open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maximilian 1. Mexíkókeisari

**Maximilian** (**Maximiliano** á spænsku; fæddur **Ferdinand Maximilan Jósef**; 6. júlí 1832 – 19. júní 1867) var fyrsti og eini keisari annars mexíkóska keisaradæmisins. Hann var yngri bróðir Frans Jósefs Austurríkiskeisara. Eftir að Maximilian hafði unnið sér inn frama í austurríska sjóhernum þáði hann tilboð frá Napóleon III Frakkakeisara um að gerast keisari Mexíkó með hernaðaraðstoð Frakka. Frakkar (ásamt Bretum og Spánverjum, sem drógu sig til hlés ári síðar eftir friðarsáttmála við lýðveldisstjórn Mexíkó) höfðu gert innrás í Mexíkó veturinn 1861 til að stækka áhrifasvæði Frakkaveldis. Til þess að gera frönsk yfirráð í Ameríku lögmæt bauð Napóleon Maximilian að koma á fót nýrri mexíkóskri konungsætt fyrir sig. Með stuðningi franska hersins og hópi íhaldssamra mexíkóskra konungssinna sem stóðu gegn frjálslyndri stjórn hins nýja forseta Mexíkó, Benito Juárez, ferðaðist Maximilian til Mexíkó. Við komu hans þangað lýsti hann sig keisara Mexíkó þann 10. apríl 1864.

Mexíkóska keisaradæmið hlaut almenna viðurkenningu allra evrópsku stórveldanna, þar á meðal Bretlands, Austurríkis og Prússlands. Bandaríkin viðurkenndu hins vegar einungis Benito Juárez sem lögmætan forseta Mexíkó. Maximilian tókst aldrei alveg að sigra mexíkóska lýðveldið; lýðveldissinnar undir stjórn Juárez forseta héldu áfram skæruhernaði alla valdatíð Maximilians. Þegar bandarísku borgarastyrjöldinni lauk árið 1865 hófu Bandaríkin (sem höfðu þangað til verið of upptekin við eigin borgarastyrjöld til að vernda það sem þeir töldu sem áhrifasvæði sitt gegn innrás Evrópubúa) að styðja herlið Juárez með beinum hætti. Staða Maximilians fór úr öskunni í eldinn árið 1866 þegar Frakkar drógu her sinn burt frá Mexíkó. Keisaradæmið hrundi fljótt án stuðnings þeirra. Maximilian var handsamaður af lýðveldissinnum og tekinn af lífi árið 1867. Eiginkona hans, Karlotta, hafði þá ferðast til Evrópu til að vinna manni sínum stuðning. Eftir aftöku hans fékk hún taugaáfall og var lýst geðveik.

## Tenglar
* 

## Tilvísanir
Guðmundur Jónsson (knattspyrnuþjálfari)

**Guðmundur Jónsson** (20. júní 1930 – 23. júní 2017) var íslenskur knattspyrnumaður og þjálfari. Hann lék með Knattspyrnufélaginu Fram og þjálfaði fjölda kappliða félagsins um langt árabil.

## Ævi og störf

Guðmundur fæddist í Reykjavík, sonur Jóns Guðjónssonar sem var liðsmaður Fram og síðar heiðursfélagi. Hann hóf ungur að iðka knattspyrnu og lék sinn fyrsta meistaraflokksleik árið 1949, átján ára að aldri. Hann varð annar tveggja markahæstu manna á Íslandsmótinu það ár, með fjögur mörk. Hann neyddist til að leggja skóna á hilluna árið 1954 vegna bakmeiðsla og sneri sér þá að þjálfun.

Um langt árabil var Guðmundur yfirþjálfari allra yngri flokka Fram í knattspyrnu, sem voru afar sigursælir enda félagssvæðið fjölmennt. Hann var jafnframt húsvörður og umsjónarmaður félagsheimilis Fram ásamt eiginkonu sinni.

Árið 1962 tók Guðmundur við þjálfun meistaraflokks Fram og leiddi liðið til sigurs í fyrstu tilraun. Hann þjálfaði Framliðið næstu tvö árin en tók sér þá hlé frá þjálfun meistaraflokks. Hann sneri aftur árið 1970 og gerði Fram að bikarmeisturum og Íslandsmeisturum tveimur árum síðar. Guðmundur þjálfaði meistaraflokkinn sumarið 1973 og árin 1975 og 1976 í samstarfi við Jóhannes Atlason. Hann þjálfaði meistaraflokk Fram í síðasta sinn sumarið 1978. Afskiptum hans af yngriflokkaþjálfun lauk árið 1985 þegar hann gerði 2. flokk Fram að tvöföldum meisturum.

Guðmundur var um skeið þjálfari unglingalandsliðs Íslands og var sæmdur heiðurskrossi KSÍ árið 2007. Árið eftir var hann gerður heiðursfélagi í Fram.
Benito Juárez

**Benito Pablo Juárez García** (21. mars 1806 – 18. júlí 1872) var mexíkóskur lögfræðingur og frjálslyndur  stjórnmálamaður af ætt Zapoteka-frumbyggja frá Oaxaca.

## Æviágrip
Juárez fæddist inn í fátæka frumbyggjafjölskyldu af landsbyggðinni en varð vel menntaður atvinnustjórnmálamaður sem kvæntist þekktri og áhrifamikilli hvítri konu í Oaxacaborg. Hann taldi sig fyrst og fremst frjálsyndan og skrifaði aðeins lítillega um frumbyggjaarfleifð sína. Juárez gegndi lykilhlutverki í samtökum atvinnumanna meðal frumbyggja í suðurhluta Mexíkó og uppgangur hans í stjórnmálum landsins átti upptök sín þar. Hann var ekki hugmyndafræðileg stjarna mexíkósks frjálslyndis né þrjóskur pólitískur rétttrúnaðarmaður heldur kænn, raunsær og óvæginn stjórnmálamaður.

Juárez var við völd í stormasaman áratug þegar frjálslyndisumbætur stóðu sem hæst og Frakkar gerðu innrás í Mexíkó. Árið 1858 tók Juárez, sem gegndi þar til stöðu hæstaréttardómara, við sem forseti Mexíkó eftir að mexíkóskir íhaldsmenn neyddu hófsama frjálslyndismanninn Ignacio Comonfort til að segja af sér. Juárez var forseti Mexíkó til dauðadags árið 1872. Hann stóð af sér umbótastríðið (1858–60), borgarastyrjöld milli frjálslyndra og íhaldsmanna, og síðan innrás Frakka í Mexíkó (1862–67) sem íhaldsmenn studdu. Juárez sagði aldrei af sér, jafnvel þegar hann neyddist til að flýja í útlegð til afdala Mexíkó sem Frakkar höfðu ekki náð að leggja undir sig. Juárez batt frjálsynda stjórnmálastefnu og mexíkóska þjóðernishyggju traustum böndum og hélt því staðfast fram að hann væri lögmætur þjóðhöfðingi Mexíkó en ekki Maximilian keisari, sem Frakkar studdu. Þegar mexíkóska keisaraveldið sem Frakkar höfðu sett á fót hrundi árið 1867 komst mexíkóska lýðveldið með Juárez sem forseta aftur til valda. Íbúar rómönsku Ameríku litu á sigur Juárez gegn Evrópumönnum sem „annað sjálfstæðisstríð, annan ósigur Evrópuveldanna og annan viðsnúning hernámsins.“

Hann er í dag „táknmynd mexíkóskrar þjóðernishyggju og andspyrnu á móti erlendum afskiptum.“ Juárez var raunsær og kænn stjórnmálamaður sem þó var umdeildur bæði á meðan hann lifði og eftir hans daga. Hann gerði sér grein fyrir mikilvægi þess að Mexíkó ætti í vinsamlegu sambandi við Bandaríkin og tókst að tryggja stuðning þeirra við frjálslyndisstjórn hans á meðan umbótastríðinu stóð. Hann hagræddi oft stjórnmálaskoðunum sínum á ferli sínum en veik aldrei frá gildum eins og yfirburðum veraldlegs valds yfir kaþólsku kirkjunni og hernum; virðingu við lögum; og afpersónuvæðingu stjórnmálalífs. Á ævi hans reyndi hann að styrkja ríkisstjórnina og miðstjórn alríkisins yfir fylkjunum, sem gerði hann lítt vinsælan meðal frjálslyndra manna á landsbyggðinni og róttæklinga. Þótt hann hafi verið harðlega gagnrýndur á líftíma sínum hefur hlutverk hans í sögu Mexíkó gert hann að þjóðhetju landsins.

