open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Filippus 2. hertogi af Orléans

**Filippus 2. af Orléans**, almennt þekktur sem **ríkisstjórinn** (fæddur 2. ágúst 1674 í Saint-Cloud og dó 2. desember 1723 í Versölum) var ríkisstjóri Frakklands á meðan Loðvík 15. Frakklandskonungur var ólögráða.

Filippus var sonarsonur Loðvíks 13. og sonur Filippusar 1. hertoga af Orléans, yngri bróður Loðvíks 14. Frakklandskonungs. Hann var hertogi af Chartres þá hertogi af Orléans (1701), hertogi af Valois, hertogi af Nemours og hertogi af Montpensier. Tímabil stjórnar hans, sem stóð frá 1715 til 1723, er kallað ríkisstjóratímabilið, eða *la Régence*.

Langalangabarnabarn hans í beinan karllegg var Loðvík Filippus, síðasti konungurinn sem  ríkti í Frakklandi.
Klofsvölungur

**Klofsvölungur** (fræðiheiti: *Panyptila sanctihieronymi*) er fugl sem tilheyrir ætt svölunga.

## Tenglar
Klukkan

**Klukkan** (latína: *Horologium*) er stjörnumerki sex daufra stjarna á suðurhimni. Fyrstur til að lýsa þessu stjörnumerki var franski stjörnufræðingurinn Nicolas-Louis de Lacaille árið 1756. Hann sá það fyrir sér sem klukku með tveimur vísum og pendúl.

## Tenglar
* Klukkan á Stjörnufræðivefnum
Coolio

**Artis Leon Ivey Jr.** (1. ágúst, 1963, d. 28. september, 2022), þekktur undir listamannanafninu **Coolio**, var bandarískur rappari, plötuframleiðandi og leikari. Hann var þekktastur fyrir smellinn *Gangsta's Paradise* sem kom út árið 1995 (og var byggt á lagi Stevie Wonder frá 1976 *Pastime Paradise*) og var titillag kvikmyndarinnar Dangerous Minds.

Coolio lést haustið 2022 en umboðsmaður gaf út vorið að hann hafði látist vegna ofneyslu fentanýls. 

## Breiðskífur
*It Takes a Thief (1994)
*Gangsta's Paradise (1995)
*My Soul (1997)
*Coolio.com (2001)
*El Cool Magnifico (2002)
*The Return of the Gangsta (2006)
*Steal Hear (2008)
*From the Bottom 2 the Top (2009)
## Samvinnuplötur
*Ain't a Damn Thang Changed með WC and the Maad Circle (1991)

## Tilvísanir
Svavar Pétur Eysteinsson

**Svavar Pétur Eysteinsson** (26. apríl 1977 — 29. september 2022) var íslenskur tón- og myndlistarmaður sem þekktur var undir listamannsnafninu Prins Póló.

## Æviágrip
Svavar var fæddur og uppalinn í Breiðholti og nam grafíska hönnun við Listaháskóla Íslands. Sem tónlistarmaður kom Svavar fram með hljómsveitunum Múldýrinu, Rúnk og Skakkamanage en gaf einnig út tónlist undir listamannsnafni sínu Prins Póló. Svavar var kvæntur Berglindi Häsler og eignaðist þrjú börn með henni. Á árunum 2016 til 2020 var fjölskyldan búsett í Berufirði þar sem þau stunduðu lífræna ræktun og ráku tónleikastað og ferðaþjónustu undir nafninu Havarí. Svavar var einnig frumkvöðull í matargerð og þróaði og markaðssetti grænmetisrétti úr íslenskum hráefnum.

## Veikindi og andlát
Svavar greindist með fjórða stigs krabbamein árið 2018 og ræddi baráttu sína við meinið opinskátt í fjölmiðlum. Hann lést 45 ára, 29. september 2022.

## Plötur Prins Póló
### Breiðskífur
*Jukk (2010)
*Sorrí (2014)
*París norðursins (2014)
*Þriðja kryddið (2018)
*Falskar minningar (2020)
### Stuttskífur
*Einn heima (2009)
*Havarí Ábreiður (2019)
*Falskar Jólaminningar (2019)
*Hvernig Ertu? (2022)
*Sjoppan (2022)
### Tónleikaplötur
*Túrbó (2019)

## Tenglar

* Svavar Pétur Eysteinsson á Glatkistunni
Brassica perviridis

**Japanskt spínatkál** eða Komatsuna (コマツナ（小松菜）)  (fræðiheiti *Brassica rapa var. perviridis*) er káltegund og blaðgrænmeti. Það er ættað frá Japan.

## Tilvísanir
Satellite-verðlaunin

**Satellite-verðlaunin** (eða **Satellite Awards**) eru bandarísk verðlaun frá International Press Academy (IPA) sem koma að sjónvarps- og kvikmyndagerð. Upprunalega voru þau þekkt sem **Golden Satellite Awards** þegar þau voru fyrst afhent árið 1997. Verðlaunaathöfnin er haldin árlega á InterContinental hótelinu í Century City, Los Angeles.

## Tenglar
* Vefsíða verðlaunanna
Joe Alwyn

**Joseph Matthew Alwyn** (f. 21. febrúar 1991) er enskur leikari. Hann hóf leikferilinn sinn með kvikmyndinni *Billy Lynn's Long Halftime Walk* árið 2016, og hefur síðan farið með ýmis aukahlutverk. Hann hefur einnig hlotið verðlaun á borð við Satellite Award og Grammy Award. Hann er fæddur í Tunbridge Wells, Kent, Englandi og er uppalinn í Norður-London. Alwyn byrjaði að hafa áhuga á leiklist á unglingsárunum og hóf störf hjá National Youth leikhúsinu árið 2009. Hann er útskrifaður með BA gráðu í enskum bókmenntum frá Bristol-háskóla (2012) og í leiklist frá Royal Central-háskóla (2015).

## Leikferill
### Kvikmyndir
* *Billy Lynn's Long Halftime Walk* (2016)
* *The Sense of an Ending* (2017)
* *Operation Finale* (2018)
* *The Favourite* (2018)
* *Boy Erased* (2018)
* *Mary Queen of Scots* (2018)
* *Harriet* (2019)
* *The Souvenir Part II* (2021)
* *The Last Letter from Your Lover* (2021)
* *Stars at Noon* (2022)
* *Catherine Called Birdy* (2022)

### Sjónvarp
* *A Christmas Carol* (2019)
* *Conversations with Friends* (2022)

## Tenglar
*
Avannaata

**Avannaata** er sveitarfélag á norðvestur-Grænlandi. Það er tæpir 523.000 ferkílómetrar að stærð og eru íbúar um 11.000 (2019). Höfuðstaður þess er Ilulissat. 
Avannaata var stofnað árið 2018 og samanstendur aðallega af fyrrum sveitarfélaginu Qaasuitsup.

## Helstu þéttbýlisstaðir
*Ilulissat
*Upernavik
*Kangaatsiaq
*Qasigiannguit
*Qaanaaq
*Uummannaq
*Aasiaat
Gísli Rafn Ólafsson

**Gísli Rafn Ólafsson** (f. 20. mars 1969) er íslenskur stjórnmálamaður. Gísli var þingmaður á Alþingi fyrir Pírata frá 2021 til 2024. 

## Menntun og fyrri störf
Gísli Rafn lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Kópavogi 1989 og B.Sc. prófi í tölvunar- og efnafræði frá Kaupmannahafnarháskóla 1994. Hann hefur einnig lokið diplómanámi í þróunarfræðum frá Háskóla Íslands 2017. 

