open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Færsluhirðir

**Færsluhirðir** er fjármálastofnun sem veitir færsluhirðingu, þ.e. sér um móttöku á greiðslukortafærslum, þar á meðal debet- og kreditkortafærslum, fyrir hönd söluaðila. Með aðild sinni að kortanetum eins og Visa, MasterCard, American Express, Discover, JCB, UnionPay, o.fl. gerir færsluhirðirinn söluaðila kleift að taka við greiðslum frá korthöfum með kort á þeim kortanetum sem færsluhirðirinn hefur aðild að.

Færsluhirðir veitir söluaðilum færsluhirðingarþjónustu með samningi þess efnis sem að stofnar reikning í nafni söluaðilans hjá færsluhirðinum (e. merchant account). Færsluhirðir sér svo um að skiptast á fjármagni við kortaútgefendur þegar greiðsla til söluaðila eða endurgreiðsla til baka til korthafa er framkvæmd og stemmir innistæðu reikningsins miðað við þær færslur sem hafa verið framkvæmdar. Færsluhirðir gerir svo upp við söluaðila, með færslu á fjármagni af reikningi söluaðila hjá færsluhirði inn á reikning söluaðila hjá viðskiptabanka, yfirleitt með reglulegri dags og tímasetningu, en tíðni og framkvæmd uppgjörs er fullkomlega háð samningi söluaðila og færsluhirðis. Við uppgjör tíðkast að færsluhirðir dragi færslugjöld kortanetana (e. interchange fees), færslugjöld færsluhirðisins, og önnur gjöld færsluhirðisins (t.d. mánaðargjöld greiðslugáttar) frá upphæðinni sem greidd er út til söluaðilans.

## Á Íslandi
Nokkur fyrirtæki bjóða færsluhirðingarþjónustu á Íslandi. Öll eru þau mismunandi og veita mismunandi þjónustu þó grunnurinn sé sá sami:

## Tilvísanir
Jeff Teague

**Jeff Teague** (fæddur  10. júní 1988) er bandarískur fyrrum körfuknattleiksmaður sem lék fyrir fimm lið í NBA-deildinni á árunum 2009 til 2021. Hann lék lengst af með Atlanta Hawks, eða sjö tímabil, en einnig með Indiana Pacers, Minnesota Timberwolves, Boston Celtics og Milwaukee Bucks. Hann varð NBA meistari árið 2021 með Bucks. Síðan hann lagði skóna á hilluna hefur hann haldið úti vinsælu hlaðvarpi, Club 520, ásamt DJ Wells og Brandon Hendricks.

Meðal systkina hans eru körfuknattleiksmaðurinn Marquis Teague, sem lék þrjú tímabil í NBA-deildinni.

## Tilvísanir
Þorsteinn Magnússon

**Þorsteinn Magnússon** (2. febrúar 1714 – 20. júní 1785) var íslenskur sýslumaður í Rangárvallasýslu og er þekktur fyrir að hafa verið fyrsti Íslendingurinn sem lauk formlegu lögfræðiprófi.

## Uppruni og fjölskylda
Þorsteinn var sonur Magnúsar lögsagnara á Espihóli og Sigríðar, dóttur Jóns Vigfússonar biskups á Hólum. Hann kvæntist Valgerði, dóttur Bjarna Péturssonar ríka á Skarði, árið 1743. Með hjónabandinu tengdist hann áhrifamiklum ættum innan íslenskrar embættis- og höfðingjastéttar 18. aldar.

## Menntun
Þorsteinn lauk námi við Hólaskóla árið 1733 og var skráður stúdent við Kaupmannahafnarháskóla 31. júlí 1736. Hann lauk lögfræðiprófi 10. maí 1738 með einkunninni *Laudabilis in jure Romano* og er í heimildum sagður hafa verið sá fyrsti Íslendingur sem tók slíkt próf með góðum árangri.

## Starfsferill
Þorsteinn starfaði um hríð í þjónustu amtmannsins Lafrenz áður en honum var veitt Rangárþing 25. febrúar 1743. Hann setti fyrst bú á Skammbeinsstöðum en síðar á eignarjörð sinni Móeiðarhvoli, þar sem hann sat til æviloka.

Á síðari hluta starfsferils síns tók hann til aðstoðar dótturson sinn Jón, sem hlaut konungsbréf árið 1768 með von um sýsluna eftir Þorstein. Þeir bjuggu báðir á Móeiðarhvoli þar til Þorsteinn lést árið 1785.

## Mat samtímamanna
Í samtímaheimildum er Þorsteini lýst sem valdamiklum og áhrifamiklum embættismanni. Hann er sagður hafa verið lagamaður mikill og talinn einn hinn mesti sýslumaður á sinni tíð, þó jafnframt strangur í framgöngu og fastur í stjórn.

## Andlát
Þorsteinn lést á Móeiðarhvoli 20. júní 1785. Kona hans, Valgerður, lést síðar sama ár.

## Heimildir
Jeffrey Bostic

**Jeffrey Davidson Bostic** (f. 27. október 1960), gjarnan kallaður **ofurstinn**, er barbadoskur stjórnmálamaður og fyrrum herforingi sem hefur verið forseti Barbados frá árinu 2025. Hann var áður ráðherra í ríkisstjórn Miu Mottley. Bostic var heilbrigðisráðherra og þingmaður á neðri deild barbadoska þingsins. Bostic var kjörinn annar forseti landsins af barbadoska þinginu þann 7. október 2025 og tók við embætti 30. nóvember 2025.

## Æska og starfsferill
Jeffrey Davidson Bostic fæddist 27. október 1960 í höfuðborginni Bridgetown. Hann gekk í barnaskóla Heilagrar Maríu og útskrifaðist síðar með BA-gráðu frá Háskóla Vestur-Indía. Bostic er líka með framhaldsgráðu frá varnarmálaháskólanum Inter-American Defence College í Bandaríkjunum á sviði öryggismála á vesturhveli jarðar.

### Herþjónusta
Bostic hefur gegnt ýmsum embættum innan barbadoska hersins. Árið 1989 var Bostic yfirmaður yfir hesthúsi Elísabetar 2. drottningar í síðustu heimsókn hennar til Barbados. Hann var jafnframt aðstoðarmaður Sir Hugh Springer landstjóra. Árið 2006 lét hann af störfum sem yfirmaður barbadoska landhersins og aðgerðastjóri hjá hernum eftir rúmlega 30 ára herþjónustu.

### Stjórnmálaferill
Bostic var kjörinn á neðri deild barbadoska þingsins í fyrsta sinn árið 2013. Hann var endurkjörinn árið 2018 og var í kjölfarið skipaður heilbrigðisráðherra.

Hann sagði af sér sem heilbrigðisráðherra 18. janúar 2022 eftir tæplega fjögurra ára embættissetu.

## Forseti Barbados (2025–)
Þann 16. september 2025 tilnefndu Mia Mottley forsætisráðherra og Ralph Thorne leiðtogi stjórnarandstöðunnar Bostic saman til að verða annar forseti Barbados. Þar sem enginn hreyfði við mótbárum gegn tilnefningunni á sameiginlegum fundi beggja deilda barbadoska þingsins var Bostic sjálfkjörinn án atkvæðagreiðslu 7. október 2025. Bostic sór embættiseið 30. nóvember, á 59 ára afmæli sjálfstæðis Barbados, og tók við embættinu af Söndru Mason.

## Viðurkenningar
Árið 1989 varð Bostic meðlimur í Konunglegu viktorísku reglunni (MVO) fyrir þjónustu sína sem yfirmaður hesthúss Elísabetar 2. drottningar.

Árið 2022 var Bostic sæmdur Frelsisorðu Barbados (FB).