Afmælisdagur Juárez er almennur frídagur í Mexíkó og hátíð föðurlandsvina þar í landi. Mexíkóski sagnfræðingurinn Enrique Krauze segir um hann: „Án þess að taka tillit til ævisögu Juárez getum við hvorki vonast til að skilja sigur frjálslyndra í umbótastríðinu né farveg sögu Mexíkó á nítjándu öldinni.“ Borgin Ciudad Juárez var nefnd eftir honum.

## Tilvísanir
Porfirio Díaz

**José de la Cruz Porfirio Díaz Mori** (15. september 1830 – 2. júlí 1915) var mexíkóskur hershöfðingi og stjórnmálamaður sem gegndi sjö kjörtímabilum sem forseti Mexíkó, alls þrjá og hálfan áratug frá 1876 til 1911. Hann hafði barist í umbótastríðinu (1858–60) og í innrás Frakka í Mexíkó (1862–67) og þar öðlast hershöfðingjatign í her lýðveldissinna gegn yfirráðum Maximilians keisara, sem Frakkar studdu. Árið 1876 framdi Díaz valdarán ásamt bandamönnum sínum, hóp tækniveldissinna sem kölluðu sig „Científicos“ og réð Mexíkó næstu þrjátíu og fimm árin á tímabili sem kallast hefur „Porfiriato.“

Díaz hefur ávallt verið umdeildur í sögu Mexíkó. Ríkisstjórn hans tókst að koma á stöðugleika eftir margra áratuga átök en vann sér jafnframt inn miklar óvinsældir fyrir harðstjórnartilburði og pólitíska stöðnun. Fjármálastefna Díazar var hönnuð til að hagnast bandamönnum hans ásamt erlendum fjárfestum og stuðlaði til þess að minnihluti ríkra landeigenda eignaðist mikil landflæmi. Þar með var erfitt fyrir fátæka bændur á landsbyggðinni að sjá fyrir sér. Margar landeignirnar voru auk þess hættulegar og leiddu til um 600,000 dauðsfalla frá árinu 1900 til loka valdatímabils Díazar. Seint á valdatíð sinni tilkynnti Díaz opinberlega að hann hygðist koma á lýðræði á ný og stíga frá völdum en braut síðan þau fyrirheit og bauð sig enn og aftur fram árið 1910. Þegar hann var orðinn áttræður hafði Díaz enn ekki tekist að sjá til þess að hægt yrði að láta völdin ganga friðsamlega til nýs forseta. Úr því varð stjórnmálakreppa milli tækniveldissinnanna og stuðningsmanna Bernando Reyes hershöfðingja, sem var studdur af hernum og héröðum á útjöðrum Mexíkó. Þegar Díaz lýsti sjálfan sig sigurvegara forsetakosninganna 1910 hvatti mótframbjóðandi hans, Francisco I. Madero, til vopnaðrar uppreisnar gegn Díaz. Eftir að ríkisherinn lét ítrekað í lægri hlut fyrir byltingarmönnunum neyddist Díaz til að segja af sér í maí árið 1911 og fór í útlegð til Frakklands, þar sem hann lést fjórum árum síðar.

## Tilvísanir
Manfred von Richthofen

**Manfred Freiherr von Richthofen** (fæddur undir nafninu **Manfred Albrecht Freiherr von Richthofen**; 2. maí 1892 – 21. apríl 1918), einnig þekktur sem **„rauði baróninn“** var flugmaður í þýska flughernum í fyrri heimsstyrjöldinni. Hann er oft talinn besti flugmaður stríðsins en á meðan því stóð voru honum eignaðir áttatíu sigrar í loftbardögum.

## Æviágrip
Manfred von Richthofen fæddist til prússneskrar aðalsfjölskyldu í Breslau. Friðrik mikli Prússakonungur hafði sæmt fjölskylduna riddaratign um öld fyrir fæðingu Manfreds og var meðlimum hennar því leyft að kalla sig fríherra, eða baróna. Manfred var sendur í herskóla í Wahlstatt þegar hann var 11 ára en undi því illa. Þrátt fyrir að kunna illa við sig í skólanum var Manfred góður nemandi og þótti bera af í fimleikum, reiðum og skotfimi.

Richthofen var orðinn meðlimur í riddaraliðssveit þegar fyrri heimsstyrjöldin skall á. Riddaralið voru á þessum tíma að glata mikilvægi sínu í hernaði vegna mikilla tækniframfara svo Richthofen fékk lítið að gera þar til hann færði sig yfir í flugherinn árið 1915. Hann varð einn fyrsti meðlimurinn í annarri þýsku flugherdeildinni árið 1916. Hann vann sér fljótt inn frægð og frama sem herflugmaður og varð árið 1917 leiðtogi elleftu þýsku flugherdeildarinnar og síðan fyrstu herflugvéladeildarinnar. Sú síðarnefnda varð fljótt betur þekkt sem „sirkusinn fljúgandi“' eða „sirkus Richthofens“ vegna þess hve litríkar flugvélar deildarinnar voru og ef til vill einnig sökum þess hvernig flugvélarnar voru færðar frá einni vígstöð til annarrar – líkt og farandsirkus á lestum sem setti oft upp tjöld á bráðabirgðaflugvöllum. Árið 1918 var Richthofen hylltur sem þjóðhetja í Þýskalandi og var virtur og dáður jafnvel af óvinum sínum. Viðurnefni Richthofens sjálfs var fundið upp af Bandamönnum og stafaði af rauðri herflugvél hans.

Richthofen var skotinn niður og drepinn á flugi nálægt Vaux-sur-Somme þann 21. apríl árið 1918. Mikið hefur verið rætt og deilt um ýmsa þætti í ferli hans, sérstaklega um kringumstæður dauða hans. Hann er enn einn þekktasti herflugmaður allra tíma og hefur birst í fjölmörgum bókum, kvikmyndum og öðrum skáldskap.

## Tenglar
* 
*
Pancho Villa

**Francisco „Pancho“ Villa** (fæddur undir nafninu **José Doroteo Arango Arámbula**; 5. júní 1878 – 20. júlí 1923) var mexíkóskur byltingarmaður og einn þekktasti leiðtogi mexíkósku byltingarinnar.

Sem foringi „División del Norte“ (norðurdeildarinnar) í byltingarhernum vann Villa mikilvæga hernaðarsigra sem leiddu til þess að Victoriano Huerta forseta var steypt af stóli í júlí árið 1914. Eftir að Huerta var sigraður snerust byltingarmennirnir hver gegn öðrum og kom til átaka milli Villa og leiðtoga stjórnarskrársinnanna, Venustiano Carranza. Villa var þá í bandalagi við byltingarmanninn Emiliano Zapata í Morelos-fylki í suðurhluta Mexíkó. Byltingarforingjarnir tveir mættust í Mexíkóborg og hertóku hana er Carranza hörfaði þaðan með lið sitt. Villa, sem þar til hafði verið ósigraður, beið ósigur gegn herforingjum Carranza í orrustu við Celaya árið 1915. Síðan sigraði Carranza hann þann 1. nóvember árið 1915 í orrustu við Prieta og var þar með gert út af við Villa og fylgismenn hans sem mikilvægt afl í borgastyrjöldinni.

