open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karl Dönitz

**Karl Dönitz** (16. september 1891 – 24. desember 1980) var þýskur flotaforingi sem stýrði þýska sjóhernum í seinni heimsstyrjöldinni. Dönitz tók í stuttan tíma við af Adolf Hitler sem þjóðhöfðingi Þýskalands eftir dauða Hitlers.

Dönitz hóf feril sinn í sjóher þýska keisaraveldisins fyrir fyrri heimsstyrjöldina. Árið 1918 var hann settur við stjórn kafbátsins SM UB-68 en breski herinn sökkti kafbátnum stuttu síðar og tók Dönitz til fanga. Á meðan Dönitz var stríðsfangi þróaði hann hertækni sem hann átti síðar eftir að kalla *Rudeltaktik*. Í byrjun seinni heimsstyrjaldarinnar var Dönitz yfirmaður kafbáta í þýska sjóhernum (*Kriegsmarine*). Hann tók þátt í því að gera þýska kafbátaflotann þann stærsta í heimi í andstöðu við Versalasamninginn. Í janúar 1943 var Dönitz gerður að stórflotaforingja og tók við af Erich Raeder sem yfirmaður þýska flotans.

Þann 30. apríl 1945, eftir dauða Adolfs Hitler, var Dönitz lýstur eftirmaður hans og forseti Þýskalands í samræmi við erfðaskrá Hitlers. Hann varð jafnframt yfirmaður þýska hersins. Til að byrja með skipaði Dönitz þýska hernum að berjast áfram til þess að flotinn hefði meiri tíma til að framkvæma Hannibalsaðgerðina svokölluðu til að bjarga þýskum hermönnum og borgurum sem rauði herinn var búinn að umkringja meðfram Eystrasalti. Dönitz neyddist til að ganga til samninga til að gefast upp fyrir bandamönnum eftir að stjórnin frétti að her Bernards Montgomery hefði komist til Jótlands á undan sovéska hernum og þar með lokað undankomuleiðinni sem Dönitz hafði hugsað sér að nota.

Þann 7. maí 1945 skipaði Dönitz Alfred Jodl að undirrita uppgjöf Þjóðverja í Reims í Frakklandi. Dönitz varð áfram þjóðhöfðingi Flensborgarstjórnarinnar, eins og hún varð síðar kölluð, þar til bandamenn leystu hana upp þann 23. maí. Í Nürnberg-réttarhöldunum var Dönitz sakfelldur fyrir stríðsglæpi er snertu óhamdan kafbátahernað Þjóðverja. Hann var hins vegar náðaður af ákæru um glæpi gegn mannúð og því dæmdur til tíu ára fangelsisvistar fremur en til dauða eins og margir samstarfsmenn hans. Eftir að honum var sleppt settist hann að í þorpi nálægt Hamborg og lifði þar rólegu lífi þar til hann lést árið 1980.

## Tilvísanir
Kirtilbjörk

**Kirtilbjörk** eða **hlíðadrapi** (fræðiheiti: *Betula glandulosa*) er tegund af birkiætt ættuð frá Norður-Ameríku, sem vex í heimskauta og kaldtempruðu loftslagi frá Alaska austur til Nýfundnalands og suður-Grænlandi, og suður eftir upp í fjöllum í norður Kalifornía, Colorado, og Black Hills í Suður-Dakóta í vestri, og staðbundið suður til New York í austri. Á heimskautasvæðum vex hún niður að sjávarmáli, en í suðurhluta vaxtarsvæðisins vex hún upp í 3400 m hæð.

Kirtilbjörk er margstofna runni, yfirleitt um 1 til 3 m hár, oft í þéttum breiðum. Stofnarnir eru grannir, sjaldan yfir 5 til 10 sm gildir, með sléttum, dökkbrúnum berki. Blöðin eru nær kringlótt til egglaga, 0.5 – 3 sm löng og 1 - 2.5 sm breið, með tenntum jaðri. Kvenreklarnir eru uppréttir, 1 - 2.5 sm langir og 5 – 12 mm breiðir.

Hún er náskyld fjalldrapa (*Betula nana*), og er stundum talið undirtegund hans, sem *B. nana* subsp. *glandulosa*. Það sem aðgreinir það helst frá fjalldrapa eru kirtilvörtur á sprotunum og lengri blaðstilkar. Það blandast öðrum birkitegundum.

## Tilvísanir

*Flora of North America: ''Betula glandulosa'', RangeMap
*Hunt, D. (1993). *Betula. Proceedings of the IDS Betula Symposium 2–4 October 1992*. International Dendrology Society.

## Ytri tenglar
* USDA Plants Profile for ''Betula glandulosa''  
*Calflora Database: ''Betula glandulosa''
Betula microphylla

***Betula microphylla*** er tegund af birkiætt sem var lýst af Aleksandr Andrejevitj Bunge. Engar undirtegundir finnast skráðar.

## Myndir


Betula rezniczenkoana 1.JPG
Betula rezniczenkoana 3.JPG
Betula rezniczenkoana 4.JPG
Betula rezniczenkoana 5.JPG


## Tilvísanir
Síðara franska keisaradæmið

**Síðara franska keisaradæmið** (*le Second Empire* á frönsku) var stjórnkerfi Frakklands sem varð til þann 2. desember 1852 þegar Louis-Napoléon Bonaparte, forseti Frakklands, framdi valdarán og lýsti sig Napóleon 3. Frakkakeisara. Ríkið kom í stað annars franska lýðveldisins en þriðja franska lýðveldið tók við þegar það leið undir lok.

Sögu síðara keisaradæmisins er venjulega skipt í tvennt. Gerræðislegt stjórnarfar Napóleons 3. einkenndi fyrra tímabilið sem stóð frá 1852 til 1860. Á síðara tímabilinu, frá 1860 til 1870, var reynt að gera ríkið að „frjálslyndu keisaradæmi“.

Síðara keisaradæmiðleið undir lok þann 4. september 1870 eftir orrustuna við Sedan í fransk-prússneska stríðinu. Þar biðu Frakkar ósigur fyrir Prússum undir stjórn Otto von Bismarck kanslara Prússlands og Napóleon 3. var handtekinn. Í kjölfarið var stofnað lýðveldi í París sem hélt stríðinu áfram um skamma hríð.

## Tilvísanir
Loðvík 11. Frakkakonungur

**Loðvík 11.** (3. júlí 1423 – 30. ágúst 1483), kallaður „hinn varkári“ (*le Prudent*), var konungur Frakklands frá 1461 til 1483. Hann var sjötti konungurinn af Valois-ættkvísl Kapetinga. Virkni hans á alþjóðasviði, sem andstæðingar hans kölluðu „klækjabrögð“ (*sournoise*) leiddu til þess að hann var einnig kallaður „alheimsköngulóin“ (*l'universelle aragne*).

Á valdatíð Loðvíks 11. endurheimti Frakkland ýmsar hjálendur, héröð og furstadæmi, oft með valdbeitingu: Hertogadæmið Bretagne (1475), hertogadæmið Búrgúnd (1477), Maine, hertogadæmið Anjou og hluti af landsvæðum Armaníaka sem höfðu barist gegn frönsku krúnunni í Hundrað ára stríðinu.

Loðvík 11. styrkti vald krúnunnar yfir lénsmönnum sínum með bandalögum við alþýðuna. Sem krónprins gerðist hann verndari Valdensa (kristinna fylgjenda Péturs Valdès) gegn rannsóknarrétti kirkjunnar og kom í veg fyrir að þeir yrðu teknir af lífi. Í þakkarskyni við Loðvík var héraðið Vallouise (stytting á *Vallée Louise*) nefnt eftir honum. Biskupinn af Lisieux, Thomas Basin, hefndi sín á konunginum með því að lýsa honum í sagnaritum sínum sem forljótum og grimmum harðstjóra sem lokaði óvini sína í járnbúrum. Hefð varð fyrir því meðal sagnaritara að lýsa Loðvík 11. sem „illgjörnum snillingi“ og föður franskrar miðstýringar.