## Tilvísanir
Goiânia

**Goiânia** er höfuðborg og stærsta borg brasilíska fylkisins Goiás. Íbúar eru rúm 1,5 milljón (2024) en á stórborgarsvæðinu búa tæpar 3 milljónir. Goiânia er skipulögð borg og grunnurinn var lagður að henni árið 1933.
Tafla

**Tafla** getur átt við:
* töflu þar sem upplýsingar eru settar fram í dálkum og röðum
* töflu eða pillu þar sem lyf er skammtað á föstu formi
* töflu til að skrifa upplýsingar á vegg, til dæmis í kennslu
Chris Mullin

**Christopher Paul Mullin** (fæddur 30. júlí 1963) er bandarískur fyrrum körfuboltamaður sem er þekktastur fyrir veru sína hjá Golden State Warriors í NBA-deildinni á níunda og tíunda áratugnum þegar hann var fimm sinnum valinn í stjörnuleik NBA. Hann lék 13 af 16 tímabilum sínum í NBA með Warriors en hin þrjú með Indiana Pacers, en með síðarnefnda liðinu fór hann í úrslit NBA deildarinnar árið 2000.

Mullin lék með landsliði Bandaríkjana árin 1982 til 1984 og aftur 1992. Hann vann gull á Ólympíuleikunum árin 1984 og 1992 og varð Ameríkumeistari árið 1992.

## Titlar
### Landslið
***[[Ólympíuleikarnir]]**
**Gull: 1984, 1992
***[[Ameríkumeistaramót karla í körfuknattleik|Ameríkumeistaramótið]]**
**Gull: 1992
***[[Pan American leikarnir]]**
**Gull: 1983
***William Jones Cup**
**Gull: 1982
***Seoul Invitational**
**Gull: 1982

## Tilvísanir
Þýska karlalandsliðið í körfuknattleik

**Þýska karlalalandsliðið í körfuknattleik** er fulltrúi Þýskalands á alþjóðamótum í körfuknattleik karla. 

## Titlar
***[[Heimsmeistaramót karla í körfuknattleik|Heimsmeistaramót]]**
****Gull**: 2023
****Brons**: 2002
***[[Evrópumeistaramót karla í körfuknattleik|Evrópumeistaramót]]**
****Gull (2)**: 1993, 2025
****Silfur**: 2005
****Brons **: 2022

## Heimildir
*Þýskaland á fiba.basketball
Benedikt Sigurjónsson

**Benedikt Sigurjónsson** getur átt við:

*Benedikt Sigurjónsson, hæstaréttardómara.
*Benedikt Sigurjónsson, Fjalla-Bensa, vinnumann í Mývatnssveit.
Abdelmadjid Tebboune

**Abdelmadjid Tebboune** (arabíska: ; f. 17. nóvember 1945) er alsírskur stjórnmálamaður sem hefur verið forseti Alsír og varnarmálaráðherra frá desember 2019.

Tebboune tók við völdum af Abdelaziz Bouteflika forseta og starfandi þjóðarleiðtoganum Abdelkader Bensalah. Hann var áður húsnæðismálaráðherra í ríkisstjórn Alsír frá 2001 til 2002 og aftur frá 2012 til 2017. Tebboune hafði verið kallaður „hinn útvaldi“ vegna náins sambands síns við Ahmed Gaid Salah hershöfðingja, sem fór til skamms tíma með völd í Alsír eftir að Bouteflika hrökklaðist frá völdum árið 2019.

Tebboune var endurkjörinn forseti Alsír í september árið 2024. Samkvæmt opinberum tölum fékk hann 95% atkvæðanna.

## Tilvísanir
Yao Ming

::: *Þetta er kínverskt nafn: kenni- eða fjölskyldunafnið er Yao, eiginnafnið er Ming.*

**Yao Ming** (Kínverska: 姚明; fæddur 12. september 1980) er kínverskur fyrrum körfuknattleiksmaður. Yao er 229 cm á hæð og lék stöðu miðherja. Hann byrjaði ferilinn í heimalandi sínum með Shanghai Sharks árið 1997 og lék með þeim þar til hann gekk til liðs við Houston Rockets í NBA-deildinni árið 2002 þar sem hann lék til 2011. Hann var valinn í stjörnuleik NBA leikinn átta sinnum og var þekktur fyrir blöndu af stærð, tækni og mjúkum skotum. Hann lagði skóna á hilluna árið 2011 vegna þrálátra fóta- og öklameiðsla.

Eftir að leikferlinum lauk hefur Yao verið áhrifamikill í framþróun körfuboltans í Kína og meðal annars gegnt embætti forseta kínverska körfuboltasambandsins.

## Titlar
### Shanghai Sharks
***[[Chinese Basketball Association|CBA deildin]]**
**Meistari: 2001
**Tap í úrslitum (2): 1999, 2000
### Landslið
***[[Asíumeistaramót karla í körfuknattleik|Asíumeistaramótið]]**
**Gull (4): 1999, 2001, 2003, 2005
***Asíuleikarnir**
**Silfur: 2002
***Universiade leikarnir**
**Silfur: 2001
***Austur-Asíuleikarnir**
**Gull: 2001

## Tilvísanir
Christian Laettner

**Christian Donald Laettner** (fæddur 17. ágúst 1969) er bandarískur fyrrum körfuknattleiksmaður. Hann er almennt álitinn einn af bestu leikmönnum í háskólaboltanum í Bandaríkjunum frá upphafi en hann lék 4 ár með Duke-háskólanum og varð með þeim tvívegis NCAA meistari. Hann var valinn háskólaleikmaður ársins árið 1992 og sama ár var hann valinn í landslið Bandaríkjanna, betur þekkt sem Draumaliðið, er vann gull á Ameríkuleikunum og Ólympíuleikunum það ár.

Hann lék seinna þrettán ár í NBA-deildinni og var valinn í stjörnuleik NBA einu sinni.

## Titlar
### Duke
***NCAA**
**Meistari (2): 1991, 1992

### Landslið
***[[Ólympíuleikarnir]]**
**Gull: 1992
***[[Heimsmeistaramót karla í körfuknattleik|Heimsmeistaramót]]**
**Brons: 1990
***[[Ameríkumeistaramót karla í körfuknattleik|Ameríkumeistaramótið]]**
**Gull: 1992
**Silfur: 1989
***Pan American leikarnir**
**Brons: 1991
***Goodwill leikarnir**
**Silfur: 1990

## Tilvísanir
Gímaldið

**Gímaldið** er íslenskur fréttatengdur fjölmiðill sem fór í loftið 30. október 2025. Stofnendur miðilsins eru Auður Jónsdóttir og Eyrún Magnúsdóttir.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Gímaldið.is
Kjötætumataræði

**Kjötætumataræði**, **carnivore mataræði** eða **kolvetnasnautt mataræði** (sem er ekki það sama og lágkolvetnamataræði) er mataræði sem gengur út á neyslu eingöngu prótína úr dýraríkinu. Kjötætumataræði er tískumataræði sem hefur reglulega komið upp frá lokum 19. aldar. Oft er vísað í mataræði Inúíta sem fyrirmynd, en Inúítar borða mun meiri innmat, sjávarfang og hrátt kjöt en dæmigerðir fylgjendur kjötætumataræðis. Næringarfræðingar hafa varað við því að svona mataræði geti leitt til vítamínskorts, skorts á trefjum og langvinnra sjúkdóma.

## Tilvísanir
Loftslagsflokkunarkerfi Köppens

**Loftslagsflokkunarkerfi Köppens** er flokkunarkerfi fyrir loftslag á jörðinni sem Vladimír Köppen setti fyrstur fram árið 1884. Köppen flokkar loftslag jarðar í fimm yfirflokka og nokkra undirflokka og undirundirflokka, sem hver fær einkennisstaf. Yfirflokkarnir eru hitabeltisloftslag (A), temprað loftslag (B), meginlandsloftslag (D), og heimskautaloftslag (E). Fyrir utan heimskautaloftslag, fá flokkarnir árstíðabundinn undirflokk eftir úrkomu, sem er táknaður með litlum staf. Hitabeltisregnskógaloftslag, eða miðbaugsloftslag, fær til dæmis stafina „Af“. Flokkar B, D og E fá auk þess annan staf sem táknar hita. B og D geta þannig fengið þrjá stafi, en A og E aðeins tvo. „Cfb“ táknar þannig úthafsloftslag með heitu sumri, en „Dwb“ táknar meginlandsloftslag með monsúnvindum. Flokkarnir eru skilgreindir á mismunandi hátt eftir einkennum hverrar loftslagstegundar.