Villa leiddi árið 1916 árás á lítinn bæ við landamæri Mexíkó og Bandaríkjanna, Columbus, en flúði síðan af hólmi af ótta við að Bandaríkin myndu grípa inn í. Ríkisstjórn Bandaríkjanna sendi hershöfðingjann John J. Pershing yfir landamærin til að handsama Villa en Villa tókst að flýja og forðast Pershing í heila níu mánuði. Pancho Villa-leiðangrinum svokallaða lauk þegar Bandaríkin gengu inn í fyrri heimsstyrjöldina og Pershing var kallaður heim. Árið 1920, eftir að Carranza hafði verið steypt af stóli, gerði Villa samning við nýju mexíkósku ríkisstjórnina um að láta af skæruhernaði og fékk úthlutað landi sem hann gerði að „hernýlendu“ fyrir fyrrverandi herlið sitt. Þegar forsetakosningar nálguðust árið 1923 reyndi Villa að snúa sér aftur að mexíkóskum stjórnmálum en var ráðinn af dögum áður en honum tókst það, líklega að frumkvæði Álvaro Obregón hershöfðingja.

Á meðan hann lifði hlúaði Villa mjög að ímynd sinni sem heimsfræg byltingarhetja. Hann lék sjálfan sig í Hollywood-myndum og veitti erlendum fréttamönnum viðtöl.

Eftir dauða hans var Villa máður út úr hóp byltingarhetjanna í opinberum frásögnum þar til hershöfðingjarnir Obregón og Calles, sem Villa hafði barist við í byltingunni, voru horfnir af stjórnmálasviðinu. Fjarvera Villa í opinberri útgáfu stjórnarinnar af mexíkósku byltingunni kann að hafa stuðlað að vinsældum Villa eftir dauða hans. Hann var hylltur bæði á meðan byltingunni stóð og löngu síðar í kvikmyndum um ævi hans og í skáldsögum eftir virta rithöfunda. Árið 1976 var lík hans fært yfir að byltingarminnismerki í Mexíkóborg í skrautlegri almenningsathöfn sem ekkja Villa, Luz Corra, sá sér ekki fært að mæta í.

## Tilvísanir
Victoriano Huerta

**José Victoriano Huerta Márquez** (22. desember 1850 – 13. janúar 1916) var mexíkóskur herforingi og 35. forseti Mexíkó.

Eftir hafa gegnt herþjónustu í valdatíð einræðisherrans Porfirio Díaz varð Huerta háttsettur herforingi í lýðræðisstjórn Francisco I. Madero forseta í byrjun mexíkósku byltingarinnar. Árið 1913 lagði Huerta á ráðin gegn Madero, sem hafði treyst honum fyrir því að kveða niður minniháttar uppreisn í Mexíkóborg, steypti Madero af stóli og réð hann af dögum. Verknaður Huerta gengur undir nafninu „La Decena Tragica“ eða „grátlegu dagarnir tíu.“ Ríkisstjórn Huerta mætti strax mótspyrnu byltingarmanna og steypti þjóðinni þannig í borgarastyrjöld. Huerta neyddist því til að segja af sér og flýja landið árið 1914 eftir að ríkisherinn hafði hrunið, og hafði þá aðeins verið forseti í sautján mánuði. Í fyrri heimsstyrjöldinni tók Huerta þátt í samsæri með þýskum njósnurum í Bandaríkjunum en var handtekinn árið 1915 og dó í haldi Bandaríkjamanna.

Stuðningsmenn Huerta voru kallaðir „Huertistar“ á meðan byltingunni stóð. Í dag líta Mexíkanar enn á Huerta sem illmenni og kalla hann gjarnan „El Chacal“ („sjakalann“) og El Usurpador („valdaræningjann“).  

## Tilvísanir
Francisco I. Madero

**Francisco Ignacio Madero González** (30. október 1873 – 22. febrúar 1913) var mexíkóskur stjórnmálamaður, rithöfundur og byltingarmaður sem var 33. forseti Mexíkó, frá árinu 1911 þar til hann var drepinn árið 1913. Hann talaði fyrir samfélagsréttlæti og lýðræði. Madero er einna helst þekktur fyrir að bjóða sig fram á móti einræðisherranum Porfirio Díaz í forsetakosningum árið 1910 og fyrir að vera einn af forsprökkum mexíkósku byltingarinnar.

Madero fæddist inn í moldríka landeignarfjölskyldu í norðurhluta Mexíkó. Hann var óvenjulegur stjórnmálamaður sem hafði aldrei gegnt embætti áður en hann bauð sig fram til forseta árið 1910. Í bók sem hann gaf út árið 1908 hvatti Madero kjósendur til að koma í veg fyrir að Porfirio Díaz yrði endurkjörinn í sjötta sinn, sem Madero taldi andlýðræðislegt. Hugsjón hans var sú að Mexíkó yrði lýðræðislegra á tuttugustu öldinni án þess að rígur þyrfti að myndast milli samfélagsstétta. Í því skyni fjármagnaði hann Andendurkjörsflokkinn (sem seinna varð Framsóknarstjórnarskrárflokkurinn) og hvatti Mexíkana til þess að rísa upp gegn Díaz, sem þeir gerðu í byrjun byltingarinnar 1910.

Mótkjör Madero gegn Díaz var stutt víða um Mexíkó því hann þótti sjálfstæður bæði fjárhagslega og hugmyndafræðilega og hugrakkur fyrir að skora Díaz á hólm. Hann var handtekinn stuttu eftir að flokkur hans tilkynnti að hann yrði framjóðandi þeirra en slapp stuttu seinna úr fangelsi og hvatti til uppreisnar með San Luis Potosí-áætluninni í Bandaríkjunum. Þetta er talið marka upphaf mexíkósku byltingarinnar.

Eftir að Díaz sagði af sér þann 25. maí 1911 með undirritun sáttmála í Ciudad Juárez varð Madero valdamesti stjórnmálaleiðtogi landsins. „Maderistar,“ fylgismenn Madero, kölluðu hann „caudillo de la Revolción“ (leiðtoga byltingarinnar). Hann var kjörinn forseti þann 15. október 1911 með nærri því 90% atkvæða. Hann sór forsetaeiðinn þann 6. nóvember 1911 og varð þá einn yngsti forseti Mexíkó, þá 38 ára að aldri. Þrátt fyrir að vera mjög vinsæll meðal almennings mætti ríkisstjórn Madero fljótt mótstöðu bæði á meðal róttækustu byltingarmannanna og stuðningsmanna gömlu stjórnarinnar.

Í febrúar 1913 var framið valdarán í Mexíkóborg undir stjórn Victoriano Huerta hershöfðingja. Madero var handtekinn og stuttu síðar tekinn af lífi ásamt varaforseta sínum, José María Pino Suárez þann 22. febrúar 1913 eftir það sem kallað hefur verið „grátlegu dagarnir tíu“ (la Decena Trágica). Dauði Madero og Pino Suárez leiddi til bakslags allrar þjóðarinnar sem leiddi til þess að einræðisstjórn Huerta féll aðeins sautján mánuðum síðar. Ný stjórnarskrá var samþykkt árið 1917 af „maderistanum“ Venustiano Carranza forseta.

## Tilvísanir
Venustiano Carranza

**Venustiano Carranza Garza** (29. desember 1859 – 21. maí 1920) var einn meginleiðtoga mexíkósku byltingarinnar. Her stjórnarskrársinna undir stjórn hans sigraði gagnbyltingarstjórn Victoriano Huerta og sigraði síðan aðra byltingarhópa eftir að Huerta var steypt af stóli. Carranza tryggði sér völd yfir Mexíkó og var þjóðarleiðtogi á árunum 1915–1917. Með viðurkenningu nýrrar byltingarstjórnarskrár árið 1917 var Carranza kjörinn forseti og gegndi því embætti til ársins 1920.

Carranza var þekktur sem „Primer Jefe“ eða „fyrsti leiðtogi“ stjórnarskrársinnanna og var kænn stjórnmálamaður fremur en hermaður. Hann studdi Francisco I. Madero í mótframboði hans gegn einræðisherranum Porfirio Díaz árið 1910 og áfram þegar Madero hrinti í framkvæmd San Luis Potosí-áætluninni til að ógilda kosningarnar og steypa Díaz af stóli með valdi. Madero útnefndi Carranza sem ríkisstjóra heimafylkis hans, Coahuila. Þegar Madero var myrtur í febrúar 1914 lagði Carranza drögin að Guadalupe-áætluninni svokölluðu til að vinna bug á Huerta. Carranza varð fljótt leiðtogi byltingarafla í norðri gegn Huerta. Hann leiddi her stjórnarskrársinna til sigurs og varð forseti Mexíkó.