## Tilvísanir
Betula insignis

***Betula insignis*** er tegund af birkiætt sem var lýst af Adrien René Franchet. Engar undirtegundir finnast skráðar.

## Tilvísanir
La Liga

**La Liga**, (El Campeonato Nacional de Liga de Primera División)  **La Liga Santander** eða **Primera División** er efsta deild í knattspyrnu á Spáni. 20 lið eru í deildinni og falla 3 lið um deild hvert ár í La Segúnda división.

62 lið hafa keppt í la Liga frá því hún var stofnuð og hafa 9 orðið meistarar. Frá 1990 hafa FC Barcelona og Real Madrid nánast einokað meistaratitilinn. Atlético Madrid hefur þó gefið þeim harða samkeppni. Um 27.000 áhorfendur eru að meðaltali á leikjum La Liga (2017-2018) sem gerir það þriðja hæsta áhorfendafjölda í knattspyrnu (á eftir Premier League og Bundesliga) og sjötta hæst í heimi. Hámarksstigafjöldi sem lið getur náð er 114 stig en stigametið í deildinni er 100 stig.

## Leikvangar og lið tímabilið 2020-2021

## Sigurvegarar La Liga

## Sigurvegarar eftir félögum

### Markahæstu menn
*Uppfært í júní 2024*

### Flestir leikir
Uppfært júní 2024

## Nágrannaslagir
*[[El Clásico]]* - Real Madrid og FC Barcelona

*[[Derbi madrileño]]* - Real Madrid og Atlético de Madrid

*[[El Gran Derbi/Derbi sevillano]]* - Real Betis og Sevilla FC

*[[Derbi barceloní]]* - FC Barcelona og Espanyol

*[[Derbi de la comunitat]]* - Valencia og Villarreal

*[[Derbi valenciano]]* - Levante og Valencia

*[[Derbi vasco]]* - Athletic Club og Real Sociedad

*[[O noso derbi]]* - Celta de Vigo og Deportivo de La Coruña

*[[Derbi del sur de Madrid]]* - Leganés og Getafe

*[[El Viejo Clásico]]* - Real Madrid og Athletic Club

## Heimild
Haukur Hilmarsson

**Haukur Hilmarsson** (f. 22. júlí 1986, saknað 24. febrúar 2018) var íslenskur aðgerðarsinni. Hann komst í landsfjölmiðlana í Búsáhaldbyltingunni eftir að hann klifraði upp á þak Alþingishússins og flaggaði fána Bónus verslunarkeðjunnar á flaggstöng hússins. Handtaka hans tveimur vikum seinna leiddi til áhlaupsins á lögreglustöðina við Hverfisgötu þar sem Haukur var í haldi. Haukur var anarkisti og umhverfissinni, hann starfaði með Saving Iceland frá árinu 2005, vann með hreyfingu sjálfboðaliða í Palestínu 2007 og var helsti hvatamaður að stofnun No Borders á Íslandi 2009, svo nokkuð sé nefnt.

## Mannshvarf
Haukur ferðaðist til Sýrlands árið 2017 og gekk til liðs við alþjóðadeild hersveita Kúrda undir stjórn YPG. Hann tók þátt í orrustunni um Al-Raqqah það sama ár. Í mars 2018 var tilkynnt að Haukur hefði fallið í loftárás tyrkneska hersins í Afrin í Sýrlandi 24. febrúar það sama ár. Engin staðfesting hefur fengist á andláti hans, og líkið hans hefur ekki fundist. 

Tyrkneskir fjölmiðlar fullyrtu að Tyrkir myndu senda lík hans heim en tyrknesk stjórnvöld hafa ekki fengist til að staðfesta að þau viti hvar líkamsleifar hans sé að finna eða hvernig þau geti fullyrt að hann sé látinn. Samkvæmt heimildamönnum á svæðinu var Hauks saknað nokkrum vikum fyrr en samkvæmt opinberu útgáfunni.

## Fjölskylda
Haukur var sonur Evu Hauksdóttur, aðgerðarsinna, lögfræðings og rithöfundar.

## Tilvísanir
Ingimar Erlendur Sigurðsson

**Ingimar Erlendur Sigurðsson** (11 desember 1933 - 2021) var íslenskt skáld. Fyrsta ljóðabók hans kom út árið 1959. Frægasta verk hans er *[[Borgarlíf]]*, sem gefið var út árið 1965, fjallar um reynslu sína sem blaðamaður hjá *[[Morgunblaðið|Morgunblaðinu]]*.

## Heimildir
Gregoire (simpansi)

**Gregoire** (um 1942 – 17. desember 2008) var lengi elsti simpansi sem vitað var um í Afríku. Síðustu ellefu ár ævi sinnar bjó hann á Tchimpounga-verndarsvæðinu sem er rekið af Jane Goodall-stofnuninni í Lýðveldinu Kongó. Lífsförunautur hans var simpansinn Clara. Áður en hann hitti Clöru var hann aleinn í búri í 40 ár í dýragarði í Brazzaville, en var síðar bjargað af starfsmönnum Jane Goodall-stofnunarinnar.

## Andlát
Gregoire dó í svefni í rúminu sínu sem var búið til úr laufum tröllatrés á verndarsvæðinu 17. desember 2008 þá 66 ára gamall. Gregoire var þekktur um allan heim sem aldraður simpansi. Mynd hans birtist á forsíðu *[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]*-tímaritsins árið 1995, og hann kom fram í BBC-þætti og Animal Planet-kvikmyndinni *Jane Goodall's Return to Gombe*.

## Tilvísanir
Tadsíska

**Tadsíska** er íranskt mál sem talað er af um 8 milljón manns í Tadsíkistan, (þar sem það er opinbert mál), Úsbekistan og Afganistan.
Furusjór

**Furusjór** (danska: *Furesø*) er stöðuvatn á Norður-Sjálandi í Danmörku. Furusjór er um 12 km frá Kaupmannahöfn og er dýpsta stöðuvatn Danmerkur.
Áströlsk mál

Áströlsk frumbyggjamál eru um 200 talsins. En mælendur þeirra eru um 50.000 (2009). Þessum málum hefur verið skipt í 24 flokka sem taldir eru skyldir innbyrðis. Áströlskum málum hefur fækkað um helming frá því á 18. öld og mörg þeirra sem enn standa eru í útrýmingarhættu.

Þótt áströlsku málin séu æði ólík að málfræðilegri byggingu eru nokkur atriði þeim sameiginleg. Orðaröð í setningum er mjög lík. Nefnifall hefur yfirleitt tvö form, annað sem notað er með áhrifalausum sögnum, hitt með áhrifssögnum til að tákna gerenda. Í beyginarkerfum margra málanna er að finna andlagsfall, eignarfall, verkfærisfall og staðarfall. Lýsingarorð fara á eftir nafnorðum. Sagnorð hafa enga þolmynd og töluorð eru örfá. Sum orð er að finna í þeim nær öllum svo sem *mil*: Auga, *kutara*: Tveir, *mara*: Hönd. Hljóðkerfið mjög áþekkt í öllum málunum. Mörg orð hefjast á bakmælta nefhljóðinu (ng).

## Tilvísanir
Pókahontas

**Pókahontas** (u.þ.b. 1596 – mars 1617), fædd undir nafninu **Matoaka** og síðar þekkt undir nöfnunum **Amonute** og **Rebecca Rolfe**, var amerísk frumbyggjakona sem varð fræg fyrir samskipti sín við evrópska landnema í bresku nýlendunni Jamestown í Virginíu og fyrir stuðla að friði milli þeirra og frumbyggjanna. Pókahontas var dóttir Póvatans, æðsta höfðingja samnefnds þjóðflokkasambands sem samanstóð af 28 ættbálkum í Tidewater-héraði Virginíu. Fræg saga fer af því að hún hafi bjargað lífi enska landnemans Johns Smith árið 1607 með því að henda sér yfir hann þegar faðir hennar reiddi kylfu sína til höggs og ætlaði að taka hann af lífi. Margir sagnfræðingar efast um að þessir atburðir hafi nokkurn tímann gerst í raun.

