Atviksorð

**Atviksorð**  eru smáorð sem beygjast hvorki í falli né í tíðum (óbeygjanleg) og lýsa því oft hvernig, hvar eða hvenær eitthvað gerist. Þau líkjast lýsingarorðum enda hafa atviksorð þá sérstöðu á meðal smáorða að sum atviksorð stigbreytast (eins og *‚aftur - aftar - aftast‘; ‚lengi - lengur - lengst‘; ‚inn - innar - innst‘; ‚vel - betur - best‘*), en eru þau þó annars eðlis en lýsingarorð. Fyrir utan stigbreytinguna eru þau óbeygjanleg eins og önnur smáorð. Oft eru atviksorð „stirðnuð“ föll, gamlir aukafallsliðir, og stundum álitamál hvernig greina skuli.

## Meginhlutverk atviksorða
Meginhlutverk atviksorða er að standa með sögnum, lýsingarorðum eða öðrum atviksorðum og skerpa eða að greina nánar um merkingu setningarinnar, eða orðanna sem þau standa með. Atviksorð standa **ekki** með nafnorðum.

### Að standa með sögnum
Atviksorð standa oftast með sögnum til að þrengja eða tilgreina nánar merkingu þeirra.                                                                                                 

**Hún les *'illa**.'' (hér stendur atviksorðið 'illa' með [[sagnorð]]i 'lesa')
*''Þú hefur lesið bókina **vel**.'' (hér stendur atviksorðið 'vel' með [[sagnorð]]inu 'lesa')
*''Mér gekk **vel**.'' (hér stendur atviksorðið 'vel' með [[sagnorð]]inu 'ganga')

=== Að standa með lýsingarorðum ===
Atviksorð geta staðið með [[lýsingarorð]]um og skerpt eða ákvarðað nánar merkingu þeirra.

*''Hann var **óskaplega** góður.'' (hér stendur atviksorðið 'óskaplega' með [[lýsingarorð]]inu 'góður')
*''Hún amma mín var **óskaplega** skemmtileg kona.'' (hér stendur atviksorðið 'óskaplega' með [[lýsingarorð]]inu 'skemmtileg')

=== standa með öðrum atviksorðum ===
Atviksorð geta staðið með öðrum atviksorðum og ákvarðað enn frekar eða kveðið nánar á um merkingu þeirra.
*''Þér gekk **ákaflega illa**.'' (hér stendur atviksorðið 'ákaflega' með [[atviksorð]]inu 'illa')
*''Þú heyrðir **rosalega illa**.'' (hér stendur atviksorðið 'rosalega' með [[atviksorð]]inu 'illa')
*''Ég heyri **ekki vel**.'' (hér stendur atviksorðið 'ekki' með [[atviksorð]]inu 'vel')
*''Mér fannst þú lesa þetta **ákaflega illa**.'' (hér stendur atviksorðið 'ákaflega' með [[atviksorð]]inu 'illa')

== Flokkun atviksorða ==
Atviksorð lýsa ekki hlutum en ákveða nánar hvar, hvernig, hvenær, hve oft o.s.frv. eitthvað er eða gerist:

***Tíðaratviksorð** kveða nánar á um tíma sagnarinnar, þ.e. segja til um hve oft eða hvenær eitthvað gerist og standa tíðaratviksorð á eftir sögn í [[persónuháttur|persónuhætti]]. Tíðaratviksorð geta líka staðið á eftir [[aðalsögn]]inni eða andlagi hennar.
*: ''aldrei, alltaf, ávallt, áður, bráðum, stundum, lengi, nú, núna, nýlega, seinna, þá, ætíð'' o.s.frv.
*:: ''Stelpan hefur **oft** farið í bíó.''
*:: ''Ég get komið **strax**.''
*:: ''Hann borðaði matinn **áðan**.''
***Staðaratviksorð** (svarar spurningunni ''hvar''/''hvert'')
*: ''frammi, fram, heim, heima, hér, hérna, inni, niður, hingað, inn, út, víða, uppi, úti, þar, þarna'' o.s.frv.
***Háttaratviksorð** (svarar spurningunni ''hvernig'')
*: ''afar, fljótt, hratt, hægt, illa, lítt, mjög, svo, svona, vel, þannig'' o.s.frv.
***Spurnaratviksorð** (notuð í spurningum)
*: ''hvaðan, hvar, hvenær, hví, hvernig, hve, hvert, hversu''.
***Áhersluatviksorð** (standa ávallt með öðru atviksorði eða lýsingarorði og segja til um ''magn'')
*: ''afar, býsna, fremur, frekar, harla, mjög, ofsalega'' o.s.frv.

Nokkur ao. standa utan allrar flokkunar; t.d. ''ekki, já, nei, einnig, líka'' o.s.frv.

Atviksorð verður oftast að [[forsetning]]u þegar það stýrir falli en fallstýring er ekki hlutverk atviksorða. Hvorugkyn [[lýsingarorð]]a verður oft að atviksorði.

== Atviksorð og lýsingarorð ==
Þótt atviksorðum svipi til [[lýsingarorð]]a er setningarleg staða þeirra ólík, enda laga atviksorð sig ekki að [[fallorð]]i en það gera lýsingarorð. Með því að breyta tölu fallorðsins eða [[kyn (málfræði)|kyni]] má greina hvort vafaorðið lagi sig að fallorðinu eða ekki.

*''Dæmi:''
*: Setningunni ‚''hún málaði vegginn **rauðan***‘ er breytt í 
*: ‚''hún málaði veggina '''rauða***‘
*:: vafaorðið hér (rauðan → rauða) breytist með fallorðinu og er því lýsingarorð. 
**Dæmi:*
*: Setningunni ‚*barnið læddist *'hljótt***‘ er breytt í 
*: ‚''börnin læddust '''hljótt***‘
*:: vafaorðið hér (hljótt→ hljótt) breytist ekki og er því atviksorð. 

Algengt er að atviksorð hafi endinguna *-lega* (‚fallega‘, ‚bráðlega‘, ‚seinlega‘). Ef hægt er að setja endinguna *-lega* á vafaorðið án þess að merking setningarinnar afbakist er það oftast atviksorð.

**Dæmi:*
*: Setningunni ‚***Seint''' gengur að komast af stað''‘ er breytt í 
*: ‚***Seinlega*' gengur að komast af stað*‘
*:: Merking setningarinnar breytist ekki, og því er vafaorðið (‚*seint*‘) atviksorð.

## Tengt efni
*Töluatviksorð
*Atviksliður

## Tilvísanir


## Heimildir
* 
* 
* 
* Atviksorð. 
* Fjallað um smáorð.
* Atviksorð.

## Tenglar
* ''Íslenskt mál''; grein í Morgunblaðinu 1990