Carranza var úr ríkri landeignarætt úr norðurhluta Mexíkó. Þrátt fyrir að fara fyrir byltingarstjórn vildi hann ekki að byltingin umbreytti landeignarrétti um of. Hann var mun íhaldssamari en byltingarleiðtogi bænda fyrir sunnan, Emiliano Zapata, og byltingarleiðtoginn fyrir norðan, Pancho Villa. Þegar hann hafði tryggt sér völd í Mexíkó einbeitti Carranza sér að því að útrýma keppinautum sínum. Carranza var viðurkenndur sem þjóðarleiðtogi Mexíkó af Bandaríkjunum en stefnumál hans voru mjög í anda þjóðernishyggju. Á valdatíð hans var núverandi stjórnarskrá Mexíkó rituð og viðurkennd. Carranza kom þó ekki í gildi róttækustu hlutum hennar, eins og auknu valdi vinnuafls, ríkisrétt til að leggja hald á erlend fyrirtæki, landsumbótum og heftum réttindum kaþólsku kirkjunnar.

Í kosningunum árið 1920 var Carranza ekki leyft að bjóða sig fram á ný og því studdi hann lítt þekktan stjórnmálamann að nafni Ignacio Bonillas til forsetaembættisins. Hershöfðingjar í Norður-Mexíkó sættu sig ekki við afstöðu forsetans, gerðu uppreisn gegn Carranza og drápu hann er hann reyndi að flýja frá Mexíkóborg.

## Tilvísanir
Innrás Frakka í Mexíkó

:*Sjá einnig greinina um [[Kökustríðið]] fyrir fyrri innrás Frakka í Mexíkó.*
Seinni **innrás Frakka í Mexíkó** (einnig þekkt sem **Maximiliansdeilan**, **mexíkóska ævintýrið**, **fransk-mexíkóska stríðið** eða **annað fransk-mexíkóska stríðið**) var innrás síðara franska keisaradæmisins í mexíkóska lýðveldið árið 1861, upphaflega með stuðningi Bretlands og Spánar. Kveikjan að innrásinni varð þegar Benito Juárez forseti neitaði að borga vexti af lánum sem fyrri ríkisstjórn Mexíkó hafði fengið frá erlendum ríkjum þann 17. júlí 1861 og reitti þar með þessa þrjá lánardrottna Mexíkó mjög til reiði.

Napóleon III Frakkakeisari átti frumkvæðið að stríðinu og réttlætti innrásina með því að vísa til fríverslunarstefnu Frakkaveldis. Hann taldi að ef hann kæmi á vinveittri stjórn í Mexíkó myndi það tryggja aðgang Evrópuveldanna að mörkuðum Rómönsku Ameríku. Napóleon ásældist einnig silfrið sem hægt var að vinna í Mexíkó til að fjármagna heimsveldið sitt. Frakkakeisari stofnaði til herbandalags við Spán og Bretland á meðan Bandaríkin voru of upptekin við eigin borgarastyrjöld til að aðhafast neitt.

Evrópuveldin þrjú skrifuðu undir sáttmála í London þann 31. október þess efnis að þau skyldu vinna saman að því að knýja Mexíkó til að borga skuldir sínar. Þann 8. desember varpaði spænski herskipaflotinn akkerum við aðalhöfn Mexíkó, Veracruz. Þegar Bretar og Spánverjar gerðu sér grein fyrir því að Frakkar hygðust leggja gervalla Mexíkó undir sig drógu þeir sig umsvifalaust út úr hernaðarsamstarfinu.

Innrás Frakka leiddi til stofnunar mexíkósks keisaradæmis í bandalagi við Frakka. Í Mexíkó studdu kaþólska kirkjan, íhaldssamt yfirstéttarfólk og sum samfélög frumbyggja stofnun keisaraveldis í Mexíkó. Íhaldsmenn og aðalsmenn vildu endurvekja mexíkóskt einveldi í anda fyrsta mexíkóska keisaradæmisins, sem hafði verið við lýði frá 1821 til 1823. Þeir buðu því austurrískum erkihertoga af ætt Habsborgara, Maximilian Ferdinand, til Mexíkó í því skyni að fá Napóleon til að gera hann að keisara. Það varð úr að með boði Napóleons lýsti Maximilian Ferdinand sig Maximilian 1. Mexíkókeisara þegar hann kom til landsins þann 10. apríl 1964. Frakkar áttu ýmissa hagsmuna að gæta í deilunni: Þeir vildu koma á sáttum við austurríska keisaradæmið sem þeir höfðu sigrað í fransk-austurríska stríðinu 1859, vega á móti útbreiðslu mótmælendatrúar í Ameríku með því að stuðla að þróun voldugs kaþólsks ríkis í nágrenni við Bandaríkin og notfæra sér silfurnámurnar í norðvesturhluta Mexíkó.

Eftir hatramman skæruhernað lýðveldissinna undir stjórn Juárez sem hélt áfram jafnvel eftir að Mexíkóborg var hertekin árið 1863 drógu Frakkar sig að endingu út úr Mexíkó árið 1866 þegar auknar blikur voru á lofti um að Bandaríkin kynnu að berjast við hlið lýðveldissinna í stríðinu. Þetta leiddi fljótt til hruns mexíkóska keisaradæmisins og handtöku og aftöku Maximilians keisara þann 19. júní 1867.

## Tilvísanir
Karl 1. Austurríkiskeisari

**Karl 1.** (fæddur **Karl Franz Jósef Loðvík Hubert Georg Otto Maria**; 17. ágúst 1887 – 1. apríl 1922) var síðasti leiðtogi austurrísk-ungverska keisaradæmisins. Hann var síðasti keisari Austurríkis, síðasti konungur Ungverjalands (sem **Karl 4.**) og síðasti einvaldurinn af Habsborg-Lorraine-konungsættinni. Eftir að frændi hans, Frans Ferdinand erkihertogi, var myrtur árið 1914 varð Karl erfingi Frans Jósefs keisara. Karl tók við af Frans Jósef eftir dauða hans í miðri heimsstyrjöldinni árið 1916 og ríkti til loka hennar árið 1918, en þá „frábað hann sér þátttöku“ í stjórnmálum en sagði aldrei formlega af sér. Hann reyndi að endurreisa einveldið til dauðadags árið 1922. Árið 2004 gerði kaþólska kirkjan Karl að dýrlingi og er hann því oft kallaður **Karl helgi af Austurríki.**

## Æviágrip
Karl var elsti sonur bróðursonar Frans Jósefs Austurríkiskeisara, Ottó erkihertoga, og konu hans, Maríu Jósefu af Saxlandi. Hann var jafnframt bróðursonur Frans Ferdinands erkihertoga. Árið 1911 trúlofaðist Karl Zitu af Bourbon-Parma og giftist henni þann 21. október sama ár í kastalanum Schloss Schwarzau í Neðra Austurríki. Hjónin áttu eftir að eignast átta börn, meðal annars Evrópuþingmanninn Otto von Habsburg.

Eftir að Frans Ferdinand var myrtur í Sarajevó árið 1914 varð Karl erfingi að austurrísk-ungversku keisarakrúnunni.

### Keisaratíð
Frans Jósef keisari lést árið 1916 og Karl settist í hans stað á keisarastól í miðri fyrri heimsstyrjöldinni. Karl reyndi að semja um frið við Frakkland og Bretland án aðkomu Þýskalands en hafði ekki erindi sem erfiði. Karl var eini stríðsleiðtoginn sem studdi friðartillögur Benedikts 15. páfa árin 1916 og 1917. Karl var friðarsinni og reyndi því árið 1917 að draga Austurríki-Ungverjaland út úr styrjöldinni með því að gera leynilega samninga við bandamenn með milligöngu tengdabróður síns, Sixtusar prins af Bourbon-Parma. Þessar friðarumleitanir mistókust einnig, sér í lagi vegna þess að keisarinn neitaði að láta af hendi austurrískt landsvæði til Ítalíu. Þegar orðrómar fóru að spyrjast út um leynimakk Karls neitaði hann öllu, en bandamenn opinberuðu bréfaskipti hans við þá í mars árið 1918. Þar sem Karl hafði stutt tilkall Frakka til umdeildu héraðanna Alsace-Lorraine bað orðstír hans hnekki bæði í Þýskalandi og heima fyrir.