Flokkunarkerfi Köppens er notað víða til að flokka loftslag. Þýsk-rússneski veðurfarsfræðingurinn Vladimír Köppen setti það fyrst fram árið 1884, og gerði síðar talsverðar breytingar á því. Síðar gerði þýski veðurfarsfræðingurinn Rudolf Geiger frekari breytingar á kerfi Köppens árin 1954 og 1961, svo eftir það er kerfið stundum kallað Geiger-Köppen-flokkunarkerfið.

## Tilvísanir
NBA All-Star Legends Game

The **N
**NBA All-Star Legends Game'''  var árlegur leikur þar sem gamlar stjörnur úr NBA-deildinni mættust á árunum 1984 til 1993. Leikurinn var haldinn sömu helgi og Stjörnuleikur NBA-deildarinnar. Leikirnir lögðust af eftir 1993 sökum tíðra meiðsla leikmanna sem tóku þátt í þeim en árið 1992 meiddust bæði Norm Nixon og David Thompson illa.

Árin 1957 og 1964 fyrir haldnir sambærilegir leikir með gömlum stjörnum úr deildinni.

## Úrslit

## Tilvísanir

## Tenglar
*Úrslit og tölfræði á Basketball-Reference.com
424 f.Kr.

**424 f.Kr.** var 76. ár 5. aldar f.Kr. fyrir tíma júlíska tímatalsins. Í Rómaveldi var það þekkt sem „ræðismannsár Rutilusar og Iullusar“ eða sem árið 330 *[[ab urbe condita]]*. Það hefur verið kallað árið 424 f.Kr. í Evrópu frá því Anno Domini-tímatalið var tekið upp á miðöldum.

## Atburðir
* Xerxes 2. ríkti yfir Persaveldi í um 45 daga, þar til hann var myrtur.
* Fundurinn í Gela: Hermókrates af Sýrakúsu hvatti borgir Sikileyjar til að semja um frið án afskipta erlendra aðila. Í kjölfarið hurfu herir Aþenu frá eyjunni.
* Demosþenes og Hippókrates reyndu að sigra Megöru, en voru sigraðir af Spartverjum undir stjórn Brasídasar.
* Hof Aþenu Níke á Akrópólishæð var fullbyggt.

## Fædd
* Áætlað fæðingarár Platons.

## Dáin
* Konungur Akkamenída Artaxerxes 1. og eiginkona hans Damaspía.
* Xerxes 2. Persakonungur.
ESports.is

**eSports.is** er Íslenskur fréttavefur sem sérhæfir sig í alþjóðlegum og innlendum fréttum á sviði tölvuleikja og rafíþrótta.

Vefurinn opnaði formlega 1. febrúar árið 2008. 

## Tilvísanir
Daniel Forsman

**Daniel Forsman**, fæddur 1. október 1976, er sænskur bókasafnsfræðingur. Frá árinu 2018 hefur hann verið borgarbókavörður í Stokkhólmi og mun taka við embætti sem nýr ríkisskjalavörður 1. mars 2026.

Við Chalmers tækniskólann tók Forsman virkan þátt í yfirfærslu bókasafnskerfa yfir í nútímaleg, þjónustumiðuð kerfisuppbyggingu og var meðal frumkvöðla í innleiðingu FOLIO, bókasafnsþjónustuvettvangs með opnum hugbúnaði. Innleiðingin hjá Chalmers hefur verið nefnd sem dæmi um hvernig stórt rannsóknarbókasafn yfirgefur lokað hugbúnaðarkerfi í þágu opinnar, einingaskiptrar og samfélagsdrifinnar innviða, í samræmi við meginreglur opinna staðla og samhæfni.

Árið 2018 var Forsman skipaður borgarbókavörður í Stokkhólmi, þar sem hann hefur leitt stefnumótandi þróun Borgarbókasafns Stokkhólms, þar á meðal stafræna þjónustu, gagnadrifna stjórnun og skipulagslega umbreytingu.

## Ritverk
* Forsman, Daniel (2012). „*Change as a service – challenges and effects of a new paradigm for library systems and content infrastructure*“. *The Electronic Library*.
* Forsman, Daniel (2013). „*A Year from Now You Will Wish You Had Started Today – Redefining Strategy and Organization for Library Automation and Content*“
* Forsman, Daniel. „*Introducing agile principles and management to a library organization*“. *The Electronic Library*
* Forsman, Daniel (nóvember 2018). „*Library Analytics: Shaping the Future — A Case of Strategic Library Transformation Using Data Analytics: Chalmers University of Technology*“
* Forsman, Daniel (júní 2022). „*There is no failure except in no longer trying: embedding UX in organizational culture*“. UXLibs

## Heimildir
### Neðanmálsgreinar


## Ytri tenglar
* Ritverk hjá Bókasafni Chalmers
Þriggja ára leiðangurinn

**Þriggja ára leiðangurinn** var rannsóknarleiðangur á Austur-Grænlandi sem stóð frá 1931 til 1934 og var fjármagnaður af Carlsberg-sjóðnum í Danmörku. Forstöðumaður leiðangursins var danski jarðfræðingurinn Lauge Koch og hluti af rannsóknunum fólst í könnun úr lofti með flugvél. Á þessum tíma átti danska ríkið í deilum við Noreg um yfirráð yfir Austur-Grænlandi. Tilgangur leiðangursins var kortlagning, rannsóknir á jarðfræði, grasafræði og fornleifafræði svæðisins, og útdeiling örnefna yfir ónefnda landslagsþætti.

## Tilvísanir
Foolad F.C.

**Foolad Khuzestan Football Club** (íranskur knattspyrnufélag, Bāshgāh-e Futbāl-e Fulād-e Khuzestān) er íranskt atvinnumannaknattspyrnufélag með aðsetur í Ahvaz, Khuzestan, sem spilar í Persian Gulf Pro League. Félagið var stofnað árið 1971 og er í eigu Foolad Khuzestan Company.

## Heimildir
Búenos Aíres-hérað

**Buenos Aires-hérað** (spænska: Provincia de Buenos Aires) er stærsta og fjölmennasta hérað Argentínu. Stærð er 307.571 km2 og eru íbúar um 17,5 milljónir (2022). Höfuðborgin Buenos Aires telst ekki til héraðsins en var áður höfuðborg héraðsins til 1880. Stórborgarsvæði Buenos Aires telst hins vegar til héraðsins og búa þar 13,5 milljónir. Borgin La Plata hefur verið höfuðborgin síðan 1882.
La Plata

**La Plata** er höfuðborg Búenos Aíres-héraðs með tæpa 773.000 íbúa en á stórborgarsvæðinu búa tæp 940.000 (2022). Borgin var hönnuð sem höfuðstaður héraðsins árið 1882 eftir að Búenos Aíres varð sérhérað árið 1880. Breiðgötur, torg og almenningsgarðar koma fyrir með reglulega millibili í skipulögðu neti borgarinnar. Dómkirkjan í borginni er sú stærsta í Argentínu.

