open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1456

Árið **1456** (**MCDLVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Óljósar heimildir um neðansjávargos nálægt Íslandi, líklega á Reykjaneshrygg.
* Marcellus Skálholtsbiskup fékk Vestmannaeyjar að léni hjá Kristjáni 1. Danakonungi.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis

* 8. júní - Halastjarna Halleys birtist á himni.
* 7. júlí - Dómstóll skipaður af Kalixtusi III páfa felldi dóminn yfir Jóhönnu af Örk úr gildi og lýsti hana saklausa.
* 21. - 22. júlí - Orrustan um Belgrad: Her János Hunyadi stökkti her Mehmets II Tyrkjasoldáns á flótta.
* 20. ágúst - Vlad Drakúla felldi Vladislav 2. fursta af Vallakíu í bardaga og gerðist sjálfur fursti.
* Luigi de Cadamosto fann Grænhöfðaeyjar.

;Fædd
* 11. júní - Anne Neville, kona Ríkharðs 3. Englandskonungs (d. 1485).
* 23. júní - Margrét af Aldinborg, síðar drottning Jakobs 3. Skotakonungs (d. 1486).

;Dáin
* 1. nóvember - Edmund Tudor, jarl af Richmond, faðir Hinriks 7. Englandskonungs.
Paul McCartney

**Sir James Paul McCartney** (fæddur 18. júní 1942) er enskur söngvari, tónlistarmaður og lagahöfundur. Hann var einn af meðlimum Bítlanna. Eftir Bítlana hóf hann sólóferil undir eigin nafni og með hljómsveitinni Wings. Hann er í *[[Heimsmetabók Guinness]]* fyrir að vera sá tónlistarmaður og lagahöfundur sem mestum árangri hefur náð í tónlistarsögunni, með 60 gulldiska og 100 milljónir seldra platna.

## Einkalíf
Paul hefur misst bæði móður sína, Mary McCartney, þann (31. október 1956) og konu, Lindu Louise Eastman McCartney, þann (17. apríl 1998), úr brjóstakrabbameini. Paul eignaðist 3 börn með Lindu: Mary, Stellu og James en hann gekk einnig dóttur hennar frá fyrra sambandi, Heather, í föðurstað. Árið 2003 eignaðist hann dótturina Beatrice með þáverandi eiginkonu, Heather Mills. Hann hefur gifst tvisvar eftir samband sitt með Lindu, síðast Nancy Shevell árið 2011. 

Paul er grænmetisæta og hefur lagt baráttunni fyrir dýravelferð lið. Þar að auki hefur hann barist gegn jarðsprengjum með eiginkonum sínum Lindu og Heather.
Paul McCartney hefur einu sinni komið til Íslands, árið 2000, þar sem hann meðal annars fór í Perluna en þar var ráðstefna um jarðsprengjur.

## Sólóplötur
* *McCartney* (1970)
* *[[Ram (plata)|Ram]]* (1971) (Paul & Linda McCartney)
* *McCartney II* (1980)
* *Tug of War* (1982)
* *Pipes of Peace* (1983)
* *Give My Regards to Broad Street* (1984)
* *Press to Play* (1986)
* *Снова В СССР* (1988) (ábreiðuplata)
* *Flowers in the Dirt* (1989)
* *Off the Ground* (1993)
* *Flaming Pie* (1997)
* *Run Devil Run* (1999) (ábreiðuplata)
* *Driving Rain* (2001)
* *Chaos and Creation in the Backyard* (2005)
* *Memory Almost Full* (2007)
* *Kisses on the Bottom* (2012) (ábreiðuplata)
* *New* (2013)
* *Egypt Station* (2018)
* *McCartney III* (2020)

## Wings
* *Wild Life* (1971)
* *Red Rose Speedway* (1973)
* *Band on the Run* (1973)
* *Venus and Mars* (1975)
* *Wings at the Speed of Sound* (1976)
* *London Town* (1978)
* *Back to the Egg* (1979)

## Klassísk tónlist
* *Paul McCartney's Liverpool Oratorio* (1991) (með Carl Davis)
* *Standing Stone* (1997)
* *Working Classical* (1999)
* *Ecce Cor Meum* (2006)
* *Ocean's Kingdom* (2011) (með Peter Martins)

## Tilvísanir
George Harrison

**George Harrison** (f. 25. febrúar 1943 í Liverpool – d. 29. nóvember 2001 í Los Angeles ) var enskur gítar- og sítarleikari, söngvari, laga- og textahöfundur, upptökustjóri og plötu- og kvikmyndaframleiðandi. Hann var einn af fjórum meðlimum Bítlanna og var kallaður *þögli bítillinn*. Meðal lagasmíða hans hjá Bítlunum voru lögin *Something*, *Taxman*, *Within You Without You*, *While My Guitar Gently Weeps*  og *Here Comes the Sun*. Hann kynntist indverskri tónlist og lærði á sítar af indverska tónlistarmanninum Ravi Shankar. Fyrsta bítlalagið með sítar var *Norwegian Wood* (1965).

Harrison hóf sólóferil eftir upplausn Bítlanna og var' platan *All Things Must Pass* og smáskífan af henni *My Sweet Lord* (1970) vinsæl. Síðar átti hann smellinn *Got My Mind Set on You* (1987). Árið 1988 stofnaði hann súperhljómsveitina Traveling Wilburys sem gaf út tvær plötur. 

Harrisson stofnaði kvikmyndafyrirtækið HandMade Films árið 1978 í því miði að styrkja mynd Monty Python *Life of Brian* sem missti fjármagn vegna meints guðlasts í handritinu. Hann framleiddi síðar fleiri myndir.

Harrison var tvígiftur. Fyrri kona hans var fyrirsætan Pattie Boyd og voru þau gift frá 1966 til 1974. Seinni kona hans var Olivia Trinidad Arias. Þau eignuðust einn son: Dhani Harrison.
George aðhylltist Hindúisma á 7. áratug 20. aldar og mátti greina það í ýmsum verka hans.
 
Harrison var náinn vinur Erics Claptons. Hann er sá eini af Bítlunum sem gaf út sjálfsævisögu. Hún kom út 1980 og heitir Ég um mig frá mér til mín (I Me Mine). 

Harrisson greindist með krabbamein í hálsi árið 1997. Hann varð fyrir lífshættulegri stunguárás árið 1999 þegar geðsjúkur maður braust inn í heimili hans. Krabbameinið kom síðar aftur og fór það í lungun og lést Harrison þann 29. nóvember árið 2001.

## Sólóskífur
* *Wonderwall Music* (1968)
* *Electronic Sound* (1969)
* *All Things Must Pass* (1970)
* *Living in the Material World* (1973)
* *Dark Horse* (1974)
* *Extra Texture (Read All About It)* (1975)
* *Thirty Three & 1/3* (1976)
* *George Harrison* (1979)
* *Somewhere in England* (1981)
* *Gone Troppo* (1982)
* *Cloud Nine* (1987)
* *Brainwashed* (2002)

## Lög samin af Harrison með Bítlunum
### With the Beatles
* Don't Bother Me
### A Hard Day's Night
*I'm Happy Just to Dance with You
### Help!
*I Need You
*You Like Me Too Much
### Rubber Soul
*Think for Yourself
*If I Needed Someone
### Revolver
*Taxman
*I Want to Tell You
*Love You To
### Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band
*Within You Without You
### Magical Mystery Tour
*Blue Jay Way
### The Beatles/White Album
*While My Guitar Gently Weeps
*Piggies
*Long, Long, Long
*Savoy Truffle
### Yellow Submarine
*It's All Too Much
*Only a Northern Song
### Abbey Road
*Something
*Here Comes the Sun
### Let It Be
*I Me Mine
*For You Blue

## Tenglar
* 
* 

## Tilvísanir
1482

Árið **1482** (**MCDLXXXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Þorleifur Björnsson kom heim frá Noregi með hirðstjóravöld og fyrirskipun frá norska ríkisráðinu um að skipti á eigum Guðmundar ríka Arasonar, sem gerð höfðu verið á Alþingi 1480, skyldu ógild.
* Þorleifur Björnsson lét reisa virki á Reykhólum.
* Andrés Guðmundsson kom að Reykhólum þegar Þorleifur var ekki heima og náði virkinu á sitt vald. Hann settist þar að með flokk manna, þar á meðal nokkrar erlendar skyttur, og er þar fyrst getið um byssur á Íslandi.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* Portúgalar reistu Elmina-kastala á Gullströndinni til að hafa stjórn á gullversluninni.
* Portúgalskir sæfarar fundu mynni Kongófljóts.
* Tatarar frá Krímskaga réðust á Kiev.
* Leonardo da Vinci setti fram hugmynd að brynvörðu farartæki til að nota á vígvelli, eins konar skriðdreka.
* Fyrsta bók sem prentuð var á Norðurlöndum prentuð í Danmörku.