Árið 1613 handsömuðu Englendingar Pókahontas og héldu henni gegn lausnargjaldi. Á meðan hún dvaldi með Englendingunum snerist Pókahontas til kristni og tók upp nafnið Rebecca. Þegar henni bauðst að snúa heim til þjóðar sinnar ákvað hún að vera heldur áfram með Englendingunum. Í apríl árið 1614, þegar hún var 17 ára, giftist Pókahontas tóbaksræktarmanninum John Rolfe. Hjónunum fæddist sonurinn Thomas Rolfe í janúar árið 1615.

Árið 1616 héldu Rolfe-hjónin til Lundúna. Pókahontas var höfð til sýnis í breska samkvæmislífinu og bent var á hana sem dæmi um „villimann“ sem hefði verið siðmenntaður. Hún varð mjög fræg í Englandi, fékk að klæðast fínum fötum og var boðið til veislu í höll Jakobs 1. Englandskonungs. Árið 1617 hugðust Rolfe-hjónin snúa aftur til Virginíu en Pókahontas lést af ókunnum sjúkdómi í bænum Gravesend, aðeins 20 eða 21 árs. Hún var grafin í kirkju Heilags Georgs þar í bænum en ekki er vitað hvar gröf hennar er staðsett í dag þar sem miklar breytingar hafa verið gerðar á kirkjunni síðan þá.

## Tilvísanir
Henry Campbell-Bannerman

**Sir Henry Campbell-Bannerman** (7. september 1836 – 22. apríl 1908), oft kallaður **CB**, var breskur stjórnmálamaður úr röðum Frjálslynda flokksins sem var forsætisráðherra Bretlands frá 1905 til 1908 og formaður Frjálslynda flokksins frá 1899 til 1908. Hann var einnig stríðsmálaráðherra tvisvar, í ríkisstjórnum Gladstone og Rosebery. Hann var fyrsti lávarður fjárhirslunnar sem bar opinberlega titilinn forsætisráðherra, en það hugtak varð ekki formlegt nafn embættisins fyrr en fimm dögum eftir að hann tók við því. Hann er eini maðurinn sem hefur í senn verið forsætisráðherra og aldursforseti breska þingsins.

Campbell-Bannerman var ötull stuðningsmaður verslanafrelsis, írskrar heimastjórnar og bætingu á samfélagsaðstæðum. Hann hefur verið kallaður „fyrsti og eini róttæki forsætisráðherra Bretlands“. Eftir tap í þingkosningum árið 1900 gerðist Campbell-Bannerman formaður Frjálslynda flokksins og leiddi hann til stórsigurs árið 1906. Þetta var í síðasta sinn sem Frjálslyndi flokkurinn vann meirihluta á neðri deild breska þingsins. Ríkisstjórn hans setti lög sem gáfu stéttarfélögum friðhelgi gegn skemmdum sem unnar voru í verkföllum, innleiddi ókeypis máltíðir fyrir öll skólabörn og gaf staðaryfirvöldum leyfi til að kaupa landbúnaðarjarðeignir frá leigjendum. Campbell-Bannerman sagði af sér sem forsætisráðherra þann 3. apríl 1908 af heilsufarsástæðum og fjármálaráðherra hans, H. H. Asquith, tók við embættinu. Hann lést aðeins nítján dögum síðar.

## Tilvísanir
Arthur Balfour

**Arthur James Balfour, 1. jarlinn af Balfour** (25. júlí 1848 – 19. mars 1930) var breskur stjórnmálamaður úr Íhaldsflokknum sem var forsætisráðherra Bretlands frá 1902 til 1905. Sem utanríkisráðherra frá 1916 til 1919 gaf hann út Balfour-yfirlýsinguna í nóvember 1917.

Balfour gekk á breska þingið árið 1874 og reis til metorða sem Írlandsmálaráðherra. Í því embætti kvað hann niður bændaóeirðir og beitti sér gegn fjarstöddum jarðleigendum. Hann var andstæðingur þess að Írland hlyti heimastjórn og taldi ekki að það ætti að miðla málum milli þess að Írland yrði áfram hluti af Bretlandi eða yrði sjálfstætt. Frá árinu 1891 var hann þingleiðtogi Íhaldsmanna á neðri deild þingsins á meðan frændi hans, Salisbury lávarður, var flokksformaður og forsætisráðherra. Balfour þótti frábær rökfærslumaður en honum leiddist daglegt amstur flokksstjórnarinnar.

Í júlí 1902 tók Balfour við af frænda sínum sem forsætisráðherra. Hann kom á umbótum í varnarmálum Bretlands, m.a. með því að koma á Samúðarsambandinu við Frakka. Ríkisstjórn hans kom á verndartollum til að hæla sérstaklega verslun innan breska heimsveldisins en þetta olli klofningi innan Íhaldsflokksins og margir ráðherrar sögðu sig úr ríkisstjórn Balfours. Balfour vakti einnig reiði almennings í lok seinna Búastríðsins vegna „villimannslegra“ aðferða breska hersins, og með því að flytja inn kínverska verkamenn til Suður-Afríku sem almenningi fannst jaðra við þrælahald. Balfour sagði af sér í desember árið 1905 og Íhaldsmenn hlutu afhroð í þingkosningum næsta ár, þar sem Balfour sjálfur datt út af þingi. Hann komst aftur inn á þing í aukakosningum og var leiðtogi stjórnarandstöðunnar til ársins 1911, en þá sagði hann af sér sem flokksformaður.

Balfour gerðist flotamálaráðherra í samsteypustjórn H. H. Asquith (1915–16). Í desember árið 1916 varð hann utanríkisráðherra í ríkisstjórn David Lloyd George. Honum var oft haldið utan við mikilvægar ákvarðanir í breskri utanríkisstefnu en Balfour-yfirlýsingin um stuðning Breta við Zíonista bar þó nafn hans. Balfour gegndi áfram ýmsum mikilvægum embættum á þriðja áratugnum og lést þann 19. mars 1930 eftir að hafa sólundað miklum auð sem hann hlaut í arf. Balfour giftist aldrei. Balfour var menntaður sem heimspekingur og sem slíkur færði hann rök fyrir því að mannleg rökvísi gæti aldrei komist á snoðir um neinn sannleika. Hann þótti gjarnan fjarrænn í lífsskoðunum sínum og á að hafa sagt: „Ekkert skiptir miklu máli og fátt skiptir neinu máli.“

## Heimild
*
Liðablágresi

**Liðablágresi** (fræðiheiti *Geranium nodosum*) er blómplanta af blágresisætt. Það verður meðalhátt 40-50 sm og blómlitur er ljósfjólublár. Liðablágresi er harðgert og auðræktað.

## Heimildir
Snæbjörk

**Snæbjörk** (fræðiheiti: *Betula utilis*) er tegund af birkiætt ættuð frá Himalajafjöllum, þar sem hún vex upp í 4500 m hæð. Nafnið *utilis* vísar til hinna mörgu nytja af mismunandi hluta trésins. Næfrarnar af trénu voru notaðar til forna til að skrifa á Sanskrít ritningar og texta. Hann er enn notaður til að rita á hinar heilögu möntrur, þar sem börkurinn er settur í verndargrip. Hún er ræktuð víða um heim á sama tíma og hún er að tapa svæði vegna ofnýtingar í heimkynnum sínum í eldivið.

## Flokkun
*Betula utilis* var lýst og nefnd af grasafræðingnum David Don í bók hans *Prodromus Florae Nepalensis* (1825), eftir eintökum sem safnað var af Nathaniel Wallich í Nepal 1820. *Betula jacquemontii* (Spach), var fyrst lýst og nefnd 1841, og kom síðar í ljós að það var afbrigði af *B. utilis*, og er nú *Betula utilis* var. *jacquemontii*. Samheitið B. bhojpatra kemur af indverska heitinu ***bhojpatra*** sem er dregið af á sanskrít = भूर्ज  *bhūrja* sem er samstofna við orðið "birki".