Gísli Rafn starfaði sem forritari í hlutastarfi hjá Axel Hugbúnaði 1984–1991 og sem forritari hjá Rank Xerox 1993–1994. Gísli Rafn starfaði einnig sem forritari hjá Taugagreiningu 1994–1996 og sem verkefnastjóri hjá Medtronic 1996–1998. Á árunum 1998-2001 starfaði Gísli Rafn sem yfirverkefnastjóri hjá Microsoft og síðar sem tæknilegur ráðgjafi hjá IMG Capacent 2001–2002. Gísli stofnaði og rak ráðgjafafyrirtækið Griðland ehf. 2002–2003 en starfaði einnig sem stundakennari við Háskólann í Reykjavík 2001–2004. Frá 2003-2007 starfaði Gísli Rafn sem sölu- og markaðsstjóri hjá Microsoft á Íslandi og gerðist síðan ráðgjafi ríkisstjórna og alþjóðastofnana í stafrænni umbyltingu hjá alþjóðadeild Microsoft 2007–2010. Frá 2010-2015 var Gísli Rafn yfirmaður neyðarmála (e: Emergency Director) hjá NetHope, regnhlífarsamtökum 60 stærstu hjálparstofnana heims. Gísli Rafn starfaði sem tæknistjóri (e: CTO) hjá fjárfestingabankanum Beringer Finance 2015–2018 og sem ráðgjafi mannúðarmála hjá NetHope 2019. Gísli Rafn starfaði frá 2019-2021 sem tæknistjóri (e:CTO) hjá hjálparsamtökunum One Acre Fund.

## Stjórnmálaferill
Gísli Rafn hóf stjórnmálaferil sinn í Pírötum í ársbyrjun 2021. Hann tók annað sæti á lista flokksins í Suðvesturkjördæmi í Alþingiskosningum það sama ár. Hann var kjörinn þingmaður í Alþingiskosningunum 2021.

Gísli Rafn hefur átt sæti sem 1. varaformaður í Atvinnuveganefnd síðan 2021 og sem áheyrnarfulltrúi í Utanríkismálanefnd frá 2021.

Hann ásamt öllum þingflokki Pírata datt út af þingi í Alþingiskosningunum 2024.

## Tilvísanir
Nögungar

**Nögungar** (fræðiheiti: *Taeniodonta*) er útdauður undirættbálkur Cimolesta.

## Flokkun og ætt
Frá Thomas E. Williamson og Stephen L. Brusatte (2013):
* Ættbálkur: Cimolesta
:* Undirættbálkur **Taeniodonta**
::**[[Alveugena]]*
::**[[Schowalteria]]*
::* *[[Onychodectes]]*
::* Ætt: Conoryctidae
:::* *[[Conoryctella]]*
:::* *[[Huerfanodon]]*
:::* *[[Conoryctes]]*
::* Ætt: Stylinodontidae
:::* * [[Chungchienia]]*
:::* *[[Wortmania]]*
:::* *[[Psittacotherium]]*
:::* *[[Ectoganus]]*
:::* *[[Stylinodon]]*

## Tenglar
Héradýr

**Héradýr** eða **Hérungar** (fræðiheiti: *Lagomorpha*) er ættbálkur Euarchontoglires. Á meðal þeirra eru ættir héra og múshéra.

## Tenglar
Jarðsvínaætt

**Jarðsvínaætt** (fræðiheiti: *Orycteropodidae*) er ætt spendýra. Hún er sú eina í ættbálknum Tubulidentata og inniheldur einungis eina núlifandi tegund: jarðsvín.

## Tilvísanir
Murningar

**Murningar** (fræðiheiti: *Condylarthra*) er óformlegur hópur sem áður var talin ættbálkur spendýra.
Fúsintesþula

**Fúsintesþula** er gömul íslensk þula sem oft var flutt fyrir börn til gamans fyrr á öldum. Hún var gefin út í Þulum og þjóðkvæðum eftir Ólaf Davíðsson frá 1903.
Lampedúsa

**Lampedúsa** (ítalska: *Lampedusa*; sikileyska: *Lampidusa*; forngríska: Λοπαδοῦσσα og Λοπαδοῦσα og Λοπαδυῦσσα, *Lopadúsa* eða *Lopadússa*; maltneska: *Lampeduża*) er stærst Pelagoseyja í Miðjarðarhafi.

Sveitarfélagið Lampedusa og Linosa er hluti af sikileysku sýslunni Agrigento sem nær líka yfir smærri eyjarnar Linosa og Lampione. Hún er syðsti hluti og syðsta eyja Ítalíu. Túnis, sem er 113 kílómetra (61 sjómíla) í burtu, er næsta meginland við eyjarnar. Sikiley er 205 km í burtu og Malta er 176 kílómetrum austan við Lampedúsa.

Lampedusa er 20,2 ferkílómetrar að flatarmáli og íbúafjöldi er um 6.000 manns. Helstu atvinnugreinar eru fiskveiðar, landbúnaður og ferðaþjónusta. Ferja tengir eyjuna við Porto Empedocle, nálægt Agrigento á Sikiley. Það er einnig flug árið um kring frá flugvellinum á Lampedúsa til Palermo og Catania á Sikiley. Á sumrin eru líka flug til Rómar og Mílanó, auk margra annarra árstíðabundinna áfangastaða á meginlandi Ítalíu.

Árið 2013 var Spiaggia dei Conigli („Kanínuströndin“) á suðurhluta eyjarinnar valin besta strönd heims af ferðavefnum TripAdvisor.

Frá því snemma árs 2000 hefur eyjan verið ein helsta móttökustöð flóttafólks til Evrópu, aðallega frá Líbíu.

## Tilvísanir
Pantelleria

**Pantellería** (ítalska: *Pantelleria*; sikileyska: *Pantiddirìa*, maltneska: *Pantellerija* eða *Qawsra*), til forna nefnd *Cossyra* eða *Cossura*, er ítölsk eyja og sveitarfélag í Sikileyjarsundinu í Miðjarðarhafi, 100 kílómetra (55 sjómílur) suðvestur af Sikiley og 60 km austan við strönd Túnis. Á heiðskírum dögum sést strönd Túnis frá eyjunni. Sveitarfélagið Pantelleria heyrir undir sikileysku sýsluna Trapani.

Íbúafjöldi Pantelleria árið 2022 var 7.335, samkvæmt istat.it.

Eyjan er toppurinn á eldfjalli sem er að mestu neðansjávar og þar er mikill jarðhiti og margir hverir. Eyjan er þekkt fyrir ræktun á kapers og múskatvín.

## Tilvísanir
Brönugrasaætt

**Brönugrasaætt** er stærsta ætt blómplantna, og telur um 28.000 tegundir, en
ekki er hún að sama skapi fyrirferðarmikil í gróðri; oftast vaxa brönugrös
dreift og í litlum stofnum.

Öll lifa brönugrösin í sambýli við rótarsvepp sem sér þeim að verulegu leyti, og stundum alveg, fyrir vatni og steinefnum. Fræin eru örsmá og mjög frábrugðin venjulegum fræjum.

## Tilvísanir
Kringlukast

**Kringlukast** er frjálsíþróttagrein þar sem kastað er tveggja kílóa disk.

Íþróttin er gömul svo sem dæma má af styttunni Discobolus eftir Myron frá um 500 f.Kr.

Nústandandi heimsmet er 74,08 m sett af Þjóðverjanum Jürgen Schult 6. júní 1986 og elsta standandi heimsmet í frjálsum íþróttum (í karlaflokki). Heimsmet í kvennaflokki heldur Gabriele Reinsch frá Þýskalandi frá '88 uppá 76,80 m en í kvennaflokki vega diskarnir aðeins 1 kíló.
Purpuri

**Purpuri** er samheiti yfir blöndu rauðs og blás í ýmsum hlutföllum. Orðsifjar purpura má rekja til purpuraskeljarinnar en liturinn var upprunalega unninn úr henni.
Öxar við ána

**Öxar við ána**, einnig þekkt sem **þingvallasöngur**, er íslenskt þjóðlag. Lagið er eftir Helga Helgason en textinn er eftir Steingrím Thorsteinsson.

## Texti


Öxar við ána, árdags í ljóma,
upp rísi þjóðlið og skipist í sveit.
Skjótum upp fána, skært lúðrar hljóma,
skundum á Þingvöll og treystum vor heit.
Fram, fram, aldrei að víkja.
Fram, fram, bæði menn og fljóð.
Tengjumst tryggðaböndum,
tökum saman höndum,
stríðum, vinnum vorri þjóð.
Stóri pokasvifíkorni

**Stóri pokasvifíkorni** (fræðiheiti: *Petauroides volans*) er stórt svífandi pokadýr sem finnst í skógum í Suðaustur-Ástralíu.
## Tenglar
Gleraugnaslanga

**Gleraugnaslanga** (fræðiheiti: *Naja naja*) er tegund slanga sem finnast í Indlandi, Pakistan, Bangladess, Srí Lanka, Nepal og Bútan. Hún eru ein fjögurra tegunda snáka sem valda flestum snákabitum í Indlandi.