;Fædd

;Dáin
* 27. mars - María af Búrgund, kona Maxímilíans 1. keisara (f. 1457).
* 25. ágúst - Margrét af Anjou, Englandsdrottning, kona Hinriks 6. (f. 1429).
* Luca della Robbia, ítalskur myndhöggvari (f. 1400).
1467

Árið **1467** (**MCDLXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Björn Þorleifsson hirðstjóri veginn af enskum sjómönnum ásamt sjö öðrum á Rifi á Snæfellsnesi. Þorleifur sonur hans var tekinn höndum en síðar keyptur laus.

### Fædd

### Dáin
* Björn Þorleifsson hirðstjóri (f. 1408).

## Erlendis
* Karl Knútsson Bonde varð konungur Svíþjóðar í þriðja sinn og nefndist eftir það Karl 2. (nú Karl 8.).
* Onin-borgarastyrjöldin hefst í Japan og þar með Sengokutímabilið.

### Fædd
* 1. janúar - Sigmundur 1., konungur Póllands og stórhertogi af Litáen (d. 1548).

### Dáin
* 15. júní - Filippus 3., hertogi af Búrgund (f. 1396).
* 3. september - Elinóra af Portúgal, keisaraynja hins Heilaga rómverska keisaradæmis, kona Friðriks 3. keisara (f. 1434).
* 15. desember - Jöns Bengtsson Oxenstierna, erkibiskup í Svíþjóð (f. um 1417).
Serra da Estrela

**Serra da Estrela** (ísl: *fjallgarður stjarna*) er hæsti fjallgarður Portúgals og í honum er hæsti tindurinn á meginlandi Portúgals (Pico fjallið á Asóreyjunum er hærra), 1.993 metrar. Konungur Portúgals, João V, skipaði svo fyrir á 19. öld að 7 metra hár turn yrði reistur á tindinum svo hann næði 2000 metrunum.


Serra da Estrela-116-Landschaft mit Wolken-2011-gje.jpg
Serra da Estrela-132-Dorf-2011-gje.jpg
Serra da Estrela-148-Felsen-2011-gje.jpg
Serra da Estrela-152-Felsen-2011-gje.jpg
Serra da Estrela-180-Allium-2011-gje.jpg
Serra da Estrela-194-Titanengeroell-2011-gje.jpg
Serra da Estrela-210-Ziegen-2011-gje.jpg
Serra da Estrela-218-Kraftwerk-2011-gje.jpg
Madredeus

**Madredeus** er portúgölsk hljómsveit sem helst er þekkt fyrir að blanda saman fado og nútíma þjóðlagatónlist. Nafn hljómsveitarinnar er dregið af klaustri þar sem hljómsveitin byrjaði að spila, *Madre de Deus* (ísl: guðsmóðirin).

Hróður hljómsveitarinnar barst utan Portúgals þegar bandaríski leikstjórinn Wim Wenders bað um að fá að nota tónlist hennar í kvikmyndinni *Lisbon Story*.

Hljómsveitin hefur selt yfir 3 milljónir platna um allan heim.

## Videos
*O Navio (The Ship): http://www.youtube.com/watch?v=dfVlzgZRWFo&feature=related
*O Pomar das Laranjeiras (The Orange-tree Orchard): http://www.youtube.com/watch?v=R66UVTHv1o4&feature=related
*Adeus (Good-bye): http://www.youtube.com/watch?v=uLwrjQkytfc&feature=related
*Coisas Pequenas (Small Things): http://www.youtube.com/watch?v=1vZpw6SlK5A&feature=related
*O Mar (The Sea): http://www.youtube.com/watch?v=YSe35k04UWc&feature=related
*O Paraíso (Paradise): http://www.youtube.com/watch?v=WT4yrqpHvjE&feature=related
*Vem (Come): http://www.youtube.com/watch?v=40CpthZMudI&feature=related
Eça de Queirós

**José Maria Eça de Queirós** eða einfaldlega Queiroz (25. nóvember, 1845 – 16. ágúst, 1900) er frægasti rithöfundur portúgala fyrr og síðar.

Meðal verka hans eru: *Glæpur föður Amaro* (*O Crime do Padre Amaro*), *ráðgáta Sintra vegarins* (*O Mistério da Estrada de Sintra*) og *Bazilio frændi* (*O Primo Bazilio*).
Vodafone

**Vodafone Group** er breskt farsímafyrirtæki með höfuðstöðvar í Newbury, Berkshire, Englandi. Fyrirtækið er stærsta farsímafyrirtæki heimsins, sé miðað við veltu, og starfar í 27 löndum. Fyrirtækið á jafnframt samvinnu við önnur fyrirtæki (án þess að eiga hlut í þeim) í 32 löndum. Nafn fyrirtækisins stendur fyrir **VO**ice-**DA**ta-**F**ax-**O**ver-**NE**t.
Vattarsaumur

**Vattarsaumur** eða nálbragð  er útsaumur með stórri nál úr tré, beini eða málmi. Líkt og í prjóni og hekli var þráðurinn lykkjaður en í grundvallaratriðum var aðferðin annars eðlis. Áferðin á vattarsaum svipar til hekls en teygjanleikinn er ekki sá sami. Vattarsaumur er forn saumaðferð sem notuð var áður en Íslendingar lærðu að prjóna. Hlutir unnir með vattarsaumi eru sterkir en ekki teygjanlegir.

## Tenglar
*Nalbinding
* Nålebinding Techniques in the Viking Age
* Naalbinding
* Basic Nålbinding 
* Neulakinnas 
*  Nalbinding 101: The ųle stitch 
*Nalbinding Socks: Methods of Construction
Vasco da Gama-brúin

**Vasco da Gama brúin** er brú yfir Tagus ána sem rennur um Lissabon, Portúgal. Hún er önnur lengsta brú í Evrópu, eða alls 17.200 metrar. Brúin var nefnd í höfuðið á portúgalska landkönnuðinum Vasco da Gama.

Brúin var hönnuð fyrir jarðskjálfta 4,5 sinnum stærri en jarðskjálftinn sem lagði Lissabon í rúst árið 1755 (talinn vera 8,7 stig) og hún þolir allt að 250 kílómetra vindhraða á klukkustundu.

Vinna við brúna hófst árið 1995 og hún var opnuð fyrir umferð þann 29. mars árið 1998, aðeins 18 mánuðum eftir að vinna við hana hófst og 500 árum eftir að Vasco da Gama fann sjóleiðina frá Evrópu til Indlands.

Það kostar 2,15 evrur að fara yfir brúna til norðurs en farþegar á suðurleið greiða ekkert gjald.

## Tilvísanir
Skandinavía

**Skandinavía** er fornt hugtak sem hefur hvorki einhlíta merkingu á íslensku né öðrum málum.

Greina má milli þriggja nota:

* Skandinavía sem landafræði- og jarðfræðilegt hugtak yfir löndin Noreg, Svíþjóð og þann hluta Finnlands sem er á Skandinavíuskaga.

* Skandinavía sem pólitískt og menningarlegt hugtak yfir þau samfélög sem hafa skandinavísk mál að móðurmáli, það er dönsku, norsku eða sænsku.