Þrátt fyrir mjög erfiðar kringumstæður hleypti Karl á stjórnartíð sinni af stokkunum ýmsum samfélagslöggjöfum sem einkenndust af kristinni félagshyggju.

Eftir lok fyrri heimsstyrjaldarinnar neyddist Karl til þess að segja af sér sem keisari. Árið 1921 reyndi hann tvívegis að snúa aftur til Ungverjalands og endurheimta konungskrúnu sína þar. Miklós Horthy, sem var þá orðinn ríkisstjóri yfir Ungverjalandi, lét vísa Karli burt frá landinu til þess að geta sjálfur haldið í völdin, enda óttaðist hann að nágrannaríkin myndu gera innrás ef tilraun yrði gerð til að endurreisa Habsborgaraveldið með því að eftirláta Karli krúnu sína. 

Eftir misheppnaðar tilraunir sínar til að endurheimta krúnuna ferðaðist Karl með bresku skipi í útlegð til Madeiraeyja í Portúgal. Hann lést þar fáeinum mánuðum eftir komu sína, aðeins 34 ára gamall.

## Tilvísanir
Ungtyrkir

**Ungtyrkir** („Jön Türkler“ á tyrknesku, dregið af „Les Jeunes Turcs“ á frönsku) voru stjórnmálaleg umbótahreyfing í byrjun tuttugustu aldar. Hreyfingin samanstóð af andófsmönnum sem höfðu verið sendir í útlegð frá Tyrkjaveldi, menntamönnum, embættismönnum og herforingjum. Ungtyrkir kölluðu eftir því að einveldi yrði afnumið í Tyrkjaveldi og að stjórnarskrárbundinni ríkisstjórn yrði þess í stað komið á. Árið 1908 leiddu foringjar Ungtyrkja uppreisn gegn alræðisstjórn Abdúl Hamid 2. Tyrkjasoldáns í Ungtyrkjabyltingunni. Með þessari byltingu komu Ungtyrkir á öðru stjórnarskrártímabili Tyrkjaveldis og leyfðu frjálsar fjölflokkakosningar í fyrsta sinn í sögu ríkisins.

Eftir byltinguna árið 1908 byrjaði stjórnmálaflokkur Ungtyrkja, Sambands og framfaraflokkurinn („İttihat ve Terakki Cemiyeti“), að koma á nútímavæðingu og félagsumbótum í Tyrkjaveldi. Ágreiningur fór þó fljótt að myndast innan flokksins og brátt klufu margir frjálslyndari Ungtyrkirnir sig úr honum og mynduðu Frelsis- og samlyndisflokkinn í stjórnarandstöðu. Þeir sem héldu sig í Samstöðu- og framfaranefndinni voru aðallega hlynntir tyrkneskri þjóðernishyggju og aukinni miðstýringu. Eftir valdabaráttu milli flokkanna allt árið 1912 hafði Samstöðu- og framfaranefndin rangt við í þingkosningum til að ná fram kosningasigri. Frelsis- og samlyndisflokkurinn gripu til vopnaðrar uppreisnar í kjölfarið.

Baráttunni milli þessara tveggja fylkinga Ungtyrka lauk í janúar árið 1913 þegar miðstjórn Samstöðu- og framfaranefndarinnar framdi valdarán. Úr valdaráninu varð til einræðisstjórn þremenningabandalags Talaat Pasja innanríkisráðherra, Enver Pasja hermálaráðherra og Djemal Pasja flotamálaráðherra. „Pasjarnir þrír,“ eins og þeir urðu kallaðir, fóru með öll völd í Tyrkjaveldi frá árinu 1913 til 1918. Á þeim tíma komu þeir á nánu samstarfi við þýska keisaradæmið og gengu að endingu í bandalag við Þjóðverja gegn bandamönnum í fyrri heimsstyrjöldinni Á meðan Tyrkjaveldi barðist í styrjöldinni stóð stjórn pasjanna þriggja einnig fyrir þjóðarmorði Tyrkja á Armenum. Eftir ósigur Tyrkja í stríðinu byrjaði baráttan milli fylkinga Ungtyrkja á ný. Frelsis- og samlyndisflokkurinn náði aftur höldum á ríkisstjórn Tyrkjaveldisins og neyddi pasjana þrjá til að flýja land. Frelsis- og samlyndisstjórnin var þó stuttlíf því Tyrkjaveldi hrundi stuttu síðar.

Hugtakið „Ungtyrki“ er í dag notað um „framfarasinna, byltingarmenn eða uppreisnarsama meðlimi í samtökum eða stjórnmálaflokki, sérstaklega þeim sem kalla eftir róttækum umbótum.“  Því eru til ýmsir flokkar í mörgum löndum sem kenna sig við Ungtyrki.

## Tilvísanir
Norsk ævintýri

***Norsk ævintýri*** er norskt þjóðsagnasafn eftir Peter Christen Asbjørnsen og Jørgen Moe. Asbjørnsen og Moe, sem kynntust við kennslu í Norderhov, hófu að safna sögum frá suðurhéruðum Noregs árið 1837. Fyrstu sagnasöfnin komu út á árunum 1841 til 1844. Eftir það varð Moe prestur og síðar biskup en Asbjørnsen hélt áfram söfnun þjóðsagna. Sögurnar voru upprunalega á norskum mállýskum en þeir ákváðu að gefa þær út á dönsku ritmáli þess tíma þótt frásagnarstíllinn fengi að halda sér. Upphaflega kom safnið út í heftum en fyrstu bókarútgáfurnar komu út 1843 og 1844. Asbjørnsen gaf síðan út safn af ævintýrum og sögnum endursögðum með rammafrásögnum ásamt persónulegum minningum í tveimur bindum 1845 og 1848 (*Norske folke- og huldre-eventyr*). Sögur úr báðum söfnunum voru síðar oft gefnar út saman. Fyrsta slíka safnið var *Norske Folke- og Huldre-Eventyr i Udvalg ved P. Chr. Asbjørnsen* sem kom út 1879 með myndskreytingum eftir Peter Nicolai Arbo, Hans Gude, Vincent St. Lerche, Eilif Peterssen, August Schneider, Otto Sinding, Adolph Tidemand og Erik Werenskiold. Síðar bættust myndir eftir Theodor Kittelsen við safnið. 

Sögurnar komu út á ensku sem *Popular Tales from the Norse* í þýðingu George Dasent árið 1859. Fyrsta þýðingin á íslensku var eftir Theodóru Thoroddsen og kom út 1940 með myndskreytingum eftir Atla Má. Fyrsta stóra heildarútgáfan var þýðing Jens Steindórs Benediktssonar sem kom út í þremur bindum 1943 og 1944 með norsku myndskreytingunum.

## Tenglar
* Rafbókaútgáfa (no)
* Netútgáfa hjá Project Runeberg (no)
* Heildartexti frá 1852 á Wikisource
* Norsk æfintýri á Bækur.is
Sjúkdómur Carolis

**Sjúkdómur Carolis** er sjaldgæfur sjúkdómur í lifur og gallgöngum. Sjúkdóminum var fyrst lýst árið 1958 sem fjölhreiðra, geiraskiptri og skjóðulaga víkkun á stærri gallgöngum í lifur  sem stuðlar að stöðnun á galli og myndun gallleðju og gallsteina. Einkenni sjúkdómsins eru  kviðverkjaköst, bólgur í gallrás og ígerð í lifur.