## Heimildir
*

## Tilvísanir
RCA Records

**RCA Records** er bandarísk tónlistarútgáfa í eigu Sony Music Entertainment. Hún er ein af aðal fjóru félögunum undir Sony Music, ásamt fyrrum samkeppnisaðila, Columbia Records. Hin tvö eru Arista Records og Epic Records. Félagið hefur gefið út tónlist af ýmsum toga, þar með talið popp, klassísk, rokk, hipphopp, raf, R&B, blús, djass og kántrí. RCA Records var stofnað árið 1900 sem gerir það að næst elsta plötufyrirtækinu í sögu Bandaríkjanna, á eftir Columbia sem var stofnað árið 1889. Það var síðan keypt af Radio Corporation of America (RCA) árið 1929 sem það dregur nafnið sitt frá. Nokkrir þekktir listamenn sem hafa starfað hjá félaginu eru m.a. Elvis Presley, David Bowie, The Kinks, Nina Simone, Diana Ross, Harry Belafonte, ABBA og Sam Cooke.

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Columbia Records

**Columbia Records** er bandarísk tónlistarútgáfa í eigu Sony Music Entertainment. Hún var stofnuð 15. janúar 1889 sem gerir það að elsta félaginu í upptökubransanum, og því næst stærsta í framleiðslu platna. Frá 1961 til 1991 voru hljómplötur utan Norður-Ameríku gefnar út undir nafninu CBS Records til að koma í veg fyrir rugling á Columbia Graphophone Company, sem var í eigu EMI. Columbia er eitt af aðal fjóru félögunum undir Sony Music. Hin verandi Arista Records, Epic Records og RCA Records sem er fyrrum samkeppnisaðili þess.

Nokkrir listamenn og hljómsveitir sem hafa unnið með Columbia eru m.a. AC/DC, Adele, Aerosmith, Louis Armstrong, Leonard Bernstein, Beyoncé, David Bowie, Mariah Carey, Johnny Cash, The Chainsmokers, The Chicks, The Clash, Tyler, the Creator, Leonard Cohen, Miles Davis, Doris Day, Neil Diamond, Céline Dion, Bob Dylan, Duke Ellington, Billie Holiday, Billy Joel, Janis Joplin, George Michael, Willie Nelson, Pink Floyd, Iggy Pop, Frank Sinatra, Simon & Garfunkel, Bruce Springsteen, Barbra Streisand, Andy Williams, auk fjölda annarra.

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Nationalencyklopedin

**Nationalencyklopedin** er alfræðiorðabók á sænsku um almenn málefni. Greinar hennar eru almennt taldar áreiðanlegar, nákvæmar og vel skrifaðar. 

## Tengt efni

* Encyclopædia Britannica
Viktor Örlygur Andrason

**Viktor Örlygur Andrason** (fæddur 5. febrúar 2000) er íslenskur knattspyrnumaður sem spilar fyrir Víking Reykjavík. Hann er miðjumaður en getur þó spilað allar stöður. Viktor Örlygur fæddist í Danmörku en hefur búið meirihluta ævinnar í Reykjavík. Hann hefur spilað með uppeldisfélaginu Víkingi frá því hann var lítill.

## Heimildir
Miðstöð borgaralegra réttinda

**Miðstöð borgaralegra réttinda** (úkraínska: Центр Громадянських Свобод; umritað *Tsjentr Hromadjanskykh Svobod*) eru mannréttindasamtök í Úkraínu sem leidd eru af lögfræðingnum Oleksöndru Matvíjtsjúk. Samtökin voru stofnuð í Kænugarði árið 2007.

Samtökin hlutu friðarverðlaun Nóbels árið 2022 ásamt Ales Bjaljatskí og rússnesku mannréttindasamtökunum Memorial. Þetta eru fyrstu Nóbelsverðlaunin sem renna til úkraínsks borgara eða samtaka.

Miðstöð borgaralegra réttinda vinnur að því að leggja fram frumvörp að lagabreytingum til að gera Úkraínu lýðræðislegri og auka stjórn almennings á löggæslu og dómkerfi landsins. Samtökin eru jafnframt í forsvari alþjóðlegra herferða til lausnar fólks sem hefur verið ólöglega fangelsað í Rússlandi og á hernámssvæðum Rússa á Krímskaga og í Donbas. Ein helsta áhersla samtakanna er að uppfæra hegningarlög Úkraínu.

Frá því að innrás Rússa í Úkraínu hófst árið 2022 hefur Miðstöð borgaralegra réttinda fengist við að kortleggja stríðsglæpi rússneska innrásarhersins. Við veitingu Nóbelsverðlaunanna sagði Nóbelsnefndin það starf ómetanlegt svo hægt yrði að draga hina seku til ábyrgðar.

## Tilvísanir
Ales Bjaljatskí

**Ales Víktaravítsj Bjaljatskí** (hvítrússneska: Алесь Віктаравіч Бяляцкі; f. 25. september 1962) er hvítrússneskur aðgerðasinni sem er þekktur fyrir störf sín með Vjasna-mannréttindamiðstöðinni. Bjaljatskí vann til friðarverðlauna Nóbels árið 2022 ásamt rússnesku mannréttindasamtökunum Memorial og Miðstöð borgaralegra réttinda frá Úkraínu.

Bjaljatskí hefur setið í fangelsi í heimalandi sínu frá 14. júlí 2021 vegna meintra skattsvika. Málsvarar mannréttindahreyfinga telja fangelsisdóm hans pólitíska ofsókn og skilgreina Bjaljatskí því sem samviskufanga.

## Æviágrip
Ales Bjaljatskí er menntaður í bókmenntafræði og tók þátt í andófsaðgerðum gegn stjórn Sovétríkjanna á 8. áratug 20. aldar. Eftir að Sovétríkin liðu undir lok hélt Bjaljatskí áfram andófsaðgerðum gegn stjórnvöldum og baráttu í þágu mannréttinda í nýsjálfstæða lýðveldinu Hvíta-Rússlandi.

Árið 1996 stofnaði Bjaljatskí mannréttindasamtökin Vjasna („Vor“ á hvítrússnesku) sem viðbrögð gegn aðgerðum hvítrússnesku lögreglunnar eftir mótmæli gegn einræðisherranum Alexander Lúkasjenkó. Samtökin berjast gegn mannréttindabrotum hvítrússneskra stjórnvalda og pyntingum fanga.

Bjaljatskí hefur margsinnis verið fangelsaður fyrir störf sín í Hvíta-Rússlandi. Hann var handtekinn þann 4. ágúst 2011 og dæmdur í fjögurra ára fangelsi fyrir að nota bankareikninga sína í Litháen og Póllandi til að fjármagna störf Vjasna. Frá árinu 2003 höfðu hvítrússnesk stjórnvöld neitað að skrá Vjasna og þannig meinað samtökunum að notast við bankareigning í eigin nafni í heimalandinu. Amnesty International taldi réttarhöldin yfir Bjaljatskí ekki réttlát og benti á að sum sönnunargögnin gegn honum hafi verið nafnlaus eða óstaðfest og að yfirheyrslur yfir vitnunum hafi ekki tengsl ákærunum heldur mannréttindastarfi Bjaljatskí og vitnanna sjálfra.

Árið 2013 hlaut Bjaljatskí Václav Havel-verðlaunin, mannréttindaviðurkenningu Evrópuráðsþingsins, við fyrstu veitingu þeirra. Þar sem Bjaljatskí var í fangelsi tók eiginkona hans, Natallía Píntsjúk, við verðlaununum fyrir hans hönd.
 
Þrýstingur frá alþjóðasamfélaginu stuðlaði að því að Bjaljatskí var látinn laus sumarið 2014. Næsta ár flutti hann erindi fyrir mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna í Genf þar sem hann lýsti ofsóknum gegn sér og öðru mannréttindafólki í Hvíta-Rússlandi.