### Undirtegundir
* *[[Betula utilis ssp. albosinensis]]* - Koparbjörk (Burkill) Ashburner & McAll. (Syn.: *Betula utilis* var. *sinensis* (Franch.) H.J.P.Winkl., *Betula albosinensis* Burkill): Í norður og mið Kína.
* *Betula utilis ssp. jacquemontii* - Nepalbjörk (Spach) Kitam. (Syn.: *Betula utilis* var. *jacquemontii* (Spach) H.J.P.Winkl., *Betula jacquemontii* Spach): Í vestur og mið Himalajafjöllum.
* *Betula utilis ssp. occidentalis* Kitam. (Syn.: *Betula chitralica* Browicz, *Betula kunarensis* Browicz, *Betula pyrolifolia* V.N.Vassil.): Í austur Afghanistan og mið Asía.
* *Betula utilis ssp. utilis* (Syn.: *Betula bhojpattra* Wall., *Betula utilis* var. *glandulifera* Regel):Í himalajafjöllum og Kína.

## Lýsing

Í heimkynnum sínum myndar snæbjörk skóga, og vex sem runni eða tré að 20m hátt. Það vex oft með dreifðum barrtrjám, með undirgróðri af runnum sem eru yfirleitt sígrænar *[[Lyngrósir|lyngrósir]]*. Jarðvegsrakinn er vegna snjóbráðar en ekki monsúna. Þau verða oft sveigð vegna vetrarsnjóa í Himalajafjalla.

Blöðin eru egglaga, 5 til 10 sm löng, með tenntum jaðri, og lítið eitt hærð. Blómgun er frá maí til júlí, með fáum karlreklum, og stuttum, stökum (sjaldan í pörum) kvenreklum.Fræin þroskast í september til október.

Þunnur, pappírskenndur börkurinn er mjög gljáandi, rauðbrúnn, hvítur með rauðum blæ, eða hvítur, með láréttum loftaugarákum. Börkurinn flagar af í breiðum, láréttum næfrum sem er mjög hentugt til að gera tiltölulega stórar síður fyrir texta. Sveppvöxtur kallaður *bhurja-granthi*, myndar stóra svarta klumpa á trénu og getur orðið að 1 kg.

Viðurinn er mjög harður og þungur, og mjög stökkur. Kjarnviðurinn er bleikur eða ljós rauðbrúnn.

## Tilvísanir

## Tenglar
*Bhojpatra conservation in Gangotri-Gaumukh 
*David Don's description in ''Prodromus floræ Nepalensis''
*Flora of China
Armeníublágresi

**Armeníublágresi** (fræðiheiti: *Geranium psilostemon*) er hávaxin og harðgerð fjölær blómplanta af blágresisætt. Armeníublágresi getur orðið allt að 120 sm að hæð og þarf stuðning. Það er eins og aðrar blágresitegundir oft notað sem undirgróður við rósarunna.

## Heimildir
* Armeníublágresi (Grasagarður Akureyrar)
* Armenial cranebill (Gardenia.net)
Archibald Primrose, 5. jarlinn af Rosebery

**Archibald Philip Primrose, 5. jarlinn af Rosebery og 1. jarlinn af Midlothian** (7. maí 1847 – 21. maí 1929) var breskur stjórnmálamaður úr röðum Frjálslynda flokksins sem var forsætisráðherra Bretlands frá mars 1894 til júní 1895. Frá dauða föður síns árið 1851 til dauða afa síns árið 1868 var hann kallaður **Dalmeny lávarður**.

Rosebery vakti fyrst athygli Breta árið 1879 þegar hann tók þátt í kosningaherferð William Ewart Gladstone. Hann var síðan í stuttan tíma settur yfir stjórn Skotlands eftir að Gladstone vann kosningarnar og Frjálslyndir mynduðu nýja ríkisstjórn. Honum gekk best sem formaður héraðsráðs Lundúna árið 1889. Hann gekk í ríkisstjórnina árið 1885 og var tvisvar utanríkisráðherra, þar sem hann gætti sérstaklega að málefnum Frakklands og Þýskalands. Rosebery tók við af Gladstone sem forsætisráðherra og formaður Frjálslynda flokksins árið 1894 en Frjálslyndir töpuðu þingkosningum næsta ár. Rosebery sagði af sér sem flokksformaður árið 1896 og gegndi aldrei framar opinberu embætti. Rosebery þótti frábær ræðumaður og var kunnur sem íþróttamaður, skytta, rithöfundur, sagnfræðingur og safnari. Allt þetta vakti áhuga hans meira en stjórnmálin, sem honum fannst leiðinleg og fráhrindandi. Hann færðist smám saman hægra megin við Frjálslynda flokkinn og varð harður gagnrýnandi stefnumála hans. Winston Churchill benti á að Rosebery hefði aldrei vanist lýðræðislegri samkeppni og komst svo að orði að hann „neitaði að bugta sig og sigraði því ekki.“

Rosebery var frjálslyndur heimsvaldssinni sem studdi sterkar landvarnir, heimsvaldsstefnu erlendis og samfélagsumbætur heima fyrir. Hann var á sama tíma harður andstæðingur sósíalisma. Rosebery þykir almennt hvorki hafa verið góður utanríkisráðherra né forsætisráðherra.

## Tilvísanir
Gelar

**Gelar** (írska: *Na Gaeil*, skosk gelíska: *Na Gàidheil*, manska: *Ny Gaeil*) eru þjóð frá Norðvestur-Evrópu. Þeir eru kenndir við gelísk mál, þ.e. keltnesku málin írsku, mönsku og skoska gelísku.

Gelísk menning á uppruna sinn á Írlandi og náði til svæðisins Dál Riata í Vestur-Skotlandi. Að fornu áttu Gelar samskipti við Rómverja og fóru um með ránum á Bretlandi. Á miðöldum breiddist gelísk menning út til annarra hluta Skotlands og Manar. Gelar settust jafnframt að í Wales og Cornwall. Á víkingaöld fóru Víkingar um Írland með ránum í minni mæli og nokkrir þeirra settust þar að. Á 9. öld sameinuðust skoskir Gelar í Dál Raita Piktum í konungsríkinu Ölbu. Á þeim tíma voru nokkur konungdæmi á Írlandi og yfir hverju þeirra ríkti hákonungur. 

Á 12. öld lögðu Normannar hluta Írlands undir sig, sem var byrjun á aldalöngum átökum. Hlutar Skotlands urðu einnig fyrir áhrifum Normanna. Gelísk menning hélt þó sterkri stöðu sinni á Írlandi, í skosku hálöndunum og í Galloway. Snemma á 17. öld lentu seinustu gelísku konungdæmin á Írlandi undir stjórn Englendinga. Jakob 1. lagði sig fram um að undiroka Gela og útrýma menningu þeirra. Hann sendi enskumælandi Breta til Írlands þar sem þeir settust að. Á öldunum þar á eftir urðu ensk áhrif smám saman meira áberandi og enska varð móðurmál flestra. Gelíska er þó enn aðaltungumál á svokölluðum *[[gaeltacht]]aí* (írskumælandi svæðum) á Írlandi og í Ytri-Suðureyjum. 

Kjarni gelíska samfélagsins var ættflokkurinn (e. *clan*). Hver ættflokkur réð yfir tilteknu svæði og átti sinn eigin höfðingja. Gelar voru í upphafi heiðnir og tilbáðu guðina *[[Tuatha Dé Danann]]*. Gelar héldu fjórar árlegar hátíðir: *[[Samhain]]*, *[[Imbolc]]*, *[[Beltane]]* og *[[Lughnasa]]*, og gera það enn þann dag í dag. Gelar hafa ríka munnmælahefð. Elstu áletranir á gelísku með gelísku letri eru frá 1. öld. Við kristnitöku tóku þeir upp latneska stafrófið. Gelískar bókmenntir eru þær elstu í Vestur-Evrópu. Gelar áttu sér eigin þjóðbúninga sem urðu að skotapilsinu í Skotlandi. Einnig hafa þeir sérstaka tónlistar-, dans- og íþróttahefð. 