## Tilvísanir
Vestur-Þrakía

**Vestur-Þrakía** (gríska: [Δυτική] Θράκη) er sögulegt hérað í norðausturhluta Grikklands. Héraðið liggur á milli ánna Nestos og Evros. Austan við Evros er Austur-Þrakía sem er hluti af Tyrklandi. Svæðið fyrir norðan Vestur-Þrakíu, Norður-Þrakía, er hluti af Búlgaríu. Íbúar voru um 370 þúsund árið 2011. Höfuðstaður héraðsins er borgin Komontini. Eyjan Samóþrakía liggur undan strönd Vestur-Þrakíu.
Tobermory

**Tobermory** getur átt við
* Bæinn Tobermory á eyjunni Mull við vesturströnd Skotlands
* Bæinn Tobermory við Huron-vatn í Ontaríó í Kanada
Mallaig

**Mallaig** er hafnarbær á vesturströnd Lochaber í Skosku hálöndunum. Lestarstöðin í Mallaig er endastöð Vestur-Hálandalínunnar sem lokið var við árið 1901. Íbúar eru um 800. 

Bærinn var stofnaður sem fiskihöfn á 5. áratug 19. aldar. Hann stækkaði ört eftir að járnbrautin kom þangað. Á 7. áratug 20. aldar var hann ein helsta síldarhöfn Evrópu og hann er enn helsta fiskihöfnin við vesturströnd Skotlands. Ferjur sigla frá bænum til Suðureyja. Grunnskólinn í Mallaig notar gelísku sem fyrsta mál. 

Mallaig er vinsæll sumardvalarstaður. Þar var opnuð fullkomin smábátahöfn með styrk frá Evrópusambandinu árið 2016.
Portree

**Portree** er stærsti bærinn á eyjunni Skye í Suðureyjum við vesturströnd Skotlands. Bærinn stendur við vík á austurströnd eyjarinnar gegnt Raasay. Íbúar eru tæplega 2500 talsins. Portree High School er eini framhaldsskóli eyjarinnar.
Levy-sjúkdómur

**Levy-sjúkdómur** er heilahrörnunarsjúkdómur. Japaninn Kosaka lýsti árið 1987 sjúklingum með einkenni sem líktust Parkison sjúkdómi en þessir sjúklingar reyndust hafa Lewy útfellingar (Lewy bodies) á víð og dreif um heilabörkinn en slíkar útfellingar finnast ekki í Parkingson sjúklingum.

## Heimildir
* Jón Snædal, Levy sjúkdómur, Tímaritið Öldrun 19 árg. 2. tbl. 2001
* Hrörnunarsjúkdómar í heila - oxavarnarensím og kopar. Kynning á rannsóknum, Læknablaðið 2003; 89: 659-71
* Dementia With Lewy Bodies Information Page
Kastilía

**Kastilía** er sögulegt hérað á Mið- og Norður-Spáni sem er skilgreint með ýmsum hætti. Konungsríkið Kastilía var á þessu svæði á miðöldum en það sameinaðist síðar nágrannaríkjum í Aragón og Navarra og varð Konungsríkið Spánn. Sögulegur höfuðstaður Kastilíu er Burgos. Kastilía er venjulega talin ná yfir suður- og miðhluta Kastilíu og León og alla Kastilíu-La Mancha nema syðsta hlutann.

Áður fyrr skiptist Kastilía í Gömlu Kastilíu, sem frá 1833 eru héruðin Kantabría og La Rioja, auk austurhluta Kastilíu og León, og Nýju Kastilíu, sem voru Kastilía-La Mancha og héraðið Madríd.

Nafnið er talið þýða „land kastalanna“ og vísa til kastala sem kristnir konungar reistu á löndum sem þeir unnu frá Márum við endurheimt Spánar.
J. Edgar Hoover

**John Edgar Hoover** (1. janúar 1895 – 2. maí 1972), þekktari sem **J. Edgar Hoover**, var fyrsti formaður bandarísku alríkislögreglunnar (FBI, eða „Federal Bureau of Investigation“). Hann var skipaður fimmti formaður bandarísku lögrannsóknarskrifstofunnar – forvera FBI – árið 1924 og var lykilmaður í stofnun alríkislögreglunnar árið 1935. Hann var formaður hennar frá stofnun hennar til dauðadags árið 1972, þá 77 ára að aldri. Hoover á heiðurinn að því að alríkislögregla Bandaríkjanna þróaðist í miklu stærri lögsögustofnun en upphaflega var áætlað og stuðlaði að margvíslegri nútímavæðingu í lögreglurannsóknum, t.d. miðstýrðum gagnagrunn fingrafara og notkun réttarvísinda á sérstökum rannsóknarstofum.

Seint á ævi sinni og eftir dauða sinn varð Hoover afar umdeildur þegar í ljós kom að hann hafði misnotað valdastöðu sína á margvíslegan hátt á bak við tjöldin. Í ljós kom að hann hafði farið út fyrir lögsögu og hlutverk alríkislögreglunnar, notað hana til að áreita pólitíska andófsmenn, safnað leyniskjölum um stjórnmálaleiðtoga og safnað sönnunargögnum upp á grunaða glæpamenn með ólögmætum hætti. Hoover varð því mjög valdamikill og var jafnvel í stöðu til að hóta sitjandi forsetum. Samkvæmt Kenneth Ackerman, ævisöguritara Hoover, er sú hugmynd að leyniskjöl Hoover hafi komið í veg fyrir að forsetar Bandaríkjanna rækju hann ekki á rökum reist. Þó er til hljóðupptaka af Richard Nixon Bandaríkjaforseta þar sem hann segist ekki þora að reka Hoover af ótta við hefnd hans.

Samkvæmt Harry S. Truman Bandaríkjaforseta breytti Hoover alríkislögreglunni í leynilögreglustofnun til eigin nota. „Við viljum ekki neitt Gestapo eða leynilögreglu,“ sagði Truman. „Alríkislögreglan er á leið í þá átt. Hún er að grafa upp kynlífhneyksli og beitir hreinni og klárri fjárkúgun. J. Edgar Hoover myndi gefa á sér hægra augað til að ná völdum og allir þingmenn á fulltrúadeildinni og öldungadeildinni eru hræddir við hann.“

## Tilvísanir
Chester Bennington

**Chester Charles Bennington** (fæddur 20. mars 1976 í Phoenix, Arizona; látinn 20. júlí 2017 í Palos Verdes, Kaliforníu) var bandarískur tónlistarmaður og lagahöfundur. Bennington var best þekktur sem söngvari nu metal-hljómsveitarinnar Linkin Park. Einnig var hann meðlimur Dead by Sunrise og Stone Temple Pilots (2013-2015). 

Árið 2017 framdi Bennington sjálfsmorð. Hann hafði áður glímt við vímuefnafíkn og orðið fyrir líkamlegri og kynferðislegri misnotkun í æsku. Hann lét eftir sig eiginkonu og 6 börn.

## Heimild
Hampjurt

Cannabis sativa er einær tegund í hampættkvísl. Hún hefur verið ræktuð alla skráða sögu mannkyns. Ýmist fyrir iðnaðartrefjar, fræolíu, til matar, skemmtunar, í trúarathöfnum og sem lyf. 

Ágreiningur er um hvort C. sativa og C. indica séu aðskildar tegundir. Efnafræðilegur munur styður þó aðskilnað tegundanna.

## Tilvísanir
Humall (jurt)

**Humall** (fræðiheiti: *Humulus lupulus*) er nytjaplanta af humlaætt. 

Humall er tvíbýlisjurt rétt eins og t.d. hampur (*Cannabis sativa*).
Eggjablóm

***Limnanthes douglasii*** er einær tegund blómstrandi plantna í Limnanthaceae almennt þekkt sem **Eggjablóm**. Það er upprunnið frá Kaliforníu og Oregon, þar sem það vex í blautu graslendi. Það getur vaxið í þéttum leirjarðvegi. Jurtinni var upphaflega safnað af Skoska landkönnuðinum og grasafræðingnum David Douglas, sem kannaði vesturströnd Norður-Ameríku um 1820.  

Jurtin hefur hvít blóm með gulri miðju, þaðan sem almennt heiti tegundarinnar kemur (einnig á ensku; "poached egg plant"), en blómliturinn getur verið breytilegur á milli undirtegunda. Þetta er vinsælt sumarblóm. Það dregur að sveifflugur í garðinn sem svo éta blaðlýs og einnig vinsælt af býflugum. Það er sjálffrjóvgandi, og getur stundum haldið sér við.  