* Á mörgum tungumálum er Skandinavía notað sem samheiti yfir Norðurlönd. Það er að auk Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar, eru einnig Ísland, Færeyjar, Finnland, Áland og Grænland talin til Skandinavíu.

## Orðsifjar
Heitið er dregið af latneska heitinu *Scandināvia*. Það deilir trúlega uppruna með heitinu *[[Skánn]]*. Bæði heitin *Skandinavía* og *Skánn* eru talin eiga upptök í frumgermönsku rótinni **Skaþinawjō* (af **skaþô* (skaði) og **awjō* (ey)) sem síðar myndaði *Scedenig* í fornensku og *Skáney* í fornnorrænu, sem er nú *Skánn* á íslensku.  Heitið *Skandinavía* merkti þá hugsanlega *skaðleg ey*, sem hefur ef til vill átt við varasamar sandeyrar og sker undan ströndum Skáns.

Elsta heimildin sem nefnir Skandinavíu er Náttúrusaga Pliníusar eldri (23–79 e.Kr.). Ýmsar tilvísanir finnast einnig í ritum eftir Pýþeas, Tacítus, Ptolemaios, Prokopios och Jordanes. Talið er að það heiti sem Pliníus notaði sé af vesturgermönskum uppruna, og hafi í fyrstu átt við Skán.

## Tengt efni
* Norðurlönd
* Fennóskandía

## Tenglar

* 

## Heimildir
Egða

**Egða** (danska: *Ejderen*; þýska: *Eider*) er fljót sem myndar söguleg landamæri milli hertogadæmanna Slésvíkur og Holsetalands. Á miðöldum markaði áin landamæri Danmerkur og Þýskalands.

Egða er um 180 kílómetra löng og er lengsta fljót í þýska sambandsríkinu Slésvík-Holtsetalandi. Upptök hennar eru sunnan við Kíl og þaðan rennur hún bugðótta leið út í Norðursjó. Hún rennur í gegnum bæina Bordesholm, Kíl, Rendsborg, Friedrichstadt og Tönning. Á 110 kílómetra kafla er hún skipgeng þar eð hún er hluti af Egðuskurðinum og Kílarskurðinum.
Hampshire-sýsla (Vestur-Virginíu)

**Hampshire** er sýsla í austurhluta Vestur-Virginíu í Bandaríkjunum. Íbúafjöldi sýslunnar var 21.542 árið 2004. Sýslan er 1.670 km² að flatarmáli. Hampshire er gömul sýsla í Vestur-Virginíu. Sýslan var mynduð 1753 úr hlutum sýslanna Frederick og Augusta. Sýslan dregur nafn sitt af Hampshire í Englandi.

## Aðliggjandi svæði
*Mineral-sýsla (vestri)
*Allegany-sýsla (Maryland) (norðri)
*Morgan-sýsla (norðaustri)
*Frederick-sýsla (Virginía) (austri)
*Hardy-sýsla (suðri)
*Grant-sýsla (suðvestri)

## Borgir og bæir
*Capon Bridge
*Romney (Höfuðborg)

## Sveitarfélög
Skandinavíuskagi

**Skandinavíuskagi** er skagi á norðurhluta meginlands Evrópu. Skaginn er hluti af Fennóskandíuskaga. Skandinavíuskagi hefst ekki við nein ákveðin mörk en yfirleitt er hann skilgreindur eftir hugsaðri línu frá Kirkenes í Noregi suður að norðurströnd Helsingjabotns. Þar með lendir ræma af Finnlandi á skaganum. Annars eru það Noregur og Svíþjóð sem skipta skaganum á milli sín. 

Skandinavíuskagi er um 1850 km að lengd og milli 370 og 805 km að breidd og um 770.000 km² að flatarmáli. Skaginn er umlukinn hafi nema þar sem hann tengist Kólaskaga. Að norðan liggur Barentshaf; að vestan Noregshaf; að suðvestan Norðursjór ásamt Kattegat og Skagerrak; að austan Helsingjabotn í Eystrasalti.

Mikill fjallgarður, Skandinavíufjöll, gengur suður allan skagann og er hann hæstur vestan til, á landsvæði Noregs. Hæstu tindar eru Glittertind sem er 2.470 m að hæð og Galdhøpiggen sem er 2.469 m að hæð. Jostedalsbreen í Noregi er stærsti jökull á meginlandi Evrópu. Um fjórðungur skagans er norðan við heimskautsbaug. Nyrsti oddi skagans er Nordkapp í Finnmörku og sá syðsti er Smygehuk á Skáni.
1477

Árið **1477** (**MCDLXXVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Magnús Eyjólfsson varð biskup í Skálholti.
* Eldgos á Veiðivatnasvæðinu. Laugahraun varð til.
* Kristófer Kólumbus kom hugsanlega til Íslands.

### Fædd

### Dáin
* Oddur Ásmundsson, lögmaður.

## Erlendis

* 10. febrúar - María af Búrgund erfði hertogadæmi föður síns, Karls djarfa.
* 18. ágúst - María af Búrgund giftist Maximillian 1., síðar keisara hins Heilaga rómverska ríkis.
* 18. nóvember - William Caxton prentaði fyrstu bókina sem prentuð var í Englandi, *Dictes or Sayengis of the Philosophres*.
* Háskólinn í Uppsölum stofnaður í Svíþjóð.

### Fædd
* 25. janúar - Anna, hertogaynja af Bretagne og drottning Frakklands (d. 1514).

### Dáin
* 5. janúar - Karl djarfi hertogi af Búrgund (f. 1433) féll í orrustunni um Nancy.
Os Lusíadas

**Os Lusíadas** (í þýðingu *Lúsitaníumennirnir*, eða *Íbúar Lúsitaníu*) er ljóðabálkur sem talinn er eitt af höfuðverkum portúgalskra bókmennta. Hann var skrifaður af Luís de Camões, var fyrst prentaður árið 1572 og fjallar um portúgölsku landafundina á 14. – 17. öld.

Það tók höfundinn um 30 ár að skrifa ljóðabálkinn.

Camões las ljóðabálkinn fyrir Sebastian, konung Portúgals, sem varð svo uppnæmur að hann varð staðráðnari en fyrr í að leggja í krossferð, sem að endingu kostaði hann lífið.

## Tilvísanir
Jótland

**Jótland** eða (Jótlandsskagi) er meginlandshluti Danmerkur. Skaginn er ekki með náttúruleg landamæri í suðri þar sem hann tengist evrópska meginlandinu en þau skil hafa ýmist legið eftir Saxelfi, Egðu, Danavirki, dansk-þýsku landamærin frá 1920 eða við Konungsá.

Nyrsti hluti skagans er raunar eyja og kallast Vendsyssel-Thy eða Norðurjóska eyjan (Nørrejyske Ø) eða Jótland norðan Limafjarðar.

Landafræði

Jótlandsskagi nær frá sandrifjunni Grenen á Norður-Jótlandseyju í norðri að bökkum Elbu í suðri. Skaginn er einnig kallaður Kimbríska skaginn.

Jótland sem menningarlandfræðilegt hugtak vísar að mestu leyti aðeins til danska hluta skagans, frá Grenen að landamærum Danmerkur og Þýskalands. Stundum er norðurhluti Slésvík-Holtsetalands niður að Æðarfjalli (Suður-Slésvík) einnig innifalinn í menningarlandfræðilegri skilgreiningu Jótlands, þar sem Æðarfjall var sögulega suðurlandamæri Danmerkur og menningarleg og tungumálaleg mörk milli Norðurlandanna og Þýskalands frá um 850 til 18. aldar.

Í Danmörku getur hugtakið Jylland átt við bæði allan skagann og svæðið milli Grenen og annað hvort landamæra Danmerkur og Þýskalands eða Æðarfjalls.

Í Þýskalandi er skaginn í heild sinni hins vegar aðeins nefndur Kimbrische Halbinsel eða Jütische Halbinsel, en hugtakið Jútland er eingöngu frátekið fyrir menningarlandfræðilega skilgreiningu Jótlands.