## Tengt efni
* Keltar
* Írar
* Skotar

## Heimild
*
Gljáhlynur

**Gljáhlynur** (fræðiheiti: *Acer glabrum*) er runni eða lítið lauftré af ættkvísl hlyna (Acer) sem vex í vesturhluta N-Ameríku; frá S-Alaska til Nýju-Mexíkó. Hann getur orðið 10 m hátt í heimkynnum sínum en hefur orðið allt að 6 metra í ræktun á Íslandi. Hætt er við kali. Börkur gljáhlyns er rauðgrár og greinar hans eru rauðbrúnar og næstum hárlausar.

## Heimild
* Skógræktin  

## Tilvísanir
Forth (á)

**Forth** er á, 47 km að lengd, sem rennur um mitt Skotland. Ofan af borginni Stirling er áin kölluð *Abhainn Dubh* á gelísku en *Uisge For* fyrir neðan hana. Ós árinnar er grunnur, breiður fjörður sem heitir Firth of Forth. Margar brýr eru yfir ána: þær lengstu eru járnbrautarbrúin Forth-brúin (opnuð 1890), Forth-vegabrúin (opnuð 1964) og Queensferry-brúin (opnuð 2017).
Robert Walpole

**Robert Walpole, 1. jarlinn af Orford**, (26. ágúst 1676 – 18. mars 1745), kallaður **Sir Robert Walpole** til ársins 1742, var breskur stjórnmálamaður sem er venjulega talinn fyrsti forsætisráðherra Bretlands. Deilt er um það hvenær hann komst til áhrifa en yfirleitt er talað um að valdatíð hans spanni árin 1721–42. Walpole gegndi embætti forsætisráðherrans lengur en nokkur annar. Sagnfræðingurinn W. A. Speck sagði um Walpole:20 ára stjórnartíð hans er jafnan með réttu talin eitt mesta afrek í breskri stjórnmálasögu...&nbsp;Stundum er hún útskýrð með því hve snilldarlega hann meðhöndlaði stjórnarkerfið eftir árið 1720, [og] með því hvernig hann blandaði á einstakan hátt saman þeim völdum sem krúnan átti eftir og hinum síauknu völdum alþýðuþingsins.Walpole var úr röð Vigga og úr landeignarstéttinni en hann gekk fyrst á breska þingið árið 1701 og gegndi mörgum ábyrgðarembættum. Hann var úr lágaðlinum og sótti stuðning sinn til hástéttarmanna af landsbyggðinni. Sagnfræðingurinn Frank O'Gorman sagði um Walpole að forysta hans á þinginu hafi einkennst af „orðræðu sem bar vott um skynsemi og sannfæringarkraft, getu hans til að hrófla bæði við hug og tilfinningum manna, og umfram allt af undraverðu sjáfstrausti hans.“ Stefnumál Walpole voru hófsöm á flestan hátt: hann einbeitti sér að friði, lægri sköttum og auknum útflutningi auk þess sem hann leyfði aukið andóf af hálfu mótmælenda. Hann forðaðist deilumál og miðvegurinn sem hann tróð laðaði til hans fjölda hófsemismanna úr röðum Vigga og Torýa.

Harry T. Dickinson sagnfræðingur segir um Walpole:Walpole var einn mesti stjórnskörungur í sögu Bretlands. Hann lék lykilhlutverk í því að viðhalda flokki Vigganna, gæta erfðaraðar Hanover-ættarinnar og verja gildi dýrlegu byltingarinnar.&nbsp;... Hann kom Viggunum í lykilstöðu í breskum stjórnmálum og kenndi síðari ráðherrum hvernig átti að stofna til vinnusambands milli krúnunnar og þingsins.

## Tilvísanir
Evrasískur bjór

**Evrasískur bjór** (fræðiheiti: *Castor fiber*) er bjórategund sem var einu sinni mjög útbreidd í Evrasíu. Evrópski bjórinn dó næstum því út vegna ofveiða, bæði feldur hans og olía voru mjög eftirsótt. Árið 1900 voru einungis 1.200 bjórar í átta stofnum í Evrópu og Asíu enn lifandi. Nú hefur honum verið komið fyrir víða þar sem hann einu sinni þreifst, allt frá Stóra-Bretlandi til Kína og Mongólíu, þó ekki á Ítalíu, í Portúgal, á Balkanskaga né í Mið-Austurlöndum. 

## Aðgreining frá kanadískum bjór
Við fyrstu sýn virðist enginn munur á útliti evrasíska bjórsins og þess kanadíska (*Castor canadiensis*) sem innfæddur er í Norður-Ameríku. Það er þónokkur munur á tegundunum tveimur: Sá helsti er að kanadíski bjórinn er með 48 litninga en evrasíski bjórinn aðeins 40 litninga. Þetta gerir það að verkum að bjórar af ólíkri tegund geti ekki átt frjó afkvæmi. Rússar hafa gert margar tilraunir til að láta tegundirnar tvær eiga afkvæmi án árangurs. 

### Höfuð
Evrasíski bjórinn er með stærri og minna kringlótta höfuðkápu en sá kandadíski og lengri, mjórri snoppu. Evrasíski bjórinn er með lengri nefbein sem eru breiðust við enda snoppunnar, aftur á móti í kanadíska bjórnum eru nefbeinin breiðust um miðjuna. Nefop evrasíska bjórsins er þríhyrnt en ferhyrnt í kanadíska bjórnum. Evrasíski bjórinn er jafnframt með kringlótt mænuop (*foramen magnum*) þar sem það er þríhyrnt í kanadíska bjórnum.

### Líkami
Evrasíski bjórinn er með mjórri og ferkantaðri hala og styttri sköflunga sem gera það að verkum að hann eigi erfiðara með að ganga á tveimur fótum en kanadíski bjórinn. Bakraufarkirtlar evrasíska bjórsins eru stærri og með þynnri umgjörð en í kanadíska bjórnum.

### Feldur
Vindhár evrasíska bjórsins eru með lengra mergholi en í kanadíska bjórnum. Dreifing feldlita er einnig mismunandi: 66% evrasískra bjóra eru með ljósbrúnan feld, 20% rauðbrúnan, 8% brúnan og 4% svartleitan þar sem 50% kanadískra bjóra eru með ljósbrúnan feld, 25% rauðbrúnan, 20% brúnan og 6% svartleitan.

## Útbreiðsla

Evrasískum bjórum fer fjölgandi eftir að þeim var næstum því útrýmt snemma á 20. öld. Þá var áætlaður stofn bjóra aðeins 1.200. Hann dó út í mörgum Evrópulöndum en árið 2003 voru evrópskir bjórir orðnir 639.000 um alla álfuna. Um það 83% evrópskra bjóra lifa í Rússlandi. 

Honum var komið aftur fyrir í Skandinavíu á 20. öld, fyrst í Svíþjóð á tímabilinu 1922–1939 og þá í Danmörku árið 1999. Einnig hefur orðið endurkoma hans í Skotlandi frá 2009.

## Heimildir
Olmekar

**Olmekar** eru taldir forfeður siðmenningar í Mið-Ameríku. Þeir komu fyrst fram í suðurhluta Mexíkó um 1150 f.Kr..
Olmekar notuðu talnakerfi og þróuðu eigin tímatal. Þeir voru fyrstir til að nota sérstakt tákn fyrir töluna núll. Þeir voru einnig fyrstir til að búa til súkkulaði. Fundist hafa risastór tilhöggvin steinhöfuð frá tímum Olmeka. Það fyrsta fannst árið 1862. Alls hafa fundist 17 slík steinhöfuð Olmeka í Mexíkó. Grjótið í steinhöfuðin hefur komið langt að og verið flutt allt að 80 km úr nærliggjandi fjöllum. Stærsta steinhöfuðið vegur næstum 50 tonn. Olmekastyttur sem hafa fundist eru frá 1,5 til 3 m á hæð og eru allar gerðar með steinverkfærum. Olmekar notuðu ekki málma til að búa til verkfæri. Orðið *olmek* þýðir gúmmífólk og vísar til þess að Olmekar voru fyrstir til að læra að nota gúmmí. Olmekar tóku mjólkursafa (latex) frá panamagúmmítrjám  (*Castilla elastica*) sem á landsvæðum þeirra og blönduðu með safa úr vínvið af tegundinni *[[Ipomoea alba]]* til að framleiða gúmmí.

