02.2018