Bjaljatskí var meðal helstu bakherja Svetlönu Tsíkjanovskaju, sem bauð sig fram til forseta Hvíta-Rússlands á móti Lúkasjenkó árið 2020. Lúkasjenkó var lýstur sigurvegari kosninganna en talið er að hann hafi haft rangt við og flest vestræn ríki viðurkenndu ekki niðurstöðu þeirra. Bjaljatskí var handtekinn eftir mótmæli gegn kosningunum 2020 og hefur verið í haldi án dóms og laga síðan þá.

Árið 2022 hlaut Bjaljatskí friðarverðlaun Nóbels ásamt rússnesku mannréttindasamtökunum Memorial og Miðstöð borgaralegra réttinda frá Úkraínu. Nóbelsnefndin sagði verðlaunahafana hafa „sýnt fram á mik­il­vægi þess að halda gagn­rýni á valda­hafa á lofti og vernda grund­vall­ar­rétt­indi borg­ara.“

Bjaljatskí var dæmdur í tíu ára fangelsi þann 3. mars 2023.

## Tilvísanir
Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2023

**Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2023** var haldin á Englandi árið 2023 eftir að úkraínska hljómsveitin Kalush Orchestra vann keppnina með lagið „Stefania“ í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2022.
Vegna innrásar Rússa í Úkraínu tóku Englendingar sem lentu í 2. sæti 2022 að sér að halda keppnina. Hún var haldin í Liverpool Arena, nálægt Albert Dock í Liverpool.

Söngkonan Diljá var valin til að taka þátt fyrir hönd Íslands með lagið „Power“. Hún endaði í 11. sæti í undanriðlinum með 44 stig.

Sigurvegarinn var Svíþjóð með lagið „Tattoo“ eftir Loreen. Lagið var samið af Loreen ásamt Jimmy „Joker“ Thörnfeldt, Jimmy Jansson, Moa Carlebecker, Peter Boström og Thomas G:son. Sigurinn var sá sjöundi fyrir Svíþjóð sem gerir það, ásamt Írlandi, að sigursælasta landi keppninnar.

## Þátttakendur
### Undanúrslit 1
Fyrri undankeppnin fór fram 9. maí 2023 klukkan 19:00 (GMT) þar sem fimmtán lönd tóku þátt. , , og  kusu einnig um hvaða lönd færu áfram í úrslit.

### Undanúrslit 2
Seinni undankeppnin fór fram 11. maí 2023 klukkan 19:00 (GMT) þar sem sextán lönd tóku þátt. , , og  kusu einnig um hvaða lönd færu áfram í úrslit.

### Úrslit
Úrslitin fóru fram 13. maí 2023 klukkan 19:00 (GMT) þar sem tuttugu og sex lönd tóku þátt.

## Tilvísanir
Hrunið (bók)

**Hrunið** er íslensk sagnfræðibók frá 2009 eftir Guðna Thorlacius Jóhannesson sem fjallar um bankahrunið á Íslandi.
Hæsta hendin

**Hæsta hendin** var íslensk-dönsk rapphljómsveit sem stofnuð var árið 1996 í Danmörku. Stofnendur og meðlimir voru Íslendingarnir Blaz Roca (Erpur Eyvindarson) og U-Fresh (Unnar Freyr Theodórsson) ásamt dönunum Nick (Nicholas Kvaran) og Raz (Rasmus Berg).

Sveitin gaf út eina samnefnda breiðskífu árið 2005. Rapparinn Proof úr hljómsveitinni D12 var gestarappari í laginu *Rautt ljós á barnum* á plötunni.

Hæsta hendin kom í fyrsta skipti fram opinberlega þann 11. ágúst árið 2004 í Egilshöll þar sem sveitin hitaði upp fyrir bandaríska rapparann 50 Cent. Sveitin hitaði einnig upp fyrir rapparann Snoop Dogg árið 2005 ásamt Forgotten Lores og Hjálmum.

## Meðlimir
* Erpur Eyvindarson (*Blaz Roca*)
* Unnar Freyr Theodórsson (*U-Fresh*)
* Nicholas Kvaran (*Nick*)
* Rasmus Berg (*Raz*)

Erpur og Unnar sömdu textana og röppuðu en tónsmiðir sveitarinnar, þ.e. sáu um forritunm hljóðfæraleik og upptökustjórnun, voru danirnir Rasmus Berg (*Raz*) og Nicholas Kvaran (*Nick*).

## Útgefið efni
### Breiðskífur
* Hæsta hendin (2005)

## Tenglar
* Umfjöllun um Hæstu hendina hjá Morgunblaðinu
* Umfjöllun á Glatkistunni

## Tilvísanir
Grímuskríkja

**Grímuskríkja** (Geothlypis trichas) er spörfugl sem er útbreiddur í Norður-Ameríku og Mið-Ameríku. Hann á varpstöðvar lengst í norður-Kanada.
Baksíða fuglsins er ólífugræn, bringa gul og magi hvítur. Karlfuglar hafa svart andlit. Lengd grímuskríkju er 11-13 sentimetrar og er þyngd hennar aðeins 8-9 grömm.

Fuglinn er flækingur á Íslandi og fannst hér fyrst 1997 á Reykjanesskaga. 

## Tilvísanir
Rafael Orozco Maestre

**Rafael José Orozco Maestre** (24. mars 1954 – 11. júní 1992), var kólumbískur söngvari og tónskáld sem var  þekktur fyrir vallenato-þjóðlagatónlist.

Hann var myrtur af leigumorðingja Medellin-fíkniefnahringsins en hanna ku hafa átt vingott við kærustu leigumorðingjans.

## Útgefið efni

* 1975：*Adelante*
* 1975：*Con emoción*
* 1977 - *Binomio de oro*
* 1977 - *Por lo alto*
* 1978 - *Enamorado como siempre*
* 1978 - *Los Elegidos*
* 1979 - *Súper vallenato*
* 1980 - *Clase aparte*
* 1980 - *De caché*
* 1981 - *5 años de oro*
* 1982 - *Festival vallenato*
* 1982 - *Fuera de serie*
* 1983 - *Mucha calidad*
* 1984 - *Somos vallenato*
* 1985 - *Superior*
* 1986 - *Binomio de oro*
* 1987 - *En concierto*
* 1988 - *Internacional*
* 1989 - *De Exportación*
* 1990 - *De fiesta con binomio de oro*
* 1991 - *De américa*
* 1992 - *Por siempre*

## Tenglar

* Spotify
* Discogs
* MusicBrainz
* AllMusic
Eldgamla Ísafold

**Eldgamla Ísafold** er íslenskt ljóð eftir Bjarna Thorarensen (f. 1786. d. 1841). Kvæðið birtist fyrst á prenti árið 1819 í danskri stúdentabók sem ber heitið *Studenterviser i dansk, islandsk, latinsk og græsk Maal* (útg. Semper Hilaris). Finnur Magnússon (f. 1781. d. 1847), prófessor í Kaupmannahöfn, hafði umsjón með Íslandshluta bókarinnar og valdi stútendasöngva á íslensku til birtingar. 

Lagboðinn við Elgamla Ísafold er jafnan þjóðsöngur Breta, *[[God Save the King|God save the King]].*  

## Texti


Eldgamla ísafold,
ástkæra fósturmold,
fjallkonan fríð.
Mögum þín muntu kær,
meðan lönd girtir sær
og guma girnist mær,
gljár sól á hlíð.

Eldgamla ísafold,
ástkæra fósturmold,
fjallkonan fríð.
Ágætust auðnan þér
upp lyfti biðjum vér,
meðan að uppi er
öll heimsins tíð.


## Tenglar

* https://books.google.co.in/books?id=omk3AAAAYAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false
Epic Records

**Epic Records** er bandarísk tónlistarútgáfa í eigu Sony Music Entertainment. Félagið var stofnað árið 1953 af Columbia Records fyrir djass og klassíska tónlist, en hefur síðan stækkað til að sjá um stefnur líkt og popp, R&B, rokk og hipphopp. Epic er eitt af aðal fjóru fyrirtækjunum undir Sony Music, ásamt Columbia Records, RCA Records og Arista Records.