## Íþróttir
Helstu knattspyrnulið eru Estudiantes de La Plata og Gimnasia Esgrima de La Plata.
Tierra del Fuego-hérað

**Tierra del Fuego-hérað** eða **Eldlandshérað** (spænska: *Provincia de Tierra del Fuego, Antártida e Islas del Atlántico Sur*) er syðsta og fámennasta hérað Argentínu. Það samanstendur af eystri helmingi eyjunnar Eldlands og eyjunni Isla de los Estados sem gera rúma 21.000 ferkílómetra. Íbúar eru um 190.000 og er höfuðborgin Ushuaia. Opinbera nafnið vísar einnig í Suðurskautið og eyjar í Suður-Atlantshafi þó Argentína hafi ekki yfirráð yfir þeim svæðum.
La Pampa

**La Pampa** er hérað í Argentínu. Það er á Pampas-sléttunum í miðhluta landsins og er 143.000 ferkílómetrar að flatarmáli. Íbúar eru 366.000 (2022) og heitir höfuðborgin Santa Rosa.
Santa Cruz-hérað (Argentínu)

**Santa Cruz-hérað** (*heilagur kross* á spænsku) er  hérað í Patagóníu í suður-Argentínu. Það er næststærsta hérað landsins og er flatarmál 244.000 km2. Höfuðborgin er Río Gallegos og er íbúafjöldi héraðsins 337.000 (2022). Andesfjöll eru í vesturhluta héraðsins og eru sléttur í miðju og vestri. Búenos Aíres-vatn og Argentínovatn eru meðal stórra vatna við rætur Andesfjalla og er Los Glaciares-þjóðgarðurinn vinsæll ferðamannastaður en stærsti jökull Suður-Ameríku, Suður Patagóniu-jökull er þar.
Río Negro-hérað

**Río Negro-hérað** er hérað í norður-Patagóníu í Argentínu. Flatarmál er 203.000 km2 og er íbúafjöldi héraðsins um 750.000 (2022). Höfuðborgin er Viedma og stærsta borgin er Bariloche sem liggur við Nahuel Huapi-vatn. Río Negro varð sérstakt hérað árið 1957. Andesfjöll eru í vesturhluta héraðsins.
Jenson Button

**Jenson Alexander Lyons Button** (f. 19 janúar 1980) er breskur fyrrum akstursíþróttmaður sem keppti í Formúlu 1 frá 2000 til 2017. Button vann heimsmeistaratitil ökumanna í Formúlu 1 árið 2009 með Brawn og vann 15 kappakstra yfir 18 tímabil.

Button keyrði fyrst fyrir Williams í Formúlu 1 árið 2000 áður en hann færði sig til Benetton árið 2001. Árið 2002 varð Benetton liðið að Renault. Button færði sig til BAR árið 2003. Hann endaði í þriðja sæti 2004 tímabilið og níunda sæti árið 2005. BAR varð að Honda liðinu árið 2006 og náði Button fyrsta sigri sínum í Ungverjalandi það ár.

Eftir 2008 dróg Honda sig úr Formúlu 1 og var Button þá samningslaus fyrir 2009 tímabilið. Í febrúar 2009 keypti Ross Brawn, ásamt hóp fjárfesta Honda liðið og varð það þá Brawn GP. Button fékk þá samning hjá Brawn. Hann vann 6 af fyrstu 7 keppnum 2009 tímabilsins og tryggði hann sér titil ökumanna í Brasilíu það ár. Velgengni hans varð einnig til þess að liðið vann titil bílasmiða sama ár.

Fyrir 2010 tímabilið færði Button sig til McLaren og varð liðsfélagi samlanda síns Lewis Hamilton. Framan af gekk Button vel hjá McLaren, seinasti sigur hans var í Brasilíu 2012. Hann var hjá McLaren til loka 2016 tímabilsins þá sigurlaus síðan 2012 og hætti þá í Formúlu 1. Hann kom inn sem varaökumaður í stað Fernando Alonso í Mónakóska kappakstrinum 2017 og var það hans seinasta keppni.

## Tenglar
Jenson Button á formula1.com

## Heimildir
Suður-Gyeongsang-hérað

**Suður-Gyeongsang-hérað** (kóreska: 경상남도, *Gyeongsangnam-do*) er hérað í suðausturhluta Suður-Kóreu. Höfuðborg héraðsins er Changwon. Héraðið liggur að stórborgunum Busan og Ulsan.

Suður-Gyeongsang er eitt mikilvægasta iðnaðarsvæði landsins. Þar er öflugur framleiðslu- og þungaiðnaður, þar á meðal skipasmíði, bifreiðaiðnaður og flug- og geimferðaiðnaður. Héraðið stendur fyrir um 43% af allri framleiðslu flug- og geimferðaiðnaðar Suður-Kóreu og þar eru fyrirtækin Korea Aerospace Industries og Hanwha Aerospace með starfsemi. Alls eru um 125 iðnaðarsvæði í héraðinu, og er nú verið að byggja upp geimferðamiðstöð.

Skipasmíðaiðnaður er sérstaklega áberandi í borginni Geoje. Skipasmíðastöðvar Geoje teljast meðal þeirra stærstu í heiminum og þar starfa alþjóðleg skipasmíðafyrirtæki á borð við Samsung Heavy Industries.

Náttúra héraðsins er fjölbreytt, með fjöllum, frjósömum dölum og langri strandlengju með fjölmörgum eyjum. Hluti Jirisan-þjóðgarðsies liggur innan héraðsins og er vinsæll áfangastaður ferðamanna. Íbúar Suður-Gyeongsang-héraðs eru um 3,3 milljónir, sem gerir það að einu fjölmennasta héraði Suður-Kóreu.

## Tilvísanir
Oldies (leikjasamfélag)

Oldies, eða [.Oldies.] eins og það þekkist helst á skjánum er líklega elsta tölvuleikjasamfélagið á Íslandi, en það á rætur sínar að rekja til tilkynningar birtri á Huga þann 15. desember 2003, sem var m.a. svohljóðandi

"Í framhaldi af grein [.IFF.]Alien8 “Afturför Íslensks CS samfélags í hnotskurn” og korksins frá GilliBoy “Klan fyrir gamlingja?” langar okkur [.Oldies.] mönnum að benda eldri og “vitrari” spilurum á að það er til klan fyrir ellismelli sem eru komnir á efri ár ævinnar.

En hvað er [.Oldies.]?

[.Oldies.] er stranglega “non-pro” klan. Skemmtun er skilyrði og kjaftbrúk,stælar og r-con abuse (ekki að við höfum einhver) ásamt flestum öðrum almennum leiðindum eru afþakkaðar." 

## Tilvísanir
Glæpur og refsing

***Glæpur og refsing*** (rússneska: Преступление и наказание; *Prestúpsleníje í nakazaníje*) er skáldsaga eftir rússneska rithöfundinn Fjodor Dostojevskíj. Hún birtist fyrst í bókmenntatímaritinu *Rússkíj Vestník* í tólf mánaðarlegum hlutum árið 1866. Hún var síðar gefin út sem ein bók. *Glæpur og refsing* var önnur skáldsaga Dostojevskíj í fullri lengd eftir að hann sneri heim úr tíu ára útlegð í Síberíu og er almennt álitin fyrsta stórvirki hans sem fullþroskaðs rithöfundar. Bókin er gjarnan álitin eitt mesta verk heimsbókmenntanna.

Aðalpersónan í *Glæpi og refsingu* er Rodion Raskolnikof, fátækur fyrrum laganemi í Sankti Pétursborg sem leggur á ráðin að myrða gamla konu sem felur peninga og ýmis verðmæti í íbúð sinni. Hann telur að með peningunum geti hann fundið lausn á fátækt sinni og síðan orðið að mikilmenni. Raskolnikof reynir að telja sjálfum sér trú um að tilteknir glæpir séu réttlætanlegir ef þeir eru framdir til að greiða veg „framúrskarandi“ manna. Þegar hann hefur framið morðið nagar efinn hann hins vegar og hann er gripinn móðursýki og sjálfsfyrirlitningu. Réttlætingar hans glata mætti sínum hver af annarri og hann glímir við sektarkennd og örvæntingu á meðan æ fleiri afleiðingar af glæp hans koma í ljós.

## Tilurð
Dostojevskíj byrjaði að skrifa *Glæp og refsingu* sumarið 1865. Hann var á þeim tíma í erfiðri fjárhagsstöðu þar sem hann hafði tapað miklu fé í fjárhættuspilum og varð auk þess að styðja fjölskyldu bróður síns, Míkhaíls, sem hafði látist árið 1864. Hann skuldaði lánadrottnum sínum jafnframt mikið fé. Dostojevskíj skrifaði undir samning við útgefandann Míkhaíl Katkov eftir að hafa greint honum frá því að næsta skáldsaga hans myndi fjalla um ungan mann sem myrðir veðlánara og reynir síðan bæði að hlaupast undan gjörðum sínum og réttlæta þær en játar verknaðinn að lokum.