## Heimildir

* Olmec (grein í Britannica.com)
* Olmec_colossal_heads
Tinni og gullna reyfið

***Tinni og gullna reyfið*** er frönsk leikin kvikmynd sem var frumsýnd 6. desember 1961. Í kvikmyndinni koma fyrir persónur úr bókaröð Hergés, *[[Ævintýri Tinna]]*, en sagan er sjálfstæð. Í myndinni erfir Kolbeinn gamalt flutningaskip og hefja leit að fjársjóði í Eyjahafi.

Leikstjóri myndarinnar var Jean-Jacques Vierne, Jean-Pierre Talbot leikur Tinna, Georges Wilson leikur Kolbein kaftein og Georges Loriot leikur Vandráð prófessor.
Tinni í Tíbet (tölvuleikur)

***Tinni í Tíbet*** er pallaleikur sem kom út fyrir leikjatölvurnar SNES, Game Boy, Game Gear og Sega Genesis árin 1995 og 1996. 

## Tenglar
* Tinni í Tíbet á MobyGames.
Forth

**Forth** getur átt við:

## Landafræði
* Forth (á), fljót í Skotlandi
** Firth of Forth, fjörð við munn árinnar Forth
** Forth-eyjar, eyjarklasa í Forth-firði
* Forth (þorp), þorp í Suður-Lanarkshire í Skotlandi
* Forth (Tasmaníu), bæ í Ástralíu
* Forth (á í Tasmaníu), á í Ástralíu

## Fólk
* Eric Forth, breskan stjórnmálamann
* Frederick Forth, breskan nýlendustjórnanda
* Hugh Forth, enskan stjórnmálamann
* Jane Forth, bandaríska leikkonu og fyrirsætu
* Lisette Denison Forth, bandaríksan þræl sem varð að landeiganda

## Skip
* HMS ''Forth'', skip breska sjóhersins
* ''Forth'' (skip 1814), skip smíðað í Kolkata á Breska Indlandi
* ''Forth'' (skip 1826), skip smíðað í Leith í Skotlandi

## Annað
* Forth (forritunarmál)
Numa Sadoul

**Numa Sadoul** (f. 7. maí 1947) er franskur rithöfundur, leikari og leikstjóri sem er aðallega þekktur fyrir viðtalsbækur sínar með viðtölum við þekkta belgíska og franska myndasöguhöfunda.

Þegar hann var í námi tókst honum að fá viðtal við Hergé og tók upp 14 tíma af viðtölum sem komu út í bókinni *Tintin et moi / entretiens avec Hergé* árið 1975. Árið 2003 var heimildarmyndin *[[Tinni og ég]]* gerð eftir bókinni.

Hann hefur tekið viðtöl við aðra franska og belgíska myndasöguhöfunda eins og André Franquin, Jacques Tardi, Philippe Vuillemin og Jean Giraud auk þess að skrifa bækur um Gotlib og Uderzo.
Arnar Freyr Ársælsson

**Arnar Freyr Ársælsson** (fæddur 18. ágúst 1994) er íslenskur handknattleiksmaður. Hann leikur með FH í olísdeild karla.

Arnar Freyr hóf ferilinn sinn með Fram og var fljótt mikill leiðtogi inn á vellinum. Hann var fyrirliði alla yngri flokkana þegar hann spilaði með Fram.
Sætbjörk

**Sætbjörk** (fræðiheiti: *Betula lenta*) er lauftré af birkiætt. Það verður allt að 25 m hátt í heimkynnum sínum og er upprétt og mjóslegið. Litur á berki er dökkrauðbrúnn eða næstum svartur þegar hann er fullþroskaður og flagnar ekki.

## Heimild
* Betula lenta (Lystigarður Akureyrar)
Andy Murray

**Andy Murray** (f. 15. maí 1987 í Glasgow) er skoskur tennisleikari. Í mars 2018 var hann talinn vera 29. besti tennisleikari í einleik karla. Murray keppir fyrir hönd Bretlands á alþjóðlegum keppnismótum. Hann hefur unnið fjölda keppna og bikara, meðal annars tvisvar sinnum bikar á Ólympíuleikunum.

## Ævi
Andy er sonur Judy, sem er tennisþjálfari, og William Murray. Andy á einn bróður, Jamie sem hefur einnig notið velgengni sem tennisleikari. Afi þeirra, Roy Erskine lék fótbolta með Hibernian F.C. fótboltaliðinu frá Leith í Edinborg.

Andy hóf kornungur að leika tennis, einungis þriggja ára gamall að sagt er. Hann tók þátt í móti í fyrsta sinn fimm ára gamall og var farinn að keppa við fullorðna átta ára.

## Atvinnumannaferill
Árið 1999, þegar Andy var tólf ára gamall tók hann þátt í Junior Orange Bowl keppninni fyrir unga tennisleikara og vann hana. Hann vann sömu keppni aftur tveimur árum seinna og er einn af aðeins níu tennisleikurum sem hafa unnið keppnina tvisvar.

Í september 2003 vann Andy í fyrsta sinn keppnismót fyrir eldri tennisleikara þegar hann sigraði Glasgow Futures. Hann komst í undanúrslit Edinburgh Futures sama ár.

Árið 2005 var Andy í 407 sæti yfir tennisleikara í heiminum. Á ferli hans sem spannar nú 13 ár hefur hann unnið til fjölda bikara en einnig liðið fyrir erfið meiðsl svo sem erfið mjaðmarmeiðsl sem hrjáðu hann í byrjun 2018.

Árið 2012 var Andy fyrsti Bretinn í meira en hálfa öld til þess að keppa í úrslitaleik á Wimbledon-keppnismóti sem hann tapaði gegn Svisslendingnum Roger Federer. Andy varð svo um að tapa að hann felldi tár í viðtalinu strax eftir einvígið. Aðeins nokkrum vikum seinna keppti Andy á sama leikvangi en nú á Sumarólympíuleikunum 2012 þar sem mætti Federer á ný en í þetta skipti vann hann. Fjórum árum seinna vann Andy á ný á Sumarólympíuleikunum 2016. 

Árið 2013 vann hann Wimbledon mótið þar sem hann sigraði Novak Djokovic í lokaeinvíginu. Þetta var í fyrsta sinn síðan 1936 sem að Breti vann keppnismótið og í fyrsta sinn í meira en öld sem að Skoti vann það.  Árið 2015 var Andy hluti af breska tennisliðinu sem vann Davis-bikarinn, og var það í fyrsta sinn sem Bretland vann þann bikar síðan 1936. 

Árið 2016 var líklega farsælasta ár Andys á atvinnumannaferli hans því til viðbótar við að sigra á Sumarólympíuleikunum það árið vann hann einnig Wimbledon mótið og var í fyrsta sæti á listanum yfir bestu tennisleikara heims. 

## Annað
Andy skilgreinir sjálfan sig sem femínista.
Silfurbjörk

**Silfurbjörk** (fræðiheiti: *Betula maximowicziana*) er tegund af birkiætt sem var lýst af Eduard August von Regel. Engar undirtegundir eru skráðar.

## Myndir

Betula maximowicziana 01-10-2005 12.43.20.JPG
Betula maximowiacziana.jpg
Betula maximowicziana 01-10-2005 12.43.36.JPG
Betula maximowiczii 136-8337.jpg
Betula maximowicziana - Botanischer Garten, Frankfurt am Main - DSC03338.JPG
Betula maximowicziana - Botanischer Garten, Frankfurt am Main - DSC03340.JPG


## Tilvísanir
Betula michauxii

***Betula michauxii*** er tegund af birkiætt sem var lýst af Édouard Spach. Engar undirtegundir eru skráðar.

## Tilvísanir
Betula karagandensis

***Betula karagandensis*** er tegund af birkiætt sem var lýst af  Viktor Nikolayevich Vassiljev. Engar undirtegundir finnast skráðar.