Landamæri á sjó
1476

Árið **1476** (**MCDLXXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi
* 
### Fædd

### Dáin
* Loftur Ormsson Íslendingur, höfðingi og vopnari á Staðarhóli í Saurbæ (f. um 1440).
* Sveinn spaki Pétursson, biskup í Skálholti (f. fyrir 1420).

## Erlendis
* Visby á Gotlandi sagði sig úr Hansasambandinu.
* Smíði Lundúnabrúar hófst.
* Eysteinn Eysteinsson meyla var valinn Noregskonungur á Eyraþingi.

### Fædd
* 28. júní - Páll IV páfi (d. 1559).
* Leópold 6., hertogi Austurríkis (d. 1230).

### Dáin
* Vlad Drakúla, fursti af Vallakíu myrtur (f. 1431). 
* Johann Müller, þýskur stærðfræðingur (f. 1436).
* Jean Gobelin, franskur litari og vefari, sem góbelínvefnaður er kenndur við.
1486

Árið **1486** (**MCDLXXXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Englendingar tóku Hansakaupfar með 11 manna áhöfn herskildi í Straumsvík, sigldu því til Galloway og seldu það með rá og reiða.

### Fædd

### Dáin
* Þorleifur Björnsson, hirðstjóri (f. um 1440).
* Margrét Vigfúsdóttir, húsfreyja á Möðruvöllum (f. um 1406).

## Erlendis
* Hinrik 7. Englandskonungur giftist Elísabetu af York til að sameina ættirnar tvær, Lancaster og York.
* Ritið *Um byggingarlistina* eftir rómverska húsameistarann Vitrúvíus, sem uppi var 1. öld fyrir Krist, prentað í Róm. Það hafði mikil áhrif á byggingarlist endurreisnartímans.
* Provence var innlimað í Frakkland.

### Fædd
* 20. september - Arthúr, prins af Wales, sonur Hinriks 7. Englandskonungs (d. 1502).

### Dáin
* Margrét af Aldinborg, kona Jakobs 3. Skotakonungs (f. 1456).
1440

Árið **1440** (**MCDXL** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Eldgos í eða við Heklu.
* Gozewijn Comhaer Skálholtsbiskup fór úr landi en kom aftur tveimur árum síðar.
* Jón Gamlason varð ábóti í Þingeyraklaustri.

### Fædd

### Dáin
* Helgi Guðnason, lögmaður á Stóru-Ökrum.

## Erlendis
* 9. apríl - Eiríkur af Pommern settur af sem konungur Danmerkur og Kristófer af Bæjaralandi tók við.
* 22. október - Gilles de Rais, fyrirmyndin að Bláskeggi, játaði á sig morð á fjölda barna og var dæmdur til dauða.
* 27. nóvember - Karl hertogi af Orléans, nýkominn heim eftir að hafa verið gísl í Englandi í tæpan aldarfjórðung, giftist þriðju konu sinni, Maríu af Cleves.

### Fædd
* 22. janúar - Ívan mikli Rússakeisari (d. 1505).
* Steinn Sture eldri, ríkisstjóri Svíþjóðar 1470–1497 og 1501–1503.

### Dáin
* 26. október - Gilles de Rais, franskur aðalsmaður (hengdur) (f. 1404).
* (líklega) - Jón Vilhjálmsson Craxton, biskup á Hólum og í Skálholti.
1474

Árið **1474** (**MCDLXXIV** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* 12. desember - Eftir lát Hinriks IV af Kastilíu brýst út borgarastyrjöld milli Ísabellu og systur hennar Jóhönnu.

## Fædd
* 8. september - Ludovico Ariosto, ítalskt skáld (d. 1533).

## Dáin
* 12. desember - Hinrik IV af Kastilíu.
1480

Árið **1480** (**MCDLXXX** í rómverskum tölum)

## Ísland

* Íslendingar sendu kvörtunarbréf til Kristjáns 1. Danakonungs um vetursetu útlendinga, sem þeir segja til stórskaða fyrir landið, meðal annars vegna þess að þeir lokki til sín vinnufólk frá bændum.
* Á Alþingi skiptu tólf menn sem til þess voru skipaðir eignum Guðmundar Arasonar ríka, sem gerður var útlægur 1446, í þrjá hluta samkvæmt konungsbréfi, milli Solveigar dóttur hans, erfingja Björns Þorleifssonar hirðstjóra og svo Kristjáns 1. konungs sjálfs. Skiptin voru Solveigu mjög hagstæð og fékk hún margfaldan hlut á við hina.
* Þorleifur Björnsson sigldi á konungsfund til að reyna að fá skiptin eftir Guðmund ríka gerð ógild.
* Október - Ólafur Rögnvaldsson Hólabiskup lét menn fara að Bjarna Ólasyni og handsama hann vegna Hvassafellsmála.
* (líklega) Torfajökull gaus.
* Eyjólfur Einarsson varð lögmaður sunnan og austan.

### Fædd
* Jón Magnússon, lögréttumaður á Svalbarði og ættfaðir Svalbarðsættar (d. 1564).

### Dáin

## Erlendis
* 23. maí - Mehmed 2. soldán sendi her Osmanaríkisins til að reyna að ná Ródos. Umsátri þeirra um Ródosborg lauk þó eftir að herinn gerði árangurslaust áhlaup 28. júlí. Það var ekki fyrr en 1522 sem Ródos féll í hendur Osmana.
* Þær rústir sem enn stóðu af vitanum í Alexandríu voru notaðar til að byggja virki.
* Spænski rannsóknarrétturinn stofnaður af Ferdinand og Ísabellu.
* Staðan mikla við Úgrafljót leiðir til þess að Rússland öðlast sjálfstæði frá Gullnu hirðinni.

### Fædd
* 10. janúar - Margrét af Austurríki, ríkisstjóri Niðurlanda (d. 1530).
* 18. apríl - Lucrezia Borgia, ítölsk hefðarkona, dóttir Alexanders VI páfa (d. 1519).
* Ferdinand Magellan, portúgalskur landkönnuður (d. 1521).

### Dáin
* 10. júlí - René 1., konungur Napólí (f. 1409).
1470

Árið **1470** (**MCDLXX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Hinrik Kepken kom til landsins og tók við hirðstjórn.
* Magnús Eyjólfsson varð ábóti í Helgafellsklaustri.
* Sög nefnd í fyrsta sinn í íslenskri heimild og var það á Eyri við Seyðisfjörð vestra.

### Fædd
* Solveig Rafnsdóttir, síðasta abbadís í Reynistaðarklaustri (d. 1562).

### Dáin

## Erlendis
* 15. maí - Steinn Sture eldri varð ríkisstjóri Svíþjóðar þegar Karl Knútsson Bonde lést og átti engan skilgetinn erfingja.
* Játvarður 4. Englandskonungur flúði til Frakklands og Hinrik 6. tók við. Játvarður sneri aftur ári síðar.
* Portúgalar komust í kynni við Fanta á Gullströndinni (nú Gana).
* Alfons 5. Portúgalskonungur lagði borgina Arzila í Norður-Afríku undir sig.

### Fædd
* 30. júní - Karl 8. Frakkakonungur (d. 1498).
* 4. nóvember - Játvarður 5., konungur Englands (d. 1483).

### Dáin
* 15. maí - Karl Knútsson Bonde, konungur og ríkisstjóri Svíþjóðar (f. 1408 eða 1409).
1479

Árið **1479** (**MCDLXXIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Magnús Eyjólfsson varð Skálholtsbiskup.
* Hrafn Brandsson varð lögmaður norðan og vestan.
* Lagarfljótsormsins fyrst getið í ritaðri heimild.

### Fædd

### Dáin
* Solveig Þorleifsdóttir í Víðidalstungu og á Miklabæ (f um 1415).
* Ólöf ríka Loftsdóttir á Skarði (f. um 1410).

## Erlendis
* 20. janúar - Ferdinand 2. varð konungur Aragóníu og stýrði þá ásamt konu sinni, Ísabellu drottningu Kastilíu, mestöllum Spáni.
* 1. júní - Kaupmannahafnarháskóli stofnaður.