Dostojevskíj var á þessum tíma með hugmyndir að tveimur skáldsögum. Önnur átti að heita *Fyllibytturnar*. Hin gekk út á „sálfræðilega lýsingu á afbroti“. Að endingu sameinaði Dostojevskíj hugmyndirnar tvær í eina. Hann hafði í upphafi hugsað sér Marmeladof-fjölskylduna sem birtist í *Glæpi og refsingu* sem persónur í *Fyllibyttunum*.

Skáldsagan var fyrsta gagnrýni höfundarins á nýja frjálslyndisstefnu 19. aldar og með persónu Raskolnikof vildi Dostojevskíj sýna fram á afleiðingar guðlauss níhílisma yngri kynslóðanna, sem hann taldi vera grimmilegt mannúðarleysi og skammarlegan skort á reisn.

## Heimildir
* 

## Tilvísanir
John Starks

**John Levell Starks** (fæddur 10. ágúst 1965) er bandarískur fyrrum körfuknattleiksmaður sem lék 13 ár í NBA-deildinni. Hann er þekktastur fyrir veru sína hjá New York Knicks.

Starks hóf atvinnumannaferilinn með Golden State Warriors árið 1988. Eftir að hafa leikið í CBA-deildinni um skeið, þar sem hann var valinn í stjörnuleikinn 1990, þá samdi hann við New York haustið 1990. Hjá Knicks varð hann fljótlega þekktur fyrir góða vörn og árið 1993 var hann valinn í annað varnarlið ársins. Ári seinna var hann valinn í stjörnuleik NBA og var lykilmaður í að koma liðinu alla leið í úrslit deildarinnar þar sem það laut í lægra haldi á móti Houston Rockets í sjö leikjum.

Árið 1995 varð Starks fyrsti leikmaðurinn í NBA til að hitta úr yfir 200 þriggja stiga skotum á einu tímabili. Tímabilið 1996–1997 var hann valinn sjötti maður ársins í deildinni.

Í janúar 1999 var honum skipt til Warrors aftur ásamt Terry Cummings og Chris Mills fyrir Latrell Sprewell. Hann lék síðar stuttlega með Chicago Bulls áður en hann kláraði ferilinn með Utah Jazz.

## Titlar
***[[McDonald's meistaramótið]]**
**Meistari (1): 1990

## Tilvísanir
Mendoza-hérað

**Mendoza-hérað** er hérað í miðvestur-Argentínu. Flatarmál er rúmir 149.000 km2 og er íbúafjöldi héraðsins rúmar 2 milljónir (2022). Höfuðborgin er Mendoza. Andesfjöll eru í vesturhlutanum er er þar Aconcagua, hæsta fjall Suður-Ameríku. Helstu vínræktarhéruð Argentínu eru í Mendoza.
Mendoza (borg)

**Mendoza** (spænska: Ciudad de Mendoza) er höfuðborg Mendoza-héraðs með um 120.000 íbúa. Borgin er fjórða stærsta borg Argentínu með rúma milljón ef stórborgarsvæðið er meðtalið. Hún er miðstöð fjalla- og skíðamennsku fyrir nálæg Andesfjöll og miðstöð vínræktar. Árið 1861 varð mikill jarðskjálfti í borginni sem eyðilagði hana og létust yfir 5.000 manns.
John Swinney

**John Ramsay Swinney** (f. 13. apríl 1964) er skoskur stjórnmálamaður sem er núverandi leiðtogi Skoska þjóðarflokksins og æðsti ráðherra Skotlands.

Swinney gaf kost á sér í leiðtogakjöri Skoska þjóðarflokksins eftir að Humza Yousaf sagði af sér í apríl árið 2024. Þeir Swinney og Graeme McCormick fengu nógu margar tilnefningar til að vera kjörgengir en McCormick dró framboð sitt til baka og lýsti yfir stuðningi við Swinney. Skoska þingið samþykkti Swinney sem nýjan æðsta ráðherra Skotlands þann 7. maí 2024.

Þegar Swinney tók við embætti sagði hann forgangsatriði sín vera að berjast fyrir sjálfstæði Skotlands og binda enda á fátækt barna.

## Tilvísanir
San Juan-hérað (Argentínu)

**San Juan-hérað** er hérað í vestur-Argentínu. Flatarmál er tæpir 87.000 km2 og er íbúafjöldi héraðsins 818.000 (2022). Höfuðborgin er San Juan. Næstmestu vínræktarhéruð Argentínu eru í San Juan á eftir nærliggjandi Mendoza-héraði. Andesfjöll eru í vesturhlutanum og rísa þau hæst í 6.720 metra hæð í Cerro Mercedario, áttunda hæsta fjalli Suður-Ameríku. 

Árið 1944 varð jarðskjálfti í San Juan þar sem höfuðborgin eyðilagðist og um 10.000 létust.
Ebo Noah

**Ebo Noah** (stundum stafað Eboh Noah), einnig kallaður *Ebo Jesus*, *Prophet Ebo*, er ganaískur prédikari sem varð þekktur í fjölmiðlum desember 2025 fyrir spádóma um annað syndaflóð, þar sem hann spáði heimsendi. Fullyrðingarnar voru víða endurbirtar á samfélagsmiðlum og af nokkrum alþjóðlegum fjölmiðlum. Af stuðningsmönnum sínum er hann kynntur sem „spámaður“, en í fjölmiðlum er hann lýstur sem sjálfskipaður spámaður sem hélt því fram að heimsendir myndi eiga sér stað 25. desember 2025.

## Starfsemi og spádómar
Ebo Noah segist hafa fengið guðleg skilaboð sem sögðu frá yfirvofandi heimsflóði sem átti að hefjast 25. desember 2025. Hann hélt því fram að þessar hamfarir hefðu staðið yfir í nokkur ár og leitt til útrýmingu stórs hluta mannkyns.

Hann segist hafa hafið byggingu trémannvirkja í Kumasi og nærri Akropong, þar sem hann fullyrðir að hann hafi fengið fyrstu guðlegu skilaboðin. Hann kynnir þessi mannvirki sem „örk“, innblásnar af biblíusögunni um örk Nóa, sem ætlað hafi verið til að vernda fylgjendur hans og dýr gegn hinu meinta flóði. Myndbönd sem sýna þessar byggingar og samkomur stuðningsmanna hafa dreifst víða á miðlum á borð við TikTok, Facebook og Instagram og hafa stuðlað að alþjóðlegri frægð hans.

## Fjölmiðlaumfjöllun
Yfirlýsingar Ebo hafa vakið mikla fjölmiðlaumfjöllun í Afríku, Mið-Austurlöndum, Evrópu og Asíu, þar sem margir miðlar hafa lagt áherslu á umdeilt og óstaðfest eðli fullyrðinga hans.

Netnotendur, guðfræðingar og trúaráhrifavaldar hafa lýst yfir mikilli tortryggni og bent meðal annars á að margar kristnar hefðir hafni hugmyndinni um nýtt heimsflóð, með vísan til biblíusáttmálans sem lýst er í Fyrstu Mósebók.

Engin viðurkennd vísindaleg, veðurfræðileg eða trúarleg stofnun hefur staðfest spár Ebo Noah.

## Tilvísanir
Neuquén-hérað

**Neuquén-hérað** er hérað í vestur-Argentínu. Flatarmál er rúmir 94.000 km2 og er íbúafjöldi héraðsins um 710.000 (2022). Höfuðborgin er Neuquén. Neuquen varð sérstakt hérað árið 1955. Í héraðinu eru Lanín sem er óvirk eldkeila á mörkum Síle og Nahuel Huapi-vatn sem liggur að Río Negro-héraði. Andesfjöll eru í vesturhlutanum.