Það eru fimm undirtegundir:
**L. douglasii* subsp. *douglasii* R. Br., er ættað úr strandfjöllum og dölum suðvestur Oregon suður til San Francisco flóa
**L. douglasii* subsp. *nivea* (C.T. Mason) C.T. Mason, með að mestu leyti hvítum blómum, vex í strandfjöllum norður Kaliforníu
**L. douglasii* subsp. *rosea* (Benth.) C.T. Mason, er í Central Valley (Kaliforníu) og nærliggjandi hæðum, oft með bleikum æðum á krónublöðunum
**L. douglasii* subsp. *sulphurea* (C.T. Mason) C.T. Mason, er sjaldgæf gulblómstrandi undirtegund einlend á "Bay Area"
*''L. douglasii'' subsp. ''striata'' (Jeps.) Morin, hefur nýlega verið sett undir þessa tegund; hún kemur fyrir í Klamath fjöllum og norður og mið Sierra Nevada

## Tilvísanir

## Ytri tenglar
*Jepson Manual Treatment
*ITIS Standard Report Page
*CalPhotos
Skriðsóley

## Sortir
Villta tegundin er erfið viðureignar í görðum,en nokkur ræktunarafbrigði eru til:
:'Boraston O.S.'
:'Broken Egg'
:'Buttered Popcorn'
:'Cat's Eyes'
:'Creeping Beauty'
:'Dinah Myte'
:'Gathering Gloom'
:'Gloria Spale'
:'Hortensis' 
:'In Vein'
:'Joe's Golden'
:'Justin Time'
:'Little Creep'
:'Pleniflorus'
:'Snowdrift'
:'Time Bomb'
:'Timothy Clark'

## Tilvísanir

*Den virtuella floran - Revsmörblomma
Verslunin Edinborg

**Verslunin Edinborg** var ein af stærri kaupmannsverslununum í Reykjavík á fyrri hluta 20. aldarinnar en þaðan var einnig gert út. Á seinni hluta 20. aldarinnar voru þar fyrst og fremst seldar vefnaðarvörur og leikföng. Verslunin var stofnuð af Ásgeiri Sigurðssyni sem var jafnframt konsúll eða sendiherra Breta. Verslunin var með útibú á Eskifirði og á Ísafirði þar sem verslunin stóð fyrir byggingu hafskipsbryggju sem varð tilefni deilna í bæjarstjórn.

Fljótlega eftir stofnun, eða uppúr aldamótunum 1900, var hægt að fá vínber og epli í janúar í versluninni. Fyrsta árið eftir stofnun RÚV árið 1930 leigði það aðstöðu hjá Edinborgarverslun við Hafnarstræti en fluttist svo um set í Landssímahúsið við Austurvöll.

Húsið brann í miklum bruna sem varð árið 1915.

## Heimildir

## Tenglar
* Verzlunin Edinborg, grein í Frjálsri verslun frá árinu 1941
* Verzlunin Edinborg Fimmtug, grein í Fálkanum 1945
* Völundur, Kveldúlfur, Edinborg, Lárus Lúðvíks og Silli og Valdi, grein eftir Jón G. Hauksson í DV 4. maí 1988
* Saga hússins
Crocus scharojanii

***Crocus scharojanii*** er tegund blómplantna af sverðliljuætt, sem vex frá norðaustur Tyrklandi til Kákasus. 

## Undirtegundir
* *C. s. lazicus*
* *C. s. scharojanii*

## Tilvísanir
Crocus minimus

***Crocus minimus*** er blómplantna af ættkvísl krókusa, sem finnst í suður Korsíku, Sardinía og Capraia. 

## Myndir

Crocus minimus opening01.jpg
Crocus minimus opening03.jpg
Crocus minimus01.jpg
Crocus minimus10.jpg


## Tilvísanir
Crocus goulimyi

***Crocus goulimyi*** er tegund blómplantna af sverðliljuætt. Hún er einlend í Grikklandi. Þetta er hnýðisplanta sem verður um 10 sm há. Smá, rúnnuð, fjólublá blómin með fölum hálsi birtast að hausti.

## Tilvísanir
Beinskurður

**Beinskurður** er útskurður í bein, horn eða fílabein. Oftast er átt við útskurð hvalveiðimanna á beinum eða tönnum sjávardýra.

## Tenglar
* Sarpur beinþynna úr hvalbeini 
* Sarpur Teningur og 24 töflur (gamalt borðspil (hnefatafl) útskorið úr beini)
Vera Zimmermann

**Vera Alice Santos Zimmermann** (30. mars 1964 í São Paulo í Brasilíu) er brasilísk leikkona.

Vera hóf feril sinn sem leikkona í byrjun níunda áratugarins, þegar hún lék í leikritunum Nelson Rodrigues *Eterno Retorno* og *Macunaíma*, ásamt Antunes Filho.

## Sjónvarpsþættir

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Cristiana Oliveira

**Cristiana Barbosa da Silva de Oliveira** (15. desember 1963 í Rio de Janeiro í Brasilíu) er brasilísk leikkona. Dóttir Oscar de Oliveira og Eugênia Barbosa da Silva de Oliveira.

Þekkt fyrir að spila Juma Marruá í *Pantanal*. Hann hefur verið lögun í nokkrum öðrum árangursríkum skáldsögum eins og *Quatro por Quatro*, *Corpo Dourado*, *O Clone*, *Insensato Coração*, meðal annarra.

Cristiana var giftur ljósmyndari André Wanderley, frá þessum stéttarfélagi fæddist Rafaella. Árið 1994 giftist Cristiana í annað skipti, þetta skipti með kaupsýslumaðurinn Marcos Sampaio, sem hún var gift í 8 ár. Árið 1999 fæddist annar dóttir hennar Antônia. Hann vildi ekki giftast eftir aðskilnaðinn.
Hinn 7. febrúar 2013 varð hún amma í fyrsta sinn með fæðingu Miguel, sonar Rafaella.

## Sjónvarp
* 1989 - *Kananga do Japão* .... Hannah
* 1990 - *Pantanal* .... Juma Marruá
* 1991 - *Amazônia* .... Mila / Camille
* 1992 - *De Corpo e Alma* .... Paloma Bianchi
* 1994 - *Memorial de Maria Moura* .... Marialva
* 1994 - *Quatro por Quatro* .... Tatiana
* 1996 - *Salsa e Merengue* .... Adriana
* 1998 - *Corpo Dourado* .... Selena
* 1999 - *Vila Madalena* .... Pilar 
* 2001 - *[[Porto dos Milagres]]* .... Eulália
* 2001 - *O Clone* .... Alicinha 
* 2002 - *O Olhar da Serpente* .... Celeste Carvalho Pinto
* 2003 - *Kubanacan* .... Helena
* 2005 - *Malhação* .... Rita Garcia
* 2006 - *A Diarista* .... Betty
* 2007 - *Amazônia, de Galvez a Chico Mendes* .... Carminha
* 2007 - *Sete Pecados* .... Dra. Margareth
* 2008 - *Casos e Acasos* .... Simone
* 2008 - *Casos e Acasos* .... Bárbara
* 2008 - *Faça sua História* .... Talita
* 2009 - *Paraíso* .... Zuleika Tavares
* 2011 - *Insensato Coração* .... Araci Laranjeira
* 2012 - *Salve Jorge* .... Yolanda Pereira Galvão
* 2016 - *A Terra Prometida* .... Mara

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Denise Del Vecchio

**Denise Del Vecchio Falótico** (3. maí 1954 í São Paulo í Brasilíu) er brasilísk leikkona.

## Persónulegt líf
Denise hefur verið gift leikaranum Celso Frateschi sem hún hefur leikið í leikhúsi og í þáttunum *José do Egito*, Sonur þeirra André Frateschi er einnig leikari.