## Listamenn
Eftirfarandi eru nokkrir listamenn og hljómsveitir sem hafa starfað hjá Epic Records.

* ABBA
* AC/DC
* Audioslave
* Korn
* Lamb of God
* Meat Loaf
* Michael Jackson
* Ozzy Osbourne
* Shakira
* Steve Vai

## Tenglar
*
Arista Records

**Arista Records** er bandarísk tónlistarútgáfa í eigu Sony Music Entertainment. Félaginu var áður stjórnað af BMG Entertainment, deild undir Bertelsmann. Það var stofnað árið 1974 af Clive Davis og hefur verið í núverandi formi síðan 2018 þegar það var endurskipulagt. Arista er eitt af aðal fjóru fyrirtækjunum undir Sony Music, ásamt Columbia Records, RCA Records og Epic Records.

## Tenglar
* Vefsíða Arista Records
Sigurður Ingvarsson

**Sigurður Ingvarsson** (f. 15. apríl 1998) er íslenskur leikari sem hefur leikið í kvikmyndum og sjónvarpi. Hann er sonur Ingvars E. Sigurðssonar og  Eddu Arnljótsdóttur leikara.

## Hlekkir
Sigurður Ingvarsson á IMDB
Interscope Records

**Interscope Records** er bandarísk tónlistarútgáfa í eigu Universal Music Group. Hún var stofnuð árið 1990 af Jimmy Iovine og Ted Field sem sameiginlegt fyrirtæki með Atlantic Records hjá Warner Music Group. Árið 1992 eignaðist Interscope eignarréttinn að dreifingu og umsjón hipphopp (e. *hardcore hip hop*) útgefandans Death Row Records sem sá um listamenn á borð við Dr. Dre og Snoop Dogg. Með því fylgdu ýmsar deilur um miðjan 10. áratuginn vegna grófleika laganna sem félagið var að gefa út. Þar af leiðandi sleit Time Warner, eigandi Atlantic, öll tengsl við Interscope með því að selja sinn 50% hlut í fyrirtækinu fyrir 115 milljón dollara árið 1995. Ári seinna var sá hlutur keyptur fyrir 200 milljón dollara af MCA Inc., sem er nú þekkt sem Universal Music Group.

Fyrirtækið á höfuðstöðvar í Santa Monica, Kaliforníu. Nokkrir listamenn og hljómsveitir sem hafa starfað hjá Interscope eru m.a. Lady Gaga, Eminem, OneRepublic, Blackpink, Dr. Dre, DaBaby, Billie Eilish, Imagine Dragons, Olivia Rodrigo, Selena Gomez, Playboi Carti, Kendrick Lamar, Lana Del Rey, Maroon 5, Gwen Stefani, Machine Gun Kelly, U2, ásamt öðrum.

## Tilvísanir

## Tenglar
*
Aleksej Rykov

**Aleksej Ívanovítsj Rykov** (25. feb. 1881 - 14. mars 1938) var rússneskur bolsévískur byltingarmaður sem varð þýðingamikil fígúra í augum Sovétmanna og einn af megin keppinautum Jósef Stalíns.

Rykov var innanríkisráðherra í fyrstu stjórn bolsévika og síðan formaður þjóðfulltrúaráðsins, eða forsætisráðherra, frá dauða Vladímírs Lenín árið 1924 til ársins 1930. Hann féll í ónáð eftir að hann mótmælti fyrirætlunum Stalíns um að samyrkjuvæða landbúnað Sovétríkjanna með valdi og var síðan rekinn úr Kommúnistaflokknum árið 1937.

Rykov var meðal sakborninga í Moskvuréttarhöldunum árið 1938, þar sem pólitískir andstæðingar Stalíns voru sakaðir um ýmsa glæpi og dæmdir til dauða. Rykov var tekinn af lífi af skotsveit ásamt öðrum sakborningum. Árið 1988 viðurkenndu sovésk stjórnvöld opinberlega að Rykov og hinir sakborningarnir hefðu verið saklausir og veittu þeim uppreisn æru.

## Tilvísanir
Þórshani

**Þórshani** (fræðiheiti: *Phalaropus fulicarius*) er lítill vaðfugl sem verpir á Norðurslóðum. Hann er farfugl sem heldur sig úti á sjó í hitabeltinu yfir vetrartímann. Kvenfuglinn á frumkvæði að mökun, velur varpstæði og maka og ver þau fyrir öðrum kvenfuglum. Um leið og hún er búin að verpa hverfur hún á braut en karlfuglinn ungar eggjunum út. 

## Tilvísanir
Lúhanskfylki

**Lúhanskfylki** (úkraínska: Луга́нська о́бласть) er austasta hérað Úkraínu og hluti af Donbas-svæðinu. Stærð þess er 26.700 km2. Fljótið Donets rennur um héraðið. Íbúar voru um 2,1 milljón árið 2021. Megnið af 20. öld hét héraðið Voroshylovhradska Oblast þegar það var hluti af Sovétríkjunum.

Árið 2014 stofnuðu rússneskumælandi aðskilnaðarsinnar þar sjálfstætt lýðveldi með stuðningi Rússlands.
Frá því 3. júlí 2022 er héraðið undir stjórn Rússlands eftir innrás þeirra í Úkraínu 2022.

## Helstu borgir
*Lúhansk
*Lysytsjansk
*Sjevjerodonetsk

## Tilvísanir
Jan Bouman

**Jan Bouman** (28. ágúst 1706, Amsterdam - 6. september 1776, Berlín) var hollenskur byggingarlistamaður. Hann var aðallega þekktur fyrir vinnu sína sem hönnuður og aðalverktaki hollenska hverfisins (Holländisches Viertel) í Potsdam.
Ezekiel Carl

**Ezekiel O Karl Owolabi** (f. 27. júlí 1999), betur þekktur sem **Ezekiel Carl**, er íslenskur tónlistarmaður og rappari úr Breiðholtinu í Reykjavík. Ezekiel er nígerískur í föðurætt.

## Hljóðritaskrá
### Breiðskífur
* *Tímalínan* (2021)
### Smáskífur
* *Ísbíllinn* (2018)
* *Ísbíllinn Vol 2* (2018)
* *Næstur upp* (2019)

## Tilvísanir


## Tenglar
* Ezekiel Carl á Instagram
Ulf Kristersson

**Ulf Hjalmar Ed Kristersson** (f. 29. desember 1963) er sænskur stjórnmálamaður, hagfræðingur og rithöfundur. Hann hefur verið forsætisráðherra Svíþjóðar frá árinu 2022 og leiðtogi Hægriflokksins frá árinu 2017. Hann var áður félagsmálaráðherra í ríkisstjórn Fredriks Reinfeldt frá 2010 til 2014.

## Æviágrip
Ulf Kristersson er fæddur í Lundi og bjó þar til fimm ára aldurs. Eftir það ólst hann upp í Torshälla fyrir utan Eskilstuna. Foreldrar hans voru hagfræðingurinn Lars Kristersson (1938-2015) og aðjúnktinn Karin Kristersson (fædd Axelsson, 1938).

Kristersson gekk í gagnfræðaskóla í Eskilstuna og útskrifaðist þaðan árið 1983. Hann gegndi síðan herþjónustu í fyrstu merkjasveit Upplands í Enköping frá 1983 til 1984. Kristersson flutti síðar til Uppsala til að nema viðskiptahagfræði og félagshagfræði við Uppsalaháskóla. Hann útskrifaðist þaðan árið 1992. Á námsárunum var hann meðlimur í stúdentahreyfingunni Södermanlands-Nerikes Nation og var meðal annars fundarritari hennar. Árið 2013 varð hann heiðursmeðlimur samtakanna.

Kristersson býr í Strängnäs og hefur verið kvæntur Birgittu Ed frá árinu 1991. Hjónin eiga saman þrjár dætur sem þau ættleiddu frá Kína. Ed hefur unnið sem almannatengill en hóf nám til þess að gerast prestur árið 2018.

Kristersson var markaðsstjóri útgáfufélagsins Timbro Publisher frá 1995 til 1998, samhliða störfum sínum sem þingmaður á sænska ríkisþinginu. Árið 1994 gaf Kristersson út bókina *Non-working Generation* þar sem hann gagnrýndi norræna velferðarkerfið og sænska velferðarríkið, sem hann líkti við aðskilnaðarstefnuna. Kristersson sagði kerfið stuðla að framtaksleysi og aðgerðaleysi.

Á árunum 2000 til 2002 vann Kristersson sem samskiptastjóri hjá upplýsingatæknifyrirtækinu Connecta í Stokkhólmi.