### Fædd
* 15. júní - Lisa del Giocondo, talin fyrirmyndin að Mónu Lísu (d. 1542).
* 6. nóvember - Jóhanna Kastilíudrottning (Jóhanna vitskerta) (d. 1555).

### Dáin
* 20. janúar - Jóhann 2., konungur Aragóníu (f. 1397).
1489

Árið **1489** (**MCDLXXXIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Jón var vígður ábóti í Munkaþverárklaustri.

### Fædd
* Guðrún Björnsdóttir eldri, húsfreyja á Núpi (d. 1563).

### Dáin

## Erlendis
* 14. mars - Katrín Cornaro, drottning Kýpur seldi Feneyingum eyjuna.
* 26. mars - Englendingar og Spánverjar sömdu um að Arthúr, elsti sonur Hinriks 8. Englandskonungs, skyldi giftast Katrínu af Aragóníu.
* Taugaveikifaraldur gekk á Spáni og er það fyrsta heimildin um sjúkdóminn í Evrópu.

### Fædd
* 2. júlí - Thomas Cranmer, erkibiskup af Kantaraborg (d. 1556).
* Ágúst - Antonio da Correggio, ítalskur listmálari (d. 1534).
* 28. nóvember - Margrét Tudor, drottning Skotlands, kona Jakobs 4. (d. 1541).

### Dáin
1490

Árið **1490** (**MCDXC** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Hans Danakonungur gerði samkomulag við Englendingar um fiskveiðar og verslun á Íslandi. Lauk þar með stríði Danmerkur og Englands sem hófst 1467.
* 1. júlí - Píningsdómur samþykktur á Alþingi. Hann ógilti samkomulag Danakonungs og Englendinga.

### Fædd

### Dáin
* Akra-Kristín Þorsteinsdóttir, húsfreyja á Stóru-Ökrum.
* Magnús Eyjólfsson, biskup í Skálholti.

## Erlendis
* Kaþólskir trúboðar komu til Kongó í Afríku.
* Anna hertogaynja af Bretagne giftist Maxímilían 1. af Austurríki 1490 með staðgengli. Hjónaband þeirra var þó ógilt síðar og höfðu þau þá aldrei hist.

### Fædd
* Olaus Magnus, sænskur prestur og sagnaritari (d. 1557).

### Dáin
* 6. apríl - Matthías Corvinus, konungur Ungverjalands (f. 1443).
* 12. maí - Jóhanna, krónprinsessa af Portúgal (f. 1452).
1495

Árið **1495** (**MCDXCV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Plágan síðari, sem kom til landsins 1494, gekk enn um landið.
* Helgi Oddsson varð lögmaður sunnan og austan.

### Fædd

### Dáin
* Ólafur Rögnvaldsson Hólabiskup.
* Ásgrímur Jónsson, ábóti í Þingeyraklaustri.
* Solveig Björnsdóttir, húsfreyja á Skarði (f. um 1450).
* Erlendur Erlendsson, sýslumaður á Hlíðarenda.
* Eyjólfur Einarsson, lögmaður sunnan og austan.
* Guðrún Gunnlaugsdóttir, fyrri kona Jóns Sigmundssonar lögmanns.

## Erlendis
* 22. febrúar - Karl 8. Frakkakonungur hélt innreið sína í Napólí og gerði tilkall til hásætis ríkisins. Hann var krýndur konungur en tapaði borginni fljótlega aftur og varð að hverfa heim til Frakklands.
* 1. júní - Munkurinn John Cor skráði fyrstu þekktu lögunina af skosku viskíi.
* 25. október - Manúel 1. tekur við ríki í Portúgal.
* Haust - Rússar réðust inn í Finnland (Kirjálaland) en bíða ósigur þegar mikil sprengja springur í virkinu í Viborg 30. nóvember.
* Fyrsta bókin sem prentuð var á dönsku kom út í Kaupmannahöfn, *Den danske Rimkrønike* (Danska rímkrónikan), söguljóð um fyrstu Danakonungana.
* Fyrsta bókin sem prentuð var á sænsku kom út í Stokkhólmi, *Bock aff dyäffwlens frästile* (Bók um freistingar djöfulsins), þýdd bók sem átti að kenna almenningi að forðast freistingar hins illa.

### Fædd
* Leó Afríkanus, súdanskur sagnfræðingur (d. 1554).

### Dáin
* 31. maí - Cecily Neville, móðir Játvarðs 4. og Ríkharðs 3. Englandskonunga (f. 1415).
* 10. nóvember - Dóróthea af Brandenborg, Danadrottning.
* 25. október - Jóhann Portúgalskonungur (f. 1455).
1460

Árið **1460** (**MCDLX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Ólafur Rögnvaldsson kom heim eftir að hafa tekið biskupsvígslu og tók við biskupsembætti á Hólum.
### Fædd

### Dáin
* Marcellus Skálholtsbiskup drukknaði við Svíþjóð í ársbyrjun.

## Erlendis

* 5. mars - Kristján 1. var kjörinn greifi af Holtsetalandi og hertogi af Slésvík og lýsti því þá yfir að héruðin skyldu ávallt fylgjast að.
* 4. maí - Portúgalskir sæfarar fundu Grænhöfðaeyjar.
* Júní - Jarlinn af Warwick og Játvarður jarl af March (seinna Játvarður 4.) lentu með her á Englandi og tóku London.
* 10. júlí - Rósastríðin: Orrustan við Northampton. Hersveitir hertogans af York unnu sigur á konungsmönnum og Hinrik 6. konungur var tekinn höndum. Hann féllst á að gera Ríkharð hertoga að erfingja sínum en ekki Játvarð son sinn.
* 30. desember - Rósastríðin: Orrustan við Wakefield. Ríkharður hertogi af York féll þar og næstelsti sonur hans, jarlinn af Rutland, var tekinn af lífi eftir bardagann.
* Háskólinn í Basel í Sviss var stofnaður.

### Fædd
* Svante Nilsson Sture, ríkisstjóri Svíþjóðar (d. 1512).
* (Sennilega) Tristan da Cunha, portúgalskur landkönnuður (d. 1540).

### Dáin
* 3. ágúst - Jakob 2. Skotakonungur (f. 1430).
* 13. nóvember - Hinrik sæfari, prins af Portúgal (f. 1394).
* 30. desember - Ríkharður hertogi af York (f. 1411).
* 31. desember - Játmundur jarl af Rutland, sonur Ríkharðs hertoga, líflátinn (f. 1443).
Á bleikum náttkjólum

**Á bleikum náttkjólum** er hljómplata sem Megas gaf út árið 1977 í samstarfi við Spilverk Þjóðanna.

Það var Jóhann Páll Valdimarsson bókaútgefandi sem fékk Megas til að ganga í eina sæng með Spilverki Þjóðanna og skapa **Á bleikum náttkjólum**. Egill Ólafsson fékk kjallara á Bergstaðastrætinu lánaðan hjá tengdaföður sínum til æfinga og þar vörðu hljómlistarmennirnir sumrinu í að stilla saman strengi. Upptökur fóru fram í Hljóðrita í Hafnarfirði og hófust þær yfirleitt seinni part kvölds. Þegar spurðist út hvað væri í gangi, vakti það furðu margra að þessir listamenn störfuðu saman því þeir þóttu nokkuð ólíkir. Ýmsir sem þekktu til birtust í stúdíóinu til að sannreyna orðróminn og gefa góð ráð. Auk Spilverksins komu nokkrir aðrir tónlistarmenn að gerð plötunnar svo sem Karl Sighvatsson.

Útlit plötunnar sá Kristján Kristjánsson um. Á framhlið plötunnar er þrívíddar collage þar sem stuðst er að nokkru við texta plötunnar í táknmyndum en einnig spilar tíðarandinn inn í myndverkið. 

Þegar platan kom út var gerð sjónvarpsauglýsing sem tekin var upp í Iðnó en hún var stöðvuð eftir tvær birtingar vegna ósæmilegs innihalds. Einnig kom platan út á snældu og fylgdi þar aukalag sem ekki var á plötunni.