## Þjóðgarðar
*Los Arrayanes-þjóðgarðurinn
*Lanín-þjóðgarðurinn
*Nahuel Huapí-þjóðgarðurinn
*Laguna Blanca-þjóðgarðurinn
Shin Seul-ki

**Shin Seul-ki** (kóreska: 신슬기) er suðurkóreskur leikari. Hún tók þátt í suðurkóreska leikþættinum raunveruleikasjónvarpsþáttunum *Single’s Inferno* árið 2022 og lék sitt fyrsta hlutverk sem leikkona í spennuþáttaröðinni *Pyramid Game* árið 2024.

## Æska
Afi hennar, Shin Seong-sik, er málari og einn af stofnmeðlimum suðurkóreska málverkasamsteypunnar Mukrimhoe.

Hún stundaði nám við Yewon School og Seoul Arts High School. Árið 2023 lauk Shin námi frá Seúl-háskóla með prófgráðu í tónlist, með píanó sem aðalgrein. Á háskólaárunum tók Shin þátt í kynnaklúbbi (announcer club). Að auki stóðst hún inntökupróf og lauk starfsnámi sem íþróttakynnir hjá SPOTV.

## Tilvísanir
Hanja

**Hanja** (kóreska: 한자; Hanja: 漢字), einnig skrifað **Hancha**, eru kínversk tákn sem notuð eru til að rita kóresku. Eftir að táknin voru flutt til Kóreu til að rita bókmenntakínversku (klassíska kínversku), voru þau aðlöguð að ritun kóresku allt frá tímum Gojoseon.

**Hanjaeo** (한자어; 漢字語) vísar til sínó-kóresks orðaforða, sem hægt er að rita með Hanja, og hanmun (한문; 漢文) vísar til ritunar á klassískri kínversku, þó að hugtakið Hanja sé stundum einnig notað yfir bæði þessi fyrirbæri. Þar sem Hanja-tákn hafa aldrei gengist undir stórar umbætur líkjast þau mjög hefðbundnum kínverskum og hefðbundnum japönskum táknum, þótt strokuröð sumra tákna sé örlítið frábrugðin. Dæmi um þetta eru táknin 教 og 敎, sem og 研 og 硏. Aðeins fáein Hanja-tákn hafa verið breytt eða eru einstök fyrir kóresku; flest þeirra eru eins og hefðbundin kínversk tákn. Aftur á móti hafa mörg kínversk tákn sem nú eru notuð í meginlandi Kína, Malasíu og Singapúr verið einfalduð og hafa færri strokur en samsvarandi Hanja-tákn.

Fram á nútímann voru kóresk skjöl, sagnfræði, bókmenntir og skrár aðallega rituð á bókmenntakínversku, með Hanja sem aðalritkerfi. Strax árið 1446 setti Sejong mikli konungur fram Hangúl (einnig kallað Chosŏn'gŭl í Norður-Kóreu) með útgáfu *Hunminjeongeum*. Hangúl náði þó ekki almennri opinberri notkun fyrr en seint á 19. og snemma á 20. öld. Því er kunnátta í kínverskum táknum nauðsynleg til að stunda nám í kóreskri sögu. Orðsifjar sínó-kóreskra orða endurspeglast í Hanja.

## Tilvísanir
Catamarca

**Catamarca-hérað** er hérað í norðvestur-Argentínu. Flatarmál er rúmir 103.000 km2 og er íbúafjöldi héraðsins 430.000 (2022). Höfuðborgin er San Fernando del Valle de Catamarca. Um 80% Catamarca er fjalllendi. Andesfjöll rísa hæst í 6.891 metra hæð sem er 3. hæsta fjall vesturhvels, Nevado Ojos del Salado.
Þuríður Jónsdóttir

**Þuríður Jónsdóttir** (fædd 30. mars 1967) er íslenskt tónskáld og flautuleikari. Hún er þekkt fyrir að sameina rafhljóð og lifandi hljóðfæraleik í verkum sínum. Sem flautuleikari hefur hún meðal annars komið fram með flautuseptettinum Viibra. 

## Æviágrip
Þuríður stundaði flautunám við Tónlistarskólann í Reykjavík og fluttist til Ítalíu árið 1989. Þar stundaði hún nám í tónsmíðum við Tónlistarháskólann í Bologna og voru kennarar hennar Christina Landuzzi, Adriano Guarnieri og Charles Camilleri. Hún sótti námskeið hjá Franco Donatoni árið 1992, og stundaði tónsmíðanám hjá Alessandro Solbiati í Novara á árunum 1995–1996. Hún fluttist síðar aftur heim til Íslands.

Verk hennar hafa verið flutt víða um heim, meðal annars á hátíðunum Présences í Paris, Musica Nova í Kaupmannahöfn, ISCM í Salzburg og Musica sui più dimensioni í Palermo. Auk þess hljómaði tónlist hennar á Reykjavíkurhátíð Fílharmóníusveitarinnar í Los Angeles árið 2017, en fyrir þá hátíð samdi hún verkið *Cylinder 49*. Hún hefur samið ný verk eftir pöntun frá Radio France, Caput og Sinfóníuhljómsveit Íslands, og hefur samið fyrir fræga einleikara á borð við flautuleikarann Mario Caroli (*Flutter*) og harmóníkuleikarann Geir Draugsvoll (*Installation Around a Heart*).

Tónsmíðar Þuríðar hafa hlotið fjölda verðlauna og tilnefninga. Hún hefur þrisvar sinnum verið tilnefnd til Tónlistarverðlauna Norðurlandaráðs, árin 2006 (fyrir *Flow and Fusion*), 2010 (*Í dag er kvöld*) og 2012 (*Flutter*). Þá hefur hún fimm sinnum hlotið tilnefningu til Íslensku tónlistarverðlaunanna, fyrir verkin *Rauður hringur* (2002), *Flow and fusion* (2004), *Solid Hologram* (2015), *Farvegur* (2019) og *Leikslok* (2022). Verkið *Flow and Fusion* fyrir hljómsveit og rafhljóð var valið á International Rostrum of Composers í París árið 2004 og hljóðritun verksins frá árinu 2017 hefur hlotið góða dóma. 

## Tónverk (úrval)

* *Rauður hringur* fyrir kór, einsöngvara og rafhljóð (2001)
* *Flow and Fusion* fyrir hljómsveit (2002)
* *Installation Around a Heart* fyrir harmóníku og kammersveit (2005)
* *Flutter*, konsert fyrir flautu og hljómsveit (2008)
* *INNI - Musica da camera* fyrir barokkfiðlu og rafhljóð (2013)
* *Miss Reykjavik Rita* fyrir hljómsveit (2014)
* *The CV of a Butterfly* fyrir kammersveit (2020)
* *Leikslok*, konsert fyrir fiðlu og hljómsveit (2021)

## Tilvísanir
ㄱ

**Giyeok** (stafur: **ㄱ**; suðurkóreskt nafn: 기역; norðurkóreskt nafn: 기윽) er eitt af stöfunum í Hangúl. Það fer eftir stöðu táknsins, en getur það hljómað eins og ‘g’ eða ‘k’. Í byrjun og enda orðs er það yfirleitt borið fram sem [ɡ], en eftir sérhljóða sem [k]. IPA-framburðurinn er [k].

Kóreskt mors:・－・・

## Tilvísanir
La Rioja-hérað (Argentínu)

**La Rioja-hérað** er hérað í vestur-Argentínu. Flatarmál er tæpir 90.000 km2 og er íbúafjöldi héraðsins 385.000 (2022). Höfuðborgin er La Rioja. Veðurfar er þurrt en vínrækt er í fjalladölum. Andesfjöll eru í vesturhlutanum og rísa þau hæst í 6.795 metra hæð í Monte Pissis sem er 3. hæsta fjall fjallgarðsins. Talampaya-þjóðgarðurinn dregur að ferðamenn með sínar rauðleitu bergmyndanir.
Yeongdeungpohverfi

**Yeongdeungpohverfi** (kóreska: 영등포구; RR: Yeongdeungpo-gu) er eitt af 25 héruðum Seúl, Suður-Kóreu. Þó að uppruni nafnsins sé óviss er talið að fyrstu tvær atkvæðin komi frá „yeongdeung“ (靈登) eða „guðleg uppstigning“, sem er shamanískt athöfn. Þriðja atkvæðið er „po“, sem táknar árbakkann (浦), sem vísar til staðsetningar héraðsins við Hanfljótið. Mannfjöldi árið 2025 var 373.056.