Kristersson var framkvæmdastjóri sænsku Ættleiðingamiðstöðvarinnar frá 2003 til 2005.

## Stjórnmálaferill
Þann 1. september 2017 tilkynnti Kristersson að hann myndi bjóða sig fram til embættis leiðtoga Hægriflokksins eftir afsögn Önnu Kinberg Batra. Þann 21. september var hann tilnefndur af kjörstjórn flokksins sem nýr leiðtogi.

Kristersson var félagsmálaráðherra í ríkisstjórn Fredriks Reinfeldt frá 2010 til 2014.

Í þingkosningum Svíþjóðar þann 11. september 2022 hlaut bandalag Hægriflokksins, Svíþjóðardemókrata, Kristilegra demókrata og Frjálslynda flokksins samanlagðan 176 þingsæta meirihluta, þremur sætum meira en bandalag vinstriflokkanna. Kristersson hlaut stjórnarmyndunarumboð í kjölfar kosninganna og þann 14. október var tilkynnt að Kristersson myndi taka við sem forsætisráðherra Svíþjóðar í minnihlutastjórn Hægriflokksins, Kristilegra demókrata og Frjálslynda flokksins sem Svíþjóðardemókratar myndu verja vantrausti.

## Tilvísanir
Geir G. Zoëga

**Geir Zoëga Geirsson** (28. september 1885 – 4. janúar 1959), betur þekktur sem **Geir G. Zoëga**, var þriðji landsverkfræðingur í embætti landsverkfræðings. Eftir að embætti landsverkfræðings var skipt í tvo hluta árið 1918 varð hann fyrsti vegamálastjóri í embætti vegamálastjóra. Seinna var nafni þess breytt í Vegagerð ríkisins sem seinna varð að Vegagerðinni. Hann starfaði sem vegamálastjóri frá 1918 til 1956.

## Starfsferill

Árið 1911 var Geir ráðinn sem aðstoðarverkfræðingur landsverkfræðings, sem þá var Jón Þorláksson. Á þeim tíma voru aðeins 11 brýr og 300 km af akfærum vegum á öllu landinu. Geir sá um framkvæmdir á nýjum brúm og vegum en Jón sá um fjármál og bókhald. Á árunum 1911 til 1917 voru byggðar 33 brýr og lagðir tugir kílómetra af vegum.

Geir varð landsverkfræðingur þegar Jón Þorláksson sagði starfi sínu lausu árið 1917. Hann gegndi því embætti þar til hann lét af störfum árið 1956. Þegar hann lét af störfum voru um 800 brýr og 9000 km af akfærum vegum.

Hann var skipaður formaður skipulagsnefndar ríkisins árið 1921 og gegndi því starfi þar til 1956. Hann undirbjó lögin um skipulag kaupstaða og kauptúna (1948). Honum var falið yfireftirlit með brunavarnamálum utan Reykjavíkur og hann gegndi því starfi til dauðadags.

## Heimildir
Kiautschou

**Kiautschou** (kínverska 膠州, Hanyu Pinyin Jiāozhōu) var landsvæði á austurströnd Kína sem Þýska keisaradæmið leigði af Kínverska keisaradæminu árið 1898. Svæðið nam 552 ferkílómetra. Höfuðborgin var Tsingtau (í dag Qingdao). Bærinn Kiautschou var ekki hluti af nýlendunni en var innan hlutlauss svæðis í kringum nýlenduna undir stjórn Þjóðverja.
829

**829** (DCCCXXIX í rómverskum tölum) var 29. ár 9. aldar sem hófst á föstudegi, samkvæmt júlíska tímatalinu.

## Atburðir
* 2. október - Teófílos keisari tók við völdum í Konstantínópel.
* Október - Nær allur floti keisaradæmisins fórst í orrustunni við Þasos móti Serkjum frá Krít.
* Ecgberht konungur Wessex réðist inn í Mersíu og hrakti Wiglaf frá völdum og var hylltur sem Bretavaldur (konungur Breta).
* Víkingaforinginn Hálfdán svarti tók við völdum í Ögðum og skipti ríkjum í Vestfold með Ólafi Geirstaðaálfi, hálfbróður sínum.
* Áin Níl fraus.
* Konungur Nanzhao í Kína réðist á borgina Chengdu í Sesúan.
* Loðvík guðhræddi sendi frankverska ábótann Ansgar sem trúboða til Svíþjóðar.

## Fædd
* 8. september - Ali al-Hadi, sjía ímam.
* Al-Nasa'i, hadíðufræðimaður.
* Lu Yan, kanslari Tangveldisins.
* Yahya ibn Muhammad, soldán í Marokkó (d. 864).

## Dáin
* 1. júní - Li Tongjie, herforingi Tangveldisins.
* 30. júní - Shi Xiancheng, herforingi Tangveldisins.
* 2. október - Mikael 2. keisari Austrómverska ríkisins (f. 770).
* Abu al-Razi Muhammad ibn Abd al-Hamid, landstjóri í Jemen.
* Giustiniano Participazio, hertogi í Feneyjum.
* Li Yi, kínverskt skáld.
* Muiredach mac Ruadrach, konungur Leinster.
Íslenskar barnabækur

Barnabækur á íslensku þjóna margs konar hlutverki. Hér má nefna skemmtigildi, uppeldislegt gildi, menningarlegt gildi,  menntunargildi og upplýsingagildi svo eitthvað sé nefnt. Það er langur vegur frá fyrstu íslensku barnabókinni sem gefin var út árið 1780 þ.e. bók Vigfúsar Jónssonar: Barnaljóð sem hann orti handa dóttur sinni, til dagsins í dag.  Í bókinni leggur hann dóttur sinni lífsreglurnar. Fyrsta skáldsagan fyrir börn kemur svo út 1795 og ber heitið Sumargjöf. Í þeirri bók eru stuttar sögur sem fjalla um það hvað börn megi ekki gera og örlög þeirra ef þau fara ekki eftir þeim ráðleggingum. Þar er t.d. stúlkum hótað hræðilegum örlögum ef þær vilja lesa, skrifa og reikna í stað þess að sauma, prjóna og sinna bústörfum. Þegar leið fram á 19. öldina þá varð vaxandi þjóðernisvitun til þess að skrá þjóðsögur og ævintýri sem lifað höfðu með þjóðinni og gefa út. Á tuttugustu öldinni var algengt að skrifa bernskuminningar eða bækur sem gerðust í sveit eða borg og oft var sveitalífið svo gott og fagurt í mótsögn við lífið í borginni. Á þeim tíma voru líka bækur skrifaðar til að uppfræða börnin t.d. um dýr, náttúru landsins, og mannlíf á fjarlægum slóðum. Raunsæisstefnan í bókmenntum hafði líka áhrif á barnabækur þegar leið á tuttugustu öldina. Skrifaðar voru bækur um börn sem tókust á við erfiðleika og elfdust við það og fengu trú á sjálfum sér. Fræðibækur fyrir börn komu fram á sjónarsviðið og eins sérstök barnaljóð og barnaleikrit. Þekktasta ljóðabókin fyrir börn er Vísnabókin sem Símon Jóh. Ágústsson safnaði efni í. Fyrsta barnaleikritið sem fór á fjalirnar er líklega Litli-Kláus og Stóri-Kláus sem sýnt var um jólin 1931-2  í Iðnó. Fyrsti íslenski listamaðurinn sem bjó til myndabók handa börnum var Muggur (Guðmundur Thorsteinsson) en þekktasta bók hans er Sagan af Dimmalimm sem kom út 1942. Bækur hugsaðar sem afþreying fóru svo að koma út í kjölfar stríðsins. Þá var mikið þýtt af þannig efni og eru bækur Enid Blyton þær þekktustu. 

## Tilvísanir
Island Records

**Island Records** er fjölþjóðleg tónlistarútgáfa í eigu Universal Music Group. Hún var stofnuð árið 1959 af Chris Blackwell, Graeme Goodall, og Leslie Kong í Jamaíku, sem síðar var seld til PolyGram árið 1989. Island og A&M Records, annað félag í eigu PolyGram, voru þáverandi stærstu sjálfstæðu hljómplötufélögin í heimi, og hafði Island mikil áhrif á bresku tónlistarsenuna í upphafi 8. áratugsins. Island Records rekur fjórar alþjóðlegar deildir: Island US, Island UK, Island Australia og Island France.