## Lagalisti

# Heilnæm eftirdæmi
# Saga úr sveitinni
# Heimspekilegar vangaveltur um þjóðfélagsstöðu
# Gamli skrjóðurinn
# Útumholtoghólablús
# Fátækleg kveðjuorð (til-)
# Paradísarfuglinn
# Af Síra Sæma
# Jón Sívertsen og sjálfstæðisbarningur ísfirskra
# Orfeus og Evridís
# Við sem heima sitjum #45
# Vögguljóð á tólftu hæð

Á sérútgáfu plötunar bættust eftirfarandi lög við:

# Hugboð um borgarastyrjöld
# Um raungildisendurmat umframstaðreynda
# Gamli skrjóðurinn (orgelsversion)
# Um raungildisendurmat umframstaðreynda (demó)
# Brúðarnótt
# Þórdísarstofa
# Til heiðurs hitaveitunni
# Tarzan
# Huggun
# Heyri ég hljóm
Jafna Eulers

----
**Jafna Eulers** eða **Eulersjafna** er aljafna kennd við Leonhard Euler. Hún er gjarnan kölluð fegursta jafna stærðfræðinnar því hún inniheldur nokkrar grundvallaraðgerðir stærðfræðinnar: samlagningu, veldisfall og margföldun og fimm grundvallartölur: 0, 1, π, e og i.

:e^{i\pi} + 1 = 0
Krabbadýr

**Krabbadýr** (fræðiheiti: *Crustacea*) eru stór undirfylking liðdýra sem telur um 55.000 tegundir; þar á meðal krabba, humra, rækjur, marflær og hrúðurkarla. Krabbadýr finnast ýmist í vatni eða sjó en nokkrar tegundir lifa eingöngu á þurru landi.
Odsherred

**Odsherred** eða **Ods Herred** er sveitarfélag í Sjálandshéraði í Danmörku. Nafnið þýðir bókstaflega Oddahérað og dregur hafn sitt af Sjálandsodda sem skagar út frá eyjunni í vestur. Frá oddanum eru ferjusiglningar til Árósa og Ebeltoft. Áður fyrr tengdist héraðið Sjálandi um mjótt eiði, en landfyllingar hafa fyllt upp í Lammefjorden austan megin við eiðið frá 1873. Héraðið á strönd að Sejerø Bugt í vestri, Hesselø Bugt í Kattegat í norðri og Isefjorden og Lammefjorden í austri. 

Í Odsherred eru margir vinsælir sumardvalarstaðir, eins og höfnin í Rørvig og skemmtigarðurinn Sommerland Sjælland.

Á miðöldum tilheyrði héraðið Vestursýslu Sjálands en varð síðar hluti af Dragsholmléni (eftir herragarðinum og fyrrum biskupssetrinu Dragsholmhöll) sem árið 1660 varð að Dragsholm Amti sem að síðustu féll undir Holbæk Amt árið 1793, sem frá 1970 heyrði undir Vestsjællands Amt. Við sameiningu sveitarfélaga í Danmörku 2007 sameinuðust öll sveitarfélögin þrjú í Odsherred í eitt og heyra síðan undir Sjálandshérað. Höfuðstaður sveitarfélagsins er Højby

Í Odsherred er einn gamall kaupstaður, Nykøbing með um 5.000 íbúa, og margir minni bæir.

Sólvagninn fannst árið 1902 í Trundholmmýri í Odsherred. Hann er nú til sýnis á Danska þjóðminjasafninu.

## Helstu bæir í Odsherred
* Asnæs
* Fårevejle
* Grevinge
* Højby
* Hørve
* Nykøbing Sjælland
* Nørre-Asmindrup
* Ordrup
* Rørvig
* Vig
Kelduhverfi

**Kelduhverfi** (kemur úr ** „dý, pyttur, fen“ + *hverfi*) er sveit sem liggur fyrir botni Axarfjarðar og er vestasta sveit í Norður-Þingeyjarsýslu. Kelduhverfi liggur milli Jöklusár á Fjöllum og Tjörness.
Skagerrak

**Skagerrak** er sund inn úr Norðursjó milli suðausturstrandar Noregs, Jótlands í Danmörku og suðvesturstrandar Svíþjóðar (Bohuslän). Suður úr Skagerrak liggur Kattegat sem tengist við Eystrasalt um Eyrarsund, Litla-Belti og Stóra-Belti. Bein lína frá Grenen á Skagen á Norður-Jótlandi að Marstrand í Svíþjóð greinir á milli Skagerrak og Kattegat. Oslóarfjörður gengur norður úr Skagerrak.

## Tengt efni
* Norski állinn (*Den norske Rende*).
Tungusveit (Strandasýslu)

**Tungusveit** er heiti á sveitinni sem liggur sunnan megin við Steingrímsfjörð á Ströndum og nær frá Kollafjarðarnesi yst við norðanverðan Kollafjörð að Hrófá, skammt utan við Hólmavík. Sveitin heitir eftir bænum Tröllatungu þar sem farið er upp á Tröllatunguheiði þar sem landnámsmaðurinn Steingrímur trölli á að hafa reist bæ sinn.

Austasti hluti strandlengjunnar að Kollafjarðarnesi nefnist Gálmaströnd.

## Tilvísanir
Húnaflói

**Húnaflói** er breiður flói á milli Stranda (Krossaness) og Skagastrandar í Húnaþingi. Hann er um 50 km breiður og 100 km langur. 

Sunnan og austan úr Húnaflóa ganga firðirnir Hrútafjörður, Miðfjörður og Húnafjörður og vestan megin Bjarnarfjörður, Steingrímsfjörður, Kollafjörður og Bitrufjörður. Austan megin eru bæirnir Blönduós og Skagaströnd.
Engey

**Engey** getur átt við um:
* Engey í Kollafirði við Reykjavík.
* Engey í mynni Vatnsfjarðar í Barðastrandarsýslu.
* Frystitogarann Engey RE 1 sem er stærsta skip íslenska fiskiskipaflotans.
Engey (Kollafirði)

**Engey** er næststærsta eyjan í Kollafirði á eftir Viðey. Þar er nú viti sem var reistur árið 1902 en áður fyrr var búið í eynni og var þar oft margbýli. Elstu heimildir um byggð í Engey eru í Njálu. Í eynni var kirkja frá 1379 til 1765. Ríkið keypti eyjuna af síðasta ábúandanum (Sigurði Gíslasyni frá Hamraendum) eftir stríð. Eignarhaldið var síðan flutt til borgarinnar 1978. Engey er 1500 m löng, 400 metra breið og um 0,4 km2 að flatarmáli.

Á 19. öld voru skipasmiðir úr Engey þekktir og svokallað Engeyjarlag á bátum varð algengasta bátalagið um allan Faxaflóa. Fremstur þessara skipasmiða var Kristinn Magnússon, sem smíðaði 220 skip og báta á árunum 1853-1875. Hann þróaði einnig seglabúnað sem varð almennur á Faxaflóasvæðinu og stundaði þilskipaútgerð í félagi við Geir Zoëga og fleiri. 

Búið var í eynni til 1950. Öll hús í eynni voru brennd árið 1966, enda þá grautfúin og að falli komin. 

Við eyjuna er kennd Engeyjarættin, afkomendur Snorra Sigurðssonar ríka, sem bjó mjög lengi í eynni og lést þar hátt á níræðisaldri árið 1841. Til hennar heyrir til dæmis Bjarni Benediktsson, sem var forsætisráðherra frá 1963 til 1970, Björn Bjarnason, fyrrverandi ráðherra og Ragnhildur Helgadóttir fyrrverandi ráðherra. 

Nokkrar hernaðarminjar eru í Engey en á árum heimsstyrjaldarinnar síðari voru þar reist virki til að verja innsiglinguna í Reykjavíkurhöfn. Þar er meðal annars neðanjarðarstjórnstöð. Minjarnar þar eru betur varðveittar en víða annars staðar vegna þess að eyjan fór í eyði fljótlega eftir að stríðinu lauk.