Það eru 22 stjórnsýslusveitarfélög og 34 lögformleg sveitarfélög. Yeouido er stærsta sveitarfélagið að flatarmáli og tekur um 34% af hverfinu. Heildarflatarmálið er 24,56 km² (2004), sem er 4% af landinu í Seúl. Árlegt fjármagn er um 2 milljarðar won.

Yeongdeungpohverfi hefur verið mikið þróað sem skrifstofu-, verslunar- og íbúðarsvæði. Yeouido er heimili DLI 63 Byggingarinnar, hæsta skrifstofubyggingar Suður-Kóreu og nú þriðja hæsta byggingin í landinu. Þjóðþingshúsið er staðsett í Yeouido. Aðrar stofnanir, eins og Fjármálasamband Kóreu, hafa einnig höfuðstöðvar í Yeongdeungpo. Einnig eru fjölmiðlafyrirtæki í hverfinu, þar á meðal Kookmin Newspaper Corporation, Munhwa Broadcasting Corporation og Korean Broadcasting System.

## Tilvísanir
Soufflé

**Soufflé** (einnig kallað **frauð** eða **lyftingur** á íslensku) er franskur eggjaréttur. Orðið sjálft þýðir *uppblásið,* en soufflé er búið til úr þeyttum eggjahvítum og einhverjum grunni sem getur t.d. verið bragðbætt eggjakrem, rjómasósa eða uppstúf (béchamelsósa). Algengast er að souffléið sé bragðbætt með einhverju góðu sem getur verið annaðhvort sætt eða ósætt: t.a.m. kryddjurtum, osti eða grænmeti, eða ávaxtamauki, ávöxtum eða berjum, súkkulaði, banönum eða sítrónum.

## Sjá einnig
* Frauðeggjakaka (fr. *soufflé omelet*)
Salta-hérað

**Salta-hérað** er í norðvestur-Argentínu. Flatarmál er rúmir 155.000 km2 og er íbúafjöldi héraðsins 1.440.000 (2022). Höfuðborgin er Salta. Héraðið á landamæri að Síle, Bólivíu og Paragvæ. Andesfjöll eru í vesturhlutanum og rísa þau hæst í 6.723 metra hæð í eldfjallinu Llullaillaco á landamærum Síle. Er það annað hæsta eldfjall heims. 

## Tilvísanir
Þjóðþing Suður-Kóreu

**Þing Lýðveldisins Kóreu** (kóreska: 대한민국 국회) er löggjafarþing Suður-Kóreu og saman með framkvæmdar- og dómsvaldinu myndar það ríkisstjórn landsins. Það hefur eina deild og samanstendur af 300 þingmönnum. Kosningar til þingsins eru haldnar á fjögurra ára fresti. Síðustu þingkosningar fóru fram 10. apríl 2024. Núverandi þing kom saman í fyrsta sinn og hóf jafnframt núverandi fjögurra ára kjörtímabil sitt 30. maí 2024. Núverandi forseti þingsins var kjörinn 5. júní 2024. Þingið hefur 300 þingsæti, þar af 254 kjördæmissæti og 46 sæti í hlutfallskosningu; sætin í hlutfallskosningu eru samkvæmt lögum úthlutuð samkvæmt viðbótarkerfi (additional member system) en í reynd framkvæmd samkvæmt samhliða kosningakerfi (parallel voting), þar sem notkun svokallaðra „tálbeitulistar“ (decoy lists) af hálfu Lýðræðisflokksins og Þjóðaraflsflokksins er algeng.

Þingið samanstendur af að minnsta kosti 200 þingmönnum samkvæmt stjórnarskrá Suður-Kóreu. Árið 1990 hafði þingið 299 sæti, þar af voru 224 kosin beint í einmenningskjördæmum í almennum kosningum í apríl 1988. Samkvæmt gildandi lögum voru hin 75 fulltrúarnir kosnir af flokkaskrám. Samkvæmt lögum verða frambjóðendur til þingskosninga að vera að minnsta kosti 30 ára. Þingmenn þingsins sitja í fjögur ár. Í breytingu frá meira einræðislegu fjórðu og fimmtu lýðveldunum (1972–81 og 1981–87) getur forseti landsins ekki leyst þingið upp í Sjötta lýðveldinu sem er núverandi lýðveldi Suður-Kóreu.

Upphaflega var stjórnarskrá Lýðveldisins Kóreu einhúsakerfi, en með annarri stjórnarskrá sem samþykkt var árið 1952 með breytingu á stjórnarskránni var tvídeilda kerfi stofnað með fulltrúadeild og öldungadeild. Hins vegar tafðist stofnun öldungadeildarinnar og það var ekki fyrr en í seinna lýðveldinu sem tvídeilda kerfið tók gildi. Það var þó leyst upp ári síðar árið 1961 vegna valdaráns 16. maí. Frá 1963 var þingið endurreist samkvæmt stjórnarskrá Þriðja Lýðveldisins, en það var skipulagt sem eindeildakerfi eins og það er í dag.

Þó Suður-Kórea starfi samkvæmt forsetakerfi, hefur þingið nokkra þingræðisþætti: skipulögð flokkabandalög, nefndamiðaða umfjöllun og eftirlit með framkvæmdarvaldinu í gegnum fyrirspurnatíma og rannsóknir. Eins og fram kemur í *Power and Choice* eftir Shively (2021), samræmast slíkir eiginleikar almennum einkennum þingræðis, einkum hvað varðar sérhæfingu löggjafarstarfs og sameiginlegar ábyrgðartengdar aðgerðir.

## Tilvísanir
Gwanghwamun

**Gwanghwamun** (kóreska: 광화문; Hanja: 光化門) er aðalhlið og suðurhlið Gyeongbokgunghallarinnar, í Jongnohverfinu, Seúl. Hún er staðsett við þriggja vegtenginga gatnamót í norðurenda Sejongstrætis. Sem kennileiti og tákn um sögu Seúl sem höfuðborgar Joseon hefur hliðið gengið í gegnum mörg tímabil eyðileggingar og niðurbrots. Nýjasta stóra enduruppbyggingarverkefnið á hliðinu lauk og hún var opnuð almenningi 15. ágúst 2010.

## Nafn
Upphaflega var hliðið kallað Nammun (남문; 南門) eða Omun (오문; 午門). Núverandi nafn var gefið af Sejong mikla árið 1426. Nafnið hefur nokkur talin merking, þar á meðal:

* „tímabil friðar“ (광천화일; 光天化日; kwangch'ŏnhwail)
* „dreifa reisn og dyggð landsins víða“ (광피사표화급만방; 光被四表化及萬方; kwangp'isap'yohwagŭmmanbang).

## Saga
Það var lokið í 9. mánuði 1395. Hún var endurbætt árið 1432. Hún eyðilagðist árið 1592, á meðan Imjinstríðinu stóð (1592–1598).

Á valdatíma Gojong var hliðið endurbyggt og gerð hærra en fyrri útgáfa. Það var ákveðið að stórar klukkur yrðu sett í hliðið þann 5. dag í 9. mánuði 1870. Turn yfir hliðinu var rifið október 1926. Hliðið var flutt árið 1927 norður af Geonchunmun; verkið hófst í apríl og lauk í miðjum september sama ár.