## Tilvísanir
Betula luminifera

***Betula luminifera*** er tegund af birkiætt sem var lýst af  Hubert J.P. Winkler. Engar undirtegundir finnast skráðar.

## Myndir


Betula luminifera arboretum Breuil 2.jpg
Betula luminifera arboretum Breuil 3.jpg


## Tilvísanir
Betula schmidtii

***Betula schmidtii*** er tegund af birkiætt sem var lýst af Eduard August von Regel. Engar undirtegundir finnast skráðar.

## Myndir


Betula schmidtii foliage.jpg
Betula schmidtii trunk.jpg


## Tilvísanir
Betula tianschanica

***Betula tianschanica*** er tegund af birkiætt sem var lýst af Franz Josef Ivanovich Ruprecht. IUCN skráir hana sem í mikilli hættu. Engar undirtegundir finnast skráðar.

## Tilvísanir
Brest-Litovsk-samningurinn

**Brest-Litovsk-samningurinn** var friðarsáttmáli sem undirritaður var þann 3. mars 1918 á milli hinnar nýju bolsévikastjórnar Rússlands annars vegar og Miðveldanna (Þýskalands, Austurríki-Ungverjalands, Búlgaríu og Tyrkjaveldis) hins vegar. Samningurinn batt enda á þátttöku Rússa í fyrri heimsstyrjöldinni með algerum ósigri þeirra. Samningurinn var undirritaður í borginni Brest-Litovsk (*Brześć Litewski*) sem í dag er hluti af Hvíta-Rússlandi. Bolsévikarnir féllust á sáttmálann til að koma í veg fyrir að Þjóðverjar og Austurríkismenn hertækju enn meira land. Samkvæmt sáttmálanum slitu Rússar jafnframt öllum skuldbindingum sínum við bandamenn sína í stríðinu.

Í sáttmálanum létu Rússar af hendi Eystrasaltsríkin til Þjóðverja, sem ætluðu sér að stofna þar leppríki undir stjórn þýskra aðalsmanna. Rússland lét einnig af hendi héraðið Kars Oblast í Suður-Kákasus til Tyrkja. Samkvæmt sagnfræðingnum Spencer Tucker hafði miðstjórn þýska hersins skrifað upp friðarsáttmála sem var svo strangur gagnvart Rússum að jafnvel samningamanni Þjóðverja var brugðið. Alls glötuðu Rússar með sáttmálanum u.þ.b. fjórðungi þess íbúafjölda sem hafði búið í rússneska keisaradæminu fyrir stríðið og um níu tíundu af kolanámum sínum. Rússum blöskruðu þessir skilmálar en samþykktu þá þó að endingu þar sem bolsévikar höfðu einkum komist til valda með því að lofa að draga sig út úr styrjöldinni og Lenín fannst nauðsynlegt að ná fram friði svo hægt væri að tryggja framgang byltingarinnar innan Rússlands. Auk þess vonuðust margir bolsévikar til þess að kommúnísk heimsbylting væri fyrir handan hornið og því myndi samningurinn ekki endast lengi.

Ekki var minnst á Pólland einu orði í sáttmálanum og Þjóðverjar hunsuðu pólska fulltrúa sem reyndu að sækja fundinn í Brest-Litovsk. Þegar Þjóðverjar kvörtuðu eftir lokaósigur sinn á vesturvígstöðvunum yfir því að Versalasamningurinn væri of strangur í garð þeirra svöruðu bandamenn því að Brest-Litovsk-samningurinn hefði verið enn strangari og því hefðu Þjóðverjar ekkert erindi til að kvarta yfir sínum friðarskilmálum.

Brest-Litosvk samningurinn var í reynd leystur upp í nóvember árið 1918 eftir að Þjóðverjar gáfust upp fyrir bandamönnum. Þjóðverjar afsöluðu sér formlega öllu tilkalli til landsvæðis Sovétríkjanna með Rapallo-sáttmálanum árið 1922.

## Tilvísanir
Betula × minor

***Betula minor***, er blendingur af birki sem vex í austurhluta Kanada og Bandaríkjunum (Maine, New Hampshire, og New York-fylki.

## Tilvísanir
Ficus elastica

**Ficus elastica** eða gúmmítré eða stofufíkjutré er sígrænt tré.

## Heimild
* Planta vikunnar þykir afbragðs lofthreinsir
Jon Gunnar Jørgensen

**Jon Gunnar Jørgensen** (f. 29. apríl 1953) er prófessor í norrænni textafræði við Háskólann í Osló, og hefur m.a. fengist við rannsóknir á konungasögum, ekki síst handritinu Kringlu.

Hann hlaut doktorsnafnbót árið 2000 með ritgerðinni: *Det tapte håndskriftet Kringla og Ynglinga saga etter Kringla* – (um doktorsvörnina). 

Hann vann áfram að þessu verkefni og gaf út á vegum Árnasafns í Kaupmannahöfn bókina: *The lost Vellum Kringla*, Kbh. 2007. — *[[Bibliotheca Arnamagnæana]]* 45.

Hann er ritstjóri tímaritsins *[[Maal og Minne]]* og er formaður Kjeldeskriftkommisjonen.

Jon Gunnar Jørgensen var árið 2017 sæmdur riddarakrossi Fálkaorðunnar í opinberri heimsókn forseta Íslands til Noregs.
## Heimildir
* Norska Wikipedian.

## Tenglar
* Heimasíða Háskólans í Osló.
* Greinar eftir Jon Gunnar Jørgensen

## Heimildir
William Pitt yngri

**William Pitt yngri** (28. maí 1759 – 23. janúar 1806) var breskur stjórnmálamaður sem naut mikilla áhrifa í breskum stjórnmálum í kringum aldamót 18. og 19. aldar. Hann varð yngsti forsætisráðherra Bretlands árið 1783 þegar hann var 24 ára. Hann lét af embætti árið 1801 en varð forsætisráðherra á ný frá 1804 til dauðadags árið 1806. Hann var jafnframt fjármálaráðherra mestalla embættistíð sína. Hann er kallaður William Pitt yngri til að greina hann frá föður sínum, William Pitt eldri, sem var einnig forsætisráðherra Bretlands.

Ráðherratíð Pitt yngri var á konungstíð Georgs 3. og einkenndist af stórviðburðum og átökum í Evrópu, þar á meðan frönsku byltingunni og Napóleonsstyrjöldunum. Pitt er oft talinn til Torýa (þ.e.a.s. Íhaldsmanna síns tíma) en hann kallaði sjálfan sig „sjálfstæðan Vigga“ og var almennt séð á móti strangri flokkapólitík. Pitt leiddi Bretland í byrjun styrjaldanna miklu á móti Frakklandi Napóleons. Hann þótti afar hæfur skipuleggjandi sem beitti sér fyrir skilvirkni og umbótum auk þess sem hann miðlaði þekkingu sinni með ágætum til eftirmanna sinna. Hann hækkaði skatta til að fjármagna stríðið gegn Frakklandi og bægði niður róttæklinga og ofstækismenn innan Bretlands. Af ótta við að Írar myndu rísa gegn Bretum til að styðja Napóleon kom Pitt á nýjum sambandslögum árið 1800 sem sameinuðu Konungsríkin Stóra-Bretland og Írland í eitt konungdæmi. Hann reyndi einnig að veita kaþólikkum full borgararéttindi á ný en tókst ekki að fá samþykki fyrir því. Umbætur Pitt á stefnu Torýa, „nýi Torý-isminn“, gerði íhaldsmönnum kleift að halda í völd sín í um aldarfjórðung eftir hans dag.