Í sveig út frá suðurodda eyjarinnar liggur langt rif, Engeyjarboði (einnig kallað Engeyjarrif). Rifið kemur ekki upp nema á háfjöru en oft er hægt að sjá sjó brjóta á því. Ljósbauja gegnt Reykjavíkurhöfn merkir enda boðans.

Síðasta fjölskyldan sem bjó í Engey var fjölskylda Valdemars Guðmundssonar og Öllu konu hans. Alla var gælunafn. Börnin þeirra eru Guðmundur Valdimarsson, Björn sonur Öllu, Haraldur sonur hjóna Ragna og Sigurður alsystkyn Halla.þau fluttu í land 1958 og varð Valdemar yfirfangavörður á Skólavörðustíg 9 fram yfir 1976. Þess má til gamans geta að Valdi lék í mynd Óskars Gíslasonar  Bakkabræður ásamt Skarphéðni Össurarsyni föður Össurar.

## Tilvísanir

## Tenglar
* ''Engey brosir á móti þér''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2001
* ''Stríðsminjar í Engey''; grein í DV 1994
Lappland

**Lappland** eða **Samaland** (samíska: **Sápmi**) er það menningarsvæði sem Samar byggja eða hafa byggt í gegnum tíðina. Lappland nær yfir norðurhluta Skandinavíu og Kólaskaga og skiptist milli Noregs, Svíþjóðar, Finnlands og Rússlands.

Í **Noregi**:
* Finnmörk
* Norðurland
* Norður-Þrændalög
* Tromsfylki

Í **Svíþjóð**:
* Jamtaland
* Norðurbotn
* Vesturbotn
* Dalir
* Angurmannaland
(Sjá Lappland (Svíþjóð))

Í **Finnlandi**:
* Lapin lääni (Lappalén) - sýsla
* Lapin maakunta (Lappahérað) - hérað
(Sjá Lappland (Finnland))

Í **Rússlandi**:
* Múrmansk
Hegranes

**Hegranes** kallast landsvæðið milli kvísla Héraðsvatna í Skagafirði og er í rauninni eyja í Vötnunum, um 15 km á lengd og með allháum klettaásum en vel gróið á milli. Vesturós Vatnanna er fast upp við nesið vestanvert en að austan eru breiðir og víðlendir sandar áður en komið er að Austurósnum. Þar suður af er óshólmasvæði með fjölbreyttu fuglalífi og gróðri sem kallast Austara-Eylendið og er það á náttúruminjaskrá.

Hegranes var áður sérstakt sveitarfélag, Rípurhreppur, en tilheyrir nú Sveitarfélaginu Skagafirði. 

Í landi jarðarinnar Garðs í Hegranesi var áður héraðsþing Skagfirðinga, Hegranesþing, og þar var einnig stundum haldið fjórðungsþing Norðlendinga. Kirkja sveitarinnar er á Ríp. Einn fyrsti kvennaskóli landsins var stofnaður í Ási í Hegranesi haustið 1877 en starfaði þar aðeins eitt ár.

Í Keldudal í Hegranesi hefur farið fram umfangsmikill fornleifauppgröftur og þar hafa verið grafnar upp rústir frá 10.-12. öld.

Lengi hefur því verið trúað að miklar Huldufólksbyggðir séu í Hegranesi og hefur sú trú haft áhrif á vegagerð.

## Tilvísanir

## Heimildir
*  Vegagerðin á miðilsfundi, Morgunblaðið 22.08.1997
1484

Árið **1484** (**MCDLXXXIV** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Finnbogi Jónsson varð lögmaður norðan og vestan.
* Básendar urðu verslunarstaður (hugsanlega þó fyrr).
* Samkvæmt manntali í ensku borginni Bristol þetta ár voru þá 48 eða 49 Íslendingar þar vinnumenn eða þjónar.

### Fædd
* Jón Arason, Hólabiskup (d. 1550).

### Dáin

## Erlendis

* 29. ágúst  - Innósentíus VIII (Giovanni Battista Cybo) varð páfi.
* 5. desember - Innósentíus VIII páfi gaf rannsóknarréttinum skipun um að elta uppi villutrúarmenn og nornir í Þýskalandi undir leiðsögn dóminíkanamunkanna Heinrichs Kramer og Jacobs Sprenger og lagði þannig í fyrsta sinn galdur og villutrú að jöfnu.
* Vilhjálmur Caxton, fyrsti enski prentarinn, prentaði *[[Dæmisögur Esóps]]*.
* Portúgalski sæfarinn Diogo Cão fékk fyrirmæli um að sigla eins langt suður og hann kæmist. Hann sigldi suður með Afríku og fann mynni Kongófljóts.
* Portúgalskonungur skipaði nefnd stærðfræðinga sem fékk það hlutverk að gera töflur sem auðvelduðu sjómönnum að finna breiddarbauginn.

### Fædd
* 1. janúar - Ulrich Zwingli, svissneskur siðbótarmaður (d. 1531).
* Anna af Foix, drottning Ungverjalands (d. 1506)

### Dáin
* 4. mars - Heilagur Kasimír, prins af Póllandi (f. 1458).
* 12. ágúst - Sixtus IV páfi (f. 1414).
1421

Árið **1421** (**MCDXXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Kirkjan á Möðruvöllum í Hörgárdal brann.
* Þorsteinn Ólafsson varð lögmaður sunnan og austan.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 26. maí - Mehmet 1. soldán dó og sonur hans Múrat 2. tók við.
* Hinrik 5. Englandskonungur hélt í herferð til Frakklands sem hann átti ekki afturkvæmt úr.

;Fædd
* 31. október - Vladislás 3. Póllandskonungur (d. 1444).
* 6. desember - Hinrik 6. Englandskonungur (d. 1471).

;Dáin
* 22. mars - Tómas af Lancaster, hertogi af Clarence, næstelsti sonur Hinriks 4. Englandskonungs (f. 1388).
1431

Árið **1431** (**MCDXXXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 4. febrúar - Jón Vilhjálmsson Craxton Hólabiskup vígði átta nunnur til klausturlífs á Reynistað. Ein þeirra ól barn nokkrum mánuðum síðar og um næstu áramót fæddi önnur nunna í klaustrinu barn.
* Eiríkur af Pommern var hylltur konungur á Alþingi.
* Samþykkt á Alþingi að Jón Gerreksson biskup skuli senda sveina sína úr landi.
* Erlendum kaupmönnum bannað að hafa vetursetu á Íslandi en það bann var þó ekki virt.
* Áttatíu enskir duggarar voru drepnir við Mannskaðahól á Höfðaströnd í Skagafirði.  
* Bólusótt gekk um landið þetta ár eða 1430 og varð mikið mannfall.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis
* 11. mars - Evgeníus IV varð páfi.
* 26. mars - Réttarhöldin yfir Jóhönnu af Örk hófust.
* 30. maí - Jóhanna af Örk brennd á báli.
* 16. desember - Hinrik 6. Englandskonungur krýndur konungur Frakklands í París.

### Fædd
* 1. janúar - Alexander VI páfi (d. 1503).
* Vlad Drakúla, fursti í Vallakíu (d. 1476).
* (sennilega) - François Villon, franskt skáld.

### Dáin
* 25. janúar - Karl 2., hertogi af Lorraine (f. 1364).
* 20. febrúar - Marteinn V páfi.
* 30. maí - Jóhanna af Örk, frönsk alþýðuhetja og dýrlingur (f. 1412).