Á meðan Kóreustríðinu stóð (1950–1953) brann allur trésmiðurhluti hliðsins, og aðeins steinninn varð eftir. Eftir stríðið, á stjórnartíma Park Chung Hee, var hún endurbyggð umdeildlega, næstum alveg úr steinsteypu og stáli, nema fyrir trénafnspjald með Hangúl kalligrafíu eftir Park. Stuðningsmenn töldu að nútímaleg byggingarefni táknuðu nútímavæðingu Kóreu. Endurbygginguni var lokið í desember 1968. Hún var endurreist norðvestur frá upprunalegri staðsetningu. Síðar var hún flutt fyrir stjórnarráðshúsið í Chōsen (eftir frelsun hét byggingin „Central Government Building“; 중앙청; 中央廳; Jungangcheong; Chungangch'ŏng).
File:Gwanghwamun_(1880s).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gwanghwamun_(1880s).jpg|Gwanghwamun (1880)
File:1952년_한국전쟁_폭격_피해를_입은_서울_광화문.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1952%EB%85%84_%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%A0%84%EC%9F%81_%ED%8F%AD%EA%B2%A9_%ED%94%BC%ED%95%B4%EB%A5%BC_%EC%9E%85%EC%9D%80_%EC%84%9C%EC%9A%B8_%EA%B4%91%ED%99%94%EB%AC%B8.jpg|Gwanghwamun með tréhluti hliðsins alveg eyðilaggt í Kóreustríðinu (1952)
File:서울_광화문과_중앙청_(1980년_10월_14일).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%EC%84%9C%EC%9A%B8_%EA%B4%91%ED%99%94%EB%AC%B8%EA%B3%BC_%EC%A4%91%EC%95%99%EC%B2%AD_(1980%EB%85%84_10%EC%9B%94_14%EC%9D%BC).jpg|Gwanghwamun, með stjórnaráðshús Chōsen í bakgrunn (1980)


## Tilvísanir
Fyrsta stigs borgir í Suður-Kóreu

**Fyrsta stigs borgir í Suður-Kóreu** eru eitt af fyrsta stigs stjórnsýslueiningum í Suður-Kóreu. Það eru þrír flokkar: sérstakar borgir, stórborgir og sérstakar sjálfstjórnarborgir.

* Seúl var útnefnd „sérstök frjáls borg“ (teukbyeol jayusi; 특별자유시; 特別自由市) aðskilin frá Gyeonggi-héraði þann 15. ágúst 1946; hún varð „sérstök borg“ þann 15. ágúst 1949.

* Stórborgir voru áður kallaðar „beinstjórnaðar borgir“ (jikhalsi; 직할시; 直轄市) fyrir árið 1995.

## Stjórnsýsla
Í sérstökum stórborgum og stórborgum í Suður-Kóreu er borgarstjórinn æðsti embættismaðurinn sem ber ábyrgð. Borgarstjórinn er beint kosinn af íbúum borgarinnar til fjögurra ára (t.d. borgarstjóri Seúl).

Stórborgarstjórnir eins og vatnsveita og almenningssamgöngur eru sameinuð undir eina yfirborgarstofnun, í stað þess að vera dreift á hverju sveitarfélagi.

## Listi yfir fyrsta stigs borgir í Suður-Kóreu

## Sjá líka

* Stjórnsýsluskipting Suður-Kóreu
* Borgir í Suður-Kóreu
* Héruð í Suður-Kóreu

## Tilvísanir
Hanfljót

**Hanfljót** (kóreska: 한강) er fljót í miðhluta Kóreuskaga, þar sem hlutar þess ná einnig til Norður-Kóreu. Hún er flokkuð sem þjóðlegur fyrsta flokks fljót Suður-Kóreu. Hanfljótið hefur nú átta á-eyjar: Nanjido, Yeouido, Ttukseom, Nodeulseom, Seoraeseom, Sebitseom, Bamseom og Seonyudo.

Hanfljótið hefur mesta vatnsflæði allra áa á Kóreuskaga og einnig stærsta vatnasvið. Þegar kemur að lengd er hún fjórða lengsta á Kóreuskaga, á eftir Amnok, Tuman og Nakdong. Fljótið á upptök sín sem tvær minni ár í austurhluta fjalla Kóreuskagans, sem sameinast svo nær Seoul.

Seúl, höfuðborg Suður-Kóreu, er eina dæmið um stórborg með svo breiða á sem rennur í gegnum hana; fáar stórborgir eru klofnar af slíku víðfeðmu fljóti sem er um 1,2 km breitt. Hugtakið „Kraftaverkið við Hanfljótið“, sem vísar til hraðrar efnahagsþróunar Suður-Kóreu, á rætur sínar í þessu fljóti.

## Tilvísanir
Deoksugunghöll

**Deoksugunghöll** (kóreska: 덕수궁; Hanja: 德壽宮), einnig kallað Deoksuhöll, er fyrrum konungshöll í Seúl, Suður-Kóreu. Hún var fyrsta aðalhöll Kóreuveldis á árunum 1897–1910 og er nú frægur ferðamannastaður. Höllin sameinar hefðbundna kóreskan og vestrænan arkitektúr sem endurspeglar sögu hennar. Innan hallarinnar eru Daehan Empire History Museum og National Museum of Modern and Contemporary Art, Deoksugung branch.

Höllin var fyrst notuð sem tímabundin höll af konungi Seonjo á árunum 1592–1598, meðan aðrar hallir höfðu verið eyðilagðar í Imjinstríðinu. Árið 1611 var hún gerð að opinberri höll undir nafninu *Gyeongungung* (nafninu var breytt í „Deoksugung“ árið 1907). Höllin var að mestu ónotuð þar til seint á 19. öld.

Árið 1897 lýsti Gojong yfir stofnun Kóreska keisaradæmisins og gerði Gyeongungung að aðalhöll keisaradæmisins. Hann reyndi að gera höllina að tákni fyrir tilraunir Kóreu til að nútímavæða. Hann stækkaði hana hratt með því að kaupa land frá nágrannalóðum og reisa nýar byggingar bæði í kóreskum og vestrænum stíl. Undir stjórn hans voru helstu byggingar hallarinnar, Junghwajeon og Seokjojeon, byggðar. Þrátt fyrir tilraunir hans til að halda Kóreu sjálfstæðri, neyddist hann til að segja af sér árið 1907 og Kórea varð undir stjórn Japanska keisaradæmisins árið 1910. Hann bjó í höllinni til dauðadags árið 1919.

Eftir andlát Gojong flýtti nýlenduríkisstjórnin sér að selja og fjarlægja eignir hallarinnar. Árið 1930 voru aðeins 18 af upprunalegum byggingum eftir. Árið 1933 var höllin gerð að almenningsgarði. Árið 1938 var byggður vesturálmur fyrir Seokjojeon, og saman urðu þessar tvær byggingar Yi Royal Family Art Museum. Eftir aðgerðir til að opna höllina almenningi voru aðeins 8 af upprunalegum byggingum eftir.

Jafnvel áratugum eftir frelsun Kóreu árið 1945 hélt höllin áfram að vera almenningsgarður, þar sem ýmsar framkvæmdir breyttu eða minnkuðu stærð hennar enn frekar. Einn fræðimaður áætlaði núverandi stærð hallarinnar vera um þriðjung af hámarksstærð hennar. Tilraunir til að endurgera útlit hennar fyrir nýlendutímabilið hófust á 8. áratugnum. Árið 2004 var samþykkt áætlun um endurreisn á þáttum hallarinnar. Sem hluti af þessari áætlun hafa ýmsar byggingar og mannvirki verið endurgerðar eða fluttar aftur á upprunalega staði sína miðað við sögulegar heimildir.

## Tilvísanir
Gyeonggi-hérað

**Gyeonggi-hérað** (kóreska: 경기도; RR: Gyeonggi-do) er fjölmennasta hérað Suður-Kóreu. Seúl, stærsta borg landsins og höfuðborg, er í hjarta svæðisins en hefur verið stjórnað sér aðskilið sem sérstakt borgarhérað frá 1946. Incheon, þriðja stærsta borg landsins, er við strönd héraðsins og hefur verið stjórnað sem stórborgarhérað frá 1981. Þessar þrjár stjórnsýslueiningar eru saman kallaðar Sudogwon og ná yfir 11.730 km², með sameinaðan íbúafjölda yfir 26 milljónir, sem nemur yfir helmingi (50,25%) af heildarfjölda íbúa Suður-Kóreu og þriðjungi íbúa Kóreuskagans.

## Tilvísanir