Sagnfræðingurinn Asa Briggs hefur fært rök fyrir því að persónuleiki Pitt hafi ekki gert hann vinsælan meðal breskrar alþýðu vegna þess hve litlaus og ófélagslyndur hann var. Heiðarleiki hans og ötulleiki gerði honum þó kleift að blása Bretum eldmóð í brjóst og safna öllum heröflum þjóðarinnar. Charles Petrie sagnfræðingur segir um hann að hann hafi verið einn besti forsætisráðherra Bretlands „þótt ekki sé nema vegna þess að honum tókst að leiða þjóðina úr gamla kerfinu til hins nýja án þess að koma af stað vopnuðum átökum.&nbsp;Hann skildi hið nýja Bretland.“ 

## Tilvísanir
William Pitt

**William Pitt** getur átt við eftirfarandi:

* William Pitt eldri (1708 – 1778), forsætisráðherra Bretlands
* William Pitt yngri (1759 – 1806), forsætisráðherra Bretlands
* William Bradley „Brad“ Pitt (f. 1963), bandarískan leikara
Rust (forritunarmál)

**Rust** er kerfisforritunarmál sem styrkt er af  Mozilla Research. Það er er samskeiða  (þ.e það geta verið í gangi fleiri en eitt ferli  á sama tíma og þau geta þurft að nýta tilföng sem eru sameiginleg), öruggt og hagnýtt forritunarmál. Skipanir í Rust eru eins byggðar upp og í C++ en býður upp á meira minnisöryggi. Rust er opinn hugbúnaður. Rust forritunarmálið var valið það forritunarmál sem flestir forritarar væru hrifnastir af í árlegum könnunum Stack Overflow  árið  2016, 2017 og 2018.

## Tenglar
* Blogg og upplýsingasíða um Rust forritunarmálið
* Vefsetur fyrir Rust forritunarmálið
Hrafntinnusverð

**Hrafntinnusverð** er eggvopn sem er  viðarkylfa með blöðum úr hrafntinnu. Slík vopn kallast macuahuitl en það orð er komið úr Nahuatl tungumáli Mesó-Ameríku. Macuahuitl var notað af mörgum ólíkum menningarþjóðum í Mesó-Ameríku svo sem Astekum og Mayum.
Ógnarstjórnin

**Ógnarstjórnin** (*la Terreur*) var tímabil í sögu frönsku byltingarinnar sem einkenndist af alræðistilburðum ríkisstjórnarinnar og fjöldaaftökum á meintum gagnbyltingarmönnum. Þar sem Ógnarstjórnin varð til smám saman er deilt um það hvenær hún hófst í reynd: ýmist er miðað við stofnun byltingardómstólsins í mars árið 1793, við septembermorðin árið 1792 eða við fyrstu aftökurnar í júlí árið 1789. Ógnarstjórnin og aftökurnar sem fylgdu henni stóðu sem hæst eftir að Fjallbúahópurinn svokallaði tók við stjórn franska lýðveldisins árið 1793. Almennt er miðað við að henni hafi lokið þegar leiðtoga Fjallbúanna, Maximilien Robespierre, var steypt af stóli og hann hálshöggvinn á fallöxinni þann 28. júlí 1794. 

Eftir að franska konungdæmið var leyst upp þann 10. ágúst 1792 og fulltrúar Gírondína á franska stjórnlagaþinginu voru handteknir frá 31. maí til 2. júní næsta ár tók Fjallbúahópurinn (*les Montagnards*) við stjórn fyrsta franska lýðveldisins. Franska lýðveldið var þá í miðju fyrsta franska byltingarstríðinu og jafnframt í miðri borgarastyrjöld gegn konungssinnum og sambandssinnum. Því var því stjórnað með valdbeitingu og bælingu á öllu andófi sem talið var til „gagnbyltingarsinna“. Á sama tíma stóðu Fjallbúarnir í valdabaráttu gegn Gírondínum, hófsamari byltingarmönnum, Hébertistum (sem studdu enn ofsafengnari valdbeitingu en Fjallbúarnir) og stuðningsmönnum Georges Jacques Danton, sem hafði látið lífið undir fallöxinni að undirlagi Robespierre. Eftir fullnaðarsigur lýðveldissinna innan Frakklands sameinuðust þessir hópar á móti Robespierre og fylgismönnum hans og létu taka þá af lífi 28. júlí 1794. Þar með lauk Ógnarstjórninni, ofbeldisfyllsta kafla frönsku byltingarinnar.

Á tíma Ógnarstjórnarinnar voru um 500.000 manns fangelsaðir og um 100.000 drepnir, ýmist í opinberum aftökum eða stjórnlausum fjöldamorðum. Um 17.000 manns voru hálshöggnir undir fallöxinni og 20.000 til 30.000 voru skotnir til bana. Frá júní 1793 til júlí 1794 voru 16.594 manns formlega dæmdir til dauða í Frakklandi, þar af 2.639 í París.

## Tilvísanir
Chelmsford 123

***Chelmsford 123*** eru breskir gamanþættir framleiddir fyrir Channel 4 af Hat Trick Productions. Það voru tvær þáttaraðir, með 6 og  sjö þáttum, árin 1988 og 1990.

Þættirnir voru settir í breska bænum Chelmsford árið AD 123, og var um valdabaráttu milli rómverska landstjórans Aulus Paulinus (Jimmy Mulville) og breska höfðingjans, Badvoc (Rory McGrath). "Bretland er ömurlegur staður, kaldur og blautur &#x2013; einmitt staðurinn til að senda Aulus í útlegð, sem fyrir tilviljun móðgaði hest keisarans, og til að láta hann fá eitthvað gagnlegt að gera." Aulus, (sem er líklega vísun á Aulus Platorius Nepos, landstjóra Rómverska Bretlands á milli 122 og 125) var frekar viðkvæmur rómverji, er yfirleitt blekktur með ráðum Badvocs, sem hefur ekki farið í klippingu í tuttugu og fimm ár. 

## Aðalleikarar
* Rory McGrath sem og Badvoc, breskur höfðingi
* Jimmy Mulville sem og Aulus Paulinus, rómverskur landstjóri breta
* Philip Pope sem Grasientus, mágur Aulusar. (Pope skrifaði einnig upphafs(titil)tónlistina.)
* Howard Lew Lewis sem Blag
* Neil Pearson sem Mungo
* Erika Hoffman sem Gargamadua, kærasta Badvocs (Röð aðeins 1)
* Robert Austin sem Functio (aðeins seríu 1)
* Geoffrey McGivern sem Wolfbane (aðeins seríu 2)
Einnig í mörgum þáttum voru :-
* Geoffrey Whitehead sem Viatorus, verkfræðingur, rigningagjafi, myndhöggvari (3 þættir)
* Andy Hamilton sem Taranis, Breskur "kappi" (2 þættir) (stundum einnig aðstoðarmaður í þáttunum).
* Chris Besta sem hliðvörður og síðar Yfirmaður Öryggis - (2 þættir)
* Bill Wallis sem Keisari Hadrian (2 þættir).

## Þættir

### Sería 1: 1988
* *Arrivederci Roma *- 9 mars 1988 (*kaflar í Róm leiknir eingöngu á latínu, þar til Aulus kemur til Bretlands*)
* *What's Your Poison?* - 16 mars 1988
* *The Girl of My Dreams*- 23 mars 1988
* *One For The Road *- 30 mars 1988
* *Vidi Vici Veni* - 6 apríl 1988
* *Peeled Grapes and Pedicures* - 13 apríl 1988

### Sería 2: 1990
* *Heads You Lose* - 9 janúar 1990
* *Get Well Soon* - 16 janúar 1990
* *Bird Trouble* - 23 janúar 1990
* *Odi, et Amo *- 30 janúar 1990
* *The Secret War* - 6 febrúar 1990
* *Mine's a Double* - 13 febrúar 1990
* *Something Beginning With 'E' * - 20 febrúar 1990 (*eins og í fyrsta þættinum, eru kaflarnir í Róm leiknir á latínu, þar til keisarinn kemur til Bretlands*)

## Ytri tenglar
* 
* British Comedy Guide
* 

## Tilvísanir