## Tilvísanir
1493

Árið **1493** (**MCDXCIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 4. febrúar - Solveig Hrafnsdóttir gekk í klaustur á Reynistað. Hún átti síðar eftir að vera abbadís þar í meira en fjóra áratugi.
* Stefán Jónsson Skálholtsbiskup fór í yfirreið um Austurland.
* Skriðuklaustur í Fljótsdal var stofnað.
* Englendingurinn Roger Tege sigldi til Íslands í trássi við bann Danakonungs með hveiti, malt og klæði.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* 15. mars - Kristófer Kólumbus kom aftur til Spánar frá Nýja heiminum.
* 4. maí - Alexander VI páfi gaf út páfabulluna *Inter caetera* þar sem því var lýst yfir að öll lönd sem finnist vestan Azoreyja skyldu tilheyra Spáni.
* 19. ágúst - Maxímilían 1. varð keisari hins Heilaga rómverska ríkis.
* 29. september - Kristófer Kólumbus lagði af stað frá Cadiz í aðra ferð sína til Vesturheims.
* 19. nóvember - Kólumbus tók land á Púertó Ríkó.
* Karl 8. Frakkakonungur skilaði Margréti af Austurríki aftur til föður hennar ásamt þeim heimanmundi sem henni hafði fylgt þegar hún trúlofaðist honum. Hann hafði gifst Önnu af Bretagne 1491.

;Fædd
* 12. nóvember - Bartolommeo Bandinelli, ítalskur myndhöggvari (d. 1560).
* Vilhjálmur 4., hertogi af Bæjaralandi (d. 1550). 
* Steinn Sture yngri, ríkisstjóri Svíþjóðar (d. 1520). 

;Dáin
* 19. ágúst - Friðrik 3., keisari hins Heilaga rómverska ríkis (f. 1415).
1441

Árið **1441** (**MCDXLI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Robert Wodborn var Hólabiskup í nokkra mánuði en kom líklega aldrei til Íslands.
* Teitur Gunnlaugsson varð lögmaður sunnan lands og austan.
* Þorleifur Pálsson varð lögmaður norðan lands og vestan.
* 28. október - Evgeníus IV páfi skipaði Gerrek Lundikin, þýskan prest frá Björgvin, ábóta í Viðeyjarklaustri. Hann kom þó aldrei til landsins.

;Fædd

;Dáin

## Erlendis
* Kristófer af Bæjaralandi tók við af Karli Knútssyni sem konungur Svíþjóðar.
* Hinrik 6. Englandskonungur stofnaði King's College við Cambridge-háskóla.
* Tveir Eþíópíumenn sóttu kirkjuþing í Flórens. Það er fyrsta þekkta dæmið um að fulltrúar koptísku kirkjunnar kæmu til Evrópu.
* Alfons 5. Aragóníukonungur lagði Napólí undir sig eftir fimm mánaða umsátur.
* Norðurjóskir bændur gerðu uppreisn gegn Kristófer af Bæjaralandi en hún var brotin á bak aftur og leiðtoginn, Henrik Tagesen, tekinn af lífi.

;Fædd

;Dáin
* 1. apríl - Blanka 1., drottning Navarra (f. 1387).
* 9. júlí - Jan van Eyck, hollenskur listmálari
1442

Árið **1442** (**MCDXLII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Sjávarflóð: sjór gekk upp um allar búðir á Eyrarbakka.
* Kristófer af Bæjaralandi krýndur konungur af Noregi.

## Fædd
* 28. apríl - Játvarður 4. Englandskonungur (d. 1483).

## Dáin
Krónborgarhöll

**Krónborgarhöll** eða **Krúnuborgarhöll** (danska: **Kronborg Slot**) er höll sem stendur við Eyrarsund 1 km norðan við Helsingjaeyri í Danmörku, þar sem sundið er mjóst milli Helsingjaeyrar og Helsingjaborgar Svíþjóðarmegin. Höllin er ferhyrnd í endurreisnarstíl, byggð á árunum 1574 til 1585.

Friðrik II Danakonungur lét byggja höllina á grunni miðaldavirkisins Króksins sem Eiríkur af Pommern hafði látið reisa á þessum stað til að framfylgja innheimtu Eyrarsundstolls af öllum skipum sem áttu leið um sundið. 

Margir ferðamenn líta á höllina sem *Elsinore* sem er höll konungs í *[[Hamlet]]* eftir William Shakespeare. Shakespeare hefur hugsanlega fengið hugmyndina að nafninu úr sögum enskra sjómanna sem séð höfðu höllina þegar þeir biðu þess að greiða tollinn á Helsingjaeyri. 

Árið 2000 var Krúnuborgarhöll tekin á heimsminjaskrá UNESCO.

## Tenglar
* Krúnuborgarhöll
* UNESCO World Heritage Centre - Kronborg Castle
1494

Árið **1494** (**MCDXCIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Plágan síðari gekk á Íslandi, nema á Vestfjörðum.
* Árni Snæbjarnarson varð ábóti í Viðeyjarklaustri.
* Pétur Trúels Tómasson varð hirðstjóri á Íslandi.

### Fædd
* (líklega) - Ragnheiður Pétursdóttir á rauðum sokkum, húsfreyja á Svalbarði (d. fyrir 1540).

### Dáin
* Brandur Jónsson, lögmaður.
* Einar Björnsson jungkæri, dó erlendis, „nær svo giptur borgmeistaradóttur“, segir í annálum.
* Jón Árnason, ábóti í Viðeyjarklaustri. 
* Páll Brandsson sýslumaður á Möðruvöllum, Ingibjörg Þorvarðsdóttir kona hans og synir þeirra dóu öll í plágunni og urðu langvinnar deilur um arf eftir þau.

## Erlendis
* 25. janúar - Alfons 2. varð konungur Napólí.
* 3. maí - Kristófer Kólumbus kom auga á Jamaíku.
* 7. júní - Spánn og Portúgal gerðu með sér Tordesillas-sáttmálann og skiptu þar með Nýja heiminum á milli sín.
* 22. október - Ludovico Sforza varð hertogi af Mílanó.
* Ítalíustríðin hófust og stóðu til 1559.
* 17. nóvember - Karl 8. Frakkakonungur hélt innreið sína í Flórens.

### Fædd
* 9. apríl - François Rabelais, franskur rithöfundur (d. 1553).
* 20. apríl - Johannes Agricola, þýskur siðaskiptamaður (d. 1566).
* 12. september - Frans 1. Frakkakonungur (d. 1547).
* 6. nóvember - Súleiman mikli, soldán Ottómanaveldisins (d. 1566).
* Hans Tausen, danskur siðaskiptamaður (d. 1561).

### Dáin
* 11. janúar - Domenico Ghirlandaio, ítalskur myndlistarmaður (f. 1449).
* 25. janúar - Ferdínand 1. Napólíkonungur (f. 1423).
1432

Árið **1432** (**MCDXXXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Fyrsta þýska skipið kom til Íslands á vegum Hansakaupmanna.
* Jón Gerreksson Skálholtsbiskup lét handtaka Þorvarð Loftsson og Teit Gunnlaugsson og hafði þá í haldi í Skálholti. Þorvarður slapp þó um haustið.
* Kirkjubólsbrenna: Sveinar Jóns Gerrekssonar brenndu bæinn á Kirkjubóli á Miðnesi og drápu þar Ívar hólm Vigfússon en Margrét systir hans slapp naumlega. (Þessi atburður er oft settur árið 1433 en nú er talið mun líklegra að hann hafi orðið þetta ár.)
* Ormur Loftsson varð hirðstjóri eftir lát föður síns, Lofts ríka.

### Fædd

### Dáin
* Hrafn Guðmundsson, lögmaður norðan og vestan.
* Loftur Guttormsson ríki, hirðstjóri.
* Ingibjörg Pálsdóttir á Möðruvöllum, kona Lofts ríka.
* Ívar hólmur Vigfússon á Kirkjubóli á Miðnesi.

## Erlendis
* Vor - Albanir gerðu uppreisn gegn yfirráðum Tyrkja undir forystu Gjergj Arianit Komneni.
* 22. ágúst - Eiríkur af Pommern samdi um vopnahlé við Hansasambandið og Holtsetaland.
* Flórens sigraði Siena í orrustunni við San Romano.

### Fædd

* 15. janúar - Alfons 5., konungur Portúgals (d. 1481).
* 30. mars - Mehmet 2. Tyrkjasoldán (d. 1481).
* Innósentíus VIII páfi (d. 1492).
* Kristín Abrahamsdóttir, drottning Svíþjóðar, kona Karls Knútssonar Bonde

### Dáin