Meðal þeirra sem hafa starfað hjá Island má nefna Bob Marley, Nick Drake, Queen, Jethro Tull, Grace Jones, King Crimson, Emerson, Lake & Palmer, Brian Eno, Demi Lovato, Ariana Grande, Sabrina Carpenter, Avicii, Cat Stevens, Tove Lo, The Cranberries, Roxy Music, Hozier, Pulp, Fall Out Boy, The Killers, Leona Lewis, U2, Mumford & Sons, Iggy Azalea, Amy Winehouse, Tom Waits, Florence and the Machine, Sigrid, John Newman, The Weeknd, Keane, Annie Lennox, PJ Harvey, Janet Jackson, Nick Jonas, Robyn, Shawn Mendes, Jessie J, Laleh og Insane Clown Posse.

## Tenglar
*
202 f.Kr.

**202 f.Kr.** var 98. ár 3. aldar f.Kr. Á þeim tíma var það þekkt í Rómaveldi sem ræðismannsár Geminusar og Neros eða sem árið 552 *[[ab urbe condita]]*. Það hefur verið þekkt sem árið 202 f.Kr. frá því á miðöldum þegar Anno Domini-tímatalið var tekið upp.

## Atburðir
* 28. febrúar - Liu Bang lýsti yfir stofnun Hanveldisins í Kína.
* Bygging nýrrar höfuðborgar Hanveldisins, Chang'an, hófst.
* Bygging borgarinnar Changsha hófst í Kína.
* Hasdrubal Gisco var sakaður um landráð og framdi sjálfsmorð fremur en eiga á hættu að vera drepinn af múg í Karþagó.
* 19. október - Orrustan við Zama: Rómverskur og númidískur her undir stjórn Publiusar Corneliusar Scipios og Masinissa unnu sigur á her Karþagó undir stjórn Hannibals.
* Eftir sigur í orrustunni fékk Scipio viðurnefnið „Africanus“.
* Egypski ráðsmaðurinn Sósibíos sagði af sér völdum og Agaþókles tók við stjórn fyrir hönd Ptólemajosar 5.
* Tlepolemos landstjóri í Pelúsíon hélt til Alexandríu þar sem hann æsti múginn upp gegn Agaþóklesi.
* Múgurinn í Alexandríu fékk Ptólemajos 5. til að samþykkja líflát Agaþóklesar og fjölskyldu hans í hefndarskyni fyrir morðið á móður hans, Arsinóe 3.
* Antíokkos 3. konungur í Selevkíu lagði undir sig egypsk landsvæði í Koile-Sýrlandi.

## Andlát
* Xiang Yu uppreisnarmaður gegn Tsjinveldinu og höfuðóvinur Liu Bang (f. 232 f.Kr..
* Hasdrubal Gisco, púnverskur hershöfðingi.
NCT

**NCT** (kóreska: 엔시티) er suður-kóresk 23 meðlima strákahljómsveit sem stofnuð var árið 2016 af SM Entertainment. Hljómsveitinni er skipt í undirgrúppurnar NCT U, NCT 127, NCT DREAM og WayV.
Filippus 1. af Kastilíu

**Filippus fagri** (22. júlí 1478 – 25. september 1506) ríkti yfir Niðurlöndum Búrgunda og var hertogi af Búrgund frá 1482 til 1506. Hann var auk þess fyrsti Spánarkonungur af ætt Habsborgara um stutt skeið árið 1506.

Hann var sonur Maximilíans 1. keisara og Maríu af Búrgund. Hann var ekki fjögurra ára gamall þegar móðir hans lést og hann erfði landareignir Búrgunda í Niðurlöndum. Þrátt fyrir ungan aldur var hann dáður lénsherra sem kom á efnahagslegum umbótum og friði.

Árið 1496 gerði faðir Filippusar samning um hjónaband hans og Jóhönnu sem var önnur dóttir Ísabellu og Ferdinands. Á sama tíma var systir Filippusar, Margrét, trúlofuð bróður Jóhönnu, Jóhanni af Astúrías. Þegar eldri systkini hennar, Jóhann og Ísabella, létust, ásamt barnungum frænda hennar, Miguel de Paz, varð Jóhanna krónprinsessa í Kastilíu og Aragóníu. Filippus reyndi að styrkja vald sitt á Spáni sem leiddi til átaka við eiginkonu hans og föður hennar. Jóhanna varð drottning Kastilíu þegar móðir hennar lést árið 1504. Filippus var hylltur sem konungur árið 1506, en hann lést nokkrum mánuðum síðar. Faðir og sonur Jóhönnu tóku þá völdin og lokuðu hana inni vegna meintrar geðveiki.

Filippus var fyrsti Spánarkonungurinn af ætt Habsborgara og allir spænskir konungar eftir Karl 5. hafa verið afkomendur hans. Filippus dó á undan föður sínum og erfði hann því aldrei. Hann varð því aldrei keisari hins Heilaga rómverska ríkis. Sonur hans, Karl, átti eftir að sameina ríki Habsborgara, Búrgunda, Kastilíu og Aragóníu. Með því að erfa Niðurlönd Búrgunda og fá Spán og lönd spænska heimsveldisins í Nýja heiminum með hjónabandi sínu og Jóhönnu átti Filippus mikinn þátt í að efla völd Habsborgara. Afkomendur hans ríktu yfir evrópskum löndum næstu fimm aldirnar.
Hljóðritaskrá

**Hljóðritaskrá**, einnig nefnt **hljómplötuskrá**, eru fræðin og skráningin á útgefnum hljóðupptökum, oft af ákveðnum listamönnum eða flytjendum. Hljóðritaskrár geta innihaldið hinar ýmsu upplýsingar og geta verið breytilegar milli tegunda og gerð skráa. T.d. er algengt að hljóðritaskrá fyrir ákveðna upptöku innihaldi upplýsingar um heiti flytjanda og verks, dagsetningu og staðsetningu upptöku, og útgáfudag. Einnig er algengt að staða á topplistum og sölutölur sé tiltekið.

Allt það útgefna efni í formi hljóðupptakna eftir ákveðinn listamann telst vera hljóðritaskrá hans. Þá er verið að tala um þær breiðskífur, smáskífur, safnplötur og stökur, sem listamaðurinn hefur gefið út.
Handknattleiksárið 2018-19

**Handknattleiksárið 2018-19** var keppnistímabilið í íslenskum handknattleik sem hófst haustið 2018 og lauk vorið 2019. Selfyssingar urðu Íslandsmeistarar í karlaflokki en Valsstúlkur í kvennaflokki.

## Karlaflokkur
### Bikarkeppni HSÍ
FH-ingar urðu bikarmeistarar í handbolta.

*16-liða úrslit*
* Víkingur – FH
* HK – Valur
* Valur 2 – Fjölnir
* ÍBV – Grótta
* ÍBV 2 – ÍR
* Mílan – Þróttur
* Haukar – Afturelding
* Fram – Selfoss
*Fjórðungsúrslit*
*
*Undanúrslit*
* Fjölnir - Valur
* FH - ÍR
*Úrslit*
* FH - Valur  27:24
Handknattleiksárið 2019-20

**Handknattleiksárið 2019-20** var keppnistímabilið í íslenskum handknattleik sem hófst haustið 2019 og lauk vorið 2020. Engir Íslandsmeistarar voru krýndir í karla- og kvennaflokki vegna Covid-faraldursins.
Handknattleiksárið 2020-21

**Handknattleiksárið 2020-21** var keppnistímabilið í íslenskum handknattleik sem hófst haustið 2020 og lauk vorið 2021. Valsmenn urðu Íslandsmeistarar í karlaflokki en KA/Þór í kvennaflokki.
Handknattleiksárið 2021-22

**Handknattleiksárið 2021-22** var keppnistímabilið í íslenskum handknattleik sem hófst haustið 2021 og lauk vorið 2022. Valsmenn urðu Íslandsmeistarar í karlaflokki en Framstúlkur í kvennaflokki.
Sameinuð malón- og metýlmalónþvagsýring

**Sameinuð malón- og metýlmalónþvagsýring** (e**.** „Combined malonic and methylmalonic aciduria, **CMAMMA“**), einnig kölluð **sameinaður malón- og metýlmalónblóðsúr** er arfgengur efnaskiptasjúkdómur (e. „metabolic disease“) sem einkennist af auknu magni malónsýru og metýlmalónsýru. Sumir vísindamenn hafa lagt fram þá tilgátu að CMAMMA gæti verið ein algengasta tegund metýlmalónískra blóðsúra og hugsanlega einn algengasti meðfæddi misbrestur efnaskipta. Sökum ótíðra greininga er sjúkdómurinn oft ekki uppgötvaður.