## Sjónvarpsþættir

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Crocus cancellatus

***Crocus cancellatus*** er tegund blómplantna af sverðliljuætt, sem vex frá Balkanskaga til Íran. 

## Undirtegundir
Tegundin skiftist í eftirfarandi undirtegundir:
* *C. c. cancellatus*
* *C. c. damascenus*
* *C. c. lycius*
* *C. c. mazziaricus*
* *C. c. pamphylicus*

## Tilvísanir
Hatsepsút

**Hatsepsút** (**hætˈʃɛpsʊt**;; nafnið merkir *Fremst aðalskvenna*; 1507 f.Kr. – 1458&nbsp;f.Kr.) var fimmti faraó átjándu konungsættar Egyptalands. Hún er önnur konan sem vitað er til að hafi gegnt embætti faraós, á eftir Sobekneferu. Hugsanlegt er að ýmsar aðrar konur hafi einnig ríkt sem faraóar eða ríkisstjórar á undan Hatsepsút, jafnvel um 1600 árum áður. Hatsepsút varð faraó Egyptalands árið 1478 f.Kr. Opinberlega réð hún ásamt Tútmósis 3. sem hafði verið krýndur faraó árið áður, þá tveggja ára gamall. Hatsepsút var aðaleiginkona Tútmósis 2., föður Tútmósiss 3. Hún er oft talin meðal bestu faraóa Egyptalands og ríkti lengur en nokkur önnur innfædd kona. Samkvæmt Egyptalandsfræðingnum James Henry Breasted er hún „fyrsta stórkvendi heimssögunnar sem við höfum upplýsingar um.“

## Tenglar
* 

## Tilvísanir
Crocus ochroleucus

***Crocus ochroleucus*** er rjómalitur krókus ættaður frá Sýrlandi, Líbanon, Ísrael, Palestínu og Tyrklandi.

## Lýsing
Fjölær. Hnýðið smátt, frjósamt (myndar mikið af smálaukum), þakið himnukenndu brúnu hýði. Blöðin eru 4-6, koma um leið og blómin, með djúpri rák, 1.5–2 mm breið. Blómin eru 2–3 sm að þvermáli; krónublöðin eru oddbaugótt til egglaga, rjómahvít, gul við grunninn. Fræflarnir hvítleitir, lengri en frævilsstilkurinn. Frænið rauðgult.

## Blómgun
Október–desember.

## Búsvæði
Grýtt svæði, léttur jarðvegur.

## Útbreiðsla
Mið og lágfjöll í suður Hermon.

## Orðsifjar
Rjómahvítur litur blómsins gaf þessari tegund nafnið *ochroleucus*, sem er dregið af Gríska* ôchros*, "gulur", og *leukos*, "hvítur". Tegundin er í Líbanon þekkt sem *hirsanneen*, vex ríkulega eftir fyrstu rigningar haustsins. Hnýðin eru stundum étin.
Krókus er með 3 stíla. Þetta einkenni ásamt öðrum, hjálpar til við að greina á milli krókusa og haustlilja sem eru lífshættulega eitraðar.

## Tilvísanir

*Georges Tohme& Henriette Tohme, IIIustrated Flora of Lebanon, National Council For Scientific Research, Second Edition 2014.
Crocus kosaninii

***Crocus kosaninii***  er tegund blómplantna af sverðliljuætt sem var lýst af Pulevic. Hann er einlendur í Serbíu.

## Tilvísanir
Crocus banaticus

***Crocus banaticus***, er tegund blómplantna af sverðliljuætt, upprunnin frá Balkanskaga, sérstaklega í Serbíu, Rúmeníu og suðvestur Úkraínu.  Þetta er lauk-, eða hnýðis-planta sem verður 4 sm há.

Blómin, yfirleitt fjólublá, en stundum hvít, koma upp að hausti. Smá innri krónublöðin eru umlukin þremur stærri krónublöðum, ólíkt samhverfari krókustegundum utan undirættarinnar. Blómgast rétt á undan gras-líkum blöðum sem vantar silfruðu rákina sem er yfirlitt í þessari ættkvísl.

## Tilvísanir
Páskakrókus

**Páskakrókus** (*Crocus biflorus*) er blómplanta af ættkvísl krókusa, ættaður frá suðaustur Evrópu og suðvestur Asíu, þar á meðal Ítalíu, Balkanskaga, Úkraínu, Tyrklandi, Kákasus, Íran og Írak. 

Hann er fjölæringur með hnýði sem verður 6 sm hár og breiður. Þetta er mjög breytileg tegund, með blóm í litbrigðum af föl fjólubláu yfir í hvítt, oft með dekkri rendur utan á krónublöðunum. Blómin birtast snemma að vori.

## Flokkun
Samkvæmt flokkun Brian Mathew 1982, var *C. biflorus* í seríunni *Biflori* í deildinni *Nudiscapus* innan krókusættkvíslarinnar. Hinsvegar virðast nútíma DNA greiningar gera vafasamt hvort serían *Biflori* geti verið skilin frá *Reticulati* og *Speciosi* seríunum. Að minnsta kosti 21 undirtegund af páskakrókus hefur verið nefnd; að auki hefur fjöldi afbrigða verið ræktaður í görðum.

;Undirtegundir
**Crocus biflorus* subsp. *adami* (J.Gay) K.Richt. - Balkan, Úkraínu, Krím, Kákasus, Íran
**Crocus biflorus* subsp. *albocoronatus* Kerndorff - Taurus fjöllum í Tyrklandi
**Crocus biflorus* subsp. *alexandri* (Nicic ex Velen.) B.Mathew - Serbia, Búlgaría, norðaustur Grikklandi
**Crocus biflorus* subsp. *artvinensis* (J.Philippow) B.Mathew - Kákasus, norðaustur Tyrklandi
**Crocus biflorus* subsp. *atrospermus* Kernd. & Pasche - Tyrklandi
**Crocus biflorus* subsp. *biflorus* - Ítalíu ásamt Sikiley, Tyrkland, Rodhos (Ρόδος, Rhodes) eyju í Grikklandi
**Crocus biflorus* subsp. *caelestis* Kernd. & Pasche - Tyrklandi
**Crocus biflorus* subsp. *caricus* Kernd. & Pasche - Tyrklandi
**Crocus biflorus* subsp. *crewei* (Hook.f.) B.Mathew - Tyrklandi, Grikklandseyjar
**Crocus biflorus* subsp. *fibroannulatus* Kernd. & Pasche - Artvin hérað í Tyrklandi
**Crocus biflorus* subsp. *ionopharynx* Kernd. & Pasche - Tyrklandi
**Crocus biflorus* subsp. *isauricus* (Siehe ex Bowles) B.Mathew - Tyrklandi
**Crocus biflorus* subsp. *leucostylosus* Kernd. & Pasche - Denizli hérað í Tyrklandi
**Crocus biflorus* subsp. *nubigena* (Herb.) B.Mathew - Tyrklandi, Grikklandseyjar
**Crocus biflorus* subsp. *pseudonubigena* B.Mathew - Tyrkland
**Crocus biflorus* subsp. *pulchricolor* (Herb.) B.Mathew - Tyrkland
**Crocus biflorus* subsp. *punctatus* B.Mathew - Tyrkland
*''Crocus biflorus'' subsp. ''stridii'' (Papan. & Zacharof) B.Mathew - norðaustur Grikkland
**Crocus biflorus* subsp. *tauri* (Maw) B.Mathew - Kákasus, Tyrklandi, Íran, Írak
**Crocus biflorus* subsp. *weldenii* (Hoppe & Fürnr.) K.Richt - Ítalía, Albanía, Júgóslavía
**Crocus biflorus* subsp. *yataganensis* Kernd. & Pasche - Tyrkland

## Tilvísanir
Trönur

**Trönur** eru upprétt stoðgrind sem notuð er til að sýna eða vinna með hlut sem liggur á trönunum. Trönur eru  mikið notaðar af myndlistamönnum þar sem málverk sem unnið er að hvílir á trönum og þeir vinna við það standandi. Trönur  geta einnig verið stoðgrind í fiskhjöllum. Trönur geta verið úr ýmsum efnum svo sem tré, áli eða stáli. Málaratrönur eru oftast úr tré. 
 
Það eru þrjár algengar útgáfur af trönum: 
* Trönur sem hvíla á þremur fótum. (A-ramma hönnun)
* Trönur sem eru mynda rétt horn. (H-ramma hönnun)
* Trönur sem hægt er að snúa og halla að vild og nota við ýmsar aðstæður.

## Tengill
* Gerður Helgadóttir stendur við málaratrönur (mynd í Sarpi)