Asía

**Asía** er stærsta og fjölmennasta heimsálfa jarðar og er að mestu staðsett á norðurhveli og austurhveli. Hún er austari hluti landflæmis sem er kallað Evrasía þar sem Evrópa er vestari hlutinn. Asía er um 44,6 milljón ferkílómetrar að stærð sem eru um 30% af þurrlendi jarðarinnar og 8,7% af yfirborði hennar. Asía hefur lengi verið heimkynni meirihluta íbúa jarðar og þar risu fyrstu siðmenningarsamfélög mannkynssögunnar. Árið 2021 voru íbúar Asíu 4,7 milljarðar sem eru um 60% alls mannkyns.

Erfitt er að skilgreina mörk Asíu nákvæmlega, en gróflega eru þau oft sögð liggja suður Úralfjöll og Úralfljót, gegnum Kaspíahaf og Kákasusfjöll, þaðan í gegn um Svartahafið, Bosporussund, Marmarahaf og Dardanellasund. Þaðan liggi mörkin um Miðjarðarhaf og í gegnum Súesskurð. Asía á strönd að Norður-Íshafi í norðri, Indlandshafi í suðri og Kyrrahafi í austri.

Kína og Indland skiptust á að vera stærstu hagkerfi heims frá upphafi okkar tímatals til um 1800. Auðlegð Kína skapaði aðdráttarafl fyrir evrópska og arabíska kaupmenn, landkönnuði og landvinningamenn og í mörgum ritum var Indland eins konar táknmynd fyrir álfuna og auðæfi hennar. Fundur Ameríku orsakaðist af leit Evrópubúa að nýrri siglingaleið til Indlands. Silkivegurinn var helsta verslunarleið Asíu í austur-vestur og Malakkasund var ein helsta siglingaleiðin. Á 20. öld þróuðust hagkerfi margra Asíulanda hratt auk þess sem íbúafjöldi óx, en fjölgun íbúa hefur dregist saman síðustu áratugi. Í Asíu urðu helstu trúarbrögð heimsins til: hindúatrú, sóróismi, gyðingdómur, jainismi, búddatrú, konfúsíusismi, daóismi, kristni og íslam.

Asía býr yfir mikilli fjölbreytni þjóða, menningarsvæða, tungumála, umhverfis, efnahags og stjórnarfars. Loftslagið er líka fjölbreytt, allt frá eyðimerkurloftslagi í Mið-Austurlöndum að sífrera á Norðurslóðum. Asíu er oft skipt niður í sex svæði: Norður-, Suður-, Mið-, Austur-, Suðaustur- og Vestur-Asíu eftir landfræði og menningarsvæðum.

## Heiti
Nafnið Asía kemur upprunalega úr grísku, Ἀσία, þar sem það vísar til Litlu-Asíu. Orðið kemur fyrir í ritum Heródótosar. Pliníus var einna fyrstur til að nota heitið yfir stærra svæði. Með tímanum náði það yfir alla heimsálfuna. Hugsanlega er það dregið af akkadíska orðinu ἀσυ *asu* „að rísa“ sem vísar til rísandi sólar.

Asía var stundum kölluð Austurálfa eða Austurheimur í eldri íslenskum ritum.

## Landfræði

Asía er stærsta heimsálfan. Hún þekur um 9% af yfirborði jarðar (um 30% af þurrlendi) og strandlengjan er 62.800 km löng. Heimsálfan er oftast skilgreind þannig að hún nái yfir austari 4/5 hluta Evrasíu. Hún liggur austan við Súesskurð og Úralfjöll, og sunnan við Kákasusfjöll (eða Kuma–Manych-dældina), Kaspíahaf og Svartahaf. Asía á strönd að Kyrrahafi í austri, Indlandshafi í suðri og Norður-Íshafi í norðri. Lönd Asíu eru 49 talsins, en fimm þeirra (Rússland, Georgía, Kasakstan, Tyrkland og Aserbaísjan) eru talin vera að hluta í Asíu og að hluta í Evrópu.

Góbíeyðimörkin er í Mongólíu og Arabíueyðimörkin nær yfir stóran hluta Suðvestur-Asíu. Lengsta fljót Asíu er Jangtse í Kína. Himalajafjöll milli Nepals og Kína eru hæstu fjöll heims. Hitabeltisregnskógar vaxa í Suður-Asíu en norðar eru barr- og laufskógabelti.


File:Kerala backwaters, Palm trees 2, India.jpg|Keralalónin.
File:Naadam rider 2.jpg|Gresja í Mongólíu.
File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|Karst í Suður-Kína.
File:Akkem Valley 2011.jpg|Altaífjöll.
File:Hunza Valley from Eagle Point.jpg|Hunza-dalur.
File:Baa atoll islands.JPG|Hringrif við Maldíveyjar.
File:Red sand of the Wadi Rum desert.jpg|Wadi Rum í Jórdaníu.


### Landsvæði
Asíu hefur verið skipt í minni svæði á ýmsan hátt í gegnum tíðina. Tölfræðideild Sameinuðu þjóðanna notast við eftirfarandi skiptingu til hægðarauka, án þess að hún hafi neitt með innbyrðis skyldleika landanna að gera.

* Norður-Asía (Síbería)
* Mið-Asía (stan-löndin)
* Vestur-Asía (Mið-Austurlönd eða Austurlönd nær)
* Suður-Asía (Indlandsskagi)
* Austur-Asía (Austurlönd fjær)
* Suðaustur-Asía (Austur-Indíur og Indókína)

## Lönd í Asíu

## Tilvísanir