## Einkenni og ummerki
Klínískar svipgerðir CMAMMA eru afar misleitar og eru allt frá einkennalausum, vægum til alvarlegra einkenna. Undirliggjandi lífeðlismeinafræði þess er ekki þekkt. Greint hefur verið frá eftirfarandi einkennum:

* efnaskiptablóðsýring
* dá
* blóðsykursfall
* flog
* meltingarfærasjúkdómar
* seinkun á þroska
* taltöf
* misbrestur á að dafna
* geðsjúkdómar
* minnisvandamál
* vitræn hnignun
* heilakvilli
* hjartavöðvakvilli
* útlitsfælniseinkenni

Þegar fyrstu einkennin koma fram í æsku eru þau líklegri til að vera millistig efnaskiptasjúkdóma, en hjá fullorðnum eru þau venjulega taugafræðileg einkenni. 

## Orsök
Hægt er að skipta CMAMMA eftir orsökum í tvo aðskilda arfgenga kvilla: annar er skortur á hvatberaensíminu acyl-CoA í tengiensímaætt 3, kóðað af ACSF3 geninu (OMIM#614265); hinn kvillinn er skortur á malónýl-CoA dekarboxýlasa sem er kóðað af MLYCD geninu (OMIM#248360). 

## Greining
Sökum fjölbreyttra klínískra einkenna og þeirri staðreynd að sjúkdómurinn kemst oft í gegnum nýburaskimanir ógreindur er talið að CMAMMA sé vanviðurkennt einkenni. 

### Nýburaskimanir
Þar sem CMAMMA af völdum ACSF3 leiðir ekki til uppsöfnunar metýlmalónýl-CoA, malónýl-CoA eða própíónýl-CoA, né heldur sjást frávik í acýlkarnitínsniði, er CMAMMA ekki greint með hefðbundnum blóðskimunum nýbura. 

Sérstakt tilfelli er Quebec-hérað sem, auk blóðprufunnar, skimar einnig þvag á 21. degi eftir fæðingu með Nýburablóð- og þvagskimunaráætlun Quebec. Þetta gerir Quebec hérað áhugavert til CMAMMA rannsókna, þar sem þar er eini sjúklingahópurinn í heiminum án valbjögunar (e. „selection bias“). 

### Hlutfall malónsýru og metýlmalónsýru
Með því að reikna út hlutfall malónsýru/metýlmalónsýru í blóðvökva er hægt að greina CMAMMA með skýrum hætti frá hefðbundnum metýlmalónískum blóðsúr. Þetta á bæði við um þá sem sýna svörun við B<sub>12</sub> vítamíni og þá sem ekki svara meðferð með metýlmalóníska blóðsúra. Ekki hentar að nota malónsýrugildi og metýlmalónsýrugildi úr þvagi til að reikna út þetta hlutfall. 

Í tilfellum CMAMMA vegna ACSF3 er stig metýlmalónsýru hærra en stig malónsýru. Aftur á móti á hið gagnstæða við um CMAMMA vegna skorts á malónýl-CoA dekarboxýlasa. 

### Erfðafræðileg próf
Hægt er að greina CMAMMA með greiningu á ACSF3 og MLYCD genunum. Framlengd skimun á smitberum meðan á frjósemismeðferð stendur getur einnig borið kennsl á stökkbreytingar í ACSF3 geninu. 

## Tilvísanir
Handknattleiksárið 2022-23

**Handknattleiksárið 2022-23** er keppnistímabilið í íslenskum handknattleik sem hófst haustið 2022 og lýkur vorið 2023. 

## Karlaflokkur
### Bikarkeppni HSÍ
Nítján lið skráðu sig til leiks. Þrettán þeirra sátu hjá í fyrstu umferð. Afturelding varð bikarmeistari.

*1.umferð*
* Þór Ak. – Afturelding 21:31
* Fjölnir – Fram 29:33
* FH – Grótta 25:22

*16-liða úrslit*
* ÍBV 2 - Fram 29:48
* ÍBV - Valur 30:31
* Kórdrengir - Hörður 25:38
* Víkingur - Haukar 27:32
* HK - Afturelding 39:39 (4:5 e. vítake.)
* FH - Stjarnan 23:24
* ÍR - Selfoss 34:28
* Víðir - KA (Víðir gaf)

*Fjórðungsúrslit*
* ÍR - Fram 23:34
* Haukar - Hörður 37:30
* KA - Afturelding 32:35
* Stjarnan - Valur 30:29

*Undanúrslit*
* Afturelding - Stjarnan 35:26
* Fram - Haukar 24:32

*Úrslitaleikur*
* Afturelding - Haukar 28:27

## Kvennaflokkur
### Bikarkeppni HSÍ
Fjórtán lið skráðu sig til leiks. ÍBV varð bikarmeistari.

*1.umferð*
* ÍR – HK 25:27
* Grótta – Haukar 22:31
* Afturelding – Stjarnan 23:28
* FH – Selfoss 17:30
* Víkingur - Fjölnir/Fylkir 31:27
* ÍBV - KA/Þór 33:25

*Fjórðungsúrslit*
* Selfoss - HK 36:27
* Víkingur – Haukar 22:34
* Fram – Valur 19:25
* Stjarnan – ÍBV 22:23

*Undanúrslit*
* ÍBV - Selfoss 29:26
* Haukar – Valur 19:28

*Úrslitaleikur*
* ÍBV - Valur 31:29
Sveinbjörn I. Baldvinsson

**Sveinbjörn I. Baldvinsson** er íslenskur rithöfundur, skáld og tónlistarmaður. Hann fæddist í Reykjavík 27. ágúst 1957 og ólst upp í Hlíðunum og síðar Laugarásnum. Hann byrjaði snemma að fást við tónlist og ljóðagerð og gaf út fyrstu ljóðabókina þegar hann var 19 ára og hljómplötu með eigin tónlist og textum 21 árs. Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum við Tjörnina 1977 og BA-prófi í almennri bókmenntafræði og dönsku frá Háskóla Íslands og Háskólanum í Kaupmannahöfn 1982.

Sveinbjörn sneri sér æ meira að dramatískum skrifum og flutti haustið 1986 ásamt fjölskyldu til Los Angeles til að leggja stund á nám í slíkum skrifum við Suður-Kaliforníuháskóla. Á sama tíma hófst hann handa við að skrifa handrit að fyrstu kvikmynd sinni í fullri lengd, *[[Foxtrot (kvikmynd)|Foxtrot]]*.  Það sama ár hlaut smásaga Sveinbjarnar, „Icemaster“  fyrstu verðlaun í Smásagnakeppni Listahátíðar, en hún hefur síðan birst í safnritum víða um lönd.

Að loknu Mastersnáminu við Suður-Kaliforníuháskóla vann Sveinbjörn um skeið að ýmsum verkefnum sem handritshöfundur í Los Angeles, en varð dagskrárstjóri Innlendrar dagskrárdeildar RÚV árið 1993 og til 1996 en fékk síðan tækifæri til að starfa sem handritshöfundur í Danmörku og vann reglulega að dönskum kvikmynda- og sjónvarpsverkefnum næsta áratuginn. Þeirra þekktust eru þáttaraðirnar *[[Taxa]]* og *[[Forsvar]]*.

Sveinbjörn lék fyrr á árum í nokkrum hljómsveitum, svo sem Diabolus in Musica og jazzsveitinni Nýja kompaníið og hefur ávallt lagt stund á lagasmíðar, söngtextagerð og hljóðfæraleik meðfram ritstörfum. Þekktustu lög hans eru „Lagið um það sem er bannað“ (höfundur lags & texta) og textinn við Eurovision-lagið „All Out Of Luck“.

## Tenglar
* Umfjöllun um Sveinbjörn I. Baldvinsson á Glatkistunni